BIJLAGE
Toekomstbestendigheid van het innovatie-instrumentarium en de
strategie gericht op de 2,5%-ambitie voor R&D
Tijdens het VAO Innovatiebeleid op 14 maart 2018 zijn er twee aan deze
brief gerelateerde moties ingediend over het innovatiebeleid. In de motie van
het lid Veldman (VVD) c.s. wordt gevraagd om, met het oog op de sterkere
nadruk in het beleid op maatschappelijke uitdagingen en sleuteltechnologieën,
in de brief over de vernieuwing van het topsectorenbeleid eveneens in te gaan
op de toekomstbestendigheid van het bestaande innovatie-instrumentarium,
waaronder de balans tussen generiek en specifiek beleid, en hoe dit bijdraagt
aan de economische concurrentiekracht en een duurzame toekomst van ons
land.1 In de motie van het lid Amhaouch (CDA) c.s. wordt de regering
verzocht om te komen tot een strategie die aangeeft hoe de Nederlandse
ambitie om 2,5% van het bbp te investeren in R&D inhoud kan worden
gegeven met betrokkenheid van de overheid, kennisinstellingen en het
bedrijfsleven.2
De reactie op deze twee moties is opgenomen in deze bijlage. Hiermee wordt
ook invulling gegeven aan een toezegging van de staatssecretaris van
Economische Zaken en Klimaat in het AO Innovatie op 8 maart om in de
brief over de vernieuwing van het topsectorenbeleid aan te geven hoe het
beleid een bijdrage kan leveren aan een stijging van de R&D-uitgaven tot
2,5% van het bbp. Voorts wordt hiermee invulling gegeven aan een motie van
de leden Tielen (VVD) en Özdil (GroenLinks), ingediend tijdens het VAO
Wetenschapsbeleid op 13 juni 2018. In die motie wordt de regering in het
licht van de 2,5%-ambitie voor R&D verzocht te onderzoeken in hoeverre de
bijdrage van het bedrijfsleven aan de investeringen in R&D kan worden
vergroot.3
In deze bijlage wordt in het kader van de motie van Veldman c.s. eerst
ingegaan op de huidige opzet van het innovatiebeleid, de bijdrage van het
innovatie-instrumentarium aan maatschappelijke uitdagingen en
sleuteltechnologieën en de aanpassingen in de balans van het beleid die
volgen uit het regeerakkoord. Daarna wordt ter invulling van de genoemde
moties en de toezegging met betrekking tot de 2,5%-ambitie voor R&D het
belang van R&D geschetst en in perspectief geplaatst, de R&D-positie van
Nederland beschreven en vervolgens ingegaan op opties voor beleidslijnen
die het kabinet ziet voor het verhogen van de R&D-uitgaven richting 2,5%
van het bbp.

1
2
3

Kamerstuk 33 009, nr. 57.
Kamerstuk 33 009, nr. 55.
Kamerstuk 29 338, nr. 177.

A. Toekomstbestendigheid van het innovatie-instrumentarium

Het huidige innovatiebeleid
Uit internationale vergelijkingen blijkt dat de Nederlandse concurrentiepositie
sterk is. In The Global Competitiveness Index 2017-2018 van het World
Economic Forum staat Nederland op de 4e positie. Daarbij wordt in het
bijhorende rapport gewezen op het sterke onderwijssysteem, hoge tech
readiness van de Nederlandse industrie en het sterke innovatie-ecosysteem
die aan deze positie bijdragen.4 Op The Global Innovation Index 2017 van
Cornell University, INSEAD en WIPO staat Nederland op de 3e plaats en in
de ranglijst van EU-landen in het European Innovation Scoreboard 2018 van
de Europese Commissie staat Nederland op de 4e plek. In relatie tot de motie
Veldman is dan ook van belang dat Nederland met het huidige
innovatiebeleid en de huidige beleidsmix internationaal een koploper is.
Het innovatiebeleid is opgebouwd langs twee sporen (generiek en specifiek).
De generieke innovatie-instrumenten kennen geen thematische afbakening;
alle bedrijven die willen innoveren worden hiermee ondersteund. De
instrumenten zijn ingericht om bedrijven aan te zetten tot extra investeringen
in R&D en zo bij te dragen aan de R&D-doelstelling van 2,5%. De
legitimering van het generieke innovatie-instrumentarium is daarbij het
tegengaan van onderinvesteringen in R&D door marktfalen.5
Een belangrijke pijler van het generieke beleid is de fiscale innovatieregeling
WBSO. Deze is ingericht als afdrachtvermindering op loonheffing en sociale
premies. Hierdoor is WBSO niet afhankelijk van de winst die een bedrijf
maakt en kan de kostenverlaging van R&D snel en maandelijks verrekend
worden. Dit geeft de regeling een sterk competitief voordeel ten opzichte van
fiscale regelingen in andere OESO-landen die in de Vpb zijn vormgegeven.
Bedrijven die gebruik maken van de WBSO kunnen mogelijk ook in
aanmerking komen voor de Innovatiebox. Deze stimuleert R&D door het
verhogen van de nettowinst die uit R&D voortvloeit en is ook van belang
voor het Nederlandse vestigingsklimaat voor innovatieve bedrijven. Met het
eveneens generieke internationale innovatieprogramma Eurostars worden
Nederlandse mkb-bedrijven in staat gesteld waardevolle nieuwe
technologische kennis te ontwikkelen met de internationale
samenwerkingspartners die de beste technologische of commerciële
vooruitzichten bieden. Ook diverse financieringsinstrumenten vallen onder
het generieke innovatiebeleid en dragen bij aan de R&D-ontwikkeling van
bedrijven. Een voorbeeld hiervan is het Innovatiekrediet, dat onder
voorwaarde van 50%-75% eigen financiering, een lening verschaft voor de
4

The Netherlands (4th) maintains its position with the support of a strong education system and high levels of tech readiness among businesses
and individuals. Its thriving innovation ecosystem, ranked 6th globally, puts the country in an excellent position to shape the unfolding Fourth
Industrial Revolution.
5
Bedrijven investeren uit zichzelf minder in Research en Development (R&D) dan maatschappelijk gezien optimaal is. De oorzaak hiervan is
dat zij de kennisspillovers, waar andere bedrijven van kunnen meeprofiteren, niet volledig kunnen toe-eigenen en meenemen in hun beslissing
over hun R&D-inspanningen. Het maatschappelijk rendement van extra R&D-uitgaven ligt substantieel hoger dan het private rendement. Om
deze reden stimuleert en ondersteunt de overheid bedrijven om te investeren in R&D. B.H. Hall e.a. (2009), Measuring the returns to R&D,
National Bureau of Economic Research, Working Paper 15622, Cambridge (MA).

