Maatschappelijke kosten-baten analyse
van beleidsmaatregelen om
alcoholgebruik te verminderen

RIVM Report 2016-0133

RIVM Rapport 2016-0133

Colofon

RIVM:
Dr. G.A. de Wit
Dr. P.F. van Gils
Dr. E.A.B. Over
Drs. A.W.M. Suijkerbuijk
Trimbos Instituut:
Dr. J. Lokkerbol
Prof. Dr. F. Smit
Ecorys Nederland:
Dr. I. Mosca
Drs. W.J. Spit
Maastricht University:
Prof. dr. mr. S.M.A.A. Evers
Dr. R.J.A. de Kinderen
Contact:
Dr. G.A. de Wit
RIVM/V&Z/VPZ/KZG
ardine.de.wit@rivm.nl

Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van ZonMw, projectnummer 5053100-98-055 “Maatschappelijke kosten baten analyse alcoholgebruik”.
Dit rapport is een vertaling van een Engelstalig rapport (rapportnummer
2016-0065).
© RIVM 2016
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde
van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu,
samen met de titel en het jaar van uitgave.

Dit is een publicatie van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl
Pagina 2 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Voorwoord

In Nederland wordt beleid gevoerd gericht op het matigen van alcoholgebruik.
Recent werd bijvoorbeeld de leeftijdsgrens voor aankoop en consumptie van
alcohol opgeschroefd van 16 naar 18 jaar. Alcoholbeleid is een gevoelig
beleidsterrein, waarbij voorstanders en tegenstanders van verdere aanscherping
van maatregelen gericht op beperking van alcoholgebruik stevige discussies met
elkaar voeren.
Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft via ZonMw een
aantal onderzoeken uitgezet met het doel om de Tweede Kamer te informeren
over diverse aspecten van het alcoholbeleid. In dit onderzoeksrapport worden
onderzoeksvragen op het terrein van kosten en baten van alcohol en
alcoholbeleid besproken. Eerst wordt de vraag beantwoord wat de kosten en
baten van alcoholgebruik in Nederland zijn. Daarvoor zijn veel verschillende
cijfers verzameld, bijvoorbeeld over verkeersongevallen, productiviteitsverliezen
en kosten van politie en justitie die samenhangen met alcoholgebruik. Voor het
jaar 2013 zijn alle kosten en alle baten van alcohol gekwantificeerd. Ook als er
rekening gehouden wordt met de baten van alcoholgebruik, bijvoorbeeld voor
producenten en verkopers van alcohol, blijkt alcohol een netto kostenpost voor
de samenleving te zijn.
Een tweede onderzoeksvraag gaat over de kosten en baten van verdere
intensivering van het alcoholbeleid. Daarvoor worden de kosten en baten van
een drietal beleidsmaatregelen over een periode van 50 jaar becijferd. Het
betreft een verdere verhoging van accijnzen op alcohol, een reductie van het
aantal verkooppunten van alcohol en een totaal verbod op alcoholreclame.
Dergelijke maatregelen zullen netto baten voor de samenleving opleveren, al
zijn de schaal waarop dat gebeurt en de partijen die al dan niet voordeel hebben
van dergelijke maatregelen verschillend voor de drie onderzochte maatregelen.
Voor dit onderzoek werd de techniek van de Maatschappelijke Kosten Baten
Analyse (MKBA) gebruikt. Sinds enige jaren is dit de door de overheid
aanbevolen analysetechniek voor de (ex-ante) evaluatie van
beleidsmaatregelen. Hoewel het RIVM ruime en langjarige ervaring heeft met
economische evaluatie van interventies binnen de zorg was de ervaring met
MKBA tot voor kort beperkt. Dit onderzoek werd uitgevoerd in een consortium
met andere partijen (Trimbos Instituut, Ecorys en Universiteit Maastricht).
Tegelijkertijd werd in dit consortiumverband ook een MKBA op het terrein van
tabaksontmoediging uitgevoerd en voert het RIVM op andere terreinen ook
MKBA’s uit. Met deze onderzoeken bouwt het RIVM tegelijkertijd aan haar
kennisbasis met betrekking tot Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en aan
goede relaties met collega onderzoeksinstituten.

Pagina 3 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Bij de totstandkoming van dit rapport was de samenwerking met de drie andere
onderzoekspartners van essentieel belang. Ik wil daarom graag alle betrokkenen
bedanken voor hun inzet en medewerking. Ik hoop dat dit rapport een bijdrage
zal leveren aan de discussie over het alcoholbeleid in Nederland.

Drs. A.M.P. van Bolhuis
Directeur Volksgezondheid RIVM

Pagina 4 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Publiekssamenvatting

Maatschappelijke kosten-batenanalyse van beleidsmaatregelen om
alcoholgebruik te verminderen
Als alle kosten en baten van alcohol in geld worden uitgedrukt, waren de kosten
in 2013 ongeveer 2,3 tot 2,9 miljard euro. Kosten kunnen bijvoorbeeld ontstaan
door een lagere arbeidsproductiviteit, door inzet van politie en justitie, en door
verkeersongevallen. Deze kosten zijn verminderd met de baten van
alcoholgebruik, bijvoorbeeld in de vorm van accijnzen voor de overheid. Maar
ook het geluksgevoel dat consumenten kunnen ontlenen aan alcohol is in dit
onderzoek in geld uitgedrukt.
Maatregelen zijn mogelijk om mensen minder alcohol te laten drinken, zoals een
accijnsverhoging, een beperking van het aantal verkooppunten en een
totaalverbod op alcoholreclame en –sponsoring. Zulke maatregelen kunnen de
samenleving forse besparingen opleveren en hebben daarmee netto een positief
effect op de Nederlandse samenleving. Voorbeelden van die positieve effecten
zijn minder sterfte en betere kwaliteit van leven doordat ziekten die met
alcoholgebruik samenhangen worden voorkomen, een hogere
arbeidsproductiviteit, minder verkeersongevallen en minder inzet van politie en
justitie.
Op de lange termijn, over een periode van 50 jaar, levert een accijnsverhoging
van 50 procent tussen de 14 en 20 miljard euro op, een accijnsverhoging van
200 procent 37 tot 47 miljard euro. Het saldo van kosten en baten na 50 jaar is
3 tot 5 miljard euro wanneer 10 procent van de verkooppunten worden gesloten.
Dit bedrag loopt op tot 8 tot 12 miljard euro bij een sluiting van 25 procent van
de verkooppunten. Een mediaban levert de samenleving circa 7 miljard euro op
na 50 jaar, maar hierover bestaat meer onzekerheid.
Dit blijkt uit onderzoek geleid door het RIVM. Met een zogeheten
maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) zijn deze drie
beleidsmaatregelen doorgerekend. MKBA’s zijn een hulpmiddel om de
welvaartseffecten van maatregelen in kaart te brengen en kunnen
beleidsmakers ondersteunen bij hun beslissingen over toekomstig
overheidsbeleid.

Kernwoorden: MKBA – alcohol – Cost of Illness – accijnsverhoging – sluiting
verkooppunten – mediaban

Pagina 5 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Synopsis

Social cost-benefit analysis of regulatory policies to reduce alcohol use
in The Netherlands
If all costs and all benefits of alcohol use are expressed in monetary terms, the
net costs were 2,3 to 2,9 billion euro in 2013. Examples of the costs of alcohol
are less productivity at work, costs of police and justice and traffic accidents.
Alcohol also has benefits, for instance excise tax income for government. The
feeling of wellbeing that consumers may experience from drinking alcohol has
also been expressed in monetary terms. The monetary benefits of alcohol have
been subtracted from the costs of alcohol to arrive at the final estimate of net
costs for society.
Regulatory policies aimed at reducing the amount of alcohol consumed, such as
a further increase of excise taxes, a reduction of the number of sales venues and
a total mediaban, will result in savings for society at large. Some examples of
such positive effects are less mortality and improvement of quality of life
because some diseases associated with alcohol are prevented, more
productivity, less traffic accidents and less efforts to be taken by police and
justice.
In the long run, over a period of 50 years, an increase in excise taxes of 50%
will result in societal benefits of 14 to 20 billion euro, an increase of excise taxes
of 200% will result in societal benefits of 37 to 47 billion euro. The societal
benefits of closure of 10% of sales venues are estimated at 3 to 5 billion euro
after 50 years, and at 8 to 12 billion euro when 25% of sales venues would be
closed. The societal benefits of a mediaban would amount to 7 billion euro after
50 years, but there is more uncertainty about this result.
This appears from a study led by RIVM. The three regulatory policies have been
modelled using the Social Cost-Benefit Analysis (SCBA) approach. By expressing
the net welfare effect of government policies and interventions, SCBAs can
support policy makers in taking decisions on implementation of future policies.

Keywords: Social Cost-Benefit Analysis – alcohol – Cost of Illness – increase of
excise taxes – closure of sales venues – mediaban

Pagina 6 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Inhoudsopgave
Colofon—2
Voorwoord—3
Publiekssamenvatting—5
Synopsis—6
Samenvatting—10
Inleiding—13
1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
1.7
2
2.1
2.2
2.2.1
2.2.2
2.2.3
2.2.4
2.2.5
2.2.6
2.3
2.3.1
2.3.2
2.4
2.4.1
2.5
2.5.1
2.5.2
2.5.3
2.5.4
2.5.5
2.6
2.6.1
2.6.2
2.6.3
2.6.4

Achtergrond bij de in dit rapport gebruikte methoden—16
Achtergrond bij Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse
(onderzoeksvraag 2)—16
Modellering voor MKBA benadering—20
RIVM Chronische Ziekten Model—21
Aannames gemaakt voor het schatten van kosten en effecten van
alcoholbeleid (onderzoeksvraag 2)—25
Aanpak om verdeling naar netto betalers en netto ontvangers te
maken—30
Aanpak om kosten en baten te splitsen in financiële euro’s en
nutseuro’s—31
Sensitiviteisanalyses—31
De kosten en baten van alcoholgebruik in 2013—33
Algemene methoden voor het schatten van de kosten en baten van
alcohol voor één kalenderjaar (onderzoeksvraag 1)—33
Consumenten—35
Baten: Consumentensurplus—35
Kosten: Verkeersongevallen—38
Kosten: Vroegtijdig overlijden—40
Kosten: Productiviteitsverliezen—41
Verlies van kwaliteit van leven—44
Samenvatting kosten en baten voor consumenten van alcohol—45
Productie en distributie van alcohol—45
Omzet en winst—46
Samenvatting kosten en baten uit de productie en distributie van
alcohol—48
Belastingen en heffingen—48
Samenvatting belasting en heffingen—49
Gezondheidszorg—49
Kosten van ziekten die verband houden met alcoholgebruik—49
Kosten van eerstelijnszorg—52
Kosten van ongevallen—53
Kosten van ziekten die niet gewaardeerd zijn in deze paragraaf—53
Samenvatting van zorgkosten—53
Onderwijs—54
Studievertraging—54
Vroegtijdig schoolverlaten—56
Studiebegeleiding—56
Samenvatting van kosten en baten op het gebied van onderwijs—56
Pagina 7 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

2.7
2.7.1
2.7.2
2.7.3
2.8
2.8.1
2.8.2
2.8.3
2.9
2.10

Politie en justitie—57
Kosten van preventive, opsporing en vervolging—57
Detentie—58
Samenvatting van kosten en baten op het gebied van politie en justitie—
58
Overheid—59
Voorlichting / campagnes—59
Kosten van handhaving—59
Samenvatting kosten en baten van de overheid—59
Anderen in de samenleving (slachtoffers)—60
Overzicht van de kosten en baten van alcohol in 2013—61

3

Beschrijving van het referentiescenario—64

4

Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse van de verhoging van
accijnzen op alcohol—67
Effectiviteit van accijnzen op alcohol—67
Beleidsscenario’s met betrekking tot accijnzen—67
De kosten van deze beleidsmaatregel—67
Beoordeling van kosten en baten—68
Sensitiviteitsanalyses—74
Conclusie—75

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
5
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6
6

Maatschappelijke Kosten-baten analyse van de beperking van
beschikbaarheid van alcohol—77
Effectiviteit van vermindering van het aantal verkooppunten van
alcohol—77
Beleidsscenario’s voor vermindering van het aantal verkooppunten van
alcohol—77
De kosten van deze beleidsmaatregel—78
Beoordeling van kosten en baten—78
Sensitiviteitsanalyses—84
Conclusie—85

6.1
6.2
6.3
6.4
6.5

Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse van een verbod op
alcoholreclame—86
Effectiviteit van een verbod op reclame voor alcohol—86
Beleidsscenario voor reclameverbod—89
Kosten van deze beleidsmaatregel—89
Beoordeling van kosten en baten—89
Conclusie—92

7
7.1
7.2

Discussie—94
Discussie over resultaten—94
Onderzoeksagenda—101
Dankbetuiging—104
Referenties—106
Appendix 1: Begrippenlijst—114
Appendix 2A: Relatieve risico’s die zijn gebruikt in het RIVMCZM—115
Pagina 8 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

APPENDIX 2B: Achtergrondgegevens over ziekten die verband
houden met alcohol—119
APPENDIX 2C: Geschat aantal gevallen van kanker gerelateerd
aan alcohol (2013)—122
APPENDIX 3A: Resultaten van sensitiviteitsanalyses voor het
beleidsscenario waarin de accijnzen worden verhoogd—123
APPENDIX 3B: Resultaten van sensitiviteitsanalyses voor het
beleidsscenario waarin het aantal verkooppunten van alcohol
wordt beperkt—126

Pagina 9 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Samenvatting
Alcoholgebruik is heel gebruikelijk in Nederland. Consumptie van alcohol wordt
geassocieerd met positieve en negatieve effecten voor de maatschappij. Deze
effecten strekken zich uit over veel gebieden en aspecten van de samenleving,
zoals belastingen, gezondheidszorg, productiviteit, onderwijs en politie en
justitie. Het onderzoek waarover dit verslag gaat houdt zich bezig met twee
hoofdonderzoeksvragen:
1. Wat zijn de economische kosten en baten van het huidige alcoholgebruik?
2. Wat is het (economische) effect van nieuwe beleidsmaatregelen om het
gebruik van alcohol terug te dringen in vergelijking met een scenario waarin
deze beleidsmaatregelen niet worden geïntroduceerd?
Vraag 1 is beantwoord door middel van een analyse van de kosten en baten in
één kalenderjaar, 2013. Vraag 2 vereist een prospectieve analyse van de
veranderingen in alle maatschappelijke domeinen die beïnvloed worden door
alcoholgebruik na de introductie van nieuwe beleidsmaatregelen. De volgende
drie nieuwe beleidsmaatregelen worden geanalyseerd:
1. Een verhoging van de accijnzen met 50% en 200%;
2. Een vermindering van het aantal verkooppunten met 10% en 25%;
3. Een totaalverbod op alcoholreclame in de media.
In dit rapport is gebruikgemaakt van de methode van een maatschappelijke
kosten-batenanalyse (MKBA). Binnen deze MKBA worden met behulp van
modelleringstechnieken prognoses opgesteld voor een periode van vijftig jaar na
de invoering van de nieuwe beleidsmaatregelen. Deze periode werd gekozen om
ook de gevolgen van alcohol op de lange termijn mee te nemen, met name voor
gezondheidseffecten die soms pas na vele jaren optreden.
Hoewel er enkele voor de hand liggende voordelen zijn (zoals inkomsten uit
accijnzen), kost alcohol de samenleving netto geld. Deze netto kosten worden
geschat op 2,3 tot 2,9 miljard euro voor het jaar 2013. De kosten worden
hoofdzakelijk gedragen door alcoholgebruikers zelf. Het gaat dan om de kosten
van verkeersongevallen, vroegtijdig overlijden aan ziekten die verband houden
met alcohol, verlies van levenskwaliteit als gevolg van ziektes die samenhangen
met alcohol en verminderde arbeidsproductiviteit. Tegelijkertijd ervaren
alcoholgebruikers ook een toename van welzijn door (het genot van) het drinken
van alcohol, het zogenoemde consumentensurplus. De jaarlijkse
belastinginkomsten voor de overheid bedroegen meer dan 1 miljard euro.
Producenten en verkopers genieten baten uit de productie en distributie van
alcohol, het zogenoemde producentensurplus, dat werd geschat op 0,7 miljard
euro in 2013.
In de prospectieve analyse, de MKBA, zijn beleidsmaatregelen vergeleken met
een referentiescenario, waarin de toekomstige situatie is geschetst zonder
invoering van de beleidsmaatregelen, dat wil zeggen de meest waarschijnlijke
ontwikkeling in het toekomstig alcoholgebruik, zonder verder ingrijpen door de
overheid. Aangezien de huidige alcoholtrends in verschillende richtingen wijzen,
kiezen we ervoor de huidige patronen van alcoholgebruik in de loop van de tijd
stabiel te houden. Vergeleken met dit referentiescenario met stabiele patronen
van alcoholgebruik worden jaarlijkse (niet-gedisconteerde) baten van een
accijnsverhoging met 50% verwacht die grofweg tussen de 350 en 850 miljoen
euro liggen over de vijftig jaar waarop het onderzoek betrekking heeft.
Cumulatieve gedisconteerde netto baten gedurende deze vijftig jaar worden
geraamd op 17 miljard euro (95% betrouwbaarheidsinterval 14-20 miljard
Pagina 10 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

euro). In het scenario met een belastingverhoging van 200% worden jaarlijkse
(niet-gedisconteerde) baten verwacht tussen de 1 en 2,3 miljard euro, met
cumulatieve (gedisconteerde) maatschappelijke baten van 42 miljard euro (95%
betrouwbaarheidsinterval 37-47 miljard) over 50 jaar. Beide scenario's
vertegenwoordigen dus netto baten voor de samenleving. Deze baten zijn
ongelijk verdeeld over de verschillende stakeholders, waarbij alcoholgebruikers
de grootste nettobetalers zijn. De baten worden herverdeeld naar alle
consumenten (d.w.z. alle burgers, onder wie degene die alcohol drinken) in de
vorm van lagere verzekeringspremies en hogere lonen als gevolg van hogere
productiviteit. De overheidssector geniet ook baten uit hogere accijnzen en
vanwege de lagere kosten in de domeinen onderwijs en politie en justitie. Deze
resultaten zijn tamelijk robuust in sensitiviteitsanalyses waarin de
disconteringsvoet, de waardering van QALY-verliezen, het al dan niet rekening
houden met productiviteitsverliezen en verschillen in prijselasticiteit gevarieerd
werden.
Het tweede scenario, dat gericht is op minder wijdverspreide verkrijgbaarheid
van alcohol door beperking van het aantal locaties waar alcohol wordt verkocht,
heeft ook positieve maatschappelijke baten, zij het wat kleiner dan in de
scenario's waarin de accijnzen worden verhoogd. De cumulatieve gedisconteerde
waarde van een vermindering van de concentratie van verkooppunten met 10%
gedurende een periode van vijftig jaar bedraagt 4 miljard euro (95%
betrouwbaarheidsinterval 3-5 miljard euro). Alle drie de hoofdgroepen van
stakeholders (alcoholgebruikers, alle burgers en de overheid) genieten
voordelen van deze vermindering van het aantal verkooppunten van alcohol. In
het scenario waarin de concentratie van de verkooppunten met 25% wordt
teruggebracht, zijn deze effecten wat sterker, met een cumulatieve
gedisconteerde waarde voor de samenleving van 10 miljard euro (95%
betrouwbaarheidsinterval 8-12 miljard euro) over de periode van 50 jaar.
Het derde en laatste beleidsscenario, een totaalverbod op reclame en
sponsoring, werd gemodelleerd met behulp van beperkt bewijs over de
effectiviteit van een dergelijk verbod op alcoholreclame. Het beste beschikbare
bewijs duidt op een afname van alcoholgebruik met 4% na de invoering van zo’n
verbod. Onze beste inschatting, voor het scenario waarin een verbod op
mediareclame zal leiden tot een afname van het alcoholgebruik met 4%, laat
zien dat de jaarlijkse (niet-gedisconteerde) voordelen ruwweg tussen de 0,1 en
0,4 miljard euro zouden kunnen liggen over de periode van vijftig jaar, wat
overeenkomt met een cumulatieve gedisconteerde waarde voor de samenleving
van 7 miljard euro over een periode van vijftig jaar.
Over het algemeen zijn onze schattingen voor het beleidsscenario van hogere
accijnzen gebaseerd op solide bewijs over de effectiviteit van dergelijke
maatregelen. Sensitiviteitsanalyses wijzen consistent uit dat dergelijke
beleidsmaatregelen maatschappelijke baten met zich meebrengen, zonder grote
afwijkingen van de resultaten in de base-case analyse. Onze resultaten voor de
andere twee beleidsscenario's zijn minder zeker. De effecten van een
vermindering van de concentratie van verkooppunten zullen waarschijnlijk
positief zijn (netto baten voor de maatschappij), maar ze zijn sterk afhankelijk
van de verwachte reactie van consumenten op de beperking van het aantal
verkooppunten. Deze zogenoemde elasticiteiten, die de reactie van
consumenten op wijzigingen weergeven, zijn minder zeker voor het
beleidsscenario waarin het aantal verkooppunten van alcohol wordt
teruggebracht dan voor de scenario's van accijnsverhoging. Onze beste
inschatting met betrekking tot de beleidsmaatregel van een totaalverbod op
Pagina 11 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

reclame in de media is dat deze netto baten voor de samenleving zal hebben,
maar dat resultaat mag alleen als een voorlopig resultaat worden gezien.
Berekeningen zoals in dit rapport worden gemaakt kunnen dienen ter
onderbouwing van mogelijke veranderingen in alcohol beleid in Nederland.
Beslissingen over zulke veranderingen in beleid zijn echter politieke beslissingen,
waarbij veel meer aspecten meewegen dan schattingen van het welvaartseffect
van maatregelen. We hebben enkele rigoureuze maatregelen doorgerekend, met
name de scenario’s waarin de accijnzen met 200% verhoogd worden en waarin
25% van alle verkooppunten zou moeten sluiten. Dergelijke rigoureuze
maatregelen zullen zeker ook op maatschappelijk verzet stuiten. Ons onderzoek
laat echter zien dat beleidsmaatregelen gericht op vermindering van
alcoholgebruik tot netto baten voor de samenleving kunnen leiden.

Pagina 12 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Inleiding

ZonMw heeft opdracht gegeven om te onderzoeken wat de kosten en baten van
alcoholgebruik voor de maatschappij zijn en om het effect van
beleidsmaatregelen in kaart te brengen. De beleidsmaatregelen worden
geëvalueerd met behulp van een maatschappelijke kosten-batenanalyse
(MKBA). Deze MKBA is uitgevoerd voor het Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (VWS), met als doel de Tweede Kamer te informeren.
Alcoholgebruik is heel gebruikelijk in Nederland. Het grootste deel van het
alcoholgebruik is niet problematisch. Alcoholmisbruik en -verslaving hebben
daarentegen vaak een chronisch verloop en worden geassocieerd met een
substantiële ziektelast. In 2014 consumeerde 76,7% van de Nederlandse
volwassenen regelmatig alcohol, waarbij 10% van de bevolking werd
geclassificeerd als “zware drinker”. Een “zware drinker” drinkt ten minste een
keer per week vier (vrouwen) of zes (mannen) glazen alcohol 1 (Van Laar et al.,
2015). Het gebruik van alcohol wordt geassocieerd met meer dan zestig
verschillende ziekten, waaronder borstkanker, leveraandoeningen, verslaving,
depressie en angststoornissen. Volgens de Volksgezondheid Toekomst
Verkenning 2014 (VTV, 2014) is 2,8% van de totale ziektelast in Nederland
uitgedrukt in disability-adjusted life years (DALY's) toe te schrijven aan alcohol.
De bijdrage van alcohol aan ongevallen is daarbij buiten beschouwing gelaten.
De ziektelast die voortkomt uit alcoholgebruik is niet alleen van invloed op het
leven van alcoholconsumenten en hun naasten, maar heeft ook aanzienlijke
financiële en economische gevolgen. Volgens het onderzoek Global Burden of
Disease bedragen de economische kosten van alcohol naar schatting 1,4% van
het bruto nationaal product (BNP) in landen met hoge inkomens (Rehm et al.,
2009). Een Nederlands onderzoek schatte deze "Cost of Illness" op 2,5 miljard
euro in 2001 (KPMG, 2001). Alcoholgebruik leidt niet alleen tot kosten in de
gezondheidszorg, maar ook in andere overheidssectoren, zoals justitie, en bij
slachtoffers van ongevallen en geweld waarbij alcohol een rol speelt. Bovendien
is het van invloed op de productiviteit van drinkers en dus ook op de
economische productie.
In een recent onderzoek naar kosteneffectiviteitsstudies van alcoholinterventies
concludeerde het RIVM dat er een MKBA nodig is om alle relevante kosten en
baten van alcoholgebruik in kaart te brengen (Suijkerbuijk et al., 2014). Bij een
maatschappelijke kosten-batenanalyse worden door middel van een goed
gestructureerde en systematische aanpak alle relevante kosten en baten
bekeken om het volledige effect van een interventie op het welzijn op
macroniveau in een land te kunnen beoordelen. Als de kosten van de interventie
lager zijn dan de bereidheid om te betalen voor de baten ervan, zal de
interventie het algemene welzijn verhogen. Voor een dergelijke evaluatie
moeten alle gevolgen van een beleid in kaart worden gebracht en moet er een
geldwaarde aan worden toegekend, voor alle stakeholders, berekend over een
relevante periode.
De methodologie van maatschappelijke kosten-batenanalyses is pas recent
geïntroduceerd op het gebied van (volks)gezondheid, waar vaker gebruik wordt
1

Wanneer in dit rapport gesproken wordt over een glas alcohol wordt bedoeld een Nederlands standaardglas
per type alcohol (bier, wijn, sterke drank), hetgeen overeenkomt met een inname van 10g alcohol

Pagina 13 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

gemaakt van kosteneffectiviteitsanalyses (KEA's) en kostenutiliteitsanalyses
(KUA's). Hoewel de richtlijnen voor gezondheidseconomische evaluatie
voorschrijven dat deze vanuit het perspectief van de samenleving moeten
worden uitgevoerd, laten de meeste onderzoeken andere kosten dan die voor
gezondheidszorg, productiviteitsverlies en patiëntenkosten vaak buiten
beschouwing. Kosten in andere sectoren, bijvoorbeeld met betrekking tot
schoolverzuim of strafrechtelijke procedures, worden vaak niet meegenomen in
de analyses (van Gils et al., 2010). Traditioneel bevatten KEA's en KUA's
gezondheidsresultaten als voornaamste parameters. Een MKBA evalueert alle
uitkomsten uitgedrukt in geld en vat de resultaten samen in één schatting van
de netto baten. Ook bestaan er kleine methodologische verschillen tussen de
richtlijnen voor KEA/KUA en die voor MKBA, hoofdzakelijk met betrekking tot de
waardering van productiviteitsverliezen, discontering en onzekerheidsanalyse.
In 2013 werd er een Nederlandse leidraad gepubliceerd om de kwaliteit en
methodologische consistentie van Nederlandse MKBA's in verschillende sectoren
van de samenleving te garanderen (Romijn & Renes, 2013). Hoe deze
Nederlandse leidraad voor MKBA's zich verhoudt tot methoden voor
gezondheidseconomische evaluatie, zoals die worden gehanteerd in de
gezondheidszorg, wordt besproken in een RIVM-rapport door Pomp et al. (Pomp
et al., 2014). Pomp et al. concluderen dat MKBA's naar verwachting een nuttige
bijdrage zullen leveren aan de beleids- en besluitvorming op het gebied van
gezondheidszorg.
Het doel van dit onderzoek is het beoordelen van de kosten van alcoholgebruik
voor de maatschappij en het analyseren van het effect van drie verschillende
beleidsmaatregelen ter vermindering van het alcoholverbruik in Nederland, met
behulp van het evaluatiekader van de MKBA. De analyse is bedoeld ter
ondersteuning van de beleidsvorming met betrekking tot mogelijke
beleidsmaatregelen. De volgende beleidsmaatregelen zijn geanalyseerd:
(1) verhoging van de prijzen van alcoholische dranken door middel van
accijnzen;
(2) vermindering van het aantal verkooppunten van alcohol; en
(3) een verbod op reclame voor alcoholische dranken in openbare ruimten.
De keuze voor deze drie beleidsmaatregelen is gemaakt door het Ministerie van
Volksgezondheid en ZonMw.
De MKBA richt zich op twee centrale onderzoeksvragen:
1. Wat zijn de economische kosten en baten van het huidige alcoholgebruik in
Nederland?
2. Wat is het (economische) effect van nieuwe beleidsmaatregelen om het
gebruik van alcohol terug te dringen in vergelijking met een scenario waarin
deze beleidsmaatregelen niet worden toegepast?
Zowel de kosten als de baten zijn in kaart gebracht en worden in monetaire
termen gewaardeerd. Deze kosten en baten hebben onder meer betrekking op
gebruik van gezondheidszorg, veranderingen in arbeidsproductiviteit,
veranderende kosten van verkeersongevallen, geweld en misdaad en
belastingopbrengsten voor de overheid. De kosten en baten zijn geanalyseerd
voor de korte en langere termijn door een referentiescenario (het huidige beleid
en autonome trends zonder beleidswijzigingen) te vergelijken met een
alternatief scenario waarin de nieuwe beleidsmaatregelen ingevoerd worden.
Een consortium bestaande uit het RIVM, de Universiteit Maastricht, het Trimbos
Instituut en Ecorys heeft deze MKBA uitgevoerd. Tegelijkertijd zijn meerdere
Pagina 14 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

leden van het consortium betrokken bij andere MKBA's over tabaksontmoediging
(geleid door de Universiteit Maastricht, consortiumleden RIVM en het Trimbos
Instituut), verslavingszorg voor alcoholverslaving (RIVM) en verslavingszorg
voor cannabisverslaving (RIVM). Voor deze MKBA's worden vergelijkbare
methoden gebruikt. Omdat de MKBA's worden uitgevoerd in opdracht van
verschillende partijen zal elke MKBA afzonderlijk worden gepubliceerd.
Specifieke onderdelen van deze rapporten, vooral de beschrijving van de
methoden, maken echter gebruik van dezelfde formuleringen om te laten zien
dat er vergelijkbare methodologische keuzes zijn gemaakt voor de verschillende
MKBA's.
Structuur van dit rapport
Hoofdstuk 1 bevat een algemene toelichting op de methoden die zijn gebruikt
om de onderzoeksvragen te beantwoorden, bijvoorbeeld met betrekking tot de
modellering. In dit hoofdstuk bespreken we het algemene kader van een MKBA
en de modellen die worden gebruikt om de kosten en baten van alcoholbeleid in
te schatten. Meer gedetailleerde informatie over de methoden vindt u in
hoofdstuk 2, waarin de welzijnseffecten van alcoholgebruik voor de
maatschappij in één jaar (2013) worden besproken. Onderzoeksvraag 1 wordt
beantwoord in hoofdstuk 2. De hoofdstukken 3 tot en met 6 behandelen de
tweede onderzoeksvraag, het economische effect van beleidsmaatregelen ter
vermindering van alcoholgebruik. In hoofdstuk 3 wordt het referentiescenario
beschreven, d.w.z. de verwachte ontwikkelingen in alcohol gebruik (inclusief
autonome trends) zonder invoering van aanvullend beleid. De hoofdstukken 4, 5
en 6 bespreken de resultaten van de drie verschillende beleidsmaatregelen.
Hoofdstuk 4 gaat over de verhoging van de accijnzen, hoofdstuk 5 bespreekt de
gevolgen van vermindering van het aantal verkooppunten en hoofdstuk 6
beschrijft de consequenties van een volledig verbod op reclame en sponsoring.
Tot slot worden in hoofdstuk 7 de belangrijkste bevindingen van dit
onderzoeksproject gepresenteerd en besproken en wordt er een
onderzoeksagenda voorgesteld om de voornaamste hiaten in de huidige kennis
aan te pakken.

Pagina 15 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

1

Achtergrond bij de in dit rapport gebruikte methoden

1.1

Achtergrond bij Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse
(onderzoeksvraag 2)
Een MKBA is een systematische methode om het effect van beleidsmaatregelen
te meten. MKBA is gebaseerd op principes van de welvaartseconomie. Met
betrekking tot alcohol houdt deze klassieke economische benadering in dat
mensen alcohol consumeren om te voorzien in een (gepercipieerde) behoefte:
zij ontlenen voordelen aan alcoholgebruik, bijvoorbeeld als het gaat om
(gepercipieerd) welzijn. Op de korte termijn worden de kosten van alcohol dus
door de consumenten gerechtvaardigd op basis van dit ervaren welzijn.
Alcoholgebruik leidt tot inkomsten voor verschillende partijen die betrokken zijn
bij de levering van alcoholische dranken, zoals de overheid (belastingen,
heffingen), de detailhandel en producenten van alcoholische dranken.
Beperkingen voor de consumptie van alcohol, bijvoorbeeld door verhoging van
de accijnzen of beperking van het aantal verkooppunten, zal leiden tot een
verlies van welzijn voor consumenten; ze ondervinden een verlies van
"consumentensurplus". Producenten en verkopers kunnen ook te maken krijgen
met een verlies van welzijn, aangezien hun inkomsten worden verlaagd, wat van
invloed kan zijn op hun "producentensurplus". Het effect op de inkomsten van
de overheid is afhankelijk van de prijselasticiteit van de vraag naar alcohol, de
relatieve verandering in de consumptie die optreedt bij een relatieve
verandering van de prijs: de inkomsten kunnen dalen doordat de consumptie
afneemt, maar ze kunnen ook stabiel blijven of zelfs stijgen, als de verminderde
verkoop wordt gecompenseerd door de verhoging van de heffingen. Deze
economische begrippen worden uitgebreider toegelicht in Appendix 1.
Op de langere termijn is het welzijnseffect van een verandering in
alcoholgebruik echter veel breder. Dat heeft verschillende redenen, zoals het
voorkomen van verslaving aan alcohol (waardoor consumptie een minder
vrijwillige keuze is) en sociale, psychologische en medische effecten van
alcoholgebruik. De effecten van alcoholgebruik beperken zich niet tot de
alcoholgebruiker; ook anderen in de maatschappij kunnen erdoor worden
beïnvloed, bijvoorbeeld bij verkeersongevallen of geweld als gevolg van
alcoholgebruik. Dergelijke effecten worden in de economische welvaartstheorie
externe effecten genoemd. Ter illustratie: aangezien alcohol een nadelig effect
kan hebben op de gezondheid van individuen, kan dit leiden tot hogere
zorgkosten, die slechts gedeeltelijk worden gedragen door de consument.
Substantiële effecten van alcoholgebruik zijn alleen zichtbaar op de lange
termijn en kunnen (grotendeels) extern zijn voor de consument, aangezien
anderen in de maatschappij meebetalen aan de kosten die verbonden zijn aan
deze nadelige gezondheidseffecten via de zorgverzekeringspremie. Daarnaast
houdt de consument geen rekening met deze kosten bij het besluit tot
consumptie en kan hij het risico van toekomstige zorgkosten die voortkomen uit
zijn gedrag onderschatten. Ook kunnen er veranderingen optreden in
misdaadcijfers en arbeidsproductiviteit, die niet alleen voor de consument, maar
ook voor andere partijen in de maatschappij substantiële effecten hebben.
In overeenstemming met de Nederlandse leidraad voor MKBA (Romijn & Renes,
2013), hebben we onze onderzoeksstrategie en ons rapport gestructureerd op
basis van de volgende acht stappen:
Pagina 16 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

1. Het probleem in kaart brengen;
2. Het referentiescenario definiëren op basis van het huidige beleid;
3. Beleidsalternatieven definiëren;
4. De baten van het alternatieve scenario in vergelijking met het
referentiescenario definiëren en waarderen;
5. De kosten van het alternatieve scenario in vergelijking met het
referentiescenario definiëren en waarderen;
6. Sensitiviteitsanalyses uitvoeren om de robuustheid van de uitkomsten te
beoordelen;
7. De huidige waarde van kosten en baten en de verdeling daarvan over de
stakeholders evalueren;
8. De uitkomsten presenteren.
Deze stappen worden hieronder nader beschreven.
Stap 1: Het probleem in kaart brengen
Als eerste stap 'scheppen we een kader' door een overzicht te geven van het
alcoholgebruik onder de Nederlandse bevolking in termen van prevalentie en
consequenties, en van de trends binnen het huidige alcoholbeleid. Het
voornaamste doel van deze stap is het beschrijven van de stand van zaken van
het huidige beleid ten aanzien van alcohol in Nederland. Dit dient als
uitgangspunt voor de MKBA. Om een beoordeling te kunnen maken van de
beleidsopties ter vermindering van (overmatig) alcoholgebruik, zal eerst een
overzicht worden gegeven van de verschillende economische gevolgen van
alcoholgebruik. Hiervoor putten we uit het werk dat is gedaan in de context van
de beantwoording van de eerste onderzoeksvraag, de evaluatie van de kosten
en baten van alcohol voor het jaar 2013 (hoofdstuk 2). Veel van de gegevens
die zijn verzameld voor het beantwoorden van onderzoeksvraag 1 blijken zeer
relevant te zijn voor de eerste stap van het MKBA-proces.
Het in kaart brengen van al deze effecten en de gevolgen ervan is de
voornaamste taak in stap 1 van de MKBA (bepalen van de omvang van het
probleem). Dit heeft betrekking op de volgende directe en indirecte effecten van
alcohol:

Pagina 17 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Tabel 1.1 Inventarisatie van de effecten die moeten worden gekwantificeerd in
een MKBA van beleidsmaatregelen met betrekking tot alcohol, per stakeholder
Stakeholders
Effecten
1. Consumenten
•
Consumentensurplus
•
Ongevallen (verkeer, werk, enz.)
•
Overlast; geweld; misdaad; enz.
•
Verlies van productiviteit (arbeidsproductiviteit;
onbeschikbaarheid voor de arbeidsmarkt)
•
Effecten op de kwaliteit van
leven/welzijn/vroegtijdig overlijden
2. Producenten,
• Producentensurplus
verkopers
• Inkomsten voor cafés, restaurants,
sportkantines
• Werkgelegenheid
3. Belastingen en
• Inkomsten uit belastingen en heffingen
heffingen
• Sociale zekerheid
4. Gezondheidszorg
• Bezoeken aan spoedeisende hulp
• Kosten van behandeling van alcoholgerelateerde
ziekten en verwondingen
5. Onderwijs
• Schoolresultaten; begeleiding van studenten;
blijven zitten
• Levenslange kosten van vroegtijdig school
verlaten / lagere kwalificaties en lager
toekomstig inkomen
6. Politie, justitie
•
Reactiekosten (politieoptreden enz.)
•
Detentiekosten
7. Openbaar bestuur • Regelgevingskosten / uitvoeringskosten voor
(overheid)
beleidsmaatregelen (campagnes enz..)
• Handhaving en controle
• Vandalisme en (huiselijk) geweld onder invloed
8. Anderen in de
van alcohol
maatschappij
• Welzijn van directe familie
(mensen die geen
• Schade door verkeersongevallen; schade door
alcohol
misdaad; geweld
drinken/slachtoffers)
• Kosten gezondheidszorg voor mensen die geen
alcohol drinken
• Productiviteitsverliezen voor mensen die geen
alcohol drinken
• Effecten op de kwaliteit van
leven/welzijn/vroegtijdig overlijden

Stap 2: Het referentiescenario definiëren op basis van het huidige beleid
Het definiëren van het referentiescenario is cruciaal, omdat dit het scenario is
waarmee de effecten van de nieuwe beleidsmaatregelen worden vergeleken. Het
referentiescenario beschrijft daarom de huidige stand van zaken (status quo) en
de autonome ontwikkeling daarvan in de loop van de tijd, dat wil zeggen zonder
wijzigingen in het alcoholbeleid, maar wel rekening houdend met de
demografische veranderingen en (eventuele) autonome trends. In deze MKBA
wordt gekeken naar een periode van vijftig jaar. Deze tijdsspanne is gekozen
omdat we het langetermijneffect van de beleidsmaatregelen wilden modelleren.
Stap 3: Beleidsalternatieven (alternatieve scenario's) definiëren

Pagina 18 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Tijdens deze stap worden de mogelijke beleidsmaatregelen beschreven. In
algemene zin kunnen beleidsmaatregelen het alcoholgebruik beïnvloeden door
(1) verhoging van de prijzen van alcohol, (2) vermindering van het aantal
verkooppunten van alcohol; en (3) een verbod op reclame voor alcoholische
dranken. De details van deze beleidsmaatregelen worden beschreven in de
hoofdstukken 4 tot en met 6.
Stap 4 en stap 5: De kosten en baten van het alternatieve scenario in
vergelijking met het referentiescenario definiëren en waarderen;
Tijdens deze stap worden de economische kosten van de uitvoering en
instandhouding van de nieuwe beleidsmaatregelen in vergelijking met het
referentiescenario beoordeeld. Als eerste wordt beoordeeld in welke mate de
beleidsmaatregel van invloed zal zijn op de toekomstige consumptie van alcohol
en, indien mogelijk, op welke groepen consumenten (bijv. jongvolwassenen,
volwassenen of ouderen; incidentele gebruikers, matige gebruikers, overmatige
drinkers, enz..) Daarna wordt het effect op het alcoholgebruik per type
consument vertaald naar de positieve en negatieve gevolgen van de nieuwe
beleidsmaatregelen. In de volgende stap kennen we een monetaire waarde in
euro's toe aan de kosten en baten voor de verschillende stakeholders in
vergelijking met het referentiescenario. Waar mogelijk hebben we gebruik
gemaakt van standaardkosten, bijvoorbeeld voor gezondheidseconomische
evaluaties (Zorginstituut_Nederland, 2015) of voor sectoroverschrijdende
economische evaluaties (Drost et al., 2014). Een andere informatiebron voor
kostenramingen was de Werkwijzer MKBA in het sociaal domein, een leidraad
waarin methoden en eenheidsprijzen voor MKBA binnen de sociale sector zijn
beschreven (Koopmans et al., 2016b; Koopmans et al., 2016a), opgesteld in
opdracht van de ministeries van VWS, SZW, OCW en BZK. Alle kosten en baten
zijn uitgedrukt in euro's voor 2013. De toekomstige kosten en baten zijn
gedisconteerd met 3%, in overeenstemming met een regeringsbesluit in reactie
op de publicatie van een Nederlandse leidraad voor MKBA (Romijn & Renes,
2013; Dijsselbloem, 2015). In dit stadium is het cruciaal om te voorkomen dat
baten dubbel worden geteld (bijvoorbeeld het vermijden van
levertransplantaties en het vermijden van ziekenhuisopnamen).
Stap 6: Sensitiviteitsanalyses uitvoeren om de robuustheid van de uitkomsten te
beoordelen
De resultaten van de hoofdanalyse die is uitgevoerd in stap 4 en 5 worden in
een sensitiviteitsanalyse getest, met name om de gevoeligheid van de
uitkomsten van de studie voor de aannames die gemaakt moesten worden.
Stap 7: De huidige waarde van kosten en baten en de verdeling daarvan over de
stakeholders evalueren
Tijdens deze stap berekenen we de netto contante waarde van alle kosten en
baten voor het basisjaar 2013. De kosten en baten zijn weergegeven voor elke
groep stakeholders. De kosten en baten worden bekeken over een periode van
vijftig jaar. Sommige immateriële kosten en baten kunnen niet zinvol worden
omgezet in geldwaarden. Denk bijvoorbeeld aan de welzijnseffecten voor
familieleden van alcoholisten, die het slachtoffer kunnen worden van huiselijk
geweld. Deze kosten worden niet in geld uitgedrukt, maar vermeld als pro
memorie (p.m.) kosten of baten.
Stap 8: De uitkomsten presenteren
We presenteren de uitkomsten van de hoofdanalyse en de sensitiviteitsanalyses
in overeenstemming met de leidraad voor transparante en reproduceerbare
verslaglegging van economische evaluaties (Husereau et al., 2013). Dit wordt
Pagina 19 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

gedaan voor elk van de bestudeerde beleidsopties. Tevens wordt aangegeven
welke kosten en baten niet in geld uitgedrukt kunnen worden.

