Primair onderwijs | Periodieke Peiling van het Onderwijsniveau

Balans van het Engels aan het einde van het
speciaal basisonderwijs
PPON-reeks nummer 57

Balans van het Engels aan
het einde van het speciaal
basisonderwijs
Uitkomsten van de peiling in 2013
Bertil Geurts
Bas Hemker
Wilma Vrijs
Engelse taal
PPON-reeks nummer 57
Periodieke Peiling van het Onderwijsniveau
Uitgave Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling 2014

Cito | Arnhem

Colofon
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Opdrachtgever: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Projectleiding: Jan van Weerden
Ontwerp peiling: Bertil Geurts, Bas Hemker, Jan van Weerden
Adviezen: Evelien Krikhaar, Judith Vloedgraven
Opgaven- en toetsconstructie: Marion Feddema, Bertil Geurts, Willy de Klijn, Wilma Vrijs
Coördinatie gegevensverzameling: Jan van Weerden
Secretariaat: Joke van Daal, Elsbeth Emmerink
Auteurs: Bertil Geurts, Wilma Vrijs
Psychometrische en statistische analyses: Bas Hemker
Bureauredactie: Loes Hiddink
Ontwerp grafieken en advies: Henk Heusinkveld, GGT
Grafische vormgeving en opmaak: Service unit, MMS
Foto omslag: Ron Steemers

© Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling Arnhem (2014)
Alle rechten voorbehouden. Niets uit dit werk mag zonder voorafgaande schriftelijke
toestemming van Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling worden openbaar gemaakt
en/of verveelvoudigd door middel van druk, fotokopie, scanning, computersoftware of andere
elektronische verveelvoudiging of openbaarmaking, microfilm, geluidskopie, film- of videokopie
of op welke wijze dan ook.
Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling Arnhem heeft getracht alle rechthebbenden te
achterhalen. Indien iemand meent als rechthebbende in aanmerking te komen, kan hij of zij zich
tot Cito wenden.

2

PPON

Voorwoord

Voorwoord

Voorwoord
In 2013 is de voor de eerste keer een peiling Engels aan het einde van het speciaal basis­
onderwijs uitgevoerd. In de peiling inventariseerden we verschillende aspecten van het
onderwijs­aanbod in de eindgroep en onderzochten we de prestaties van de leerlingen in de
eindgroep voor de verschillende vaardigheden in de Engelse taal. Ook is gekeken naar de
attitude ten opzichte van Engels en het buitenschools contact met Engels van leerlingen.
Daarmee wordt een belangrijke bijdrage geleverd aan de discussie over de verdere ontwikkeling
van dit onderwijsleergebied in het speciale basisonderwijs.
In 2013 verscheen de vierde Balans van het Engels in het basisonderwijs (Geurts & Hemker,
2013). Die balans staat in een inmiddels lange traditie van peilingsonderzoeken van PPON
waarin met een zekere regelmaat de kernvakken van het basisonderwijs worden onderzocht op
hun kwaliteit in termen van onderwijsaanbod en onderwijsopbrengst (zie verder Van Weerden
& Hiddink, 2013). Toen met ingang van 1990 ook het speciale basisonderwijs in de opdracht
werd opgenomen, bleef dat beperkt tot de onderwijsleergebieden rekenen en taal. Engels bleef,
net als wereldoriëntatie, vooralsnog buiten beschouwing.
In 2012 kwam het onderwerp echter opnieuw op de agenda van het onderwijsbeleid en naast
een geïntensiveerde aandacht voor de peiling in het reguliere basisonderwijs werd het vizier
van met name OCW ook gericht op de stand van zaken in het SBO. Cito is gevraagd een peiling
van Engels in de eindgroep SBO uit te voeren en we konden met deze opdracht ook een
verbinding leggen met de in 2013 afgeronde peiling Engels in jaargroep 8 in het reguliere
basisonderwijs.
Inmiddels zijn er diverse notities en ministeriële brieven gewijd aan de vraag hoe het onderwijs
in Engels op de basisschool en in het voortgezet onderwijs verder gestalte moet krijgen. In deze
discussie kunnen de betreffende balansen een belangrijke rol spelen, omdat argumentaties
kunnen worden voorzien van gegevens verkregen met empirisch onderzoek.
Peilingsonderzoek beoogt een nauwkeurig en gedetailleerd beeld te geven van wat leerlingen
weten en kunnen. Het is daarmee één van de instrumenten van de overheid voor de externe
kwaliteitsbewaking van het onderwijs (Netelenbos, 1995). Daarnaast zijn de resultaten van
peilings­onderzoek van belang voor allen – onderwijsorganisaties, onderzoekers en ontwikkelaars
van methoden, onderwijsbegeleiders en lerarenopleiders, leraren basisonderwijs en ouders – die
betrokken zijn bij de discussie over en de vormgeving van het onderwijs in de (speciale) basis­
school.
Met deze rapportage komen unieke gegevens beschikbaar over de kwaliteit van het onderwijs
in de Engelse taal, waarbij zowel het onderwijsaanbod is geïnventariseerd, de opbrengsten bij
leerlingen zijn gemeten, alsmede hun houding en gedrag in het omgaan met de Engelse taal,
zowel binnen- als buitenschools. Dit wordt gerapporteerd in onderling verband samen met
relevante achtergrondvariabelen, zoals geslacht, leeftijd en doorstroomprognose voor het
voortgezet onderwijs. Met deze uitkomsten kan nu, ondersteund met empirische data, opnieuw
antwoord worden gegeven op de centrale vraag voor peilingsonderzoek: wat kunnen leerlingen,
hoe varieert dat per vaardigheidsniveau en hoe hangt dat samen met achtergrondvariabelen?
Een groot aantal in- en externe medewerkers heeft direct of indirect aan de totstandkoming van
de afgelopen peilingsonderzoeken Engels bijgedragen. Dat is weergegeven in de colofon.
Speciale vermelding verdienen daarbij de leden van de klankbordgroepen en de constructie­
groepen, die samen met interne medewerkers respectievelijk het onderzoeksplan van

4

PPON

commentaar voorzagen en de opgaven bekritiseerden, dan wel nieuwe opgaven aandroegen.
Op deze wijze is gezorgd voor een stevige link met de onderwijspraktijk en de expertise in het
vakgebied.
Verder is dank verschuldigd aan de SBO-scholen die bereid waren om aan dit onderzoek deel te
nemen en het SBO-werkverband dat hierin een belangrijke bemiddelende rol speelde. Zonder
hun bereidheid om onze toetsleiders op hun scholen toetsen en taken te laten afnemen was dit
onderzoek niet uitvoerbaar geweest.
We hopen met deze rapportage een constructieve bijdrage te leveren aan het publieke debat
over de kwaliteit van het onderwijs en in het bijzonder die betreffende de vaardigheid in de
Engelse taal van leerlingen in de speciale basisschool.
Jan van Weerden
Projectleider PPON

5

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Samenvatting
In 2013 is de eerste peiling Engels aan het einde van het speciaal
basisonderwijs gehouden. Met de peiling inventariseerden we
verschillende aspecten van het onderwijsaanbod in de eindgroep en
onderzochten we de prestaties van de leerlingen in de eindgroep
voor de verschillende vaardigheden voor Engels. Ook is gekeken naar
de attitude ten opzichte van Engels en het buitenschools contact
met Engels van leerlingen. De belangrijkste uitkomsten uit de
peiling Engels in het speciaal basisonderwijs worden hieronder in
samenvatting weergegeven.

Tijd voor Engels
De onderwijstijd voor Engels in de eindgroep van het speciaal basisonderwijs verschilt
aanzienlijk per school. De tijd die aan Engels besteed wordt, varieert van 5 tot 40 uur per jaar.
Over alle leerjaren gerekend loopt de tijd voor Engels uiteen van 9 tot 80 uur. Gemiddeld
genomen wordt in het speciaal basisonderwijs ongeveer een derde minder tijd aan Engels
besteed dan in het regulier basisonderwijs.
paragraaf 3.1 | pagina 46

Methoden
Op de meeste SBO-scholen wordt een ook in het regulier basisonderwijs gangbare methode
Engels ingezet. Take it Easy, Hello World en Just Do It! zijn de meest gebruikte methoden.
Gemiddeld genomen wordt 60% van de methode gedaan; de percentages lopen uiteen van
20 tot 100. Leerkrachten in het speciaal basisonderwijs zijn over het algemeen tevreden over
de methode, maar niet over de mogelijkheden tot differentiatie. Op bescheiden schaal zetten
ze klassikaal aanvullend materiaal in.
paragraaf 3.2 | pagina 49

6

PPON

Activiteiten en werkvormen
In de lessen Engels wordt de meeste aandacht besteed aan spreken. Aan luisteren en
woordenschat wordt eveneens ruim aandacht besteed. Grammatica, lezen en schrijven
komen op de meeste SBO-scholen nauwelijks aan de orde. Engels wordt als voertaal en
instructietaal in de Engelse les minder gebruikt dan in het regulier basisonderwijs. De SBOleerlingen spreken relatief weinig Engels, zowel met de leerkracht als met elkaar. Tijdens de
lessen Engels wordt voor een groot deel klassikaal en docentgestuurd gewerkt. De helft van
de SBO-leerkrachten geeft de leerlingen huiswerk voor Engels. De meeste huiswerktijd
wordt, net als in het regulier basisonderwijs, besteed aan woordenschat.
paragraaf 3.3 | pagina 50

De leerkracht
Op bijna alle scholen geeft de groepsleerkracht ook de lessen Engels. Leerkrachten in het
speciaal basisonderwijs zijn gemotiveerd voor Engels. De scholing voor het geven van Engels
is redelijk divers. De tevredenheid over omvang en inhoud van Engels op de pabo is gering.
Net als hun collega’s in het reguliere basisonderwijs, hebben SBO-leerkrachten Engels meer
behoefte aan verbetering van hun taalvaardigheid dan van hun didactische vaardigheid.
De inschatting die leerkrachten maken van hun eigen taalvaardigheid Engels loopt uiteen
van ERK-niveau A2 (basisgebruiker, gevorderdenniveau) tot en met C1 (vaardige gebruiker,
beginnersniveau).
paragraaf 3.4 | pagina 55

Toetsing en overdracht van resultaten
Engels wordt voornamelijk getoetst met behulp van bij de methode geleverde toetsen.
Woordenschat wordt het meest getoetst. Andere vaardigheden worden nauwelijks getoetst.
Weinig SBO-scholen dragen de vorderingen van hun leerlingen in de Engelse taal over aan
het voortgezet onderwijs.
paragraaf 3.6 | pagina 61

Attitude van leerlingen
De leerlingen in de eindgroep van het speciaal basisonderwijs hebben een positieve attitude
t.o.v. Engels. SBO-leerlingen vinden Engels vooral een belangrijk vak voor hun toekomst,
maar niet zo’n gemakkelijk vak. De attitude ten opzichte van het spreken van Engels en het
luisteren naar Engels is beduidend positiever dat die ten opzichte van het lezen van Engels.
paragraaf 4.1 | pagina 64

7

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Buitenschools contact met Engels
SBO-leerlingen komen buiten school regelmatig in aanraking met de Engelse taal.
Wat luisteren betreft is dat ongeveer even vaak als leerlingen in het regulier basisonderwijs.
Spreken, schrijven en lezen doen ze minder dan hun leeftijdsgenoten in de reguliere groepen
8. De tijd die zij, alles bij elkaar, buiten school aan Engels besteden, zal voor de meeste
leerlingen hoger liggen dan de tijd die zij op school met Engels bezig zijn.
paragraaf 4.2 | pagina 66

Zelfinschatting door leerlingen
Leerlingen aan het einde van het speciaal basisonderwijs schatten hun eigen vaardigheid voor
Engels in op ongeveer ERK-niveau A2 (basisgebruiker, gevorderdenniveaus) voor lezen en
luisteren, op ongeveer A1-niveau (basis­gebruiker, beginnersniveau) voor spreken en iets onder A1
voor schrijven. Deze zelf­beoordelingen liggen beduidend lager dan die van leerlingen in de
reguliere groep 8. Jongens beoordelen hun eigen vaardigheid hoger dan meisjes. Ook SBOleerlingen van niet-Nederlandse herkomst schatten hun Engels hoger in dan leerlingen met een
Nederlandse achtergrond.
paragraaf 4.4 | pagina 70

Leerlingprestaties
Dat de vaardigheid van leerlingen in het speciaal onderwijs lager ligt dan die van leerlingen
in het regulier basisonderwijs, is geen verrassing, zeker wanneer we de geringere tijd voor
Engels in het SBO in aanmerking nemen. Op alle vaardigheden presteert de gemiddelde SBOleerling (percentiel-50) voor Engels iets onder het niveau van de percentiel-10 leerling in het
regulier basisonderwijs. Verschillen in vaardigheid vertonen een sterke samenhang met
doorstroom naar het voortgezet onderwijs. Leerlingen die naar de basisberoepsgerichte
leerweg van het vmbo gaan, presteren voor Engels beter dan leerlingen die doorgaan in het
voortgezet speciaal onderwijs en minder goed dan leerlingen die het onderwijs vervolgen op
de kaderberoepsgerichte leerweg of hoger. Jongens presteren over het algemeen iets beter
dan meisjes. Oudere en jongere leerlingen in de eindgroep doen het ongeveer even goed.
hoofdstuk 5 | pagina 80

8

PPON

Lezen
Van de leerlingen in het speciaal basisonderwijs haalt 42% de standaard Minimum die is
vastgesteld voor leerlingen die in het regulier basisonderwijs een EIBO-programma volgen.
De leesvaardigheid van de gemiddelde SBO-leerling lijkt op ongeveer ERK-niveau A1 te
zitten. Attitude en buitenschools contact met Engels hebben een groter effect op de
leesprestaties dan achtergrondkenmerken als geslacht en leeftijd. Met name het vragen om
hulp aan iemand bij het lezen van een Engelstalige website, het gemakkelijk vinden van
Engels, en heel vaak Engelstalige filmpjes kijken zonder ondertiteling (YouTube) hangen
samen met een hogere leesvaardigheid.
paragraaf 5.1 | pagina 80

Luisteren
45% van de SBO-leerlingen haalt de standaard EIBO-minimum voor luisteren. Ook voor
luisteren zijn er aanwijzingen dat de gemiddelde SBO-leerling op ERK-niveau A1
functioneert. Hulp vragen bij het lezen van een Engelstalige website, Engels gemakkelijk
vinden en heel vaak kijken naar niet ondertitelde Engelstalige filmpjes hebben een groot
effect op de luistervaardigheid Engels.
paragraaf 5.2 | pagina 95

Spreken
Hoewel de meeste tijd in het onderwijs van Engels besteed wordt aan spreken, zijn de
resultaten van SBO-leerlingen op de spreektaken vergelijkbaar met die bij andere
vaardigheden: een gemiddelde leerling in de eindgroep spreekt ongeveer even goed Engels
als een percentiel-10 leerling met een regulier EIBO-aanbod. Jongens presteren beter op de
spreektaken dan meisjes en jonge leerlingen doen het iets beter dan oudere leerlingen.
SBO‑leerlingen van buitenlandse herkomst behalen een wat hogere spreekvaardigheidsscore
dan leerlingen met een Nederlandse herkomst. Ook leerlingen die soms of best vaak Engels
spreken buiten school, leveren betere prestaties op de spreektaken.
paragraaf 5.3 | pagina 105

9

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Woordenschat
Precies de helft van de SBO-leerlingen haalt de standaard EIBO-minimum voor woordenschat.
Bij woordenschat zien we een klein effect op dyslexie. Bij lezen, luisteren en spreken
presteerden dyslectische leerlingen bijna even goed als niet-dyslectische. Ook op
woordenschat zijn de effecten van attitude en informeel leren van Engels groter dan die van
de meeste achtergrondkenmerken. Hulp vragen bij de bestudering van een Engelstalige
website, Engels gemakkelijk vinden en filmpjes op bijvoorbeeld YouTube bekijken hebben
een groot effect op woordenschat Engels. Hetzelfde geldt voor gewoon beginnen in een
Engelstalig boek dat een leerling graag wilt lezen
paragraaf 5.4 | pagina 121

10

PPON

Inhoud
		Voorwoord

4

		Samenvatting

6

		Inleiding

14

1

De domeinbeschrijving Engels

15

De leerlingen in het speciaal basisonderwijs
Het aanbod van Engels in het primair onderwijs
De kerndoelen Engels
De toetsconstructie
Het Europees Referentiekader (ERK)
Informeel leren
Aansluiting speciaal basisonderwijs en voortgezet onderwijs

17
17
18
19
23
24
24

Het peilingsonderzoek

27

De peilingsinstrumenten
Aanbodvragenlijsten
Voorafgaande inventarisatie
Attitudevragenlijst en vaardigheidsmeting
Achtergrondkenmerken
De steekproef van SBO-scholen en -leerlingen
De uitvoering van het onderzoek
De analyse van de resultaten
Standaarden
Rapportage van de resultaten
Balans SBO Engels
Schoolrapportages

28
28
29
30
31
32
34
35
36
37
37
42

Onderwijsaanbod Engels in het speciaal basisonderwijs

45

Onderwijstijd
Leermiddelen
Activiteiten en werkvormen in de lessen Engels
De leerkracht
Het Engels van de leerlingen
Toetsing en overdracht van resultaten

46
49
50
55
59
61

Attitude en achtergrond van leerlingen

63

4.1
4.2
4.3
4.4

Attitude ten opzichte van Engels
Informeel leren van Engels
Taalachtergrond van de leerlingen
Zelfbeoordeling door leerlingen

64
66
68
70

11

Inhoud

1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
1.7
2
2.1
2.1.1
2.1.2
2.1.3
2.1.4
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.6.1
2.6.2
3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
4

5
5.1
5.1.1
5.1.2
5.1.3
5.2
5.2.1
5.2.2
5.2.3
5.3
5.3.1
5.3.2
5.3.3
5.3.4
5.4
5.4.1
5.4.2
5.4.3

Resultaten van de vaardigheidsmeting

79

Lezen
Meting van leesvaardigheid
De leesvaardigheid van leerlingen in de eindgroep van het SBO
Verschillen in leesvaardigheid tussen leerlingen
Luisteren
Meting van luistervaardigheid
De luistervaardigheid van leerlingen in de eindgroep van het SBO
Verschillen in luistervaardigheid tussen leerlingen
Spreken
Meting van spreekvaardigheid
De beoordeling van de spreektaken
De spreekvaardigheid van leerlingen in de eindgroep van het SBO
Verschillen in spreekvaardigheid tussen leerlingen
Woordenschat
Meting van woordenschat
De woordenschat van leerlingen in de eindgroep van het SBO
Verschillen in woordenschat tussen leerlingen

80
80
87
90
95
95
99
102
105
105
110
114
116
121
121
124
125

		Literatuur

12

PPON

131

Inleiding

Inleiding

Inleiding
In 1986 is in opdracht van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen het project
Periodieke Peiling van het Onderwijsniveau (PPON) gestart. Het belangrijkste doel van het
project is periodiek gegevens te verzamelen over het onderwijsaanbod en de onderwijs­
resultaten in het basisonderwijs en het speciaal basisonderwijs om daarmee een empirische
basis te bieden voor de algemene maatschappelijke discussie over de inhoud en het niveau van
het onderwijs. Het onderzoek richt zich voornamelijk op de drie volgende vragen:
• Waaruit bestaat het onderwijsaanbod in een bepaald leer- en vormingsgebied?
• Welke resultaten in termen van kennis, inzicht en vaardigheden zijn er in de betreffende
onderwijsfase in een leerstofdomein gerealiseerd?
• Welke veranderingen of ontwikkelingen in aanbod en opbrengst zijn er in de loop van de tijd
te traceren?
Peilingsonderzoek is een van de instrumenten van de overheid voor de externe kwaliteits­
bewaking van het onderwijs. Daarnaast zijn de resultaten van peilingsonderzoek van belang
voor allen die betrokken zijn bij de discussie over en de vormgeving en kwaliteit van het
onderwijs in de basisschool: onderwijsorganisaties, onderzoekers en ontwikkelaars van
methoden, onderwijsbegeleiders en lerarenopleiders, onderwijsinspectie, leerkrachten
basisonderwijs en ouders.
Peilingsonderzoek tracht zoveel mogelijk een nauwkeurig en gedetailleerd beeld van de
vaardigheden van leerlingen te schetsen. Dat is ook het uitgangspunt van het onderzoek in
2012 naar de beheersing van Engels van leerlingen aan het eind van het primair onderwijs
geweest. Het betrof in dit geval de leesvaardigheid, luistervaardigheid, schrijfvaardigheid,
spreekvaardigheid en woordenschat Engels van leerlingen in groep 8 van het basisonderwijs.
In mei/juni 2013 is in de eindgroep van het speciaal basisonderwijs een peilingsonderzoek voor
Engels uitgevoerd . De opzet van de hier beschreven peiling sluit aan bij de peiling Engels in het
reguliere basisonderwijs van 2012. In twee opzichten is van die opzet afgeweken: Schrijf­
vaardigheid is buiten beschouwing gelaten en de opgaven zijn geselecteerd op het verwachte,
lagere niveau van de leerlingen in het SBO.
Aangezien deze peiling de eerste peiling Engels in het speciaal basisonderwijs is, konden
ontwikkelingen in aanbod en opbrengst in de loop van de tijd niet in beeld gebracht worden.
Door de overeenkomsten in opzet was het wel mogelijk om te vergelijken met Engels in het
reguliere basisonderwijs.
De opbouw van deze balans is als volgt. In hoofdstuk 1 beschrijven we het leerstofdomein voor
Engels. Daarbij besteden we aandacht aan de relatie met de kerndoelen, maar ook aan die met
het Europees Referentiekader voor Moderne Vreemde Talen. De vormgeving en uitvoering van
het onderzoek beschrijven we in hoofdstuk 2. Daarbij geven we ook een toelichting op het
diagram van de vaardigheidsschaal, zodat deze voor de lezer toegankelijker wordt. De resultaten
van de inventarisatie van het onderwijsaanbod rapporteren we in hoofdstuk 3. Hoofdstuk 4 is in
zijn geheel gewijd aan de attitude van leerlingen ten opzichte van Engels en een inventarisatie
van het buitenschools contact dat leerlingen hebben met Engels. In hoofdstuk 5 presenteren
we de resultaten van de leerlingen voor de verschillende vaardigheden. We illustreren de
resultaten van de leerlingen telkens aan de hand van voorbeeldopgaven, relateren de resultaten
aan standaarden die vastgesteld zijn op basis van oordelen van geïnformeerde experts en we
beschrijven prestatieverschillen tussen groepen leerlingen op basis van verschillende
achtergrondkenmerken en -variabelen.

14

PPON

1 	Domeinbeschrijving
Engels

1
Domeinbeschrijving Enegls

1 De domeinbeschrijving Engels
Deze domeinbeschrijving vormt het uitgangspunt voor het
ontwikkelen van instrumenten om kennis, vaardigheden en houding
te meten bij leerlingen in de eindgroep van het speciaal basis­
onderwijs. Een domeinbeschrijving is een gestructureerde
beschrijving van een vakgebied in de vorm van een geordend
overzicht van leer- en vormingsdoelen. De kerndoelen voor het
primair onderwijs hebben bij die ordening als basis gediend.
Dit rapport beschrijft inhoud, opzet en resultaten van de eerste peiling Engels in het speciaal
basisonderwijs, die heeft plaatsgevonden in 2013. Deze eerste peiling is gestoeld op de
kerndoelen primair onderwijs. Daarnaast is gekeken naar de eerdere peilingen Engels die zijn
uitgevoerd in het reguliere basisonderwijs. De kerndoelen Engels voor regulier en speciaal
basisonderwijs zijn namelijk hetzelfde.
Bij de peiling is tevens gebruikgemaakt van het ERK, zoals beschreven in Meijer en Noijons
(2008). Ook in dat opzicht sluit deze peiling in het SBO aan bij de eerdere peilingen in het
reguliere basisonderwijs, met name de vierde peiling in 2012 (zie Geurts & Hemker, 2013;
pp. 19-21). Op onderstaande punten is deze SBO-peiling vergelijkbaar met de peiling van 2012:
• De peiling Engels is gericht op communicatief handelen in authentieke situaties.
• De prestaties van leerlingen worden gemeten op de volgende vaardigheden: lezen, luisteren,
spreken en woordenschat.
• De gebruikte opgaven zijn op ERK-niveau (zie paragraaf 1.5) geconstrueerd door aan te
sluiten bij de voor die niveaus geformuleerde descriptoren.
Naast overeenkomsten zijn er ook verschillen met de peiling Engels in jaargroep 8 van het
regulier basisonderwijs van 2012:
• Schrijfvaardigheid is in de peiling voor het speciaal basisonderwijs buiten beschouwing
gelaten.
• Alle opgaven voor het SBO zijn geconstrueerd op niveau A1 en A2. Waar de peiling in het
reguliere basisonderwijs enkele B1-opgaven bevatte, is ervoor gekozen om in de peiling speciaal
basisonderwijs alleen de niveaus A1 en A2 te bevragen, niveau basisgebruiker. De prestaties van
de leerlingen in de peiling 2012 op de B1-opgaven (voor meer informatie: Geurts & Hemker,
2013) en een vooronderzoek op bijna 100 SBO-scholen, waarbij de haalbaarheid van mogelijke
opgaven Engels voor de doelgroep in het speciaal basisonderwijs werd geïnventariseerd (zie
paragraaf 2.1.2), hebben hierbij de doorslag gegeven.
In deze domeinbeschrijving komen de volgende onderwerpen aan de orde:
• de leerlingen die deelgenomen hebben;
• het aanbod van Engels in het basisonderwijs;
• de kerndoelen Engels;
• de toetsconstructie voor de SBO-peiling ;
• het Europees referentiekader;
• het informeel leren van Engels;
• de aansluiting tussen speciaal basisonderwijs en het voortgezet onderwijs.