ontwikkeling van veelbelovende en uitdagende innovatieprojecten met een
uitstekend marktperspectief.
De specifieke innovatie-instrumenten kennen een thematische focus en/of zijn
gericht op topsectoren.6 Doel en legitimering van deze instrumenten is het
bevorderen van extra R&D, maar vooral ook het verbeteren van het
Nederlandse innovatiesysteem door publiek-private samenwerking te
ondersteunen en het mkb beter aan te laten haken bij de topsectoren. Het
belangrijkste instrument van het specifieke innovatiebeleid is de PPS-toeslag.
7
Dit instrument is effectief in het versterken van de samenwerking tussen
kennisinstellingen en bedrijven. De geïnvesteerde middelen in publiek-private
samenwerkingsprojecten bedroegen in 2016 naar schatting €1.026 miljoen,
waarvan ongeveer €498 miljoen aan private bijdragen.8 Hoewel de PPStoeslag wordt verkregen op basis van de private bijdragen aan publiek
onderzoek, slaat de aanwending ervan bijna geheel neer bij publieke
kennisinstellingen (en dus slechts zeer beperkt bij het bedrijfsleven).9 Naast
de PPS-toeslag bestaat er sinds 2013 de Mkb Innovatiestimulering
Topsectoren (MIT) om innovatie te bevorderen bij het mkb, het landelijke
innovatiebeleid te verbinden met het regionale innovatiebeleid van de
provincies en om het mkb beter aan te laten sluiten bij de innovatie-agenda’s
van de Topsectoren.10 Tot slot is de SBIR (Small Business Innovation
Research) aanpak erop gericht om via innovatieve aanbesteding bedrijven te
stimuleren met oplossingen te komen voor maatschappelijke problemen. Een
nieuw en interessant instrument in deze context is de aanbestedingsprocedure
Innovatiepartnerschap (Richtlijn 2014/24/EU) waar enkele overheden,
waaronder het ministerie van J&V en het ministerie van EZK, inmiddels
ervaring mee opdoen.
Een belangrijke kanttekening bij het voorgaande is dat het specifieke beleid
zich niet beperkt tot de innovatie-instrumenten op de begroting van EZK. De
middelen voor toegepast onderzoek van de TO2-instellingen (TNO, Marin,
NLR, Deltares) op de EZK-begroting en voor Wageningen Research op de
LNV-begroting zijn ook gereserveerd voor de financiering van onderzoek in
het kader van de topsectoren en maatschappelijke thema’s.
Sinds de invoering van het bedrijvenbeleid en de topsectorenaanpak in 2011
bundelen departementen daarbij hun inzet van (een deel van hun) middelen op
kennis- en innovatieagenda’s, die elke twee jaar samen met bedrijven en
wetenschappers worden opgesteld. Vanaf 2012 is deze inzet in de begroting
van EZK opgenomen in de overzichtstabel bedrijvenbeleid en topsectoren.11
6
Onder specifiek beleid vallen de instrumenten als de PPS-toeslag, MKB Innovatie Topsectoren (MIT) en SBIR.
Deze innovatie-instrumenten zijn thematisch gerelateerd aan het topsectorenbeleid of worden op een specifiek
thema ingezet (SBIR).
7
Het basisprincipe van de PPS-toeslag werkt als volgt: voor iedere euro private cash R&D-bijdrage van een bedrijf
aan een onderzoeksorganisatie legt het ministerie van Economische Zaken en Klimaat er €0,30 bij aan PPStoeslag. Die PPS-toeslag moet weer ingezet worden voor R&D.
8
Het aandeel private middelen komt daarbij uit op 49 procent.
9
Zo ontvangen universiteiten 25% van de PPS-toeslag, TO2-instellingen 38%, UMC’s en instituten als Holst, DPI,
M2I, Wetsus, NWO- onderdelen zoals TTW en hogescholen gezamenlijk 31%.
10
De MIT biedt daarvoor een ‘koffer’ met verschillende instrumenten die een ondernemer kan aanvragen:
haalbaarheidsprojecten, kennisvouchers en R&D-samenwerkingsprojecten.
11
http://www.rijksbegroting.nl/2012/voorbereiding/begroting,kst160374_5.html

Innovatiebeleid en maatschappelijke uitdagingen/sleuteltechnologieën
Zowel generiek innovatiebeleid als specifiek innovatiebeleid levert een
bijdrage aan het oplossen van maatschappelijke uitdagingen. Jaarlijks wordt
het duurzaamheidsaandeel van de instrumenten van het bedrijvenbeleid
bepaald. Hierbij is duurzaamheid geoperationaliseerd langs de
maatschappelijke uitdagingen van Horizon 2020 (o.a. gezondheid,
voedselzekerheid, duurzame energie en klimaat en efficiënte grond- en
hulpstoffen). Van de innovatieprojecten in 2016 heeft ongeveer 67%
betrekking op duurzame initiatieven. Dit correspondeert met 73% van het
budget voor innovatie.12 Bedrijven die een bijdrage leveren aan het oplossen
van maatschappelijke uitdagingen en aan sleuteltechnologieën kunnen daar
generieke innovatieregelingen als WBSO en het Innovatiekrediet voor
inzetten. Dit wordt goed zichtbaar in analyses van de ondersteuning van
duurzaamheid en groene groei13, elektrisch vervoer14 en de publicatie Focus
op de WBSO.15 Van het Innovatiekrediet wordt 100% ingezet binnen de
maatschappelijke uitdagingen (EU Grand Challenges), voor de WBSO is dit
percentage 69% van het budget, waarbij 12% voor groene groei.16 Via de
WBSO worden daarbij jaarlijks meer dan 3.000 innovatieve starters
ondersteund die ook binnen het domein van de maatschappelijke uitdagingen
met oplossingen komen.
Doordat specifieke innovatie-instrumenten MIT en PPS-toeslag op de
topsectoren worden geprogrammeerd, leidt een sterkere focus van de
topsectoren op maatschappelijke uitdagingen zoals geschetst in deze brief tot
een hogere inzet van de specifieke innovatie-instrumenten op dit gebied. Er
wordt door het specifieke innovatie-instrumentarium op deze wijze dus
ingespeeld op de sterkere nadruk op maatschappelijke uitdagingen en
sleuteltechnologieën in het beleid waar de motie Veldman op wijst.
Het innovatie-instrumentarium en het regeerakkoord
De verschillende generieke en specifieke innovatieregelingen zijn de
afgelopen jaren positief geëvalueerd, Nederland scoort goed in de ranglijsten
voor concurrentiekracht en het beleid levert een bijdrage aan het oplossen van
maatschappelijke uitdagingen. Daarmee is het beleid in grote mate
toekomstbestendig. Op basis van OESO-cijfers kan worden bezien hoe het
Nederlandse beleid zich verhoudt tot de internationale praktijk. In het
12