1.2

Modellering voor MKBA benadering
Ons MKBA-model is geïmplementeerd in Microsoft Excel. Het Excel-model brengt
alle beschikbare gegevens samen en transformeert deze tot gesommeerde
kosten en baten van de in dit project onderzochte beleidsmaatregelen.
Het model omvat:
1. de kosten van de invoering (en handhaving) van alcoholbeleid;
2. de effecten van alcoholbeleid op het alcoholgebruik;
3. de kosten en baten van vermindering van het alcoholgebruik voor de
verschillende domeinen die zijn weergegeven in tabel 1.1. Voor het domein
"anderen in de maatschappij" waren de gegevens onvoldoende om onderscheid
te kunnen maken tussen de effecten voor alcoholgebruikers en de effecten voor
niet-alcoholgebruikers. Voor verkeersongevallen wisten we bijvoorbeeld hoeveel
mensen getroffen waren door een ongeval waarbij alcohol een rol speelde in de
referentiesituatie (voor de invoering van beleidsmaatregelen), maar de
informatie was niet gedetailleerd genoeg om deze aantallen te kunnen splitsen
in alcoholgebruikers en niet-alcoholgebruikers. Een positieve verandering in het
aantal alcoholgerelateerde verkeersongevallen na een beleidsmaatregel kon dus
niet worden verdeeld over de twee groepen consumenten. Omdat dit nogal vaak
het geval was, hebben we ervoor gekozen de totale effecten te bespreken en
waarderen onder het domein "consumenten" en de "anderen in de
maatschappij" als afzonderlijk domein weg te laten.
Het Chronische Ziekten Model van het RIVM (RIVM-CZM) is gebruikt om de
ontwikkeling van leeftijd- en genderspecifiek drinkgedrag in de loop van de tijd
te modelleren. Aan de hand hiervan zijn de kosten en baten in de verschillende
domeinen ingeschat (zie figuur 1.1.) Meer informatie over het Chronische
Ziekten Model van het RIVM is te vinden in paragraaf 1.3 van dit rapport.
Aangezien het RIVM-CZM ook QALY's en zorgkosten met betrekking tot
chronische ziekten genereert, is deze output gebruikt voor een directe schatting
van het effect van alcoholbeleid in het domein van de gezondheidszorg. Omdat
het RIVM-CZM niet alle ziekten omvat die verband houden met alcohol (zie
paragraaf 1.3), zijn de gezondheidseffecten van alcohol die niet zijn
meegenomen in het RIVM-CZM, zoals de ziekte van Korsakov als gevolg van
overmatig drankgebruik, opgenomen in het Excel-model.

Pagina 20 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Figuur 1.1: Conceptueel model

Voor de meeste domeinen is de ontwikkeling van effecten gekoppeld aan de
hoogste of de hoogste twee risicoklassen (zie paragraaf 1.3 voor een definitie
van deze risicoklassen). In het geval dat de kosten in een bepaald domein
volledig alcoholgerelateerd en direct zijn, is de ontwikkeling van de kosten in dat
domein een op een gekoppeld aan de ontwikkeling van de prevalentie van de
hoogste (of hoogste twee) risicoklassen over de tijd. Als de kosten in het domein
niet volledig alcoholgerelateerd zijn (zoals kosten van politie en justitie), of als
verwacht werd dat de effecten van alcohol zich in de loop van de tijd zouden
ontwikkelen en niet meteen zouden optreden, zijn correlaties op basis van
Wagenaar et al. (2010) toegepast, wat leidde tot een demping van de effecten.
Dit impliceert dat een vermindering van het alcoholgebruik tot een geringere
vermindering van kosten leidt in deze domeinen. Tot slot zijn bepaalde effecten,
zoals consumentensurplus of belastingen en heffingen, gekoppeld aan het totale
aantal consumpties. Die werden berekend door de prevalentie in leeftijd- en
genderspecifieke risicoklasses te vertalen naar het totaal aantal alcoholische
consumpties.
Het Excel-model schat de incrementele kosten en baten van beleidsmaatregelen
door het referentiescenario (zonder aanvullend beleid) te vergelijken met
alternatieve scenario's (met aanvullende regelgeving ter vermindering van het
alcoholgebruik). De incrementele kosten en baten worden bepaald door
simpelweg het verschil tussen de kosten in het alternatieve en het
referentiescenario te bepalen. Binnen een MKBA worden de incrementele kosten
of baten weergegeven als het hoofdresultaat van de analyse.

1.3

RIVM Chronische Ziekten Model
De eerste stap in de berekeningen is het modelleren van het alcoholgebruik
onder de Nederlandse bevolking en de incidentie en prevalentie van chronische
ziekten die verband houden met alcoholgebruik. Deze analyse is uitgevoerd met
behulp van het Chronische Ziekten Model van het RIVM (RIVM-CZM)
Pagina 21 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

(Hoogenveen et al., 2010). Het RIVM-CZM is een Markov‐type, dynamisch
populatiemodel dat is ontwikkeld door het RIVM. Het RIVM-CZM beschrijft de
Nederlandse bevolking met leeftijd- en seksespecifieke prevalentie van
risicofactoren voor het optreden van chronische ziekten. Risicofactoren die het
model beschrijft, zijn onder meer rookgedrag, lichamelijke activiteit en hoge
bloeddruk. De belangrijkste chronische ziekten die verband houden met leefstijl
zijn opgenomen in het RIVM-CZM. Dit zijn onder meer diabetes, acuut
myocardinfarct en beroerte. Het model beschrijft ook de mortaliteit en
morbiditeit van de ziekten die verband houden met risicofactoren, waaronder
alcoholgebruik (Baal et al., 2005). Het RIVM‐CZM is veel gebruikt voor
economische evaluaties van interventies voor het verminderen van risicofactoren
voor chronische ziekten, bijvoorbeeld als het gaat om stoppen met roken en
meer bewegen (Baal, 2005; Feenstra et al., 2005; Jacobs-van der Bruggen et
al., 2009)
Alcoholgebruik is in het RIVM‐CZM ingedeeld in vier risicoklasses van
alcoholgebruik. Voor elke risicoklasse van alcoholgebruik zijn in het RIVM‐CZM
achtergrondgegevens over positieve en negatieve gezondheidseffecten van
alcoholgebruik gespecificeerd.
Er zijn verschillende typen inputgegevens voor het RIVM-CZM:
1. Demografische gegevens;
2. Gegevens over relatieve risico's;
3. Gegevens over prevalentie van alcoholgebruik;
4. Gegevens over transities tusen verschillende klassen van alcoholgebruik;
5. Gegevens over kosten van ziekten;
6. Gegevens over kwaliteit van leven.
Demografische gegevens bevatten informatie over geboorte, mortaliteit en
migratie. Ze zijn afkomstig van statline.cbs.nl. De gegevens over
alcoholprevalentie en -transitie zijn met aanpassingen overgenomen uit de
Gezondheidsenquête 2011 (statline.cbs.nl) en het Peilstationsonderzoek 2011
(peil.trimbos.nl). Gegevens over relatieve risico's van alcoholgebruik zijn
overgenomen uit meta-analyses zoals recentelijk samengevat door de
Gezondheidsraad (Gezondheidsraad, 2015a) en uit een TNO-rapport over
leefstijlfactoren en kanker (Lanting et al., 2014a) (zie Appendix 2A). De
kostengegevens zijn afgeleid van de RIVM-studies Kosten van Ziekten
(www.kostenvanziekten.nl) en de verliezen van kwaliteit van leven die het
gevolg zijn van een of meer van de chronische ziekten zijn in aangepaste vorm
overgenomen uit Nederlandse en wereldwijde studies naar ziektelast (Stouthard
et al., 2000). Meer informatie over deze inputgegevens is te vinden in een
achtergrondrapport over het gebruik van het RIVM-CZM voor
kosteneffectiviteitsanalyse (Van Baal et al., 2005).
Het RIVM-CZM onderscheidt vier klassen van alcoholgebruik. De vier klassen van
alcoholgebruik in het RIVM-CZM zijn:
1. Klasse 1: < 0,5 consumpties per dag, zowel voor mannen als voor
vrouwen;
2. Klasse 2: gemiddeld ≥ 0,5 en < 3,5 consumpties per dag (mannen);
gemiddeld ≥ 0,5 en < 2,5 consumpties per dag (vrouwen);
3. Klasse 3: gemiddeld ≥ 3,5 en < 5,5 consumpties per dag (mannen);
gemiddeld ≥ 2,5 en < 3,5 consumpties per dag (vrouwen);
4. Klasse 4: gemiddeld ≥ 5,5 consumpties per dag (mannen); gemiddeld
≥ 3,5 consumpties per dag (vrouwen).
Pagina 22 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Het RIVM-CZM bevat een aantal ziekten die verband houden met alcoholgebruik.
Om het verband tussen het risico op deze ziekten en het gemiddelde dagelijkse
alcoholgebruik te modelleren, hebben we gegevens gebruikt uit gepubliceerde
meta-analyses. Appendix 2A geeft achtergrondgegevens over deze risico's als
een functie van alcoholgebruik. Elke klasse is gekoppeld aan andere relatieve
risico's op het voorkomen van:
totale mortaliteit (onafhankelijk van het optreden van ziekten);
acuut myocardinfarct (AMI);
beroerte (cerebrovasculair accident, CVA);
kanker in de slokdarm;
borstkanker;
strottenhoofdkanker;
kanker in de mondholte.
Afhankelijk van de met alcoholgebruik geassocieerde ziekten en de klasse van
alcoholgebruik kunnen de risico's positief of negatief variëren afhankelijk van het
alcoholgebruik, d.w.z. een ziekte kan vaker of minder vaak voorkomen als
gevolg van verschillende mate van alcoholgebruik.
Om de incrementele effecten van beleidsmaatregelen op het drinkgedrag binnen
het CZM te kunnen berekenen, is het belangrijk om te weten wat het
gemiddelde aantal consumpties per dag is in elk van de vier klassen van
alcoholgebruik. De gemiddelde aantallen consumpties per dag zijn meestal geen
hele getallen. Daarom stellen we de grenzen tussen de verschillende klassen van
alcoholgebruik vast op 0,5/2,5/3,5/5,5 consumpties per dag. (Zie tabel 1.2.) Dit
impliceert dat het gemiddelde aantal consumpties in bijvoorbeeld de laagste
klasse niet gelijk is aan nul, maar een getal is tussen nul en een half, wat
overeenkomt met het feit dat zelfs de mensen in de klasse "niet dagelijks
alcohol" (risicoklasse 1) wel af en toe wat alcohol kunnen consumeren. In tabel
1.3 is de verdeling van het totale alcoholgebruik per risicoklasse en per sekse
weergegeven.
Tabel 1.2 Gemiddeld aantal standaardglazen alcohol per dag per risicoklasse,
naar geslacht (range van gemiddeld aantal consumpties per dag).
Klasse 1
Klasse 2
Klasse 3
Klasse 4
Mannen
0,21 (0-0,5) 1,59 (0,5-3,5)
4,27 (3,5-5,5)
8,18 (>5,5)
Vrouwen
0,18 (0-0,5) 1,21 (0,5-2,5)
2,94 (2,5-3,5)
5,64 (>3,5)
Bron: eigen berekeningen, gebaseerd op Gezondheidsenquête 2011

Tabel 1.3 Bevolkingsaantallen (aandeel van het totaal) die in elk van de vier
risicoklassen vallen, naar geslacht
Klasse 1
Klasse 2
Klasse 3
Klasse 4
Totaal
Mannen
2.080.000
4.530.000
490.000
206.000
7.310.000
(0,144)
(0,312)
(0,034)
(0,014)
(0,504)
Vrouwen
3.490.000
3.230.000
278.000
190.000
7.190.000
(0,241)
(0,223)
(0,019)
(0,013)
(0,496)
Totaal
5.570.000
7.760.000
768.000
396.000 14.500.000
(0,385)
(0,535)
(0,053)
(0,027)
(1,000)
Bron: eigen berekeningen, gebaseerd op Gezondheidsenquête 2012-2014

Uit tabel 1.3 blijkt duidelijk dat de overgrote meerderheid van de bevolking van
Nederland tot de risicoklassen 1 en 2 behoort, wat inhoudt dat de meeste
burgers matige alcoholdrinkers zijn.

Pagina 23 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Succesvolle beleidsmaatregelen ter vermindering van het alcoholgebruik zullen
leiden tot verschuivingen naar beneden tussen deze vier risicoklassen van
alcoholgebruik, aangezien sommige mensen in een lagere klasse terecht zullen
komen. De gegevens uit de Gezondheidsenquête maken het ook mogelijk om de
relatie tussen een gemiddelde afname van alcoholgebruik en een verandering in
verdeling over de risicoklasses te berekenen. We hebben voor de berekening
aangenomen dat deze relatie lineair is. De resultaten zijn weergegeven in tabel
1.4:
Tabel 1.4 Transitie naar een andere risicoklasse door het drinken van één glas
per dag minder, met betrouwbaarheidsintervallen
Klasse 4 -> Klasse 3

Klasse 3 -> Klasse 2

Klasse 2 -> Klasse 1

Mannen

0,060 (0,059 - 0,060)

0,127 (0,126 - 0,128)

0,149 (0,147 - 0,151)

Vrouwen

0,084 (0,083 - 0,085)

0,147 (0,146 - 0,148)

0,282 (0,279 - 0,285)

Als de totale bevolking gemiddeld 0,1 glas per dag minder drinkt, verschuift
0,6% van de totale mannelijke bevolking van risicoklasse 4 naar risicoklasse 3,
1,27% van risicoklasse 3 naar risicoklasse 2 en 1,49% van risicoklasse 2 naar
risicoklasse 1. Bij de vrouwen verschuift 0,84% van risicoklasse 4 naar
risicoklasse 3, 1,47% van risicoklasse 3 naar risicoklasse 2 en 2,82% van
risicoklasse 2 naar risicoklasse 1. Deze verschuivingen zijn gebruikt om de
scenarioberekeningen in te voeren in het RIVM-CZM, samen met de
standaardinput van alcoholtransities van het RIVM-CZM.
Hoewel het RIVM-CZM geen expliciet onderscheid maakt tussen wel of niet
binge-drinken, valt binge-drinken in de vierde risicoklasse van alcoholgebruik in
het RIVM-CZM. Omdat de relatieve risico's zoals die zijn opgenomen in het
RIVM-CZM (uit meta-analyses, zie Appendix 2A) zijn afgeleid uit
bevolkingsgroepen die zowel consumenten met als consumenten zonder bingedrinkpatronen omvatten, wordt aangenomen dat de gezondheidseffecten van
binge-drinken zijn opgenomen in de (hoogste) risicoklassen van alcoholgebruik
in het RIVM-CZM. In onze berekeningen hanteren we de meest gebruikte
Nederlandse definitie van binge-drinken, namelijk vijf of meer standaardglazen
per keer gedurende de afgelopen twee weken (Van Laar, 2015). Volgens deze
definitie bestaat 100% van de hoogste risicoklasse van alcoholgebruik in het
RIVM-CZM uit binge-drinkers. Dit geldt voor zowel mannen als vrouwen. Voor
mannen bestaat ook de op een na hoogste risicoklasse van alcoholgebruik voor
100% uit binge-drinkers. (Zie tabel 1.5.)

Pagina 24 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Tabel 1.5 Aandeel van binge-drinkers in de risicoklassen van alcoholgebruik van
het RIVM-CZM
Risicoklasse

Mannelijke binge-

Risicoklasse

Vrouwelijke binge-

RIVM-CZM

drinkers

RIVM-CZM

drinkers

(gemiddeld

(gemiddeld

aantal

aantal

consumpties per

consumpties per

dag)

dag)
Nee

Ja

Nee

Ja

1 (0-0,5)

2187 (91%)

205 (9%)

1 (0-0,5)

3856 (96%)

152 (4%)

2 (0,5-3,5)

2692 (52%)

2510 (48%)

2 (0,5-2,5)

2729 (74%)

979 (26%)

3 (3,5-5,5)

0 (0%)

563 (100%)

3 (2,5-3,5)

126 (39%)

193 (61%)

4 (>=5,5)

0 (0%)

237 (100%)

4 (>=3,5)

0 (0%)

218 (100%)

Bron: eigen berekeningen, gebaseerd op Gezondheidsenquête 2012-2014

De beleidsscenario's zijn geïmplementeerd in het RIVM-CZM als een verandering
in de initiële prevalentie van de risicoklassen van alcoholgebruik die
overeenkomt met de verwachte veranderde niveaus van alcoholgebruik die het
gevolg zijn van het beleid, waarbij elke drinkende persoon evenveel glazen
minder drinkt. De beleidsscenario's beginnen daarom met een kleiner deel van
de bevolking in de hogere risicoklassen van alcoholgebruik en een groter deel in
de lagere risicoklassen. De demografische parameters zijn niet aangepast en de
RR's voor ziekte en mortaliteit en de transitiekansen tussen de risicoklassen van
alcoholgebruik ook niet. Dat de overganskansen ongewijzigd blijven impliceert
dat de prevalentie van de risicoklassen van alcoholgebruik in de loop van de tijd
geleidelijk terug zal gaan naar de prevalentie in het referentiescenario.

1.4

Aannames gemaakt voor het schatten van kosten en effecten van
alcoholbeleid (onderzoeksvraag 2)
Hieronder beschrijven we enkele van de aannames die zijn gedaan om de
effecten van de beleidsmaatregelen te kunnen schatten.
Waardering van kwaliteit van leven: Alcohol is van invloed op de incidentie
en prevalentie van een aantal ziekten en deze ziekten zijn weer van invloed op
de kwaliteit van leven. Het vermijden van ziekte door middel van laag
alcoholgebruik kan een positief effect hebben op de kwaliteit van leven, terwijl
het optreden van ziekten die worden geassocieerd met matig tot hoog
alcoholgebruik een negatief effect heeft op de kwaliteit van leven. Voor alle
ziekten die zijn geassocieerd met alcohol (zie Appendix 2B) zijn
utiliteitsgewichten in onze modellen opgenomen die het effect weerspiegelen dat
deze ziekten hebben op de kwaliteit van leven. Een utiliteitsgewicht van 1 staat
voor goede gezondheid, terwijl lagere utiliteitsgewichten, tussen 0 en 1, het
relatieve effect van de ziekte op de kwaliteit van leven weerspiegelen. Een
utiliteitsgewicht van 0,82 betekent bijvoorbeeld dat een ziekte een vermindering
van de kwaliteit van leven met 18% veroorzaakt vergeleken met het niet
hebben van die ziekte. Een utiliteitsgewicht van 0,37 betekent een vermindering
van de kwaliteit van leven met 63%. Met andere woorden: hoe lager het
utiliteitsgewicht, hoe ernstiger het effect van de ziekte op de kwaliteit van leven.
Aangezien de gemiddelde Nederlandse bevolking ook te maken heeft met
ziekten en aandoeningen, is de basiskwaliteit van leven niet vastgesteld op 1,
maar iets lager. Hier is de gemiddelde utiliteit voor de Nederlandse bevolking
overgenomen uit de recente publicatie van Versteegh et al. (Versteegh M,
2016), d.w.z. 0,869. Voor ziekten die optreden in relatie tot alcoholgebruik met
Pagina 25 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

utiliteiten onder deze referentiewaarde is de ziektespecifieke utiliteit gebruikt.
Voor ziekten boven deze referentiewaarde is de referentiewaarde gebruikt voor
de berekeningen. In het geval van meerdere ziekten is de cumulatieve waarde
van de betreffende ziekten als utiliteitswaarde genomen. De effecten op de
kwaliteit van leven zijn van toepassing voor de gemiddelde periode waarin
patiënten met een bepaalde ziekte leven. Dit is gemodelleerd als de totale
prevalentie in jaar x gedeeld door de incidentie in jaar x. (Zie Appendix 2B.)
Waardering van Quality-Adjusted Life Years: Voor elke beleidsmaatregel
genereert het RIVM-CZM schattingen van de incrementele QALY's die
voortkomen uit die beleidsmaatregel, in vergelijking met het referentiescenario.
Daarnaast schat het MKBA-model QALY's voor die ziekten die niet gemodelleerd
zijn in het RIVM-CZM. Voor berekening van de monetaire waarde van QALY’s
hebben we een schatting van € 50.000 gebruikt in de base-case-analyse,
volgens de richtlijnen voor MKBA van SEO (Koopmans, 2016). SEO adviseert
deze waarde te variëren naar € 100.000 per QALY in sensitiviteitsanalyses en dit
advies hebben wij overgenomen.
Consumentensurplus na verhoging van accijnzen: Veranderingen in het
consumentensurplus zijn geschat in het geval van een verhoging van de
accijnzen. Een verhoging van de accijnzen leidt tot een hogere prijs en, door de
prijselasticiteit van de vraag, tot een afnemende vraag. Aangezien consumenten
minder consumeren voor een hogere prijs, leidt dit tot een afname van het
consumentensurplus die gelijk is aan 50% van de gemiddelde consumptie (voor
en na) vermenigvuldigd met de stijging van de totale prijs (‘rule of half’). In het
RIVM-CZM is het effect van dit beleid gemodelleerd als een verandering in de
initiële verdeling van de bevolking over de vier risicoklassen van alcoholgebruik.
Omdat de jaarlijkse transitiekansen in ons model ongewijzigd blijven, zal deze
nieuwe prevalentie binnen de vier risicoklassen jaarlijks een klein beetje
opschuiven in naar de initiële verdeling over risicoklassen uit de periode voor
invoeren van het beleid.
Consumentensurplus na vermindering van de verkoopconcentratie:
Veranderingen in het consumentensurplus zijn ook geschat in het geval van een
vermindering van de concentratie van verkooppunten. Een vermindering van de
concentratie van verkooppunten zal naar verwachting leiden tot lager
alcoholgebruik. Dit impliceert dat de´kosten´(of vereiste inspanningen) van het
kopen van een alcoholische consumptie toenemen voor bepaalde dranken,
bijvoorbeeld doordat alcoholische dranken niet altijd verkrijgbaar zijn of doordat
de gemiddelde afstand die consumenten moeten afleggen naar het verkooppunt
toeneemt. Het verlies aan consumentensurplus in dit scenario is berekend alsof
er een prijsverhoging heeft plaatsgevonden die via de prijselasticiteit zou
hebben geleid tot de verwachte afname van de vraag in dit scenario. Met deze
hypothetische prijsstijging (voor het verkrijgen van de dranken) en de
verwachte mate van afname van de vraag, kon de afname van het
consumentensurplus worden geschat door 50% van de afname van de
consumptie te vermenigvuldigen met de 'stijging' van de prijs (‘rule of half’). In
het RIVM-CZM is het effect van dit beleid gemodelleerd als een verandering in
de initiële verdeling van de bevolking over de vier risicoklassen van
alcoholgebruik. Omdat de jaarlijkse transitiekansen in ons model ongewijzigd
blijven, zal deze nieuwe prevalentie binnen de vier risicoklassen jaarlijks een
klein beetje opschuiven naar de initiële verdeling over risicoklassen uit de
periode voor invoeren van het beleid.

Pagina 26 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Consumentensurplus na een totaalverbod op alcoholreclame in de
media: Het consumentensurplus is op nul gesteld in het geval van een
reclameverbod. Voor deze laatste beleidsmaatregel is aangenomen dat 100%
ontbreken van blootstelling aan marketing voor verschillende alcoholische
producten leidt tot een werkelijke verandering in de voorkeur van consumenten,
die leidt tot een verandering van de vraag, zonder dat dit van invloed is op de
totale utiliteit die consumenten verkrijgen door hun consumptie.
Producentensurplus: In lijn met de aanbevelingen in de leidraad van het
Centraal Planbureau (CPB) voor MKBA is aangenomen dat de veranderingen in
het producentensurplus in de bestudeerde scenario's nul waren. Na de invoering
van beleidsmaatregelen ter vermindering van het alcoholgebruik is een
vermindering van alcoholgebruik (verkoop, productie) te verwachten. Dit zal
leiden tot een vermindering van de productie en een afname van het
producentensurplus binnen de alcohol producerende industrie en de detailhandel
en horeca. Hierbij kan echter worden aangenomen dat de productiemiddelen
(arbeid, kapitaal, ondernemerschap enz.) worden verplaatst naar andere
sectoren en in die sectoren ook een producentensurplus genereren. Als deze
productiemiddelen worden verplaatst naar andere sectoren zal de afname in
producentensurplus naar verwachting worden gecompenseerd door een toename
in het producentensurplus in dezelfde orde van grootte in andere sectoren.
Belastingen en heffingen: In elk beleidsscenario verandert de totale waarde
van belastingen en heffingen die de Belastingdienst ontvangt als gevolg van de
veranderingen in consumptie. In het geval van een beleid waarbij de accijnzen
worden verhoogd, veranderen de belastingen en heffingen daarnaast door een
toename van de belastingen en heffingen per consumptie. De verandering in
belastingen en heffingen wordt daarom in twee stappen berekend. Eerst wordt
het peil van de belastingen en heffingen in basisjaar 2013 vermenigvuldigd met
de factor waarmee de vraag naar verwachting zal afnemen als gevolg van een
beleidsmaatregel. Daarna wordt in het geval van een verhoging van de accijns
per consumptie rekening gehouden met een aanvullende accijnsverhoging voor
het consumptieniveau in het alternatieve scenario. Deze totale verandering in de
belastingen en heffingen als gevolg van de beleidsmaatregel wordt vervolgens
vermenigvuldigd met 1,42 om rekening te houden met de daaruit voortvloeiende
verandering in btw en andere neveneffecten die worden verwacht als gevolg van
de verandering in consumptie en prijs. Deze vermenigvuldigingsfactor van 1,42
is overgenomen uit de leidraad voor MKBA binnen de sociale sector uit 2016, die
is gepubliceerd door SEO Economisch Onderzoek (Koopmans, 2016b).
Kosten van alcoholgerelateerde verkeersongevallen: De ontwikkeling van
de kosten van alcoholgerelateerde verkeersongevallen na introductie van een
beleidsscenario werd gekoppeld aan de ontwikkeling van de prevalentie van de
risicoklassen 3 en 4.
Productiviteitsverlies dat direct verband houdt met alcoholgebruik: We
onderscheiden twee routes waarlangs een verandering in alcoholgebruik van
invloed kan zijn op de arbeidsproductiviteit: (1) een directe route en (2) een
indirecte route. Een direct effect van alcohol op de productiviteit doet zich voor
als mensen wegblijven van hun werk (ziekteverzuim of absenteïsme) of minder
efficiënt werken als een rechtstreeks gevolg van hun drinkgedrag op dezelfde of
de vorige dag(en) (presenteïsme). Voor elk van de vier klassen van
alcoholgebruik in het RIVM-CZM hebben we schattingen verkregen van de
bijbehorende aantallen verloren werkdagen. Deze schattingen zijn afkomstig uit
de literatuur, met name uit Roche en collega's (Roche et al., 2008). Als nieuwe
Pagina 27 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

regelgeving een verschuiving teweegbrengt in het aantal mensen in de
verschillende klassen van alcoholgebruik, kunnen de bijbehorende
veranderingen in productiviteit worden geschat, evenals de economische waarde
van deze productiviteitsveranderingen. De kosten zijn gebaseerd op de
prevalentie van de consumptieklassen 2, 3 en 4, die volgens Roche et al.
allemaal worden geassocieerd met productiviteitsverlies als gevolg van
alcoholgebruik.
Productiviteitsverlies als gevolg van indirecte gezondheidseffecten van
alcoholgebruik:
Een indirect effect van alcohol op de productiviteit doet zich voor als mensen
een lagere kwaliteit van leven ervaren met betrekking tot hun gezondheid als
gevolg van ziekten en aandoeningen die zijn veroorzaakt door het drinken van
alcohol gedurende langere perioden. Dit is relevant omdat schadelijk
alcoholgebruik een risicofactor is voor een groot aantal ziekten en aandoeningen
die meestal op latere leeftijd optreden (bijvoorbeeld strottenhoofdkanker en
levercirrose). Deze ziekten hebben op hun beurt weer effect op de
arbeidsproductiviteit via QALY-veranderingen. We moeten dus schatten wat het
verband is tussen QALY-veranderingen en de bijbehorende veranderingen in
productiviteit.
QALY-veranderingen als gevolg van beleidsmaatregelen zijn in deze MKBA
gemodelleerd met het RIVM-CZM (voor ziekten die in dat model zitten) en met
het MKBA-model in Excel (voor de niet-CZM ziekten). Voor de schatting van het
verband tussen een verandering in QALY's en de bijbehorende verandering in
productiviteit hebben we gebruik gemaakt van een sub-sample van de Nemesis2 studie (Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study), te weten de
Nederlandse beroepsbevolking (de Graaf et al., 2010). Nemesis-2 heeft
gegevens over productiviteitsverliezen (als gevolg van ziekteverzuim en
presenteïsme) en over QALY's. QALY’s zijn in NEMESIS-2 berekend op basis van
de Medical Outcome Study Short Form (SF-36) vragenlijst (Ware & Sherbourne,
1992). Het algoritme van Brazier (Brazier et al., 2002) is gebruikt om deze SF36-scores te vertalen naar QALY's. Tot slot hebben we, door het jaarlijkse aantal
verloren werkdagen terug te leiden op QALY's, de parameter verkregen waar het
om gaat: de mate waarin productiviteitsverliezen veranderen als een functie van
een verandering in QALY's. Deze methode is gebaseerd op Krol (Krol et al.,
2014). Hieruit volgde deze eenvoudige regressievergelijking:
AWLD's = QALY * (-318,0672) + 234,599,
waarin AWLD's staat voor het aantal “annual work-loss days”, het aantal dagen
arbeidsverlies per jaar (als gevolg van zowel ziekteverzuim als presenteïsme) en
QALY voor quality-adjusted life years. Deze vergelijking wordt gebruikt om te
kwantificeren hoe het effect van een nieuw beleid van invloed is op het
drinkgedrag en daardoor ook op de kwaliteit van leven van de arbeidspopulatie,
en hoe die weer van invloed is op de productiviteit.
Om de productiviteitsverliezen op basis van QALY-veranderingen te berekenen,
wordt het verschil in gemiddelde QALY (in vergelijking met het
referentiescenario) per persoon binnen de beroepsbevolking vermenigvuldigd
met het geschatte aantal dagen arbeidsverlies en de kosten per verloren
werkdag volgens de Nederlandse leidraad voor MKBA (Koopmans, 2016b).

Pagina 28 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Productiviteitskosten (in verband met verkeersongevallen): Deze kosten
zijn gekoppeld aan ontwikkelingen in de prevalentie van de risicoklassen 3 en 4,
na de invoering van beleidsmaatregelen.
Productiviteitskosten als gevolg van huiselijk geweld: Er is geen
correctiefactor toegepast, aangezien de productiviteitskosten als gevolg van
huiselijk geweld volledig werden toegeschreven aan alcoholgebruik.
Kosten voor gezondheidszorg RIVM-CZM: De incrementele kosten voor
gezondheidszorg zoals die worden geschat door het RIVM-CZM na de invoering
van beleidsscenario's worden rechtstreeks geïntegreerd in het Excel-model
zonder verdere wijzigingen, met uitzondering van een consumentenprijsindex
(CPI)-correctie voor het prijspeil in 2013.
Primaire zorgkosten: De primaire zorgkosten van alcohol zijn gemodelleerd in
het MKBA-model in Excel. De zorgkosten in de primaire zorg zijn gekoppeld aan
de prevalentie van risicoklasse 4. Een verandering in de consumptie als gevolg
van beleidsmaatregelen leidt niet onmiddellijk tot een overeenkomstige
verandering in het gebruik van de gezondheidszorg, want nadelige
gezondheidseffecten verdwijnen niet onmiddellijk als het alcoholgebruik wordt
verminderd. De verandering in de prevalentie van risicoklasse 4 wordt daarom
getemperd door de factor van Wagenaar et al. (2010), waarbij dus wordt
aangenomen dat een afname in de consumptie van alcohol leidt tot een afname
in gezondheidsgerelateerde morbiditeit die overeenkomt met ongeveer 70% van
de afname in consumptie.
Bezoeken aan spoedeisende hulp: Bezoeken aan spoedeisende hulp als
gevolg van alcoholgebruik zijn gemodelleerd in het MKBA-model in Excel. De
kosten van bezoeken aan de spoedeisende hulp zijn gekoppeld aan de
prevalentie van risicoklasse 4. Er is geen dempingsfactor toegepast, aangezien
de effecten van een vermindering van alcoholgebruik op het gebruik van de
spoedeisende hulp onmiddellijk zichtbaar zullen zijn wanneer minder alcohol
wordt gedronken.
Bijkomende zorgkosten: De bijkomende zorgkosten met betrekking tot
ziekten die niet expliciet zijn gemodelleerd binnen het RIVM-CZM (zie paragraaf
2.5) zijn gekoppeld aan de prevalentie van risicoklasse 4, terwijl de verandering
werd verminderd met de dempingsfactor van 70% uit Wagenaar et al. (2010),
net als bij de berekening van de primaire zorgkosten. Deze kosten zijn
opgenomen in het MKBA-model in Excel.
Onderwijs: De kosten van studievertraging zijn gekoppeld aan de prevalentie
van risicoklasse 4, waarbij geen dempingsfactor werd toegepast, aangezien
studievertraging een op de korte termijn optredend effect van overmatig
drankgebruik is.
Politie en justitie: De kosten voor politie en justitie zijn gekoppeld aan de
prevalentie van risicoklasse 4, terwijl de voortvloeiende verandering in de kosten
is verminderd met de factor van Wagenaar et al. (2010) voor het effect van een
verandering van alcoholgebruik op misdaad. Dit bracht het effect terug tot 14%
van de afname in de prevalentie van risicoklasse 4, omdat werd aangenomen
dat alcohol niet de enige oorzaak is voor de kosten met betrekking tot politie en
justitie.

Pagina 29 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Effectiviteit van beleidsmaatregelen: Voor alle beleidsmaatregelen nemen
we aan dat ze na de invoering niet meer zullen worden gewijzigd, wat impliceert
dat deze beleidsmaatregelen gedurende de volledige periode van 50
gemodelleerde jaren blijven bestaan. Het effect van de beleidsmaatregelen zal
echter in de loop van de tijd wel afnemen, zoals eerder is beschreven met
betrekking tot het "consumentensurplus".

1.5

Aanpak om verdeling naar netto betalers en netto ontvangers te
maken
Aan het eind van elk hoofdstuk waarin de effecten van beleidsmaatregelen
worden besproken, zullen we weergeven hoe de kosten en baten over de
verschillende stakeholders zijn verdeeld. Om te bepalen welke stakeholders
nettobetalers zijn en welke stakeholders netto voordelen genieten, hebben we
gekeken naar drie typen stakeholders, te weten:

•
•

•

alcoholgebruikers;
alle consumenten (alle burgers), waaronder alcoholgebruikers. Dit is dus
een combinatie van "anderen in de maatschappij" en "alcoholgebruikers";
de overheid.

Elk type kosten en elk type baten wordt toegekend aan een van deze drie
stakeholders. Hier volgen we de redenering dat tussenliggende partijen, zoals
verzekeringsmaatschappijen, uiteindelijk de verzekeringspremies zullen
aanpassen wanneer als gevolg van een dalend alcoholgebruik het aantal
verkeersongevallen afneemt en minder mensen afwezig zijn van hun werk.
Zolang de verzekeringsmarkt een efficiënte markt is, met meerdere aanbieders
van verzekeringen, is deze aanname reëel. Een afname in materiële schade als
gevolg van een daling van het aantal alcoholgerelateerde verkeersongelukken
vloeit bijvoorbeeld terug naar alle burgers in de vorm van een daling van de
maandelijkse kosten voor de autoverzekering. Een andere tussenliggende partij,
de werkgevers, zal de toegenomen productiviteit door minder alcoholgerelateerd
verzuim en minder bedrijfsongevallen als gevolg van alcohol op termijn vertalen
in hogere lonen, waarvan alle burgers profiteren, ook degenen die alcohol
drinken. Tabel 1.6 geeft de uiteindelijke herverdeling van de kosten over de drie
groepen stakeholders weer.

Pagina 30 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Tabel 1.6: Herverdeling van kosten en effecten over verschillende stakeholders
Stakeholders
Type kosten/effecten
1. Alcoholgebruikers •
Vroegtijdig overlijden (verkeersongevallen)
•
Consumentensurplus
•
Kwaliteit van leven
2. Alle consumenten • Vroegtijdig overlijden (overige oorzaken/geen
(alle burgers)
verkeersongevallen)
• Productiviteitskosten (door ongevallen)
• Productiviteitskosten (geweld)
• Productiviteitsverliezen (direct)
• Productiviteitsverliezen (indirect)
• Belastingen en heffingen
• Zorgkosten
• Alcoholgerelateerde verkeersongevallen
(materiële kosten)
• Alcoholgerelateerde verkeersongevallen (files en
verkeersopstoppingen)
3. Overheid
• Onderwijs
• Politie en justitie
• Alcoholgerelateerde verkeersongevallen
(afhandelingskosten)
• Uitvoeringskosten, handhaving en controle

1.6

Aanpak om kosten en baten te splitsen in financiële euro’s en
nutseuro’s
De kern van het concept van de MKBA is dat alle kosten en effecten in geld
worden uitgedrukt. Dit geldt zowel voor "werkelijke" kosten, zoals schade aan
voertuigen na een verkeersongeval, als voor "virtuele" kosten, zoals de waarde
die is toegekend aan een QALY. Om rekening te houden met dit verschil, zullen
we de netto cumulatieve kosten en baten weergeven over een periode van vijftig
jaar voor alle stakeholders, gesplitst in financiële en niet-financiële euro's (of
nutseuro’s). Niet-financiële euro's komen voort uit vroegtijdig overlijden,
verloren of verworven QALY's en kosten van files en verkeersopstoppingen.
Daarnaast is ook een deel van de waardering van het consumentensurplus te
vertalen naar niet-financiële euro’s. Het consumentensurplus bestaat uit
vraageffecten en prijseffecten. Prijseffecten weerspiegelen het feit dat het
consumentensurplus lager zal zijn door hogere prijzen van alcohol in (sommige)
beleidsscenario's, terwijl het vraageffect inhoudt dat een lagere consumptie leidt
tot een lager consumentensurplus. Het vraageffect wordt uitgedrukt in nietfinanciële euro's, het prijseffect in financiële euro's. Alle overige kosten en baten
worden gezien als financiële euro's.

1.7

Sensitiviteisanalyses
Er zijn zowel probabilistische sensitiviteitsanalyses als univariate
sensitiviteitsanalyses uitgevoerd om het effect van onzekerheid in de
modelparameters in te schatten. De probabilistische sensitiviteitsanalyse was
gebaseerd op de onzekerheid met betrekking tot de ontwikkeling van de
verdeling van risicoklassen in de bevolking gedurende de periode van vijftig jaar
die gemodelleerd is. We hebben hier honderd willekeurige steekproeven uit de
onderliggende verdelingen getrokken, die resulteerden in honderd mogelijke
risicoklasse verdelingen, honderd schattingen van zorgkosten en honderd
schattingen met betrekking tot QALY’s en mortaliteit over de periode van vijftig
Pagina 31 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

jaar. Voor elke honderd CZM-steekproeven zijn er in het Excel model nog eens
honderd willekeurige steekproeven genomen uit elk van de kostencomponenten
waarvoor een minimum- en maximumschatting bekend is. Met behulp van deze
10.000 simulaties is een 95%-betrouwbaarheidsinterval rondom de
puntschatting van cumulatieve kosten en baten over de periode van 50 jaar in
elk beleidsscenario berekend.
Naast de probabilistische sensitiviteitsanalyse zijn er univariate
sensitiviteitsanalyses uitgevoerd door de voor de base-case analyse gebruikte
parameterwaarden te wijzigen. De volgende parameters zijn gewijzigd om hun
effect op de uitkomsten (de puntschatting van cumulatieve kosten en baten over
de periode van 50 jaar na invoering van een beleidsscenario) te schatten:
1. De disconteringsvoeten in de base-case-analyse zijn vastgesteld op 3%.
In sensitiviteitsanalyses worden de resultaten gepresenteerd als de
disconteringsvoet wordt gewijzigd naar 4% voor zowel kosten als
effecten of naar 1,5% voor zowel kosten als effecten.
2. Er is een univariate sensitiviteitsanalyse uitgevoerd met betrekking tot
het effect van alcoholgebruik op zowel directe als indirecte productiviteit.
In de base-case zijn dergelijke productieverliezen die verband houden
met alcoholgebruik meegenomen. In onze berekeningen moesten we
gebruikmaken van buitenlandse gegevens over de relatie tussen
alcoholgebruik en productiviteit. Nederlandse gegevens uit het
bevolkingsonderzoek NEMESIS (de Graaf et al., 2011) laten echter een
omgekeerd verband zien tussen alcoholmisbruik (niet alcoholverslaving)
en productiviteit, wat impliceert dat mensen met een hogere mate van
alcoholgebruik een hogere productiviteit hebben. Een dergelijk verband
is hoogstwaarschijnlijk geen causaal verband, maar eerder het gevolg
van correlatie. Daarnaast zullen er niet-gemeten confounders zijn die
deze onverwachte bevinding kunnen verklaren. Met het oog op de
onzekerheid in onze schatting van de productiviteit hebben we een
univariate sensitiviteitsanalyse uitgevoerd waarin ervan uit wordt
gegaan dat er geen direct verband bestaat tussen alcoholgebruik en
productiviteit.
3. Voor berekeningen met betrekking tot de monetaire waarde van qualityadjusted life years hebben we een schatting van € 50.000 gebruikt in
base-case analyses, volgens de richtlijnen voor MKBA van SEO
(Koopmans, 2016b). SEO adviseert deze waarde te variëren naar
100.000 euro per QALY in sensitiviteitsanalyses. Een dergelijke
sensitiviteitsanalyse werd uitgevoerd.
4. Een laatste sensitiviteitsanalyse heeft betrekking op het effect op de
vraag als gevolg van beleidsmaatregelen. In de base-case analyse
hebben we gebruik gemaakt van een puntschatting voor elasticiteiten uit
Wagenaar et al. (Wagenaar et al., 2009). In de sensitiviteitsanalyses
hebben we het effect op de vraag gevarieerd door hogere en lagere
prijselasticiteiten te gebruiken om een groter effect op de consumptie
(hogere prijselasticiteit) of juist een kleiner effect op de consumptie
(lagere prijselasticiteit) weer te geven. Deze lagere en hogere
prijselasticiteiten zijn ook overgenomen uit dezelfde studie van
Wagenaar.