16

PPON

1.1

De leerlingen in het speciaal basisonderwijs

Strikt genomen maakt een te peilen leerlingpopulatie geen deel uit van een domeinbeschrijving.
Voor een goede peiling is het echter van belang dat ingestoken wordt op het vaardigheids­
niveau dat verwacht mag worden. Alleen zo kan in beeld gebracht worden wat, en in welke
mate, SBO-leerlingen wel kunnen en wat ze niet kunnen. Om die reden geven we in dit
hoofdstuk toch een schets van de gepeilde populatie.
Het speciaal basisonderwijs valt wettelijk gezien onder het gewone primair onderwijs, en niet
onder het speciaal onderwijs. Het SBO is bedoeld voor leerlingen met leer- en ontwikkelings­
achterstanden, met ernstige problemen in de sociaal-emotionele ontwikkeling en voor leerlingen
met problemen op het gebied van werkhouding en concentratie. Eén op de 36 kinderen redt het
niet op een gewone basisschool en gaat naar het speciaal basisonderwijs (de voormalige LOMen MLK-scholen), waar leerlingen les krijgen van leerkrachten die, naast een pedagogische
achtergrond, beschikken over specifieke leer-, gedrags- en opvoedingsexpertise. Speciaal basis­
onderwijs biedt passend onderwijs aan kinderen die zich op reguliere basisscholen niet optimaal
ontwikkelen. Landelijk ging het in schooljaar 2012/2013 om een kleine 40.000 leerlingen.
Naar speciale basisscholen gaan dus:
• moeilijk lerende kinderen;
• kinderen met opvoedingsmoeilijkheden;
• andere kinderen die speciale ondersteuning en aandacht nodig hebben en niet naar één van
de vier clusters in het speciaal onderwijs (SO) gaan.
SBO-scholen hebben dezelfde kerndoelen als gewone basisscholen, maar de leerlingen krijgen
meer tijd om deze te bereiken. Tot ze 14 jaar zijn kunnen leerlingen op een SBO-school terecht.
Scholen voor speciaal basisonderwijs hebben over het algemeen kleinere groepen.
Speciaal basisonderwijs is dus geen speciaal onderwijs. Leerlingen uit het SO, bijvoorbeeld
blinde en slechtziende kinderen (cluster 1), dove en slechthorende leerlingen (cluster 2),
gehandicapte en langdurig zieke kinderen (cluster 3) of kinderen met stoornissen en
gedragsproblemen (cluster 4), hebben niet deelgenomen aan dit peilingsonderzoek Engels.

1.2

Het aanbod van Engels in het primair onderwijs

Sinds 1986 is Engels een verplicht vak in het primair en dus ook het speciaal basisonderwijs.
In 1993 zijn kerndoelen voor Engels in het basisonderwijs geformuleerd.
Scholen zijn vrij in de vormgeving van het aanbod Engels. Zij kunnen hun eigen keuzes
maken, bijvoorbeeld in welke groepen zij Engels aanbieden, de didactiek die zij hanteren, de
leerkrachten die de lessen Engels verzorgen, de deskundigheid voor Engels van de betreffende
leerkrachten en de tijd die zij aan Engels besteden. Er bestaat slechts de wettelijke verplichting
om het vak aan te bieden. Recente informatie over dit aanbod is te vinden in de Balans van het
Engels aan het einde van de basisschool 4 (Geurts & Hemker, 2013).
Over het specifieke aanbod voor Engels in het speciaal basisonderwijs zijn niet of nauwelijks
gegevens voorhanden. Het vakdossier Engels in het basisonderwijs (Thijs, 2011) doet wel verslag
van een bescheiden inventarisatie van Engels in het speciaal onderwijs, maar de voorliggende
rapportage van de SBO-peiling Engels brengt het aanbod in het speciaal basisonderwijs voor het
eerst op gestructureerde wijze in beeld. Meer informatie over het aanbod van Engels in het SBO
is te vinden in hoofdstuk 3.

17

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

1.3

De kerndoelen Engels

In 2006 zijn de kerndoelen voor het primair onderwijs herzien. Deze doelen gelden ook voor het
speciaal basisonderwijs. De kerndoelen voor Engels zijn als volgt:

Kerndoel 13
De leerlingen leren informatie te verwerven uit eenvoudige gesproken en geschreven Engelse teksten.
Kerndoel 14
De leerlingen leren in het Engels informatie te vragen of geven over eenvoudige onderwerpen en zij ontwikkelen een
attitude waarbij ze zich durven uit te drukken in die taal.
Kerndoel 15
De leerlingen leren de schrijfwijze van enkele eenvoudige woorden over alledaagse onderwerpen.
Kerndoel 16
De leerlingen leren om woordbetekenissen en schrijfwijzen van Engelse woorden op te zoeken met behulp van het
woordenboek.

De ‘karakteristiek’ bij deze kerndoelen formuleert als onderliggende doelstelling:

Beheersing van de Engelse taal wordt voor iedereen steeds belangrijker door de toenemende internationalisering,
groeiende mobiliteit en de uitbreidende mogelijkheden om te communiceren via nieuwe media. De plaats van Engels in
het basisonderwijs wordt gefundeerd door Europees beleid en door het uitgangspunt dat een redelijke beheersing van
die taal bereikt wordt wanneer vroeg met het onderwijs in Engels begonnen wordt.
Het doel van Engels is om een eerste basis te leggen om te kunnen communiceren met moedertaalsprekers of anderen
die buiten de school Engels spreken. Die eerste aanzet wordt later, in de periode van de basisvorming, verder ontwikkeld.
In de basisschool wordt het onderwijs in de Engelse taal, waar mogelijk, in samenhang gebracht met inhouden van
andere vakken. Bijvoorbeeld met de inhouden in oriëntatie op jezelf en de wereld. Het gaat dan om eenvoudige
alledaagse onderwerpen als ‘woonomgeving’, ‘vrije tijd en hobby’s’, ‘het lichaam’ en ‘het weer’.
In het basisonderwijs gaat het bij het onderwijs in de Engelse taal vooral om mondelinge communicatie en om het lezen
van eenvoudige teksten. Het schrijven beperkt zich tot het kennismaken met de schrijfwijze van een beperkt aantal, vaak
voorkomende Engelse woorden. Voorts leren kinderen om woordbetekenissen en schrijfwijzen van woorden op te zoeken
met behulp van het woordenboek.

Besluit kerndoelen primair onderwijs, 2006

Aansluitend bij de kerndoelen kent deze domeinbeschrijving, zoals ook andere
domeinbeschrijvingen van PPON-peilingen, twee uitgangspunten:
• communicatief handelen in authentieke situaties;
• didactisch betekenisvolle eenheden.
Het eerste punt sluit aan bij het doel “om een eerste basis te leggen om te kunnen
communiceren met moedertaalsprekers of anderen die buiten de school Engels spreken”
(Besluit kerndoelen primair basisonderwijs, 2006). Leerlingen dienen een basis­gebruiks­
vaardigheid in de Engelse taal te verwerven, zodat zij communicatief adequaat kunnen
handelen in relevante situaties waarin het gebruik van Engels vereist of gewenst is.

18

PPON

Deze situaties liggen bij voorkeur in het verlengde van de “eenvoudige alledaagse onderwerpen
als ‘woonomgeving’, ‘vrije tijd en hobby’s’, ‘het lichaam’ en ‘het weer’ ”. Daarmee sluit dit
uitgangspunt aan bij de niveaus A1 en A2 van het Europees Referentiekader (zie paragraaf 1.5).
Van didactisch betekenisvolle eenheden is sprake als ze door leerkrachten als onderwijsbare of
te ontwikkelen onderdelen herkend worden. In lijn met de kerndoelen is gepeild op de volgende
vaardigheidsgebieden:
• lezen: “informatie verwerven uit geschreven Engelse teksten”;
• luisteren: “informatie verwerven uit gesproken Engelse teksten”;
• spreken: “in het Engels informatie vragen of geven en zich durven uit te drukken”.
Ingegeven door de inhoud van de lessen Engels in het speciaal basisonderwijs besteden we
daarnaast aandacht aan woordenschat.
De (deel)vaardigheden spellen en schrijven, zoals die voorkomen in de peiling Engels voor het
reguliere primair onderwijs, zijn buiten beschouwing gelaten; uit een vooronderzoek onder ruim
100 SBO-scholen bleek dat hieraan weinig aandacht wordt besteed (zie paragraaf 3.3). Daarmee
zijn deze schriftelijke vaardigheden in het speciaal basisonderwijs in nog mindere mate dan in
het reguliere basisonderwijs didactisch betekenisvolle eenheden.
De uitgangspunten hierboven zijn richtinggevend geweest voor de structurering van het
peilingsonderzoek in vaardigheden, taalgebruiksituaties en thema’s. Op pagina 20 zijn die
thema’s, situaties en vaardigheden in een overzicht uitgewerkt.

1.4

De toetsconstructie

Bij het construeren van opgaven voor lezen, luisteren, spreken en woordenschat is een aantal
uitgangspunten gehanteerd om de toetsen specifiek geschikt te maken voor het SBO.
Alle opgaven zijn geconstrueerd op de ERK-niveaus A1 en A2 omdat dat het te verwachten
niveau van leerlingen in het speciaal basisonderwijs is. Zoals vermeld zijn er opgaven gemaakt
op het gebied van lezen, luisteren, spreken en woordenschat, en zijn schrijven en spelling buiten
beschouwing gelaten.
Er is aangesloten bij de opgaventypes die zijn gebruikt in de peiling Engels voor het reguliere
basisonderwijs in 2012. Om een goede vergelijking te kunnen maken met de prestaties van
leerlingen in jaargroep 8 in 2012, is daarnaast gekozen voor hergebruik van voldoende opgaven
uit de peiling van 2012. Bij de selectie van deze opgaven is kritisch gekeken naar bruikbaarheid
en geschiktheid voor de SBO-populatie.
Bij het construeren van nieuwe opgaven is gelet op:
• taalgebruik – eenvoudige, korte zinnen zonder figuurlijk taalgebruik en ingewikkelde
constructies;
• lengte van de teksten – relatief kort;
• afbeeldingen – illustratief en informatie toevoegend;
• lay-out – grote letters, veel wit, structuur, rustige opmaak.
Ter verduidelijking: de opmaak van de voorbeeldopgaven in hoofdstuk 5 dient het doel van deze
rapportage en is niet identiek aan die in de opgavenboekjes die de leerlingen zijn voorgelegd,
zoals uit de illustratie op pagina 21 en 22 moge blijken.

19

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Thema’s, gebruikssituaties en vaardigheden in de SBO-peiling Engels
(Sub)vaardigheid
Thema
1 Ontmoeting

Situatie

lezen

luisteren

spreken

• groeten

X

X

X

X

X

X

X

• bedanken en excuseren
• wie ben je

X

• hoe gaat het met je / hoe voel je je

X

• leeftijd
• hoe zie je eruit / wat voor iemand ben je

X

• lichaam en gezondheid

X

• kleding

X
X

X

X

X

2 Dagelijks leven

X

• hoeveelheden

X
X

• wonen (in en om het huis)
X

• boodschappen doen / winkelen
• het weer (weersverwachting)

X
X

• vakantie/reizen

X

• vervoermiddelen en verkeer (vragen naar de weg)
• ongelukken

X
X

X

X

X

X

X

X

X
X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X
X

• gebouwen
X

• landschap
4 Vrije tijd

• sport

X

• spel

X
X

• feestjes en uitjes
• muziek / instrumenten
5 Communicatie/
Informatie /
Entertainment

6 Overig

20

PPON

X

X
X
X

X

X

X

X

X
X

X

• bellen
• kaart / (ingezonden)

X

X

• hobby’s
• dieren/dierentuin

X

X

• tijd (dag-, week-, jaarindeling; vragen / zeggen
hoe laat het is)

• plaatsen/geografie

X

X

• geld

3 Onderweg

X
X

• tellen (getallen)

• eten en drinken

X
X

X

• vrienden
• school

X

X

• kleuren
• familie

woordenschat

X

X

• brief / memo / email
X

• computer
• radio/televisie/krant

X

• boeken/fictie

X

• borden/folders

X

• (zelfstandige) werkwoorden

X

X

• voorzetsels

X

X

• zelfstandige naamwoorden

X

X

• bijwoorden

X

X

• bijvoeglijke naamwoorden

X

X

Voorbeeld van vormgeving van tekst en opgaven in Balans
Big cats get dogs for friends

13	
Waarom eten honden en
jachtluipaarden apart?
A	Omdat de honden anders alles
opeten.
B	Omdat jachtluipaarden onder
toezicht moeten eten.
C	Omdat ze elkaars voer niet
lekker vinden.

Cheetahs* are big, fast cats. But they are also very shy. So zoos are putting
dogs with the big cats to be their friends and play mates.
The cheetahs in the zoo don’t get on well with other cheetahs. But they
seem to like dogs and they look to the dogs for play and friendship. Janet,
animal training supervisor at the San Diego Zoo Safari Park says: “We look
for dogs that want to be a buddy. The dogs help and protect their cheetah.”
Although the dogs and cats live together, they are not always with one
another. Dogs have play dates with other dogs and humans. Mealtimes
always are spent apart. The dogs eat kibble, and the cheetahs eat steak.
“But dogs like steak too,” says Janet. “If they ate together there would be
one really fat dog and a really skinny cheetah.”
*cheetah = jachtluipaard

21

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Voorbeeld van vormgeving van tekst en opgaven in opgavenboekjes

Big cats get dogs for friends
Cheetahs* are big, fast cats. But they are also very shy. So zoos are putting dogs with the big cats to be their friends and
play mates.
The cheetahs in the zoo don’t get on well with other cheetahs. But they seem to like dogs and they look to the dogs for
play and friendship. Janet, animal training supervisor at the San Diego Zoo Safari Park says: “We look for dogs that want
to be a buddy. The dogs help and protect their cheetah.”
Although the dogs and cats live together, they are not always with one another. Dogs have play dates with other dogs
and humans. Mealtimes always are spent apart. The dogs eat kibble, and the cheetahs eat steak. “But dogs like steak
too,” says Janet. “If they ate together there would be one really fat dog and a really skinny cheetah.”
*cheetah = jachtluipaard
bron: http://tweentribune.com/junior/big-cats-get-dogs-friends

17 Wat wordt er verteld over jachtluipaarden?
A

Ze beschermen elkaar altijd.

B

Ze leren spelen van honden.

C

Ze zijn het liefst alleen.

18 Waarom eten honden en jachtluipaarden apart?
A

Omdat de honden anders alles opeten.

B

Omdat jachtluipaarden onder toezicht moeten eten.

C

Omdat ze elkaars voer niet lekker vinden.

Ga door op de volgende bladzijde

22

PPON

Daarnaast is bij het samenstellen van de opgavenboekjes rekening gehouden met behoeften
van leerlingen in het speciaal basisonderwijs. Daarbij is gebruikgemaakt van expertise binnen
Cito met toetsing in het speciaal basisonderwijs en van kennis over de populatie binnen het
SBO-werkverband. Zo zijn de boekjes met leestoetsen circa 30 procent korter dan die voor het
reguliere basisonderwijs. Daarnaast is er voor elke vaardigheid één opgavenboekje
samengesteld speciaal voor de leerlingen in het SBO met een minder goede leesvaardigheid.
Dit om ook deze doelgroep op zinvolle wijze aan de peiling te laten deelnemen. Het oordeel van
de leerkracht over het leesniveau voor (Nederlandse) taal is leidend geweest bij het bepalen van
welke leerlingen deze boekjes voorgelegd kregen.

1.5

Het Europees Referentiekader (ERK)

Het Europees Referentiekader vervult een belangrijke rol in het onderwijs van de moderne
vreemde talen. In 2001 is het ERK gepubliceerd onder de titel Common European Framework of
Reference for Languages: Learning, Teaching, Assessment. De Nederlandse vertaling is uit 2008
(Meijer & Noijons).
“Het Gemeenschappelijk Europees Referentiekader verschaft een gemeenschappelijke basis
voor de uitwerking van lesprogramma’s, leerplanrichtlijnen, examens, leerboeken en dergelijke
in heel Europa. Het beschrijft op alomvattende wijze wat taalleerders moeten leren om een taal
te kunnen gebruiken voor communicatie en welke kennis en vaardigheden zij moeten
ontwikkelen om daarbij doeltreffend te kunnen handelen” (Meijer & Noijons, 2008).
Het ERK beschrijft referentieniveaus van taalvaardigheid op basis van:
• niveaus waarop een taalgebruiker kan functioneren: A1, A2, B1, B2, C1 en C2;
• domeinen die de situaties aanduiden waarin de taal gebruikt wordt: het persoonlijke, het
publieke, het professionele en het educatieve domein;
• deelvaardigheden: lezen, luisteren, spreken - productie, spreken - interactie en schrijven;
• descriptoren van taalvaardigheid die aangeven wat een taalgebruiker kan (de can dostatements), bijvoorbeeld bij spreken: “Ik kan eenvoudige uitdrukkingen en zinnen gebruiken
om mijn woonomgeving en de mensen die ik ken te beschrijven”;
• criteria op basis waarvan vastgesteld kan worden hoe goed de taalgebruiker het doet
(niveau- of beoordelingscriteria), te weten: reikwijdte, nauwkeurigheid, vloeiendheid,
interactie en coherentie.
Het ERK gaat uit van wat de taalleerder in een vreemde taal kan en richt zich niet op wat de
taalleerder niet kan. Dat sluit goed aan bij de insteek die vanaf het begin voor de peilingen
Engels in het primair onderwijs (zowel regulier als speciaal basisonderwijs) is gekozen.
Aansluitend bij de bevindingen uit de peiling in het regulier basisonderwijs van 2012, worden
de ERK-niveaus van de SBO-leerling ingeschat op A1 en/of A2. A1 en A2 kunnen gezien worden
als het beginners- respectievelijk gevorderdenniveau van de ‘basisgebruiker’ van de vreemde
taal. In algemene termen worden ze als volgt beschreven:

23

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Kan vertrouwde dagelijkse uitdrukkingen en basiszinnen gericht op de bevrediging van concrete behoeften
begrijpen en gebruiken. Kan zichzelf aan anderen voorstellen en kan vragen stellen en beantwoorden over
A1

persoonlijke gegevens zoals waar hij/zij woont, mensen die hij/zij kent en dingen die hij/zij bezit. Kan op een
simpele wijze reageren, aangenomen dat de andere persoon langzaam en duidelijk praat en bereid is om te
helpen.
Kan zinnen en regelmatig voorkomende uitdrukkingen begrijpen die verband hebben met zaken van direct
belang (bijvoorbeeld persoonsgegevens, familie, winkelen, plaatselijke geografie, werk). Kan communiceren in

A2

simpele en alledaagse taken die een eenvoudige en directe uitwisseling over vertrouwde en alledaagse
kwesties vereisen. Kan in eenvoudige bewoordingen aspecten van de eigen achtergrond, de onmiddellijke
omgeving en kwesties op het gebied van diverse behoeften beschrijven.

In de peiling Engels van 2012 voor het reguliere basisonderwijs waren ook een aantal items op
B1-niveau opgenomen. Deze zijn voor de SBO-doelgroep achterwege gelaten.

1.6

Informeel leren

Met behulp van diverse instrumenten zijn de prestaties voor Engels van leerlingen aan het einde
van het speciaal basisonderwijs gepeild. Het vaststellen van het niveau van die prestaties geeft
echter nog niet aan wat de rol van het aangeboden onderwijs is geweest in het bereiken van dat
niveau. Ook met het in beeld brengen van het onderwijsaanbod (in hoofdstuk 3) is een direct
verband tussen onderwijsaanbod en prestaties moeilijk aan te tonen. Dat heeft voor een
belangrijk deel te maken met het feit dat in Nederland vanaf (zeer) vroege leeftijd veel verwerving
van de Engelse taal via buitenschools leren plaatsvindt, simpelweg door blootstelling aan het
Engels.
Nederlandse leerlingen komen dagelijks in contact met de Engelse taal via radio, tv, computer,
internet, games en sociale media. De mate en intensiteit van dit contact kan per leerling zeer
verschillend zijn. In de attitudevragenlijst is de leerlingen gevraagd naar het buitenschoolse
contact dat zij met Engels hebben.

1.7

Aansluiting speciaal basisonderwijs en voortgezet onderwijs

Iets meer dan de helft van de leerlingen uit het speciaal basisonderwijs stroomt door naar de
basisberoepsgerichte of kaderberoepsgerichte leerweg van het vmbo, terwijl ruim een derde
van de leerlingen na het speciaal basisonderwijs doorgaat in het praktijkonderwijs (zie de tabel
op pagina 25 voor een overzicht van de uitstroom in de jaren van 2010 tot 2012).

24

PPON

Doorstroom van speciaal basisonderwijs naar voortgezet onderwijs
2009/2010

2010/2011

2011/2012
(N = 8.735)

PRO (praktijkonderwijs)

33 %

34 %

35 %

BB en KB (vmbo beroepsgerichte leerwegen)

51 %

53 %

52 %

GT (vmbo gemengde en theoretische leerwegen)

5%

5%

5%

Havo

1%

1%

1%

Vwo

0%

0%

0%

VSO (voortgezet speciaal onderwijs)

5%

5%

5%

Onbekend / Anders

5%

2%

2%

(http://publicaties.onderwijsinspectie.nl)

De aansluiting voor Engels van speciaal basisonderwijs naar voortgezet onderwijs is van belang
met het oog op de nadruk die in het basisonderwijs en in de basisvorming (onderbouw van het
VO) ligt op een doorlopende leerlijn. Een vergelijking van de kerndoelen primair onderwijs 2006
en de kerndoelen voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs uit 2010 verduidelijkt die
beoogde doorlopende leerlijn.
Kerndoelen onderbouw voortgezet onderwijs

Ook de acht kerndoelen voor het onderdeel Engelse taal zijn vooral gericht op de communicatieve functie. De nadruk ligt
op Engels als wereldtaal. Vooral met de kerndoelen 11, 14, 15, 16 en 17 kan de relatie worden gelegd met het Europees
Referentiekader (…). Afhankelijk van de leerlingenpopulatie kan de school zich oriënteren op de resultaatbeschrijvingen
van de cellen in A1, A2 en B1 in het Referentiekader.
(…)
De leerling leert verder vertrouwd te raken met de klank van het Engels door veel te luisteren naar gesproken en
gezongen teksten.
De leerling leert strategieën te gebruiken voor het uitbreiden van zijn Engelse woordenschat.
De leerling leert strategieën te gebruiken bij het verwerven van informatie uit gesproken en geschreven Engelstalige
teksten.
De leerling leert in Engelstalige schriftelijke en digitale bronnen informatie te zoeken, te ordenen en te beoordelen op
waarde voor hemzelf en anderen.
De leerling leert in spreektaal anderen een beeld te geven van zijn dagelijks leven.
De leerling leert standaardgesprekken te voeren om iets te kopen, inlichtingen te vragen en om hulp te vragen.
De leerling leert informeel contact in het Engels te onderhouden via e-mail, brief en chatten.
De leerling leert welke rol het Engels speelt in verschillende soorten internationale contacten.

(OCW, 2010)

Net als in de kerndoelen primair en speciaal basisonderwijs wordt in de onderbouw van het VO
gekozen voor een communicatieve benadering. Bij de aansluiting kan, zoals hierboven wordt
gesuggereerd, het Europees Referentiekader een rol spelen. Het ERK geeft een beschrijving van de
vaardigheidsontwikkeling van een taalleerder: van ‘basisgebruiker’ (A1, A2) via ‘onafhankelijke
gebruiker’ (B1, B2) naar ‘vaardige gebruiker’ (C1, C2). Alle Nederlandse leerlingen, ook SBOleerlingen, doorlopen een gedeelte van die ontwikkeling in de jaren dat zij primair onderwijs
volgen en een ander gedeelte tijdens hun ‘middelbare schooltijd’. Ze beginnen op dertien- of

25

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

veertienjarige leeftijd niet van vooraf aan met het leren van Engels, ze gaan niet terug naar ‘af’,
het niveau van de absolute beginner, maar bouwen voort op hetgeen zij in de jaren daarvoor
hebben opgestoken.
Deze doorlopende leerlijn is ook beoogd bij het formuleren van kerndoelen voor het primair en
speciaal basisonderwijs: “In de brief aan de Tweede Kamer in 2004, bij de aanbieding van de
derde generatie kerndoelen voor het basisonderwijs, spreekt de minister (van OC&W) van drie
essentiële functies van kerndoelen. Het zijn:
• waarborging van de doorlopende leerlijn (‘aansluiting’)
• waarborging van een breed onderwijsaanbod voor alle leerlingen (‘brede oriëntatie’)
• referentiekader bij (publieke) verantwoording (‘verantwoording’).”
(SLO, 2006)
Samenvattend
In de eerste peiling voor het speciaal basisonderwijs van 2013 ligt, net als in de peilingen voor
het reguliere basisonderwijs, de nadruk op communicatief handelen in natuurlijke situaties met
aandacht voor lezen, luisteren, spreken en woordenschat.