https://www.bedrijvenbeleidinbeeld.nl/themas/duurzame-groei/wat-is-het-beleid
https://www.bedrijvenbeleidinbeeld.nl/themas/duurzame-groei/wat-is-het-beleid
14
https://www.rvo.nl/sites/default/files/2018/01/Bijlage%20II%20Rapport%20Verzilvering%20Verdienpotentieel
%20Elektrisch%20Vervoer.pdf p45-48
15
https://www.rvo.nl/sites/default/files/2017/06/Focus_op_speur_en_ontwikkelingswerk_de_WBSO_in_2016.pdf
16
Met het Innovatiekrediet zijn onder andere projecten gefinancierd voor het telen van een hybride aardappel
voor een betere voedselzekerheid, medicijnontwikkeling zonder dierproeven, de ontwikkeling van volledig
elektrisch aangedreven bussen, accurate vogeldetectie bij vliegvelden, geautomatiseerde 3D-metaalprinters voor
de high tech industrie, de recycling van PET producten en inklapbare zeecontainers voor een vermindering in CO2
uitstoot.
13

verleden was Nederland een voorloper met fiscale ondersteuning van R&D
middels de WBSO. Inmiddels blijkt uit de meest recente vergelijking van de
OESO dat andere landen een inhaalslag maken en Nederland er niet meer
uitspringt.17 Het budget voor de WBSO is voor de komende kabinetsperiode
constant en de innovatiebox is in het regeerakkoord licht versoberd. Een
verdere versobering van het generieke beleid is met het oog de op het
vestigingsklimaat voor innovatieve bedrijven en de 2,5% R&D-doelstelling
niet wenselijk.
In de economische landenreview van de OESO uit 2016 wordt geadviseerd
om de directe ondersteuning van R&D te intensiveren met als doel private
R&D-uitgaven in veelbelovende sectoren en aan potentieel disruptieve
technologieën te verhogen.18 De PPS-toeslag, SBIR en MIT-regeling zijn
vanuit het regeerakkoord en in lijn met dit advies van de OESO verhoogd.19
De middelen voor toegepast onderzoek door de TO2, die worden ingezet in
het kader van de topsectoren en maatschappelijke thema’s, worden eveneens
verhoogd. Het Innovatiekrediet is niet thematisch afgebakend, maar levert wel
een bijdrage aan het oplossen van maatschappelijke uitdagingen en is ook
uitgebreid. Voor klimaat en energie heeft het kabinet ook extra middelen
uitgetrokken: € 300 miljoen per jaar voor het succesvol inrichten van
toekomstig beleid, de opbouw van expertise en de uitvoering van
proefprojecten. De middelen voor 2018 zijn al gericht ingezet op de klimaat
en energietransitie en over de inzet van deze middelen vanaf 2019 wordt
besloten in het Klimaatakkoord.20
De hiervoor geschetste beleidswijzigingen hebben een aantal effecten. Het
eerste effect is dat door de ombuigingen en intensiveringen uit het
regeerakkoord de balans meer opschuift in de richting van specifieke
innovatie-instrumenten en dat er extra middelen zijn vrijgemaakt voor klimaat
en energie. Het tweede effect is dat door de vernieuwing en aanpassing van
het topsectorenbeleid naar missiegedreven innovatiebeleid de focus binnen
specifieke-innovatie-instrumenten MIT en PPS-toeslag nog verder opschuift
richting de maatschappelijke uitdagingen. Een derde effect is dat met
continuering van de WBSO en de intensivering van het Innovatiekrediet alle
bedrijven in staat worden gesteld R&D op het gebied van maatschappelijke
uitdagingen en sleuteltechnologieën verder te intensiveren en zo bij te dragen
17

http://www.oecd.org/sti/rd-tax-stats.htm
http://www.oecd.org/eco/surveys/economic-survey-netherlands.htm
19
Een intensivering van de PPS-toeslag is o.a. van belang voor kennisinstituten als Holst, Wetsus, QuTech en
RegMedXB en voor publiek-private consortia zoals het Chemical Building Blocks Consortium en Oncode, die sterk
afhankelijk zijn van private cofinanciering en de hiermee gepaard gaande PPS-toeslag.
20
Zo heeft het kabinet onlangs bekend gemaakt dat vanuit de klimaatenveloppe in het regeerakkoord in 2018
17,5 miljoen euro gereserveerd wordt voor een experimentele module gericht op CO2-reductie in de industrie. Dit
geld zal besteed worden aan kosteneffectieve projecten voor de uitrol voor infrastructuur,
investeringsondersteuning, demonstratie en pilots. Doel is CO2-reducerende projecten versneld te realiseren die
belemmerd worden door een te hoog risicoprofiel of te lange terugverdientijd voor marktfinanciering. Op deze
wijze draagt de onderhavige experimentele module bij aan de in het regeerakkoord verwoorde ambitieuze CO2reductiedoelen. De module richt zich op investeringen die nu niet gerealiseerd worden omdat er geen geschikt
instrumentatrium, gericht op CO2-reductie, voor beschikbaar is. De regeling Demonstratie energie-innovatie (DEI)
en de SDE+ richten zich op energietoepassingen. De beschikbare innovatieregelingen richten zich niet op deze
fase van ontwikkeling of op de beoogde grootte van de projecten. https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt2018-28965.html
18

aan de verduurzaming van de economie en het behalen van de doelen van
Parijs.
B. Strategie gericht op de 2,5%-ambitie voor R&D
R&D in perspectief
Investeringen in R&D zijn een belangrijk middel om via de ontwikkeling en
absorptie van kennis en technologie te komen tot innovaties,
productiviteitsgroei en oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen. Onze
toekomstige welvaart en welzijn zijn hier in belangrijke mate van afhankelijk.
R&D kan beschouwd worden als een fundamentele bron voor innovatie en
daarmee als belangrijke determinant van de arbeidsproductiviteit. Bijzonder
aan R&D is dat het deels een publiekgoedkarakter heeft met sterke
uitstralingseffecten op de economie via zogeheten spillovers van kennis. Deze
kennisspillovers zorgen ervoor dat ontwikkelde kennis door een bedrijf of
instelling zich verspreid naar andere bedrijven en instellingen, die op die
kennis kunnen voortbouwen in eigen innovatieprocessen. In empirische
literatuur komen sterk positieve effecten van private R&D op de
arbeidsproductiviteit robuust naar voren. In een meta-analyse van beschikbare
empirische literatuur op macroniveau is ingeschat dat een euro extra R&D bij
bedrijven in Nederland op langere termijn tot ongeveer 4½ euro extra bbp zou
leiden.21 Resultaten in de empirische literatuur over het effect op de
productiviteit van publieke R&D zijn minder eenduidig. Het effect lijkt mede
afhankelijk te zijn van de specifieke nationale context, meer concreet het
innovatiesysteem waarin publieke R&D wordt ingezet. Als daar rekening mee
wordt gehouden, wordt voor Nederland een significant positief effect
gevonden van publieke R&D gevonden.22

21
C. Koopmans en P. Donselaar (2015), Een meta-analyse van het effect van R&D op productiviteit, Economisch
Statistische Berichten, 100(4717), blz. 518-521.
22
CPB (2015), Een macro-economische analyse van het rendement op publieke kennisinvesteringen, CPB Notitie,
Den Haag; CPB (2015), A macroeconomic analysis of the returns to public investments, CPB Discussion Paper
313, Den Haag.