Pagina 32 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

2

De kosten en baten van alcoholgebruik in 2013

2.1

Algemene methoden voor het schatten van de kosten en baten
van alcohol voor één kalenderjaar (onderzoeksvraag 1)
In hoofdstuk 2 wordt de eerste onderzoeksvraag besproken: "Wat zijn de
economische kosten en baten van het huidige alcoholgebruik in Nederland?"
Deze vraag heeft betrekking op de zogenaamde “Cost of Illness” van alcohol.
‘Cost of illness’ refereert naar een onderzoeksmethode om een overkoepelend
overzicht op te stellen van alle economische effecten van één ziekte of één
risicofactor, in dit geval dus van de risicofactor alcohol. We geven hier een
overzicht van de economische kosten en baten van alcoholgebruik in
verschillende domeinen van de samenleving voor het jaar 2013. Dit jaar is
gekozen omdat dit het meest recente jaar is waarvoor goede gegevens
beschikbaar zijn.
Alcoholgebruik leidt tot inkomsten voor verschillende partijen, zoals de overheid
(belastingen, heffingen) en producenten en verkopers van alcoholische dranken.
Over het algemeen ervaren consumenten utiliteit (een gevoel van welzijn) door
het consumeren van alcohol. Door verschillende redenen, zoals het bestaan van
verslaving aan alcohol (waardoor consumptie een minder vrijwillige keuze is) en
sociale, psychologische en medische effecten van alcoholgebruik, zijn de
effecten van alcoholgebruik veel breder dan alleen dit gevoel van welzijn. We
beschrijven en kwantificeren de huidige situatie (2013) in Nederland met
betrekking tot alcoholgebruik en de kosten en baten daarvan. We onderscheiden
deze kosten en baten voor acht verschillende sectoren (stakeholders) in de
maatschappij, te weten (1) alcoholgebruikers, (2) producenten en verkopers van
alcohol, (3) belastingen, (4) de zorgsector, (5) het onderwijs, (6) politie en
justitie, (7) de overheid en (8) anderen in de maatschappij (mensen die geen
alcohol drinken, onder wie slachtoffers). Tabel 2.1 geeft een overzicht van deze
kosten en baten voor de verschillende stakeholders.
Onze schattingen zijn zoveel mogelijk gebaseerd op robuust bewijs, dus metaanalyses hebben de voorkeur boven individuele studies en empirische gegevens
boven de mening van deskundigen. Desondanks varieert de kwaliteit van de
gegevens. Indien mogelijk zullen we de mate van onzekerheid in de gebruikte
inputgegevens kwantificeren. De kosten van alcoholgebruik voor de
maatschappij worden beschreven in termen van 'eenheden' die toe te schrijven
zijn aan alcoholgebruik, zoals het aantal (%) huisartsbezoeken, het aantal (%)
gevallen van door alcohol veroorzaakte ziekten (zoals beroerte, darm- en
strottenhoofdkanker), en het aantal (%) verkeersongevallen als gevolg van
rijden onder invloed. Er wordt gebruik gemaakt van meerdere informatiebronnen
om deze volumes te schatten, waaronder wetenschappelijke en grijze literatuur
en gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en andere
nationale databanken. De kwantificering is echter afhankelijk van de
beschikbaarheid van gegevens. Soms is het moeilijk om onderscheid te maken
tussen het alcoholgerelateerde deel en andere oorzaken van maatschappelijke
problemen, bijvoorbeeld bij vroegtijdige schoolverlaters. Zodra de 'eenheden'
zijn geïdentificeerd en gekwantificeerd, moet hun economische waarde (in
euro's) worden beoordeeld. Daarvoor zijn kosten berekend door elke eenheid
van een gebruikte hulpbron te vermenigvuldigen met een kostprijs per eenheid,
waarbij die kostprijs de volledige economische kosten moet afdekken. Waar
mogelijk hebben we gebruik gemaakt van standaard eenheidskosten,
Pagina 33 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

bijvoorbeeld voor gezondheidseconomische evaluaties (Zorginstituut_Nederland,
2015) of voor sectoroverschrijdende economische evaluaties (Drost, 2014). Een
andere informatiebron voor kostenramingen was de Werkwijzer MKBA in het
sociaal domein, een leidraad waarin methoden en eenheidsprijzen voor MKBA
binnen de sociale sector zijn beschreven (Koopmans, 2016b; Koopmans,
2016a). Alle kosten en baten zijn uitgedrukt in euro's voor 2013.
Tabel 2.1 Alcoholgerelateerde kosten en baten voor verschillende domeinen van
de samenleving, te waarderen in een “Cost of Illness” studie van alcohol
Sectoren /
Kosten
Baten
stakeholders
1. Consumenten
A. Verkeersongevallen
A. Consumentensurplus
B. Geweld
C. Productiviteitsverliezen
D. Vroegtijdig overlijden
E. Verlies van kwaliteit van
leven
2. Producenten,
A. Producentensurplus,
verkopers
detailhandel,
landbouw
B. Producentensurplus,
supermarkten,
slijterijen, cafés,
restaurants
C. Werkgelegenheid
D. Inkomsten voor
sportkantines
3. Belastingen
A. Belastingen en
heffingen
4. Gezondheidszorg
A. Zorgkosten van
A. Besparingen op
alcoholgerelateerde ziekten
zorgkosten door
alcoholgebruik (met
betrekking tot ziekten die
zijn voorkomen)
5. Onderwijs
A. Studievertraging
B. Vroegtijdig
schoolverlaten
C. Studiebegeleiding
6. Politie, justitie
A. Politieoptreden
B. Gevangenisstelsel
7. Openbaar bestuur
A. Voorlichting/campagnes
(overheid)
B. Kosten van handhaving
8. Anderen in de
A. Vandalisme
maatschappij
B. Huiselijk geweld
(slachtoffers)
C. Verkeersongevallen
D. Vroegtijdig overlijden
E. Verlies van kwaliteit van
leven
F. Productiviteitsverliezen
G. Zorgkosten
Voor elk van deze klassen presenteren we, voor zover beschikbaar, Nederlandse
gegevens om de kosten en baten in 2013 te kwantificeren. Indien gegevens uit
eerdere of latere jaren zijn gebruikt, zijn de kosten en baten geïndexeerd naar
2013 volgens de Nederlandse Consumentenprijsindex (CPI)
(www.statline.cbs.nl). De uiteindelijke schatting van de netto kosten van
alcohol in 2013 is een optelling van de netto kosten en netto baten in de
verschillende sectoren.
Pagina 34 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

2.2

Consumenten
Deze paragraaf bespreekt de welzijnseffecten die consumenten van alcohol
ervaren in Nederland in het jaar 2013. Zowel de aspecten van consumptie die
bijdragen aan het welzijn van de consumenten als de aspecten van de
consumptie die hun welzijn verminderen worden hier beschreven. In deze
paragraaf richten we ons met name op de effecten die de consumenten zelf
ervaren. De effecten die hun consumptie heeft op anderen in de maatschappij
worden hier zo veel mogelijk los van gezien. Deze komen aan de orde in
paragraaf 2.9. In sommige gevallen kan een dergelijk onderscheid echter niet
worden gemaakt op basis van de beschikbare informatie.

2.2.1

Baten: Consumentensurplus

De consumptie van alcohol is gebaseerd op een behoefte die consumenten willen
bevredigen. In economische termen betekent dit dat ze utiliteit verkrijgen uit de
consumptie van alcohol. De utiliteit (of het voordeel) dat ze eruit verkrijgen
heeft minimaal de waarde van de kosten die ze moeten maken om de alcohol te
kunnen consumeren, d.w.z. de prijs die ze moeten betalen in de winkel, het
café, het restaurant of elders. Ook de kosten die worden gemaakt om naar de
winkel, het café of het restaurant te gaan (d.w.z. de reistijd en de kosten voor
de reis) kunnen worden meegerekend in de totale kosten van de consumptie,
hoewel deze kosten in veel gevallen als laag worden ervaren. De meeste
consumenten hechten bijvoorbeeld een lage negatieve waarde aan de tijd die
het kost om naar een bar of restaurant te gaan.
Veel consumenten zijn bereid om nog meer te betalen voor alcohol, want de
waarde die ze eraan toekennen is hoger dan de prijs die ze daadwerkelijk
betalen. Deze extra waarde die consumenten toekennen aan consumptie,
bovenop de daadwerkelijk betaalde prijs, wordt het consumentensurplus
genoemd. Dit consumentensurplus wordt niet werkelijk betaald door
consumenten, maar is het extra surplus dat ze bereid zouden zijn te betalen om
hun behoeften te bevredigen. Hoe hoger de prijs van alcohol, hoe minder
consumenten bereid zullen zijn te betalen bovenop wat ze al betalen. Sommige
consumenten kunnen al besluiten minder de gaan drinken in het geval van een
lichte prijsstijging. Andere consumenten kunnen besluiten te blijven drinken, ook
al is de prijs hoger.
Het werkelijke consumentensurplus kan niet exact worden gemeten. Het wordt
meestal afgeleid uit de vraagcurve, d.w.z. het verband tussen de vraag naar een
goed (alcohol) en de prijs van dat goed. De vraagcurve is echter niet volledig
bekend (het is niet bekend wat de laatste consument van alcohol bereid zou zijn
te betalen) en dus zijn schattingen van het consumentensurplus altijd
hypothetisch. Een schatting begint echter met informatie over de werkelijke
consumptie van alcohol en bewijs van de prijselasticiteit van de vraag naar
alcohol.
Alcoholgebruik in Nederland
De informatie over de consumptie van alcohol is verkregen uit verschillende
bronnen. De totale uitgaven van consumenten aan alcohol bedroegen in 2013
3,8 miljard euro. Dit was inclusief ongeveer 1 miljard euro aan accijnzen,
oftewel 28% van de totale uitgaven aan alcohol. De verdeling over de
verschillende typen alcoholische dranken is weergegeven in tabel 2.2.
Tabel 2.2 Uitgaven aan alcohol in 2013 (miljoen euro) per type alcohol
Pagina 35 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

2013

Consumentenuitgaven

Accijnzen

1.121
1.740
916
3.777

413
321
306
1.040

Bier
Wijn
Sterkedrank
TOTAAL

Accijnzen als % van
consumentenuitgaven
37%
18%
33%
28%

Bronnen: (Detailhandel.info, 2016), CBS, eigen berekening

De consumentenuitgaven omvatten alle typen uitgaven: in winkels, cafés,
restaurants, sportkantines en andere locaties.
Prijselasticiteit van de vraag
Om het consumentensurplus te kunnen schatten, moet een vraagcurve worden
gespecificeerd. Een vraagcurve geeft de relatie weer tussen de prijs van een
alcoholische drank en de consumptie ervan. In de economie wordt deze relatie
samengevat met het begrip prijselasticiteit van de vraag (zie voor uitleg
Appendix 1).
Anderson et al. bespreekt drie meta-analyses waarin gemiddelde
prijselasticiteiten zijn verkregen (Anderson et al., 2012). Deze drie metaanalyses zijn samengevat in tabel 2.3.
Tabel 2.3 Prijselasticiteit voor verschillende soorten alcohol
Bron / Type alcohol
Sterkedrank
Wijn

Bier

Fogarty, 2006
Gallet, 2007
Wagenaar et al., 2009

-0,38
-0,36
-0,46

-0,70
-0,68
-0,80

-0,77
-0,70
-0,69

Alle
alcohol
n.a.*
-0,50
-0,51

* niet beschikbaar

Een van de drie studies die Anderson noemt is uitgevoerd door Wagenaar et al.
Dit is de meest uitgebreide meta-analyse waarin informatie uit 112 studies is
verwerkt. Nelson (2013) heeft het bewijs uit deze eerdere studies geëvalueerd
en gecorrigeerd voor uitschieters en vertekening (Nelson, 2013). Hij
concludeert:
"Voor individuele dranken zijn de gecorrigeerde prijselasticiteiten 28-29 procent
kleiner (minder elastisch) in vergelijking met de algemeen aanvaarde
gemiddelden die vaak worden gebruikt voor alcoholische dranken. De
gemiddelde prijs- en inkomenselasticiteiten zijn: -0,30 en 0,50 voor bier, -0,45
en 1,00 voor wijn en -0,55 en 1,00 voor sterkedrank. Voor alcohol in het
algemeen is de prijselasticiteit -0,50 en de inkomenselasticiteit 0,60."
Hoewel op individueel niveau dus lagere prijselasticiteiten worden gevonden, ligt
de prijselasticiteit van het totale alcoholgebruik naar verwachting dichter bij de
resultaten van Gallet (2007) en Wagenaar (2009), zoals is weergegeven in tabel
2.3.

Consumentensurplus
Het bovenstaand impliceert ook dat 99,5% van het alcoholgebruik geen invloed
zal ondervinden van een prijsstijging van 1%. Voor 99,5% van de consumptie is
de daadwerkelijke betalingsbereidheid van consumenten dus ten minste 1%
Pagina 36 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

meer dan het huidige prijspeil. De prijselasticiteit van de vraag geldt doorgaans
alleen voor het actuele niveau van de consumptie en prijzen. Dit cijfer kan dus
niet zomaar worden toegepast op alle consumptie. Met andere woorden, we
kunnen niet concluderen dan een stijging van de prijs met 200% zou betekenen
dat de consumptie van alcohol afneemt met 100% (m.a.w. dat alcoholgebruik
volledig zou ophouden te bestaan). Zelfs bij veel hogere prijsniveaus zullen
sommige consumenten waarschijnlijk nog blijven consumeren.
Niettemin is het duidelijk dat gebruik van een constante prijselasticiteit van de
vraag, d.w.z. een lineaire vraagcurve, een ruwe indicatie kan geven van de mate
van welzijn die consumenten verbinden aan de consumptie van alcohol. Als een
prijsstijging van 200% bijvoorbeeld daadwerkelijk betekent dat de consumptie
van alcohol volledig verdwijnt, zou het consumentensurplus van alcoholgebruik
in de buurt liggen van de huidige uitgaven, d.w.z. 3,8 miljard euro. Zoals
gezegd, is het veronderstellen van een lineaire vraagcurve een vereenvoudiging
van de werkelijkheid. Maar gezien de kennis over alcoholgebruik is het de best
mogelijke schatting met betrekking tot het consumentensurplus. Aan de ene
kant kan dit een conservatieve schatting zijn, aangezien sommige consumenten
zelfs bij 200% hogere prijzen nog alcohol blijven drinken. Aan de andere kant
consumeren sommige consumenten alcohol omdat ze verslaafd zijn. Dit deel van
alcoholgebruik kan een onvrijwillig karakter hebben. In het geval van verslaving
aan alcohol drinken consumenten de alcohol niet na een weloverwogen keuze en
is de hierboven beschreven benadering niet bruikbaar. Als de consumptie
plaatsvindt als gevolg van verslaving, zou kunnen worden gesteld dat er
helemaal geen sprake is van een consumentensurplus, omdat de consumptie
niet meer voortkomt uit een vrije en bewuste keuze, maar uit dwingende
krachten die horen bij een verslaving. Ook voor mensen die niet verslaafd zijn,
kunnen sociale normen en sociale druk alcoholgebruik tot een minder vrijwillige
keuze maken. Gezien de grote hoeveelheid alcohol die wordt geconsumeerd
door niet-verslaafde gebruikers, verwachten we echter dat de meerderheid van
de bevolking uit vrije wil alcohol consumeert.
Voor het jaar 2013 is de conclusie dat er een consumentensurplus is als het gaat
om alcoholgebruik in Nederland. Omdat niet bekend is hoe de vraagcurve voor
alcoholische consumpties eruitziet voor het volledige consumptiebereik, kan de
grootte van het consumentensurplus niet precies worden gekwantificeerd. Als
we uitgaan van een lineaire vraagcurve, zou het consumentensurplus gelijk zijn
aan 3,8 miljard euro. Voor onze netto welzijnsschatting voor 2013 zullen we ook
een minimum- en een maximumscenario specificeren, met arbitraire afwijkingen
van 30% van de puntschatting van 3,8 miljard euro, wat neerkomt op een
minimumwaarde van het consumentensurplus van 2,7 miljard euro en een
maximale schatting van 4,9 miljard euro.

Pagina 37 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Tabel 2.4 Samenvatting van de waarde van het consumentensurplus voor
consumenten van alcohol in miljoenen euro's (2013)
Puntschatting
Minimum
Maximum
Netto baten
Consumentensurplus
- 3.800
- 2.700
- 4.900

2.2.2

Kosten: Verkeersongevallen

De rol van alcohol in verkeersongevallen
De consumptie van alcohol kan verschillende effecten hebben op de consument.
Een van die gevolgen is dat consumenten van alcohol betrokken kunnen raken
bij verkeersongevallen als ze alcohol hebben gedronken vlak voordat ze aan het
verkeer deelnemen. Het is bekend dat rijden onder invloed een van de
belangrijkste oorzaken van verkeersongevallen is (Houwing et al., 2014).
Het meest diepgaande onderzoek naar de relatie tussen verkeersongevallen en
alcohol is uitgevoerd door Houwing et al. (Houwing, 2014). Hierin wordt
geconcludeerd dat het aandeel van rijden onder invloed bij alle zwaargewonde
verkeersdeelnemers tussen de 11 en 18% ligt, of tussen de 16 en 24% (95%
betrouwbaarheidsinterval), afhankelijk van het gebruikte scenario. De twee
scenario's verschillen met betrekking tot de verwachting van de onderzoekers
over de recente trends in alcoholgebruik. In het ene scenario (16-24%) is een
relatief kleine daling voorzien. In het andere scenario (11-18%) wordt uitgegaan
van een relatief sterke daling. De schatting van 11-18% leidt uiteraard tot
lagere schattingen van de welvaartsverliezen als gevolg van verkeersongevallen
dan het scenario van 16-24%, aangezien een hoger percentage van de schade
van alle verkeersongevallen in het tweede scenario toe te schrijven is aan
alcohol.
Een tweede conclusie van deze studie is dat van de 570 verkeersdoden in 2013
in Nederland 63 (minimumschatting van 11%) tot 137 (maximumschatting van
24%) sterfgevallen toe te schrijven zijn aan het gebruik van alcohol (CBS, 2015)
(Houwing, 2014). Hieronder vallen zowel dodelijke ongelukken waarbij dronken
automobilisten zelf omkomen als verkeersdoden die het slachtoffer zijn van
bestuurders onder invloed van alcohol.
Met betrekking tot ernstige verwondingen bij verkeersongevallen geldt dezelfde
orde van grootte. Gezien het absolute aantal ernstig gewonde
verkeersdeelnemers in 2013 (18.800) (SWOV), kunnen 2070 (11%) tot 4510
(24%) zwaargewonden worden toegeschreven aan het gebruik van alcohol,
volgens Houwing et al. (Houwing, 2014).
Andere studies tonen aan dat de meerderheid van de alcoholgerelateerde
ongevallen wordt veroorzaakt door verkeersdeelnemers die veel alcohol hebben
geconsumeerd (bloedalcoholgehalte – BAG – van meer dan 1,3 g/l). De
meerderheid van deze ongevallen is toe te schrijven aan jonge mannen (bingedrinken) en chronische zware drinkers. Op basis van Nederlandse gegevens uit
het internationale DRUID-onderzoek nemen we aan dat het aandeel van
dergelijke zware drinkers in de totale alcoholgerelateerde ongevallen 67% is
(Isalberti et al., 2011).
Welvaartskosten van verkeersongevallen
Om het totale welvaarteffect van alcoholgerelateerde verkeersongevallen te
berekenen, moet rekening worden gehouden met de volgende elementen (de
Wit & Methorst, 2012):
Pagina 38 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

•
•
•
•
•

•

Kosten van medische behandeling van gewonden, op basis van medische
kosten;
Verlies van arbeidsproductiviteit, uitgaande van de gemiddelde productie
in alle sectoren;
Vroegtijdig overlijden, op basis van schattingen van de waarde van een
statistisch leven;
Materiële kosten (schade aan voertuigen, infrastructuur), gebaseerd op
daadwerkelijke gegevens;
Vervolgkosten van ongevallen: kosten van politie, hulpdiensten,
verzekeringsmaatschappijen enzovoort, gebaseerd op daadwerkelijke
gegevens;
Verkeersopstoppingen en files, gebaseerd op een schatting van extra
uren verkeersopstoppingen en een waardering van de reistijd, volgens
het beginsel van betalingsbereidheid.

Voor deze zes typen kosten is het moeilijk om onderscheid te maken tussen
kosten voor consumenten van alcohol en voor niet-consumenten van alcohol
(alle andere consumenten). De eerste drie typen gelden mogelijk hoofdzakelijk
voor alcoholconsumenten. De laatste drie typen kosten worden voornamelijk
gedragen door alle consumenten (de hele samenleving). Voor materiële kosten
worden de verzekeringspremies betaald door alle consumenten, vervolgkosten
van ongevallen komen bij consumenten terug via belastingen en
verzekeringspremies en kosten van opstoppingen en files worden ook
voornamelijk gedragen door alle consumenten. Er zijn echter te weinig gegevens
om een nauwkeurig onderscheid te kunnen maken tussen kosten die worden
betaald door alcoholgebruikers en kosten die worden betaald door andere
consumenten.
De meest recente evaluatie van de totale kosten van verkeersongevallen (zowel
alcoholgerelateerd als niet-alcoholgerelateerd) die in Nederland is uitgevoerd
heeft betrekking op gegevens van 2009 (de Wit & Methorst, 2012). Hierin
worden de totale kosten geschat op 12,5 miljard euro (prijspeil van 2009), wat
overeenkomt met 13,6 miljard euro bij het prijspeil van 2013. De eerste
schatting van de totale welvaartkosten van verkeersongevallen als gevolg van
alcoholgebruik is dus 11-24% van de totale kosten voor de maatschappij (dat
wil zeggen 13,6 miljard euro), of 1,5 tot 3,3 miljard euro op basis van het aantal
verkeersdoden en het prijspeil van 2013. Dit is inclusief alle hierboven
aangegeven kosten.
Het is belangrijk om deze schatting te splitsen in de verschillende
kostencomponenten, om te voorkomen dat de kosten nog een keer worden
meegeteld in andere onderdelen van dit hoofdstuk. De kosten van
verkeersongevallen waarbij alcohol een rol speelt worden daarom gesplitst in
verschillende elementen:
•
Vroegtijdig overlijden als gevolg van verkeersongevallen wordt
besproken in subparagraaf 2.2.3;
•
De productiviteitsverliezen als gevolg van licht- en zwaargewonde
verkeersdeelnemers zijn opgenomen in de subparagraaf over
productiviteitsverliezen (2.2.4);
•
De kosten voor de medische behandeling van gewonde personen worden
besproken in paragraaf 2.5.
De overige kostenposten hebben betrekking op materiële kosten,
afhandelingskosten en kosten van opstoppingen. Hoewel deze kosten
hoofdzakelijk voor rekening komen van alle consumenten, bijvoorbeeld via
Pagina 39 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

verzekeringspremies (materiële kosten) en belastingen (afhandelingskosten),
worden ze in deze paragraaf besproken omdat het onmogelijk is de kosten te
splitsen in een deel voor alcoholgebruikers en een deel voor alle consumenten.
Deze kosten bedragen 0,7 tot 1,4 miljard euro (puntschatting 1,0 miljard euro)
na aanpassing aan de prijzen van 2013. Tabel 2.5 geeft een overzicht van deze
kosten. Aangezien het aantal gewonde verkeersdeelnemers in 2013 (18.000)
ongeveer gelijk was aan het niveau van 2009 (18.800), hebben we aangenomen
dat de kostengegevens voor 2009 ook gelden voor 2013. Omdat het niet
mogelijk bleek kosten te splitsen in een gedeelte voor alcoholgebruikers en een
gedeelte voor alle consumenten, geven we de welvaartskosten van
alcoholgerelateerde verkeersongevallen in deze paragraaf weer.
Tabel 2.5 Samenvatting van welvaartskosten van alcoholgerelateerde
verkeersongevallen, exclusief zorgkosten, vroegtijdig overlijden en
productiviteitsverliezen (in miljoenen euro's)
Schatting Geïndexeerde
Minimale
Maximale
2009 (de
kosten 2013
kosten
kosten
Wit &
11% te
24% te
Soort kosten
Methorst,
wijten
wijten
2012)
aan
aan
alcohol
alcohol
(€ 2013)
(€ 2013)
Netto kosten
Materiële kosten
3.866
4.206
462
1.009
(schade aan
eigendommen)
338
1.293
1.407
155
Vervolgkosten van
ongevallen
Kosten
verkeersopstoppingen

300

Totale kosten

326

36

78

653

1.425

Bron: (de Wit & Methorst, 2012), eigen berekeningen

2.2.3

Kosten: Vroegtijdig overlijden

Alcoholgebruik kan in een groot aantal situaties leiden tot vroegtijdig overlijden,
zoals bij verkeersongevallen, alcoholgerelateerde kanker en overlijden door
alcoholverslaving. Volgens Jellinek was het totale aantal sterfgevallen als gevolg
van alcohol in 2012 4579 (waarbij sterfgevallen in het verkeer niet zijn
meegerekend). Alcoholgerelateerde kanker is verantwoordelijk voor ongeveer
2900 sterfgevallen. Daarnaast overleden in totaal 1679 mensen aan
alcoholverslaving, mentale stoornissen en leveraandoeningen (Jellinek, 2015).
Als het aantal alcoholgerelateerde sterfgevallen in het verkeer (subparagraaf
2.2.2) wordt opgeteld bij het totale aantal van 4579 alcoholdoden dat hierboven
wordt genoemd, wordt geschat dat een totaal aantal van 4642-4716
sterfgevallen kan worden toegeschreven aan alcoholgebruik. Het concept waarde
van een statistisch leven (VOSL – Value of a Statistical Life) is gebruikt om een
waarde toe te kennen aan verloren levensjaren. De handleiding voor MKBA
binnen de sociale sector uit 2016, die is gepubliceerd door SEO Economisch
Onderzoek (Koopmans, 2016b) geeft een kengetal voor de VOSL. De waarde
van een statistisch leven op basis van de prijzen van 2015 is 3 miljoen euro
(Koopmans, 2016b). Dit bedrag is verkregen volgens de “contingency valuation”
methode, waarbij steekproeven uit de populatie naar hun preferenties wordt
Pagina 40 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

gevraagd op het gebied van verkeersveiligheid. Daaruit kan een willingness to
pay (betalingsbereidheid) voor veiligheid worden bepaald en daarmee voor het
behoud van een “statistisch” leven worden afgeleid. De waarde van een
statistisch levensjaar kan worden afgeleid uit de waarde van een statistisch
leven door deze laatste waarde te delen door de levensverwachting. De
levensverwachting was in 2014 79,87 jaar voor mannen en 83,29 jaar voor
vrouwen. De gemiddelde levensverwachting was 81,58 jaar (CBS, 2016a). Uit
deze cijfers volgt dat de gemiddelde waarde van een statistisch levensjaar
36.774 euro is in de prijzen van 2015 en 36.193 euro in de prijzen van 2013.
Voor degenen die overlijden aan alcohol is onbekend op welke leeftijd dit
gebeurt. Sommigen kunnen op zeer jonge leeftijd overlijden (bijvoorbeeld na
een verkeersongeval), terwijl anderen op latere leeftijd kunnen overlijden aan
kanker. Op basis van gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek is
berekend dat de gemiddelde leeftijd waarop mensen overlijden aan een
verkeersongeval 51,1 was in de periode 2000-2014. Degenen die overlijden aan
kanker, leveraandoeningen en mentale stoornissen sterven mogelijk op een
leeftijd die dichter bij de gemiddelde leeftijd van overlijden in Nederland ligt
(77,6 jaar volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek). Overlijden aan
kanker gebeurt gemiddeld op een leeftijd van 71,5 jaar (eigen berekeningen op
basis van gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek). Bij gebrek aan
gedetailleerde gegevens over de leeftijd van alcoholgerelateerde sterfgevallen
nemen we aan dat alcoholgerelateerde sterfgevallen (anders dan door
verkeersongevallen) plaatsvinden op deze leeftijd van 71,5 jaar. Mensen van
deze leeftijd hebben een resterende levensverwachting van 15 jaar, terwijl
degenen die overlijden op de leeftijd van 51 jaar (verkeer) een resterende
levensverwachting van 32 jaar hebben (www.statline.nl).
Er is dus sprake van een gewogen gemiddelde verloren levensverwachting van
(((63+137)/2) * 32 jaar) + (4579 * 15 jaar)) / ((63+137/2)+4579) = 15,36
jaar voor elk sterfgeval dat plaatsvindt als gevolg van alcoholgebruik. Op basis
daarvan bedragen de kosten van één vroegtijdig sterfgeval ongeveer (€ 36.193
* 15,36) = € 555.924. Dit niet-gedisconteerde bedrag komt uit op een
gedisconteerde waarde van € 453.392, die is gebruikt in de berekeningen.
Tabel 2.6 Overzicht van aantal en kosten van vroegtijdig overlijden (jaar 2013,
in miljoenen euro's) als gevolg van alcohol
Maximum
Categorie
Aantal
Puntschatting
Minimum
Netto kosten
Verkeersongevallen
Overige oorzaken
Totaal

2.2.4

63 - 137
4.579
4.642 - 4.716

46
2.076
2.122

29
2.076
2.105

62
2.076
2.138

Kosten: Productiviteitsverliezen

Verzuim en presenteïsme
Na het drinken van alcohol of na het ontwikkelen van ziekten die veroorzaakt
zijn door alcohol, kunnen werknemers afwezig zijn van hun werk
(ziekteverzuim) of aanwezig zijn op hun werk maar met een verminderde
productiviteit als gevolg van ziekte (presenteïsme). Het RIVM-CZM genereert
een distributie van de bevolking over de vier risicoklassen van drankgebruik (zie
paragraaf 1.3) en deze verdeling is geprojecteerd op de Nederlandse
arbeidspopulatie in het jaar 2013 (zie tabel 2.7, eerste drie kolommen). We
hebben gebruik gemaakt van gegevens van Pidd et al., die vergelijkbare
risicoklassen heeft gebruikt als het Chronische Ziekten Model en heeft
Pagina 41 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

geconstateerd dat het aantal verloren werkdagen toenam naarmate de inname
van alcohol toenam (Pidd et al., 2006). Deze toename varieerde van 0,22 dagen
bij drinkers in risicoklasse 2 tot 1,71 verloren werkdagen in risicoklasse 4 (zie
tabel 2.7). Hierbij moet worden opgemerkt dat de analyse van Pidd gebaseerd
was op een steekproef van 13.582 Australische werknemers (Roche, 2008). We
moesten dus aannemen dat de gegevens van de Australische beroepsbevolking
voldoende overeenkomsten vertoonde met het ziekteverzuim in de Nederlandse
beroepsbevolking.
Drinkers genereren niet alleen productiviteitsverlies als ze zich te ziek voelen om
naar hun werk te gaan (ziekteverzuim), maar ook als ze lijden aan de gevolgen
van hun drinkgedrag en toch naar hun werk gaan; ze zijn dan minder efficiënt
terwijl ze werken (presenteïsme). Uit een onderzoek dat in 2004 is uitgevoerd
door reed.co.uk bleek dat werknemers gemiddeld twee en een halve dag per
jaar met een kater op hun werk komen (York_Health_Economics_Consortium,
2010). Deze werknemers meldden dat ze op de betreffende dagen 27% minder
efficiënt waren. Dit vertaalt zich naar 2,5 * 0,27 is 0,675 verloren werkdagen
per jaar per drinker. We hebben deze cijfers overgenomen en een verdeling over
de risicoklassen gemaakt door aan te nemen dat de verhouding tussen verloren
werkdagen als gevolg van ziekteverzuim en presenteïsme gelijk is aan het
gewogen gemiddelde van 0,22 verloren werkdagen als gevolg van ziekteverzuim
en 0,67 verloren werkdagen als gevolg van presenteïsme. Met andere woorden,
voor elke verzuimdag zijn er ook nog eens 3,11 verloren werkdagen als gevolg
van alcoholgerelateerd presenteïsme.
Tabel 2.7 Aantal verloren werkdagen per drinker als gevolg van verzuim en
presenteïsme in 2013
Risicoklasse
% van
Drinkers b
Dagen
Dagen
Totaal
a
bevolking
verzuim per presenteïsme
aantal
in
drinker c
per drinker d
verloren
risicoklasse
werkdagen
a
per
drinker e
1

3,3%

272.000

0,00

0,00

0,00

2

89,6%

7.407.000

0,22

0,67

0,89

3

5,6%

460.000

1,06

3,40

4,35

4

1,5%

126.000

1,71

5,32

7,03

a

Bron: CZM. b CZM en Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS, 2016b) c Pidd et al (2006). d Uitgaande
van een verhouding tussen verzuimdagen en preseteïsme van 1:3.11
(York_Health_Economics_Consortium, 2010) e Som van verloren werkdagen als gevolg van
ziekteverzuim en presenteïsme

Vermenigvuldiging van het aantal drinkende mensen in de arbeidspopulatie in
elk van de risicoklassen (tabel 2.7) met het aantal verloren arbeidsdagen per
werknemer als gevolg van alcoholgerelateerd ziekteverzuim en presenteïsme
geeft een schatting van het totale aantal verloren werkdagen in de Nederlandse
arbeidspopulatie in het jaar 2013 (zie tabel 2.8).

Pagina 42 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Tabel 2.8 Verloren werkdagen in de Nederlandse arbeidspopulatie als gevolg van
verzuim en presenteïsme in 2013
Risicoklasse
Verzuimdagen
Dagen
Totaal aantal
presenteïsme
verloren
werkdagen
1

0

0

0

2

1.600.000

4.985.000

6.585.000

3

487.000

1.563.000

2.004.000

4

216.000

673.000

889.000

Alle

2.303.000

7.221.000

9.478.000

De eurowaarde van één dag werk werd geschat op € 181,42 in 2015
(Koopmans, 2016a), of € 178,55 in de prijzen van 2013. Vermenigvuldiging van
het aantal verloren arbeidsdagen met de kosten van een verloren werkdag geeft
een schatting van de totale kosten in 2013 als gevolg van alcoholgerelateerd
ziekteverzuim en presenteïsme. Deze schatting is te vinden in tabel 2.9.
Tabel 2.9 Kosten (in miljoenen euro's voor 2013) als gevolg van verzuim en
presenteïsme in 2013
Risicoklasse
Kosten als
Kosten als
Totale kosten
gevolg van
gevolg van
ziekteverzuim
presenteïsme
1

0

0

0

2

286

890

1.176

3

87

279

358

4

39

120

159

Alle

411

1.289

1.692

In totaal werden de kosten van productiviteitsverlies als gevolg van het drinken
van alcohol in het jaar 2013 geschat op 1,7 miljard euro. Hiervan werd 0,4
miljard euro veroorzaakt door alcoholgerelateerd ziekteverzuim en de overige
1,3 miljard euro door presenteïsme.
Alcoholgerelateerde ongevallen
We geven hier de cijfers zoals geschat in het rapport van De Wit & Methorst,
zoals besproken in subparagraaf 2.2.2 (de Wit & Methorst, 2012). In 2009
werden de productiviteitsverliezen als gevolg van alcoholgerelateerde
verkeersongevallen geschat op 152-221 miljoen euro (2013: 165-241 miljoen
euro). Daarnaast bedroegen de productiviteitsverliezen als gevolg van
alcoholgerelateerde ongevallen anders dan verkeersongevallen in 2013 11,1
miljoen euro.
Huiselijk geweld
In Nederland worden naar schatting jaarlijks 200.000 personen het slachtoffer
van huiselijk geweld dat wordt gepleegd door 100.000-110.000 personen
(Movisie, 2013; van der Veen & Bogaerts, 2010). Volgens deze bron is 16% van
alle gevallen van huiselijk geweld toe te schrijven aan alcoholmisbruik. Dat
vertaalt zich naar een cijfer van 23 miljoen euro (in euro's van 2013) (Movisie,
2011).

Pagina 43 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Onbetaald werk
Alcohol is niet alleen van invloed op het vermogen productief te zijn op het
werk, maar kan ook een effect hebben op het vermogen om onbetaald werk te
verrichten (vrijwilligerswerk). Aangezien er geen gegevens beschikbaar zijn over
het verband tussen alcoholgebruik en onbetaald werk, is dit in onze schatting
opgenomen als een p.m. post.
Alle productiviteitsverliezen voor 2013 zijn samengevat in tabel 2.10.
Tabel 2.10 Overzicht van kosten van productiviteitsverliezen als gevolg van
alcohol (jaar 2013, in miljoenen euro's)
Categorie
Puntschatting
Minimum
Maximum
Netto kosten
Verzuim en
1.692
1.692
1.692
presenteïsme
Verkeersongevallen
203
165
241
Overige ongevallen
11
11
11
Huiselijk geweld
23
23
23
Onbetaald werk
p.m.[+]*
p.m.[+]*
p.m.[+]*
Totale kosten
1.929
1.891
1.967
* p.m.[+] = Aan deze kosten kan geen kwantitatieve waarde worden toegekend, maar ze
zullen naar verwachting de totale kostenschatting hoger maken

2.2.5

Verlies van kwaliteit van leven

QALY-verliezen door ziekten die veroorzaakt worden door alcoholgebruik worden
zowel gegenereerd door het RIVM-CZM (voor ziekten die zijn gemodelleerd via
het RIVM-CZM) als door het MKBA-model in Excel (voor de overige ziekten). De
QALY-schatting in het RIVM-CZM is een nettoschatting van QALY-verliezen,
waarbij rekening is gehouden met het feit dat QALY's worden verloren door
ziekte, maar dat QALY-verliezen tegelijkertijd kunnen worden voorkomen
doordat sommige ziekten deels voorkomen worden door alcoholgebruik (zie
paragraaf 2.5). Het huidige niveau van alcoholgebruik in Nederland wordt in
verband gebracht met een totaal verlies van ongeveer 21.000 QALY's voor de
ziekten die niet zijn gemodelleerd met het CZM (diabetes type 2, leverkanker,
darmkanker, verslaving, alcoholgerelateerde hersenschade en foetaal
alcoholsyndroom). Het leidt ook tot een klein verlies van 74 QALY's in
vergelijking met een situatie waarin alle personen in de laagste risicoklasse van
alcoholgebruik zouden zitten (minder dan een half glas per dag) voor de
chronische ziekten die zijn gemodelleerd met het CZM (ischemische
hartklachten, beroerte, borstkanker, kanker in de mondholte,
strottenhoofdkanker en slokdarmkanker). Die laatste QALY-toename is het
verschil tussen het referentiescenario en een scenario waarin iedereen in
risicoklaase 1 zit. In tabel 2.11 zijn het verlies van kwaliteit van leven en de
bijbehorende kosten (gewaardeerd op € 50.000 per QALY; Koopmans, 2016b)
van het huidige alcoholgebruik weergegeven.