26

PPON

2 Het peilingsonderzoek

2
Het peilingsonderzoek

2 Het peilingsonderzoek
In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe het peilingsonderzoek Engels
in het speciaal basisonderwijs is opgezet en uitgevoerd. We gaan in
op de instrumenten die ingezet zijn, de steekproef van scholen en
leerlingen, het verzamelen van de gegevens en de analyse van de
resultaten. Aan het einde van het hoofdstuk worden de kwalitatieve
eigenschappen van de vaardigheidsschalen beschreven en geven we
een toelichting op de schalen die in hoofdstuk 5 bij de rapportage
van de resultaten per vaardigheid gebruikt worden.
2.1

De peilingsinstrumenten

De volgende instrumenten zijn ingezet:
• de aanbodvragenlijst voor de schoolleiding;
• de aanbodvragenlijst voor leerkrachten;
• een summiere inventarisatie van aanbod en het niveau van leerlingen;
• de attitudevragenlijst voor leerlingen;
• vaardigheidstoetsen voor lezen, luisteren, spreken en woordenschat;
• de leerlinglijst met de achtergrondgegevens van deelnemende leerlingen.
Elk van deze instrumenten wordt hieronder kort beschreven.
2.1.1

Aanbodvragenlijsten

Om het onderwijsaanbod voor Engels in het speciaal basisonderwijs in beeld te brengen, zijn
twee schriftelijke vragenlijsten ingezet. De schoolleidingen van de deelnemende school kregen
een korte vragenlijst voorgelegd over de organisatie en inrichting van het aanbod van Engels op
hun school. De schoolleiding is gevraagd naar:
• de aard van het aanbod, met een keuze uit drie ‘aanbodprofielen’, te weten
–– EIBO (Engels in het basisonderwijs) met Engels in groep 7 en de eindgroep,
–– vervroegd EIBO met Engels vanaf groep 5,
–– vroeg vreemdetalenonderwijs (VVTO) met Engels vanaf groep 1 (of 2 of 3 of 4);
• de onderwijstijd die in de groepen waarin Engels wordt gegeven op het programma staat;
• de wijze waarop de prestaties van leerlingen voor Engels worden gemeten;
• de faciliteiten die de school voor Engels biedt aan leerkrachten;
• de overdracht van leerlinggegevens aan het voortgezet onderwijs.
De leerkrachten Engels in de eindgroep hebben een uitgebreide vragenlijst beantwoord, waarin
gevraagd werd naar:
• de overdracht van leerlinggegevens van groep 7 naar groep 8;
• de onderwijstijd die in de eindgroep aan Engels is besteed;
• de doelen die het onderwijs voor Engels bepalen;
• de inzet van methoden en andere leermiddelen;
• de aandacht voor de verschillende (sub)vaardigheden;
• de werkvormen tijdens de lessen Engels en huiswerk voor Engels;

28

PPON

•
•
•
•
•

de toetsing;
hun mening over verschillende aspecten van Engels in het speciaal basisonderwijs;
de beoordeling van hun eigen taalvaardigheid Engels;
de scholing die ze gehad hebben voor Engels;
de inschatting van het niveau dat hun leerlingen voor Engels halen.

De resultaten van deze bevraging van het onderwijsaanbod Engels in het speciaal
basisonderwijs zijn te vinden in hoofdstuk 3.
2.1.2

Voorafgaande inventarisatie

Omdat er niet of nauwelijks gegevens beschikbaar zijn over Engels in het speciaal basisonderwijs
hebben we, voorafgaande aan de peiling, alle SBO-scholen een korte vragenlijst toegezonden
om een beeld te krijgen van de mate waarin aan Engels aandacht werd besteed en een ruwe
verkenning van het niveau van de leerlingen. Vier korte vragen zijn gesteld over aspecten van
het aanbod (zie hieronder). De gegeven antwoorden zijn in hoofdstuk 3 opgenomen.
Een dergelijke inventarisatie is in eerdere peilingen niet ingezet. Om die reden gaan we er hier
wat uitgebreider op in.
Aanbodvragen in de inventarisatie voorafgaande aan de peiling

Hoe vaak besteedt u in de eindgroep aandacht aan

Hoeveel tijd besteedt u gemiddeld op uw school

Engels?

aan Engels in de eindgroep?

a.

2 x per week

a.

minder dan 15 minuten per keer

b.

1 x per week

b.

15 tot 30 minuten per keer

c.

1 x per twee weken

c.

30 tot 45 minuten per keer

d.

1 x per maand

d.

45 tot 60 minuten per keer

e.

Er is geen aandacht voor Engels

e.

meer dan 60 minuten per keer

f.

Anders, namelijk …

f.

Anders, namelijk …

Wanneer begint u met Engels op uw school?
a.

in de eindgroep

b.

in groep 7

c.

in groep 5

d.

in groep 1

e.

Anders, namelijk …

Hoeveel aandacht besteedt u verhoudingsgewijs aan de verschillende onderdelen van Engels?
veel

weinig

Lezen
Luisteren
Spreken
Schrijven
Woordenschat
Grammatica

29

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

geen

In diezelfde vragenlijst hebben we de SBO-scholen gevraagd een aantal leesopgaven en een
aantal opgaven voor woordenschat te karakteriseren. Ze hadden per opgave de keuze uit:
• een makkelijke opgave voor de leerlingen;
• de meeste leerlingen kunnen deze opgave maken;
• een moeilijke opgave, maar ongeveer de helft van de leerlingen doet dit goed;
• te moeilijk, boven het niveau van de leerlingen.
De gegevens uit deze voorafgaande inventarisatie zijn een leidraad geweest bij de constructie
en selectie van opgaven voor de vaardigheidsmeting.
2.1.3

Attitudevragenlijst en vaardigheidsmeting

Om het niveau van de leerlingen voor Engels te meten zijn per vaardigheid toetsen ontwikkeld.
Voor lezen, luisteren en woordenschat zijn schriftelijke toetsen afgenomen. Voor spreken zijn
een aantal spreektaken mondeling afgenomen. Daarnaast hebben de leerlingen onder de
noemer Your English Quiz vragen beantwoord over:
• hun attitude t.a.v. Engels;
• hun buitenschools contact met Engels;
• hun taalachtergrond;
• de beoordeling van hun eigen vaardigheid in de Engelse taal.
Voor lezen zijn 7 opgavenboekjes samengesteld met in totaal 60 opgaven. Van die opgaven zijn
er 19 overgenomen uit de peiling Engels in jaargroep 8 van het regulier basisonderwijs van
2012. De opgaven zijn verdeeld over de opgavenboekjes, zodanig dat elke opgave in 2 of 3
boekjes voorkomt. Elk opgavenboekje bevatte 20 leesopgaven. Van deze boekjes met
leesopgaven zijn er 6 willekeurig aan leerlingen toegekend met een zo groot mogelijke
spreiding van boekjes binnen een groep. Het zevende boekje is samengesteld voor leerlingen
die, volgens de inschatting van de leerkracht, voor Nederlands op het leesniveau van jaargroep 5
of lager functioneerden. In dat opgavenboekje, genaamd X, zijn met opzet wat eenvoudiger
opgaven en wat korter tekstmateriaal opgenomen. Voor het maken van de leesopgaven in het
hen toebedeelde boekje hadden de leerlingen maximaal 45 minuten de tijd.
De 5 opgavenboekjes voor luisteren bevatten totaal 35 opgaven, 29 daarvan gelijk aan opgaven
in de peiling Engels in jaargroep 8 van 2012. Evenals bij lezen, komt elke opgave in 2 of 3
boekjes voor. Net als bij lezen is voor luisteren een X-boekje samengesteld, waarin relatief
eenvoudiger opgaven zijn opgenomen. Bij 9 van de 35 opgaven ging het om vragen bij beeld- en
geluidsmateriaal (kijk- en luistertoets). De gesproken tekst gaat daarbij vergezeld van passende
beelden. De overige 26 waren opgaven bij gesproken tekst: een interview, dialogen en
berichten. De luistertaken zijn, net als in 2012, klassikaal via dvd afgenomen. Leerlingen die het
X-boekje maakten, hebben de kijk- en luistertoets zo nodig in een aparte afnamesessie
gemaakt. Elke deelnemende leerling heeft 18 luisteropgaven gemaakt. De afname van het
luisteronderdeel duurde ongeveer 20 minuten.
Om de woordenschat te peilen zijn in totaal 93 opgaven aan leerlingen voorgelegd. Daarvan zijn
er 30 ongewijzigd overgenomen uit het peilingsonderzoek van 2012 in jaargroep 8 van het
regulier basisonderwijs. Die 93 opgaven zijn verdeeld over 6 boekjes. Iedere opgave komt in 2 of
3 woordenschatboekjes voor. De X-variant van de woordenschatboekjes bevatte wat minder en
eenvoudiger woordenschatopgaven. Het aantal opgaven per boekje varieerde van 34 tot 42.
Net als de leesboekjes zijn de boekjes met woordenschatopgaven willekeurig aan leerlingen
toebedeeld, met een zo groot mogelijke spreiding binnen een groep. Dit geldt niet voor de
X-boekjes, die gericht zijn voorgelegd aan leerlingen met een leesniveau van jaargroep 5 of
lager voor Nederlands. Voor het maken van de woordenschatopgaven is de leerlingen
45 minuten de tijd gegeven.

30

PPON

Voor spreken zijn drie spreektaken uit de peiling Engels van jaargroep 8 van het regulier
basisonderwijs in 2012 ongewijzigd ingezet. Daarnaast zijn drie nieuwe spreektaken
ontwikkeld. Leerlingen hebben de taken een-op-een met de toetsleider gemaakt, met behulp
van een laptop. De uitingen van de leerlingen zijn op de laptop opgenomen. In elke groep werd,
via een procedure die willekeurigheid garandeerde, ongeveer één op de zes leerlingen door de
toetsleider geselecteerd om drie spreektaken te doen. Achteraf hebben getrainde beoordelaars
de op de laptop opgenomen leerlinguitingen beoordeeld met behulp van gedetailleerde
beoordelingsmodellen. De drie beoordelingsmodellen bij de spreektaken die in 2012 ook in zijn
ingezet, zijn ongewijzigd gebruikt.
2.1.4

Achtergrondkenmerken

De scholen hebben de achtergrondkenmerken van de deelnemende leerlingen aangeleverd door
het invullen van de leerlinglijst. Het betreft van elke leerling gegevens over geslacht, leeftijd,
thuistaal, formatiegewicht en doorstroom naar VO. Deze gegevens worden als variabelen
ingezet bij het onderzoeken van verschillen tussen leerlingen. In de analyses van de SBOgegevens zijn de volgende variabelen gebruikt: geslacht, leertijd, herkomst, doorstroom VO,
dyslexie, leesniveau Nederlands, regio en urbanisatie. We lichten ze hieronder kort toe:
• Geslacht: jongens en meisjes.
• Leeftijd spreekt voor zich. We hanteren twee categorieën:
–– –12: de leerlingen in de eindgroep van het speciaal basisonderwijs die in schooljaar
2012/2013 twaalf jaar of jonger zijn;
–– 13+: de leerlingen in de eindgroep die in 2012/2013 dertien jaar of ouder zijn.
• Herkomst: Nederlands en buitenlands;
• Doorstroom VO: de gegevensverzameling voor het peilingsonderzoek vond plaats in mei en
juni 2013. Op dat moment lag de keuze voor voortgezet onderwijs voor de SBO-leerlingen
van de eindgroep grotendeels vast. Bij ‘doorstroom VO’ onderscheiden we drie categorieën:
–– praktijkonderwijs;
–– vmbo basisberoepsgerichte leerweg, al dan niet met leerwegondersteuning;
–– vmbo kaderberoepsgerichte leerweg of hoger (gemengde of theoretische leerweg of
havo).
• Dyslexie: dyslectisch of niet-dyslectisch.
• Leesniveau NL: de leerkrachten hebben een inschatting gemaakt van het niveau waarop elke
leerling Nederlands leest. We hanteren vier niveaus gebaseerd op het reguliere
basisonderwijs: dat van jaargroep 7 of 8, jaargroep 6, jaargroep 5 en jaargroep 3 of 4.
• Regio: op basis van de vestigingsplaats valt een school in een regio. Vier regio’s worden
onderscheiden:
–– Noord (Groningen, Friesland en Drenthe);
–– Oost (Gelderland, Overijssel en Flevoland);
–– West (Noord- en Zuid-Holland, Utrecht en Zeeland);
–– Zuid (Noord-Brabant en Limburg).
• Urbanisatie: het CBS onderscheidt vijf categorieën van verstedelijking, te weten:
–– zeer sterk stedelijk (grote steden, meer dan 2500 omgevingsadressen per vierkante
kilometer);
–– sterk stedelijk (steden, tussen de 1500 en 2500 omgevingsadres per km2);
–– matig stedelijk (specifieke forensgemeenten, tussen 1000 en 1500 omgevingsadressen);
–– weinig stedelijk (geïndustrialiseerde plattelandsgemeenten, 500 – 1000 omgevings­
adressen);
–– niet stedelijk (plattelandsgemeenten, minder dan 500 adressen per vierkante kilometer).
		 We clusteren deze vijf tot twee categorieën:
–– zeer sterk en sterk stedelijke gebieden;
–– matig, weinig en niet stedelijke gebieden.

31

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

2.2

De steekproef van SBO-scholen en -leerlingen

In samenspraak met het Samenwerkingsverband SBO zijn alle 314 SBO-scholen in Nederland via
e-mail benaderd met het verzoek deel te nemen aan een peiling rekenen-wiskunde en/of
Engels. De respons van de SBO-scholen was aanvankelijk beperkt. Slechts 7 scholen verklaarden
zich in eerste instantie bereid deel te nemen aan de SBO-peiling voor Engels. Een telefonisch
rappel bleek nodig om tot een werkbare deelname van scholen te komen.
De redenen om niet deel te nemen liepen uiteen. Naast argumenten die ook bij andere
peilingen vaker naar voren worden gebracht (‘we hebben er weinig tijd voor’ en ‘het is al erg
druk in deze periode met andere dingen’), speelde de terughoudendheid van scholen in het
speciaal basisonderwijs om hun leerlingen te confronteren met externe toetsing ook een rol.
Daarnaast werd verscheidene malen door scholen naar voren gebracht dat ze ‘weinig aan
Engels deden’.
Het responspercentage kwam met 36 deelnemende scholen van de 314 uit op 11,5. Bij de
peiling Engels in het regulier basisonderwijs van 2012 lag het gemiddelde responspercentage
op 11,4. Het percentage deelnemende leerlingen lag met 834 van de 10.524 leerlingen in de
eindgroep op 7,9. Ter vergelijking: in de peiling Engels in het regulier basisonderwijs van 2012
lag het percentage deelnemende scholen op 0,70 en het percentage deelnemende leerlingen op
0,66. In 2012 zijn echter niet alle basisscholen benaderd, maar is stratumgewijs een steekproef
getrokken (zie Geurts & Hemker, 2013; paragraaf 2.2).
Hoewel er van steekproeftrekking in de eigenlijke zin geen sprake is geweest, worden de
36 deelnemende scholen toch aangeduid als de steekproef in deze peiling. De representativiteit
van de groep deelnemende scholen is beoordeeld door te vergelijken op 2 relevante variabelen
waarvan de landelijke verdeling bekend is: regio en verstedelijking.
De verdeling van de scholen voor speciaal basisonderwijs in de steekproef (N=36) en landelijk
(N=314) op regio en verstedelijking
Regio

Verdeling in respons

Landelijke verdeling

Noord

11%

10%

Oost

22%

22%

West

56%

48%

Zuid

11%

20%

* Ontleend aan http://data.duo.nl, peildatum oktober 2012
Urbanisatie

Verdeling in respons

zeer sterk stedelijk

28%

15%

sterk stedelijk

25%

25%

matig stedelijk

25%

21%

weinig stedelijk

19%

26%

niet stedelijk

3%

13%

zeer sterk en sterk stedelijk

53%

40%

matig, weinig en niet stedelijk

47%

60%

* Ontleend aan http://data.duo.nl, peildatum oktober 2012

32

Landelijke verdeling

PPON

In de tabel zien we dat in de steekproef de regio West enigszins oververtegenwoordigd is
vergeleken met het landelijke beeld en regio Zuid ondervertegenwoordigd. Het verschil is op een
totaal van 36 scholen echter niet significant (Chi2 = 5,566, df = 3, p = ,135). Hetzelfde geldt voor
verstedelijking. Scholen in zeer sterk stedelijke gebieden zijn enigszins oververtegenwoordigd en
scholen in niet-stedelijke gebieden ondervertegenwoordigd. Ook dit verschil is niet significant,
niet bij de indeling in vijf gradaties van verstedelijking (Chi2 = 7,682, df = 4, p = ,104), en ook
niet bij de indeling in tweeën (Chi2 = 2,449, df = 1, p = ,118).
Er hebben in totaal 834 leerlingen aan het peilingsonderzoek meegedaan. In de tabel met
leerlingkenmerken is de steekproef van deelnemende leerlingen weergegeven. Waar relevante
gegevens beschikbaar zijn over leerlingen in de eindgroep van het SBO, kunnen we die
vergelijken met de landelijke verdeling. Regio en urbanisatie zijn ook opgenomen in deze tabel,
maar nu als variabele van de leerling. De percentages wijken iets af van die voor de verdeling
van de scholen. Dat is het gevolg van een verschillend leerlingaantal per school.
De samenstelling van de steekproef van leerlingen (% leerlingen)

Geslacht

Leeftijd

Doorstroom VO

Regio

Urbanisatie

*

% steekproef

% landelijk

Jongens

63

65
35 *

Meisjes

35

Onbekend

2

– 12

36

––

13+

59

– – **

Onbekend

5

VSO en PRO

30

40

Vmbo BB en KB

44

52

Vmbo GT

2

5

Havo

0

1

Vwo

0

Onbekend/anders

23

2 ***

Noord

12

10

Oost

23

25

West

52

42

Zuid

13

21

zeer sterk en sterk stedelijk

51

40

matig, weinig en niet stedelijk

49

60

Ontleend aan http://statline.cbs.nl

** Niet te achterhalen.
***	Ontleend aan http://publicaties.onderwijsinspectie.nl (Categorieën wijken af van achtergrondkenmerken Doorstroom VO in
hoofdstuk 5 omdat de categorisering van de inspectie is gevolgd.)

In eindgroepen van het speciaal basisonderwijs over het hele land zaten in oktober 2012 veel
meer leerlingen dan in één van de andere groepen – zie het overzicht hieronder, gebaseerd op
gegevens van DUO.
Aantal leerlingen in het speciaal basisonderwijs, peildatum oktober 2012

33

groep 1

groep 2

groep 3

groep 4

groep 5

groep 6

groep 7

eindgroep

totaal

1.104

1.601

2.846

3.887

5.244

6.809

7.914

10.524

39.929

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Uit het overzicht komt naar voren dat leerlingen relatief laat instromen in het SBO. Vanaf groep 3
neemt het aantal leerlingen jaarlijks met ongeveer 1000 tot 1500 leerlingen toe. Van groep 7
naar de eindgroep is de toename meer dan 2500, hetgeen suggereert dat veel leerlingen een
jaar extra over de eindgroep doen. Deze aanname wordt bevestigd door het aantal leerlingen
dat in de eindgroep zit te vergelijken met het aantal leerlingen dat aan het eind van hetzelfde
schooljaar doorstroomt naar het voortgezet onderwijs. In het schooljaar 2011/2012 zaten op de
peildatum in oktober 10.895 leerlingen in de eindgroep van het speciaal basisonderwijs,
waarvan er 8.735 doorstroomden naar een vorm van voortgezet onderwijs (zie paragraaf 1.7).
Het spoort ook met de verdeling van jongere leerlingen (11 of 12 jaar oud) en oudere leerlingen
(13 jaar of ouder) in de steekproef van leerlingen in de peiling Engels in de eindgroep, zoals
weergegeven in de tabel met leerlingkenmerken hierboven. Deze leeftijdsopbouw strookt met
de bedoelingen van de wetgever (zie paragraaf 1.1).
Ook op leerlingniveau zijn er verschillen tussen steekproef en populatie, vooral als het om regio
en urbanisatie gaat. De representativiteit op Doorstroom VO is niet vast te stellen vanwege het
hoge percentage onbekend in de steekproef. Het is heel goed mogelijk dat het hier gaat om
leerlingen die nog niet doorstromen, maar een extra jaar speciaal basisonderwijs volgen. Letten
we op gegevens die wel bekend zijn en op de verdeling van leerlingen die naar VSO en PRO gaan
enerzijds en leerlingen die naar het vmbo gaan anderzijds, dan zijn er geen significante
verschillen. Voor leeftijd zijn geen landelijke gegevens voorhanden, anders dan hierboven
weergegeven. Voor geslacht is de steekproef van leerlingen representatief. Voor regio en
verstedelijking is de steekproef van leerlingen niet geheel representatief.
Al met al kan niet worden vastgesteld dat de steekproef van leerlingen in de SBO-peiling
representatief is voor de SBO-populatie landelijk. Omdat voor verschillende variabelen juiste
cijfers uit een vaste bron ontbreken, is er in de analyses niet gewogen. Daarmee is de
generaliseerbaarheid van bepaalde bevindingen in deze peiling enigszins beperkt.

2.3

De uitvoering van het onderzoek

Het onderzoek op de scholen voor speciaal basisonderwijs is uitgevoerd in mei en juni 2013.
Toetsleiders, die vooraf een instructiemiddag hadden bijgewoond, bezochten meestal
gedurende een ochtend een groep voor de afname van de vaardigheidstoetsen en de attitude­
vragenlijst.
Na een korte introductie van zichzelf en het onderzoek deelde de toetsleider de vooraf voor elke
leerling samengestelde mapjes met opgaven en vragenlijst uit. Vervolgens gingen de leerlingen,
na een korte instructie aan de hand van een enkele voorbeeldopgave, aan het werk. De afname
van het luisteronderdeel vond zo veel mogelijk klassikaal plaats, met gebruikmaking van het
digitale schoolbord of andere dvd-afspeelapparatuur. De volgorde waarin leerlingen aan de leesen woordenschatopgaven werkten, varieerde. De afname van de toetsen werd onderbroken door
de ochtendpauze. De geplande afnametijd van 45 minuten voor lezen en woordenschat bleek
voldoende tot ruim voldoende voor alle leerlingen. Aansluitend aan één van de toetsonderdelen
vulden de leerlingen de attitudevragenlijst in. Aan het eind van de ochtend of soms na de
middagpauze nam de toetsleider de spreektaken af bij individuele leerlingen.
De aanbodvragenlijsten voor de schoolleiding en voor de leerkrachten waren voorafgaande aan
het bezoek van de toetsleiders naar de scholen verzonden. In de meeste gevallen zijn ze
ingevuld meegegeven aan de toetsleiders, in een enkel geval via de post nagestuurd.

34

PPON

2.4

De analyse van de resultaten

Met behulp van OPLM (One Parameter Logistic Model; Verhelst, Glas en Verstralen, 1993) zijn
psychometrische analyses gedaan naar de moeilijkheid van de opgaven, de vaardigheid van de
leerlingen en de verschillen tussen groepen leerlingen. Op basis van deze analyses zijn
moeilijkheid, vaardigheid en die verschillen in vaardigheid samengebracht op een vaardigheids­
schaal voor Engelse leesvaardigheid, een schaal voor luistervaardigheid Engels en een voor
Engelse woordenschat. De tabel geeft een overzicht van de psychometrische eigenschappen van
de vaardigheidsschalen.
Psychometrische eigenschappen van de vaardigheidsschalen Engels
Discriminatie-

Verdeling van p-waarden op Si-toetsen 2

R1c-toets 3

Aantal

indices 1

leerlingen

range

geom. gem.