Figuur 1: Investeringen in typen immateriële activa in OESO-landen, in
% van toegevoegde waarde bedrijven, 2015
Immateriële activa in nationale rekeningen inclusief software en R&D
Overige immateriële activa inclusief organisatorisch kapitaal en training

%
25
20
15
10

Griekenland

Slowakije

Polen

Luxemburg

Letland

Italië

Spanje

Noorwegen

Duitsland

Portugal

Tsjechië

VK

Oostenrijk

Hongarije

Estland

Denemarken

Finland

Nederland

Frankrijk

VS

Zweden

0

Ierland

5

Bron: op basis van OECD (2017), OECD Science, Technology and Industry Scoreboard 2017, Parijs, blz. 111.

Investeringen in R&D staan niet op zichzelf, maar dienen door bedrijven
gecombineerd te worden met investeringen in andere vormen van immateriële
activa of kenniskapitaal, zoals software en databases, intellectueel eigendom,
design, marketing en organisatie en in nieuwe verdienmodellen. Technische
innovaties vergen immers meestal ook investeringen in zaken als software en
bijscholing van managers en medewerkers om extra toegevoegde waarde te
genereren. De OESO laat zien dat het belang van investeringen in
kenniskapitaal in ontwikkelde landen toeneemt.23 Figuur 1 toont dat bedrijven
in Nederland internationaal gezien veel investeren in verschillende typen
kenniskapitaal, met name organisatorisch en menselijk kapitaal (scholing).
Nederlandse bedrijven lijken de relatief lage investeringen in R&D door de
combinatie met andere investeringen in kenniskapitaal efficiënt te benutten en
zo toch hoge productiviteitsniveaus te kunnen realiseren (zie figuur 2).

23

Zie: http://www.oecd.org/science/inno/newsourcesofgrowthknowledge-basedcapital.htm.

Figuur 2: Niveau arbeidsproductiviteit en private R&D-intensiteit in
OESO-landen, 2016
Privaat uitgevoerde R&D (2016, %bbp)

4,0
ISR

3,5
KOR
3,0

ZWI

2,5

ZWE
OOS

JAP
2,0
OESO

1,5

DUI

DEK

VS

FIN

BEL
FRA

EU28
VK

1,0

ITA

POR

AUS

NL

NOO

CAN

LUX

SPA

0,5

IER

GRI
0,0
20

30

40

50

60

70

80

90

Arbeidsproductiviteit (2016, bbp per gewerkt uur)

Brondata: OECD, Main Science and Technology Indicators, 2017-2, maart 2018 en OECD, GDP per capita and
productivity levels, maart 2018 (OECD.Stat); arbeidsproductiviteit uitgedrukt in US$, via koopkrachtpariteiten, in
prijzen van 2010.

Het voorgaande betekent dat niet alleen investeringen in R&D van belang zijn
voor de Nederlandse innovatiekracht, maar ook investeringen in andere typen
kenniskapitaal. Voor een goede werking van het (nationale) innovatiesysteem
zijn ook uitstekende randvoorwaarden nodig waarbinnen investeringen in
kennis goed gedijen en hoge opbrengsten opleveren. Tot deze
randvoorwaarden horen tal van zaken waar de overheid mede zorg voor
draagt, zoals infrastructuur (van fysieke logistieke en ICT netwerken tot
onderzoekslaboratoria), beschikbaarheid van risicokapitaal en een goed
opgeleide beroepsbevolking. Hierover stelt het kabinet in navolging van het
regeerakkoord separate beleidsnotities op, waaronder het MKB-actieplan en
de Nederlandse Digitaliseringsstrategie. Veel van deze terreinen zijn in
Nederland goed of steeds beter op orde. Mede daardoor staat Nederland in de
top-vijf op vier ranglijsten voor innovatie en concurrentiekracht, waarin veel
van genoemde facetten internationaal worden vergeleken.24
Gerelateerd aan het belang van investeringen in andere typen kenniskapitaal
dan R&D is de door het CBS gemeten inzet van bedrijven op niettechnologische innovatie en technologische innovatie. Ruim de helft van de
Nederlandse bedrijven die technologisch innoveren voert ook niettechnologische vernieuwing in bedrijfsprocessen door.25 Hierbij gaat het

24
World Economic Forum (2017), The Global Competitiveness Report 2017-2018; Europese Commissie (2018),
European Innovation Scoreboard 2018; Cornell University, INSEAD en WIPO (2017), The Global Innovation Index
2017; IMD (2018), World Competitiveness Yearbook 2018.
25
CBS (2016), ICT, Kennis en economie 2016, Den Haag, blz. 189; CBS (2017), ICT, kennis en economie 2017,
Den Haag blz. 217.

onder andere om sociale innovatie26 (hier bedoeld in de vorm van innovatie
op de werkplek) en diensteninnovatie. In Box 1 is de uitkomst weergegeven
van experimenten die EZK op dit terrein heeft laten uitvoeren.
Box 1: Resultaten van experimenten rond stimulering van niettechnologische innovatie
Naar aanleiding van adviezen van de Adviesraad voor het Wetenschaps- en
Technologiebeleid (AWT) over innovatie in de diensten27 en sociale
innovatie28 en de Kabinetsreactie op de beleidsdoorlichting van het
Bedrijvenbeleid29 heeft EZK beleidsexperimenten uit laten voeren op het
terrein van diensten- en sociale innovatie, die onlangs zijn afgerond. De vraag
hierbij was of het innovatiebeleid niet te sterk op technologische ontwikkeling
georiënteerd is en te weinig gericht is op de niet-technologische aspecten van
innovatie (organisatorische innovatie, nieuwe verdienmodellen,
verdienstelijking van de maakindustrie).
De beleidsexperimenten gaan niet over het belang van niet-technologische
innovatie voor het welslagen van innovaties. Op basis van onderzoek is
genoeg bekend over het grote belang daarvan voor innovatieprestaties. De
beleidsexperimenten gaan vooral over de vraag of de overheid een rol heeft
om bedrijfsinvesteringen hierin te stimuleren (zoals bij R&D), omdat het slim
en handig organiseren en commercialiseren van innovaties de essentie is van
vernieuwend ondernemerschap. De rationale voor technologisch georiënteerd
innovatiebeleid is algemeen geaccepteerd (de overheid herstelt hier
marktfalens: externe effecten van kennisspillovers, coördinatieproblemen en
informatie-asymmetrie). In de literatuur bestaat onder economen verschil van
inzicht over de vraag of deze rationale ook voor diensten- en sociale innovatie
geldt, dan wel dat deze aspecten van innovatie des ondernemers zijn. Om hier
meer inzicht in te krijgen heeft EZK twee verschillende experts twee
kleinschalige beleidsexperimenten laten ontwikkelen.
Het eerste beleidsexperiment (sociale innovatie) was opgezet als een “quasi”experiment” waarbij de experimentele groep werd vergeleken met een
controlegroep zonder interventie. Het experiment richtte zich op een fabriek
waarbinnen zelfsturende teams van operators opgezet werden om ideeën aan
te dragen en introduceren ter verbetering van de werkomgeving en om een
meer uniforme standaardmanier van werken te creëren.30 De uitkomsten laten
zien dat deze nieuwe werkwijze positief bijdraagt aan de kennisuitwisseling,
samenwerking, innovatief gedrag van de teams en uiteindelijk ook de
bedrijfsprestaties. Het bedrijf heeft op basis van deze resultaten besloten deze
26
Zie bijvoorbeeld: H.W. Volberda, H. Commandeur, F.A.J. van den Bosch, K. Heij (2013), Sociale innovatie als
aanjager van productiviteit en concurrentiekracht, in: M&O: Tijdschrift voor Management en Organisatie, 67, blz.
5–34.
27
AWT (2012), Diensten Waarderen, Advies 79, Den Haag.
28
AWT (2014) De kracht van sociale innovatie, Advies 84, Den Haag.
29
Kamerstuk 30 991, nr. 23.
30
Erasmus Centre for Business Innovation (2018), Effectmeting beleidsexperimenten sociale innovatie,
Rotterdam; https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/05/01/effectmeting-beleidsexperimentensociale-innovatie.