Pagina 44 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Tabel 2.11 Samenvatting van verlies van kwaliteit van leven (verloren QALY's)
en de kosten die zijn verbonden aan deze QALY-verliezen (in miljoenen euro's,
jaar 2013)
Categorie
Aantal QALY's
Kosten
Netto kosten
QALY-verlies niet21.109
1.055
CZM-ziekten
Netto QALY-verlies
74
4
CZM-ziekten
Totale kosten
21.182
1.059

2.2.6

Samenvatting kosten en baten voor consumenten van alcohol

In deze paragraaf zijn verschillende typen kosten besproken die worden
gedragen door consumenten. Tabel 2.12 geeft een overzicht van de kosten en
baten van alcoholgebruik voor consumenten van alcohol. Zoals in de voorgaande
tekst is gespecificeerd, vallen onder sommige kosten ook de kosten die worden
gedragen door slachtoffers en niet-gebruikers van alcohol (besproken in
paragraaf 2.9). Omdat het vaak niet mogelijk is de kosten te verdelen in kosten
voor de alcoholgebruikers zelf en die voor andere consumenten, waaronder
slachtoffers van alcoholgebruik, zijn sommige categorieën van kosten in tabel
2.12 mogelijk enigszins vervuild door kosten die gedragen worden door anderen
in de samenleving, de niet consumenten van alcohol. De meerderheid van de
kosten in tabel 2.12 heeft echter betrekking op consumentenkosten, die naar
schatting tussen de 1,7 en 3 miljard euro liggen.
Tabel 2.12 Samenvatting kosten en baten voor consumenten van alcohol (jaar
2013, in miljoenen euro’s)
Paragraaf/type kosten
Puntschatting
Minimum
Maximum
Netto kosten
2.2.2 Verkeersongevallen
1.040
653
1.425
2.2.3 Vroegtijdig overlijden
2.122
2.105
2.138
2.2.4
1.929
1.891
1.967
Productiviteitsverliezen
2.2.5 Verlies van kwaliteit
1.059
1.059
1.059
van leven
Totale kosten
6.150
5.708
6.589
Netto baten
2.2.1 Consumentensurplus
- 3.800
- 2.700
- 4.900
Totale baten
- 3.800
- 2.700
- 4.900
Totale kostena
a

2.350

3.008 a

1.689 a

Minimum en maximum verwijst naar de minimale en maximale schattingen voor de

verschillende categorieën kosten. Aangezien de totale kosten worden berekend door de
totale baten af te trekken van de totale kosten, is de definitie van minimum en maximum
hier omgekeerd

2.3

Productie en distributie van alcohol
De consumptie van alcohol genereert niet alleen effecten voor consumenten,
maar heeft ook gevolgen voor producenten en distributiekanalen (cafés, winkels,
enzovoort). Alcoholproductie leidt tot werkgelegenheid (lonen), huur voor
panden (restaurants, cafés), rente op kapitaal en kan winst genereren voor
ondernemers. Een beschrijving van de economische waarde van de productie en
distributie van alcohol voor de Nederlandse maatschappij wordt gehinderd door
een gebrek aan voldoende gedetailleerde gegevens. Vaak zijn er alleen
Pagina 45 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

algemene gegevens van alle activiteiten beschikbaar, waaronder de activiteiten
die geen verband houden met alcohol. De tabellen in de onderstaande
subparagrafen tonen generieke gegevens voor de drie belangrijkste
distributiekanalen voor alcoholische dranken. Op basis van deze generieke
gegevens zijn hypothetische schattingen gemaakt voor vergelijkbare indicatoren
met betrekking tot de verkoop van alcoholische dranken.

2.3.1

Omzet en winst

Distributie van alcohol
De verkoop van alcohol in Nederland vindt hoofdzakelijk plaats via drie
distributiekanalen. Uit een recente schatting blijkt dat 21% van de alcoholische
dranken wordt verkocht via cafés en restaurants, 53% wordt geleverd via
supermarkten en 21% wordt verkocht door gespecialiseerde slijterijen
(Detailhandel.info, 2016). Een klein deel van de omzet (ongeveer 5%) wordt
verkregen vanuit andere bronnen, zoals import, van groothandels (die zich niet
primair richten op consumenten) of in sportkantines.
Slijterijen zijn per definitie gespecialiseerd in alcohol, maar de andere twee
distributiekanalen verkopen ook andere goederen en diensten. De totale omzet
en bedrijfswinsten van deze sectoren zijn in de onderstaande tabel
weergegeven.
Tabel 2.13 Totale omzet en winst per distributiekanaal (2013)
Omzet
Exploitatiewinst
Exploitatiewinst
als percentage
(miljard euro)
(miljard euro)
van omzet
Bars, cafés
3,0
0,4
13,3%
Supermarkten
32,9
1,4
4,3%
Slijterijen
1,0
0,05
5,0%
Totaal
36,9
Bron: CBS, NB de gegevens hebben betrekking op de totale omzet, niet alleen de verkoop
van alcoholische dranken

In tabel 2.13 is te zien dat de gezamenlijke omzet die wordt gerealiseerd door
de drie belangrijkste distributiekanalen 36,9 miljard euro bedraagt. De tabel laat
ook zien dat de winstmarge aanzienlijk varieert tussen deze sectoren. Gezien
het feit dat een meerderheid van de verkoop van alcoholische dranken verloopt
via deze drie kanalen (en restaurants), is aangenomen dat ongeveer 5,5% van
de hierboven genoemde omzet betrekking heeft op alcoholische dranken. Dit
laatste cijfer is afgeleid van de totale netto-omzet (exclusief belasting en
accijnzen) van alcohol die twee miljard euro bedraagt (zie tabel 2.17.)
Er is geen specifieke informatie beschikbaar over de winstmarge die wordt
gerealiseerd op alcoholische dranken. Alleen door enkele aannamen te doen
kunnen we een globale indicatie geven. Als de winstmarge die wordt
gerealiseerd door slijterijen (5%, zie tabel 2.13) bijvoorbeeld van toepassing is
op alle verkoop van alcohol, komt de exploitatiewinst op de totale verkoop van
alcoholische dranken uit op ongeveer honderd miljoen euro.

Pagina 46 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Verkoop via sportkantines
Er is niet veel informatie beschikbaar over de winst op de verkoop van alcohol in
sportkantines. Het meest recente onderzoek naar dit onderwerp dateert van
2007 (Tiessen-Raaphorst & Breedveld, 2007). In het rapport is te lezen dat
kantines een belangrijke bron van inkomsten zijn voor 82% van de
amateursportorganisaties. Het toont ook aan dat 18% van de totale inkomsten
van sportorganisaties afkomstig was uit de verkoop in kantines in 2003, terwijl
36% van deze omzet verkregen werd uit alcoholische dranken (TiessenRaaphorst & Breedveld, 2007). Met andere woorden, de verkoop van
alcoholische dranken is verantwoordelijk voor 6-7% van de totale inkomsten van
sportorganisaties. De winstmarge op deze verkopen is niet bekend, maar is naar
verwachting relatief hoog, aangezien de meeste werknemers in sportkantines op
vrijwillige basis werken.
Werkgelegenheid
Het CBS meldt ook de algemene werkgelegenheid in de sectoren die betrokken
zijn bij de verkoop van alcoholische dranken. (Zie tabel 2.14.)
Tabel 2.14 Werkgelegenheid en omzet in de detailhandel (2013)
Werkgelegenheid
Omzet / fte (1.000 euro)
(1.000 fte)
Cafés, bars
44
44
Supermarkten
274
120
Slijterijen
4
214
Bron: CBS

De bovenstaande gegevens hebben betrekking op de sectoren in het algemeen
en niet noodzakelijkerwijs op de verkoop van alcohol (behalve in het geval van
slijterijen). Panteia gebruikt de indicator 'bruto omzet per fte' om de
werkgelegenheid in het geval van slijterijen te evalueren (Scheltes et al., 2013).
Door dezelfde indicator toe te passen op de andere verkoopkanalen, kan een
hypothetische schatting worden afgeleid voor de werkgelegenheid door de
verkoop van alcohol in Nederland, van ongeveer 15.800 fte.
Naast werkgelegenheid in de distributiekanalen, levert ook de drankenindustrie
een deel van de werkgelegenheid met betrekking tot alcoholgebruik in
Nederland, in het bijzonder in distilleerderijen en brouwerijen. Voor beide
sectoren geldt dat ongeveer 40% van de productie in eigen land wordt verkocht.
De totale werkgelegenheid in de productie van alcoholische dranken in
Nederland bedroeg 6400 fte in 2013. Als we de bovengenoemde ratio van 40%
toepassen, is dus ongeveer 2600 fte gerelateerd aan de binnenlandse
consumptie.
Samengevat wordt geschat dat ongeveer 18.400 fte van de werkgelegenheid in
cafés, restaurants, slijterijen, brouwerijen en distilleerderijen in Nederland
rechtstreeks verband houden met de consumptie van alcohol door de
Nederlandse bevolking. Aangezien de nettowinsten van producenten en
verkopers van alcohol worden verkregen door rekening te houden met de
arbeidskosten van deze 18.400 werknemers, zullen we de werkgelegenheid niet
apart waarderen in onze kostenschatting voor 2013 om dubbeltellingen te
voorkomen.

Pagina 47 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Productie van alcohol
Gegevens over de omzet en exploitatiewinsten zijn niet gemakkelijk beschikbaar
voor de alcoholische-drankenindustrie. Het CBS registreert de omzet en bruto
winstmarges voor de drankenindustrie als geheel. De cijfers van het CBS wijzen
uit dat de drankenindustrie een omzet had van 5,3 miljard euro in 2011, waarbij
de exploitatiewinst 0,6 miljard euro bedroeg. De exploitatiewinst kwam dus
overeen met 11,3% in dit jaar.
De bovenstaande paragrafen geven een benadering van de winst die wordt
gegenereerd door de productie en verkoop van alcoholische dranken in
Nederland, als substituut voor het producentensurplus. Deze indicatieve
waarden zijn samengevat in tabel 2.15.
Tabel 2.15 Samenvatting van de waarde van het producentensurplus voor de
productie en distributie van alcohol in miljoenen euro's (2013)
Puntschatting
Minimum
Maximum
Netto baten
Distributie van alcohol
- 100
- 100
- 100
Productie van alcohol
- 600
- 600
- 600
Totale baten
- 700
- 700
- 700

2.3.2

Samenvatting kosten en baten uit de productie en distributie van alcohol
In deze paragraaf is het producentensurplus gepresenteerd. Tabel 2.16 geeft
een overzicht van de kosten en baten van alcoholgebruik voor consumenten van
alcohol. Het totale producentensurplus voor 2013 is hypothetisch geschat op 0,7
miljard euro.
Tabel 2.16 Samenvatting van het producentensurplus in miljoenen euro's (2013)
Puntschatting
Minimum
Maximum
Netto baten
Productie en
-700
-700
-700
distributie van alcohol
Totale baten
-700
-700
-700

2.4

Belastingen en heffingen
De Nederlandse belastingdienst ontving ongeveer 1 miljard euro aan accijnzen
over de verkoop van alcohol in 2013 (bron: CBS). De totale uitgaven aan
alcoholische dranken werden geschat op 3,8 miljard euro voor hetzelfde jaar
(Scheltes, 2013). Naast de accijnzen ontving de belastingdienst ook inkomsten
uit de omzetbelasting (btw). De btw-inkomsten zijn niet afzonderlijk vermeld.
Om de inkomsten voor de overheid met betrekking tot de consumptie van
alcohol te kunnen tonen, zijn de btw-inkomsten over de verkoop van alcohol
geschat, op basis van de totale consumentenuitgaven en uitgaande van een
gemiddelde btw van 21% op de nettoverkoop en accijnzen. In de onderstaande
tabel is een overzicht gegeven van de situatie in 2013.

Pagina 48 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Tabel 2.17 Overheidsinkomsten (belastingen en heffingen) voor drie
verschillende typen alcohol (2013), in miljoenen euro's
2013
Consumenten
Accijnzen
Btw c
Totale
a
b
uitgaven
inkomsten
overheid c
Bier
1.121
413
195
608
Wijn
1.740
321
302
623
Sterke
916
306
159
465
drank
TOTAAL
3.777
1.040
656
1.696

Nettoomzet
sector d
513
1.117
451
2.081

Bronnen: a Panteia; b CBS c eigen berekeningen; d a - d.

Uit tabel 2.17 blijkt dat de accijnzen 18-37% van de verkoopprijs van
alcoholische dranken vormen (gemiddeld 28%: 1040 van 3777). De totale
inkomsten voor de overheid bedragen 45% van de totale uitgaven aan alcohol.
Als de consumenten echter hun geld niet uit zouden geven aan alcohol maar aan
andere consumentengoederen, zou hierover ook btw worden gegenereerd. Btw
moet worden gezien als overdrachtsbetalingen, dus de btw met betrekking tot
de verkoop van alcohol draagt niet onafhankelijk bij aan het welvaartsniveau.
Om die reden is Btw buiten beschouwing gelaten voor de schatting voor 2013 in
dit hoofdstuk.

2.4.1

Samenvatting belasting en heffingen
De voornaamste schattingen zijn samengevat in tabel 2.18. De totale baten
worden geschat op 1,04 miljard euro in 2013.
Tabel 2.18 Samenvatting van kosten en baten van belastingen en heffingen in
miljoenen euro's (prijzen 2013)
Type baten
Puntschatting
Minimum
Maximum
Netto baten
Accijnzen
1.040
1.040
1.040
Totale baten
1.040
1.040
1.040

2.5
2.5.1

Gezondheidszorg
Kosten van ziekten die verband houden met alcoholgebruik

Een groot aantal ziekten wordt in verband gebracht met de consumptie van
alcohol. De sterkte van het bewijs van deze relatie varieert echter per ziekte. In
2015 publiceerde de Nederlandse Gezondheidsraad een uitgebreid advies over
voeding, waaronder alcohol (Gezondheidsraad, 2015b; Gezondheidsraad,
2015a). In dit advies is de bewijskracht van positieve en negatieve
gezondheidseffecten van alcohol samengevat. Het rapport van de
Gezondheidsraad bevat echter alleen de tien belangrijkste chronische ziekten die
samenhangen met alcohol. We hebben daarom aanvullend bewijs verzameld
over ziekten die een duidelijk verband hebben met alcoholgebruik, zoals
bijvoorbeeld wordt beschreven in een rapport van TNO over leefstijlfactoren en
kanker (Lanting, 2014a; Lanting et al., 2014b) en over het gebruik van
verslavingszorg voor alcoholgerelateerde problemen (Boonzajer Flaes, 2015).
Als er slechts beperkt bewijs is voor het causale verband tussen alcoholgebruik
en een ziekte, is het effect buiten beschouwing gelaten in het huidige rapport.
Naast de ziekten die zijn opgenomen in de rapporten van de Gezondheidsraad
en TNO hebben we twee ziekten opgenomen omdat zij voor (bijna) 100%
verband houden met alcohol. Deze ziekten zijn het syndroom van Korsakov en
foetaal alcoholsyndroom (FAS).
Pagina 49 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Het verband tussen alcoholgebruik en het optreden van ziekten is tweeledig.
Sommige ziekten kunnen worden veroorzaakt door alcohol, terwijl andere
kunnen worden voorkomen door alcohol. Voor een aantal ziekten is bekend dat
matig alcoholgebruik het risico op de ziekte kan verkleinen, vergeleken met
helemaal geen consumptie van alcohol. Zulke matige consumptie verkleint de
kans op hart- en vaatziekten, beroerte, diabetes mellitus type 2 en dementie
(Gezondheidsraad, 2015a). Aan de andere kant kan alcoholgebruik leiden tot
een grotere kans op beroerten, darmkanker en borstkanker (Gezondheidsraad,
2015a), het syndroom van Korsakov (Hersenstichting) en FAS (Popova et al.,
2015; Van Wieringen et al., 2010). Het risico op hart en vaatziekten neemt toe
bij binge-drinken (Gezondheidsraad, 2015a).
We presenteren hier gegevens over de kosten van ziekten die verband houden
met alcoholgebruik, met positieve of met negatieve gezondheidseffecten. Grote
delen van de bevolking vertonen matige consumptiepatronen als het gaat om
alcohol. (Zie tabel 1.3.) In deze groepen komen ziekten als hart- en vaatziekten,
diabetes type 2 en beroerten minder vaak voor in vergelijking met een situatie
zonder alcoholgebruik. Dit impliceert dat minder consumptie van alcohol zou
leiden tot een hogere incidentie en prevalentie van deze ziekten en dus tot
hogere zorgkosten. Daarom is bij de schatting van de zorgkosten van ziekten die
verband houden met alcoholgebruik voor één jaar (2013) ook rekening
gehouden met ziekten die zouden zijn opgetreden als er helemaal geen alcohol
was geconsumeerd, d.w.z. de monetaire waarde van ziekten die worden
voorkomen door alcoholgebruik. Deze schatting is gemaakt door een scenario
waarin de gehele bevolking tot risicoklasse 1 in het CZM behoort (geen
alcoholgebruik tot maximaal een half glas per dag) te vergelijken met de
verdeling van de populatie over de vier risicoklassen van alcoholgebruik zoals
genoemd in tabel 1.3. De schatting van de zorgkosten met betrekking tot
alcoholgebruik voor 2013 omvat derhalve zowel de kosten van ziekten die
worden veroorzaakt door alcohol als de besparingen op ziekten die worden
voorkomen door alcoholgebruik. In het speciale geval van beroerten, die zowel
een positief als een negatief verband hebben met het gebruik van alcohol, zijn
de kosten en besparingen van beroerten die zijn veroorzaakt en voorkomen door
alcohol geschat met twee afzonderlijke PAR-berekeningen (populationattributable risk, zie Appendix 2B): één met relatieve risico's groter dan één
(voor kosten) en een met relatieve risico's kleiner dan één (voor besparingen).
Alle relatieve risico's die zijn gebruikt in de berekeningen zijn weergegeven in
Appendix 2A.
We gebruiken verschillende bronnen om zowel de zorgkosten als de
zorgbesparingen voor 2013 te schatten. De appendices 2B en 2C geven
gedetailleerde achtergrondinformatie bij deze schattingen. Kort samengevat:
•
Het aantal gevallen en de zorgkosten met betrekking tot hart- en
vaatziekten, diabetes type 2 en beroerten zijn overgenomen uit het
Chronische Ziekten Model van het RIVM. (Zie paragraaf 1.3.)
•
Het aantal gevallen van alcoholgerelateerde kanker is overgenomen uit
een studie van Lanting et al. (Lanting, 2014b). Volgens dit rapport is van
het totale aantal gevallen van kanker in de mondholte 36,4%
veroorzaakt door alcohol. Voor strottenhoofdkanker is dit 19,8% en voor
slokdarmkanker 44,1%. Van het totale aantal gevallen van borstkanker
is 7,7% veroorzaakt door alcohol, voor leverkanker is dit 17,2% en voor
darmkanker 10,8%. Deze percentages worden toegepast op de
incidentie en prevalentie van kanker, zoals geregistreerd in de database
van IKNL (Nederlandse Kankerregistratie). Voor borstkanker en
darmkanker zijn de totale jaarlijkse kosten overgenomen uit de Kosten
Pagina 50 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

•
•

•

van Ziektenstudies van het RIVM (RIVM, 2015). Voor leverkanker zijn de
kosten gebaseerd op een onderzoek van Kieran et al. (Kieran et al.,
2015). Voor overige vormen van kanker zijn de kosten gebaseerd op
gegevens in het RIVM-CZM die op hun beurt zijn afgeleid uit eerdere
versies van de Kosten van Ziektenstudies van het RIVM. Meer details
zijn te vinden in Appendix 2C.
Het aantal patiënten dat betrokken is bij en de kosten die gemoeid zijn
met verslavingszorg is verkregen van GGZ Nederland.
De schatting van de prevalentie van het syndroom van
Wernicke/Korsakov ligt tussen de 8000 en 10.000 patiënten. Dit aantal
is stabiel (Korsakovkenniscentrum, 2015). De kosten voor verpleging en
zorg, waaronder dagactiviteiten, bedragen €166,33 per patiënt per dag
(Zorginstituut_Nederland, 2015). Dit komt overeen met jaarlijkse
zorgkosten van € 61.000 per patiënt.
De prevalentie van foetaal alcoholsyndroom (FAS) is bijna 1% van de
totale bevolking (Sampson et al., 1997). De kosten voor de Nederlandse
situatie zijn niet bekend. Als substituut voor de kosten van foetaal
alcoholsyndroom hebben we de kostengegevens gebruikt van een recent
Canadees rapport (Popova, 2015), waarin de gemiddelde jaarlijkse
kosten voor foetaal alcoholsyndroom worden geschat op € 3.985.

Tabel 2.19 geeft een overzicht van de zorgkosten met betrekking tot
alcoholgebruik. We maken onderscheid tussen kosten voor ziekten die een
positief verband hebben met alcohol (d.w.z. besparingen als gevolg van matig
alcoholgebruik), ziekten met gemengde verbanden tussen gezondheid en
alcoholgebruik (d.w.z. ziekten die zowel positief als negatief verband houden
met alcohol) en ziekten waarvoor negatieve verbanden tussen alcoholgebruik en
gezondheid bekend zijn (d.w.z. ziekten die leiden tot extra zorgkosten).

Pagina 51 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Tabel 2.19 Ziekten die zijn opgenomen in de schatting van zorgkosten en besparingen voor het jaar 2013, met hun utiliteitsgewicht om te corrigeren voor
vermindering van kwaliteit van leven
Ziekte

Incidentie

Prevalentie

Utiliteitsgewicht

Kosten
(miljoen
euro)

Ischemische hartziekten

- 17.800

- 241.000

0,712

-584

Diabetes type 2

- 11.100

- 179.000

0,802

Netto positief effect op
gezondheid

Subtotaal positieve
effecten

-288
-872

Positief
gezondheidseffect van
matig alcoholgebruik
en negatief
gezondheidseffect van
hoge inname
Beroerte (matig
alcoholgebruik)

- 564

- 3.990

0,391

-41

Beroerte (hoog
alcoholgebruik)

503

3.760

0,391

34

Subtotaal gemengde
effecten

-7

Netto negatief effect
op gezondheid
Borstkanker

1.315

17.200

0,744

Kanker in de mondholte

637

1.400

0,44

45
10

Strottenhoofdkanker

142

3.800

0,44

104

Slokdarmkanker

228

3.700

0,407

105

Leverkanker

106

162

0,45

4

Darmkanker

1.419

12.500

0,7

74

Verslaving

n.v.t.

29.247

0,855

293

Hersenschade als gevolg
van alcohol
(Wernicke/Korsakov)

900

9.000

0,37

546

Foetaal alcoholsyndroom

51

5.100

0,47

20

Subtotaal negatieve
effecten

1.201

Totale netto kosten

322

n.v.t. = niet van toepassing

2.5.2

Kosten van eerstelijnszorg

De totale kosten van misbruik en afhankelijkheid van alcohol, drugs en
medicijnen in de primaire gezondheidszorg worden geschat op 5,3 miljoen euro
in 2011 (www.kostenvanziekten.nl). Dit komt bovenop de kosten die zijn
geschat in de vorige paragraaf, aangezien die gebaseerd waren op
kostengegevens van gespecialiseerde geestelijke gezondheidszorg voor
verslavingsproblemen. Om vanuit deze kosten de kosten met betrekking tot
alcoholgebruik te berekenen, hebben we gebruik gemaakt van gegevens van
NIVEL Zorgregistraties. NIVEL verstrekt gegevens over de prevalentie van
Pagina 52 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

stoornissen in de huisartsengeneeskunde via de overeenkomstige ICPC-codes
(International Classification of Primary Care). De volgende codes dragen bij aan
de schatting van 5,3 miljoen euro (www.nivelzorgregistraties.nl):
•
ICPC-code P15: chronisch alcoholmisbruik: 4,9 per 1.000 patiëntjaren;
•
ICPC-code P16: acuut alcoholmisbruik/intoxicatie: 0,9 per 1.000
patiëntjaren;
•
ICPC-code P18: misbruik van medicijnen: 1,7 per 1.000 patiëntjaren;
•
ICPC-code P19: drugsmisbruik: 3 per 1.000 patiëntjaren;
De prevalentie van chronisch en acuut alcoholmisbruik (P15 en P16) omvat dus
55% van de vier ICPC-codes in de huisartsengeneeskunde. De kosten voor
alcoholmisbruik in de primaire zorg worden derhalve geschat op 55% * 5,3
miljoen euro = 2,9 miljoen euro in 2011. Bij het prijspeil van 2013 zou dit
neerkomen op 3,1 miljoen euro.

2.5.3

Kosten van ongevallen

De medische uitgaven als gevolg van bezoeken aan de spoedeisende hulp
wegens alcoholgerelateerde ongevallen waren in 2013 32,8 miljoen euro
(verkeersongevallen niet meegerekend). De meeste van deze kosten hadden
betrekking op vallen (85%) (Veiligheid.nl, 2015).
Het rapport van Rijkswaterstaat waarin de kosten van verkeersongevallen
worden gespecificeerd (De Wit & Methorst, 2012) dat al is aangehaald in
subparagraaf 2.2.2 is gebruikt om de zorgkosten van verkeersongevallen met
betrekking tot alcohol in te schatten. Hierin staat dat de totale kosten van
ongevallen 350 miljoen euro bedroegen in 2009 (2013: 381 miljoen euro). Dit
zijn de zorgkosten voor zowel de dronken automobilisten zelf als de slachtoffers.
Zoals is beschreven in subparagraaf 2.2.2, heeft 11-24% van alle kosten voor
verkeersongevallen betrekking op rijden onder invloed. Dit resulteert in een
kostenschatting voor het jaar 2013 van 42-92 miljoen euro, oftewel een
gemiddelde van 67 miljoen euro.

2.5.4

Kosten van ziekten die niet gewaardeerd zijn in deze paragraaf

2.5.5

Samenvatting van zorgkosten

In deze paragraaf hebben we een samenvatting gegeven van de zorgkosten voor
ziekten met duidelijke verbanden met alcoholgebruik, waarvoor kwantitatieve
gegevens beschikbaar zijn om de kosten te kunnen schatten, inclusief gegevens
over het aandeel van de totale ziekte dat kan worden toegeschreven aan
alcoholgebruik. Er worden echter nog veel meer ziekten in verband gebracht met
alcoholgebruik, zoals levercirrose, alcoholvergiftiging, acute mentale en/of
gedragsstoornissen, chronische alvleesklierontsteking en miskramen. We konden
de kosten van deze ziekten niet afzonderlijk waarderen doordat er onvoldoende
gegevens beschikbaar waren. We nemen deze ziekten echter op als pro
memorie, om aan te geven dat onze schatting hoger zou zijn geweest als we
aan al deze ziekten ook de juiste waarde hadden kunnen toekennen.

Tabel 2.20 geeft een overzicht van de zorgkosten met betrekking tot
alcoholgebruik. De consumptie van alcohol werd in totaal in verband gebracht
met zorgkosten van ongeveer 0,4 tot 0,45 miljard euro in 2013.

Pagina 53 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Tabel 2.20 Samenvatting van het effect van alcoholgebruik op de zorgkosten in
2013 (in miljoenen euro's)
Type kosten
Puntschatting
Minimum
Maximum
Zorgkosten ziekten met een
-872&
-872&
-872&
positief verband met alcohol
Zorgkosten ziekten met
zowel een positief als een
-7&
-7&
-7&
negatief verband met
alcohol
Zorgkosten ziekten met een
negatief verband met
1.201
1.201
1.201
alcohol
Primaire zorgkosten
3
3
3
Zorgkosten spoedeisende
33
33
33
hulp
Zorgkosten
67
42
92
verkeersongevallen
Zorgkosten voor ziekten die
p.m.[+]*
p.m.[+]*
p.m.[+]*
niet gewaardeerd zijn in
deze paragraaf
Totale kosten (2013)
425
400
450
&

: Negatieve kosten houden in dat de zorgkosten voor deze groep ziekten lager zijn als

gevolg van alcoholgebruik.
* p.m.[+] = Aan deze kosten kan geen kwantitatieve waarde worden toegekend, maar ze
zullen naar verwachting de totale kostenschatting hoger maken

2.6
2.6.1

Onderwijs
Studievertraging

Basis- en voortgezet onderwijs
Scholieren hebben al op jonge leeftijd ervaring met het gebruik van alcohol. Een
op de tien leerlingen heeft wel eens alcohol gedronken in de laatste klas van de
basisschool (de Looze et al., 2014). Dit percentage stijgt snel tussen de leeftijd
van 12 en 16 jaar. Bijna 80% van alle zestienjarigen heeft wel eens alcohol
gedronken, tweederde heeft de afgelopen maand alcohol gedronken en 45% van
deze kinderen is ooit dronken geweest.
Ter Bogt et al. beschrijven de relatie tussen alcoholgebruik en schoolprestaties
(ter Bogt et al., 2009). Jonge scholieren die vaak alcohol drinken zijn minder
gemotiveerd op school en halen minder vaak hun middelbareschooldiploma.
Bovendien gaan jongeren die regelmatig drinken na de middelbare school
minder vaak hoger onderwijs volgen. Kort samengevat vormt alcoholgebruik een
risico voor de motivatie van scholieren, de schoolprestaties en schoolverzuim
(vroegtijdig schoolverlaten). De gegevens over de aantallen leerlingen met
lagere schoolprestaties als gevolg van alcoholgebruik zijn echter niet volledig.

Tertiair onderwijs

Volgens het CBS zijn respectievelijk 29,8%, 25,9%, en 17,9% van alle
studenten aan de universiteit (wo), in het hoger beroepsonderwijs (hbo) en in
het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) zware drinkers (wat inhoudt dat
mannen een keer per week minstens zes glazen drinken en vrouwen een keer
per week minstens vier glazen) (Van Dorsselaer & Goossens, 2015).
Om de jaarlijkse kosten van studievertraging die verband houdt met
alcoholgebruik te kunnen schatten, is het belangrijk om het relatieve aandeel
Pagina 54 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

van alcoholgerelateerde oorzaken voor studievertraging ten opzichte van alle
andere oorzaken van studievertraging te weten. We nemen aan dat een
alcoholgerelateerde oorzaak van studievertraging zich alleen voordoet bij
studenten die binge-drinken. Daarnaast moeten we het absolute aantal
studenten met studievertraging weten en hebben we gegevens nodig over de
kosten voor studievertraging per student die vertraging ondervindt.
Gegevens over studievertraging worden geleverd door
(http://www.onderwijsincijfers.nl): het jaarlijkse aantal studenten met
vertraging of studenten zonder diploma is 85.616 op mbo-niveau, 64.000 op
hbo-niveau en 26.000 op universitair niveau. Als we aannemen dat bingedrinken evenveel voorkomt bij studenten met als bij studenten zonder
vertraging, zijn er 15.325 mbo-studenten, 16.576 hbo-studenten en 7748
universitaire studenten die binge-drinken.
Vervolgens moeten we het aandeel van deze binge-drinkende studenten met
studievertraging bepalen waarvoor alcohol de primaire oorzaak van de
vertraging is. De odds ratio van studievertraging (ten minste één semester) voor
studenten die een keer per week meer dan zes glazen drinken was 1,42 (1,071,89) volgens een Nederlands onderzoek dat is uitgevoerd aan de Hogeschool
Windesheim (Korf et al., 2012). Uit de gegevens in tabel 1 in het rapport van
Korf et al. (Korf, 2012) kan worden afgeleid dat het aandeel van
studievertraging als gevolg van alcohol ten opzichte van de totale
studievertraging 0,20 is, met een minimum- en maximumgrens van 0,17 en
0,23, gebaseerd op het betrouwbaarheidsinterval van de OR (1,07-1,89).
De gemiddelde totale kosten worden berekend door het aantal vertraagde zwaar
drinkende studenten te vermenigvuldigen met de jaarlijkse kosten voor
studievertraging. De kosten voor studievertraging (volledig jaar, 2013) worden
geschat op € 7.300 op mbo-niveau, € 9.813 op hbo-niveau en € 8.900 op
universitair niveau (http://www.onderwijsincijfers.nl).
De minimale en maximale totale kosten in Tabel 2.21 zijn geschat op basis van
de onder- en bovengrens van het betrouwbaarheidsinterval rond de OR en het
overeenkomstige interval rond het aandeel van studievertraging dat primair
wordt veroorzaakt door alcohol. Tabel 2.21 geeft de totale kosten weer met
minimum- en maximumgrenzen.

Pagina 55 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Tabel 2.21 Berekening van de kosten van studievertraging door alcoholgebruik
(2013, in miljoenen euro's)
Aantal
bingedrinkende
studenten
met
vertraging

Aandeel
alcohol

Kosten
per
jaar
(€)

Verwachte
totale
kosten (€)

Totale
kosten
Min.
(€)

Totale
kosten
Max.
(€)

Middelbaar
beroepsonderwijs
(mbo)

15.325

0,20
(0,170,23)

7.300

22

17

28

Hoger
beroepsonderwijs
(hbo)

16.576

0,20
(0,170,23)

9.813

33

24

41

Universiteit

7.748

0,20
(0,170,23)

8.900

14

10

17

Totaal

39.649

69

52

86

School
type

2.6.2

2.6.3

2.6.4

Vroegtijdig schoolverlaten

Er is geen kwantitatieve informatie over het aantal vroegtijdige schoolverlaters
door alcoholgebruik beschikbaar. Vroegtijdig schoolverlaten hangt samen met
een levenslang lager inkomen, vergeleken met leeftijdsgenoten die van school
gaan met een diploma. Als vuistregel gaat het SEO-rapport uit van 5% minder
inkomsten per jaar voor elk jaar gemist onderwijs (Koopmans, 2016b). Door het
ontbreken van gegevens over de kwantitatieve rol van alcohol bij vroegtijdig
schoolverlaten is het echter niet mogelijk schattingen te maken. Deze categorie
kosten wordt daarom weergegeven als pro memorie in onze schattingen.

Studiebegeleiding

Er is geen kwantitatieve informatie over de hoeveelheid studiebegeleiding die
nodig is vanwege (hoog) alcoholgebruik door scholieren en studenten,
bijvoorbeeld om studievertraging en vroegtijdig uitvallen te voorkomen. Deze
categorie kosten wordt daarom weergegeven als pro memorie in onze
schattingen.

Samenvatting van kosten en baten op het gebied van onderwijs

De totale kosten van aan alcohol gerelateerde problemen in het onderwijs zijn
samengevat in tabel 2.22. Aangezien belangrijke kosten niet konden worden
gekwantificeerd, wordt het bedrag van 52 tot 86 miljoen euro gezien als een
conservatieve schatting. De werkelijke kosten van aan alcohol gerelateerde
problemen in het onderwijs zullen hoger zijn.

Pagina 56 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Tabel 2.22 Samenvatting van kosten en baten van alcoholgebruik voor het
onderwijs in miljoenen euro's (prijzen 2013)
Type kosten
Puntschatting
Minimum
Maximum
Studievertraging
69
52
86
Vroegtijdig
p.m.[+]*
p.m.[+]
p.m.[+]
schoolverlaten
Studiebegeleiding
p.m.[+]
p.m.[+]
p.m.[+]
Totale kosten (2013)
69
52
86
* p.m.[+] = Aan deze kosten kan geen kwantitatieve waarde worden toegekend, maar ze
zullen naar verwachting de totale kostenschatting hoger maken

2.7

Politie en justitie

2.7.1

Kosten van preventive, opsporing en vervolging

De financiële kosten die in verband worden gebracht met activiteiten van politie,
justitie en de andere overheids- en particuliere organisaties die betrokken zijn
bij misdaadpreventie, vervolging en detentie worden goed gedocumenteerd door
het WODC in de jaarlijkse rapportenreeks “Criminaliteit en Rechtshandhaving”
(WODC, 2014). In deze rapporten worden de totale financiële kosten van de
sector toegeschreven aan verschillende typen misdrijven. Voor ons onderzoek
zijn de categorieën vandalisme, mishandeling en zedendelicten het meest
relevant, aangezien diverse bronnen aantonen dat het gebruik van alcohol van
invloed is op de prevalentie van deze typen misdrijven (Zhang et al., 2015;
Anderson et al., 2014; Corman. et al., 2015).
Het WODC beoordeelt de kosten van politie (preventie, opsporing) en justitie
(rechtbanken, rechtshulp enzovoort) met betrekking tot de drie typen misdrijven
als volgt:
Tabel 2.23 Kosten van politie, justitie (in miljoenen euro's, geïndexeerd naar het
prijspeil van 2013)
Preventie
Opsporing
Vervolging
(politie)
(politie)
(rechtbanken,
advocaten enz.)
Vandalisme
1.420
352
60
Mishandeling
511
246
357
Zedendelicten
171
25
35
Totaal
2.102
622
452
Bron: WODC, 2014

De totale kosten voor reactie, d.w.z. preventie, opsporing en vervolging samen,
op deze typen misdrijven bedragen 3,2 miljard euro. Slechts een deel van deze
kosten kan worden toegeschreven aan de consumptie van alcohol, aangezien
het waarschijnlijk is dat ook andere factoren, zoals drugsgebruik of
persoonlijkheidsstoornissen, bijdragen aan deze misdrijven. We hebben geen
informatie waaruit blijkt welk deel van de totale kosten is toe te schrijven aan de
consumptie van alcohol. De internationale literatuur suggereert dat
alcoholgebruik een significante rol speelt in al deze strafbare feiten (IAS). Voor
de afzonderlijke typen misdrijven worden percentages van 30 (huiselijk geweld)
tot 75% (geweld in het uitgaansleven) genoemd (Lemmers, 2014). Het aandeel
alcoholgerelateerde misdrijven op het totaal aantal misdrijven wordt beschreven
in een informatieblad van het Trimbos Instituut, waarin wordt geschat dat
mogelijk 32-50% van de verschillende typen misdrijven kan worden
toegeschreven aan de consumptie van alcohol (Lemmers, 2014). Als we deze
range extrapoleren naar de financiële uitgaven die zijn weergegeven in tabel
Pagina 57 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

2.23, kan de bijdrage van alcoholgebruik aan de financiële kosten van opsporing
en vervolging (1,1 miljard euro in totaal) worden geschat op 343 tot 537 miljoen
euro in 2013.
Deze schattingen zijn exclusief politie-inspanningen op het gebied van preventie.
Men zou echter kunnen stellen dat er ook meer preventie nodig is als gevolg van
alcoholgebruik en de potentiële negatieve effecten daarvan op vandalisme,
mishandeling en zedenmisdrijven. Als dezelfde range als hierboven weergegeven
(32-50%) ook wordt toegepast op de financiële uitgaven voor preventie, wat
impliceert dat de preventiekosten 0,67 tot 1 miljard euro bedragen, zou in totaal
1 tot 1,6 miljard euro van de kosten van politie en justitie kunnen worden
toegeschreven aan de consumptie van alcohol (Lemmers, 2014).
Het is ook mogelijk dat er rekening zou moeten worden gehouden met andere
typen misdrijven bij het schatten van de kosten van politie en justitie die
samenhangen met alcohol. Mogelijk hangt ook een deel van misdrijven zoals
moord, economische misdrijven en drugsgerelateerde misdrijven met alcohol
samen. Aangezien er geen informatie beschikbaar is over de rol van alcohol in
deze typen misdrijven, zijn deze misdrijven buiten beschouwing gelaten in deze
analyse en meegenomen als een pro memori post.

2.7.2

Detentie

Op basis van het hierboven aangehaalde WODC-rapport (2014) kunnen de totale
kosten voor detentie voor de drie typen misdrijven die een duidelijke relatie
hebben met alcoholgebruik worden gesteld op 483 miljoen euro. In tabel 2.24
zijn de detentiekosten per categorie misdrijven weergegeven.
Tabel 2.24 Totale detentiekosten (jaar 2012, geïndexeerd naar 2013) per
categorie misdrijven (in miljoenen euro's)
Detentiekosten
Vandalisme
10
Mishandeling
276
Zedendelicten
197
Totaal
483
Bron: WODC, 2014

Zoals in de vorige paragraaf is aangegeven, wordt een range van 32 tot 50%
genoemd als het gedeelte van de totale kosten voor het rechtsstelsel die
betrekking hebben op typen misdrijven die kunnen worden toegeschreven aan
alcohol. Als dezelfde range wordt toegepast op detentiekosten zoals
weergegeven in tabel 2.24, kunnen de alcoholgerelateerde detentiekosten als
gevolg van vandalisme, mishandeling en zedenmisdrijven worden geschat op
155 tot 242 miljoen euro (prijspeil van 2013).

2.7.3

Samenvatting van kosten en baten op het gebied van politie en justitie

De verschillende typen kosten van politie en justitie die toegeschreven kunnen
worden aan alcoholgebruik worden samengevat in Tabel 2.25. De range van
totalekosten is 1.1 to 1.8 miljard euro, met een puntschatting van 1.5 miljard
euro. Waarschijnlijk is dit een onderschatting omdat de rol van alcohol niet voor
alle typen misdaden te kwantificeren is.

Pagina 58 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Tabel 2.25: Samevatting van kosten op het terrein van politie en justitie in
miljoen euro (kostenniveau 2013)
Type kosten
Puntschatting
Minimum
Maximum
Netto kosten
Preventie
862
673
1,051
Opsporing
255
199
311
Vervolging
185
145
226
Detentie
199
155
242
Andere typen
P.M. (+)
P.M. (+)
P.M.(+)
misdaden
Totale kosten (2013)
1,501
1,172
1,830

2.8

Overheid

2.8.1

Voorlichting / campagnes

2.8.2

Kosten van handhaving

Voorlichtingscampagnes en andere vormen van preventie gericht op
alcoholgebruik worden betaald door de overheidssector. De uitgaven voor
gezondheidsvoorlichting en -campagnes gericht op het voorkomen van
alcoholgebruik en -misbruik werden door Post en collega’s geschat op 11,1
miljoen euro (prijspeil 2013) (Post et al., 2010).

In de huidige situatie zijn gemeenten verantwoordelijk voor de handhaving van
de Nederlandse Drank- en Horecawet (DHW). De DHW regelt vergunningen voor
locaties waar alcohol mag worden verkocht en aan wie alcohol mag worden
verkocht. Informatie over het aantal medewerkers dat betrokken is bij de
handhaving van alcoholgerelateerde wetgeving is te vinden in documenten die
aan de Tweede Kamer zijn verzonden ter voorbereiding op de nieuwe
leeftijdsgrens voor de verkoop van alcohol (2014). Volgens deze documenten
zijn er in totaal zo'n 100 voltijds handhavers nodig op gemeentelijk niveau om
de locaties te kunnen inspecteren (Kamer_der_Staten-Generaal, 2013). Deze
handhavers besteden ongeveer 60% van hun inspectietijd aan het handhaven
van de leeftijdsgrens voor de verkoop en 40% aan de inspectie van locaties.
Op basis van de schatting van het aantal benodigde handhavers en de financiële
informatie uit een evaluatierapport over een proef die is uitgevoerd in enkele
gemeenten, zijn de totale jaarlijkse handhavingskosten in 2010 geschat
(NovioConsult, 2010). Inclusief loonkosten van handhavers, de kosten voor
training en de nodigde ondersteuningskosten, worden de jaarlijkse
handhavingskosten voor gemeenten voorzichtig geschat op 7 tot 10 miljoen
euro.
Naast handhaving zijn ambtenaren, bijvoorbeeld van het Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport en het Ministerie van Financiën, mogelijk
betrokken bij het voorbereiden van beleid. Op dit moment is er geen duidelijke
informatie beschikbaar over de tijd die ambtenaren besteden aan het
ontwikkelen van beleid met betrekking tot alcohol op nationaal en lokaal niveau.
Het is daarom niet mogelijk om deze kosten te beoordelen. Deze kosten worden
als pro memori post meegenomen.

2.8.3

Samenvatting kosten en baten van de overheid

Tabel 2.26 geeft een overzicht van de kosten voor de overheid. De totale kosten
in 2013 worden geschat op 18 tot 21 miljoen euro.