≤-.05

-.1

-.2

-.3

-.4

-.5

-.6

-.7

-.8

-.9

-1.0

R1c

df

p

gem.

range

Lezen SBO

60

1-5

3.0

3

3

4

7

8

6

4 11

8

3

3

245,64

226

.177

194

153-276

Lezen SBO + EIBO

101

1-5

2.8

8

8 11

7

5 14 10

9

6 14

9

806,89

460

.116

448

153-797

Luisteren SBO

35

2-5

3.0

1

0

2

6

6

3

1

5

3

4

4

187,45

162

.082

248

173-327

Luisteren SBO + EIBO

45

1-5

2.9

2

4

6

3

2

3

5

1

7

7

5

624,80

479

.000

760

173-997

Spreken SBO

8

9

5

9

7

8

7

9

--

--

Schaal

?

aantal opgaven

per opgave 4

120

2-6

3.1

9

6

5 38

--

54

36-69

Spreken SBO + EIBO 7

238

1-7

3.1

9

8 18 10 16 16 18 17 13 30 73 38

469,81

483

.660

192

134-232

Woordenschat SBO

93

1-7

2.9

11

6 12

390,15

369

.216

213

166-293

154

1-6

2.6

16 10 22 13

1343,22 1137

.000

436

166-828

5

4

8 10

4 10 10

9

5

4

6

6

6

Woordenschat SBO +
EIBO

9 13 18

6 14

9 24

	Range en geometrisch gemiddelde van de discriminatie-indices van deze opgaven. Deze indices bepalen de lengte van de op de vaardigheids­

1

schalen afgebeelde IRT-segmenten: relatief hogere indices leiden tot kortere segmenten.
	Overzicht van de overschrijdingskansen voor de Si-toetsen (Verhelst, 1993). Si-toetsen zijn bedoeld om tijdens de kalibratie van de opgaven­

2

verzameling modelschendingen op opgavenniveau te ontdekken. De tabel toont het eindresultaat van de kalibratie. In principe wordt een rechte
verdeling verwacht over de onderscheiden intervallen, waarbij de eerste 2 intervallen dan samengenomen moeten worden.
	De R1c-toets is een globale toets die beschouwd kan worden als een combinatie van Si-toetsen (Verhelst, 1993). De tabel bevat de toetsings­

3

grootheid R1c, de vrijheidsgraden (df) en de overschrijdingskans (p).
	Omdat het hier geen standaard toetsen betreft maar opgavenverzamelingen, varieert meestal het aantal leerlingen per opgave in een

4

verzameling. Per schaal wordt daarom het gemiddeld aantal leerlingen per opgave vermeld naast het minimum en maximum aantal (range).
	116 items maar 120 scorepunten (polytome items)

5
6

Te weinig leerlingen per set spreektaken om de R1c-statistieken te kunnen berekenen.

7

238 items maar 266 scorepunten (polytome items)

35

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Een opgavenverzameling kalibreren om tot een vaardigheidschaal te komen, vraagt het nodige
werk. In deze rapportage staan we er niet uitgebreid bij stil, maar merken slechts het volgende op.
Opgaven dienen voldoende te passen op de vaardigheidsschaal. Bij onvoldoende passing wordt
gecontroleerd op:
• multi-dimensionaliteit van de opgaven;
• homogeniteit van de leerlingpopulatie met betrekking tot de opgaven.
Het streven is om een verzameling van opgaven samen te stellen die voldoet aan de volgende
voorwaarden:
• Individuele opgaven passen binnen het model.
• Opgaven in verschillende groepen leerlingen functioneren op dezelfde wijze, ze hebben
onafhankelijk van de groep (vrijwel) dezelfde itemparameters.
• Er is een zoveel mogelijk homogene verdeling van de p-waarden op de Si-toetsen over het
interval (0,1) met zo weinig mogelijk significante waarden.
• De R1c-toets is niet significant.
We stellen vast dat het laatste criterium bij 6 van de 8 schaalanalyses gerealiseerd is, en slechts
bij 2 schaalanalyses niet. Het gaat dan om de analyses voor Luisteren en Woordenschat bij de
combinatie van SBO en EIBO. Dit criterium wordt vaak niet gerealiseerd wanneer het aantal
waarnemingen per opgave hoog ligt. Met name bij Luisteren SBO + EIBO, maar ook bij
Woordenschat SBO + EIBO gaat het veelal om meer dan duizend waarnemingen per opgave.
Daardoor kunnen relatief kleine verschillen toch significant worden. Additionele analyses
hebben vervolgens uitgewezen dat verdergaande itemselecties geen bijdrage meer leveren aan
een verbetering van de R1c-toets, waarop de schaal toch geaccepteerd wordt.
Significante afwijkingen worden geacht weinig betekenis te hebben zolang de waarde van de
R1c niet veel afwijkt (niet meer dan een factor 1.5) van het aantal vrijheidsgraden van de
toetsingsgrootheid. Die factor 1.5 wordt nergens overschreden.

2.5

Standaarden

In eerdere peilingen Engels in het regulier basisonderwijs zijn de prestaties van de leerlingen
gelegd naast zogenaamde standaarden. Het ging daarbij om standaarden die in een standaarden­­
onderzoek met deskundige beoordelaars zijn vastgesteld voor lezen, luisteren en woordenschat.
In het standaardenonderzoek beantwoorden diverse geïnformeerde deskundigen de vraag welk
niveau van presteren voor Engels van leerlingen verwacht mag worden aan het eind van het
basisonderwijs. Dat antwoord wordt gegeven tegen de achtergrond van de kerndoelen, van
leerlingkenmerken en van het aanbod Engels (tijd en aard). Het meest recente standaarden­
onderzoek voor Engels dateert van 2007. Bij dat onderzoek (zie voor een beschrijving: Heesters,
2008) is het programma Engels, zoals dat in veel reguliere basisscholen in jaargroep 7 en 8
wordt gegeven onder de naam EIBO (Engels in het basisonderwijs), leidend geweest.
De kerndoelen Engels zijn voor regulier en speciaal basisonderwijs weliswaar gelijk, maar er zijn
aanzienlijke verschillen in aanbod (zie hoofdstuk 3) en leerlingkenmerken (zie hoofdstuk 5).
Dat maakt het zo goed als onmogelijk om de in 2007 vastgestelde standaarden één op één toe
te passen op de prestaties van SBO-leerlingen. De standaard Minimum is echter, gezien de
definitie, wel toepasbaar. Ook hebben we gekeken hoeveel leerlingen erin slagen de standaard
Voldoende te halen.

36

PPON

Voor de verschillende standaarden zijn de onderstaande definities gehanteerd:
Definities van standaarden
Standaarden

Omschrijving

Minimum

Het niveau aan waarop leerlingen voor lezen, luisteren en woordenschat Engels minstens moeten
presteren. Dit niveau zouden bijna alle leerlingen moeten bereiken aan het einde van het
basisonderwijs. De verwachting is dat dit niveau door 90-95% van de leerlingen wordt
gerealiseerd.

Voldoende

Leerlingen op of boven dit niveau realiseren een voldoende mate van beheersing als het gaat om
lezen, luisteren en woordenschat Engels. Verwacht mag worden dat 70 tot 75% van de leerlingen
in jaargroep 8 dit niveau bereikt.

Gevorderd

Deze standaard geeft een niveau aan dat de inhoud van het curriculum voor Engels in het
basisonderwijs overstijgt.

De standaarden Minimum en Voldoende zijn opnieuw gebruikt om de resultaten van 2013 in het
speciaal basisonderwijs te waarderen. Omdat de prestaties van de SBO-leerlingen op dezelfde
schaal zijn geplaatst als die van de EIBO-leerlingen in 2012 is de waarde van de EIBO-schaal (dat
wil zeggen de oordelen op de schaal zoals vastgesteld in het standaardenonderzoek van 2007
en getransformeerd naar de schaal van 2012 – zie Geurts & Hemker, 2013) overgenomen.
Om duidelijk te maken dat het hier gaat om een standaard die niet voor de leerlingpopulatie in
het speciaal basisonderwijs is ontwikkeld, spreken we bij toepassing op SBO-prestaties in
hoofdstuk 5 steeds van de standaard EIBO-minimum. In de tabel hieronder geven we voor de
volledigheid ook de waarden van de standaarden EIBO-voldoende en EIBO-gevorderd.
Mediaan van de oordelen van het standaardenonderzoek lezen, luisteren en woordenschat Engels
in 2012
Standaard

Lezen

Luisteren

Woordenschat

EIBO-minimum

166

170

178

EIBO-voldoende

236

230

228

EIBO-gevorderd

286

290

283

Het plaatsen van de SBO-resultaten op dezelfde schaal als die van de leerlingen in het regulier
basisonderwijs uit 2012 maakt het ook mogelijk om te vergelijken op percentielen en vragen te
beantwoorden als: hoe doet een goede SBO-leerling (percentiel 75) het voor Engels vergeleken
met een gemiddelde EIBO-leerling (percentiel 50)?

2.6

Rapportage van de resultaten

2.6.1

Balans SBO Engels

In hoofdstuk 5 van deze balans worden de resultaten van de leerlingen beschreven. Aan de hand
van voorbeeldopgaven maken we duidelijk hoe goed het Engels van leerlingen in de eindgroep
van het speciaal basisonderwijs is. We staan stil bij verschillen tussen groepen leerlingen en
geven aan hoe de SBO-prestaties zich verhouden tot die van leerlingen in het regulier basis­

37

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

onderwijs. Ook rapporteren we de invloed van de attitude van SBO-leerlingen t.o.v. Engels en
van hun buitenschools contact met Engels op de resultaten.
Bij de presentatie van opgaven die leerlingen met een bepaalde vaardigheid beheersen, wordt
gebruik gemaakt van een diagram. In dit hoofdstuk beelden we een voorbeelddiagram af met
toelichting.
De afbeelding bestaat uit een brede kolom aan de linkerzijde en vier smallere kolommen aan de
rechterzijde. In het linkerdeel staan afgebeeld:
• de vaardigheidsschaal met de verdeling binnen de leerlingpopulatie;
• de moeilijkheidsgraad van een aantal voorbeeldopgaven;
• het niveau van de standaarden Minimum, Voldoende en Gevorderd.
In het rechterdeel van de afbeelding staan de vaardigheidsverdelingen van een aantal groepen
leerlingen. In het voorbeelddiagram zijn de vaardigheidsverdelingen voor de verschillende
niveaus van vier variabelen weergegeven, te weten, geslacht, leertijd, doorstroomkenmerk en
onderwijsvorm.
De vaardigheidsschaal en de verdeling in de leerlingpopulatie
De vaardigheidsschalen zijn gelijk aan de schalen in het peilingsonderzoek in het regulier
basisonderwijs van 2012 en zijn geconstrueerd met behulp van een itemresponsmodel.
Ook voor de SBO-leerlingen die gepeild zijn in 2013 is de aanname dat de vaardigheid bij
benadering normaal verdeeld is in de populatie. De keuze van de maatverdeling op de schaal is
vrij. Zoals gezegd, is er is voor gekozen om het landelijk gemiddelde van de leerlingpopulatie in
de onderzoeksgroep van 2012 (peiling Engels in jaargroep 8 van het regulier onderwijs) als
schaalwaarde 250 aan te houden. Ook de standaardafwijking van 50 van die schaal wordt
aangehouden. Daarmee is de schaal identiek aan die in de Balans van het Engels aan het einde
van de basisschool 4 (Geurts & Hemker, 2013). De vaardigheidsschaal wordt steeds afgebeeld
tussen de vaardigheidsscores 100 en 400, een bereik dus van 3 standaardafwijkingen boven en
3 onder het gemiddelde van 250. Geheel rechts in het voorbeelddiagram staan de vaardigheids­
scores vermeld, oplopend met een waarde van 50.
Aan de linkerkant van het diagram zijn de percentielen 10, 25, 50, 75 en 90 weergegeven.
Een percentiel geeft aan hoeveel procent van de SBO-leerlingen de aangegeven of een lagere
vaardigheidsscore heeft. In het voorbeelddiagram ligt percentiel 25 op vaardigheidsscore 151.
Dat wil zeggen dat 25% van de leerlingen een vaardigheidsscore van 151 of lager heeft.
De vaardigheidsscore van 75% van de leerlingen is dan hoger dan 151.
De moeilijkheidsgraad van de opgaven
Een bekende manier om de moeilijkheidsgraad van een opgave aan te geven, is de zogenoemde
p-waarde. Een p-waarde van 0.80 betekent dat 80% van de leerlingen die opgave correct heeft
beantwoord. Een opgave met een p-waarde van 0.50 is dus moeilijker dan een met een
p-waarde van 0.75. Een opgave is echter niet voor alle leerlingen even moeilijk te maken.
Hoe leesvaardiger een leerling bijvoorbeeld is in het Engels, hoe groter de kans voor die leerling
is om een leesopgave Engels goed te beantwoorden. Die relatie wordt voor een aantal opgaven
weergegeven met verticale balkjes. Het balkje begint op het punt dat de kans om die opgave
goed te maken 50% is. Leerlingen op dit vaardigheidsniveau zullen gemiddeld 5 van de
10 opgaven van dit type goed maken. Naarmate een opgave moeilijker is, ligt dat beginpunt
steeds hoger op de schaal. De opgaven zijn gerangschikt naar oplopende moeilijkheidsgraad.
Het balkje eindigt op het punt dat de kans op het correcte antwoord 80% is. Leerlingen op dit
vaardigheidsniveau zullen gemiddeld 8 van de 10 opgaven van dit soort goed doen.
Het kleurverloop in het balkje, van lichter naar donkerder, symboliseert de toename in de kans
om de opgave goed te maken.

38

PPON

De balkjes maken inzichtelijk welke drie niveaus we onderscheiden in de beheersing van een
opgave:
• Er is sprake van goede beheersing wanneer de kans op een goed antwoord 80% of groter is.
De leerling heeft dan een vaardigheidsscore die gelijk ligt met de bovenkant van het balkje of
daarboven ligt.
• Ligt de kans op een goed antwoord tussen 50% en 80%, dan spreken we van een matige
beheersing. Dit is gebied op de vaardigheidsschaal tussen de boven- en onderkant van het
balkje.
• We spreken van onvoldoende beheersing van een opgave wanneer de kans op een goed
antwoord kleiner is dan 50%. De vaardigheidsscore van de leerling ligt dan gelijk ligt met de
onderkant van het balkje of daaronder.
De per vaardigheid afgebeelde voorbeeldopgaven vormen een selectie van alle opgaven op de
schaal. Zij zijn een goede afspiegeling van de inhoudelijke aspecten die de opgaven meten.
Daarnaast geven zij een goed beeld van de spreiding van de moeilijkheidsgraad van de opgaven
over de gehele schaal.
Standaarden
De standaard EIBO-minimum (zie paragraaf 2.5) staat afgebeeld als een lichtblauwe,
horizontale balk. De breedte van de balk geeft een indicatie van de variatie in oordelen van de
beoordelaars die in 2007 deelnamen aan het standaardenonderzoek. Uit de breedte van deze
balk blijkt dat de verschillen tussen de beoordelaars voor deze EIBO-standaard klein waren.
Ook de standaarden EIBO-voldoende en EIBO-gevorderd staan als blauwe balken afgebeeld.
Getuige de breedte van die balken, liepen de oordelen over deze EIBO-standaarden wat verder
uiteen.
Het voorbeelddiagram maakt duidelijk dat SBO-leerlingen op het niveau van de standaard
EIBO‑minimum opgave 1 goed moeten beheersen en opgaven 2 en 3 redelijk goed.
Voorbeeldopgaven 4, 5, 6 en 7 zouden leerlingen op dit niveau matig moeten beheersen.
Alle andere opgaven hoeven (volgens de beoordelaars) op het niveau van de standaard
EIBO‑minimum niet beheerst te worden. Op het niveau van de standaard EIBO-voldoende
worden alle SBO-opgaven, met uitzondering van opgaven 9 en 10 goed beheerst.
Het diagram laat ook zien dat ongeveer 40% tot 45% van de SBO-leerlingen de standaard
EIBO‑minimum bereikt.
De vaardigheidsverdelingen van groepen leerlingen
In het rechter gedeelte van het voorbeelddiagram laat de vaardigheidsverdelingen van
verschillende groepen leerlingen zien. De geschatte vaardigheidsverdeling van elke groep
leerlingen wordt in beeld gebracht. Daarbij is niet gecorrigeerd voor mogelijke andere factoren
die effect hebben op de resultaten. Door deze wijze van presenteren zijn de prestaties van de
leerlingen met de volgende variabelen te vergelijken:
• jongens ten opzichte van meisjes in het speciaal basisonderwijs;
• leerlingen van 11 en 12 jaar t.o.v. leerlingen van 13 jaar en ouder;
• SBO-leerlingen die doorstromen naar verschillende vormen van voortgezet onderwijs:
Voortgezet Speciaal Onderwijs/praktijkonderwijs (VSO/PRO), vmbo basisberoepsgerichte
leerweg (BB) en vmbo kaderberoepsgerichte leerweg of hoger (KB en hoger);
• leerlingen in de eindgroep van het speciaal basisonderwijs (SBO) versus leerlingen in
jaargroep 8 van het regulier basisonderwijs (EIBO).

39

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

De vaardigheidsschaal
Een voorbeeld

400

350

300

Deskundige beoordelaars hebben voor reguliere
basisschoolleerlingen standaarden vastgesteld voor drie
verschillende vaardigheidsniveaus. Voor elke standaard is het
interkwartielbereik van hun oordelen afgebeeld.

De percentielen 90, 75, 50, 25 en 10 geven de
vaardigheidsverdeling in de steekproef van SBO-leerlingen
aan op de 100-400 schaal voor de leerlingen in het regulier
basisonderwijs. Percentiel 25 betekent dat 25% van de leerlingen
dezelfde of een lagere vaardigheidsscore heeft en 75% een hogere.

EIBO-gevorderd

250
EIBO-voldoende
90

200

75

50
Elk balkje illustreert de moeilijkheidsgraad van een opgave.
De bovenkant van het balkje geeft het vaardigheidsniveau aan
waarbij leerlingen 80% kans hebben om de opgave goed te
maken. De onderkant geeft de vaardigheid aan die nodig is om
50% kans te hebben de opgave goed te maken. Leerlingen met
een vaardigheid op of boven de 80% kans op een goed antwoord
beheersen de betreffende opgave goed, leerlingen onder de 50%
kans beheersen die opgave onvoldoende en leerlingen tussen de
50% en 80% beheersen deze opgave matig. Een matige beheersing
loopt uiteen van redelijk goed (het donkere deel van het balkje) tot
net voldoende (het lichtere deel van het balkje).

EIBO-minimum
25

150

10

100
Op deze vaardigheidsschaal is de moeilijkheidsgraad van
10 opgaven afgebeeld. Deze opgaven zijn als voorbeeldopgaven
opgenomen in de Balans. Ze worden in het vaardigheidsdiagram in
volgorde van moeilijkheid gepresenteerd.

© Cito

1

Percentiel

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Opgaven

Vaardigheidsscore

Goed

Matig

Onvoldoende
Standaarden

40

PPON

Beheersingsniveau

400

350

300

250

De vaardigheidsschaal van het SBO-onderzoek is gelijk aan
die uit de PPON-peiling Engels in het regulier basisonderwijs van 2012. Zij is genormeerd naar een schaal met
een gemiddelde van 250 en een standaardafwijking van 50.
Afgebeeld is het vaardigheidsbereik van 100 tot 400 (het
gemiddelde + / – drie standaardafwijkingen).

Elk van deze balkjes brengt de vaardigheidsverdeling binnen
een groep leerlingen in beeld. Een sterretje geeft de
gemiddelde vaardigheid in een groep aan (percentiel-50),
de punten van boven naar beneden respectievelijk de
percentielscores 90, 75 25 en 10 van een groep.

90

200

75

50

150

25

10

O

SB O

EIB

BB
hog
er
en
KB

VSO

/PR
O

-12

+13

jon

me

isje
s
gen
s

100

In dit voorbeelddiagram zijn de vaardigheidsverdelingen
voor enkele groepen weergegeven. Op deze manier is de
vaardigheid van verschillende groepen eenvoudig te vergelijken.
Hier zijn vergelijkenderwijs afgebeeld:
• jongens – meisjes;
• leerlingen van 11 en 12 jaar – leerlingen van 13 jaar en ouder;
• SBO-leerlingen die doorstromen naar verschillende vormen
van VO;
• leerlingen in het speciaal basisonderwijs – leerlingen in het
regulier basisonderwijs

Percentiel

Geslacht

Leeftijd

Doorstroom

Onderwijsvorm

Vaardigheidsscore

VSO = voortgezet speciaal onderwijs

90

PRO = praktijkonderwijs

75

BB = basisberoepsgerichte leerweg

50

KB = kaderberoepsgerichte leerweg

25

SBO = speciaal basisonderwijs

10

EIBO = Engels in het basisonderwijs

Percentielaanduidingen

41

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Op de vaardigheidsschaal worden voor elke groep leerlingen 5 percentielpunten aangeduid.
De gemiddelde vaardigheidsscore van een groep (percentiel 50) is met een wit sterretje in het
verticale balkje aangegeven. De 2 punten onder het sterretje geven de percentielen 25 en 10
weer, de 2 punten erboven de percentielen 75 en 90.
Met behulp van de voorbeeldopgaven krijgen de verschillen in vaardigheid tussen de
onderscheiden groepen leerlingen inhoudelijk betekenis. Zo beheerst de gemiddelde SBOleerling die doorstroomt naar het Voortgezet Speciaal Onderwijs of Praktijkonderwijs opgave 1
bijna goed en opgave 2 en 3 matig, terwijl de gemiddelde leerling die vanuit het speciaal
basisonderwijs doorstroomt naar vmbo KB of hoger opgaven 1 tot en met 4 goed beheerst.
Voorbeeldopgave 10 valt buiten het bereik van deze laatste leerling.
Uit het voorbeelddiagram wordt ook duidelijk dat jongens op de vaardigheid in kwestie iets
beter presteren dan meisjes en dat leerlingen in het regulier basisonderwijs veel vaardiger zijn
dan leerlingen in het speciaal basisonderwijs. Een gemiddelde SBO-leerling (percentiel 50), zo
blijkt uit de twee meest rechtse balken, presteert nog iets minder dan een percentiel-10 leerling
in het regulier basisonderwijs.
Naast de genoemde groepen leerlingen is in statistische analyses ook gekeken naar andere
achtergrondvariabelen. Die achtergrondvariabelen zijn afkomstig uit de door scholen verstrekte
gegevens over de achtergrondkenmerken van leerlingen (zie paragraaf 2.1.4). Daarnaast is de
samenhang tussen attitude en buitenschools contact, verzameld via de attitudevragenlijst voor
leerlingen, geanalyseerd. We verwijzen naar hoofdstuk 5 voor een explicitering van de in de
analyses betrokken variabelen.
2.6.2

Schoolrapportages

Alle deelnemende scholen hebben in oktober 2013 een korte rapportage ontvangen met daarin
de resultaten van de leerlingen van hun school. Daarbij werden de resultaten van de leerlingen
voor lezen, luisteren en woordenschat gerapporteerd op een schaal die genormeerd is op het
gemiddelde van 250 voor de SBO-steekproef en een standaardafwijking van 50 in die steek­
proef. Met die rapportage hebben de betreffende SBO-scholen een hulpmiddel gekregen om de
opbrengsten van hun onderwijs in de Engelse taal te evalueren. De schaal in de school­
rapportages is dus een andere dan de schaal waarop in deze Balans, met het oog op de
vergelijking met het regulier onderwijs, wordt gerapporteerd.
Het voorbeeld hiernaast maakt duidelijk op welke wijze deze schoolrapportage is verzorgd.
In het voorbeeld zijn fictieve resultaten gebruikt.

42

PPON

Voorbeeld van een schoolrapportage voor Engels

SCHOOLRAPPORTAGE

ENGELS

SPECIAAL BASISONDERWIJS

Geachte schoolleider,
Dit voorjaar heeft uw school deelgenomen aan de SBO-peiling Engels, waarvoor nogmaals hartelijk
dank.
Voor u ligt de rapportage van de resultaten van uw school. Deze rapportage geeft ook een vergelijking
van uw school met de andere deelnemende SBO-scholen in de peiling Engels.
U treft een rapportage aan voor lezen, luisteren en woordenschat. Op de meeste scholen hebben
voldoende leerlingen lees-, luister- en woordenschattaken gemaakt om betrouwbaar te rapporteren.
Per school hebben te weinig leerlingen spreektaken gedaan om een zinvolle en deugdelijke
rapportage te kunnen leveren.
Overzicht 1
De schoolscore in overzicht 1 geeft de gemiddelde vaardigheidscore van de leerlingen op uw school.
Het landelijk gemiddelde is 250.
Scores Engels per vaardigheid van de leerlingen van NAAM SCHOOL (CAS-nummer school)
Vaardigheidsscore
Aantal leerlingen

[SBO landelijk: 250]

Lezen

18 (2) *

228

Luisteren

25

236

Woordenschat

22

260

Overzicht 2
Voor overzicht 2 maken we per vaardigheid een onderscheid in drie categorieën: zwak presterende
leerlingen (de 25% leerlingen met de laagste score), gemiddeld presterende leerlingen en sterk
presterende leerlingen (de 25% leerlingen met de hoogste score).
Percentage leerlingen per vaardigheid in verschillende categorieën

Aantal leerlingen

Zwak

Gemiddeld

Sterk

[SBO landelijk: 25%]

[SBO landelijk: 50%]

[SBO landelijk: 25%]

Lezen

18 (2) *

38%

57%

5%

Luisteren

25

39%

40%

21%

Woordenschat

22

18%

47%

35%

* 2		leerlingen hebben minder dan de helft van de aangeboden opgaven gemaakt. De scores van deze leerlingen zijn meegenomen in de
		berekeningen. Zonder deze leerlingen zou de score op uw school hoger uitvallen.