specifieke aanpak ook toe te passen in andere vestigingen (waaronder
buitenlandse). Bedrijven kunnen van elkaar leren door zelf te experimenteren
met nieuwe werkwijzen.
Het tweede experiment (service-design dienstenvouchers) betrof eveneens een
“quasi”-experiment. In dit experiment kreeg een experimentele groep van
mkb-maakbedrijven een voucher (in te wisselen bij kennisinstellingen of
adviesbureaus) om kennis en advies in te winnen over het ontwikkelen van
diensten rond hun producten.31 Een controlegroep kreeg deze voucher niet.
De resultaten van dit experiment laten zien dat het gebruik van vouchers de
groep van mkb-ondernemers in de maakindustrie, die met verdienstelijking
aan de slag willen gaan (dat wil zeggen: product-/dienstcombinaties
ontwikkelen en aanbieden die hun klanten ‘ontzorgen’) kan helpen op weg
daar naartoe. Zo is aannemelijk dat de vouchers hebben bijgedragen aan
bewustzijn en strategie ten aanzien van verdienstelijking en is er een stijging
waarneembaar van bedrijven die diensten aan producten toevoegen. Echter
het onderzochte instrument sluit vooral aan bij een beperkte groep van
bedrijven die weten dat ze iets met verdienstelijking willen, maar zich daar
nog nauwelijks in hebben verdiept.
De studies laten zien dat experimenten een goed middel kunnen zijn om te
onderzoeken wat wel en niet werkt in dit domein. Bedrijven zouden in de
toekomst meer van dit soort experimenten kunnen uitvoeren en de
opgebouwde ervaringskennis onderling uitwisselen in zogenaamde
Communities of Practice. De resultaten geven geen aanleiding voor de
introductie van nieuwe beleidsinstrumenten of majeure aanpassingen van de
bestaande regelingen. De maatschappelijke baten van sociale innovatie slaan
vooral neer in bedrijfsinterne verbeteringen en private opbrengsten; daar ligt
geen rol van de overheid. De resultaten van het beleidsexperiment met
Service Design Vouchers laten zien dat een deel van het mkb over
onvoldoende informatie beschikt om een investering in verdienstelijking te
overwegen en ook niet altijd de juiste partijen weet te vinden die hen bij
verdienstelijking kunnen helpen. Hier ligt mogelijk wel een rol van de
overheid. Daarom zal bezien worden hoe binnen bestaande instrumenten meer
aandacht kan worden besteed aan bewustwording bij het mkb over de
mogelijkheden van diensteninnovaties en het vinden van partners daarbij.
Hierbij zal aansluiting worden gezocht bij het MKB-actieplan en de fieldlabs
van de Smart Industry Agenda, in het bijzonder het Fieldlab Sociale
Innovatie.
Waar staan we?
De afgelopen jaren zijn de R&D-uitgaven in Nederland in verhouding tot het
bbp licht gestegen, van 1,90% in 2011 tot 2,03% in 2016 volgens voorlopige
cijfers van het CBS (tabel 1). Deze stijging met 0,13% van het bbp is voor
31

Dialogic (2018), Service Design Vouchers voor transformatie van de maakindustrie, Utrecht;
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/05/08/service-design-vouchers-voor-transformatievan-de-maakindustrie.

0,08%-punt het gevolg van stijgingen van de R&D-uitgaven in de private
sector en voor 0,05%-punt het gevolg van stijgingen van de R&D-uitgaven in
de publieke sector. In internationaal perspectief geldt dat de stijging van de
R&D-intensiteit in Nederland sterker is geweest dan gemiddeld in de EU en
de OECD. Gemiddeld in de EU zijn de totale R&D-uitgaven in de periode
2011-2016 met 0,06% gestegen en gemiddeld in de OECD met 0,03% van het
bbp (tabel 1).
Nederland scoort in internationaal perspectief relatief laag bij de R&Duitgaven in de private sector en relatief hoog bij de R&D-uitgaven in de
publieke sector. Bij de totale R&D-uitgaven scoort Nederland ruim boven het
EU-gemiddelde, maar is er wel een forse achterstand ten opzichte van het
OECD-gemiddelde (tabel 1).
Tabel 1:

Uitgaven aan R&D % van bbp, Nederland en
internationaal, 2011-2016
2011 2012 2013 2014 2015

Nederland
- waarvan privaat
uitgevoerd
- waarvan publiek
uitgevoerd
EU-28
- waarvan privaat
uitgevoerd
- waarvan publiek
uitgevoerd
OECD
- waarvan privaat
uitgevoerd
- waarvan publiek
uitgevoerd

2016
(voorlopig)
1,90% 1,94% 1,95% 2,00% 2,00% 2,03%
1,08% 1,10% 1,09% 1,12% 1,12% 1,16%
0,83% 0,84% 0,87% 0,88% 0,88% 0,88%

1,88% 1,91% 1,92% 1,95% 1,96% 1,94%
1,19% 1,22% 1,22% 1,25% 1,27% 1,26%
0,69% 0,69% 0,70% 0,70% 0,69% 0,68%

2,32% 2,31% 2,34% 2,36% 2,36% 2,35%
1,62% 1,62% 1,65% 1,68% 1,69% 1,67%
0,70% 0,69% 0,69% 0,68% 0,67% 0,68%

Bron: CBS, StatLine en OECD, Main Science and Technology Indicators, 2017-2, maart 2018.