Pagina 59 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Tabel 2.26 Samenvatting van kosten voor de overheid in miljoenen euro's
(prijzen 2013)
Type kosten
Puntschatting
Minimum
Maximum
Netto kosten
Voorlichting/campagnes
11,1
11,1
11,1
Handhaving
8,5
7
10
Beleidsvorming
p.m. (+)
p.m. (+)
p.m. (+)
Totale kosten (2013)
20
18
21
* p.m.[+] = Aan deze kosten kan geen kwantitatieve waarde worden toegekend, maar ze
zullen naar verwachting de totale kostenschatting hoger maken

2.9

Anderen in de samenleving (slachtoffers)
De kosten en effecten van alcoholgebruik zijn niet alleen van belang voor de
consument van alcohol, maar ook voor anderen in de maatschappij, zoals
directe familieleden van alcoholgebruikers en mensen die het slachtoffer worden
van alcoholmisbruik. Voor de meeste typen kosten waren echter geen gegevens
beschikbaar om de kosten en effecten te verdelen over consumenten van alcohol
en anderen in de maatschappij, zoals eerder ook al aangegeven. Dit geldt voor
de domeinen vandalisme (onderdeel van politie en justitie), verkeersongevallen,
vroegtijdig overlijden, productiviteitsverliezen en gezondheidszorg. In al deze
kostencategorieën zijn de kosten en effecten voor anderen in de maatschappij
verwerkt in de totale kosten die worden geschat, zoals beschreven in de
betreffende paragrafen in dit hoofdstuk. Productiviteitsverliezen voor anderen
als gevolg van huiselijk geweld zijn beschreven in de paragraaf over
productiviteitsverliezen. Als gevolg daarvan zijn er geen afzonderlijke kosten
voor de sector "anderen in de maatschappij (slachtoffers)" opgenomen in ons
rapport.
Een belangrijke kostenpost werd nog niet eerder besproken in de voorgaande
paragrafen. Het gaat dan om verlies van kwaliteit van leven bij familieleden van
alcoholgebruikers, bijvoorbeeld door angst voor huiselijk geweld en zorgen over
hun naaste die veel alcohol gebruikt. Hieronder vallen ook angst, zorgen en een
gevoel van sociale onzekerheid bij de algemene bevolking als het gaat om typen
misdrijven die samenhangen met alcohol, zoals vandalisme en geweld.
Bovendien kan er psychologische schade zijn bij slachtoffers van ongevallen en
geweld. Aangezien er geen kwantitatieve gegevens beschikbaar zijn, zijn deze
kosten uitsluitend opgenomen als p.m. post. De kosten zijn samengevat in tabel
2.27.

Pagina 60 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Tabel 2.27 Samenvatting van kosten die worden gedragen door anderen in de
maatschappij / slachtoffers in miljoenen euro's (prijzen 2013)
Type kosten
Puntschatting
Minimum
Maximum
Netto kosten
Vandalisme
Opgenomen in paragraaf 2.7
Huiselijk geweld
Opgenomen in paragraaf 2.7
Verkeersongevallen
Opgenomen in paragraaf 2.2
Vroegtijdig overlijden
Opgenomen in paragraaf 2.3
Immateriële kosten:
p.m.[+]*
verlies van kwaliteit van
leven, angst, zorgen,
sociale onzekerheid
Productiviteitsverliezen
Opgenomen in paragraaf 2.2
Zorgkosten
Opgenomen in paragraaf 2.5
* p.m.[+] = Aan deze kosten kan geen kwantitatieve waarde worden toegekend, maar ze
zullen naar verwachting de totale kostenschatting hoger maken

2.10

Overzicht van de kosten en baten van alcohol in 2013
De onderstaande tabel 2.28 geeft een overzicht van de kosten en baten voor elk
van de domeinen die zijn besproken in hoofdstuk 2.

Pagina 61 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Tabel 2.28 Samenvatting van de totale kosten van alcoholgebruik in Nederland
in miljoenen euro's (prijzen 2013)
Kosten
Puntschatting
Minimum&
Maximum&
Subparagraaf 2.2.2:
1.039
653
1.425
Verkeersongevallen
Subparagraaf 2.2.3:
2.122
2.105
2.138
Vroegtijdig overlijden
Subparagraaf 2.2.4:
1.929
1.891
1.967
Productiviteitsverliezen
Subparagraaf 2.2.4:
p.m.[+]*
p.m.[+]*
p.m.[+]*
Productiviteitsverliezen
in onbetaald werk
Subparagraaf 2.2.5:
1.059
1.059
1.059
Verlies van kwaliteit
van leven
Paragraaf 2.5:
425
400
450
Zorgkosten
Paragraaf 2.5:
p.m.[+]*
p.m.[+]*
p.m.[+]*
Zorgkosten voor nietgewaardeerde ziekten
Paragraaf 2.6:
69
52
86
Studievertraging
Paragraaf 2.6:
p.m.[+]*
p.m.[+]*
p.m.[+]*
Stoppen met studie
Paragraaf 2.6:
p.m.[+]*
p.m.[+]*
p.m.[+]*
Studiebegeleiding
Paragraaf 2.7: Politie
1.501
1.172
1.830
en justitie
Paragraaf 2.7: Andere
p.m.[+]*
p.m.[+]*
p.m.[+]*
typen misdrijven
Paragraaf 2.8:
20
18
21
Overheid
Paragraaf 2.8: Kosten
p.m.[+]*
p.m.[+]*
p.m.[+]*
van beleidsvorming
Paragraaf 2.9:
p.m.[+]*
p.m.[+]*
p.m.[+]*
Immateriële kosten:
verlies van kwaliteit
van leven, angst,
sociale onzekerheid
Totale kosten
8.164
7.350
8.976
Baten
Subparagraaf 2.2.1:
Consumentensurplus
Paragraaf 2.3:
Producentensurplus
Paragraaf 2.4:
Accijnzen
Totale baten

-3.800

-2.700

-4.900

-700

-700

-700

-1.040

-1.040

-1.040

- 5.540

- 4.440

- 6.640

Netto kosten
2.624
2.910
2.336
* p.m.[+] = Aan deze kosten kan geen kwantitatieve waarde worden toegekend, maar ze
zullen naar verwachting de totale kostenschatting hoger maken
Pagina 62 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

a

Minimum en maximum verwijst naar de minimale en maximale schattingen voor de

verschillende categorieën kosten. Aangezien de totale kosten worden berekend door de
totale baten af te trekken van de totale kosten, is de definitie van minimum en maximum
hier omgekeerd

In dit hoofdstuk werd een overzicht gegeven van de kosten en baten van
alcoholgebruik voor de Nederlandse maatschappij voor één jaar, 2013. Hoewel
er enkele duidelijke baten zijn (zoals inkomsten uit accijnzen en
consumentensurplus), kostte de consumptie van alcohol de samenleving netto
2,3 tot 2,9 miljard euro per jaar in 2013. Deze kosten worden hoofdzakelijk
gedragen door consumenten. Het gaat onder meer om vroegtijdig overlijden en
verlies van levenskwaliteit als gevolg van ziekten die verband houden met
alcohol. Andere kosten betreffen de kosten van verkeersongevallen, kosten van
politie en justitie en productiviteitsverliezen.
Tegelijkertijd ervaren consumenten een aanzienlijk voordeel, namelijk de utiliteit
die verband houdt met (het genot van) het drinken van alcohol. Dit
(kortetermijn-)voordeel weegt echter niet op tegen het verlies van
levenskwaliteit, vroegtijdig overlijden, productiviteitsverlies en andere nadelige
effecten van alcohol die deze consumenten ervaren.
Vergeleken met het vroegtijdig overlijden en het verlies van levenskwaliteit zijn
de extra zorgkosten relatief laag, zo'n 400 tot 450 miljoen euro. Dat de
zorgkosten relatief beperkt blijven komt vooral door het gemengde effect van
alcoholgebruik op verschillende typen ziekten, met aanzienlijke "besparingen"
(vermeden kosten) die verband houden met het feit dat er zonder
alcoholgebruik meer gevallen van hart- en vaatziekten zouden zijn geweest in
2013. Bovendien konden we niet aan alle ziekten die verband houden met
alcohol een waarde toekennen. Het aanzienlijke aantal ziekten dat niet is
meegenomen in onze kostenberekening zou de kostenschatting van 400 tot 450
miljoen euro zeker verder kunnen verhogen.
Het is belangrijk om te beseffen dat dit een globale schatting is, verkregen door
het maken van aannames, het vertalen van buitenlandse bronnen of gegevens
naar de Nederlandse situatie en het gebruik van oudere gegevens alsof die niet
gewijzigd zouden zijn tot 2013. De uiteindelijke schattingen moeten voorzichtig
worden gebruikt. In hoofdstuk 7 worden onze methoden en bevindingen
uitgebreider besproken.

Pagina 63 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

3

Beschrijving van het referentiescenario

De definitie van het referentiescenario is een belangrijke stap binnen een MKBA
(Romijn & Renes, 2013). Alle beleidsscenario's worden vergeleken met het
referentiescenario. Een MKBA schetst per definitie de toekomstige kosten en
baten van beleidsmaatregelen die nu of in de nabije toekomst ingevoerd zouden
kunnen worden. In een wereld zonder deze beleidsmaatregelen zouden de
kosten en baten van alcoholgebruik zich echter ook ontwikkelen. Dit hoofdstuk
beschrijft het referentiescenario, of de meest waarschijnlijke ontwikkeling van
de kosten en baten van alcoholgebruik zonder de introductie van aanvullend
beleid gericht op het terugdringen van alcoholgebruik. Allereerst is het
belangrijk om te bestuderen welke trends in alcoholgebruik te verwachten zijn in
de (nabije) toekomst.
Het huidige alcoholbeleid
Op dit moment zijn er verschillende nationale en lokale beleidsmaatregelen van
kracht om de consumptie van alcohol te beperken. De belangrijkste is de Dranken Horecawet. Deze wet reguleert de verkoop van alcohol in Nederland. Op
grond van deze wet is het sinds 1 januari 2014 verboden om alcohol te verkopen
aan personen die jonger zijn dan 18 jaar. Deze maatregel wordt ondersteund
door de mediacampagne NIX18. De lokale overheden houden toezicht op de
naleving van de Drank- en Horecawet via speciale controleurs die
onaangekondigd langskomen. Naast de Drank- en Horecawet zijn er andere
juridische maatregelen gericht op het terugdringen van alcoholgebruik en de
gevolgen daarvan, te weten:
- strafrecht: openbare dronkenschap en verstoring van de openbare orde onder
invloed zijn strafbaar. Het is ook verboden alcohol te geven aan iemand die
zichtbaar onder invloed is.
- Wegenverkeerswet: Deze wet bepaalt dat bestuurders geen hoger
bloedalcoholgehalte mogen hebben dan 0,05 (% van bloedvolume). Voor
beginnende bestuurders (die motorvoertuigen besturen) geldt een lagere limiet
van 0,02 (% van het bloedvolume).
- Mediawet: Tussen 06:00 en 21:00 uur is reclame voor alcohol op radio en
televisie niet toegestaan.
Daarnaast moet over elke aanschaf van alcohol accijns worden betaald.
Zie https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/alcohol.
Autonome trends
In de afgelopen tien jaar is het alcoholgebruik per hoofd van de bevolking in
Nederland afgenomen. Sinds 2011 neemt het aantal mensen met
alcoholgerelateerde problemen die hulp zoeken in de geestelijke
gezondheidszorg eveneens af (IVZ, 2015). Het is echter niet zeker of dit
verband houdt met een lagere prevalentie van de problemen of met andere
oorzaken. Op dit moment zijn er diverse autonome trends die iets kunnen
zeggen over toekomstig alcoholgebruik. Deze trends wijzen echter in
verschillende richtingen. Het is onduidelijk welke van deze trends het sterkst
zullen zijn (www.alcoholinfo.nl). Aan de ene kant is er de trend dat jonge
mensen minder drinken dan vroeger. Daarnaast drinkt het islamitische deel van
de bevolking, dat in aandeel toeneemt, minder dan het niet-islamitische deel
van de bevolking. Tegelijkertijd is er onder de oudere bevolking op dit moment
een trend van toenemend alcoholgebruik. Aangezien het niet duidelijk is welke
van deze trends de grootste rol zal spelen en de genoemde trends zowel tot
Pagina 64 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

meer als tot minder alcoholgebruik in de populatie kunnen leiden, is ervoor
gekozen geen autonome trend op te nemen in het referentiescenario, maar aan
te nemen dat het alcoholgebruik niet verder zal wijzigen in het
referentiescenario. Dit houdt in dat binnen het referentiescenario het huidige
alcoholgebruik per hoofd van de bevolking per leeftijdsgroep, zoals beschreven
in paragraaf 1.3, ongewijzigd blijft. Veranderingen in de loop van de tijd komen
voort uit demografische ontwikkelingen, zoals geboorte, migratie en sterfte, en
de bevolkingssamenstelling zal in 2050 uiteraard anders zijn dan in 2013, als
gevolg van deze demografische ontwikkelingen.
Hoe zullen de kosten en baten van alcohol zoals weergegeven in paragraaf 2.10
zich in de loop van de tijd ontwikkelen? Om een referentiescenario van kosten
en baten in de loop van de tijd te presenteren, in een situatie zonder aanvullend
beleid, hebben we voor onze berekeningen gebruik gemaakt van veel van de
kostengegevens uit 2013 die zijn gepresenteerd in hoofdstuk 2. De
kostenschatting voor 2013, een cross-sectionele schatting, is uiteraard
onvoldoende om als referentiescenario te kunnen dienen in de context van een
MKBA. Wat hier nodig is, is een prognose van (de ontwikkelingen binnen) deze
kosten voor de gehele periode waarop de MKBA betrekking heeft, namelijk 50
jaar.
Van de acht domeinen in de maatschappij die invloed ondervinden van
alcoholgebruik (zie hoofdstuk 2), is er een niet meegenomen in de
berekeningen. Dit is het domein "anderen in de maatschappij", omdat we
onvoldoende bewijs hadden om de kostengegevens te kunnen splitsen in een
deel dat betrekking heeft op consumenten en een deel dat betrekking heeft op
anderen in de maatschappij. Het domein consumenten in figuur 3.1 hieronder
(en in alle figuren in de hoofdstukken 4, 5 en 6) bevat dus ook gegevens die
betrekking hebben op anderen in de maatschappij (slachtoffers en andere nietgebruikers van alcohol). Figuur 3.1 geeft de ontwikkeling weer van de nietgedisconteerde maatschappelijke kosten en baten in het referentiescenario
(zonder aanvullend beleid). De cumulatieve effecten, zoals weergegeven in de
blauwe lijn, zijn negatief, wat aangeeft dat alcohol in het referentiescenario een
netto kostenpost voor de samenleving is, zoals het dat ook was in de crosssectionele kostenschatting voor het jaar 2013. Als we aannemen dat er geen
grote veranderingen zijn in de drinktrends, zal alcohol gedurende de gehele
periode van 50 jaar een netto kostenpost blijven. Er worden jaarlijkse (nietgedisconteerde) kosten verwacht die grofweg tussen de 1,8 en 2,6 miljard euro
liggen in de periode van vijftig jaar waarop het onderzoek betrekking heeft.
Alcoholgebruik kost de maatschappij in de meeste onderzochte domeinen geld,
behalve in het domein belastingen en in het domein producenten. De
ontwikkeling over de tijd is relatief stabiel in alle onderzochte domeinen, wat het
feit weerspiegelt dat het drinkgedrag van de bevolking gemodelleerd is als
stabiel in de loop van de tijd en alleen wordt beïnvloed door demografische
ontwikkelingen. De kosten in het consumentendomein domineren het beeld. Dit
is een samenstelling van verschillende typen kosten, zoals besproken in
paragraaf 2.2., d.w.z. consumentensurplus (positieve kosten), vroegtijdig
overlijden (negatieve kosten), productiviteitsverliezen (negatieve kosten),
verlies van kwaliteit van leven (negatieve kosten) en verkeersongevallen
(negatieve kosten).

Pagina 65 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Figuur 3.1 Ontwikkeling van de jaarlijkse maatschappelijke kosten van
alcoholgebruik in het referentiescenario (niet-gedisconteerde cijfers)

Als gevolg van demografische veranderingen in de loop van de tijd, zal het
totale aantal eenheden alcohol dat wordt geconsumeerd door de bevolking van
10 jaar en ouder zich ontwikkelen van 7,9 miljard tot 8,3 miljard, wat neerkomt
op een gemiddelde verandering van de consumptie per hoofd van de bevolking
(van 10 jaar en ouder) van 537,5 in jaar 1 tot 532 eenheden alcohol per jaar in
jaar 50.

Pagina 66 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

4

Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse van de verhoging
van accijnzen op alcohol

4.1

Effectiviteit van accijnzen op alcohol
Er is veel bewijs dat een verhoging van de prijs invloed heeft op de consumptie
van alcohol (Wagenaar, 2009; Wagenaar et al., 2010; Sassi & Belloni, 2014;
Doran et al., 2013; Hollingworth et al., 2006; Holm et al., 2014b; Holm et al.,
2014a). Het bestaande bewijs op basis van meta-analyses van de prijselasticiteit
van alcohol (totale alcohol en afzonderlijk voor bier, wijn en sterkedrank) is
samengevat in paragraaf 2.2.1 van dit rapport.
Om de effecten van veranderingen in het alcoholgebruik na verhoging van de
accijnzen in te schatten, gebruiken we de prijselasticiteit zoals samengevat in
Wagenaar et al., die een meta-analyse heeft uitgevoerd van ongeveer ruim 100
afzonderlijke studies naar de prijselasticiteit van alcohol (Wagenaar, 2009). De
algemene prijselasticiteit die in deze studie is afgeleid, is -0,51. Dit cijfer is
gebruikt in onze analyses.

4.2

Beleidsscenario’s met betrekking tot accijnzen
We zullen een accijnsverhoging implementeren op twee verschillende niveaus,
namelijk een verhoging van 50% en een verhoging van 200%. Het is belangrijk
om hier op te merken dat dit niet overeenkomt met een verhoging van de prijs
van de alcoholische consumptie met 50 of 200%; alleen het accijnsdeel van de
totale prijs van de alcoholische consumptie wordt verhoogd. Dit leidt natuurlijk
tot een verhoging van de prijzen voor alcohol, tenzij de producenten of
verkopers reageren met prijsmaatregelen, d.w.z. de prijzen verlagen of gelijk
houden door genoegen te nemen met kleinere winstmarges. In dit rapport
hebben we aangenomen dat producenten en verkopers niet op de
prijsverhogingen reageren door hun winstmarges te verkleinen en dat de
consumenten op de prijsverhogingen reageren zoals is aangegeven in de metaanalyse over prijselasticiteit die hierboven is genoemd.

4.3

De kosten van deze beleidsmaatregel
De kosten van de beleidsmaatregel om de accijns op alcoholische dranken te
verhogen zijn moeilijk te beoordelen, aangezien er geen empirisch bewijs is van
de kosten van een dergelijke maatregel. Deze kosten omvatten de kosten van
het beleidsproces zelf en de kosten die gemaakt worden binnen de
belastingdienst. De meeste kosten zullen waarschijnlijk verband houden met de
tijd die nodig is om de prijzen en het belastingdeel daarvan aan te passen in
kassasystemen en andere ICT systemen. De benodigde tijd voor alle partijen
samen zou neer kunnen komen op meerdere persoonsjaren. Bij gebrek aan
Nederlandse data over de kosten van verhoging van de accijnzen hebben we
gebruik gemaakt van een internationaal cijfer dat wordt gegeven door Anderson
en Chisholm (Anderson et al., 2009a). Zij stellen dat een verhoging van de
accijnzen gepaard gaat met jaarlijkse kosten van I$ 0,67 (€ 0,70 in 2013) per
hoofd van de bevolking, wat neerkomt op 12 miljoen euro per jaar. Dit cijfer is
gebruikt in de berekeningen.

Pagina 67 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

4.4

Beoordeling van kosten en baten
Maatschappelijke baten van een verhoging van de accijnzen met 50%
Figuur 4.1 geeft de maatschappelijke baten van een verhoging van de accijnzen
met 50% weer (niet-gedisconteerde waarden). De algemene effecten, zoals
weergegeven in de blauwe lijn, zijn positief, wat aangeeft dat deze
beleidsmaatregel netto baten oplevert voor de maatschappij in vergelijking met
het referentiescenario. Er worden niet-gedisconteerde baten verwacht die tussen
de 350 en 850 miljard euro per jaar liggen in de periode van vijftig jaar waarop
het onderzoek betrekking heeft.
Figuur 4.1 Maatschappelijke baten van een verhoging van de accijnzen met 50%
(niet-gedisconteerde cijfers)

De baten in het domein belastingen en heffingen vallen in het bijzonder op. Dit
type beleidsmaatregel zal naar verwachting aanzienlijke extra inkomsten voor
de overheid genereren. Zoals hieronder wordt beschreven zal de overheid naar
verwachting deze aanvullende accijnzen herverdelen naar alle burgers. (Zie
paragraaf 1.5.) De aanvullende belasting wordt betaald door de
alcoholgebruikers, wat tegelijkertijd leidt tot kosten voor de maatschappij als
gevolg van een vermindering van het consumentensurplus. (Zie figuur 4.2).
Vergeleken met de effecten binnen de domeinen belastingen en heffingen en
consumenten, zijn de effecten in de overige domeinen gezondheidszorg,
onderwijs, overheid en politie en justitie relatief klein, zoals te zien is in figuur
4.1. Bovendien zijn de effecten in deze domeinen relatief stabiel over de periode
van 50 jaar.
Figuur 4.2 illustreert de kosten en baten voor het consumentendomein in meer
detail. Binnen het consumentendomein zijn de baten afkomstig uit een toename
van QALY's, een verbeterde productiviteit en minder verkeersongevallen. In de
loop van de tijd neemt het gewicht van deze baten geleidelijk af. De sterkste
daling blijkt op te treden in de baten van verbeterde kwaliteit van leven doordat
minder ziekten optreden die met alcohol samenhangen. Een verschuiving naar
minder alcoholgebruik wordt geassocieerd met een toegenomen incidentie van
hart- en vaatziekten (zie Appendix 2A voor gedetailleerde RR's). Het relatief
grote aantal gevallen van extra hart- en vaatziekten doet de positieve effecten
voor andere ziekten die verband houden met alcoholgebruik over de loop van de
tijd teniet. Hart- en vaatziekten worden zowel geassocieerd met mortaliteit als
met verminderde kwaliteit van leven. Aangezien de meeste patiënten met harten vaatziekten in eerste instantie overleven, blijven de effecten op de kwaliteit
van leven aanwezig gedurende meerdere jaren.

Pagina 68 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Figuur 4.2 Maatschappelijke baten van een verhoging van de accijnzen met 50%
voor het consumentendomein (niet-gedisconteerde cijfers)

Tabel 4.1 geeft de cumulatieve en gedisconteerde cijfers weer voor alle
onderzochte domeinen over de 50 jaar waarop de studie betrekking heeft. De
cumulatieve gedisconteerde waarde van de verwachte baten voor de
maatschappij in deze domeinen over een periode van 50 jaar bedraagt 17
miljard euro (95% betrouwbaarheidsinterval 14-20 miljard). Gedurende deze
vijftig jaar hebben consumenten van alcohol voortdurend te maken met kosten,
zoals hierboven is uitgelegd. Het domein van belastingen en heffingen valt op
door de hoge cumulatieve baten. De andere domeinen hebben consistente baten
gedurende de periode, hoewel deze niet zo hoog zijn als in het domein van
belastingen en heffingen. Een lager alcoholgebruik heeft een positief effect op de
domeinen onderwijs en politie en justitie. Het effect in het domein
gezondheidszorg behoeft nadere toelichting. Voor alle ziekten die zijn bekeken,
zijn besparingen op de zorgkosten vastgesteld, ondanks het feit dat er in de loop
van de jaren meer hart- en vaatziekten zullen voorkomen. De besparingen zijn
het gevolg van minder gevallen van alcoholgerelateerde kanker en andere
ziekten die verband houden met alcohol, zoals FAS. De kosten in gewonnen
levensjaren (indirecte medische kosten) zijn echter niet consistent meegenomen
in ons model. Deze kosten zijn opgenomen in de berekening van het RIVM-CZM,
maar niet geïntegreerd in het MKBA-model in Excel. De kostenbesparingen in
het domein van de gezondheidszorg zullen daarom naar verwachting minder
groot zijn dan is weergegeven in tabel 4.1. De kosten in het domein overheid,
tot slot, hebben betrekking op langjarige uitvoerings- en handhavingskosten (zie
paragraaf 4.3 hierboven).
Tabel 4.1 Cumulatieve (50 jaar), gedisconteerde maatschappelijke baten van
een verhoging van de accijnzen met 50%, in miljoenen euro's
1
10
20
30
50
Consumenten
80
80
-880
-2.250
-4.770
Belastingen en
heffingen
550
5.080
9.180
12.340
16.550
Gezondheidszorg
140
1.270
2.200
2.910
3.800
Onderwijs
20
140
190
220
260
Politie en justitie
70
570
950
1.210
1.470
Overheid
-10
-100
-180
-240
-310
Totaal
850
7.040
11.450
14.180
17.000
Pagina 69 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Kosten en baten over de 50 jaar kunnen niet alleen toegewezen worden aan de
zeven verschillende domeinen, maar ook aan verschillende groepen van
stakeholders (zie paragraaf 1.5), waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen
alcoholconsumenten, alle burgers (waaronder degenen die alcohol consumeren)
en de overheid. Figuur 4.3 geeft de ontwikkeling weer van de maatschappelijke
baten voor elk van deze drie groepen van stakeholders. Zoals te zien is in de
figuur betalen alcoholgebruikers voor de kosten van deze beleidsmaatregel,
terwijl de meeste baten van het beleid naar alle burgers tezamen gaan,
bijvoorbeeld via hogere lonen als gevolg van toegenomen productiviteit en via
lagere verzekeringspremies, bijvoorbeeld voor autoverzekeringen. Vanwege de
forse overlap tussen de groep van alcoholconsumenten en de groep van alle
consumenten (alle burgers) vloeit een deel van de baten voor alle consumenten
ook weer terug naar de alcoholconsumenten. Per saldo zullen zij dus minder
betalen dan weergegeven in onderstaande figuur. Er zijn ook enkele kleine baten
voor de overheid, bijvoorbeeld door minder vroegtijdig schoolverlaten en minder
misdaad en geweld door het terugdringen van het alcoholgebruik.
Figuur 4.3 Maatschappelijke baten per stakeholder (na herverdeling), scenario
met een verhoging van de accijnzen met 50% (niet-gedisconteerde cijfers)

* "Alcohol consumenten" en "alle consumenten" zijn elkaar uitsluitende categorieën als het gaat om de
typen kosten en effecten die zijn opgenomen, maar niet als het gaat om wie er profiteert, want dan
maken "alcohol consumenten" deel uit van "alle consumenten".

De cumulatieve gedisconteerde kosten en baten na 50 jaar zijn weergegeven
per sector in tabel 4.2.
Tabel 4.2 Cumulatieve (50 jaar), gedisconteerde maatschappelijke baten van
een verhoging van de accijnzen met 50%, in miljoenen euro's
1
10
20
30
50
Alle
consumenten
(alle burgers)
1.120
9.970
17.320
22.630
29.120
Alcoholgebruikers
-420
-4.120
-7.810
-10.870
-15.010
Overheid
150
1.200
1.940
2.420
2.880
Totaal
850
7.040
11.450
14.180
17.000
Figuur 4.4 toont de splitsing van de maatschappelijke baten per stakeholder in
financiële en niet-financiële (immateriële) effecten. De overheid ondervindt
uitsluitend financiële effecten, terwijl zowel de groep van alle burgers als die van
Pagina 70 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

alcoholgebruikers voornamelijk financiële effecten en relatief kleine nietfinanciële effecten ondervindt.
Figuur 4.4 Maatschappelijke baten per stakeholder (na herverdeling), gesplitst in
financiële en niet-financiële effecten (niet-gedisconteerde cijfers)

* "Alcohol consumenten" en "alle consumenten" zijn elkaar uitsluitende categorieën als het gaat om de
typen kosten en effecten die zijn opgenomen, maar niet als het gaat om wie er profiteert, want dan
maken "alcohol consumenten" deel uit van "alle consumenten".

Tot slot geven we hier weer wat het verwachte resultaat van dit overheidsbeleid
is op het aantal consumpties dat gedronken wordt over de periode van 50 jaar.
Figuur 4.5 toont het totale aantal consumpties in het referentiescenario en in het
scenario waarin een verhoging van de accijnzen met 50% over een periode van
50 jaar is gesimuleerd. De consumptie van alcohol daalt in het eerste jaar met
8,5% en in jaar 50 met 4,3%, in vergelijking met het referentiescenario. De
gemiddelde daling over 50 jaar is 6,1%.
Figuur 4.5 Totaal aantal consumpties in het referentiescenario en in het
alternatieve scenario, na verhoging van de accijnzen met 50%

Pagina 71 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Maatschappelijke baten van een verhoging van de accijnzen met 200%
In het geval van een verhoging van de accijnzen met 200% is het type
maatschappelijke baten hetzelfde als in het vorige scenario waarin de accijnzen
met 50% stegen, alleen zijn de baten omvangrijker. Figuur 4.6 geeft de
maatschappelijke baten van een verhoging van de accijnzen met 200% weer.
Figuur 4.6 Maatschappelijke baten van een verhoging van de accijnzen met
200% (niet-gedisconteerde cijfers)

De algemene baten, zoals weergegeven met de blauwe lijn, zijn positief, wat
aangeeft dat deze beleidsmaatregel netto baten oplevert voor de maatschappij
in vergelijking met het referentiescenario. Er worden jaarlijkse (nietgedisconteerde) baten verwacht die tussen de 1 en 2,3 miljard euro liggen in de
periode van vijftig jaar waarop het onderzoek betrekking heeft. De cumulatieve
gedisconteerde waarde voor de maatschappij gedurende een periode van vijftig
jaar bedraagt 42 miljard euro (95% betrouwbaarheidsinterval 37-47 miljard
euro).
Ook nu kunnen we weer inzoomen op de kosten en baten voor consumenten van
alcohol. Dit is weergegeven in figuur 4.7.
Figuur 4.7 Maatschappelijke kosten en baten van een verhoging van de
accijnzen met 200% voor het consumentendomein (niet-gedisconteerde cijfers)

Binnen het consumentendomein zijn de baten afkomstig uit een toename van
QALY's, een verbeterde productiviteit en van minder verkeersongevallen. In de
loop van de tijd neemt het gewicht van deze baten geleidelijk af. Zoals is
uitgelegd in paragraaf 1.3, begint de modellering van het RIVM-CZM met een
Pagina 72 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

verandering in de verspreiding over de vier risicoklassen, maar de transities
tussen de risicoklassen zijn ongewijzigd. Dit leidt tot de geleidelijke terugkeer
van drinkers naar de hogere klassen van drankgebruik, en dus tot geleidelijk
afnemende effecten in de domeinen van verkeersongevallen en
productiviteitsverlies. De afname van effecten in de loop van de tijd is vooral
duidelijk voor de winst in QALY's die verband houdt met alcoholgerelateerde
ziekten. Een verschuiving naar minder alcoholgebruik na de invoering van de
hogere accijnzen wordt geassocieerd met een geleidelijke toename van hart- en
vaatziekten in de loop van de tijd, aangezien meer mensen van de hogere
klassen van drankgebruik binnen het RIVM-CZM naar de groep van matige
alcoholgebruikers of niet-drinkers verschuiven. Het gevolg van deze
verschuiving is dat de incidentie van hart- en vaatziekten in de loop van de tijd
zal toenemen. De baten die minder drinken heeft voor kwaliteit van leven (door
minder vaak optreden van ziekten die samenhangen met alcoholgebruik) vloeien
in de loop van de tijd weg vanwege de toename van incidentie van hart- en
vaatziekten.
Gesplitst in de drie verschillende groepen stakeholders betekent dit dat de
meeste baten naar alle burgers gaan (waaronder de consumenten van alcohol),
terwijl de alcoholgebruiker de netto kosten draagt. Zie figuur 4.8.
Figuur 4.8 Maatschappelijke baten per stakeholder (na herverdeling), scenario
met een verhoging van de accijnzen met 200% (niet-gedisconteerde cijfers)

* "Alcohol consumenten" en "alle consumenten" zijn elkaar uitsluitende categorieën als het gaat om de
typen kosten en effecten die zijn opgenomen, maar niet als het gaat om wie er profiteert, want dan
maken "alcohol consumenten" deel uit van "alle consumenten".

Figuur 4.9 toont de splitsing van de maatschappelijke kosten en baten per
stakeholder in financiële en niet-financiële effecten. De overheid ondervindt
uitsluitend financiële effecten, terwijl zowel de groep van alle consumenten als
die van alcoholgebruikers voornamelijk financiële effecten en relatief kleine nietfinanciële effecten ondervindt.

Pagina 73 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Figuur 4.9 Maatschappelijke baten per stakeholder (na herverdeling), gesplitst in
financiële en niet-financiële effecten (niet-gedisconteerde cijfers)

* "Alcohol consumenten" en "alle consumenten" zijn elkaar uitsluitende categorieën als het gaat om de
typen kosten en effecten die zijn opgenomen, maar niet als het gaat om wie er profiteert, want dan
maken "alcohol consumenten" deel uit van "alle consumenten".

Tot slot kunnen de resultaten van deze beleidsmaatregel worden uitgedrukt in
termen van de ontwikkeling in het aantal consumpties dat in Nederland wordt
geconsumeerd in de periode van 50 jaar. Figuur 4.10 toont het totale aantal
consumpties in het referentiescenario en in het scenario waarin een verhoging
van de accijnzen met 200% over een periode van 50 jaar is gesimuleerd. In het
eerste jaar daalt de consumptie met 34,0% en in jaar 50 worden er 20,1%
minder alcoholische dranken geconsumeerd vergeleken met het
referentiescenario. De gemiddelde daling over de periode van 50 jaar is 26,0%.
Figuur 4.10 Totaal aantal consumpties in het referentiescenario en in het
alternatieve scenario met een verhoging van de accijnzen met 200%

4.5

Sensitiviteitsanalyses
Er zijn verschillende sensitiviteitsanalyses uitgevoerd om het effect te
onderzoeken van de onzekerheid in de invoerparameters (zie paragraaf 1.7 voor
een algemene beschrijving van sensitiviteitsanalyses.) Tabel 4.3 vat de
resultaten van deze univariate sensitiviteitsanalyses samen. De gedetailleerde
resultaten zijn te vinden in Appendix 3A.

Pagina 74 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Tabel 4.3 Overzicht van sensitiviteitsanalyses voor de scenario's waarin een
verhoging van de accijnzen op alcohol is gesimuleerd
+50% accijnzen
+200% accijnzen
Cumulatieve
Relatieve
Cumulatieve
Relatieve
gedisconteerde
verandering
gedisconteerde
verandering
netto financiële
in
netto financiële
in
baten (in
vergelijking
baten (in
vergelijking
miljarden
met basemiljarden
met baseeuro's) case analyse
euro's)
case analyse
Base-case
17
42
analyse
Discontering
14
-15%
-15%
4%
36
Discontering
23
+34%
57
+34%
1,5%
Geen
15
-13%
34
-19%
productiviteitsverlies
vanwege
alcohol
QALY19
+12%
44
+5%
waardering
€ 100.000
Prijselastici15
-14%
43
+2%
teit -0,414
Prijselastici20
+20%
37
-13%
teit -0,625
Uit de resultaten die zijn weergegeven in tabel 4.3 kan worden geconcludeerd
dat de resultaten van de base-case analyse ook overeind zouden blijven als er
andere keuzen zouden zijn gemaakt. De verschuiving omhoog (maximaal 34%
verandering voor vermindering van de disconteringsvoet), die hogere
maatschappelijke baten impliceert dan worden geschat in de base-case analyse,
is groter dan de verschuiving omlaag. De verschuiving omlaag bereikt een
maximum van 19% in het geval er geen rekening wordt gehouden met
productiviteitsverliezen als gevolg van de consumptie van alcohol. Er is één
tegenintuïtief resultaat gevonden, namelijk de verschuiving omlaag met een
hogere prijselasticiteit voor de reactie van consumenten op de verhoging van de
accijnzen met 200%. Met een hogere prijselasticiteit zou men verwachten dat
het effect op het drinkgedrag sterker is, wat leidt tot grotere maatschappelijke
baten. Zelfs in de base-case-analyse, met een prijselasticiteit van -0,51, leidt dit
relatief extreme scenario ertoe dat de volledige risicoklasse 4 van het RIVM-CZM
verschuift naar lagere risicoklassen, wat in werkelijkheid natuurlijk niet zo
gemakkelijk zal gebeuren, zelfs niet na extreme prijsveranderingen. We
beschouwen dit resultaat daarom als een gevolg van de modelleringskeuzes die
door ons zijn gemaakt.

4.6

Conclusie
Er worden jaarlijkse (niet-gedisconteerde) voordelen verwacht die tussen de 350
en 850 miljoen euro per jaar liggen in de periode van vijftig jaar waarop het
onderzoek betrekking heeft in het scenario met een verhoging van de accijnzen
met 50% en tussen de 1 en 2,3 miljard euro in het scenario met een verhoging
van de belastingen met 200%. De cumulatieve gedisconteerde netto baten
gedurende de periode van vijftig jaar zijn 17 miljard euro (95%
Pagina 75 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

betrouwbaarheidsinterval 14-20 miljard euro) in het scenario met een
accijnsverhoging van 50% en 42 miljard euro (95% betrouwbaarheidsinterval
37-47 miljard) in het scenario van 200% accijnsverhoging. Er is dus sprake van
netto baten voor de samenleving. Deze baten zijn ongelijk verdeeld over de
verschillende betrokken partijen, waarbij alcoholgebruikers de grootste
nettobetalers zijn en alle burgers, waaronder degenen die alcohol drinken, de
netto begunstigden van deze beleidsscenario's zijn. Sensitiviteitsanalyses tonen
aan dat deze resultaten tamelijk robuust zijn. Zelfs in het geval van 19% lagere
maatschappelijke baten, als geen rekening wordt gehouden met de effecten van
alcohol op productiviteit, zijn de maatschappelijke baten naar verwachting
substantieel.

Pagina 76 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

5

Maatschappelijke Kosten-baten analyse van de beperking
van beschikbaarheid van alcohol

5.1

Effectiviteit van vermindering van het aantal verkooppunten van
alcohol
Er is beperkt bewijs beschikbaar voor de effecten van verkoopbeperkingen op
alcoholgebruik, bijvoorbeeld door het aantal verkooppunten van alcohol te
verminderen of door de tijden waarop alcohol verkocht mag worden te
beperken.
Er is wel wat informatie beschikbaar met betrekking tot de tegenovergestelde
situatie, namelijk gevallen waarin eerdere beperkingen met betrekking tot dagen
en tijden waarop alcohol mag worden verkocht zijn weggenomen. Hahn et al. en
Middleton et al. beschrijven in hun evaluaties wat er gebeurt als de beperkingen
met betrekking tot de dagen en tijden voor alcoholverkoop worden opgeheven
(Hahn et al., 2010; Middleton et al., 2010). Alle betrokken studies tonen een
toename van het aantal verkeersongevallen, de mortaliteit door
verkeersongevallen enzovoort. Bovendien wees een evaluatie door Chikritzhs et
al. (Chikritzhs et al., 2007) uit dat de concentratie van verkooppunten (ongeacht
hoe deze precies werd gemeten) een positief verband had met alle gemeten
schade-indicatoren – dat wil zeggen, als de verkoopconcentratie stijgt, stijgt de
schade ook. Hoewel deze studies dus wel een sterke aanwijzingen geven over
een verband tussen het aantal verkooppunten en alcohol-gerelateerde schade is
het bewijs uit dergelijke studies niet bruikbaar omdat ze niets zeggen over de
effecten van beperkingen in het aanbod van alcohol.
Vermindering van het aantal verkooppunten van alcohol kan van invloed zijn op
de reistijd en -kosten voor het kopen van alcohol, maar ook op de wachttijd bij
een verkooppunt. Het best beschikbare bewijs van de effecten van vermindering
van het aantal verkooppunten komt van Purshouse et al., die aantonen dat
vermindering van de verkoopconcentratie daadwerkelijk een vermindering van
zowel de consumptie als de schade betekent (Purshouse et al., 2009). Volgens
Purshouse et al. leidt een vermindering van de verkoopconcentratie met 10% tot
een verandering in het alcoholgebruik van -2,3%, wat overeenkomt met een
elasticiteit van 0,23 (Purshouse et al., 2009), die door ons gebruikt werd in onze
berekeningen.

5.2

Beleidsscenario’s voor vermindering van het aantal
verkooppunten van alcohol
We implementeren deze beleidsoptie in onze modellen als een vermindering van
de verkoopconcentratie met 10% en 25%, met overeenkomstige vermindering
van alcoholgebruik volgens de kwantificering van Purshouse et al., d.w.z. een
vermindering van de verkoopconcentratie met 10% leidt tot een verandering in
alcoholgebruik van -2,3%. We specificeren niet hoe deze vermindering van de
verkoopconcentratie in de praktijk zal worden gerealiseerd en of deze
vermindering van de verkoopconcentratie op vrijwillige basis plaatsvindt of
wordt opgelegd door juridische of administratieve maatregelen. Het effect van
een vermindering van het aantal verkooppunten met 25% is gemodelleerd als
lineair ten opzichte van het effect van een vermindering van het aantal
verkooppunten met 10%.
Pagina 77 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

5.3

De kosten van deze beleidsmaatregel
De kosten van de beleidsmaatregel om de concentratie van verkooppunten van
alcohol te verminderen zijn moeilijk te beoordelen, aangezien er geen data zijn
over de kosten van een dergelijke maatregel. De kosten omvatten de kosten van
beleidsmakers (kosten voor het voorbereiden en uitvoering van nieuwe nationale
of lokale wetgeving met betrekking tot het aantal verkooppunten met een
vergunning voor de verkoop van alcohol) en daarnaast de kosten van
handhaving van de nieuwe regelgeving. De tijd die nodig is voor de handhaving
kan substantieel zijn en neerkomen op meerdere persoonsjaren. Bij gebrek aan
Nederlands bewijs voor de kosten van vermindering van de verkoopconcentratie,
hebben we gebruik gemaakt van een internationaal cijfer dat wordt gegeven
door Anderson en Chisholm (Anderson, 2009a). Zij stellen dat een vermindering
van de verkoopconcentratie gepaard gaat met jaarlijkse kosten van I$ 0,47
(€ 0,49 in 2013) per hoofd van de bevolking, wat neerkomt op 8 miljoen euro
per jaar voor Nederland. Dit cijfer is gebruikt in de berekeningen.