Mocht deze rapportage aanleiding geven tot vragen, aarzelt u dan niet om die te stellen via: ppon@cito.nl.

43

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Samenvattend
De volgende peilingsinstrumenten zijn ingezet:
• inventarisatie bij scholen van de aandacht voor Engels en de moeilijkheidsgraad van enkele
vaardigheidsopgaven voor SBO-leerlingen, voorafgaande aan het veldwerk;
• aanbodvragenlijsten voor schoolleiding en leerkracht Engels;
• attitudevragenlijst voor leerlingen;
• toetsen voor lezen, luisteren, spreken en woordenschat.
De respons voor deelname aan de SBO-peiling Engels is laag.
De steekproef is representatief voor geslacht en doorstroom naar het voortgezet onderwijs,
maar niet volledig representatief voor regio en verstedelijking.
Het veldwerk heeft plaatsgevonden in mei en juni 2013. Geïnstrueerde toetsleiders bezochten
in die periode alle deelnemende scholen op de toetsen af te nemen bij leerlingen.
Op basis van psychometrische analyses zijn de resultaten van de SBO-leerlingen geplaatst op de
voor het regulier onderwijs ontwikkelde vaardigheidsschalen voor lezen, luisteren, spreken en
woordenschat. Daarmee is een vergelijking met de resultaten in jaargroep 8 van het regulier
basisonderwijs uit 2012 gerealiseerd.
De invloed van achtergrondvariabelen als geslacht, leeftijd en doorstroom naar voortgezet
onderwijs op de resultaten van de leerlingen is geanalyseerd. Ook de invloed van attitude en
buitenschools contact met Engels op de resultaten van de leerlingen is onderzocht.
Deelnemende scholen hebben een schoolrapportage ontvangen met de resultaten van hun
leerlingen op de vaardigheidsopgaven.

44

PPON

3	Onderwijsaanbod Engels
in het speciaal
basisonderwijs

3
Onderwijsaanbod Engels in het speciaal basisonderwijs

3 Onderwijsaanbod Engels in het
speciaal basisonderwijs
Om het onderwijsaanbod voor Engels in het speciaal basisonderwijs
in beeld te brengen, zijn twee vragenlijsten ingezet. Eén aanbod­
vragenlijst is voorgelegd aan de leerkrachten voor Engels in de
eindgroep, de andere aan de schoolleiding. We concentreren ons in
dit hoofdstuk op het aanbod van Engels in de eindgroep. Een enkele
keer gaan we in op de situatie in andere groepen. We besteden
aandacht aan de onderwijstijd, aan de methoden, en aan
verschillende inhoudelijke en didactische aspecten van het
programma voor Engels, maar staan ook stil bij de positie van de
leerkracht ten opzichte van het vak.
3.1

Onderwijstijd

Er deden 36 scholen voor speciaal basisonderwijs mee aan het onderzoek. Daarvan hebben
32 schoolleiders de vragenlijst voor de schoolleiding ingevuld en 63 leerkrachten hebben de hen
voorgelegde vragen beantwoord. Op de meeste scholen voor speciaal basisonderwijs hebben de
leerlingen Engelse les in groep 7 en in de eindgroep en wordt een programma aangeboden dat
vergelijkbaar is met het standaard aanbod Engels in het regulier basisonderwijs (EIBO: Engels in
het basisonderwijs). Eén van de deelnemende scholen biedt een vroeg vreemdetalenprogramma
met Engels vanaf groep 3 (VVTO). Op één school krijgen de leerlingen Engels vanaf groep 6 en
op zes scholen wordt alleen in de eindgroep Engels gegeven.
Mede als gevolg van dat onderscheid in aanbod zijn er, net als in het reguliere basisonderwijs
(Geurts & Hemker, 2013; pp. 40-42), in het SBO behoorlijke verschillen in onderwijstijd voor
Engels. Ook in de eindgroep varieert de tijd die aan Engels besteed wordt per SBO-school.
De tabel hieronder geeft een beeld van de verschillen in de lestijd voor Engels in de eindgroep
van het speciaal basisonderwijs.
Frequentie en onderwijstijd voor Engels in de eindgroep SBO, zoals opgegeven door 63 leerkrachten
Minuten per week

46

Aantal weken

Totaal uren in groep 8

16 t/m 30: 24 leerkrachten (37%)

20 of minder: 7 leerkrachten (11%)

15 of minder: 18 leerkrachten (29%)

31 t/m 45: 30

(47%)

21 t/m 30:

16

(25%)

16 t/m 20:

46 t/m 60:

8

(13%)

31 t/m 35:

13

(21%)

61 t/m 120: 1

( 3%)

36 t/m 42:

27

(43%)

PPON

13

(21%)

21 t/m 25:

9

(14%)

26 t/m 30:

19

(30%)

31 t/m 40:

3

( 5%)

41 of meer:

1

( 2%)

Al met al levert de opgave van de leerkrachten een gemiddelde van 22,4 uur (1340 minuten)
Engels in de eindgroep op. Dat is ongeveer 10 uur minder dan leerlingen in jaargroep 8 van het
regulier basisonderwijs volgens hun leerkrachten gemiddeld aan Engels besteden, een verschil
van 30%. De opgave van de SBO-schoolleiders komt uit op 23,4 uur (1400 minuten).
Vergelijken we de tijd voor Engels in groep 7 van het speciaal basisonderwijs met die van groep
7 in het in het regulier basisonderwijs, dan stellen we ook daar een verschil van ongeveer 10 uur
vast: SBO-leerlingen krijgen gemiddeld 1400 minuten Engels, leerlingen in een reguliere
jaargroep 7 gemiddeld 1990 uur. Ook in groep 7 is dus sprake van 30% minder lestijd Engels
voor leerlingen in het speciaal basisonderwijs.
Uitgaande van een (volgens opgave van de schoolleiders) gemiddeld aantal lesweken van 35 per
schooljaar in het SBO komt de lestijd voor Engels per week uit op 40 minuten in groep 7 en
38 minuten in de eindgroep. In de tabel hieronder geven we ook de vergelijkbare gegevens uit
de peiling Engels van 2012 in het regulier basisonderwijs.
Gemiddelde lestijd (minuten per week) voor Engels in speciaal en regulier basisonderwijs in
jaargroep 7 en 8
SBO

Regulier BO: EIBO + VVTO

(35 lesweken)

(39 lesweken)

Groep 7

40

51

Eindgroep / Groep 8

38

51

Ten slotte kijken we naar de lestijd voor Engels over alle jaren van het speciaal basisonderwijs.
Het gaat hier om de opgave van de schoolleiders van 32 van de 36 deelnemende SBO-scholen.
Daarvan bieden 6 scholen Engels alleen aan in de eindgroep. De meeste scholen geven ook
Engels in de groep daarvoor. Op 2 scholen wordt ook in groep 6 of eerder Engels gegeven.

47

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Onderwijstijd voor Engels in alle groepen van het speciaal basisonderwijs
Groep 7

Eindgroep

Totaal uren
groep 1 t/m

Aantal
scholen

Minuten per week

Weken per schooljaar

Minuten per week

Weken per schooljaar

eindgroep

1

60

40

60

40

80

1

60

35

60

35

70

4

45

40

45

40

60

1

45

38

45

38

57

2

30

40

45

40

50

1

30

39

45

39

49

1

45

30

45

30

45

7

30

40

30

40

40

1

30

38

30

38

38

1

30

36

30

36

36

1

30

30

30

30

30

1

45

20

45

20

30

2

-

-

30

40

20

1

-

-

40

30

20

1

30

15

30

15

15

1

-

-

30

30

15

1

-

-

50

16

13

1

-

-

35

20

12

1

30

6

30

6

9

Groep 3

Groep 4

Groep 5

Groep 6

Groep 7

Eindroep

Totaal uren

Aantal

Min

Wk

Min

Wk

Min

Wk

Min

Wk

Min

Wk

Min

Wk

groep 1 t/m

scholen

/wk

/jr

/wk

/jr

/wk

/jr

/wk

/jr

/wk

/jr

/wk

/jr

eindgroep

1 (VVTO)

60

42

60

42

60

42

60

42

90

42

90

42

315

1

-

-

-

-

-

-

30

40

45

40

45

40

80

Er is één uitschieter. Dat is de SBO-school met een VVTO-aanbod. Die school zit met 315 uur iets
onder het gemiddelde van reguliere VVTO-scholen. Beperken we ons tot de SBO-scholen met
een EIBO-aanbod, dan wordt gemiddeld 40 uur Engels gegeven aan leerlingen in het speciaal
basisonderwijs. Dat is meer dan 35% onder de 64 uur die EIBO-scholen in het regulier basis­
onderwijs hun leerlingen aan Engelse les geven. Ook tussen SBO-scholen onderling stellen we
aanzienlijke verschillen vast: met 80 uur krijgt een leerling op 2 scholen in de tabellen 9 keer
zoveel Engels als een leerling op de school met het kleinste aanbod Engels.
Uit bovenstaand overzicht van onderwijstijd voor Engels op 32 scholen komt naar voren dat de
meeste scholen met Engels beginnen in groep 7. Het is de vraag of dat helemaal representatief
is voor alle SBO-scholen in Nederland. Uit een korte inventarisatie, voorafgaand aan de
eigenlijke peiling, die door 101 van de 314 (sbowerkverband.nl) SBO-scholen is ingevuld (zie
paragraaf 2.1.2) komt naar voren dat 38% van deze SBO-scholen met Engels begint in de
eindgroep, dat 48% begint in groep 7, 3% in groep 5 en 0% in groep 1. 10% van de scholen
begint in één van de andere groepen, bijvoorbeeld groep 3 of groep 6. Het is niet uit te sluiten
dat aan de peiling Engels in het SBO wat meer scholen hebben meegedaan die iets meer dan
gemiddeld aandacht besteden aan Engels.

48

PPON

3.2

Leermiddelen

Methoden
57 leerkrachten op 35 scholen vermelden welke methode zij gebruiken. 3 leerkrachten geven
aan dat zij 2 verschillende methoden inzetten. Op de SBO-scholen in de peiling worden
11 verschillende methoden gebruikt, een diversiteit die nog groter is dan in het regulier
basisonderwijs, waar 12 methoden op 48 scholen ingezet werden (zie Geurts & Hemker, 2013;
pp. 42/43). Real English en Take it Easy worden op iets meer dan een derde van de scholen
gebruikt. Meer dan 40% (24 leerkrachten) werkt met edities uit 2005 of eerder. In hoeverre deze
uitgaven zijn toegesneden op de kerndoelen Engels uit 2006 is niet nader onderzocht.
Hieronder geven we een overzicht van de gebruikte methoden, door hoeveel van de bevraagde
leerkrachten die methoden gebruikt worden en op hoeveel scholen ze gebruikt worden.
Veel van deze methoden zijn, zo blijkt uit de PPON-peiling Engels van 2012, ook in gebruik in het
regulier basisonderwijs. Die methoden zijn in het overzicht gemarkeerd met een asterisk (*).
Gebruikte methoden in de eindgroep van het speciaal basisonderwijs
Titel

Uitgever (jaar van uitgave)

Gebruikt door

Take it Easy *

ThiemeMeulenhoff (2009)

12 leerkrachten op 6 scholen

Hello World *

Malmberg (verschillende edities)

10 leerkrachten op 4 scholen

Just Do It! *

ThiemeMeulenhoff/Bekadidact (verschillende edities)

10 leerkrachten op 4 scholen

Real English (Let’s Do It) *

ThiemeMeulenhoff/Bekadidact (verschillende edities)

8 leerkrachten op 7 scholen

Early Start

ThiemeMeulenhoff/Bekadidact (verschillende edities)

6 leerkrachten op 3 scholen

Your own English

Groen Educatief (2002)

4 leerkrachten op 2 scholen

Groove Me *

Blink Educatie (2012)

3 leerkrachten op 3 scholen

Junior *

ThiemeMeulenhoff (2006)

3 leerkrachten op 2 scholen

Our Discovery Island

Pearson Benelux (2011)

2 leerkrachten op 1 school

Say it in English

Meulenhoff Educatief (1986)

1 leerkracht op 1 school

Verschillende losse werkboekjes

1 leerkracht op 1 school

Gemiddeld genomen komt 60% van de leerstof uit de methode in de eindgroep van het SBO aan
bod. (In jaargroep 8 van het regulier basisonderwijs is dat 70%.) De percentages lopen uiteen
van 60 tot 100. 1 op de 7 leerkrachten (in regulier PO: 1 op 5 leerkrachten) behandelt alle
hoofdstukken van de methode.
De waardering van de methode door SBO-leerkrachten wijkt niet veel af van die van
leerkrachten in het regulier primair onderwijs. Ook leerkrachten in het speciaal basisonderwijs
vinden dat de methode die zij gebruiken hun leerlingen ruim voldoende aanspreekt, aansluit bij
hun niveau en ingaat op relevante aspecten van Engels. Ze zijn er eveneens voldoende van
overtuigd dat hun leerlingen veel Engels leren door de activiteiten in de methode. Over de
differentiatiemogelijkheden zijn ze echter nog wat ontevredener dan hun collega’s in het
reguliere basisonderwijs.
Aanvullend materiaal
Net als de leerkrachten in het regulier PO zet drie kwart van de SBO-leerkrachten naast de
methode Engelstalig beeld- en geluidsmateriaal in van radio, tv, cd, dvd of internet, in 70% van
de gevallen gedurende minder dan 15 minuten per week. 45% maakt gebruik van aanvullend
Engelstalig tekstmateriaal uit kranten, tijdschriften, boeken of van internet, vier van de vijf
daarvan gemiddeld ook minder dan 15 minuten per week. Incidenteel maken SBO-leerkrachten

49

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

voor Engels gebruik van songteksten en (zelfgemaakte) werkbladen. Alle aanvullende
materialen worden voornamelijk klassikaal ingezet.
De tabel hieronder geeft een overzicht van de inzet van de methode en van aanvullend
materiaal in zowel het speciaal als regulier basisonderwijs.
Inzet methode en aanvullend materiaal
Voorgelegde vraag/stelling

Respons door leerkrachten

ja

nee

meer

minder

meer

minder

dan 15

dan 15

dan 50%

dan 50%

minuten

minuten

van de

van de

per week

per week

leerlingen

leerlingen

Speciaal basis-

Ik gebruik uitsluitend de methode

62%

38%

–

–

–

–

onderwijs

Ik zet aanvullend Engelstalig beeld- en

77%

23%

29%

71%

100%

0%

45%

55%

45%

55%

81%

19%

geluidsmateriaal in (radio, tv, cd, dvd,
internet)
Ik zet aanvullend Engelstalig
tekstmateriaal in (krant, tijdschrift,
leesboeken, internet)
Regulier

Ik gebruik uitsluitend de methode

41%

59%

–

–

–

–

basisonderwijs

Ik zet aanvullend Engelstalig beeld- en

75%

25%

33%

66%

69%

31%

55%

45%

33%

66%

63%

37%

geluidsmateriaal in (radio, tv, cd, dvd,
internet)
Ik zet aanvullend Engelstalig
tekstmateriaal in (krant, tijdschrift,
leesboeken, internet)

Blijkbaar zetten leerkrachten die aanvankelijk aangeven alleen de methode te gebruiken soms
toch aanvullend lees- en luistermateriaal in. In het speciaal basisonderwijs wordt vaker
methodegestuurd en nog wat klassikaler gewerkt dan in het regulier basisonderwijs.

3.3

Activiteiten en werkvormen in de lessen Engels

De vraag waaraan zij de meeste aandacht besteden in de lessen Engels hebben 15 SBOleerkrachten onbeantwoord gelaten. De respons van de overige 48 leerkrachten levert
onderstaande informatie op. Ter vergelijking geven we ook de gegevens uit de peiling in het
regulier basisonderwijs van 2012.

50

PPON

Percentage leerkrachten dat de meeste aandacht besteedt aan genoemde (sub)vaardigheden
Speciaal basisonderwijs (N = 48)

Regulier basisonderwijs (N = 51)

meest

%

meest

%

Spreken

48

Luisteren

41

Luisteren

25

Woordenschat

24

Woordenschat

17

Spreken

22

Grammatica

4

Lezen

6

Lezen

4

Grammatica

4

Schrijven

2

Schrijven

4

In het speciaal basisonderwijs wordt meer aandacht besteed aan spreken dan in het regulier
basisonderwijs en verhoudingsgewijs minder aan luisteren. Ook is er in de lessen Engels binnen
het SBO wat minder aandacht voor woordenschat.
Deze gegevens komen overeen met informatie uit de inventarisatie in aanloop naar de peiling
(zie paragraaf 3.1), waarin 101 scholen aangeven veel van de tijd voor Engels te besteden aan
spreken, luisteren en woordenschat, veel minder tijd te besteden aan lezen, weinig tijd aan
schrijven en nauwelijks of geen tijd aan grammatica.
Om een gedetailleerder beeld te krijgen op welke wijze aandacht wordt besteed aan de
verschillende vaardigheden bij Engels, hebben we de leerkrachten 41 lesactiviteiten voorgelegd,
met de vraag of die activiteiten regelmatig, soms of nooit voorkomen. Diezelfde activiteiten zijn
ook in de peiling van 2012 voorgelegd aan leerkrachten van jaargroep 8 in het reguliere
basisonderwijs. Het overzicht op pagina 52 geeft per peiling de percentages leerkrachten die
hebben aangegeven de genoemde activiteit regelmatig in te zetten in de lessen Engels.
Van de in totaal 41 voorgelegde lesactiviteiten worden 6 lesactiviteiten door 50% of meer van
de leerkrachten in het speciaal basisonderwijs regelmatig ingezet:
1. Naspreken van nieuwe woorden (90%)
2. Luisteren naar een tekst of gesprek in het Engels uit de methode (82%)
3. De Nederlandse vertaling geven van een Engels woord (79%)
4. Naspreken van standaard gesprekken (71%)
5. Engelse woorden bij afbeeldingen (tekeningen/foto’s) schrijven (55%)
6. Engelse woorden bij afbeeldingen (tekeningen/foto’s) zoeken (53%)
Twee van deze zes zijn spreekactiviteiten (1 en 4), twee activiteiten houden verband met
woordenschat (3 en 6, maar ook 1 en 5 kunnen als woordenschatoefening opgevat worden),
één activiteit heeft betrekking op luisteren (2) en één activiteit heeft te maken met schrijven
(5, hoewel daar ook een belangrijke woordenschatcomponent in zit). Zo bezien is er wellicht
toch wat meer aandacht voor woordenschat in het SBO dan uit de eerste tabel van deze
paragraaf naar voren komt. Opvallend is de afwezigheid van leesactiviteiten in dit lijstje.

51

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Percentage leerkrachten dat genoemde lesactiviteiten regelmatig inzet
2013
eindgroep
SBO
Lezen

2012
jaargroep 8
regulier BO

Korte Engelse teksten uit een tijdschrift lezen

2

9

Langere Engelse teksten uit een boek of tijdschrift lezen

3

14

Nederlandse vragen beantwoorden bij een Engelse leestekst

22

25

Engelse vragen beantwoorden bij een Engelse leestekst

15

34

Woorden invullen die in een Engelse leestekst zijn weggelaten

19

21

Een Nederlandse samenvatting geven van een Engelse leestekst

11

14

Luisteren naar een tekst of gesprek in het Engels uit de methode

82

89

Luisteren naar een tekst of gesprek in het Engels van tv, internet of uit een film zonder ondertiteling

16

25

Luisteren naar de leerkracht die alleen maar Engels spreekt

49

57

Nederlandse vragen beantwoorden bij een Engelse luistertekst

27

32

Luisteren

Luisteren naar een tekst of gesprek in het Engels van tv, internet of uit een film met ondertiteling

Engelse vragen beantwoorden bij een Engelse luistertekst
Spreken

49

26

19

47

Naspreken van nieuwe woorden

90

86

Naspreken van standaard gesprekken

71

66

Een rollenspel spelen

41

38

Voeren van een gesprek met één of meer medeleerlingen

46

52

Voeren van een gesprek met de leerkracht

30

25

Voeren van een gesprek met een (near) native speaker

3

12

Voeren van een gesprek met leeftijdgenoten via skype

0

0

Vertellen wat er op plaatjes te zien is

41

41

Vertellen over een gebeurtenis (bijvoorbeeld verjaardag, sportactiviteit, weekend, vakantie)

13

21

Een spelletje spelen of activiteit doen in het Engels

25

Een tekst, boek of film(pje) navertellen
Woordenschat

11

29

19

De betekenis van woorden afleiden uit een Engelse context

44

54

Engelse woorden opzoeken in een woordenboek/-lijst

21

37

Synoniemen zoeken voor Engelse woorden

5

11

Het tegenovergestelde zoeken van Engelse woorden

7

15

Engelse woorden bij afbeeldingen (tekeningen/foto’s) zoeken

53

46

De Nederlandse vertaling geven van een Engels woord

79

77

Engelse woorden classificeren (in categorieën plaatsen)

17

20

Engelse woorden uit het hoofd leren

30

56

Engelse woorden oefenen met de computer
Schrijven

8

38

Engelse woorden bij afbeeldingen (tekeningen/foto’s) schrijven

55

55

Engelse zinnen bij afbeeldingen schrijven

30

33

De Engelse vertaling van Nederlandse woorden opschrijven

33

54

Engelse woorden en/of zinnen overschrijven

33

42

Engelse woorden en/of zinnen opschrijven in een dictee

11

25

Antwoorden op vragen bij een tekst opschrijven in het Engels

13

32

Een briefje, e-mail of sms’je schrijven in het Engels

2

5

Een verhaaltje, gedichtje of liedje schrijven in het Engels

2

5

Een werkstuk schrijven in het Engels

52

PPON

0

2

Een aantal activiteiten komt in het speciaal basisonderwijs in veel geringere mate aan bod dan
in het regulier basisonderwijs. Het gaat dan om de volgende activiteiten:
7. Langere Engelse teksten uit een boek of tijdschrift lezen (3% tegenover 14%)
8. Engelse vragen beantwoorden bij een Engelse leestekst (15% tegenover 34%)
9. Engelse vragen beantwoorden bij een Engelse luistertekst (26% tegenover 47%)
10. Voeren van een gesprek met een (near) native speaker (3% tegenover 12%)
11. Vertellen over een gebeurtenis (bijvoorbeeld verjaardag, sportactiviteit, weekend, vakantie)
(13% tegenover 21%)
12. Engelse woorden opzoeken in een woordenboek/-lijst (21% tegenover 37%)
13. Synoniemen zoeken voor Engelse woorden (5% tegenover 11%)
14. Het tegenovergestelde zoeken van Engelse woorden (7% tegenover 15%)
15. Engelse woorden uit het hoofd leren (30% tegenover 56%)
16. Engelse woorden oefenen met de computer (8% tegenover 38%)
17. De Engelse vertaling van Nederlandse woorden opschrijven (33% tegenover 54%)
18. Engelse woorden en/of zinnen overschrijven (33% tegenover 42%)
19. Engelse woorden en/of zinnen opschrijven in een dictee (11% tegenover 25%)
20. Antwoorden op vragen bij een tekst opschrijven in het Engels (13% tegenover 32%)
Het betreft hier een tweetal leesactiviteiten (7 en 8), één luisteractiviteit (9), twee spreek­
activiteiten (10 en 11), vijf of misschien zelfs acht activiteiten die gericht zijn op woordenschat
(12 tot en met 16, alsook 17, 18 en 19) en vier schrijfactiviteiten (17 t/m 20). Het illustreert dat
in het SBO inderdaad minder gewerkt wordt aan Engelse woordenschat. Daarentegen wordt de
volgende activiteit in het SBO vaker ingezet: Luisteren naar een tekst of gesprek in het Engels
van tv, internet of uit een film met ondertiteling (49% tegenover 19%).
Lezen
De aandacht die aan het lezen van Engelse teksten wordt besteed is in het speciaal
basisonderwijs laag, net als in het regulier onderwijs. De voorgelegde activiteiten worden door
slechts een gering deel van de SBO-leerkrachten regelmatig ingezet. Er zijn meer leerkrachten
die deze activiteiten nooit inzetten dan leerkrachten die ze regelmatig aanbieden.
Luisteren
Veel luisteractiviteiten zijn blijkbaar methodegestuurd. Luisteren naar de leerkracht die alleen
maar Engels spreekt, suggereert dat in veel lessen Engels de voertaal is. Opvallend is dat in het
SBO veel meer dan in het reguliere primair onderwijs kijk- en luistermateriaal ingezet wordt met
ondertiteling. Er zijn meer leerkrachten die ‘nooit’ (Nederlandse of Engelse) vragen laten
beantwoorden bij luistermateriaal dan leerkrachten die dat ‘regelmatig’ doen.