Als relativering bij de relatief lage private R&D-uitgaven in Nederland kan in
aanmerking worden genomen dat een aanzienlijk positiever beeld ontstaat als
wordt gecorrigeerd voor de invloed van de sectorstructuur op de private
R&D-uitgaven. De sectorstructuur van Nederland wordt gekenmerkt door een
relatief gering aandeel van de industrie binnen de totale economie en een
relatief gering aandeel van hoogtechnologische sectoren binnen de industrie.
Beide aspecten hebben een neerwaartse invloed op de R&D-uitgaven van
bedrijven in Nederland in verhouding tot het bbp. Na een correctie voor de
invloed van de sectorstructuur blijven de private R&D-uitgaven in Nederland
nog slechts 7% achter op het OECD-gemiddelde; die achterstand bedraagt
32% zonder correctie voor de sectorstructuur (figuur 3). Hierbij kan wel

worden aangetekend dat de sectorstructuur mede afhankelijk is van
technologisch-economische successen die in Nederland gevestigde bedrijven
op wereldmarkten weten te bereiken met innovatieve producten en die zijn
mede afhankelijk van de private R&D-uitgaven van de bedrijven in
Nederland. De sectorstructuur van Nederland kan dus naast een oorzaak deels
ook als een gevolg van de relatief lage private R&D-uitgaven in Nederland
worden beschouwd.32
Figuur 3: R&D-investeringen bedrijven gecorrigeerd voor de
sectorstructuur, 2015 of meest recent eerder jaar; % van
toegevoegde waarde bedrijfsleven
% 5,0
4,5
Gecorrigeerd voor
sectorstructuur

4,0

Ongecorrigeerd voor
sectorstructuur

3,5
3,0

OECD-gemiddelde: 2,54%

2,5
2,0
1,5
1,0

Finland

Zuid-Korea

Japan

Zweden

Duitsland

Oostenrijk

VS

Denemarken

België

Slovenië

IJsland

Frankrijk

VK

Australië

Nederland

Ierland

Noorwegen

Tsjechië

Hongarije

Italië

Canada

Spanje

Estland

Portugal

Polen

Turkije

Slowakije

Griekenland

Mexico

0,0

Letland

0,5

Bron: op basis van OECD (2017), OECD Science , Technology and Industry Scoreboard 2017, Parijs, blz. 170.

Een ander relevant punt ter verklaring van de R&D-intensiteit van bedrijven
in Nederland is dat het aandeel van R&D uitgevoerd door buitenlandse
bedrijven in vergelijking met andere landen en ook in het licht van het sterk
open karakter van de Nederlandse economie relatief bescheiden (figuur 4).
Daar komt bij dat de uitstroom van R&D-financiering van in Nederland
gevestigde bedrijven naar het buitenland groter is dan de instroom vanuit het
buitenland en dat er een tendens waarneembaar is dat het verschil groter
wordt (figuur 5). Een belangrijke verklaring hiervoor kan zijn dat er steeds
meer productontwikkelingswerk op groeimarkten plaatsvindt, met name in
Azië.33 OECD-cijfers laten zien dat er de omvang van ontwikkelingswerk als

32
Zie: H.P.G. Erken en M.L. Ruiter (2008), Anatomy of private R&D expenditure: an explanation of the Dutch R&D
shortfall based on empirical evidence, in: H.P.G Erken, Productivity, R&D and Entrepreneurship, Erasmus
Universiteit Rotterdam, ERIM PhD Series in Research in Management, 147, Rotterdam, blz. 117-152.
33
Rathenau (2015), R&D goes global, Den Haag; Kamerstuk 32 637, nr. 207.

component van de private R&D-investeringen in Nederland klein is ten
opzichte van landen met een hogere private R&D-intensiteit.34
Figuur 4: R&D uitgevoerd door buitenlandse bedrijven als % van totale
R&D-uitgaven bedrijven; 2015 of meest recent eerder jaar
% 80

71

70

66 64
61

60

51 49

50

45 42 42

40

38

35

32 32

30

27 25

21 21 20

20

16

13
7

10

Japan

Zwitserland

VS

Finland

Frankrijk

Duitsland

Italië

Australië

Noorwegen

Nederland

Canada

Spanje

Slovenië

Zweden

Polen

Oostenrijk

VK

Tsjechië

Ierland

België

Israel

0

Bron: OECD, Main Science and Technology Indicators, 2017-2, maart 2018.

Cijfers van de Europese Commissie tonen dat het aandeel van China in de
wereldwijde bedrijfs-R&D tussen 2000 en 2015 sterk gegroeid is van 4% naar
24%. Dat is gepaard gegaan met een afname van het aandeel van de EU van
25% naar 19% en een afname van het aandeel van de Verenigde Staten van
42% naar 28%.35 De toenemende internationalisering van R&D-investeringen
heeft naar verwachting positieve effecten op de uitwisseling en benutting van
kennis, maar leidt ook tot een intensivering van de strijd om
(onderzoeks)talent en kennisintensieve bedrijvigheid. Het ligt in de rede dat
deze strijd het hevigst zal zijn als het gaat om het aantrekken van de R&Dinvesteringen van grote bedrijven, omdat die in de meeste OESO-landen het
merendeel van alle private R&D uitvoeren. In Nederland voert de top-100 van
bedrijven die in R&D investeren 68% van alle private R&D uit.36

34

Bron: EZK-berekeningen op basis van OECD, Research and Development Statistics (OECD.Stat).
Europese Commissie (2018), Science, Research and Innovation Performance of the EU 2018, Chapter I.3,
Brussel.
36
OECD (2017), OECD Science , Technology and Industry Scoreboard 2017, Parijs, blz. 28. Alleen bedrijven met
een omvang van meer dan 10 fte zijn meegenomen.
35

Figuur 5: Financieringsstromen bij in Nederland gevestigde bedrijven
van en naar het buitenland, 1999-2016
Bron: Rathenau, Factsheet innovatiebeleid, maart 2018; op basis van CBS-cijfers (t/m 2010 gegevens alleen over
mln. euro's
2500
2000
1500
1000
500
0
1999

2001

2003

2005

2007

2009

2011

2012

2013

2014

2015

2016

-500
-1000
naar het buitenland

vanuit het buitenland

verschil

oneven jaren beschikbaar).