5.4

Beoordeling van kosten en baten
Vermindering van het aantal verkooppunten met 10%
De niet-gedisconteerde maatschappelijke baten van een vermindering van de
verkoopconcentratie met 10% zijn weergegeven figuur 5.1. De effecten, zoals
weergegeven met de blauwe lijn, zijn positief over de gehele periode, we
verwachten dus een netto baat voor de samenleving als geheel. Er worden
jaarlijkse niet-gedisconteerde baten verwacht die grofweg tussen de 50 en 250
miljoen euro liggen in de periode van vijftig jaar waarop het onderzoek
betrekking heeft.
Figuur 5.1 Maatschappelijke baten van een vermindering van de
verkoopconcentratie met 10% (niet-gedisconteerde cijfers)

De meeste domeinen blijven relatief constant in de loop van de jaren, waarbij de
negatieve baten voor het domein belastingen en heffingen in de loop van de tijd
iets in gewicht afnemen. De effecten in dit domein zijn negatief als gevolg van
een verwachte daling van de verkoop. De verandering in maatschappelijke baten
in de loop van de jaren is hoofdzakelijk te wijten aan een daling van de baten in
het consumentendomein. Figuur 5.2 illustreert de kosten en baten voor het
consumentendomein in meer detail. Aangezien het algemene niveau van de
maatschappelijke baten veel lager is dan in het accijnzenscenario in het vorige
hoofdstuk, is de absolute omvang van deze wijzigingen in de loop van de tijd
bescheiden. Net als in hoofdstuk 4 zien we een geleidelijke uitdoving van de
effecten van de beleidsmaatregel, aangezien de drinkers geleidelijk terugkeren
naar hun oude drinkpatroon. Zoals is uitgelegd in hoofdstuk 4, veranderen de
Pagina 78 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

effecten op QALY's in de loop van de tijd, doordat meer mensen hart- en
vaatziekten ontwikkelen, die langetermijneffecten hebben voor hun kwaliteit van
leven en overleving.
Figuur 5.2 Maatschappelijke baten van een vermindering van de
verkoopconcentratie met 10% voor het consumentendomein (nietgedisconteerde cijfers)

De cumulatieve gedisconteerde waarde voor de maatschappij over een periode
van vijftig jaar bedraagt 4 miljard euro (95% betrouwbaarheidsinterval: 3-5
miljard euro) en vormt dus een te verwachten voordeel voor de maatschappij.
De details met betrekking tot de ontwikkeling van cumulatieve en
gedisconteerde maatschappelijke baten zijn weergegeven in tabel 5.2. De
ontwikkeling van de verschillende domeinen over de tijd is vergelijkbaar met wat
we hebben gezien in het eerste beleidsscenario (verhoging van de accijnzen). De
effecten in de domeinen van onderwijs en politie en justitie nemen in de loop
van de tijd geleidelijk af. In dit scenario nemen de belastingen en heffingen ook
geleidelijk af, aangezien de vraag terugkeert naar het niveau van voor de
invoering van het beleid. Vergeleken met de effecten in het vorige hoofdstuk zijn
de effecten in dit domein minder sterk, aangezien er alleen een vraageffect is en
geen prijseffect.
Tabel 5.2 Cumulatieve (50 jaar), gedisconteerde maatschappelijke baten van
een vermindering van de verkoopconcentratie met 10%, in miljoenen euro's
1
10
20
30
50
Consumenten
190
1.520
2.420
2.920
3.360
Belastingen en
heffingen
-30
-280
-470
-600
-730
Gezondheidszorg
40
350
610
810
1.060
Onderwijs
10
40
50
60
70
Politie en justitie
20
160
270
340
410
Overheid
-10
-70
-130
-170
-220
Totaal
210
1.720
2.760
3.370
3.950
De maatschappelijke baten kunnen ook worden toegekend aan de verschillende
stakeholders, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen alcoholgebruikers, alle
burgers (inclusief degenen die alcohol consumeren) en de overheid (zie
paragraaf 1.5 voor informatie over herverdeling van de kosten). Figuur 5.3 geeft
Pagina 79 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

de ontwikkeling weer van de maatschappelijke baten voor elk van deze
stakeholders.
Figuur 5.3 Maatschappelijke baten per stakeholder (na herverdeling) van een
vermindering van de verkoopconcentratie met 10% (niet-gedisconteerde cijfers)

* "Alcohol consumenten" en "alle consumenten" zijn elkaar uitsluitende categorieën als het gaat om de
typen kosten en effecten die zijn opgenomen, maar niet als het gaat om wie er profiteert, want dan
maken "alcohol consumenten" deel uit van "alle consumenten".

Zoals te zien is in figuur 5.3, kunnen de meeste baten in dit scenario worden
toegekend aan alle consumenten, aangezien de burgers in het algemeen zullen
profiteren van lagere verzekeringspremies en hogere lonen als gevolg van
verbeterde productiviteit. Consumenten van alcohol profiteren van een toename
in QALY's. Ondanks de kosten voor de overheid die gepaard gaan met de
invoering van de beleidsmaatregel, is er een netto effect voor het
overheidsdomein dankzij baten in de domeinen van onderwijs en politie en
justitie.
De cumulatieve, gedisconteerde baten per stakeholder zijn weergegeven in tabel
5.3.
Tabel 5.3 Cumulatieve (50 jaar), gedisconteerde maatschappelijke baten van
een vermindering van de verkoopconcentratie met 10%, in miljoenen euro's
1
10
20
30
50
Alle consumenten
(alle burgers)
130
1.080
1.790
2.260
2.760
Alcoholgebruikers
50
350
500
530
520
Overheid
40
290
460
570
670
Totaal
210
1.720
2.760
3.370
3.950

Pagina 80 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Figuur 5.4 Maatschappelijke baten per stakeholder (na herverdeling), gesplitst in
financiële en niet-financiële effecten (niet-gedisconteerde cijfers)

* "Alcohol consumenten" en "alle consumenten" zijn elkaar uitsluitende categorieën als het gaat om de
typen kosten en effecten die zijn opgenomen, maar niet als het gaat om wie er profiteert, want dan
maken "alcohol consumenten" deel uit van "alle consumenten".

Figuur 5.4 toont de splitsing van de maatschappelijke baten per stakeholder in
financiële en niet-financiële effecten. De overheid ondervindt uitsluitend
financiële effecten, terwijl zowel de groep van alle consumenten als die van
alcoholgebruikers voornamelijk financiële effecten en relatief kleine nietfinanciële effecten ondervindt.
Figuur 5.5 toont het totale aantal geconsumeerde eenheden alcohol in het
referentiescenario en in het scenario waarin een vermindering van de
verkoopconcentratie met 10% is gesimuleerd. Vergeleken met het
referentiescenario daalt de consumptie in het eerste jaar met 2,3% en in jaar 50
met 1,1%. De gemiddelde vermindering is 1,6%.
Figuur 5.5 Totaal aantal consumpties in het referentiescenario en in het
alternatieve scenario waarin een vermindering van de verkoopconcentratie met
10% is gesimuleerd

Vermindering van het aantal verkooppunten met 25%
De maatschappelijke baten in het geval van een vermindering van de
verkoopconcentratie met 25% zijn gelijk aan het scenario van een vermindering
van de verkoopconcentratie met 10%, maar sterker. Zie figuur 5.6. De
Pagina 81 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

cumulatieve gedisconteerde waarde voor de maatschappij over een periode van
vijftig jaar bedraagt 10 miljard euro (95% betrouwbaarheidsinterval: 8-12
miljard euro) en vormt dus een te verwachten netto bate voor de maatschappij.
Figuur 5.6 Maatschappelijke baten van een vermindering van de
verkoopconcentratie met 25% (niet-gedisconteerde cijfers)

De ontwikkeling van de baten in het consumentendomein is in meer detail
weergegeven in figuur 5.7. De patronen zijn vergelijkbaar met die in het
scenario van een vermindering van de verkoopconcentratie met 10%, alleen wat
sterker. Zoals eerder opgemerkt, nemen de QALY-effecten in de loop van de tijd
af, als gevolg van een toename van het aantal gevallen van hart- en
vaatziekten.
Figuur 5.7 Maatschappelijke baten van een vermindering van de
verkoopconcentratie met 25% voor het consumentendomein (nietgedisconteerde cijfers)

De kosten en baten voor de verschillende stakeholders zijn ook vergelijkbaar
maar sterker in vergelijking met het scenario waar de verkoopconcentratie met
10% wordt verlaagd. Zie figuur 5.8.

Pagina 82 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Figuur 5.8 Maatschappelijke baten per stakeholder (na herverdeling) van een
vermindering van de verkoopconcentratie met 25% (niet-gedisconteerde cijfers)

* "Alcohol consumenten" en "alle consumenten" zijn elkaar uitsluitende categorieën als het gaat om de
typen kosten en effecten die zijn opgenomen, maar niet als het gaat om wie er profiteert, want dan
maken "alcohol consumenten" deel uit van "alle consumenten".

Figuur 5.9 Maatschappelijke baten per stakeholder (na herverdeling), gesplitst in
financiële en niet-financiële effecten (niet-gedisconteerde cijfers)

* "Alcohol consumenten" en "alle consumenten" zijn elkaar uitsluitende categorieën als het gaat om de
typen kosten en effecten die zijn opgenomen, maar niet als het gaat om wie er profiteert, want dan
maken "alcohol consumenten" deel uit van "alle consumenten".

Figuur 5.9 toont de splitsing van de maatschappelijke baten per stakeholder in
financiële en niet-financiële effecten. De overheid ondervindt uitsluitend
financiële effecten, terwijl zowel de groep van alle consumenten (alle burgers)
als die van alcoholgebruikers voornamelijk financiële effecten en relatief kleine
niet-financiële effecten ondervindt.
Figuur 5.10 toont het totale aantal consumpties in het referentiescenario en in
het scenario waarin een vermindering van de verkoopconcentratie met 25% is
gesimuleerd. In het eerste jaar daalt de consumptie met 5,8% en in jaar 50 met
Pagina 83 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

2,8% vergeleken met het referentiescenario. De gemiddelde vermindering is
4,1%.
Figuur 5.10 Totaal aantal consumpties in het referentiescenario en in het
alternatieve scenario waarin een vermindering van de verkoopconcentratie met
25% is gesimuleerd

5.5

Sensitiviteitsanalyses
Er zijn verschillende sensitiviteitsanalyses uitgevoerd om het effect te
onderzoeken van de onzekerheid in de invoerparameters (zie paragraaf 1.7 voor
een algemene beschrijving van sensitiviteitsanalyses en appendix 3B voor een
gedetailleerde beschrijving). De resultaten van de univariate
sensitiviteitsanalyses zijn samengevat in onderstaande tabel 5.4:
Tabel 5.4 Overzicht van sensitiviteitsanalyses voor de scenario's waarin een
vermindering van de verkoopconcentratie is gesimuleerd
10% minder verkooppungen
25% minder verkooppunten
Cumulatieve
Relatieve
Cumulatieve
Relatieve
gedisconteerde
verandering
gedisconteerde
verandering
netto financiële
in netto financiële
in
baten (in
vergelijking
baten (in
vergelijking
miljarden
met basemiljarden
met baseeuro's)
case analyse
euro's)
case analyse
Base-case
4
10
analyse
Disconto
3
-15%
8
-15%
4%
Disconto
5
+33%
13
+33%
1,5%
Geen
3
-16%
8
-16%
productiviteitsverlies
vanwege
alcohol
QALY5
+14%
11
+14%
waardering
€ 100.000
Elasticiteit
0,3
-92%
1
-88%
0,03
Elasticiteit
6
+63%
16
+58%
0,37

Pagina 84 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

De resultaten van de sensitiviteitsanalyses laten zien dat de base-case-analyse
andere uitkomsten zou geven als er andere keuzen zouden zijn gemaakt. De
resultaten blijken zeer gevoelig te zijn voor de elasticiteit die is aangenomen in
de base-case-analyse. Hoe consumenten reageren in termen van consumptie
van eenheden alcohol is niet zeker. Mocht hun reactie veel lager zijn (elasticiteit
van 0,03), bijvoorbeeld doordat ze grotere hoeveelheden kopen wanneer ze
alcohol kopen, dan zullen de maatschappelijke baten van dit beleidsscenario
zeer bescheiden blijken te zijn, namelijk 0,3-1 miljard euro in de periode van 50
jaar. Daar staat tegenover dat de resultaten ook positiever zouden kunnen zijn,
met wel 63% meer baten in het geval van hogere elasticiteiten.

5.6

Conclusie
De cumulatieve gedisconteerde waarde voor de maatschappij van een
vermindering van de concentratie van verkooppunten met 10% gedurende een
periode van vijftig jaar bedraagt 4 miljard euro (range: 3-5 miljard euro) en
vormt dus een te verwachten netto bate voor de samenleving. Alle stakeholders,
d.w.z. alcoholgebruikers, alle burgers (inclusief degene die alcohol drinken) en
de overheid, profiteren van deze maatschappelijke effecten. In het scenario
waarin de concentratie van de verkooppunten met 25% wordt teruggebracht,
zijn deze effecten sterker, met een cumulatieve gedisconteerde waarde voor de
maatschappij gedurende een periode van vijftig jaar van 10 miljard euro (range:
8-12 miljard euro). De resultaten blijkt echter zeer gevoelig te zijn voor de
elasticiteiten die we hebben gebruikt om de reactie van consumenten in termen
van alcoholgebruik na een vermindering van de verkoopconcentratie te
voorspellen. Als consumenten hun patronen van alcoholgebruik nauwelijks
wijzigen, zullen de maatschappelijke baten van een beleid waarbij het aantal
verkooppunten van alcohol wordt beperkt klein of zelfs afwezig zijn.

Pagina 85 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

6

Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse van een verbod op
alcoholreclame

6.1

Effectiviteit van een verbod op reclame voor alcohol
Reclame
De industrie besteedt veel geld aan reclame voor alcoholische dranken. In het
jaar 2007 werd er aan reclame voor alcoholische dranken op radio en televisie,
in tijdschriften en op billboards 84 miljoen euro uitgegeven in Nederland, wat
neerkomt op € 5,15 per hoofd van de bevolking (de Bruijn, 2013). De totale
uitgaven aan reclame moeten aanzienlijk hoger zijn, als ook rekening wordt
gehouden met andere typen marketing, zoals product placement in films en
videoclips en reclame via social media. Alcoholreclame omvat mediareclame,
sponsoring, internetreclame, product placement in films en
televisieprogramma's, direct mail en prijspromoties.
Reclame is bedoeld om het marktaandeel te vergroten (ten opzichte van
concurrerende merken) en om het marktvolume te vergroten (door nieuwe
drinkers aan te trekken en bestaande drinkers over te halen meer te gaan
drinken). Alleen het laatste is belangrijk vanuit het perspectief van
volksgezondheid. De literatuur laat zien dat reclame wordt geassocieerd met
toenemend alcoholgebruik, in het bijzonder onder jongeren. Uit een evaluatie
van dertien longitudinale studies onder in totaal 38.000 jongeren concludeerden
Anderson et al. (Anderson et al., 2009b) dat reclame verband houdt met een
toegenomen waarschijnlijkheid dat adolescenten zullen beginnen met het
drinken van alcohol als ze dat nog niet deden en meer zullen gaan drinken als ze
al alcohol dronken.
We willen hier het effect van reclame op alcoholgebruik in het hele land en op de
lange termijn kwantificeren. Hierbij moet worden opgemerkt dat dit
onderzoeksgebied te kampen heeft met veel methodologische uitdagingen,
omdat de effecten van reclame niet experimenteel kunnen worden vastgesteld
op populatieniveau. Er werden geen trials met reclame op populatieniveau
geïdentificeerd in een recente Cochrane-review (Siegfried et al., 2014). Het is
bekend dat sectoroverschrijdende observatieonderzoeken niet geschikt zijn voor
het beoordelen van causale verbanden en niet kunnen bijdragen aan het bewijs
voor het effect van reclame – of een verbod op reclame – op het verhogen of
verlagen van alcoholgebruik. In onze evaluatie van het bewijs moeten we
daarom uitgaan van observationele, longitudinale bevolkingsonderzoeken die het
effect van reclame kwantificeren terwijl andere contextuele factoren zoals
drinkcultuur, besteedbaar inkomen en marketingvariabelen zoals prijs worden
gecontroleerd. We hebben specifieke belangstelling voor econometrische studies
die de relatie tussen reclame en consumptie kwantificeren in elasticiteiten,
d.w.z. de procentuele verandering in de consumptie als gevolg van een
procentuele verandering in reclame.
Effect van reclame op toename alcoholgebruik
Saffer & Dave (Saffer & Dave, 2006) hebben gegevens gebruikt uit twee
longitudinale studies: (1) Monitoring The Future (MTF) onder 63.000 middelbare
scholieren en (2) de National Longitudinal Survey of Youth 1997 (NLSY) onder
ongeveer 10.000 adolescenten in de VS. Hun analyse van de MTF-gegevens
wees op een reclame-elasticiteit van 0,02 op de jaarlijkse drinkparticipatie, 0,02
voor de participatie in de afgelopen maand en 0,01 voor binge-drinken. Uit de
Pagina 86 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

NLSY-gegevens verkregen zij een iets hoger cijfer van 0,03 voor de consumptie
van de afgelopen maand 0,04 voor binge-drinken. Dit suggereert dat een
toename van de reclame met 1% verband houdt met ongeveer 0,01~0,04%
meer drankgebruik onder jongeren. Deze schattingen kunnen te laag zijn, want
econometrisch verfijndere modellen die zijn toegepast op dezelfde NLSYgegevens duiden op een elasticiteit van 0,08 voor het drinken in de afgelopen
maand en 0,14 voor binge-drinken. Gallet (Gallet, 2007) voerde een
metaregressieanalyse van reclame-elasticiteiten op alcoholgebruik uit. De 322
elasticiteiten werden afgeleid uit 132 econometrische studies in 24 landen. In
deze studie werd aangetoond dat de reclame-elasticiteiten voor alcoholgebruik
gemiddeld 0,03 zijn (d.w.z. 1% meer reclame leidt tot 0,03% meer
alcoholgebruik). Saffer, Dave en Grossman (Saffer, 2012) baseerden hun
econometrische analyse op 8.000 jongeren en vonden reclame-elasticiteiten van
0,03 voor matige drinkers en 0,08 voor zwaar drankgebruik bij personen die al
dronken.
Effect van reclameverboden op afname alcoholgebruik
Het bewijs voor het effect van reclame op de toename van de consumptie kan
niet zomaar worden omgekeerd om te concluderen dat een verbod op reclame
de consumptie evenveel zou verminderen. Helaas is er een gebrek aan studies
die evalueren hoe een (gedeeltelijk of breed) verbod op commerciële marketing
de consumptie zou verminderen. Op basis van gepoolde tijdreeksgegevens over
26 jaar (1970-1995) in 20 landen (waaronder Nederland) schatte Saffer (Saffer,
2000; Saffer, 2002) dat een reclameverbod het alcoholgebruik met 5~8% zou
kunnen verlagen. Een econometrisch onderzoek dat gebaseerd was op gegevens
uit de NLSY (zie boven) wees uit dat een vermindering van de reclame met 28%
het maandelijks alcoholgebruik onder adolescenten zou verlagen van 25% naar
21~24% en binge-drinken van 12% naar 8~11% (Saffer & Dave, 2006). In een
eerdere publicatie schatten Saffer en Dave (Saffer H., 2003) op basis van de
NLSY-gegevens dat een volledig verbod op commerciële marketing van alcohol
het maandelijkse alcoholgebruik met ongeveer 24% zou kunnen verminderen en
binge-drinken met 42%.
In een OESO-studie gericht op Europese landen, schatte Sassi (Sassi, 2015) dat
een vermindering van de hoeveelheid reclame met 50% zou leiden tot een
afname van de consumptie met 1,5% bij matige drinkers en 4% bij zware
drinkers, terwijl een vermindering van de reclame met 25% de vraag naar
alcohol naar verwachting met gemiddeld 0,8% zou verminderen. Deze
schattingen zijn gebaseerd op de 322 schattingen van reclame-elasticiteiten van
Gallet (Gallet, 2007) en Saffer en Dave (2006), de twee onderzoeken die
hierboven zijn aangehaald. De OESO-schattingen komen min of meer overeen
met die van Chisholm (2004), namelijk een vermindering met 2~4% onder
risicodrinkers na een breed reclameverbod. De OESO-schattingen zijn ook
vergelijkbaar met (maar kleiner dan) de dalingen van de algemene consumptie
met 5% en 9% die zijn gebruikt in het Sheffield Alcohol Policy Model (Meier,
2008).
Bij haar kosteneffectiviteitsanalyse gebruikte Holm et al. (Holm, 2014b) een
vermindering van 4% na een breed verbod op alcoholreclame in alle
mediakanalen. Die 4% werd overgenomen van het bereik van 2~4% van
Chisholm (Chisholm et al., 2004) en het hogere percentage van 4% was
gekozen omdat de drinkprevalentie in Denemarken relatief hoog is en een
reclameverbod waarschijnlijk een groter positief effect heeft op mensen die al
drinken. Nelson en Young (Nelson, 2001) en Nelson (Nelson, 2003) zette
vraagtekens bij het causale verband tussen reclame en (dalen of stijgen van de)
Pagina 87 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

consumptie en waarschuwen dat een verbod op een type medium (bijvoorbeeld
televisiereclame) kan leiden tot vervanging in niet-verboden typen media
(bijvoorbeeld social media). Ook kan de industrie haar heil zoeken in andere
manieren om alcoholgebruik te verhogen, bijvoorbeeld door het aantal
verkooppunten te vergroten of door alcohol tegen meer concurrerende prijzen
aan te bieden, wat kan leiden tot een hogere consumptie als de prijzen dalen.
Dergelijke marketingstrategieën van de industrie kunnen het effect van een
(gedeeltelijk) verbod op reclame verstoren. Chisholm (Chisholm, 2004) en
Anderson en Baumberg (Anderson & Baumberg, 2006), die aanbevelen dat een
beleid van marketingbeperkingen uitgebreid moet zijn en bij voorkeur vergezeld
moet worden door prijsbeleid, volgen deze logica ook.
Conclusie
Het is consistent aangetoond dat blootstelling aan alcoholmarketing de kans
vergroot dat jonge mensen alcohol gaan drinken en meer alcohol gaan drinken
als ze al drinken. Dit geldt vooral voor risicodrinkers. Het bewijs voor de
effectiviteit van een verbod op alcoholmarketing is daarentegen zwak, vooral
omdat slechts een paar studies bewijzen hebben geleverd en deze schattingen
mogelijk onjuist waren, als gevolg van niet-waargenomen of resterende
verstorende factoren. Bovendien kan een beleid van reclamebeperking leiden tot
overdracht van promotiebudgetten naar alternatieve marketingkanalen, wat het
bedoelde effect van een verbod teniet kan doen. Met dergelijke tegenwerkende
strategieën van de industrie moet rekening worden gehouden bij het
introduceren van een beleid van reclamebeperking. Toch betekent het feit dat
alcoholreclame een effect heeft op de consumptie dat het controleren van
reclame een hoge plek verdient op de lijst van mogelijke beleidsmaatregelen ter
beperking van het alcoholgebruik. Idealiter vereisen dergelijke
beleidsmaatregelen een solide bewijsgrond, die in dit geval onvoldoende sterk
is. In de huidige context, en in lijn met Purshouse (Purshouse, 2009), achten we
het moeilijk om een solide schatting te maken van de verwachte reclameelasticiteit. Onze verkennende evaluatie suggereert een daling van de
consumptie na een uitgebreid verbod in het bereik van 2~9%. (Zie de
samenvatting in tabel 6.1).
Tabel 6.1 Vermindering van alcoholgebruik na een breed reclameverbod
Vermindering
Bron
5-8%
2-4%
5-9%
4%
3-8%*

Saffer, 2000; Saffer en Dave 2002
Chisholm, 2004
Meier, 2008
Holm, 2010
Sassi, 2015

* Na lineaire extrapolatie door de auteurs

Wij hebben gekozen voor een voorzichtige gemiddelde schatting van een daling
van de vraag naar alcohol met 4% na een breed verbod op alcoholreclame. Tot
slot is het belangrijk om op te merken dat onze maatschappelijke kostenbatenanalyse van reclamebeperkingen nu de vorm krijgt van een speculatieve
'what if'-analyse, die uitsluitend aangeeft of een dergelijk beleid mogelijk de
moeite waard is, aangenomen dat alle essentiële aannamen correct zijn.

Pagina 88 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

6.2

Beleidsscenario voor reclameverbod
We gaan uit van een beleidsmaatregel gericht op een volledig verbod op
alcoholreclame in lijn met de overwegingen in de vorige paragraaf. Dat betekent
ook geen reclame voor alcoholhoudende producten en geen
sponsoringactiviteiten voor welk type alcohol dan ook. We nemen voor onze
exploratieve berekening aan dat een dergelijk volledig reclameverbod
(mediaverbod) het alcoholgebruik met gemiddeld 4% zou doen afnemen.

6.3

Kosten van deze beleidsmaatregel
De kosten van de beleidsmaatregel voor de invoering van een verbod op
reclame voor alcoholische dranken zijn moeilijk te schatten, aangezien er geen
Nederlandse data zijn over de kosten van een dergelijke maatregel. Deze kosten
omvatten de kosten van beleidsmakers (kosten voor het voorbereiden en
uitvoeren van nieuwe nationale of lokale wetgeving voor het verbieden van
alcoholreclame) en zouden tevens bestaan uit de kosten van handhaving van de
nieuwe regelgeving. De tijd die nodig is voor de handhaving kan substantieel
zijn en neerkomen op meerdere persoonsjaren. Bij gebrek aan Nederlands
bewijs voor de kosten van de invoering van een volledig reclameverbod hebben
we gebruik gemaakt van een internationaal cijfer dat wordt gegeven door
Anderson en Chisholm (Anderson, 2009a). Zij stellen dat een totaalverbod op
reclame gepaard gaat met jaarlijkse kosten van I$ 0,47 (€ 0,49 in 2013) per
hoofd van de bevolking, wat neerkomt op 8 miljoen euro per jaar. Dit cijfer is
gebruikt in de berekeningen.

6.4

Beoordeling van kosten en baten
De verwachte maatschappelijke baten van een reclameverbod zijn weergegeven
in figuur 6.1 (niet-gedisconteerde cijfers). Het scenario geeft de situatie weer
waarin de consumptie met 4% daalt, wat leidt tot jaarlijkse voordelen voor de
maatschappij die tussen de 100 en 400 miljoen euro liggen in de periode van
vijftig jaar waarop het onderzoek betrekking heeft. De cumulatieve
gedisconteerde waarde voor de samenleving over een periode van vijftig jaar
bedraagt 7 miljard euro.
Figuur 6.1 Maatschappelijke baten van een reclameverbod (niet-gedisconteerde
cijfers)

Het belangrijkste verschil tussen deze beleidsmaatregel en de andere
beleidsmaatregelen is dat het consumentensurplus in dit scenario waarschijnlijk
niet wordt beïnvloed. Blootstelling van consumenten aan verschillende soorten
reclame leidt tot een intrinsieke wijziging in de voorkeuren van consumenten en
dus wordt een lagere consumptie van alcohol niet geassocieerd met een verlies

Pagina 89 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

in consumentensurplus (zie paragraaf 1.4). De baten voor consumenten zijn in
meer detail weergegeven in figuur 6.2.
Figuur 6.2 Maatschappelijke baten van een reclameverbod voor het
consumentendomein (niet-gedisconteerde cijfers)

Dezelfde patronen die zich voordoen na de invoering van andere
beleidsmaatregelen (hoofdstuk 4 en 5) treden op: positieve effecten door
toegenomen productiviteit, winst in QALY's en minder verkeersongevallen, met
een afname van deze effecten in de loop van de tijd als gevolg van een
geleidelijke toename van het alcoholgebruik in de loop van de tijd.
Details met betrekking tot de ontwikkeling van cumulatieve, gedisconteerde
maatschappelijke baten in de loop van de tijd zijn weergegeven in tabel 6.1.
Tabel 6.1 Cumulatieve (50 jaar) en gedisconteerde maatschappelijke baten van
een reclameverbod, in miljoenen euro's
1
10
20
30
50
Consumenten
330
2.670
4.250
5.130
5.900
Belastingen en
heffingen
-60
-490
-820
-1.040
-1.270
Gezondheidszorg
70
610
1.060
1.400
1.830
Onderwijs
10
70
90
110
130
Politie en justitie
30
280
460
580
710
Overheid
-10
-70
-130
-170
-220
Totaal
370
3.060
4.910
6.010
7.070
De maatschappelijke baten kunnen ook worden toegekend aan de verschillende
groepen stakeholders, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen
alcoholgebruikers, alle burgers (inclusief degenen die alcohol consumeren) en de
overheid (zie paragraaf 1.5 voor informatie over herverdeling van de kosten).
Figuur 6.3 geeft de ontwikkeling weer van de maatschappelijke baten voor elk
van deze stakeholders.

Pagina 90 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Figuur 6.3 Maatschappelijke baten van een reclameverbod per stakeholder (nietgedisconteerde cijfers)

* "Alcohol consumenten" en "alle consumenten" zijn elkaar uitsluitende categorieën als het gaat om de
typen kosten en effecten die zijn opgenomen, maar niet als het gaat om wie er profiteert, want dan
maken "alcohol consumenten" deel uit van "alle consumenten".

Alle stakeholders profiteren van een reclameverbod, waarbij de groep “alle
consumenten” (alle burgers) de meeste voordelen geniet. De cumulatieve,
gedisconteerde baten per stakeholder zijn weergegeven in tabel 6.3.
Tabel 6.3 Cumulatieve, gedisconteerde maatschappelijke baten van een
reclameverbod, in miljoenen euro's
1
10
20
30
50
Alle consumenten (alle
burgers)
220
1.870
3.100
3.920
4.780
Alcohol consumenten
90
640
910
980
970
Overheid
70
560
900
1.110
1.320
Totaal
370
3.060
4.910
6.010
7.070
Figuur 6.4 toont de splitsing van de maatschappelijke baten per stakeholder in
financiële en niet-financiële effecten. De overheid ondervindt uitsluitend
financiële effecten, terwijl zowel de groep van alle consumenten als die van
alcoholgebruikers voornamelijk financiële effecten en relatief kleine nietfinanciële effecten ondervindt.

Pagina 91 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Figuur 6.4 Maatschappelijke baten per stakeholder (na herverdeling), gesplitst in
financiële en niet-financiële effecten (niet-gedisconteerde cijfers)

* "Alcohol consumenten" en "alle consumenten" zijn elkaar uitsluitende categorieën als het gaat om de
typen kosten en effecten die zijn opgenomen, maar niet als het gaat om wie er profiteert, want dan
maken "alcohol consumenten" deel uit van "alle consumenten".

Figuur 6.5 toont het totale aantal consumpties in het referentiescenario en in het
scenario waarin een totaal verbod op mediareclame is gesimuleerd. In het eerste
jaar daalt de consumptie met 4,0% en in jaar 50 met 1,9% vergeleken met het
referentiescenario. De gemiddelde vermindering zou 2,8% zijn.
Figuur 6.5 Totaal aantal consumpties in het referentiescenario en in het
alternatieve scenario met een reclameverbod

6.5

Conclusie
De bovenstaande analyses zijn sterk verkennend als gevolg van de onzekerheid
over het effect van een mediaverbod op het totale alcoholgebruik. Na een
beoordeling van het beschikbare bewijs hebben we een schatting gebruikt van
een daling van het alcoholgebruik met 4% in het geval van een invoering van
een volledig reclameverbod. Zoals is weergegeven in tabel 6.1, variëren de
schattingen van dit effect van 2 tot 9%. Onze beste inschatting, voor het
scenario waarin een verbod op mediareclame zal leiden tot een afname van het
alcoholgebruik met 4%, laat zien dat de jaarlijkse (niet-gedisconteerde)
voordelen ruwweg tussen de 100 en 400 miljoen euro zouden kunnen liggen
over de periode van vijftig jaar, wat overeenkomt met een cumulatieve
gedisconteerde waarde voor de maatschappij van 7 miljard euro over een
Pagina 92 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

periode van vijftig jaar. Gezien de verkennende aard van deze analyse hebben
we geen formele sensitiviteitsanalyse uitgevoerd. Als het drinkgedrag minder
sterk wordt beïnvloed (d.w.z. 2% minder consumptie) of sterker (d.w.z. 9%
minder consumptie), zijn de totale maatschappelijke baten lager of hoger dan 7
miljard euro in de periode van 50 jaar.

Pagina 93 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

7

Discussie

7.1

Discussie over resultaten
Dit rapport bespreekt de maatschappelijke kosten en baten van alcohol in 2013
(sectoroverschrijdende analyse voor 2013) en bespreekt verder de netto
monetaire effecten van verschillende beleidsmaatregelen ter vermindering van
het alcoholgebruik onder de bevolking over een periode van 50 jaar. Het huidige
alcoholgebruik wordt in verband gebracht met jaarlijkse kosten tussen de 2,3 en
2,9 miljard euro. Van de drie bestudeerde beleidsmaatregelen zal naar
verwachting een verhoging van de accijnzen de hoogste netto baten opleveren
voor de maatschappij.
Schatting van de maatschappelijke kosten en baten van alcohol voor het
jaar 2013 (onderzoeksvraag 1)
Alcoholgebruik leidt tot een substantiële economische last voor de maatschappij.
De gegevens die zijn gepresenteerd in hoofdstuk 2 geven aan dat alcohol wordt
geassocieerd met netto kosten voor de maatschappij van ongeveer 2,3 tot 2,9
miljard euro in 2013. Deze kosten worden hoofdzakelijk gedragen door
consumenten maar waren ook zichtbaar in andere domeinen, zoals politie en
justitie. De kosten voor consumenten hebben betrekking op
productiviteitsverliezen, vroegtijdig overlijden en verlies van levenskwaliteit door
ziekten die verband houden met alcohol en door verkeersongevallen. Alcohol
wordt ook geassocieerd met netto baten. Dit geldt voor het domein van
belastingen en heffingen maar ook voor de consument zelf, aangezien veel
mensen plezier beleven aan het drinken van alcohol. Producenten en retailers
halen winst uit de distributie van alcohol. Naast de kostencategorieën die zijn
opgenomen in de schatting, konden verschillende typen kosten niet in
geldwaarden worden uitgedrukt. Deze kosten hebben betrekking op het effect
van alcohol op productiviteitsverliezen bij vrijwilligerswerk, op de levenslange
effecten van vroegtijdig schoolverlaten of van het verlaten van het onderwijs
met lagere kwalificaties, op kosten die verband houden met angst voor geweld
(bij familieleden) en maatschappelijke onzekerheid (in de maatschappij) en
kosten met betrekking tot ziekten die niet zijn opgenomen in deze analyse.
Bespreking van de resultaten voor 2013
De schatting van de netto kosten voor de maatschappij die toe te schrijven zijn
aan alcohol van ongeveer 2,3 tot 2,9 miljard euro moet voorzichtig worden
geïnterpreteerd, hoewel we er wel van overtuigd zijn dat alcohol inderdaad netto
kosten oplevert voor de maatschappij. Deze bevinding stemt overeen met de
bevindingen in een evaluerend onderzoek dat is uitgevoerd in opdracht van de
Europese Commissie, waarin consistent werd geconstateerd dat alcohol gepaard
gaat met zowel netto financiële als netto niet-financiële kosten (Anderson &
Baumberg, 2006). Om te komen tot een schatting van 2,3 tot 2,9 miljard euro
moesten we een groot aantal invoergegevens verzamelen voor alle verschillende
domeinen die in deze analyse zijn opgenomen. Het was niet altijd mogelijk om
betrouwbare, recente en Nederlandse cijfers te gebruiken. Daardoor konden we
vaak alleen schattingen gebruiken van andere landen, moesten we verschillende
gegevensbronnen combineren om een parameterwaarde te kunnen vinden en
moesten we soms kiezen tussen tegenstrijdige informatiebronnen. We hebben
geprobeerd transparant te zijn over de keuzes die zijn gemaakt en we hebben,
voor zover mogelijk, minimale en maximale schattingen gegeven. Deze
Pagina 94 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

minimale en maximale schattingen liggen in het algemeen echter in dezelfde
orde van grootte als de gebruikte puntschatting. Onze
betrouwbaarheidsintervallen rondom de puntschattingen zijn daarom ook relatief
klein.
Alcohol heeft zowel een negatief als een positief verband met ziekten. In onze
schatting van de kosten van de gezondheidszorg met betrekking tot alcohol
hebben we met beide kanten rekening gehouden om te komen tot een schatting
van de netto kosten voor de gezondheidszorg van ongeveer 400 tot 450 miljoen
euro in 2013. Grote groepen van de bevolking consumeren bescheiden
hoeveelheden alcohol, die op bevolkingsniveau zorgen voor minder hart- en
vaatziekten, minder diabetes mellitus en het voorkomen van bepaalde typen
beroerten, in vergelijking met een situatie zonder alcoholgebruik (iedereen in
risicoklasse 1 van het RIVM-CZM). Tegelijkertijd houdt alcohol verband met
verschillende typen kanker die vaak voorkomen, met verschillende typen
beroerten, met verslaving, met cognitieve stoornissen en met foetaal
alcoholsyndroom (FAS). Vooral voor die laatste consequentie is op dit moment
te weinig bewijs, aangezien verschillende bronnen prevalentiecijfers noemen die
variëren van 3/1000 tot 60/1000. We hebben ervoor gekozen hier een
conservatief cijfer te gebruiken, dus met relatief weinig gevallen van FAS en
relatief lage zorgkosten voor FAS. Daarnaast lopen de schattingen van de
gezondheidszorgkosten voor FAS sterk uiteen, variërend van € 4.000 tot
€ 60.000 per jaar. Als we echter de hogere schatting hadden gebruikt voor
zowel de prevalentie als de kosten, zouden de zorgkosten voor FAS gemakkelijk
meerdere miljarden kunnen bedragen. In dat geval zou ons cijfer voor de
zorgkosten een veel grotere netto kostenpost zijn geweest. Als gevolg daarvan
zou onze schatting van de netto kosten van alcohol voor de maatschappij in
2013 veel hoger zijn geweest. Er is meer bewijs nodig voor de frequentie en
kosten van FAS om een betere schatting te kunnen maken van de netto
zorgkosten met betrekking tot alcohol. Daarnaast worden er veel meer ziekten
in verband gebracht met alcohol dan we in onze schatting hebben opgenomen.
De kosten voor deze ziekten zijn opgenomen als een p.m.[+] in onze schatting,
om aan te geven dat de zorgkosten die verband houden met alcohol
waarschijnlijk veel hoger zijn dan onze schatting van 400 tot 450 miljoen. Ook
indirecte kosten binnen de gezondheidszorg, de kosten als gevolg van een
langer leven, bijvoorbeeld omdat minder consumenten kanker krijgen bij een
vermindering van alcoholgebruik, zijn niet helemaal consequent in onze
modellen meegenomen. Binnen het CZM is hier wel rekening mee gehouden,
maar in het MKBA model werd dit buiten beschouwing gelaten. We beschouwen
onze schatting van zorgkosten samenhangend met alcohol dus als een
onderschatting.
Onze benadering voor het schatten van de zorgkosten voor alcohol volgt het
bewijs over de verbanden tussen alcoholgebruik en de incidentie en prevalentie
van ziekten. Op populatieniveau is het gunstig dat grote groepen in de bevolking
slechts kleine hoeveelheden alcohol consumeren. Dit vertaalt zich naar
"besparingen" op zorgkosten, wat impliceert dat de prevalentie van ziekten en
de daarbij behorende zorgkosten hoger zouden zijn geweest in een situatie
waarin de bevolking helemaal geen alcohol consumeert. Hoewel we hetzelfde
bewijs hebben gebruikt dat is gebruikt voor het recente advies van de
Gezondheidsraad over voeding, waaronder alcohol (Gezondheidsraad, 2015b),
lijken onze bevindingen onlogisch gezien het breed gecommuniceerde advies
van zowel de Gezondheidsraad als het Voedingscentrum om bij voorkeur
helemaal geen alcohol te drinken. Na een recente discussie over het strenge
karakter van dit advies heeft de Gezondheidsraad dit echter genuanceerd, door
Pagina 95 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