53

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Spreken en gesprekken voeren
Engels als voertaal tijdens de lessen Engels
SBO

Regulier BO

Leerkracht spreekt Engels met de leerlingen
0 - 5 % van de lestijd

2%

7%

6 - 30 % van de lestijd

36%

11%

31 - 60 % van de lestijd

33%

29%

61 - 85 % van de lestijd

26%

27%

86 - 100 % van de lestijd

3%

27%

0 - 5 % van de lestijd

15%

14%

6 - 30 % van de lestijd

53%

28%

31 - 60 % van de lestijd

27%

30%

61 - 85 % van de lestijd

5%

18%

86 - 100 % van de lestijd

0%

11%

0 - 5 % van de lestijd

40%

19%

6 - 30 % van de lestijd

38%

33%

31 - 60 % van de lestijd

15%

33%

61 - 85 % van de lestijd

7%

12%

86 - 100 % van de lestijd

0%

2%

Leerlingen spreken Engels met de leerkracht

Leerlingen spreken Engels met elkaar

Desgevraagd geven 3 van de 10 SBO-leerkrachten aan dat zij 60% van de tijd of meer Engels
spreken met de leerlingen tijdens de lessen Engels. In de peiling in het regulier basisonderwijs
van 2012 bleek de helft van de leerkrachten in jaargroep 8 dat te doen in de lessen Engels.
De leerlingen spreken veel minder Engels, zowel met de leerkracht als met elkaar. Ook in de
reguliere groepen 8 bleek dat het geval te zijn. Maar zoals uit de tabel hierboven blijkt, spreken
leerlingen in de SBO-eindgroepen nog wat minder Engels dan leerlingen in een reguliere
jaargroep 8.

54

PPON

Er is, net als in het regulier basisonderwijs vooral aandacht voor reproductieve vormen van
spreken: het naspreken van woorden en van standaardgesprekken en het spelen van
rollenspellen komen als lesactiviteit het meest voor, relatief meer dan andere, wat
productievere vormen van spreekactiviteiten. Daarvan wordt de activiteit ‘in het Engels
vertellen wat er op plaatjes te zien is’ nog het meest ingezet.
Woordenschat
Bijna alle woordenschatactiviteiten worden in de SBO-eindgroepen minder regelmatig ingezet
dan in reguliere groepen 8. De meest regelmatige activiteiten zijn relatief traditioneel: woorden
Engels – Nederlands vertalen en Engelse woorden bij afbeeldingen zoeken. Computer­
activiteiten komen, vergeleken met het regulier onderwijs, nog minder voor dan in het regulier
PO: 58% oefent nooit Engelse woorden met de computer. (Dat skype nooit wordt ingezet bij
spreken, wijst in dezelfde richting.)
Werkvormen
Tijdens de lessen Engels wordt voornamelijk klassikaal gewerkt, in het speciaal basisonderwijs
nog meer dan in het regulier basisonderwijs. Acht van de tien SBO-leerkrachten werken 60% of
meer van de tijd klassikaal, de helft daarvan doet dat zelfs meer dan 85% van de tijd. Werken in
tweetallen of groepjes komt minder voor en individueel werken nog minder. Leerlingen
gebruiken nauwelijks een woordenboek. De tabel op pagina 56 geeft een nadere specificatie en
een vergelijking van speciaal en regulier basisonderwijs.
De vraag of Engels wordt gegeven in samenhang of geïntegreerd met andere vakken beantwoordt
90% van de leerkrachten ontkennend. CLIL (content and language integrated learning) heeft
blijkbaar nog geen ingang gevonden in het SBO, net zo min als in het reguliere PO.
Tot slot hebben we gevraagd naar huiswerk. Bijna de helft van de SBO-leerkrachten (tegen drie
kwart van de leerkrachten in reguliere groepen 8) geeft de leerlingen huiswerk voor Engels.
De meeste huiswerktijd wordt, zoals ook in het reguliere basisonderwijs, besteed aan woorden­
schat. Gevoegd bij de tijd voor woordenschat in de les (zie paragraaf 3.1) en de aandacht die het
krijgt bij de toetsing (zie paragraaf 3.5) maakt dat woordenschat waarschijnlijk toch tot het
belangrijkste deel van het programma Engels voor leerlingen in het speciaal basisonderwijs.

3.4

De leerkracht

Op bijna alle SBO-scholen geeft de groepsleerkracht de lessen Engels. Op 3 scholen is er een
coördinator voor het vak Engels. Leerkrachten in het speciaal basisonderwijs zijn gemotiveerd
voor Engels: 11% is het ‘helemaal eens’ met deze stelling en 62% is het ermee ‘eens’.
Leerkrachten die Engels verzorgen in het speciaal basisonderwijs zijn redelijk divers geschoold.
Naast scholing via de pabo of een gevolgde taalcursus, geeft een kwart van de leerkrachten aan
zich anderszins bekwaam te vinden om Engels te geven. Het meest genoemd in dit verband
worden: ervaring in het buitenland (“veel reizen”, “bedrijfservaring”, “studie in het buitenland”,
“werk op internationale school in het buitenland”) en de VO-opleiding (havo of vwo). In de tabel
op pagina 57 geven we ook de gegevens van de peiling in jaargroep 8 van het basisonderwijs
van 2012.

55

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Werkvormen tijdens de lessen Engels
SBO

Regulier BO

Leerkracht werkt klassikaal met de leerlingen
0 - 5% van de lestijd

0%

3%

6 - 30% van de lestijd

2%

3%

31 - 60% van de lestijd

19%

36%

61 - 85% van de lestijd

39%

41%

86 - 100% van de lestijd

40%

16%

0 - 5% van de lestijd

5%

2%

6 - 30% van de lestijd

51%

43%

31 - 60% van de lestijd

33%

38%

61 - 85% van de lestijd

10%

14%

86 - 100% van de lestijd

2%

4%

0 - 5% van de lestijd

40%

14%

6 - 30% van de lestijd

38%

48%

31 - 60% van de lestijd

15%

20%

61 - 85% van de lestijd

6%

11%

86 - 100% van de lestijd

2%

7%

0 - 5% van de lestijd

40%

33%

6 - 30% van de lestijd

38%

31%

31 - 60% van de lestijd

7%

16%

61 - 85% van de lestijd

0%

11%

86 - 100% van de lestijd

0%

9%

Leerlingen werken in tweetallen of groepjes

Leerlingen werken individueel

Leerlingen gebruiken een Engels woordenboek

56

PPON

Gevolgde scholing voor het geven van Engels
SBO

Regulier BO

Pabo: verplichte module(s) Engels

65%

11%

Pabo: keuzemodule Engels (minor)

5%

49%

Een taalcursus Engels

5%

7%

Anders

14%

29%

Niet beantwoord

11%

3%

Desgevraagd geeft 14% aan tevreden te zijn over omvang en inhoud van Engels op de pabo.
Dat is laag en vergelijkbaar met de waardering die door PO-leerkrachten werd uitgesproken in
de peiling Engels van 2012 (11% tevreden). Het valt op dat veel meer SBO-leerkrachten de
verplichte module Engels hebben gevolgd op de pabo en veel minder de keuzemodule.
Op het punt van scholing voor het vak Engels geven SBO-leerkrachten aan dat ze, net als hun
collega’s in het regulier onderwijs, meer behoefte te hebben aan een verbetering van hun
taalvaardigheid dan aan betere didactische vaardigheden:
• “Om goed Engels te kunnen geven moet de taalvaardigheid van leerkrachten verbeterd
worden”: 3% van de leerkrachten is het hiermee ‘helemaal eens’, 52% is het ermee ‘eens’,
21% is het ‘niet eens / niet oneens’, 9% ‘oneens’ en 6% ‘helemaal oneens’.
• “Om goed Engels te kunnen geven moet de didactische vaardigheid van leerkrachten
verbeterd worden”: 0% ‘helemaal eens’, 34% ‘eens’, 31% ‘niet eens / niet oneens’,
32% ‘oneens’ en 2% ‘helemaal oneens’.
In de vragenlijst hebben we de leerkrachten een aantal can do-statements of descriptoren uit
het Europees Referentiekader voorgelegd. Aan elk van deze descriptoren is in het ERK een
niveau van taalvaardigheid gekoppeld. Ter illustratie geven we in de beschrijving op pagina 58
per vaardigheid één descriptor met daarbij de in het ERK gemaakte niveaukoppeling.
De voorgelegde descriptoren varieerden per vaardigheid in niveau van A2 tot en met C1.
Ze werden per vaardigheid in willekeurige volgorde gepresenteerd zonder vermelding van de
niveauaanduidingen. De opdracht was om elk veld aan te kruisen dat van toepassing was bij de
vraag: Hoe schat u uw eigen taalvaardigheid in het Engels in? Het schema geeft weer welk ERKniveau per vaardigheid als hoogste door de leerkrachten is aangegeven.

57

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Vier van de zestien descriptoren uit de zelfinschatting van taalvaardigheid Engels door leerkrachten
Lezen

Luisteren

Spreken

Schrijven

(A2)

(B2)

(B1)

(C1)

Ik kan zeer korte, eenvoudige

Ik kan een langer betoog en

Ik kan de meeste situaties aan

Ik kan me in duidelijke, goed

Engelse teksten lezen. Ik kan

lezingen in het Engels begrijpen

die zich kunnen voordoen op

gestructureerde Engelse tekst

specifieke, voorspelbare

en zelfs complexe redeneringen

reis in een Engelstalig gebied.

uitdrukken en daarbij redelijk

informatie vinden in

volgen, wanneer het onderwerp

Ik kan onvoorbereid deelnemen

uitgebreid standpunten

Engelstalige advertenties,

redelijk vertrouwd is. Ik kan de

aan gesprekken over

uiteenzetten. Ik kan in een brief,

folders, menu’s en

meeste nieuws- en

onderwerpen die vertrouwd zijn, een opstel of een verslag

dienstregelingen en ik kan

actualiteitenprogramma’s op de

mijn persoonlijke belangstelling

schrijven over complexe

korte, eenvoudige persoonlijke

tv begrijpen. Ik kan het grootste

hebben of die betrekking

onderwerpen en daarbij de voor

brieven begrijpen.

deel van films in standaard-

hebben op het dagelijks leven

mij belangrijke punten

Engels begrijpen.

(bijv. familie, hobby’s, werk,

benadrukken. Ik kan schrijven in

reizen en actuele

een stijl die is aangepast aan de

gebeurtenissen).

lezer die ik in gedachten heb.

Ter vergelijking geven we de inschattingen van de leerkrachten in reguliere groepen 8, zoals
gegeven in de PPON-peiling Engels van 2012.
Zelfinschatting door SBO-leerkrachten en door leerkrachten in het regulier basisonderwijs van hun
taalvaardigheid voor Engels
A2

B1
27%

Lezen
Lezen
SBO
(N = 62)
Regulier BO
(N = 57

B2

18%

Luisteren

5%

Luisteren

4%

C1
10%

47%

16%
29%

16%

61%

19%
50%

Spreken

9%

49%

Schrijven

21%

47%

19%

8%

24%

32%

34%

Spreken

Schrijven

16%

33%
37%

34%

8%
23%
18%
12%

19%
25%
30%

Beide groepen leerkrachten schatten hun vaardigheid voor Engels op vergelijkbaar niveau in.
De SBO-leerkrachten zitten wat minder hoog op lezen en luisteren, zo goed als even hoog op
schrijven en aardig wat hoger op spreken. Dat laatste mag opvallend genoemd worden. Wellicht
is het verschil dat zij ervaren tussen het niveau van hun eigen spreekvaardigheid Engels en dat
van hun leerlingen daar een verklaring voor.

58

PPON

We hebben de leerkrachten ook gevraagd naar hun mening over andere aspecten van Engels in
het speciaal basisonderwijs.
• De stelling dat de doelen voor Engels in het speciaal basisonderwijs duidelijk zijn over wat
leerlingen moeten kunnen, wordt meer niet dan wel onderschreven: 2% ‘helemaal eens’,
18% ‘eens’, 28% ‘niet eens/niet oneens’, 28% ‘oneens’, 5% ‘helemaal oneens’. Zoals
beschreven in hoofdstuk 1, zijn de kerndoelen Engels voor het speciaal basisonderwijs
identiek aan die in het regulier basisonderwijs. Thijs (2011) concludeert daarover dat de
kerndoelen zo globaal zijn “dat ze scholen weinig richting en houvast bieden bij de
vormgeving van het onderwijsaanbod”. Dat lijkt ook van toepassing in het SBO. Het gegeven
dat slechts een zevende van de SBO-leerkrachten de kerndoelen het meest bepalend vindt
voor de inrichting van hun onderwijs in de Engelse taal (meer dan 60% geeft aan dat de
doelen in de gebruikte methode het meest bepalend zijn) wijst in die richting.
• Twee stellingen gingen over eerder beginnen met Engels. Engels aanbieden vanaf groep 1 in
het speciaal basisonderwijs wordt overwegend niet zo’n goed idee gevonden (13% ‘helemaal
eens’, 11% ‘eens’, 22% ‘niet eens/niet oneens’, 37% ‘oneens’ en 17% ‘helemaal oneens’).
Beginnen in groep 5 kan op meer instemming rekenen: 5% ‘helemaal eens’, 62% ‘eens’,
14% ‘niet eens/niet oneens’, 11% ‘oneens’, 8% ‘helemaal oneens’.
• Dat de aandacht voor Engels ten koste gaat van taal en rekenen wordt zo goed als
tegengesproken door de SBO-leerkrachten: 0% ‘helemaal eens’, 7% ‘eens’, 19% ‘niet eens/
niet oneens’, 63% ‘oneens’, 13% ‘helemaal oneens’.
• Engels is een geschikt vak voor leerlingen in het speciaal basisonderwijs, zo vinden de
leerkrachten: 17% ‘helemaal eens’, 67% ‘eens’, 14% ‘niet eens/niet oneens’, 0% ‘oneens’,
2% ‘helemaal oneens’. Ook stellen ze dat leerlingen in het speciaal onderwijs gemotiveerd
zijn voor Engels: 16% ‘helemaal eens’, 55% ‘eens’, 23% ‘niet eens/niet oneens’, 6% ‘oneens’,
0% ‘helemaal oneens’.

3.5

Het Engels van de leerlingen

In het regulier basisonderwijs onderschrijft een meerderheid van de leerkrachten dat de meeste
leerlingen al aardig wat Engels kennen voordat het op school onderwezen wordt (Geurts &
Hemker, 2013; p. 51). De SBO-leerkrachten zijn het daarmee overwegend oneens: 0% ‘helemaal
eens’, 23% ‘eens’, 31% ‘niet eens/niet oneens, ‘38% ‘oneens’ en 8% ‘helemaal oneens’.
SBO-leerkrachten stellen wel vast, nog nadrukkelijker dan hun collega’s in het regulier
onderwijs, dat het niveau dat leerlingen voor Engels hebben erg uiteenloopt. “De niveau­
verschillen tussen leerlingen zijn voor Engels groot”: 51% ‘helemaal eens’, 40% ‘eens’, 8% ‘niet
eens/niet oneens’, 2% ‘oneens’ en 0% ‘helemaal oneens’. In het licht van de bevindingen over de
weinig gedifferentieerde inzet van de methode en van aanvullende materialen (zie paragraaf
3.2) en over de veelal klassikale werkvormen (zie paragraaf 3.3), kan geconcludeerd worden dat
ook in het speciaal basisonderwijs de leerkrachten Engels er niet goed in slagen niveau­
verschillen tussen leerlingen met een gedifferentieerde aanpak tegemoet te treden. Het is
onduidelijk of dit een gevolg is van bijvoorbeeld tekortschietende taalvaardigheid (zie paragraaf
3.4), vakdidactische expertise, tijd voor Engels of het belang van Engels in het totale curriculum.
Op dezelfde wijze als zij hun eigen vaardigheid Engels inschatten, hebben de SBO-leerkrachten
een inschatting gegeven van het niveau van hun leerlingen aan het einde van de eindgroep.
Daarbij moesten ze uitgaan van de 20% best presterende leerlingen in de groep.
De gepresenteerde descriptoren liepen uiteen van ERK-niveau A1 tot en met B1. Ook hier
ontbraken de niveauaanduidingen.

59

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Vier van de twaalf descriptoren uit de inschatting van taalvaardigheid Engels van leerlingen
Lezen

Luisteren

Spreken

Schrijven

(A1)

(A2)

(A2)

(B1)

Mijn leerlingen kunnen

Mijn leerlingen kunnen Engelse

Mijn leerlingen kunnen een

Mijn leerlingen kunnen

vertrouwde namen, woorden

zinnen en de meest frequente

reeks Engelse uitdrukkingen en

eenvoudige, samenhangende

en zeer eenvoudige Engelse

woorden begrijpen die

zinnen gebruiken om in

Engelse tekst schrijven over

zinnen begrijpen, bijvoorbeeld

betrekking hebben op gebieden

eenvoudige bewoordingen

onderwerpen die vertrouwd of

in mededelingen, op posters

die van direct persoonlijk belang

familie en andere mensen,

van persoonlijk belang zijn.

en in catalogi.

zijn (bijvoorbeeld basis­

leefomstandigheden en

Zij kunnen persoonlijke

informatie over henzelf en hun

bijvoorbeeld schoolactiviteiten

brieven schrijven waarin ze

familie, winkelen, plaatselijke

te beschrijven.

hun ervaringen en indrukken
beschrijven.

omgeving, werk). Ze kunnen de
belangrijkste punten in korte,
duidelijke eenvoudige
boodschappen en
aankondigingen volgen.

Onderstaand schema geeft weer hoe de leerkrachten Engels het niveau van de 20% beste
leerlingen in hun groep op basis van de gepresenteerde ERK-descriptoren beoordelen.
Ter vergelijking is dezelfde inschatting van het niveau van de 20% beste leerlingen in de
reguliere jaargroep 8 weergegeven.
Inschatting door SBO-leerkrachten en door leerkrachten in het regulier basisonderwijs van de
taalvaardigheid Engels van de 20% beste leerlingen
A1

A2

B1

Lezen (SBO, N = 61)
Lezen (Regulier BO, N = 56)

44%
21%

52%
23%

Spreken (SBO, N = 54)
Spreken (Regulier BO, N = 56)

25%

23%

48%

29%
42%

29%

48%
60%

25%

19%

39%

23%

Schrijven (SBO, N = 47)
Schrijven (Regulier BO, N = 56)

52%

27%

Luisteren (SBO, N = 60)
Luisteren (Regulier BO, N = 56)

25%

31%

38%
57%

2%
18%

Ook bij de 20% beste SBO-leerlingen wordt een aanzienlijke variatie in niveau gesignaleerd.
Over de gehele linie valt de inschatting voor SBO-leerlingen lager uit dan voor reguliere
leerlingen, hetgeen in de lijn der verwachting ligt.
Als deze inschattingen van de vaardigheid van de leerlingen juist zijn en de inschattingen van
hun eigen vaardigheid door leerkrachten ook kloppen, dan zijn er SBO-leerlingen wiens Engels

60

PPON

beter is dan dat van hun leerkrachten. In dat geval is 5% van de leerlingen leesvaardiger dan
27% van de leerkrachten, en zou 4% van de leerlingen spreekvaardiger zijn dan 8% van de
leerkrachten.

3.6

Toetsing en overdracht van resultaten

35% van de SBO-leerkrachten zet uitsluitend methodetoetsen in, 23% neemt alleen zelf
samengestelde toetsen af, 12% gebruikt zowel methode- als zelfgemaakte toetsen en 27%
toetst Engels op geen enkele wijze. (In de vragenlijst voor de schoolleiding geeft zelfs 41% aan
dat Engels op hun school niet wordt getoetst.) 3% geeft aan op andere wijze te toetsen:
eenmaal worden toetsen van EarlyBird genoemd en eenmaal is sprake van “huiswerk als toets”.
Veel SBO-leerkrachten hebben de vraag welke vaardigheden of subvaardigheden in de toetsen
het meest aan de orde komen, onbeantwoord gelaten. Uit de antwoorden van de 27 wel
responderende leerkrachten komt in grote lijnen hetzelfde beeld naar voren als in het regulier
basisonderwijs.
Percentage leerkrachten dat de genoemde (sub)vaardigheden het meest toetst
Speciaal basisonderwijs (N = 27)

Regulier basisonderwijs (N = 43)

meest

%

meest

%

Woordenschat

67

Woordenschat

44

Grammatica

10

Schrijven

21

Lezen

10

Grammatica

19

Spreken

7

Luisteren

12

Schrijven

3

Lezen

4

Luisteren

3

Spreken

0

Ook in het SBO lijkt het principe ‘test what you train’ niet te worden toegepast. Meest in het oog
springend is dat in de lessen de meeste tijd besteed wordt aan spreken, maar dat spreken
nauwelijks getoetst wordt. Luisteren wordt eveneens minder getoetst dan dat er aandacht aan
wordt besteed in de les. Daarnaast valt het toetsen van grammatica op SBO-scholen op.
Woordenschat, zo is wel duidelijk, wordt het meest getoetst. Voor het overige is, gezien het
beperkte aantal respondenten op deze vraag, terughoudendheid met conclusies geboden.
De overdracht van de vorderingen van leerlingen voor Engels van groep 7 naar groep 8 gebeurt
vooral mondeling met de leerkracht van het vorige jaar (39%). In 21% van de gevallen gaat de
leerkracht met de groep mee van 7 naar 8. Van de leerkrachten geeft 16% aan dat er geen
sprake is geweest van overdracht omdat de leerlingen in groep 7 geen Engels gehad hebben.
Sommigen vermelden daarbij dat Engels sinds schooljaar 2012/2013 voor het eerst wordt
gegeven op school of dat hun leerlingen door omstandigheden dit jaar voor het eerst Engels
hebben. (Deze antwoorden suggereren dat het in paragraaf 3.1, op basis van gegeven
antwoorden door de schoolleiding, geschetste beeld van onderwijstijd over meerdere jaren
geflatteerd zou kunnen zijn.) In 13% van de gevallen is er sprake van een overdrachtsdossier.
Slechts 5% draagt de vorderingen voor Engels over in de vorm van cijfers. In het regulier
basisonderwijs gebeurt dat, zo bleek uit de aanbodvragenlijst in de peiling van 2012, in 62% van
de gevallen via rapportcijfers.

61

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

De schoolleiding is gevraagd of voor Engels leerlinggegevens worden overgedragen aan het
voortgezet onderwijs. 81% van de scholen draagt geen leerlingresultaten over, 9% doet dat
middels een overdrachtsdossier, 6% in de vorm van rapportcijfers en bij 3% is sprake van
mondelinge afstemming met de betreffende scholen voor voortgezet onderwijs.
Uit eerder onderzoek (Oostdam, 2010, Thijs, 2011 en Geurts & Hemker, 2013) komt naar voren
dat de overdracht voor Engels van PO naar VO aandacht behoeft. Dat lijkt ook te gelden voor het
speciaal basisonderwijs.
Samenvattend
De onderwijstijd voor Engels in de eindgroep van het speciaal basisonderwijs verschilt
aanzienlijk per school. Opgaven van de tijd die aan Engels besteed wordt, lopen uiteen van
ongeveer 5 tot 40 uur per jaar. (De deelnemende VVTO-school zit op 63 uur Engels in de
eindgroep.) Over alle leerjaren gerekend varieert de tijd voor Engels van 9 tot 80 uur (SBO-VVTOschool: 315 uur!). Gemiddeld genomen wordt in het SBO ongeveer een derde minder tijd aan
Engels besteed dan in het regulier basisonderwijs.
De meeste SBO-scholen gebruiken een ook in het reguliere PO gangbare methode Engels.
Leerkrachten in het speciaal basisonderwijs zijn over het algemeen tevreden over de methode,
maar niet over de mogelijkheden tot differentiatie. Op bescheiden schaal zetten ze klassikaal
aanvullend materiaal in.
In de lessen Engels wordt de meeste aandacht besteed spreken, relatief zelfs meer dan in het
reguliere basisonderwijs . Aan luisteren en woordenschat wordt eveneens ruim aandacht
besteed. Grammatica, lezen en schrijven komen op de meeste SBO-scholen nauwelijks aan de
orde.
Op bijna alle scholen geeft de groepsleerkracht ook de lessen Engels. De scholing die
leerkrachten hebben gehad voor het geven van Engels is redelijk divers. De inschatting die
leerkrachten maken van hun eigen taalvaardigheid Engels loopt uiteen van ERK-niveau A2 tot
en met C1.
Meer nog dan in het regulier basisonderwijs wordt Engels op SBO-scholen klassikaal
aangeboden. Leerlingen werken weinig individueel, in tweetallen of in groepjes.
Toetsing van Engels vindt voornamelijk plaats door het inzetten van bij de methode geleverde
toetsen. Woordenschat wordt het meest getoetst.
Slechts 2 van de 10 SBO-scholen verzorgen een overdracht van de vorderingen van de leerlingen
voor Engels aan het voortgezet onderwijs.