Opties voor beleidslijnen richting 2,5% van bbp
Hieronder worden vijf mogelijke beleidslijnen besproken die bij kunnen
dragen aan een strategie voor hogere R&D-investeringen in Nederland, met
als ambitie om het niveau van 2,5% te realiseren. Die ambitie kan naar
verwachting niet al in 2020 gerealiseerd worden, maar dient vooral als
perspectief voor de middellange termijn.
De beschreven opties richten zich op beleid dat in Nederland vormgegeven
kan worden. Voor innovatie is Europees beleid vanzelfsprekend evenzeer
relevant, zowel aspecten van de interne markt en regelgeving als middelen.
Bij de Europese middelen gaat het met name om het Kaderprogramma voor
onderzoek en innovatie (nu Horizon 2020), het Europees Fonds voor
Regionale Ontwikkeling (EFRO, een van de structuurfondsen) en het
Europees Investeringsfonds (ook wel het Junckerfonds). Deze lopen in 2020
af en in mei en juni jl. publiceerde de Europese Commissie nieuwe
beleidsvoorstellen voor opvolgers van deze onderdelen in het kader van de
Europese meerjarenbegroting 2021-2027. In algemene zin is de kabinetsinzet
Europees en nationaal (en regionaal) beleid op elkaar te laten aansluiten.
Aansluitend op de voorgaande analyse is het eerste uitgangspunt voor de
opties om vooral de private R&D-investeringen extra te stimuleren; niet
alleen via publieke investeringen in R&D, maar ook door overheidsbeleid dat
hiervoor de goede voorwaarden biedt, waaronder beleid gericht op
beschikbaarheid van R&D-personeel, digitalisering en ondernemerschap. Het
tweede uitgangspunt is dat de opties passen binnen de budgettaire kaders van
het regeerakkoord. Daarin zijn extra middelen voor onderzoek en innovatie
uitgetrokken oplopend tot € 400 miljoen structureel in 2021. Het Rathenau
Instituut laat in het overzicht Totale Investeringen in Wetenschap en
Innovatie (TWIN) 2016-2022 zien dat desondanks de totale Rijksmiddelen

voor onderzoek en innovatie bij de huidige verwachtingen over economische
groei de komende jaren zullen dalen in verhouding tot het bbp.37 Deze TWINcijfers houden echter geen rekening met mogelijke extra uitgaven aan
onderzoek en innovatie uit andere intensiveringen in het regeerakkoord, zoals
die voor Defensie en cybersecurity, zorg, regio’s en klimaat. Het derde
uitgangspunt is dat de opties elkaar niet uitsluiten, maar complementair zijn.
Dit betekent dat een combinatie van de opties de grootste kans heeft om de
ambitie te realiseren.
1. Meer R&D-investeringen van buitenlandse bedrijven aantrekken
Een eerste beleidslijn is het aantrekken van meer R&D-investeringen van
buitenlandse bedrijven. Hiertoe kan de strategische acquisitie bij de NFIA
versterkt worden met als doel om meer gericht R&D-vestigingen van
buitenlandse bedrijven aan te trekken, ook om het Nederlandse innovatieecosysteem te versterken. Dit dient plaats te vinden in samenwerking met
Innovatie Attachés (IA), die tot taak krijgen mogelijk geïnteresseerde
bedrijven ter plaatse te identificeren. Het ligt in de rede om de NFIA- en IAnetwerk hiertoe te versterken. Het is hierbij van belang dat de NFIA en het
IA-netwerk ook in den brede aan dit aspect meer aandacht besteden.
Momenteel wordt bezien welke prestatie-indicator voor de acquisitie van
R&D-investeringen door de NFIA en het IA-netwerk het beste passend is.
Daarnaast is het R&D-vestigingsklimaat van groot belang voor het aantrekken
van buitenlandse R&D-investeringen. Dat betreft niet alleen gunstige fiscale
voorwaarden (zie optie 2), maar vooral ook goede mogelijkheden voor
publiek-private samenwerking en voldoende beschikbaarheid van bètatechnisch personeel.38 Het creëren van goede mogelijkheden voor publiekprivate samenwerking is een kernelement van de topsectorenaanpak. De
beschikbaarheid van bèta-technisch personeel bevordert het kabinet onder
meer via het Techniekpact.
2. Schuif ter vergroting van de prikkel voor R&D-uitgaven in Nederland
Gezien het grote aandeel van grote bedrijven in de private R&Dinvesteringen, de groeiende netto uitstroom van R&D naar het buitenland en
de toenemende internationale strijd om deze investeringen, is het belangrijk
om maatregelen te nemen die de met name grotere bedrijven aanzetten tot het
verrichten van extra R&D in Nederland. Hierbij gaat het om doorgroei van
zowel aangetrokken R&D-vestigingen van buitenlandse bedrijven (optie 1)
als die van gevestigde partijen. Een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor
R&D (in brede zin) is hierbij essentieel, omdat met name grote bedrijven zich
goed oriënteren op mogelijke locaties.
Een specifieke optie om de prikkel tot extra private R&D-investeringen te
versterken (niet alleen bij multinationals, maar ook bij het grotere mkb) is het
verhogen van het tarief in de tweede schijf van de WBSO (momenteel 14%,
37
38

Rathenau (2018), Totale Investeringen in Wetenschap en Innovatie 2016-2022, Den Haag.
Rathenau (2015), R&D goes global, Den Haag.

vanaf €350.000 S&O-kosten). De WBSO is immers aantoonbaar effectief in
het stimuleren van R&D bij bedrijven.39 Uit internationaal vergelijkend
onderzoek van de OECD blijkt dat de marginale prikkel van 14% die de
WBSO grotere bedrijven geeft substantieel lager ligt in vergelijking met de
fiscale R&D-instrumenten in diverse andere EU-landen, waaronder Frankrijk
en Ierland.40 Ter dekking van de verhoging van het WBSO-tarief is een
mogelijkheid om fiscale ondernemerschapsinstrumenten te versoberen
waarvan niet kan worden aangetoond dat die de keuze voor ondernemerschap
dan wel doorgroei van bedrijven bevorderen.41 Consequentie van een
dergelijke schuif is dat er herverdelingseffecten kunnen optreden.
3. Stimuleren van meer R&D in mkb
Na te streven is verder dat mkb-bedrijven meer R&D gaan verrichten. Dit kan
door het marginaal tarief voor de WBSO in de eerste schijf (momenteel 32%)
te verhogen. Nederland bevindt zich nu echter al in de internationale top wat
betreft de fiscale R&D-stimulering van mkb-bedrijven.42 Daarom zet het
kabinet al intensiveringen uit het regeerakkoord in op extra impulsen voor
R&D bij innovatieve mkb-bedrijven door middel van andere instrumenten. Te
noemen zijn: de intensivering van het Innovatiekrediet en de MIT-regeling en
het intensiveren van het gebruik van de SBIR. Als variant op de SBIR is het
Innovatiepartnerschap als innovatiegerichte aanbestedingsprocedure een
interessante optie om verder te verkennen.
Onder meer via StartupDelta zet het kabinet in op het vergroten van de
aanwas (en doorgroei) van nieuwe (technologisch) innovatieve bedrijven.43
Ook kan het kabinet bestaande mkb-bedrijven stimuleren de eerste stap te
zetten naar het verrichten van R&D. Het MKB-actieplan zet in op het
verbreden van de groep innovatieve bedrijven. Dit levert naar verwachting
een bijdrage aan groei van de groep bedrijven die zelf R&D verricht.
4. Bevorderen van doorgroei van innovatief mkb naar grote R&D-intensieve
bedrijven
Indien meer innovatieve mkb-bedrijven doorgroeien naar grote R&Dintensieve bedrijven, levert dit een positieve bijdrage aan de private R&Duitgaven. Hiervoor is een gunstig innovatieklimaat en
ondernemerschapsbeleid dat doorgroei bevordert van groot belang, waaronder
ruimte voor bedrijven die nieuwe markten creëren met opkomende
technologieën en innovaties op het terrein van maatschappelijke uitdagingen.
Ook is het belangrijk dat succesvolle Nederlandse innovaties schaalgrootte
bereiken op de wereldmarkt. Daartoe kan Nederland samen met andere
39