te zeggen dat degenen die al alcohol consumeren niet meer zouden moeten
drinken dan een glas per dag en dat degenen die op dit moment niet drinken dat
ook niet moeten gaan doen. De positieve gezondheidseffecten (met betrekking
tot hart- en vaatziekten en bepaalde typen beroerten) in onze analyse zijn
inderdaad te zien in de meerderheid van de bevolking die een kleine hoeveelheid
alcohol gebruikt, d.w.z. risicoklasse 1 en 2 van het RIVM-CZM.
Er is nog een andere schatting van de maatschappelijke kosten van alcohol
beschikbaar. Deze dateert van 2000 (KPMG, 2001). Dit rapport komt uit op een
schatting van de netto kosten voor de maatschappij van 2,5 miljard euro (of een
equivalent van 3,2 miljard in euro's van 2013). Onze schatting is dus iets lager.
Als we naar de details kijken, wordt duidelijk dat de studie van KPMG bepaalde
typen kosten heeft meegenomen die wij niet in onze schatting hebben
opgenomen (namelijk kosten van werkloosheid, invaliditeit en sociale
zekerheid). Deze kosten vormen de helft van de totale schatting van KPMG en
zijn dus belangrijke componenten van hun uiteindelijke schatting. Wij hebben
deze kosten weggelaten, omdat wij redeneerden dat, op het niveau van de
maatschappij en in een situatie van structurele werkloosheid, andere
werknemers een substituut zouden vormen in het geval van alcoholgerelateerde
werkloosheid, invaliditeit en sociale zekerheid, wat zou leiden tot gelijke kosten
voor de maatschappij. Aan de andere kant heeft KPMG bepaalde typen kosten
die wij hebben opgenomen niet in hun schatting opgenomen, namelijk het
consumentensurplus, vroegtijdig overlijden, onderwijs, verkeersongevallen en
verliezen van kwaliteit van leven. KPMG heeft de zorgkosten alleen op een zeer
basaal niveau meegenomen, in de vorm van ziekenhuisopnamen en primaire
zorg die rechtstreeks verband hielden met alcohol. Een belangrijk verschil is ook
dat het KPMG rapport alleen kosten rapporteert, en baten van alcohol buiten
beschouwing laat. In het algemeen zijn de twee schattingen te verschillend om
ze rechtstreeks te kunnen vergelijken.
MKBA van beleidsmaatregelen gericht op het verlagen van het
alcoholgebruik (onderzoeksvraag 2)
In reactie op de gezondheids- en economische last die is toe te schrijven aan
alcoholgebruik heeft het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS)
gevraagd om een verkenning van de kosten en effecten van verdere versterking
van het alcoholbeleid door beleidsmaatregelen in te voeren en te handhaven
gericht op het terugdringen van het alcoholgebruik in Nederland. Deze potentiële
beleidsmaatregelen zijn:
1. Een verhoging van de accijnzen met 50% en 200%;
2. Een vermindering van de concentratie van verkooppunten van alcohol
met 10% en 25%;
3. Een totaalverbod op alcoholreclame in de media.
We hebben de maatschappelijke kosten en baten van deze drie
beleidsmaatregelen onderzocht, op basis van het beschikbare bewijs in de
literatuur voor de effectiviteit van dergelijke maatregelen. Het toekennen van
een monetaire waarde aan elk van de effecten helpt de interventies met elkaar
te vergelijken en te bepalen of ze wel of niet moeten worden ingevoerd, waarbij
de aanname is dat beleidsmaatregelen met netto positieve effecten op de
samenleving geschikter zijn voor daadwerkelijke introductie dan die met netto
negatieve effecten op de samenleving.
Geen van de verkende beleidsscenario's leidde tot netto negatieve effecten voor
de samenleving. Een verhoging van de accijnzen zal naar verwachting een
cumulatief gedisconteerd financieel netto voordeel gedurende een periode van
vijftig jaar hebben van 17 miljard euro (95% betrouwbaarheidsinterval 14-20
Pagina 96 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

miljard euro) in het scenario met een accijnsverhoging van 50% en 42 miljard
euro (95% betrouwbaarheidsinterval 60-76 miljard) in het scenario van 200%
accijnsverhoging. Er worden jaarlijkse (niet-gedisconteerde) voordelen verwacht
die tussen de 350 en 850 miljard euro liggen bij een accijnsverhoging van 50%.
In het scenario met een accijnsverhoging van 200% worden jaarlijkse (nietgedisconteerde) baten verwacht tussen de 1 en 2,3 miljard euro. Deze financiële
voordelen zijn ongelijk verdeeld over de verschillende betrokken partijen,
waarbij de alcoholgebruikers de grootste netto betalers zijn en alle burgers
(inclusief degenen die alcohol drinken) en de overheidssector (door hogere
belastinginkomsten) de netto begunstigden zijn. Deze resultaten zijn tamelijk
robuust in sensitiviteitsanalyses met betrekking tot de disconteringsvoet, de
waardering van QALY-verliezen, het al dan niet rekening houden met
productiviteitsverliezen en het gebruik van hogere of lagere prijselasticiteiten.
De beleidsmaatregel waarbij het aantal verkooppunten van alcohol wordt
teruggebracht heeft in het algemeen lagere netto baten voor de maatschappij
dan de accijnsmaatregel, vooral omdat er geen sprake is van maatschappelijke
baten in de vorm van hogere accijnsinkomsten. De cumulatieve gedisconteerde
waarde voor de maatschappij van een vermindering van de concentratie
verkooppunten met 10% gedurende een periode van vijftig jaar bedraagt 4
miljard euro (range: 3-5 miljard euro). In dit scenario van een lagere
verkoopconcentratie profiteren alle hoofdgroepen van stakeholders
(alcoholgebruikers, alle burgers en de overheid) van deze beleidsmaatregel. In
het scenario waarin de concentratie van de verkooppunten met 25% wordt
teruggebracht, zijn deze effecten sterker, met een cumulatieve gedisconteerde
waarde voor de maatschappij gedurende een periode van vijftig jaar van 10
miljard euro (range: 8-12 miljard euro).
De resultaten van het derde beleidsscenario, een totaal verbod op mediareclame
voor alcohol, zijn meer verkennend, als gevolg van de onzekerheid van het
effect van een reclameverbod op het totale alcoholgebruik. Hoewel de meeste
rapporten aangeven dat alcoholgebruik daalt na een verbod op mediareclame,
stellen sommige onderzoeken dat de consumptie ook zou kunnen toenemen, als
gevolg van een reactie van alcoholproducenten en -verkopers op een dergelijk
reclameverbod. De meeste schattingen in de literatuur gaan uit van een
vermindering van het alcoholgebruik die tussen de 2 en 9% ligt. Onze beste
inschatting, voor het scenario waarin een verbod op mediareclame zal leiden tot
een afname van het alcoholgebruik met 4%, laat zien dat de jaarlijkse (nietgedisconteerde) voordelen ruwweg tussen de 0,1 en 0,4 miljard euro zouden
kunnen liggen in de betreffende vijftig jaar, wat overeenkomt met een
cumulatieve gedisconteerde waarde voor de maatschappij van 7 miljard euro
over een periode van vijftig jaar.
De resultaten van de drie verschillende beleidsscenario's zijn uniform in die zin
dat, na herverdeling van de effecten over de drie belangrijkste groepen van
stakeholders (alcohol consumenten, alle consumenten / alle burgers en de
overheid), de groep “alle consumenten” het meest profiteert van de
beleidsmaatregelen. Afhankelijk van de beleidsmaatregel betalen de
alcoholgebruikers zelf voor de kosten (in het geval van hogere accijnzen) of
profiteren ze ook van de baten. Natuurlijk is er, omdat veel Nederlanders alcohol
gebruiken, een forse overlap tussen de groep “alcoholconsumenten” en de groep
“alle consumenten”. Dit betekent dat zelfs wanneer alcoholconsumenten in
eerste instantie de lasten van bepaalde maatregelen dragen er uiteindelijk ook
weer baten bij hen terug zullen komen. De overheidssector moet betalen voor
de kosten van de uitvoering van de maatregelen, maar verkrijgt toch netto
Pagina 97 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

baten uit alle drie de beleidsmaatregelen. Ondanks het lagere aantal
verkeersongevallen, de winst in QALY's en de verhoogde productiviteit,
ondervinden gebruikers van alcohol netto kosten in het scenario van
accijnsverhoging, als gevolg van een afname van het consumentensurplus die
niet opweegt tegen de voordelen. In alle beleidsscenario's zijn de effecten op
andere domeinen van de maatschappij, te weten onderwijs en politie en justitie,
relatief stabiel in de loop van de tijd.
Sterke en zwakke punten van deze analyse
Deze studie heeft verschillende sterke punten. Ten eerste is onze studie een
veelomvattende studie. We hebben geprobeerd om alle domeinen in de
maatschappij die invloed ondervinden van alcohol er in op te nemen, wat leidde
tot een groot aantal effecten die moesten worden gekwantificeerd. Alcohol is van
invloed op veel domeinen in de maatschappij en onze analyse laat duidelijk zien
welke domeinen de voordelen van minder alcohol consumptie genieten en welke
domeinen de verliezen moeten dragen. Dit is de eerste MKBA waarin de kosten
en baten van drie potentieel effectieve beleidsmaatregelen voor een groot aantal
domeinen in de Nederlandse samenleving in kaart worden gebracht. We kijken
in meer detail naar de gezondheidszorgkosten en zoomen in op verschillende
typen kosten en baten die worden gedragen door consumenten. Verder is het
onderzoek uitgevoerd door een consortium van vier onderzoeksinstituten, die
hun kennis op verschillende terreinen bundelen, wat nodig was om dit onderzoek
naar het complexe onderwerp van maatschappelijke kosten en baten van
alcoholgebruik te kunnen uitvoeren.
Hoewel we de berekeningen in dit rapport zo goed mogelijk hebben uitgevoerd
en de best beschikbare data hebben gebruikt moeten de in dit rapport
gepresenteerde cijfers voorzichtig worden gehanteerd. De achterliggende
gegevens zijn niet uniform, zijn afkomstig uit verschillende bronnen en variëren
van zeer gedetailleerd tot zeer ruw. De modellering heeft een aantal
beperkingen. Hoewel het RIVM-CZM gedetailleerde schattingen bevat van de
ontwikkeling van de leeftijds- en geslachtsspecifieke prevalentie in risicoklassen,
was het niet altijd duidelijk hoe de verschillende risicoklassen zijn gekoppeld aan
de kosten en baten in de verschillende domeinen. Daarom hebben we vaak de
conservatieve aanname gedaan dat de kosten en baten in verschillende sectoren
alleen waren gekoppeld aan de hoogste klassen van drankgebruik. Door deze
aanname zal het effect van alcoholbeleid eerder onderschat worden dan
overschat. Deze aanname is gedaan voor maatschappelijke effecten die
potentieel het gevolg zouden kunnen zijn van alcoholgebruik, zoals geweld,
verkeersongevallen, kosten voor gezondheidszorg enzovoort. Voor de
categorieën die rechtstreeks gerelateerd zijn aan het aantal glazen alcohol dat
wordt geconsumeerd, zoals het consumentensurplus en belastingen en
heffingen, hoefde een dergelijke aanname niet te worden gedaan en de effecten
in deze gebieden zijn rechtstreeks gekoppeld aan de totale consumptie. We zijn
echter uitgegaan van een 'gemiddeld' effect van consumptie op deze domeinen,
ongeacht de verdeling in bier, wijn en sterkedrank. Dit is een beperking van het
model, want beleidsmaatregelen die leiden tot een relatief grote afname in de
bierconsumptie kunnen naar verwachting een ander effect hebben op,
bijvoorbeeld, belastingen en heffingen dan beleid dat leidt tot een relatief grote
afname in de consumptie van sterke drank. Het bewijs maar ook de opzet van
het RIVM-CZM maakte een onderscheid tussen de consumptie van bier, wijn en
sterke drank echter niet mogelijk.
We hebben de afzonderlijke effecten van drie verschillende beleidsmaatregelen
gemodelleerd en steeds aangenomen dat ze afzonderlijk van elkaar werden
Pagina 98 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

uitgevoerd. Het is echter aannemelijk dat de introductie van verschillende
maatregelen op hetzelfde moment de effecten van de afzonderlijke maatregelen
versterkt. Anderson en Chisholm tonen aan dat programma's waarin
verschillende beleidsmaatregelen worden gecombineerd minimaal even
kosteneffectief zijn als afzonderlijke beleidsmaatregelen (Anderson, 2009). Deze
bevinding werd bevestigd in een recent rapport van de OESO (Sassi, 2015). Een
recent rapport over een MKBA van maatregelen ter beperking van tabaksgebruik
toonde ook aan dat een combinatie van verschillende beleidsmaatregelen naar
verwachting de hoogste effectiviteit zou hebben en zou leiden tot de grootste
nettowinsten op het gebied van welzijn (de Kinderen et al., 2016). Aangezien we
geen informatie hadden over het gecombineerde effect van hogere accijnzen,
vermindering van het aantal verkooppunten en een verbod op mediareclame,
konden we een dergelijke gecombineerde strategie niet modelleren. Het totale
welzijnseffect van een combinatie van deze maatregelen zal echter naar
verwachting hoger zijn dan het welzijnseffect van de afzonderlijke maatregelen.
Een andere beperking van dit onderzoek heeft betrekking op de vertaling van
een verandering in prevalentie in een risicoklasse naar de overeenkomstige
verandering in de kosten en baten in andere domeinen. De correlaties zoals ze
zijn geschat door Wagenaar et al. (2010) zijn gebruikt om deze verbanden te
dempen, zodat een afname van het alcoholgebruik met een bepaald percentage
resulteerde in een lagere procentuele afname in de kosten en baten. De
voortvloeiende afname van de kosten en baten zou intuïtief inderdaad lager
moeten zijn dan de afname van het alcoholgebruik, aangezien kosten en baten
niet uitsluitend en rechtstreeks worden veroorzaakt door alcoholgebruik.
Misdaad wordt bijvoorbeeld beïnvloed door alcoholgebruik, maar zonder
alcoholgebruik verdwijnen de maatschappelijke kosten van misdaad niet
volledig. De correlatie zoals geschat door Wagenaar et al. (2010) was
hoofdzakelijk gebaseerd op studies die in de Verenigde Staten zijn uitgevoerd.
Er dienen bij voorkeur correlaties te worden gebruikt die gebaseerd zijn op
Nederlandse onderzoeken, maar die waren niet beschikbaar.
We hebben de beleidsscenario's niet kunnen modelleren via een aanpassing van
de transitiekansen tussen de klassen van alcoholgebruik. Die methode zou de
voorkeur hebben gehad boven een verandering van de initiële prevalentie van
de klassen van alcoholgebruik, zoals nu is gebeurd, omdat zij zou leiden tot een
nieuwe stabiele prevalentie van alcohol consumptieklassen, in plaats van de
prevalentie die langzaam terugkeert naar de oorspronkelijke prevalentie in het
referentiescenario. Aanpassing van de transitiekansen weerspiegelt een
verandering in gedrag in de personen die worden gemodelleerd, in dit geval de
volledige Nederlandse bevolking. De gegevens die nodig waren om de
aanpassingen van de transitiekansen te berekenen waren echter niet
beschikbaar. Tegelijkertijd blijkt de op een na beste methode voor de
modellering van beleidsscenario's, namelijk verandering van de initiële
prevalentie van de alcohol consumptieklassen, beter te passen bij het beleid van
hogere accijnzen. In deze scenario's zou men verwachten dat er een relatief
groot effect optreedt in de alcoholconsumptiepatronen direct na de invoering van
het beleid, en mogelijk een geleidelijke terugkeer naar de oorspronkelijke mate
van alcoholgebruik als consumenten gewend raken aan de nieuwe prijs van
alcoholische dranken.
In de literatuur over alcohol worden veel verschillende definities van
alcoholgebruik en -misbruik gevonden. Het lexicon dat wordt gebruikt door de
WHO wijkt af van de categorieën die zijn gebruikt in het DSM. Bovendien
kunnen beide classificaties niet eenvoudig naar elkaar worden vertaald,
Pagina 99 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

waardoor er aanvullende aannamen nodig zijn. Aangezien we bewijs moesten
combineren dat gebruik maakte van verschillende classificaties, moesten we
aannamen doen, wat de onzekerheid van onze uitkomsten vergrootte.
Bij gebrek aan voldoende solide bewijs kon niet elk effect dat relevant werd
geacht worden gekwantificeerd. Voorbeelden daarvan zijn de effecten van
alcoholgebruik op mensen die geen alcohol drinken, de langetermijngevolgen
van vroegtijdig schoolverlaten voor de arbeidskansen en loopbaan, boetes voor
misdragingen onder invloed van alcohol en de effecten van alcohol op een aantal
ziekten die verband houden met alcohol. De meeste van deze kosten die niet
konden worden gekwantificeerd, dragen verder bij aan de jaarlijkse kosten van
alcohol voor de maatschappij en zouden dus onze schattingen van
maatschappelijke baten van beleidsmaatregelen hebben vergroot. Sommige
andere typen kosten die niet zijn meegenomen in de analyse zouden onze
schattingen van de maatschappelijke baten van beleidsmaatregelen kunnen
hebben verlaagd. Voorbeelden van zulke kosten zijn het effect van een lager
alcoholgebruik op de landbouwproductie (druiven, hop), gemiste omzet voor
onderleveranciers, bijvoorbeeld van benodigdheden om bier te brouwen, en
gemiste omzet voor verkopers van producten die mogelijk in combinatie met
alcohol worden verkocht, zoals hartige snacks. Tot slot zou een lager niveau van
alcoholgebruik, d.w.z. na verhoging van de accijnzen, waarschijnlijk leiden tot
meer thuisbrouwerijen, aankopen van alcohol in buurlanden en smokkel. Met
dergelijke substitutie-effecten kon geen rekening worden gehouden in onze
analyse. Aangezien Nederland geen geïsoleerd land is en de buurlanden voor
veel inwoners gemakkelijk te bereiken zijn, zullen sommige consumenten
besluiten naar andere landen te reizen om daar alcohol te gaan kopen.
Beleidsmaatregelen ter vermindering van alcoholgebruik zijn mogelijk meer
levensvatbaar als ze worden uitgevoerd op Europees niveau, of in elk geval in
overeenstemming met de buurlanden.
Er moet ook worden gewezen op bepaalde methodologische beperkingen. Ten
eerste zijn de transitiekansen zoals ze zijn gebruikt in het RIVM-CZM uitsluitend
afhankelijk van leeftijd en geslacht en worden ze niet beïnvloed door een van de
beleidsopties. Het is echter aannemelijk dat transitie tussen de klassen van
drankgebruik door de beleidsopties zou kunnen worden beïnvloed. Met name
adolescenten kunnen hun drinkgedrag aanpassen en daarmee hun transitie naar
hogere klassen van alcoholgebruik, als alcohol duurder wordt. Dit kan
levenslange positieve effecten hebben op het alcoholgebruik, maar het kan niet
worden gemodelleerd in de huidige analyse. Bovendien zijn alle beleidsscenario's
geïmplementeerd in het RIVM-CZM als een verandering in de initiële prevalentie
van de klassen van alcoholgebruik waarbij elke drinkende persoon relatief
evenveel glazen minder drinkt. Dit houdt in dat, als elke persoon 10% minder
alcohol zou drinken, degenen in risicoklasse 4 (gemiddelde consumptie voor
respectievelijk mannen en vrouwen) ongeveer 0,10*(8,18+5,64)/2=0,70 glazen
per dag minder zouden drinken en degenen in risicoklasse 2 slechts
0,10*(1,59+1,21)/2=0,14 glazen per dag minder (tabel 1.3). Daardoor zouden
meer mensen in risicoklasse 4 en minder mensen in risicoklasse 2 opschuiven
naar een lagere risicoklasse van alcoholgebruik. Omdat risicoklasse 4 de meest
schadelijke risicoklasse is als het gaat om gezondheid en risicoklasse 2 de meest
gunstige, verschuift een relatief groot deel van de drinkers in risicoklasse 4 naar
lagere klassen als gevolg van de beleidsmaatregelen. Daarnaast kunnen de
kosten en baten die we rechtstreeks in verband brengen met de prevalentie van
risicoklasse 4, zoals die met betrekking tot verkeersongevallen, groter zijn. In
werkelijkheid is het onmogelijk om zulke substantiële verschillen te
bewerkstelligen in de kern van de groep zware drinkers, aangezien deze
Pagina 100 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

risicoklasse waarschijnlijk in elk geval voor een deel uit verslaafde gebruikers
bestaat, die niet snel zullen overschakelen op lagere consumptiepatronen. Om
dergelijke veranderingen te realiseren, is meer nodig dan alleen het invoeren
van landelijke beleidsmaatregelen. Onze analyse laat echter zien dat het de
moeite waard is om een verschuiving naar lagere drinkpatronen teweeg te
brengen in deze risicoklasse van zware drinkers.
De dosis-effectrelaties van alcoholgebruik en totale mortaliteit zijn overgenomen
uit een recente studie van Ferrari (Ferrari, 2014) die ook is gebruikt door de
Gezondheidsraad in een achtergrondrapport over het bewijs voor verbanden
tussen alcohol en verschillende gezondheidseffecten. Hoewel deze effecten erg
klein zijn en alleen van toepassing zijn op mannen, betwist een recente
publicatie van Stockwell et al. (2016) eerdere meta-analyses die een J-vormig
verband aantoonden tussen alcoholgebruik en het sterfterisico in het algemeen,
met verminderde risico's voor matige drinkers (Stockwell et al., 2016).
Stockwell et al. stellen dat eerdere studies vervuild waren doordat ze de nietdrinkers niet onderverdeelden in degenen die nooit in hun leven alcohol hadden
gedronken en degenen die eerder wel alcohol dronken. Vergeleken met
levenslange geheelonthouders werd er in deze studie geen netto voordeel op het
gebied van mortaliteit van laag alcoholgebruik aangetoond. Als we het bewijs uit
de studie van Stockwell hadden gebruikt, zouden onze schattingen van QALY's
die werden gewonnen door de beleidsmaatregelen iets minder gunstig zijn
geweest, wat geleid zou kunnen hebben tot een overschatting van de financiële
voordelen van de beleidsmaatregelen.
Hoewel onzekerheidsanalyse wordt gezien als een belangrijk deel van de MKBAmethode, werd onze benadering van de onzekerheidsanalyse enigszins beperkt
door het feit dat er voor veel kosten en effecten slechts één (vaste) schatting
beschikbaar was, zonder verder bewijs over een betrouwbaarheidsinterval
rondom dit vaste effect of gegevens over de verspreiding van kosten en
effecten. Vaststaande gegevens over effecten en kosten, bijvoorbeeld jaarlijkse
accijnzen, werden lineair gekoppeld aan prevalentie binnen de klassen van
drankgebruik van het RIVM-CZM, hoewel dit in werkelijkheid anders kan zijn.
Deze bron van onzekerheid is niet opgenomen in onze analyses.

7.2

Onderzoeksagenda
Deze MKBA is gebaseerd op de best beschikbare gegevens over de kosten en
effecten van alcoholgebruik in de relevante domeinen van de maatschappij.
Soms waren de gegevens echter van matige kwaliteit of waren ze afgeleid van
informatie over alcoholgebruik in een ander land. Daardoor moesten er
aannamen worden gedaan voor de Nederlandse situatie, zoals in dit rapport is
beschreven. Deze studie benadrukt de noodzaak om de hiaten in de beschikbare
informatie over de maatschappelijke effecten van alcoholgebruik op te vullen in
de volgende gebieden:
•

De effectiviteit van de verhoging van accijnzen op alcoholgebruik
uitgedrukt in prijselasticiteiten is bekend. Het effect van het verbieden
van reclame en vermindering van de verkoopconcentratie is echter
minder goed onderzocht. Een manier om onderzoek uit te voeren als
basis voor toekomstige beleidsinterventies op dit gebied zou zijn om te
beginnen met kleinschalige proefstudies. Bovendien is er een
systematische evaluatie van de literatuur over de effecten van een totaal
mediaverbod op alcoholgebruik nodig.

Pagina 101 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

•

Verder onderzoek zou ons meer inzicht moeten geven in hoe een
verandering in de mate van alcoholgebruik overeenkomt met
veranderingen in de kosten en baten in de verschillende domeinen. Het
beschikbare bewijsmateriaal werpt enig licht op het causale verband
tussen alcoholgebruik en de verandering in kosten en baten in
verschillende domeinen. Recent bewijs gebaseerd op een Nederlandse
situatie ontbreekt voor het verband tussen alcoholgebruik en
alcoholgerelateerde maatschappelijke problemen zoals misdaad, geweld,
verkeersongevallen en huiselijk geweld. In het algemeen zijn er
onvoldoende gegevens beschikbaar over het alcoholgerelateerde deel
van de schade in verschillende domeinen. Hetzelfde geldt voor de
bijbehorende kosten. Beter bewijs zou kunnen worden gegenereerd door
de huidige registraties te verbeteren als het gaat om de rol van alcohol
als er zich problemen voordoen.

•

Er is weinig bekend over de afname van de effecten van regelgeving in
de loop van de tijd. Idealiter zou toekomstig onderzoek de effecten van
regelgeving in de loop van de tijd moeten volgen. Blijven de initiële
effecten behouden of vlakken deze uit na verloop van tijd? Aangezien dit
een belangrijke factor is bij de schatting van maatschappelijke kosten en
baten, is dergelijke informatie belangrijke input voor een MKBA. Meer
kennis over het behoud van effecten in de loop van de tijd is ook voor
beleidmakers belangrijk om het begrip van de baten van maatregelen te
vergroten.

•

Er zijn verschillende trends in de huidige maatschappij die een
ingrijpend effect kunnen hebben op alcoholgebruik. Deze trends wijzen
in verschillende richtingen, want enerzijds is er een trend in de richting
van lager alcoholgebruik bij jongeren en immigranten, terwijl er
anderzijds meer alcohol wordt geconsumeerd door de oudere bevolking.
Aangezien het niet duidelijk is welke van deze trends de grootste rol zal
spelen in de nabije toekomst is er geen trend gemodelleerd in de huidige
MKBA, maar toekomstig onderzoek gericht op een beter begrip van zulke
trends zou ons kunnen helpen de toekomstige effecten van regelgeving
beter te begrijpen.

•

Er is weinig bekend over de specifieke invloed van alcoholgebruik op
anderen in de maatschappij (niet-consumenten van alcohol), zoals
slachtoffers, gezinsleden, buren enzovoort. Toekomstig onderzoek zou
kunnen helpen het effect dat alcoholgebruik heeft op anderen in de
maatschappij te kwantificeren, zodat de externe effecten van
alcoholgebruik beter in aanmerking kunnen worden genomen bij het
kiezen van beleidsmaatregelen. Er kan specifieke aandacht worden
besteed aan het meten van effecten op het welzijn van relevante
anderen, zoals familieleden van personen die grote hoeveelheden
alcohol drinken of verslaafd zijn aan alcohol.

•

Er is behoefte aan toekomstig onderzoek met betrekking tot het causale
effect van alcoholgebruik op de arbeidsproductiviteit, om ons begrip van
de economische effecten van beleidsmaatregelen ter vermindering van
het alcoholgebruik op de verhoging van de productiviteit te verbeteren.

•

Een MKBA op het gebied van alcoholgebruik wordt bemoeilijkt door het
gebruik van verschillende classificatiesystemen voor het gebruik van
alcohol. De classificatie die de Wereldgezondheidsorganisatie gebruikt is

Pagina 102 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

bijvoorbeeld anders dan die van het DSM, zodanig dat deze
verschillende classificaties niet gemakkelijk kunnen worden gekoppeld.
Het resultaat is dat het beschikbare bewijs niet eenvoudig kan worden
gecombineerd. Toekomstig onderzoek zou ons begrip moeten vergroten
van de onderlinge verbondenheid tussen de verschillende bestaande
classificatiesystemen.
•

Deze MKBA levert schattingen van de kosten en baten van
beleidsmaatregelen ter vermindering van het alcoholgebruik onder de
bevolking. Deze MKBA was niet bedoeld om advies te geven over de
uitvoering en aanvaardbaarheid van de beleidsmaatregelen onder de
bevolking en onder stakeholders. Toekomstig onderzoek naar deze
onderwerpen is daarom noodzakelijk.

Pagina 103 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Dankbetuiging

Bij ons onderzoek en bij het opstellen van dit rapport hebben wij veel gehad aan
het commentaar van Nederlandse en internationale revisoren. Wij bedanken
James Shearer (King's College London), Sarah Roberts (King's College London),
Peter Anderson (Newcastle University, Universiteit Maastricht), Gusta Renes
(Planbureau voor de Leefomgeving), Lex Lemmers (Trimbos Instituut), Ninette
van Hasselt (Trimbos Instituut), Johan Polder (RIVM), Talitha Feenstra (RIVM,
Universiteit Groningen), Richard Heijink (RIVM), Caroline van Rossum (RIVM) en
Marc Koopmanschap (Erasmus Universiteit & RIVM) voor hun grondige lezing
van en commentaar op een eerdere versie van dit rapport. Hun medewerking
impliceert echter niet noodzakelijkerwijs dat zij het eens zijn met alle methoden
en resultaten. De volledige verantwoordelijkheid voor dit werk ligt daarom alleen
bij de auteurs.

Pagina 104 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Afkortingen
fte
MKBA
p.m.
QALY
RIVM-CDM
SEO
VOSL
WHO
WTP

fulltime-equivalent
Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse
Pro Memori
Quality Adjusted Life Year
RIVM Chronische Ziekten Model
Stichting Economisch Onderzoek
Value of a Statistical Life (Waarde van een statistisch leven)
Werelgezondheidsorganisatie
Willingness to Pay (betalingsbereidheid)

Pagina 105 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Referenties

Anderson DM, Crost B, Rees DI. Wet laws, drinking establishments, and
crime. : Princeton, Center for Health and Wellbeing, 2014.
Anderson P, Baumberg B. Alcohol in Europe A public health perspective.
Luxemburg: Institute of Alcohol Studies, 2006.
Anderson P, Chisholm D, Fuhr DC. Effectiveness and cost-effectiveness
of policies and programmes to reduce the harm caused by
alcohol. Lancet, 2009a;373:2234-46.
Anderson P, de Bruijn A, Angus K, Gordon R, Hastings G. Impact of
alcohol advertising and media exposure on adolescent alcohol
use: a systematic review of longitudinal studies. Alcohol Alcohol,
2009b;44:229-43.
Anderson P, Moller L, Galea G. Alcohol in the European Union
Consumption, harm and policy approaches. Copenhagen: WHO
Regional Office for Europe, 2012.
Baal PHM, Feenstra TL, Hoogenveen RT, Wit GA. Cost-Efectiveness
analysis with the RIVM Chronic Disease Model. 260706002.
Bilthoven, Netherlands: Dutch National Institute for Public Health
and the Environment, 2005.
Bermingham SL. The appropriate use of neuroimaging in the diagnostic
work-up of dementia: an economic literature review and costeffectiveness analysis. Ontario health technology assessment
series, 2014;14:1-67.
Boonzajer Flaes S. Data addiction care alcohol (personal
communication). Mental Health Care Netherlands; 2015.
Brazier J, Roberts J, Deverill M. The estimation of a preference-based
measure of health from the SF-36. J Health Econ, 2002;21:27192.
CBS. Aantal verkeersdoden gelijk gebleven in 2014. 2015 [cited 2016;
Available from: http://www.cbs.nl/nlNL/menu/themas/gezondheidwelzijn/publicaties/artikelen/archief/2015/aantal-verkeersdodengelijk-gebleven-in-2014.htm
CBS. Gezonde levensverwachting; vanaf 1981 2016a [cited 2016;
Available from:
http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLNL&PA
=71950NED&D1=02,5,7&D2=a&D3=a&D4=a&D5=l&HD=1210011214&HDR=G4,G3,T&STB=G1,G2
CBS. Werkzame beroepsbevolking; positie in de werkkring. 2016b
[cited; Available from:
http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82646
ned&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=54&HDR=T,G4&STB=G1,G
2,G3&VW=T
CDC. Fetal Alcohol Syndrome Among Children Aged 7-9 Years – Arizona,
Colorado, and New York, 2010. MMWR Morb Mortal Wkly Rep,
2015;64:54-7.
Chikritzhs T, Catalonao P, Pascal R. Predicting alcohol-related harms
from licensed outlet density: a feasibility study. : National Drug
Law Enforcement Research Fund, 2007.
Pagina 106 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Chisholm D, Rehm J, Van Ommeren M, Monteiro M. Reducing the global
burden of hazardous alcohol use: a comparative costeffectiveness analysis. J stud. alcohol., 2004;65:782-93.
Corman., Hope., Mocan. N. Alcohol consumption, deterrence and crime
in new york city. Journal of Labor Research, 2015;36.2:103-28.
de Bruijn A. Report on the volume of youth exposure to alcohol
advertisement in European countries.: AMPHORA, 2013.
de Graaf R, Ten Have M, van Dorsselaer S. The Netherlands Mental
Health Survey and Incidence Study-2 (NEMESIS-2): design and
methods. International journal of methods in psychiatric
research, 2010;19:125-41.
de Graaf R, Tuithof M, Van Dorsselaer S. Verzuim door psychische en
somatische aandoeningen: Resultaten van Nemesis-2. Utrecht:
Trimbos Instituut, 2011.
de Kinderen RJA, Wijnen BFM, Evers SMAA, Hiligsmann M, Paulus AGT,
de Wit GA, van Gils PF, Over EAB, Suijkerbuijk AWM, Smit F.
Social cost-benefit analysis of tobacco control policies in the
Netherlands. Maastricht: Faculty of Health, Medicine and Life
Sciences. CAPHRI, School for Public Health and Primary Care,
2016.
de Looze M, van Dorsselaer S, de Roos S, Verdurmen J, Stevens G,
Gommans R, van Bon-Martens M, Ter Bogt T, Vollebergh W.
Gezondheid, welzijn en opvoeding van jongeren in Nederland
HBSC 2013. Utrecht: Universiteit Utrecht, 2014.
de Wit M, Methorst R. Kosten verkeersongevallen in Nederland
Ontwikkelingen 2003 - 2009. Delft: Rijkswaterstaat Dienst
Verkeer en Scheepvaart, 2012.
Detailhandel.info. Slijterijen. 2016 [cited; Available from:
http://detailhandel.info/index.cfm/branches/foodspeciaalzaken/sl
ijterijen/
Dijsselbloem JRVA. Waardering van risico's bij publieke
inversteringsprojecten. In: Finance Mo, editor. The Hague:
Tweede Kamer er Staten-Generaal (House of Representives);
2015.
Doran CM, Byrnes JM, Cobiac LJ, Vandenberg B, Vos T. Estimated
impacts of alternative Australian alcohol taxation structures on
consumption, public health and government revenues. Med J
Aust, 2013;199:619-22.
Drost RMWA, Paulus ATG, Ruwaard D, Evers SMAA. Handleiding
intersectorale kosten en baten van (preventieve) interventies
Classificatie, identificatie en kostprijzen. Maastricht: Faculty of
Health, Medicine and Life Sciences, 2014.
Feenstra TL, Hamberg-van Reenen HH, Hoogenveen RT, Rutten-van
Molken MP. Cost-effectiveness of face-to-face smoking cessation
interventions: a dynamic modeling study. Value Health,
2005;8:178-90.
Ferrari P, Licaj I, Muller DC, Kragh Andersen P, Johansson M, Boeing H,
Weiderpass E, Dossus L, Dartois L, Fagherazzi G, Bradbury KE,
Khaw KT, Wareham N, Duell EJ, Barricarte A, Molina-Montes E,
Sanchez CN, Arriola L, Wallstrom P, Tjonneland A, Olsen A,
Trichopoulou A, Benetou V, Trichopoulos D, Tumino R, Agnoli C,
Sacerdote C, Palli D, Li K, Kaaks R, Peeters P, Beulens JW, Nunes
L, Gunter M, Norat T, Overvad K, Brennan P, Riboli E, Romieu I.
Lifetime alcohol use and overall and cause-specific mortality in
Pagina 107 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

the European Prospective Investigation into Cancer and nutrition
(EPIC) study. BMJ Open, 2014;4:e005245.
Gallet GA. The demand for alcohol: a meta-analysis of elasticities. . The
Australian Journal of Agriculture and Resource Economics,
2007;51:121-35.
Gezondheidsraad. Alcohol-Achtergronddocument bij bij Richtlijnen goede
voeding 2015. A15/05. Den Haag: Gezondheidsraad, 2015a.
Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding 2015. 2015/24. ISBN 97894-6281-089-1. Den Haag: Gezondheidsraad, 2015b.
Gourin CG, Dy SM, Herbert RJ, Blackford AL, Quon H, Forastiere AA,
Eisele DW, Frick KD. Treatment, survival, and costs of laryngeal
cancer care in the elderly. Laryngoscope, 2014;124:1827-35.
Hahn RA, Kuzara JL, Elder R, Brewer R, Chattopadhyay S, Fielding J,
Naimi TS, Toomey T, Middleton JC, Lawrence B, Task Force on
Community Preventive S. Effectiveness of policies restricting
hours of alcohol sales in preventing excessive alcohol
consumption and related harms. Am J Prev Med, 2010;39:590604.
Hersenstichting. Korsakov. [cited 2015 24 november]; Available from:
https://www.hersenstichting.nl/alles-overhersenen/hersenaandoeningen/korsakov?gclid=CIPM5rDmqMkCF
YGlGwoduQoGPg
Hollingworth W, Ebel BE, McCarty CA, Garrison MM, Christakis DA,
Rivara FP. Prevention of deaths from harmful drinking in the
United States: the potential effects of tax increases and
advertising bans on young drinkers. J. stud. alcohol.,
2006;67:300-8.
Holm AL, Veerman L, Cobiac L, Ekholm O, Diderichsen F. Costeffectiveness of changes in alcohol taxation in Denmark: a
modelling study. Cost Eff Resour Alloc, 2014a;12:1.
Holm AL, Veerman L, Cobiac L, Ekholm O, Diderichsen F. Costeffectiveness of preventive interventions to reduce alcohol
consumption in denmark. PloS one, 2014b;9:e88041.
Hoogenveen RT, van Baal PH, Boshuizen HC. Chronic disease projections
in heterogeneous ageing populations: approximating multi-state
models of joint distributions by modelling marginal distributions.
Math Med Biol, 2010;27:1-19.
Hopkins RB, Paradis J, Roshankar T, Bowen J, Tarride JE, Blackhouse G,
Lim M, O'Reilly D, Goeree R, Longo CJ. Universal or targeted
screening for fetal alcohol exposure: a cost-effectiveness
analysis. Journal of studies on alcohol, 2008;69:510-9.
Houwing S, Bijleveld FD, Commandeur JJF, Vissers L. Het werkelijk
aandeel verkeersdoden als gevolg van alcohol Aanpassing
schattingsmethodiek. R-2014-32. Den Haag: SWOV, 2014.
Husereau D, Drummond M, Petrou S, Carswell C, Moher D, Greenberg D,
Augustovski F, Briggs AH, Mauskopf J, Loder E. Consolidated
Health Economic Evaluation Reporting Standards (CHEERS)-explanation and elaboration: a report of the ISPOR Health
Economic Evaluation Publication Guidelines Good Reporting
Practices Task Force. Value Health, 2013;16:231-50.
IAS. UK alcohol-related crime statistics. [cited 2016; Available from:
http://www.ias.org.uk/Alcohol-knowledge-centre/Crime-andsocial-impacts/Factsheets/UK-alcohol-related-crimestatistics.aspx
Pagina 108 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Isalberti C, Van der Linden T, Legrand S-A, Verstraete A, Bernhoft IM,
Hels T, Olesen MN, Houwing S, Houtenbos M, Mathijssen R.
Prevalence of alcohol and other psychoactive substances in
injured and killed drivers: University Gent, 2011.
IVZ. Alcoholhulpvraag in Nederland
Belangrijkste ontwikkelingen van de hulpvraag voor
alcoholproblematiek in de verslavingszorg 2005-2014. Houten: Stichting
IVZ.: Stichting IVZ, 2015.
Jacobs-van der Bruggen MA, van Baal PH, Hoogenveen RT, Feenstra TL,
Briggs AH, Lawson K, Feskens EJ, Baan CA. Cost-effectiveness of
lifestyle modification in diabetes patients. Diabetes Care, 2009.
Jellinek. Hoeveel mensen overlijden er door alcohol, tabak en andere
drugs? 2015 [cited 2016; Available from:
https://www.jellinek.nl/vraag-antwoord/hoeveel-mensenoverlijden-er-door-alcohol-tabak-en-drugs/
Kamer_der_Staten-Generaal E. Voorstel van wet van de leden
Voordewind, Van der Staaij, Bouwmeester en Bruins Slot
houdende wijziging van de Drank- en Horecawet, teneinde enkele
leeftijdsgrenzen te verhogen van 16 naar 18 jaar en de preventie
en handhaving te verankeren, Memorie van Antwoord.
Kamerstuk 33 341; 2013.
Kieran JA, Norris S, O'Leary A, Walsh C, Merriman R, Houlihan D,
McCormick PA, McKiernan S, Bergin C, Barry M. Hepatitis C in the
era of direct-acting antivirals: real-world costs of untreated
chronic hepatitis C; a cross-sectional study. BMC infectious
diseases, 2015;15:471.
Koopmans C, Heyma A, Hof B, Imandt M, Kok L, Pomp M. Werkwijzer
voor kosten-batenanalyse in het sociale domein Literatuur en
bijlagen. Amsterdam: SEO Economisch Onderzoek, 2016a.
Koopmans C, Heyma A, Hof B, Imandt M, Kok L, Pomp M. Werkwijzer
voor MKBA’s in het sociaal domein Hoofdrapport. Amsterdam:
SEO Economisch Onderzoek, 2016b.
Korf D, Visscher T, Smit-Dopmeijer J. Overweight, unhealthy behaviours
and study-delay: A cross-sectional study among university
students in Zwolle, the Netherlands. Amsterdam: Vu University,
2012.
Korsakovkenniscentrum. Syndroom van Korsakov. 2015 [cited 2016;
Available from:
http://www.korsakovkenniscentrum.nl/syndroom-van-korsakov
KPMG. Kosten en baten van alcoholzorg en -preventie, 2001.
Krol M, Stolk E, Brouwer W. Predicting productivity based on the EQ-5D:
an explorative study. Eur J Health Econ, 2014;15:465-75.
Lanting C, De Vroome E, Elias S, Bausch-Goldbohm S. De bijdrage van
leefstijlfactoren aan de incidentie van en de sterfte aan kanker in
Nederland. TNO/LA 2014 R10733. Leiden: TNO, 2014a.
Lanting CI, de Vroome EM, Elias SG, van den Brandt PA, van Leeuwen
FE, Kampman E, Kiemeney LA, Peeters PH, de Vries E, BauschGoldbohm RA. [Contribution of lifestyle factors to cancer:
secondary analysis of Dutch data over 2010 and a projection for
2020]. Ned Tijdschr Geneeskd, 2014b;159:A8085.
Lemmers L. Alcohol en uitgaansgeweld. De stand van zaken. Utrecht:
Trimbos Institute, 2014.
Lokkerbol J, Adema D, de Graaf R, ten Have M, Cuijpers P, Beekman A,
Smit F. Non-fatal burden of disease due to mental disorders in
Pagina 109 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

the Netherlands. Social psychiatry and psychiatric epidemiology,
2013;48:1591-9.
Meier PM. Independent review of the effects of alcohol pricing and
promotion – Part A: systematic review. : University of Sheffield,
2008.
Middleton JC, Hahn RA, Kuzara JL, Elder R, Brewer R, Chattopadhyay S,
Fielding J, Naimi TS, Toomey T, Lawrence B, Task Force on
Community Preventive S. Effectiveness of policies maintaining or
restricting days of alcohol sales on excessive alcohol consumption
and related harms. Am J Prev Med, 2010;39:575-89.
Miners AH, Martin NK, Ghosh A, Hickman M, Vickerman P. Assessing the
cost-effectiveness of finding cases of hepatitis C infection in UK
migrant populations and the value of further research. Journal of
viral hepatitis, 2014;21:616-23.
Movisie. Huiselijk geweld: aard en omvang, gevolgen, hulverlening en
aanpak. 2011 [cited 2016; Available from:
http://www.huiselijkgeweld.nl/doc/feiten/factsheet_movisie_mei
_2011_website.pdf
Movisie. Huiselijk geweld: Aard en omvang, gevolgen, hulpverlening en
aanpak. 2013 [cited 2016; Available from:
http://www.huiselijkgeweld.nl/doc/feiten/factsheet_huiselijk_gew
eld_november_2013.pdf
Nelson JP. . Advertising bans, monopoly and alcohol demand: testing for
substitution effects using state panel data. Review of Industrial
Organization 2003;22:1-25.
Nelson JP. Meta-analysis of alcohol price and income elasticities - with
corrections for publication bias. Health Econ Rev, 2013;3:17.
Nelson JP, Young, D.J. Do advertising bans work? An international
comparison. . Journal of Advertising 2001;20:273-96.
NovioConsult. Toezicht Drank- en Horecawet door gemeenten,
bevindingen evaluatieonderzoek, 2010.
Pidd KJ, Berry JG, Roche AM, Harrison JE. Estimating the cost of alcoholrelated absenteeism in the Australian workforce: the importance
of consumption patterns. . Medical Journal of Australia
2006;185:637-41.
Pomp M, Schoemaker CG, Polder JJ. Op weg naar maatschappelijke
kosten-batenanalyses voor preventie en zorg. 010003003/2014.
Bilthoven: RIVM, 2014.
Popova S, Lange S, Rehm J. The Burden and Economic Impact of Fetal
Alcohol Spectrum Disorder in Canada. Toronto: Centre for
Addiction and Mental Health, 2015.
Post NAM, de Bekker-Grob EW, Mackenbach JP, Slobbe LCW. Kosten van
preventie in Nederland in 2007. Bilthoven: RIVM, 2010.
Purshouse R, Brennan A, Latimer N, Meng Y, Rafia R, Jackson R, Meier
P. Modelling to assess the effectiveness and cost-effectiveness of
public health related strategies and interventions to reduce
alcohol attributable harm in England using the Sheffield Alcohol
Policy Model version 2.0 Report to the NICE Public Health
Programme Development Group. Sheffield: University of
Sheffield, 2009.
Rehm J, Mathers C, Popova S, Thavorncharoensap M, Teerawattananon
Y, Patra J. Global burden of disease and injury and economic cost
attributable to alcohol use and alcohol-use disorders. Lancet,
2009;373:2223-33.
Pagina 110 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