62

PPON

4	Attitude en achtergrond
van leerlingen

4
Attitude en achtergrond van leerlingen

4 Attitude en achtergrond van
leerlingen
Alle 834 leerlingen die deelnamen aan de SBO-peiling hebben ‘Your
English Quiz’ ingevuld, een vragenlijst over hun attitude ten
opzichte van Engels en over hun buitenschools contact met Engels.
Bovendien bevatte ‘Your English Quiz’ een zelfbeoordeling van hun
taalvaardigheid Engels. Een groot deel van de vragen is in dezelfde
vorm ook in de peiling Engels van 2012 voorgelegd aan de leerlingen
in groep 8 van het reguliere basisonderwijs. In dit hoofdstuk geven
we een overzicht van de gegevens uit vragenlijsten en vergelijken
we attitude en buitenschools contact voor Engels van leerlingen in
het speciaal en regulier basisonderwijs.
4.1

Attitude ten opzichte van Engels

Het ontwikkelen van een attitude waarbij de leerling zich durft uit te drukken in het Engels is
één van de kerndoelen voor het onderwijs in de Engelse taal (zie paragraaf 1.3). In Your English
Quiz zijn acht vragen gesteld over die attitude. Leerlingen is gevraagd hoe gemakkelijk, hoe leuk
en hoe belangrijk zij Engels vinden. Met betrekking tot lezen, luisteren en spreken is hen
gevraagd een reactie te geven op een summier geschetste situatie (“Stel je voor: … Wat doe je?”)
met daarbij een aantal keuzes: de leerling gaat met vertrouwen aan de slag, de leerling doet
min of meer aarzelend een poging of de leerling ziet af van het gebruik van Engels in de
beschreven context.
Vraag 5 uit Your English Quiz, de vragenlijst voor leerlingen

Stel je voor: Je hebt een dvd gekregen met een Engelstalige film die je graag wilt zien, maar de film heeft geen
ondertiteling.
Wat doe je?
A		 Ik kijk de film gewoon zonder ondertiteling. ( positief)
B		 Ik probeer of ik de film kan volgen. ( neutraal)
C		 Ik zet de film uit. ( negatief)

De acht gestelde attitudevragen kenden antwoordmogelijkheden die te hercoderen zijn als
respectievelijk positief, neutraal en negatief, zoals in vraag 5 hierboven aangegeven. Alle acht
attitudevragen zijn op identieke wijze in 2012 voorgelegd aan de leerlingen in jaargroep 8 van
het regulier basisonderwijs, zodat een vergelijking van SBO-leerlingen en reguliere basisschool­
leerlingen goed mogelijk is. In de vergelijking laten we de leerlingen op de zes basisscholen in de

64

PPON

peiling van 2012 die vroeg vreemdetalenonderwijs aanbieden, buiten beschouwing. Om die
reden wijken de percentages in de kolom ‘BO 2012’ van de tabel hieronder iets af van die in
Geurts & Hemker (2013).
De attitudevragen en het percentage leerlingen dat ze negatief, neutraal of positief beantwoordt
Attitudevraag

Antwoordcategorie

1

John zegt: “Ik vind Engels op school best een gemakkelijk vak.”

% positief

% neutraal

% negatief
SBO

BO

SBO

BO

SBO

BO

2013

2012

2013

2012

2013

2012

28

14

52

60

20

25

18

6

21

19

61

76

26

15

25

44

49

41

5

2

11

7

84

91

8

7

52

59

40

34

15

9

32

42

53

48

29

19

59

68

12

13

11

7

66

74

23

19

Ben je het met John eens?
2

Stel je voor: Je bent op vakantie. Kinderen vragen in het Engels of
je mee wilt spelen. Wat doe je?

3

Yasmin zegt: “Ik vind Engels op school een leuk vak.” Ben je het
met Yasmin eens?

4

Tom zegt: “Ik vind het belangrijk voor mijn toekomst om goed
Engels te kennen.” Ben je het met Tom eens?

5

Stel je voor: Je hebt een dvd gekregen met een Engelstalige
tekenfilm die je graag wilt zien, maar de film heeft geen
ondertiteling. Wat doe je?

6

Mark zegt: “Ik durf best Engels te spreken. Ik ben niet zo bang dat
ik fouten maak.” Ben je het met Mark eens?

7

Stel je voor: Je krijgt een boek dat je graag wil lezen, maar het
boek is Engelstalig. Wat doe je?

8

Stel je voor: op internet zoek je informatie over een onderwerp dat
je erg interesseert. Je vindt een Engelstalige website. Wat doe je?

De attitude t.o.v. Engels is onder SBO-leerlingen in grote lijnen vergelijkbaar met die van
leerlingen in reguliere jaargroepen 8. SBO-leerlingen vinden Engels wel een wat moeilijker vak.
Situaties waarin ze Engels moeten spreken, lijken ze wat meer uit de weg te gaan (vraag 2),
hoewel ze wat minder bang zijn om fouten te maken dan de leerlingen uit de reguliere
jaargroep 8 (vraag 6). In hun waardering voor Engels als vak (vraag 3) zijn SBO-leerlingen wat
uitgesprokener: een groter percentage vindt het “een leuk vak”, maar ook een groter percentage
vindt het “helemaal niet zo leuk”. Over het belang van Engels (vraag 4) zijn ze het in bijna
dezelfde mate eens: Engels is belangrijk voor je toekomst.
Net als in het regulier basisonderwijs is de leerlingattitude voor spreken van Engels het
positiefst en voor lezen het minst positief. Over lezen zijn twee attitudevragen gesteld, één over
het lezen van een Engelstalig boek (dat SBO-leerlingen wat sneller opzij zullen leggen) en één
over Engelstalige websites (zie onder). Het zelfvertrouwen bij de eerste van deze vragen blijft
steken op “ik probeer gewoon of ik het boek in het Engels kan lezen”. 59% geeft dat antwoord.

65

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Vraag 8 uit Your English Quiz, de vragenlijst voor leerlingen

Stel je voor: Op internet zoek je informatie over een onderwerp dat je erg interesseert. Je vindt een Engelstalige website.
Wat doe je?
A		 Die website sla ik over, want ik begrijp toch niet wat er staat. (11%  negatief [regulier: 7%])
B		 Ik gebruik een automatisch vertaalprogramma. (30%  neutraal [regulier: 35%])
C		 Ik lees die informatie, daarvoor ken ik genoeg Engels. (23%  positief [regulier: 19%])
D		 Ik probeer die informatie te lezen, ik kan wel een beetje Engels lezen. (22%  neutraal [regulier: 25%])
E		 Ik vraag iemand om mij te helpen. (14%  neutraal [regulier: 13%])

In antwoord op deze tweede vraag over lezen stelt 30% zijn vertrouwen in een vertaal­
programma en dus niet in de eigen kennis van het Engels. Opvallend is dat een hoger
percentage SBO-leerlingen hier voor C kiest.
Als het gaat om luisteren begint 8% niet aan een Engelstalige tekenfilm zonder ondertiteling.
Van de 10 SBO-leerlingen zijn er 4 vol zelfvertrouwen en zij kijken gewoon. Ze lijken daarmee
wat meer overtuigd van hun Engelse kijk- en luistervaardigheid dan leerlingen in het reguliere
basisonderwijs. Hun zelfbeoordeling voor luisteren (zie paragraaf 4.4) weerspiegelt deze
overtuiging echter niet.

4.2

Informeel leren van Engels

Lezen en luisteren
De volgende negen vragen gingen over buitenschools contact met Engels. In de laatste daarvan
is de leerlingen gevraagd om aan te kruisen hoe vaak zij buiten school bepaalde activiteiten in
het Engels ondernemen. Het gaat hier steeds om activiteiten die een beroep doen op hun
Engelse lees- en luistervaardigheid. In het schema hieronder zijn ze gerangschikt van vaakst
naar minst vaak. Tussen haakjes zijn de percentages uit de peiling 2012 in het regulier
basisonderwijs gegeven, waarbij de VVTO-leerlingen niet zijn meegenomen.

66

PPON

Percentage leerlingen dat buiten school met enige frequentie receptief met Engels bezig is
Nooit

Soms

Best vaak

Eén keer per

Elke week

week of

twee of drie

Bijna elke

minder

keer

dag

8 (2)

16 (6)

19 (14)

57 (79)

Nederlandse ondertiteling

9 (1)

26 (27)

34 (37)

30 (35)

Engelstalige computerspelletjes spelen

17 (9)

24 (25)

22 (33)

38 (34)

16 (6)

29 (24)

27 (32)

28 (38)

ondertiteling (bijvoorbeeld YouTube)

16 (7)

29 (31)

23 (32)

32 (31)

Engelse websites bekijken om informatie te zoeken

47 (34)

36 (47)

11 (13)

6 (6)

Een boek of een tijdschrift in het Engels lezen

53 (39)

35 (50)

8 (8)

4 (2)

Luisteren naar Engelse liedjes

Heel vaak

Op tv, dvd, internet of in de bioscoop Engelstalige films kijken met

Op tv Engelstalige series, soaps of andere programma’s kijken met
Nederlandse ondertiteling
Engelstalige filmpjes op internet kijken zonder Nederlandse

Net als leerlingen in reguliere jaargroepen 8 ondernemen veel SBO-leerlingen zo goed als
dagelijks buiten school activiteiten waarbij zij in aanraking komen met de Engelse taal. Het
vaakst gaat het om activiteiten waarbij luisteren naar Engels een rol speelt: filmpjes zonder
ondertiteling, computerspelletjes, tv en films met ondertiteling en Engelse liedjes.
Veel minder vaak gaat het om leesactiviteiten. Meer dan de helft van de SBO-leerlingen leest
nooit een tijdschrift of boek in het Engels, meer dan een derde doet dat hooguit één keer per
week. Dat is duidelijk minder dan leerlingen in het regulier basisonderwijs.
Qua attitude is de bereidheid om Engelse websites te raadplegen aanwezig (zie paragraaf 4.1),
maar er zijn blijkbaar niet veel leerlingen in het speciaal basisonderwijs die het ook
daadwerkelijk doen: 47% ‘nooit’ en 36% ‘één keer per week of minder’.
Spreken en schrijven
Om in beeld te krijgen of en bij benadering hoe vaak SBO-leerlingen buiten school Engels
spreken en schrijven, hebben de leerlingen specifiek daarover een aantal vragen beantwoord.
Vraag 11 uit Your English Quiz, de vragenlijst voor leerlingen

Heb je in het Engels wel eens een e-mailtje geschreven of gechat?

67

A

Ja, dat doe ik wel vaker in het Engels. ( vaak)

B

Ja, één of twee keer. ( soms)

C

Nee, dat heb ik nog nooit gedaan in het Engels. ( nooit)

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

In 2012 zijn leerlingen in jaargroep 8 ook op deze wijze bevraagd over hun contact met Engels
buiten school. In het overzicht hieronder zetten we de antwoorden van leerlingen in het speciaal
basisonderwijs naast die van leerlingen in het regulier basisonderwijs. Ook hier zijn de VVTOleerlingen in de peiling 2012 weer buiten beschouwing gelaten.
Percentage leerlingen dat buiten school met enige frequentie productief met Engels bezig is.
Vraag over buitenschools contact met Engels

Antwoordcategorie
% soms

% nooit

% vaak

SBO

BO

SBO

BO

SBO

BO

2013		

2012

2013

2012

2013

2012

56

47

22

30

21

24

Heb je wel eens een briefje of kaartje in het Engels geschreven?

73

60

19

32

7

5

Ben je wel eens op vakantie geweest in een land waar ze Engels
14	

41

30

40

46

18

24

55

46

35

42

10

12

11	
Heb je in het Engels wel eens een e-mailtje geschreven of
gechat?
12

spreken?
15

Spreek je wel eens Engels buiten school?

Leerlingen in het speciaal basisonderwijs lijken wat minder vaak Engels te spreken buiten
school. Ze gaan ook minder vaak op vakantie in een Engelstalig land. Tevens schrijven ze minder
vaak Engels, zowel als het gaat om e-mailen of chatten als om het schrijven van een briefje of
kaartje.
Concluderend kunnen we stellen dat ook SBO-leerlingen buiten school regelmatig met de
Engelse taal bezig zijn. Als het gaat om luisteren is dat ongeveer even vaak als leerlingen in het
regulier basisonderwijs. Spreken, schrijven en lezen doen ze minder dan hun leeftijdsgenoten in
de reguliere groepen 8.
Op basis van de gegevens over buitenschools contact met Engels is niet vast te stellen hoeveel
tijd leerlingen gemiddeld per week buiten school met Engels actief zijn. Gezien het feit dat een
flink percentage leerlingen aangeeft bijna dagelijks activiteiten te ondernemen waarbij ze in
contact komen met de Engelse taal, is het waarschijnlijk dat die tijd buiten school de lestijd voor
Engels in school overstijgt. Dat betekent dat een gemiddelde leerling in de eindgroep van het
speciaal onderwijs meer tijd besteedt aan informeel leren van Engels dan aan het formeel leren
van die taal. Het ligt voor de hand dat dit informeel leren een bijdrage levert aan de prestaties
van SBO-leerlingen voor Engels.

4.3

Taalachtergrond van de leerlingen

De vragen naar de taalachtergrond van de leerlingen zijn feitelijk. Het betreft vragen naar
moedertaal, thuistaal (‘Welke taal spreek je thuis?’) en talen die thuis gesproken worden naast
de thuistaal. De vragen zijn halfopen gesteld met één of twee antwoordmogelijkheden en met
ruimte voor aanvullen.
78% van de SBO-leerlingen geeft Nederlands op als moedertaal. (In de peiling Engels van 2012
was Nederlands voor 85% van de leerlingen in het regulier onderwijs de moedertaal.)

68

PPON

Daarnaast worden de volgende moedertalen genoemd door het vermelde aantal leerlingen:
Aantal leerlingen met een andere moedertaal dan Nederlands
> 30

Turks 36; Marokkaans 34 (waaronder: Berbers 1)

21 – 30

Surinaams 23 (waaronder: Hindoestaans 4) Duits 22

16 – 20

Arabisch 17 (waaronder: Irakees 6, Egyptisch 1, Syrisch 1)

11 – 15

Engels 14 (waaronder Amerikaans 1); Pools 11

6 – 10

Antilliaans 9 (waaronder: Arubaans 1, Bonairiaans 1, Curaçaos 1 ); dialect 8 (waaronder: Drents 2,
Achterhoeks 1, Noord-Hollands 1, ouderwets 1, plattelands 1, Twents 1); Fries 7; Italiaans 3

1–5

Spaans 5; Portugees 4 (waaronder Kaapverdisch 2); Italiaans 3; Somalisch 3; Afrikaans 2; Armeens 2;
Bulgaars 2; Frans 2; Russisch 2; Afghaans 1; Angolees 1; Albanees 1; Belgisch 1; Bosnisch 1; Braziliaans 1;
Chinees 1; Filippijns 1; Ghanees 1; Koreaans 1; Nigeriaans 1; Roemeens 1; Servisch 1; Vlaams 1

Van de 14 leerlingen met Engels als moedertaal, zijn er 10 die 2 moedertalen opgeven:
Nederlands en Engels (3x), Ghanees en Engels (3x), Italiaans en Engels (1x), Marokkaans en
Engels (1x), Nigeriaans en Engels (1x) en Surinaams en Engels (1x)
De vraag welke taal ze thuis spreken beantwoordt 21% van de SBO-leerlingen (tegen 13% van
de leerlingen in de reguliere jaargroep 8 in 2012) met de vermelding van een andere taal dan
Nederlands. Het betreft de volgende talen en aantallen:
Aantal leerlingen dat thuis een andere taal dan Nederlands spreekt
> 30

Turks 47; Marokkaans 46 (waaronder: Berbers 3)

21 – 30

Engels 27;

16 – 20

Arabisch 18 (waaronder: Irakees 6, Egyptisch 1)

11 – 15

Surinaams 14 (waaronder: Hindoestaans 3); dialect 11 (waaronder: plat 3, Drents 1, Huisses 1,
Noord‑Hollands 1)

6 – 10

Antilliaans 9 (waaronder: Curaçaos 2); Fries 8; Portugees 7 (waaronder: Kaapverdisch 5);

1–5

Frans 5; Pools 4; Bulgaars 3; Somalisch 3; Albanees 2; Duits 2; Ghanees 2; Italiaans 2; straattaal 2; Spaans 2;
Afghaans 1; Afrikaans 1; Armeens 1; Chinees 1; Indiaas 1; Indonesisch 1; Iranees 1; Nigeriaans 1;
Roemeens 1; Servisch 1; Vlaams 1; Zweeds 1

Engels wordt, zo blijkt, thuis ook door 13 leerlingen gesproken voor wie het niet hun moedertaal is.
37 SBO-leerlingen geven aan thuis 2 talen te spreken (12 leerlingen in reguliere jaargroep 8 in
2012), 4 SBO-leerlingen spreken thuis 3 talen (jaargroep 8: 3). Eén leerling geeft zelfs 5 talen op.
Voor bijna een derde van de SBO-leerlingen is Engels één van die talen.
Op de vraag welke andere taal thuis ook gesproken wordt, antwoorden 160 SBO-leerlingen
(19%) dat dat Engels is. In de peiling van 2012 gaf 27% van de leerlingen in het BO dat
antwoord.

69

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

158 SBO-leerlingen noemen hier de volgende talen (soms noemen leerlingen hier meer dan één
taal):
Aantal leerlingen dat thuis nog een andere taal spreekt dan de thuistaal
> 30

Turks 33; Marokkaans 33 (waaronder: Berbers 1)

21 – 30
16 – 20

Surinaams 20 (waaronder: Hindoestaans 2); Dialect 17 (waaronder plat 5, Drents 2, Achterhoeks 1,
Brabants 1, Gemerts 1, Huisses 1, straattaal 1, Twents 1, Urks 1); Duits 16

11 – 15

Fries 13; Arabisch 12 (waaronder: Egyptisch 2)

6 – 10

Frans 10; Spaans 10; Antilliaans 9 (waaronder: Papiaments 1)

1–5

Irakees 5; Ghanees 4; Indonesisch 4; Italiaans 4; Pools 4; Portugees 4 (waaronder: Kaapverdisch 1);
Somalisch 4; Bulgaars 3; Vlaams 3; Afrikaans 2; Albanees 2; Curaçaos 2; Koerdisch 2; Afghaans 1; Armeens 1;
Belgisch 1; Braziliaans 1; Canadees 1; Iraans 1; Nigeriaans 1; Oostenrijks 1; Pakistaans 1; Russisch 1;
Servisch 1; Slowaaks 1; Syrisch 1; Zweeds 1

Ongeveer een vijfde van de SBO-leerlingen spreekt thuis wel eens Engels. (In jaargroep 8 deed in
2012 meer dan een kwart van de leerlingen dat.) Uit de voorgelegde vragen wordt niet duidelijk
hoe vaak en hoe veel Engels SBO-leerlingen thuis spreken.
Uit de vragen naar buitenschools contact en taalachtergrond wordt duidelijk dat Engels voor
veel leerlingen in het speciaal basisonderwijs meer is dan een vreemde taal of een vak op school.
Die vertrouwdheid kan een verklaring zijn voor de positieve attitude die we in paragraaf 4.1
constateerden.

4.4

Zelfbeoordeling door leerlingen

Ten slotte hebben we de leerlingen gevraagd hun eigen taalvaardigheid in het Engels te
beoordelen. Per vaardigheid hebben de leerlingen aangegeven wat zij al wel en nog niet konden
in het Engels. De daarbij gebruikte beweringen (can do-statements) zijn vereenvoudigde versies
van een aantal ERK-descriptoren. De ERK-niveaus werden daarbij niet aangegeven. In de
weergave hierna is dat wel gedaan om de relatie met de ERK-descriptoren en corresponderende
niveaus te expliciteren.
Uit de antwoorden van de SBO-leerlingen blijkt dat ze over het algemeen hun Engelse
taalvaardigheid wat minder positief inschatten dan de leerlingen in jaargroep 8 van het regulier
basisonderwijs. Zoals uit de overzichten hieronder blijkt, geeft, gemiddeld over de descriptoren
genomen, een kleine 20% vaker dan leerlingen in de reguliere jaargroep 8 aan iets nog niet te
kunnen. Opvallend is dat op de B1-descriptoren bij elke vaardigheid het verschil tussen SBOleerlingen en leerlingen in het BO het kleinst is. Als het gaat om het begrijpen van de
hoofdzaken van Engelse radio- of tv-programma’s is er zo goed als geen verschil. Op de vraag
over het navertellen van een film of boek in het Engels antwoorden percentueel zelfs meer SBOleerlingen ‘ja’.

70

PPON

Vraag 21: Wat kun jij al in het Engels? Kruis steeds ‘Ja’ of ‘Nog niet’ aan.
		 Lezen van Engels
A

Ik kan informatie vinden in menu’s en in folders. (A2)

O Ja

O Nog niet

B

Ik kan borden en posters met eenvoudige woorden en zinnen begrijpen. (A1)

O Ja

O Nog niet

C

Ik kan beschrijvingen van gebeurtenissen of gevoelens in brieven begrijpen. (B1)

O Ja

O Nog niet

D

Ik kan korte, eenvoudige e-mails lezen. (A2)

O Ja

O Nog niet

		 Luisteren naar Engels
E

Ik kan simpele zinnen begrijpen in een gesprek over familie en dagelijks leven. (A1)

O Ja

O Nog niet

F

Ik kan de belangrijkste punten in omroepberichten volgen. (A2).

O Ja

O Nog niet

G

Ik kan woorden en zinnen verstaan in een gesprek over school en hobby’s. (A2)

O Ja

O Nog niet

H

Ik kan de hoofdzaken begrijpen van Engelstalige radio- of tv-programma’s. (B1)

O Ja

O Nog niet

		Engels spreken
I

Ik kan mijn mening in het Engels geven en daarbij een uitleg geven. (B1)

O Ja

O Nog niet

J

Ik kan mijn mening in het Engels geven en daarbij een uitleg geven. (B1)

O Ja

O Nog niet

K

Als mensen langzaam spreken en dingen herhalen, kan ik deelnemen aan een gesprek in het Engels. (A1)

O Ja

O Nog niet

L

Ik kan eenvoudige vragen stellen en korte antwoorden geven. (A1))

O Ja

O Nog niet

M Ik kan de inhoud van een boek of film navertellen in het Engels. (B1)

O Ja

O Nog niet

		 Schrijven in het Engels
N

Ik kan een vakantiekaart schrijven in het Engels. (A1)

O Ja

O Nog niet

O

Ik kan een tekst schrijven over bijvoorbeeld mijn huis, sport of hobby’s. (B1)

O Ja

O Nog niet

P

Ik kan aantekeningen maken in het Engels. (A2)

O Ja

O Nog niet

Q

Ik kan mijn naam, adres en nationaliteit invullen op een formulier. (A1)

O Ja

O Nog niet

R

Ik kan mijn ervaringen beschrijven in het Engels. (B1)

O Ja

O Nog niet

Hun luistervaardigheid schatten SBO-leerlingen het hoogst in, net iets hoger dan hun
leesvaardigheid. De inschatting van hun spreekvaardigheid ligt daar iets onder. Dat leerlingen
hun schrijfprestaties minder hoog inschatten is gezien de geringe aandacht ervoor in het
curriculum niet verwonderlijk. Dat de inschatting van hun Engelse schrijfvaardigheid voor de
B1-indicatoren gemiddeld hoger uitvalt dan die voor spreekvaardigheid is, gezien de geringe
aandacht voor schrijven in het aanbod op school, opvallender. Dat iets minder dan de helft van
de leerlingen inschat een tekst over hun huis, sport of hobby’s te kunnen schrijven is te
verklaren door de aandacht die in de meeste methodes aan deze onderwerpen besteed wordt.
De nadruk ligt daarbij (in de lessen Engels) overigens meestal op lezen, luisteren of
woordenschat. Het algemene beeld van de zelfbeoordelingen door de SBO-leerlingen in 2013
komt overeen met dat van de leerlingen in jaargroep 8 in 2012, zij het dat ze, zoals gezegd,
vaker aangeven een aspect nog niet te beheersen.
De leerkrachten komen bij de beoordeling van de taalvaardigheid van de 20% beste van hun
leerlingen tot een marginaal andere inschatting (zie paragraaf 3.5). Lezen schatten zij in als de
sterkste vaardigheid, maar luisteren beoordelen ze als niet veel zwakker en spreken blijft daar
niet ver bij achter.