Uit de WBSO-evaluatie van 2012 blijkt een bang-for-the-buck van gemiddeld 1,8.
OECD (2018), OECD review of national R&D tax incentives and estimates of R&D tax subsidy rates, 2017,
Parijs. Hierbij past de kanttekening dat de OECD hierbij geen aanvullende fiscale instrumenten zoals patentboxes
heeft meegenomen.
41
SEO Economisch Onderzoek (2017), Evaluatie fiscale ondernemersregelingen, SEO-rapport nr. 2017-17,
Amsterdam.
42
OECD (2018), OECD review of national R&D tax incentives and estimates of R&D tax subsidy rates, 2017,
Parijs.
43
Kamerstuk 32 637, nr. 312.
40

Europese landen inzetten op verlaging van handelsbarrières, binnen en buiten
de EU.
De inzet op sleuteltechnologieën en maatschappelijke uitdagingen in het
vernieuwde topsectorenbeleid biedt mogelijkheden om de hier voor ogen
genomen doorgroei van innovatieve mkb-bedrijven te bevorderen.
Nederlandse kennis behoort op een groot aantal sleuteltechnologieën tot de
wereldtop (zie box 2). De economische kansen van maatschappelijke
uitdagingen en sleuteltechnologieën staan centraal in de vernieuwing van de
topsectorenaanpak. Hiervoor wordt een missiegedreven aanpak gevolgd.
Daarbij wordt ook aangesloten bij Europese en regionale initiatieven, waar
maatschappelijke uitdagingen al een belangrijke plaats hebben.
Box 2: positie van Nederland op sleuteltechnologieën
Ten behoeve van de sterkere inzet op maatschappelijke uitdagingen en
sleuteltechnologieën heeft EZK vorig jaar enkele bijeenkomsten
georganiseerd met experts om te komen tot een nadere duiding van de kansen
die sleuteltechnologieën bieden.44 Deze expertgroep heeft in samenwerking
met NWO en TNO een lijst van 50 sleuteltechnologieën (in 8 clusters)
gedefinieerd waarin Nederland wetenschappelijk al sterk is en waar genoeg
wetenschappelijke vooruitgang en economische kansen voor de komende
jaren te verwachten zijn. Op basis van deze kwalitatieve analyse heeft EZK
aan Elsevier Research gevraagd om vervolgens een kwantitatieve analyse van
deze sleuteltechnologieën uit te voeren op basis van de impact van
wetenschappelijke publicaties.
De belangrijkste uitkomsten van deze kwantitatieve analyse zijn45:
• Het Nederlandse onderzoek op het gebied van de sleuteltechnologieën is
van zeer hoge kwaliteit. Hoewel het aandeel van Nederland in de
wereldwijde wetenschappelijke publicatie-productie bescheiden is, ligt de
impactscore op bijna alle sleuteltechnologieën ver boven het
wereldgemiddelde en is het aandeel in de top 1% (de meest geciteerde
output) uitzonderlijk hoog. Binnen de EU-28 behoort het Nederlands
onderzoek binnen 41 van de 49 sleuteltechnologieën tot de top-3 in de
EU-28.46
• Nederlandse onderzoekers op het gebied van sleuteltechnologieën werken
relatief vaak succesvol samen in internationaal verband en met bedrijven.
In lijn met de doelen van o.a. de topsectorenaanpak is het Nederlandse
onderzoek in vrijwel alle sleuteltechnologieën steeds vaker het resultaat
van samenwerking tussen onderzoekers bij kennisinstellingen en
bedrijven.
44
Dit volgde op een analyse van TNO waarin maatschappelijke vernieuwingsopgaven zijn uitgewerkt naar 40
innovatie-opgaven. Zie https://www.tno.nl/nl/aandachtsgebieden/strategische-analysesbeleid/expertisegroepen/strategy-policy/portfolioanalyse-kansrijke-innovatieopgaven-voor-nederland/.
45
Elsevier Research Intelligence (2018), Quantitative analysis of Dutch research and innovation in Key
Technologies; https://www.government.nl/documents/reports/2018/06/01/quantitative-analysis-of-dutchresearch-and-innovation-in-key-technologies.
46
Voor één sleuteltechnologie waren onvoldoende publicaties beschikbaar, waardoor deze technologie is
samengevoegd met een andere technologie.

•

Nederlands onderzoek aan sleuteltechnologieën is evenwichtig verspreid
over opkomende en gevestigde sleuteltechnologieën en wordt wereldwijd
steeds meer aangehaald in publicaties en patenten. Nederlandse
multinationals zijn daarbij een van de grootste gebruikers.

Een speciale rol bij het bevorderen van de doorgroei van innovatieve mkbbedrijven is er voor financieringsinstrumenten, onder andere Invest NL.
Invest NL kan een belangrijke rol vervullen bij het oplossen van
financieringsknelpunten bij het benutten van economische kansen rond
maatschappelijke uitdagingen en sleuteltechnologieën.
5.

Stimuleren van private R&D door meer publieke inleg in thematische
PPS
Een goed klimaat voor publiek-private samenwerking (PPS) is een van de
factoren die bepaalt waar bedrijven R&D verrichten en in welke mate kennis
gedeeld en benut wordt voor innovaties met commerciële en maatschappelijke
baten. In de brief ‘Naar een Missiegedreven Innovatiebeleid met Impact’ richt
het kabinet de topsectorenaanpak sterker op economische kansen van
maatschappelijke thema’s en sleuteltechnologieën. Daarop zet het kabinet een
groot deel van de extra middelen in het regeerakkoord voor toegepast
onderzoek in, maar hiervoor kunnen ook andere intensiveringen in het
regeerakkoord worden benut, op thema’s als energie en duurzaamheid, zorg,
cybersecurity en voedsel. Ook de EU en decentrale overheden investeren in
onderzoek en innovatie op dergelijke thema’s en sleuteltechnologieën. Het
kabinet kan deze thematische samenloop benutten door bij de inzet van EZKmiddelen voor onderzoek en innovatie extra nadruk te leggen op het
aantrekken van co-financiering vanuit Europese middelen voor R&D en
innovatie. Tezamen met de PPS-toeslag kan een gerichte inzet van publieke
middelen een grote aantrekkingskracht uitoefenen op private R&Dinvesteringen, ook van buitenlandse bedrijven. Bedrijven legden bij een PPStoeslag van 25% al 49% van de PPS-middelen in, hetgeen bij een hoger
toeslagpercentage (in 2018 is het percentage verhoogd naar 30%) kan stijgen.