RIVM. Cijfertool Kosten van Ziekten. 2015 [cited 2016; Available from:
https://kostenvanziektentool.volksgezondheidenzorg.info/tool/ne
derlands/
Roche AM, Pidd K, Berry JG, Harrison JE. Workers' drinking patterns: the
impact on absenteeism in the Australian work-place. Addiction,
2008;103:738-48.
Romieu I, Scoccianti C, Chajes V, de Batlle J, Biessy C, Dossus L,
Baglietto L, Clavel-Chapelon F, Overvad K, Olsen A, Tjonneland
A, Kaaks R, Lukanova A, Boeing H, Trichopoulou A, Lagiou P,
Trichopoulos D, Palli D, Sieri S, Tumino R, Vineis P, Panico S,
Bueno-de-Mesquita HB, van Gils CH, Peeters PH, Lund E, Skeie
G, Weiderpass E, Quiros Garcia JR, Chirlaque MD, Ardanaz E,
Sanchez MJ, Duell EJ, Amiano P, Borgquist S, Wirfalt E, Hallmans
G, Johansson I, Nilsson LM, Khaw KT, Wareham N, Key TJ, Travis
RC, Murphy N, Wark PA, Ferrari P, Riboli E. Alcohol intake and
breast cancer in the European prospective investigation into
cancer and nutrition. Int J Cancer, 2015;137:1921-30.
Romijn G, Renes G. Algemene leidraad voor maatschappelijke kostenbaten analyse. Den Haag: CPB/PBL, 2013.
Ronksley PE, Brien SE, Turner BJ, Mukamal KJ, Ghali WA. Association of
alcohol consumption with selected cardiovascular disease
outcomes: a systematic review and meta-analysis. BMJ,
2011;342:d671.
Saffer H. Alcohol Consumption and Alcohol Advertising Bans. Cambridge,
MA.: Cambridge, MA: National Bureau of Economic Research.,
2000.
Saffer H, Dave D. Alcohol advertising and alcohol consumption by
adolescents. Health Econ, 2006;15:617-37.
Saffer H, Dave, D. Alcohol Consumption and Alcohol Advertising Bans. .
Applied Economics, 2002;34:1325-34.
Saffer H, Dave, D., Grossman, M. Behavioural economics and the
demand for alcohol: results from the NLSY97. Cambridge, MA.:
National Bureau of Economic Research., 2012.
Saffer H. D, D. Alcohol advertising and alcohol consumption by
adolescents. . Cambridge, MA.: National Bureau of Economic
Research, 2003.
Sampson PD, Streissguth AP, Bookstein FL, Little RE, Clarren SK,
Dehaene P, Hanson JW, Graham JM, Jr. Incidence of fetal alcohol
syndrome and prevalence of alcohol-related neurodevelopmental
disorder. Teratology, 1997;56:317-26.
Sassi F, Belloni A. Fiscal incentives, behavior change and health
promotion: what place in the health-in-all-policies
toolkit?.[Erratum appears in Health Promot Int. 2014
Dec;29(4):794]. Health Promot Internation, 2014;29 Suppl
1:i103-12.
Sassi FE. Tackling harmful alcohol use: economics and public health
policy. : OECD Publishing., 2015.
Scheltes W, Pleijster F, Bangma K. Effecten accijnsverhoging
gedistilleerde dranken. Zoetermeer: Panteia, 2013.
Siegfried N, Pienaar DC, Ataguba JE, Volmink J, Kredo T, Jere M, Parry
CD. Restricting or banning alcohol advertising to reduce alcohol
consumption in adults and adolescents. Cochrane Database Syst
Rev, 2014;11:CD010704.
Pagina 111 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Stockwell T, Zhao J, Panwar S, Roemer A, Naimi T, Chikritzhs T. A
systematic review and meta-analysis of alcohol consumption and
all-cause mortality. Journal of studies on alcohol and drugs,
2016;77:185-98.
Stouthard MEA, Essink-Bot ML, Bonsel GJ. Disability weights for
diseases: A modified protocol and results for a Western European
region. European Journal of Public Health, 2000;10:24-30.
Suijkerbuijk AWM, van Gils PF, de Wit GA. De kosteneffectiviteit van
interventies gericht op verslaving aan alcohol en middelen. Een
review van de literatuur. 133499001/2014: RIVM, 2014.
SWOV. [cited; Available from:
https://www.swov.nl/NL/Research/cijfers/Cijfers_Ongevallen.htm
ter Bogt T, van Lieshout M, Doornwaard S, Eijklemans Y.
Middelengebruik en voortijdig schoolverlaten. Utrecht:
Universiteit Utrecht
Trimbos-instituut, 2009.
Tiessen-Raaphorst A, Breedveld K. Een gele kaart vor de sport Een quick
scan naar wenselijke en onwenselijke praktijken in de sport. The
Hague: The Netherlands Institute for Social Research, 2007.
Van Baal PHM, Feenstra TL, Hoogenveen RT, de Wit GA. Cost
effectiveness analysis with the RIVM Chronic Disease Model.
260706002. Bilthoven: RIVM, 2005.
van der Veen HCJ, Bogaerts S. Huiselijk geweld in Nederland. Den Haag:
WODC, 2010.
Van Dorsselaer S, Goossens FX. Alcohol-, tabaks- en drugsgebruik door
studenten. Utrecht: Trimbos Institute, 2015.
van Gils PF, Hamberg-van Reenen HH, van den Berg M, Tariq L, de Wit
GA. The scope of costs in alcohol studies: Cost-of-illness studies
differ from economic evaluations. Cost Eff Resour Alloc,
2010;8:15.
Van Laar MW, Van Ooyen-Houben MMJ, Cruts AAN, Meijer RF, Croes E,
Ketelaars APM, P.M. vdP. Nationale Drug Monitor, jaarbericht
2015. utrecht: Trimbos Instituut, 2015.
Van Wieringen H, Letteboer TGW, Rodrigues Pereira R, De Ruiter S,
Balemans WAF, Lindhout D. Diagnostiek van foetale
alcoholspectrumstoornissen. Ned Tijdschr Geneeskd., 2010;154.
Veiligheid.nl. beter zicht op alcohol- en drugsgerelateerde ongevallen.
2015 [cited 2016; Available from:
https://www.veiligheid.nl/organisatie/actueel/nieuws/beter-zichtop-alcohol--en-drugsgerelateerde-ongevallen
Versteegh M VK, Evers S, de Wit GA, Prenger R, Stolk E. Dutch Tariff for
the 5-level version of the EQ-5D. Value Health, 2016;in press.
VTV. Volksgezondheid Toekomst Verkenning. 2014 [cited 2015 9 mei];
Available from:
Wagenaar AC, Salois MJ, Komro KA. Effects of beverage alcohol price
and tax levels on drinking: a meta-analysis of 1003 estimates
from 112 studies. Addiction, 2009;104:179-90.
Wagenaar AC, Tobler AL, Komro KA. Effects of alcohol tax and price
policies on morbidity and mortality: a systematic review. Am J
Public Health, 2010;100:2270-8.
Ware JE, Jr., Sherbourne CD. The MOS 36-item short-form health
survey (SF-36). I. Conceptual framework and item selection.
Medical care, 1992;30:473-83.
Pagina 112 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

WCRF/AICR. Food, Nutrition, Physical Activity, and the Prevention of
Cancer: a Global Perspective Washington DC: World Cancer
Research Fund / American Institute for Cancer Research., 2007.
Whyte S, Harnan S. Effectiveness and cost-effectiveness of an
awareness campaign for colorectal cancer: a mathematical
modeling study. Cancer Causes Control, 2014.
York_Health_Economics_Consortium. The societal cost of alcohol misuse
in Scotland for 2007: University of York, 2010.
Zhang X, Hatcher B, Clarkson L, Holt J, Bagchi S, Kanny D, Brewer RD.
Changes in density of on-premises alcohol outlets and impact on
violent crime, Atlanta, Georgia, 1997-2007. Prev Chronic Dis,
2015;12:E84.
Zorginstituut_Nederland. Richtlijn voor het uitvoeren van economische
evaluaties in de gezondheidszorg Bijlage 1: Kostenhandleiding:
Methodologie van kostenonderzoek en referentieprijzen voor
economische evaluaties in de gezondheidszorg. Diemen:
Zorginstituut Nederland, 2015.

Pagina 113 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Appendix 1: Begrippenlijst

Consumentensurplus
Consumentensurplus is een maat voor de welvaartswinst die consumenten
verkrijgen uit het kopen en vervolgens consumeren van goederen en diensten.
Het consumentensurplus is het verschil tussen het totale bedrag dat
consumenten bereid zijn te betalen voor een product of dienst, bijvoorbeeld
alcohol, en het totale bedrag dat ze daadwerkelijk betalen.
Prijselasticiteit
Prijselasticiteit is het begrip dat wordt gebruikt om de relatie tussen
prijsveranderingen en veranderingen in de vraag uit te drukken. Prijselasticiteit
meet de mate waarin de vraag naar een product of dienst reageert op een
verandering van de prijs van dat product of die dienst. Prijselasticiteit beschrijft
het percentage van verandering in de gevraagde hoeveelheid in reactie op een
verandering van de prijs met 1% (ceteris paribus, d.w.z. als alle andere factoren
die de vraag bepalen, zoals inkomen, constant blijven). Als bijvoorbeeld de prijs
stijgt met 10% en de gevraagde hoeveelheid afneemt met 25%, is de
prijselasticiteit bij de aanvankelijke prijs en hoeveelheid -2,5. In dit rapport is
onze puntschatting voor de prijselasticiteit van de vraag naar alcohol -0,50. Dat
houdt in dat een verhoging van de prijs van alcoholische dranken met 1% zou
leiden tot een afname van het alcoholgebruik met 0,5%, op basis van bewijs dat
wordt besproken in sectie 2.2.1.
Producentensurplus
Producentensurplus is een economische maat voor het verschil tussen het
bedrag dat een producent ontvangt uit de verkoop van een product of dienst en
het laagste bedrag dat die producent bereid is te accepteren voor dat product of
die dienst. Het verschil, of surplus, is het voordeel dat de producent ontvangt bij
de verkoop van het product of de dienst.
Relatief risico
Het relatieve risico (RR) is de mate van waarschijnlijkheid dat de gebeurtenis
plaatsvindt in een blootgestelde groep in verhouding tot de waarschijnlijkheid
dat de gebeurtenis plaatsvindt in een niet-blootgestelde groep. Het RR voor het
optreden van een beroerte in een groep zware drinkers (6 of meer glazen per
dag) is bijvoorbeeld 1,62 (Ronksley et al., 2011).
Standaardglas
In onze berekeningen is het alcoholgebruik gedefinieerd aan de hand van
standaardglazen. Voor elk type alcohol dat wordt geconsumeerd (bier, wijn,
sterke drank) bevat een standaardglas 10 gram alcohol.

Pagina 114 van 128

RIVM Rapport 2016-0133

Appendix 2A: Relatieve risico’s die zijn gebruikt in het RIVMCZM

Twee recente Nederlandse rapporten zijn gebruikt om actuele relatieve risico's
van alcoholgebruik voor chronische ziekten en mortaliteit te verkrijgen. Het
eerste rapport was de Richtlijn goede voeding van de Gezondheidsraad uit 2015
(Gezondheidsraad, 2015a), waarin een overzicht wordt gegeven van
gepubliceerde relatieve risico's op verschillende ziekten. Hieruit hebben we de
relatieve risico's geselecteerd waarvan de dosis-effectrelatie was vermeld. Het
tweede rapport was het TNO-rapport over leefstijl en kanker uit 2014 (Lanting,
2014a) waarin de kansen op het optreden van kanker zijn weergegeven als
functie van dagelijks alcoholgebruik. We hebben deze kansen omgerekend naar
relatieve risico's. Zie de tabellen 1, 2, 3 en 4 voor de relatieve risico's per half
standaardglas per dag. Voor de risicoklassen van alcoholgebruik in het RIVMCZM hebben we gemiddelde relatieve risico's berekend, waarbij de
referentiecategorie van 0,0-0,5 standaardglazen per dag het gemiddelde is van
de kolommen 0-0 en 0-0,5 glazen per dag in tabel 1 en 2. Alle relatieve risico's
zijn gedeeld door dit gemiddelde relatieve risico om er zeker van te zijn dat het
relatieve risico in de referentiecategorie altijd 1,00 was. De resulterende RR's
zijn weergegeven in de tabellen 5 en 6.

Pagina 115 van 128

Tabel A1. Relatieve risico’s voor mannen, Rapport Gezondheidsraad 2015 (Gezondheidsraad, 2015a)
Mannen
glazen per dag (1 standaardglas bevat 10 g alcohol)
Van
0
0
0,5
1
1,5
2
2,5
3
3,5
4
4,5
Bron
Tot
0
0,5
1
1,5
2
2,5
3
3,5
4
4,5
5
(Ferrari et al.,
2014)
Totale mortaliteit
1,29
1
0,93
0,93
0,99
0,99
0,99
1,15
1,15
1,15
1,15
(Ronksley,
Ischemische
2011)
hartklachten
1
0,96
0,75
0,75
0,66
0,66
0,66
0,67
0,67
0,67
0,67
(Ronksley,
2011)
CVA
1
0,81
0,8
0,8
0,92
0,92
0,92
1,15
1,15
1,15
1,15
(Romieu et al.,
2015)
Borstkanker
n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t.

5
5,5

5,5
6

6
+

1,15

1,15

1,53

0,67

0,67

0,76

1,15

1,15

1,62

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Tabel A2. Relatieve risico's voor vrouwen, Rapport Gezondheidsraad 2015 (Gezondheidsraad, 2015a)
Vrouwen
glazen per dag (1 standaardglas bevat 10 g alcohol)
Van

0

0

0,5

1

1,5

2

2,5

3

3,5

4

Bron

Tot

0

0,5

1

1,5

2

2,5

3

3,5

4

+

(Ferrari, 2014)

Totale mortaliteit

1,26

1

1,02

1,02

1,06

1,06

1,06

1,27

1,27

1,27

(Ronksley, 2011)

Ischemische hartklachten

1

0,96

0,75

0,75

0,66

0,66

0,66

0,67

0,67

0,67

(Ronksley, 2011)

CVA

1

0,81

0,8

0,8

0,92

0,92

0,92

1,15

1,15

1,15

(Romieu, 2015)

Borstkanker

1,04

1

1,06

1,06

1,12

1,12

1,12

1,25

1,25

1,25

RIVM Report 2016-0065

Tabel A3. Relatieve risico's voor mannen, TNO-rapport over leefstijl en kanker (Lanting, 2014a)
Mannen
glazen per dag (1 standaardglas bevat 10 g alcohol)
Van
0
0 0,5
1 1,5
2 2,5
3 3,5
4 4,5
5
Bron
Tot
0
0,5
1 1,5
2 2,5
3 3,5
4 4,5
5 5,5
(WCRF/AICR, 2007)
Slokdarmkanker
1
2
2
3
3
3
3
3
3
7
7
7
(WCRF/AICR, 2007)
Strottenhoofdkanker
1
1
1
1,6
1,6
1,6
1,6
1,6
1,6
2,6
2,6
2,6
Kanker in de
(WCRF/AICR, 2007)
mondholte
1
1,4
1,4
2
2
2
2
2
2
5,8
5,8
5,8

Tabel A4. Relatieve risico's voor vrouwen, TNO-rapport over leefstijl en kanker (Lanting, 2014a)
Vrouwen
glazen per dag (1 standaardglas bevat 10 g alcohol)
Van
0
0
0,5
1
1,5
2
2,5
3
3,5
4
Bron
Tot
0
0,5
1
1,5
2
2,5
3
3,5
4
+
(WCRF/AICR, 2007)
Slokdarmkanker
1
2
2
3
3
3
3
3
3
6
(WCRF/AICR, 2007)
Strottenhoofdkanker
1
1
1
2
2
2
2
2
2
3
Kanker in de
(WCRF/AICR, 2007)
mondholte
1
1,25
1,25
1,5
1,5
1,5
1,5
1,5
1,5
6

5,5
6
7
2,6

6
+
7
2,6

5,8

5,8

RIVM Report 2016-0065

Tabel A5. Relatieve risico's voor mannen gebruikt in het Chronische Ziekten Model van het RIVM
Mannen

glazen per dag (1 standaardglas bevat 10 g alcohol)
Van

0

0,5

1

1,5

2

2,5

3

3,5

4

4,5

5

5,5

6

Bron

Tot

0,5

1

1,5

2

2,5

3

3,5

4

4,5

5

5,5

6

+

(Ferrari, 2014)

Totale mortaliteit

1,00

0,87

0,87

0,87

0,87

0,87

0,87

1,00

1,00

1,00

1,00

1,17

1,17

(Ronksley, 2011)

Ischemische
hartklachten

1,00

0,71

0,71

0,71

0,71

0,71

0,71

0,68

0,68

0,68

0,68

0,73

0,73

(Ronksley, 2011)

CVA

1,00

1,01

1,01

1,01

1,01

1,01

1,01

1,27

1,27

1,27

1,27

1,53

1,53

(Romieu, 2015)

Borstkanker

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

(WCRF/AICR, 2007)

Slokdarmkanker

1,00

1,89

1,89

1,89

1,89

1,89

1,89

4,00

4,00

4,00

4,00

4,67

4,67

(WCRF/AICR, 2007)

Strottenhoofdkanker

1,00

1,50

1,50

1,50

1,50

1,50

1,50

2,35

2,35

2,35

2,35

2,60

2,60

(WCRF/AICR, 2007)

Kanker in de
mondholte

1,00

1,58

1,58

1,58

1,58

1,58

1,58

4,04

4,04

4,04

4,04

4,83

4,83

Tabel A6. Relatieve risico's voor vrouwen gebruikt in het Chronische Ziekten Model van het RIVM
Vrouwen

glazen per dag (1 standaardglas bevat 10 g alcohol)
Van

0

0,5

1

1,5

2

2,5

3

3,5

4

Bron

Tot

0,5

1

1,5

2

2,5

3

3,5

4

+

(Ferrari, 2014)

Totale mortaliteit

1,00

0,92

0,92

0,92

0,92

1,03

1,03

1,12

1,12

(Ronksley, 2011)

Ischemische
hartklachten

1,00

0,72

0,72

0,72

0,72

0,68

0,68

0,68

0,68

(Ronksley, 2011)

CVA

1,00

0,95

0,95

0,95

0,95

1,14

1,14

1,27

1,27

(Romieu, 2015)

Borstkanker

1,00

1,07

1,07

1,07

1,07

1,16

1,16

1,23

1,23

(WCRF/AICR, 2007)

Slokdarmkanker

1,00

1,83

1,83

1,83

1,83

2,00

2,00

3,00

3,00

(WCRF/AICR, 2007)

Strottenhoofdkanker

1,00

1,75

1,75

1,75

1,75

2,00

2,00

2,50

2,50

(WCRF/AICR, 2007)

Kanker in de
mondholte

1,00

1,28

1,28

1,28

1,28

1,33

1,33

3,33

3,33

APPENDIX 2B: Achtergrondgegevens over ziekten die verband houden met alcohol

Tabel A7: Gezondheidsgevolgen van alcoholgebruik: incidentie, prevalentie, PAF, utiliteitsgewicht en kosten (€ 2013)
Ziekte

Incidentie

Prevalentie

Populationattributable
fraction (PAF)

Utiliteitsgewicht

Kosten (miljoen
euro)

Netto positief effect op
gezondheid
Ischemische hartklachten

- 17.800 [1]

- 241.000 [1]

-0,38

0,712 [2]

-584 [1]

Diabetes type 2

- 11.100 [1]

- 179.000 [1]

-0,22

0,802 [2]

-288 [1]

Subtotaal positieve effecten

-872

Positief gezondheidseffect van
matig alcoholgebruik en
negatief gezondheidseffect van
hoge inname
Beroerte (matig alcoholgebruik)

- 564 [1]

- 3.990 [1]

-0,02

0,391 [2]

-41 [1]

Beroerte (hoog alcoholgebruik)

503 [1]

3.760 [1]

0,02

0,391 [2]

34 [1]

Subtotaal gemengde effecten

-7

Netto negatief effect op
gezondheid
Borstkanker

1.315 [3]

17.200 [3]

0,07

0.744 [2]

Kanker in de mondholte

637 [3]

1.400 [3]

0,37

0,44 [2]

10 [4]

Strottenhoofdkanker

142 [3]

3.800 [3]

0,37

0,44 [2]

104 [5]

Slokdarmkanker

228 [3]

3.700 [3]

0,48

0,407 [2]

105 [4]

Leverkanker

106 [3]

162 [3]

0,45 [6]

4 [7]

Darmkanker

1.419 [3]

12.500 [3]

0,7 [8]

74 [4]

Verslaving

45 [4]

n.v.t.

29.247 [9]

1,00

0,855 [10]

293 [9]

Hersenschade als gevolg van alcohol
(Wernicke/Korsakov)

900 [11]

9.000 [11]

1,00

0,37 [12]

546 [13]

Foetaal alcoholsyndroom

51 [14]

5.100 [14]

1,00

0,47 [15]

20 [16]

Subtotaal negatieve effecten
Totale netto kosten

1.201
322

RIVM Report 2016-0065

[1] Berekend met RIVM-CZM, volgens een benadering op basis van population-attributable risk (PAR):
De bijdrage van alcoholgebruik aan het optreden van ischemische hartklachten, diabetes type 2 en beroerten is gekwantificeerd met behulp van het
population-attributable risk (aan bevolking toerekenbaar risico). PAR is de proportionele daling van het aantal gevallen van ziekte of overlijden in de
bevolking die zou optreden als de blootstelling aan een risicofactor werd verlaagd tot een alternatief ideaal blootstellingsscenario (d.w.z. geen
alcoholgebruik). We hebben de volgende twee vergelijkingen [1] en [2] gebruikt om de PAR's te berekenen:
𝑃𝑃𝑃𝑃𝑃𝑃𝑔𝑔,𝑎𝑎 =

∑4𝑖𝑖=1 𝑃𝑃𝑖𝑖,𝑔𝑔,𝑎𝑎 ×(𝑅𝑅𝑅𝑅𝑖𝑖,𝑔𝑔,𝑎𝑎 −1)
∑4𝑖𝑖=1 𝑃𝑃𝑖𝑖,𝑔𝑔,𝑎𝑎 ×𝑅𝑅𝑅𝑅𝑖𝑖,𝑔𝑔,𝑎𝑎

[1]

waarin g = gender; a = leeftijd, PAR = aandeel van de ziekte dat wordt veroorzaakt door alcoholgebruik; i = alcoholconsumptiecategorie; Pi = aandeel in
i; en RRi = relatief risico van het optreden van de ziekte, en
𝑆𝑆𝑆𝑆𝑆𝑆𝑆𝑆𝑆𝑆𝑆𝑆 =

∑𝑔𝑔,𝑎𝑎 𝑃𝑃𝑃𝑃𝑃𝑃𝑔𝑔,𝑎𝑎 ×𝐷𝐷𝐷𝐷𝐷𝐷𝑔𝑔,𝑎𝑎
∑𝑔𝑔,𝑎𝑎 𝐷𝐷𝐷𝐷𝐷𝐷𝑔𝑔,𝑎𝑎

[2]

waarin SUMPAR = PAR voor de totale bevolking en DIS = absolute incidentie/prevalentie/kosten. Alle parameters zijn afhankelijk van leeftijd en sekse.
Zie Appendix 2A voor uitleg en verantwoording van de RR's die zijn gebruikt in het RIVM-CZM.
[2] Complement van 'disability weight' (= 1 - disability weight) zoals vermeld in het Nederlandse onderzoek naar ziektelast. Bron: (Stouthard, 2000)
[3] Zie Appendix 2C voor schattingen van het aantal gevallen en de prevalentie in 2013. Voor schattingen van de welvaartsverliezen als gevolg van
alcohol in 2013 hebben we de prevalentiegegevens over tien jaar als basis voor onze schatting genomen. De Nederlandse Kankerregistratie vermeldt ook
de prevalentiegegevens voor vijf jaar en twintig jaar per type kanker. We hebben de prevalentiegegevens over tien jaar als "middelpuntschatting"
genomen, wat inhoudt dat er geen verliezen van de kwaliteit van leven in de welvaartsschattingen zijn opgenomen voor gevallen van kanker die meer
dan tien jaar geleden zijn opgetreden (d.w.z. de kwaliteit van leven is gelijk aan die van de algemene bevolking).

[4] Gegevens RIVM-CZM over kosten van ziekte, aangepast van eerdere Nederlandse onderzoeken naar de kosten van ziekte en geïndexeerd naar het
prijspeil van 2013. Totale kosten zijn de vermenigvuldiging van de kosten per patiënt uit het RIVM-CZM met de ziekteprevalentie.
[5] Bron: (Gourin et al., 2014). Gemiddelde kosten per patiënt geïndexeerd naar 2013 en omgerekend van USD naar euro's (1 USD = 0,8944 euro).
[6] Bron: (Miners et al., 2014)
[7] Gebaseerd op (Kieran, 2015)
[8] Bron: (Whyte & Harnan, 2014)
[9] Gegevens over aantal patiënten en totale kosten van verslavingszorg (alleen alcohol) van GGZ Nederland.

RIVM Report 2016-0065

[10] Middelpunt van aangepast disability weight voor alcoholmisbruik (0,13) en alcoholverslaving (0,16). Bron: (Lokkerbol et al., 2013)
[11] Bron voor prevalentie: Korsakov Kenniscentrum, 2015. Hier is het aantal Korsakov-/Wernicke-patiënten in Nederland geschat op 8.000-10.000. De
incidentie is onbekend. Als we aannemen dat patiënten met Korsakov een gemiddelde levensverwachting van tien jaar hebben na de diagnose, kunnen
we het aantal nieuwe gevallen per jaar schatten op 900.
[12] We nemen aan dat dit overeenkomt met de utiliteit van middelzware dementie (verpleegtehuis).
Bron: (Bermingham, 2014)
[13] De kosten voor verpleging en zorg, waaronder dagactiviteiten, bedragen €166,33 per patiënt per dag (Zorginstituut_Nederland, 2015). Dit komt
overeen met jaarlijkse zorgkosten van € 61.000 per patiënt.
[14] Bronnen over de incidentie en prevalentie van foetaal alcoholsyndroom (FAS) lopen sterk uiteen als het gaat om het aantal problemen dat onder
deze definitie valt. Sommige rekenen ook cognitieve beperkingen, ADHD en andere stoornissen hiertoe, terwijl andere een meer beperkte definitie
hanteren. De prevalentie van FAS is mogelijk bijna 1% (d.w.z. 0,009) van de totale bevolking (Sampson, 1997). Wij hanteren een meer beperkte
definitie van FAS, volgens een recent onderzoek van CDC (CDC., 2015). Met behulp van medische en andere dossiers hebben CDC-studies geconstateerd
dat in bepaalde gebieden van de Verenigde Staten 0,2 tot 1,5 baby's per 1000 levendgeborenen met foetaal alcoholsyndroom ter wereld komen. Voor
het meest recente CDC-onderzoek werden medische en andere dossiers geanalyseerd en werd foetaal alcoholsyndroom vastgesteld bij 0,3 van de 1000
kinderen in de leeftijd van 7 tot 9 jaar. Wij gebruiken dit cijfer van 0,3/1000 voor zowel incidentie als prevalentie.
[15] Bron: (Hopkins et al., 2008)
[16] De kosten voor de Nederlandse situatie zijn niet bekend. Als substituut voor de kosten van foetaal alcoholsyndroom, hebben we de kostengegevens
gebruikt van een recent Canadees rapport (Popova, 2015), waarin de gemiddelde jaarlijkse kosten voor foetaal alcoholsyndroom worden geschat op €
3.985 (na KKP-correctie).

APPENDIX 2C: Geschat aantal gevallen van kanker gerelateerd aan alcohol (2013)

Tabel A8: Gezondheidsgevolgen van alcoholgebruik: incidentie, prevalentie, PAF, utiliteitsgewicht en kosten (€ 2013)
%
alcoholgerelateerd
[2]

Totale
incidentie
in 2013
[3]

Incidentie
alcoholgerelateerd:
2013 [4]

Totale
prevalentie
5 jaar [5]:
2013 [3]

Prevalentie 5 jaar
alcoholgerelateerd:
2013 [6]

Totale
prevalentie
10 jaar
[5]: 2013
[3]

Prevalentie 10 jaar
alcoholgerelateerd:
2013 [6]

Borstkanker

7,7

17082

1315

70814

5452

120551

9282

Kanker in de
mondholte

36,4

1750

637

5494

2000

8242

3000

Strottenhoofdkanker

19,8

718

142

2738

542

4512

893

Slokdarmkanker [1]

44,1

518

228

810

357

997

440

Leverkanker

17,2

619

106

778

134

944

162

Darmkanker

10,8

13136

1419

42364

4575

64717

6989

[1] Van het totale aantal gevallen van slokdarmkanker dat wordt genoemd in het onderzoek van Lanting is 24% squameuze kanker, een vorm die wordt veroorzaakt door
alcohol. Andere vormen van slokdarmkanker houden geen verband met alcohol. Daarom werd het totale aantal gevallen van slokdarmkanker dat het IKNL meldt (incidentie
en prevalentie) vermenigvuldigd met 0,24.
[2] Bron: (Lanting, 2014b)
[3] Nederlandse Kankerregistratie/Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL)/ www.cijfersoverkanker.nl
[4] Totale incidentie van kanker vermenigvuldigd met percentage dat alcoholgerelateerd is (kolom 2)
[5] De prevalentie van kanker omvat alle personen die nog leven in een bepaald jaar (2013) en die dit type kanker hebben gehad in de afgelopen vijf jaar (totale
vijfjaarsprevalentie) of in de afgelopen tien jaar (totale tienjaarsprevalentie) (http://www.cijfersoverkanker.nl/definities-31.html).
[6] Totale prevalentie van kanker (gegevens voor vijf of tien jaar) vermenigvuldigd met percentage dat alcoholgerelateerd is (kolom 2)

APPENDIX 3A: Resultaten van sensitiviteitsanalyses voor het
beleidsscenario waarin de accijnzen worden verhoogd

De volgende sensitiviteitsanalyses zijn uitgevoerd voor de twee beleidsscenario's
waarin de accijnzen worden verhoogd:
1. Discontovoet:
1. Discontovoet van 4% voor kosten en effecten: bij een
accijnsverhoging van 50%, daalt de netto contante waarde van €17
miljard naar €14 miljard over een periode van 50 jaar. Bij een
accijnsverhoging van 200%, daalt de netto contante waarde van €42
miljard naar €36 miljard over een periode van 50 jaar.
2. Kortingspercentage van 1,5% voor kosten en effecten: bij een
accijnsverhoging van 50%, stijgt de netto contante waarde van €17
miljard naar €23 miljard over een periode van 50 jaar. Bij een
accijnsverhoging van 200%, stijgt de netto contante waarde van €42
miljard naar €57 miljard over een periode van 50 jaar.
2. Aan alcohol gerelateerd productiviteitsverlies. Als we geen rekening
houden met de aan alcoholgebruik gerelateerde productiviteitsdaling: bij
een accijnsverhoging van 50%, daalt de netto contante waarde van €17
miljard naar €15 miljard over een periode van 50 jaar. Bij een
accijnsverhoging van 200%, daalt de netto contante waarde van €42
miljard naar €34 miljard over een periode van 50 jaar.
3. Als de QALY-verschillen niet op €50.000 per QALY, maar op €100.000
per QALY worden gewaardeerd: bij een accijnsverhoging van 50%, stijgt
de netto contante waarde van €17 miljard naar €19 miljard over een
periode van 50 jaar. Bij een accijnsverhoging van 200%, stijgt de netto
contante waarde van €42 miljard naar €44 miljard over een periode van
50 jaar.
4. Tenslotte hebben we de prijselasticiteiten die in de base-case-analyses
worden gebruikt gevarieerd. Hier specificeren we scenario’s met een
hogere en lagere effectiviteit van de beleidsmaatregelen. Deze lagere en
hogere effectiviteit heeft te maken met de grenzen van het
betrouwbaarheidsinterval voor de prijselasticiteit zoals beschreven in de
meta-analyses van Wagenaar et al (Wagenaar, 2009). De verschillende
sensitiviteitsanalyses voor de beleidsmaatregel op het gebied van
accijnsverhoging worden beschreven in tabel 3A.1.

RIVM Report 2016-0065

Tabel 3A.1 Aannamen met betrekking tot prijselasticiteit
Gebruikte prijselasticiteit /
Nummer
Scenarionaam
consumptiewijziging
1
ondergrens accijns + 50%
prijselasticiteit -0,414
2
ondergrens accijns + 200%
prijselasticiteit -0,414
3
bovengrens accijns + 50%
prijselasticiteit -0,625
4
bovengrens accijns + 200%
prijselasticiteit -0,625
Wanneer wordt aangenomen dat een accijnsverhoging van 50% een kleiner
effect heeft (met een prijselasticiteit van -0,414), dan daalt de netto contante
waarde van €17 miljard naar €15 miljard over een periode van 50 jaar. De
maatschappelijke baten in deze sensitiviteitsanalyse staan afgebeeld in figuur
3A.1.
Figuur 3A.1 Maatschappelijke baten van een accijnsverhoging van 50% met een
lagere prijselasticiteit

Wanneer wordt aangenomen dat een accijnsverhoging van 50% een groter
totaaleffect op alcoholgebruik heeft (met een prijselasticiteit van -0,625), dan
stijgt de netto contante waarde van €17 miljard naar €20 miljard over een
periode van 50 jaar. De maatschappelijke baten staan afgebeeld in figuur 3A.2.
Figuur 3A.2 Maatschappelijke baten van een accijnsverhoging van 50% met een
hogere prijselasticiteit

Wanneer wordt aangenomen dat een accijnsverhoging van 200% een kleiner
effect heeft, dan stijgt de netto contante waarde van €42 miljard naar €43
miljard over een periode van 50 jaar. De maatschappelijke baten staan
afgebeeld in figuur 3A.3. Voor de bespreking van deze tegen-intuïtieve
resultaten verwijzen we naar de hoofdtekst (hoofdstuk 4).

Page 124 of 128

RIVM Report 2016-0065

Figuur 3A.3 Maatschappelijke baten van een accijnsverhoging van 200% met
een lagere prijselasticiteit

Wanneer wordt aangenomen dat een accijnsverhoging van 200% een groter
totaaleffect op alcoholgebruik heeft, dan daalt de netto contante waarde van
€42 miljard naar €37 miljard over een periode van 50 jaar. De maatschappelijke
baten staan afgebeeld in figuur 3A.4. Voor de bespreking van deze tegenintuïtieve resultaten verwijzen we naar de hoofdtekst (hoofdstuk 4).
Figuur 3A.4 Maatschappelijke baten van een accijnsverhoging van 200% met
een hogere prijselasticiteit

Page 125 of 128

RIVM Report 2016-0065

APPENDIX 3B: Resultaten van sensitiviteitsanalyses voor het
beleidsscenario waarin het aantal verkooppunten van
alcohol wordt beperkt

De volgende sensitiviteitsanalyses zijn uitgevoerd voor het beleidsscenario
waarin het aantal verkooppunten van alcohol wordt beperkt:
1. Discontovoet: Discontovoet van 4% voor kosten en effecten: bij een
verlaging van de concentratie van verkooppunten met 10%, daalt de
netto contante waarde van €4 miljard naar €3 miljard over een
periode van 50 jaar. Bij een verlaging van de concentratie van
verkooppunten met 25%, daalt de netto contante waarde van €10
miljard naar €8 miljard over een periode van 50 jaar. Discontovoet
van 1,5% voor kosten en effecten: bij een verlaging van de
concentratie van verkooppunten met 10%, stijgt de netto contante
waarde van €4 miljard naar €5 miljard over een periode van 50 jaar.
Bij een verlaging van de concentratie van verkooppunten met 25%,
stijgt de netto contante waarde van €10 miljard naar €13 miljard
over een periode van 50 jaar.
2. Als we geen rekening houden met aan alcohol gerelateerd
productiviteitsverlies: bij een verlaging van de concentratie van
verkooppunten met 10%, daalt de netto contante waarde van €4
miljard naar €3 miljard over een periode van 50 jaar. Bij een
verlaging van de concentratie van verkooppunten met 25%, daalt de
netto contante waarde van €10 miljard naar €8 miljard over een
periode van 50 jaar.
3. Als de QALY-verschillen niet op €50.000 per QALY, maar op
€100.000 per QALY worden gewaardeerd: bij een verlaging van de
concentratie van verkooppunten met 10%, stijgt de netto contante
waarde van €4 miljard naar €5 miljard over een periode van 50 jaar.
Bij een verlaging van de concentratie van verkooppunten met 25%,
stijgt de netto contante waarde van €10 miljard naar €11 miljard
over een periode van 50 jaar.
4. Tenslotte hebben we de prijselasticiteiten die in de base-caseanalyses worden gebruikt gevarieerd. Hier specificeren we scenario’s
met een hogere en lagere effectiviteit van de beleidsmaatregelen.
Deze lagere en hogere effectiviteit heeft te maken met de grenzen
van het betrouwbaarheidsinterval voor de prijselasticiteit zoals
beschreven in de meta-analyses van Wagenaar et al (Wagenaar,
2009). De verschillende sensitiviteitsanalyses worden beschreven in
tabel 3B.1.

Page 126 of 128

RIVM Report 2016-0065

Tabel 3B.1 Aannamen met betrekking tot de prijselasticiteit
Nummer
Scenarionaam
Gebruikte
prijselasticiteit /
consumptiewijziging
ondergrens concentratie
1
verkooppunten -10%
elasticiteit 0,03
ondergrens concentratie
2
verkooppunten -25%
elasticiteit 0,03
bovengrens concentratie
3
verkooppunten -10%
elasticiteit 0,37
bovengrens concentratie
4
verkooppunten -25%
elasticiteit 0,37

Wanneer wordt aangenomen dat een vermindering van de concentratie van
verkooppunten met 10% een kleiner effect op alcoholgebruik heeft, dan daalt de
netto contante waarde van €4 miljard naar €1 miljard over een periode van 50
jaar. De maatschappelijke baten van dit scenario staan weergegeven in figuur
3B.1.
Figuur 3B.1 Maatschappelijke baten van een vermindering van de concentratie
van verkooppunten met 10% met een kleiner effect op de vraag

Wanneer wordt aangenomen dat een vermindering van de concentratie van
verkooppunten met 10% een groter effect op alcoholgebruik heeft, dan stijgt de
netto contante waarde van €4 miljard naar €6 miljard over een periode van 50
jaar. De maatschappelijke baten van dit scenario staan weergegeven in figuur
3B.2.
Figuur 3B.2 Maatschappelijke baten van een vermindering van de concentratie
van verkooppunten met 10% met een groter effect op de vraag

Page 127 of 128

RIVM Report 2016-0065

Wanneer wordt aangenomen dat een vermindering van de concentratie van
verkooppunten met 25% een kleiner effect op alcoholgebruik heeft, dan daalt de
netto contante waarde van €10 miljard naar €1 miljard over een periode van 50
jaar. De maatschappelijke baten van dit scenario staan weergegeven in figuur
3B.3.
Figuur 3B.3 Maatschappelijke baten van een vermindering van de concentratie
van verkooppunten met 25% met een kleiner effect op de vraag

Wanneer wordt aangenomen dat een vermindering van de concentratie van
verkooppunten met 25% een groter effect op alcoholgebruik heeft, dan stijgt de
netto contante waarde van €10 miljard naar €16 miljard over een periode van
50 jaar. De maatschappelijke baten van dit scenario staan weergegeven in
figuur 3B.4.
Figuur 3B.4 Maatschappelijke baten van een vermindering van de concentratie
van verkooppunten met 25% met een groter effect op de vraag

Page 128 of 128