71

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

In de schema’s hieronder zijn de zelfbeoordelingen van de leerlingen per vaardigheid
weergegeven.
Zelfbeoordeling van leesvaardigheid Engels door SBO-leerlingen en door leerlingen in het regulier
basisonderwijs
A1: borden / posters
67%

SBO 2013 (N = 784)

91%

BO 2012 (N = 1308)
A2: eenvoudige e-mails
63%

SBO 2013 (N = 778)

88%

BO 2012 (N = 1299)
A2: menu’s / folders
49%

SBO 2013 (N = 790)

70%

BO 2012 (N = 1305)
B1: gebeurtenissen / gevoelens
SBO 2013 (N = 774)

42%
56%

BO 2012 (N = 1289)

Zelfbeoordeling van luistervaardigheid Engels door SBO-leerlingen en door leerlingen in het regulier
basisonderwijs
A1: familie / dagelijks leven
63%

SBO 2013 (N = 782)

87%

BO 2012 (N = 1307)
A2: school / hobby’s
67%

SBO 2013 (N = 773)

80%

BO 2012 (N = 1297)
A2: omroepberichten
63%

SBO 2013 (N = 779)
BO 2012 (N = 1294)

42%

B1: radio- / tv-programma’s

72

SBO 2013 (N = 770)

53%

BO 2012 (N = 1274)

54%

PPON

Zelfbeoordeling van spreekvaardigheid Engels door SBO-leerlingen en door leerlingen in het regulier
basisonderwijs
A1: vragen / antwoorden
72%

SBO 2013 (N = 772)

90%

BO 2012 (N = 1300)
A1: deelnemen aan gesprek
59%

SBO 2013 (N = 781)

81%

BO 2012 (N = 1296)
A2: vertellen over familie / omgeving
52%

SBO 2013 (N = 774)

80%

BO 2012 (N = 1298)
B1: mening geven en uitleggen
SBO 2013 (N = 776)

30%
42%

BO 2012 (N = 1285)
B1: navertellen inhoud boek / film
SBO 2013 (N = 766)
BO 2012 (N = 1275)

27%
25%

Zelfbeoordeling van spreekvaardigheid Engels door SBO-leerlingen en door leerlingen in het regulier
basisonderwijs
A1: formulier
59%

SBO 2013 (N = 775)

83%

BO 2012 (N = 1296)
A1: vakantiekaart
SBO 2013 (N = 772)

26%
53%

BO 2012 (N = 1291)
A2: aantekeningen
SBO 2013 (N = 775)

25%
47%

BO 2012 (N = 1287)
B1: tekst over huis / sport / hobby’s

45%

SBO 2013 (N = 782)

64%

BO 2012 (N = 1288)
B1: ervaringen beschrijven
SBO 2013 (N = 775)
BO 2012 (N = 1271)

73

29%
38%

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Kijken we naar verschillende groepen SBO-leerlingen, dan valt op dat jongens veel positiever
zijn over hun Engelse taalvaardigheden dan meisjes, zoals blijkt uit de schema’s hieronder.
Bijna 2 keer zoveel jongens (N = 522) als meisjes (N = 286) hebben deelgenomen aan de SBOpeiling voor Engels. Op 17 van de 18 descriptoren antwoordt een hoger percentage jongens dan
meisjes ‘ja’. Uit de peiling in het regulier basisonderwijs van 2012, waaraan even veel jongens
als meisjes deelnamen, kwam dat verschil niet naar voren.
Verschillen in zelfbeoordeling van taalvaardigheid Engels tussen jongens en meisjes
Lezen SBO 2013
A1: borden / posters

A2: menu’s / folders

jongens

71%

meisjes

56%

62%

37%

A2: eenvoudige e-mails

B1: gebeurtenissen / gevoelens

jongens

70%

meisjes

45%

50%

38%

Luisteren SBO 2013
A1: familie / dagelijks leven

A2: omroepberichten

jongens

63%

meisjes

60%

48%
31%

A2: school / hobby’s

B1: radio- / tv-programma’s

jongens

67%

meisjes

70%

55%
50%

Spreken SBO 2013
A1: vragen / antwoorden

B1: mening geven en uitleggen

jongens

74%

meisjes

69%
A1: deelnemen aan gesprek

B1: navertellen inhoud boek/film

jongens

61%

meisjes

58%
A2: vertellen over familie / omgeving

jongens
meisjes

74

PPON

33%
24%

55%
51%

32%
18%

Schrijven SBO 2013
A1: formulier

B1: tekst over huis /sport / hobby’s

jongens

60%

meisjes

58%
A1: vakantiekaart

jongens

46%
42%
B1: ervaringen beschrijven

29%

meisjes

20%

34%
23%

A2: aantekeningen
jongens
meisjes

27%
21%

Daarnaast zijn er verschillen vast te stellen tussen de volgende groepen leerlingen: dyslectische
leerlingen ten opzichte van niet-dyslectische leerlingen, leerlingen van Nederlandse herkomst
t.o.v. leerlingen van Turkse, Marokkaanse en Surinaams/Antilliaanse herkomst, leerlingen uit
zeer sterk en sterk stedelijke gebieden tegenover leerlingen uit matig, weinig en niet stedelijke
gebieden en leerlingen die doorstromen naar verschillende vormen van voortgezet onderwijs.
Die verschillen zijn weliswaar minder uitgesproken en eenduidig dan die tussen jongens en
meisjes, maar zijn als tendens toch in het oog springend te noemen. De verschillen met
betrekking tot herkomst en doorstroomniveau zijn vergelijkbaar met verschillen die we ook bij
de zelfbeoordeling van groep 8 leerlingen in de peiling van 2012 vonden. Ter illustratie zetten
we de zelfbeoordeling op de B1-descriptoren van genoemde groepen SBO-leerlingen naast
elkaar.
Zelfbeoordeling op B1-descriptoren door verschillende groepen leerlingen
B1 Lezen: gebeurtenissen / gevoelens
43%

Niet-dyslectisch (N = 694)
Dyslectisch (N = 131)
Nederlandse herkomst (N = 575)

38%
41%
50%

Turkse (N = 30), Marokkaanse (N = 47) en
Surinaams/Antilliaanse (N = 37) herkomst
Zeer sterk en sterk stedelijk (N = 422)

43%

Matig, weinig en niet stedelijk (N = 403)

42%

Doorstroom PRO (N = 227)

36%
48%

Doorstroom BB (N = 298)
Doorstroom KB (N = 54)

75

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

41%

B1 Luisteren: radio- / tv-programma’s
54%

Niet-dyslectisch (N = 694)
48%

Dyslectisch (N = 131)

50%

Nederlandse herkomst (N = 575)

65%

Turkse (N = 30), Marokkaanse (N = 47) en
Surinaams/Antilliaanse (N = 37) herkomst
Zeer sterk en sterk stedelijk (N = 422)

53%

Matig, weinig en niet stedelijk (N = 403)

53%
48%

Doorstroom PRO (N = 227)

52%

Doorstroom BB (N = 298)

61%

Doorstroom KB (N = 54)

B1 Spreken: mening geven en uitleggen
30%

Niet-dyslectisch (N = 694)
Dyslectisch (N = 131)

27%

Nederlandse herkomst (N = 575)

26%
44%

Turkse (N = 30), Marokkaanse (N = 47) en
Surinaams/Antilliaanse (N = 37) herkomst
33%

Zeer sterk en sterk stedelijk (N = 422)
Matig, weinig en niet stedelijk (N = 403)

26%

Doorstroom PRO (N = 227)

25%
32%

Doorstroom BB (N = 298)
Doorstroom KB (N = 54)

25%

B1 Spreken: navertellen inhoud boek / film
Niet-dyslectisch (N = 694)

28%

Dyslectisch (N = 131)

21%

Nederlandse herkomst (N = 575)

22%

Turkse (N = 30), Marokkaanse (N = 47) en

39%

Surinaams/Antilliaanse (N = 37) herkomst
Zeer sterk en sterk stedelijk (N = 422)
Matig, weinig en niet stedelijk (N = 403)
Doorstroom PRO (N = 227)
Doorstroom BB (N = 298)
Doorstroom KB (N = 54)

76

PPON

28%
25%
29%
26%
36%

B1 Schrijven: tekst over huis / sport / hobby’s
47%

Niet-dyslectisch (N = 694)
34%

Dyslectisch (N = 131)

42%

Nederlandse herkomst (N = 575)

52%

Turkse (N = 30), Marokkaanse (N = 47) en
Surinaams/Antilliaanse (N = 37) herkomst
Zeer sterk en sterk stedelijk (N = 422)

45%

Matig, weinig en niet stedelijk (N = 403)

44%

Doorstroom PRO (N = 227)

46%

Doorstroom BB (N = 298)

45%
51%

Doorstroom KB (N = 54)

B1 Schrijven: ervaringen beschrijven
Niet-dyslectisch (N = 694)

29%

Dyslectisch (N = 131)
Nederlandse herkomst (N = 575)

34%
28%

Turkse (N = 30), Marokkaanse (N = 47) en

36%

Surinaams/Antilliaanse (N = 37) herkomst
Zeer sterk en sterk stedelijk (N = 422)
Matig, weinig en niet stedelijk (N = 403)
Doorstroom PRO (N = 227)

31%
28%
26%

Doorstroom BB (N = 298)

34%

Doorstroom KB (N = 54)

34%

Samenvattend
Net als 11- en 12-jarigen in jaargroep 8 van het regulier basisonderwijs hebben 12- en
13-jarigen in de eindgroep van het speciaal basisonderwijs een positieve attitude t.o.v. Engels.
SBO-leerlingen vinden Engels vooral een belangrijk vak voor hun toekomst, maar niet zo’n
gemakkelijk vak. De attitude t.a.v. het spreken van Engels en het luisteren naar Engels is
beduidend positiever dat die ten opzichte van het lezen van Engels.
SBO-leerlingen zijn buiten school regelmatig met de Engelse taal bezig. Als het gaat om
luisteren is dat ongeveer even vaak als leerlingen in het regulier basisonderwijs. Spreken,
schrijven en lezen doen ze minder dan hun leeftijdsgenoten in jaargroep 8 in het reguliere
basisonderwijs. De tijd die zij, alles bij elkaar, buiten school aan Engels besteden, zal voor de
meeste leerlingen de hoeveelheid tijd overstijgen die zij op school Engels krijgen.

77

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Leerlingen aan het einde van het speciaal basisonderwijs schatten hun eigen vaardigheid voor
Engels in op ongeveer ERK-niveau A2 als het om lezen en luisteren gaat, op ongeveer ERKniveau A1 voor spreken en iets onder A1 voor schrijven. Deze zelfbeoordelingen liggen een stuk
lager dan die van leerlingen in reguliere jaargroepen 8. Jongens maken een hogere inschatting
van hun vaardigheid dan meisjes. SBO-leerlingen van niet-Nederlandse herkomst schatten hun
Engels ook hoger in dan leerlingen van Nederlandse herkomst.

78

PPON

5	Resultaten van de
vaardigheidsmeting

5
Resultaten van de vaardigheidsmeting

5 Resultaten van de vaardigheids­
meting
In de peiling van 2013 zijn lezen, luisteren, spreken en woordenschat
als onderdelen van de taalvaardigheid Engels onderzocht bij
leerlingen in de eindgroep van het speciaal basisonderwijs. In dit
hoofdstuk rapporteren we de prestaties van SBO-leerlingen op elk
van die vaardigheden. Aard en inhoud van de meetinstrumenten
worden beschreven, geïllustreerd met voorbeelden van gebruikte
opgaven, en de resultaten van de leerlingen worden in kaart
gebracht. Per vaardigheid gaan we ook in op verschillen tussen
leerlingen en op achtergrondkenmerken en attitude en de
samenhang daarvan met de verschillen in taalvaardigheid Engels
van leerlingen.
In dit hoofdstuk vergelijken we meermalen de vaardigheid van leerlingen in de eindgroep van
het speciaal basisonderwijs met die van leerlingen in jaargroep 8 van het regulier basis­
onderwijs, zoals gepeild in 2012. Bij die tweede groep, veelal aangeduid met de afkorting EIBO
(Engels in het basisonderwijs), zijn steeds de leerlingen die een VVTO-programma (vroeg
vreemdetalenonderwijs) hebben gevolgd buiten beschouwing gelaten.

5.1

Lezen

Zowel in het speciaal als in het regulier basisonderwijs wordt, vergeleken met de andere
vaardigheden, weinig aandacht besteed aan Engelse leesvaardigheid (zie paragraaf 3.3). Dat is
verrassend, gezien het belang van lezen in de examens Engels in het voortgezet onderwijs, ook
in de basisberoepsgerichte (BB) en kaderberoepsgerichte (KB) leerwegen van het vmbo.
In hoofdstuk 4 werd duidelijk dat SBO-leerlingen ook buiten school relatief weinig Engels lezen,
zelfs nog wat minder dan hun leeftijdgenoten in het regulier onderwijs.
5.1.1

Meting van leesvaardigheid

Kerndoel 13 is leidend geweest bij de constructie van leesopgaven: “De leerlingen leren
informatie te verwerven uit eenvoudige gesproken en geschreven Engelse teksten.”
De aangeboden teksten zijn zeer kort en eenvoudig en gaan over onderwerpen die binnen de
belevingswereld van twaalfjarigen liggen, bijvoorbeeld familie, school, vakantie, het weer,
spelletjes en hobby’s en (huis)dieren. Paragraaf 1.2 geeft een vollediger overzicht van de
thema’s. In ERK-termen sluit deze benadering aan bij de niveaus A1 en A2 (zie tabel).
Ter vergelijking geven we ook de descriptor voor B1.

80

PPON

ERK-descriptoren lezen voor de niveaus A1, A2 en B1
A1

A2

B1

Ik kan vertrouwde namen, woorden en

Ik kan heel korte, eenvoudige teksten

Ik kan teksten begrijpen die hoofdzakelijk

zeer eenvoudige zinnen begrijpen,

lezen. Ik kan specifieke voorspelbare

bestaan uit hoogfrequente, alledaagse of

bijvoorbeeld op borden, op posters en in

informatie vinden in eenvoudige,

aan mijn werk gerelateerde taal. Ik kan

catalogi.

alledaagse teksten zoals advertenties,

de beschrijving van gebeurtenissen,

folders, menu’s en dienstregelingen en ik

gevoelens en wensen in persoonlijke

kan korte, eenvoudige, persoonlijke

brieven begrijpen.

brieven begrijpen.

De tekstsoorten die input vormden voor de leesopgaven zijn onder anderen: artikeltjes uit
jeugdtijdschriften (al dan niet op internet), (ingezonden) briefjes, informatieborden en strips.
De leesopgaven zijn allemaal meerkeuze-opgaven en in het Nederlands gesteld. De voorbeeld­
opgaven staan afgebeeld op pagina 82-86. Ook enkele opgaven die in jaargroep 8 in de peiling
van 2012 de vorm hadden van een kortantwoordvraag zijn in deze peiling aangeboden in
meerkeuzevorm: zie voorbeeldopgave 14.
Bij de meeste teksten wordt één opgave aangeboden, soms is er sprake van twee opgaven bij
een tekst: zie voorbeeldopgaven 8 en 11.
De leesopgaven bevragen één van de volgende aspecten van leesvaardigheid:
• de hoofdgedachte van de tekst aangeven: zie voorbeeldopgaven 5, 7 en 9;
• de betekenis van belangrijke elementen in de tekst aangeven: zie voorbeeldopgaven 4, 10 en
13 en voorbeeldopgave 6 (verderop in deze paragraaf);
• het vergelijken van informatie uit verschillende teksten of tekstdelen: zie voorbeeldopgave 2
en voorbeeldopgave 14 (hierboven).
Bij een enkele opgave kreeg de leerling geen tekst aangeboden, maar een afbeelding met de
vraag aan te geven welk Engels alternatief het best beschrijft wat op de afbeelding te zien is:
zie voorbeeldopgave 1. Incidenteel is in een opgave gevraagd naar het tekstdoel: zie
voorbeeldopgaven 3 en 12.
Een viertal opgaven is overgenomen uit het European Survey of Language Competences
(Kordes & Gille, 2012), een Europees onderzoek naar het vaardigheidsniveau voor moderne
vreemde talen, waaronder Engels, onder 15-jarigen. Deze opgaven zijn, in hun oorspronkelijke
vorm, in het Engels gesteld, gestandaardiseerd als opgaven op A1-niveau van het ERK. Voor deze
peiling zijn de opgaven in het Nederlands geformuleerd. Voorbeeldopgave 6 is één van deze vier
opgaven, die alle vier de gegeven tekst als input hadden.
Voorbeeldopgaven 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11 en 12 zaten ook in 2012 in het peilingsonderzoek Engels in
jaargroep 8 van het regulier basisonderwijs. Alles bij elkaar zijn 19 van de 60 leesopgaven
overgenomen uit de peiling van 2012 om de leerlingprestaties van leerlingen in het speciaal en
regulier onderwijs goed te kunnen vergelijken.
Naast overeenkomsten met de peiling Engels in reguliere jaargroepen 8 zijn er ook verschillen:
• In de SBO-peiling zijn geen opgaven opgenomen op ERK-niveau B1.
• In de SBO-peiling zijn geen opgaven opgenomen bij teksten die geselecteerd zijn uit de
Engelse jeugdliteratuur.
De reden daarvoor is dat deze beide typen opgaven door erg weinig leerlingen uit jaargroep 8
van het regulier onderwijs goed werden gemaakt.

81

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Voorbeeldopgaven Lezen 1 tot en met 14
1		

Wat beschrijft het best wat er op de foto
gebeurt?

2		Deze kaarten worden uitgedeeld in de Engelse les. Elke kaart heeft een onderwerp
waarover in het Engels gepraat wordt.

A

A man running away.

B

Cleaning the roads.

C

Dogs pulling a sleigh.

Iemand vertelt dat hij het meest van de
winter houdt. Welke kaart heeft hij
gekregen?

4 T
 alk about your grandmother

45 Talk about your favorite season.

or grandfather.

15 T
 alk about what you want to
be when you grow up.

82

PPON

67 Talk about something nice you
have done.

A

Kaart 4

B

Kaart 45

C

Kaart 15

D

Kaart 67

3		

Wat staat er op dit bord?
A

Hoe je allerlei spelletjes speelt.

B

Hoe je je moet gedragen op het

C

Hoe je veilig over straat kunt.

speelplein.

4

Police! A gorilla took my bananas

Waarom viel de winkelierster flauw?

A shopkeeper fainted as she chased a man in a gorilla suit who had stolen a bunch

A	Een overvaller sloeg haar met een
bezem.

of bananas. The woman hit out with a broom as she ran after the actor, who was
taking part in a TV stunt in Hong Kong. She said: “When I realised it was a gorilla, I

B	Ze dacht dat de dief een echte gorilla
was.

collapsed”.
The ‘gorilla’ has since apologised.

C	Ze kreeg het benauwd in haar
gorillapak.

5

Wat wil Jarvis?
A	Dat Tony groter schrijft bij toetsen.
B	Dat Tony hem zijn aantekeningen
leent.
C

83

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Dat Tony ophoudt met spieken.

6

Where is Leo?

Als je Leo vindt, dan moet je

Leo is lost. He’s my little cat. He’s white

A

de bakker waarschuwen.

with black paws. He’s small and very sweet.

B

hem wat melk geven.

He has brown eyes. He wears a grey collar.

C

Sophie bellen.

He didn’t come home on Monday and it’s
Thursday today. That’s a long time for a
little cat!
Leo often sits on top of the houses near here between Smith’s baker’s shop and
King Street.
If you find him in your garden or under your car, please telephone me immediately.
Please note – Leo doesn’t like it when people pick him up, and he doesn’t like milk.
Thank you for your help!
Sophie Martin
tel: 06-79828600
7

Hieronder staan de spelregels voor Tag.

Wat voor spel is Tag?

Tag

A

hinkelen

B

knikkeren

C

tikkertje

The basic rules to Tag are quite simple. All you need is a group of kids and a large
garden. One person is chosen as “it”, and that person runs around and tries to touch
someone else. If they are successful, the person they touch is now “it” and tries to
chase everyone else. The game goes on until everyone is tired or until Mom calls you
in for drinks!
8

Pen pals

Je wilt schrijven met iemand die van
tekenen houdt. Met wie kun je dan het

Op de site www.britishpenpals.co.uk kun je zoeken naar een zogenaamde ‘pen pal’,

beste schrijven?

iemand om mee te schrijven. Een jongen of meisje zet een korte oproep op de site
en jij kunt reageren.
Hieronder zie je een aantal van die oproepjes.
Becky, 12, from Liverpool
I like swimming, writing, drawing and tennis.
My ideal pen pal would be 11-12 anywhere on this planet.
Natalie, 12 from Leeds
I’m wanting pen pals worldwide aged 11-13 years old.
I like chocolate, music and singing.
Yasmin, 12 from Devon
My hobbies are swimming, cinema, camping and trampolining.
I have a pet called Taz and I like animals very much.

84

PPON

A

Becky

B

Natalie

C

Yasmin

9

Question

Welk probleem heeft George volgens
deze tekst?

At school I am trying really hard at my work. But I always get low marks on tests
although I study hard every night before tests. What should I do?

A

Hij heeft nooit zin in huiswerk.

From: George

B

Hij maakt zijn proefwerken slecht.

C

Hij verveelt zich op school.

10 A day in ...

INDIA

Wat doet Asan in de schoolpauze?
A

Hij belt met zijn vader.

money and I buy fruit and bread from a man outside our school gates. The other

B

Hij doet spelletjes met de anderen.

boys play during break, but I don’t like wild games. I like to sit and talk.

C

Hij koopt eten op straat.

10:15 A.M.

Break time! Most kids bring food from home, but my father gives me

Asan Kumar Thakur, 11
11 Pen pals

Je vindt het leuk om naar de film te gaan.
Met wie kun je dan het beste schrijven?

Op de site www.britishpenpals.co.uk kun je zoeken naar een zogenaamde ‘pen pal’,
iemand om mee te schrijven. Een jongen of meisje zet een korte oproep op de site

A

Becky

en jij kunt reageren.

B

Natalie

C

Yasmin

Hieronder zie je een aantal van die oproepjes.
Becky, 12, from Liverpool
I like swimming, writing, drawing and tennis.
My ideal pen pal would be 11-12 anywhere on this planet.
Natalie, 12 from Leeds
I’m wanting pen pals worldwide aged 11-13 years old.
I like chocolate, music and singing.
Yasmin, 12 from Devon
My hobbies are swimming, cinema, camping and trampolining.
I have a pet called Taz and I like animals very much.
12	
Mia heeft een eigen homepage op internet. Daarop staat onderstaande begintekst.

Waarom heeft Mia een eigen homepage?
A

Ze wil in contact komen met
nieuwe mensen.

B

Ze zoekt contact met andere
inwoners van Michigan.

C	Ze zoekt een vriendinnetje dat ook
van dieren houdt.

Hi. My name is Mia and I have 10 pets. I love them all. I live in Michigan. I really like
it here. I’m in the 6th grade. I don’t have very many friends so I like meeting new
people. I hope you like my home page!

85

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

13	Big cats get dogs for friends

Waarom eten honden en jachtluipaarden
apart?
A	Omdat de honden anders alles
opeten.
B	Omdat jachtluipaarden onder
toezicht moeten eten.
C	Omdat ze elkaars voer niet lekker
vinden.

Cheetahs* are big, fast cats. But they are also very shy. So zoos are putting dogs with
the big cats to be their friends and play mates.
The cheetahs in the zoo don’t get on well with other cheetahs. But they seem to like
dogs and they look to the dogs for play and friendship. Janet, animal training supervisor at the San Diego Zoo Safari Park says: “We look for dogs that want to be a buddy. The dogs help and protect their cheetah.”
Although the dogs and cats live together, they are not always with one another.
Dogs have play dates with other dogs and humans. Mealtimes always are spent
apart. The dogs eat kibble, and the cheetahs eat steak. “But dogs like steak too,”
says Janet. “If they ate together there would be one really fat dog and a really skinny cheetah.”
*cheetah = Jachtluipaard
14 (versie voor BO) BBC WEATHER

Op welke dag kun je op Cyprus het beste
naar het strand gaan om te zonnen?

Op de Britse teletekst Ceefax lees je op pagina 405 het volgende weerbericht:
____________________________________
Cyprus
Tuesday: Mainly dry. Cloudy spells. Fresh southern winds.
Wednesday: Cloudy start, but soon becoming bright

14 (versie voor SBO) BBC WEATHER

Op welke dag kun je op Cyprus het beste

		

naar het strand gaan om te zonnen?

Op de BBC website lees je het volgende weerbericht:
Cyprus
Monday: Warm but cloudy and some showers
Tuesday: Mainly dry. Cloudy spells. Fresh southern winds.
Wednesday: Cloudy start, but soon becoming bright

86

PPON

A

Maandag

B

Dinsdag

C

Woensdag

5.1.2

De leesvaardigheid van leerlingen in de eindgroep van het SBO

De totale opgavenverzameling voor de schatting van de leesvaardigheid van de leerlingen
bestaat uit 60 leesopgaven: 41 die alleen in 2013 aan SBO-leerlingen zijn aangeboden, 19 die
zowel in 2013 als in 2012 in de peiling zaten.
Wat leerlingen kunnen
De percentiel-10 leerling (anders gezegd: de 10% zwakste lezers) beheersen geen enkele
leesopgave Engels goed, beheersen 14 van de 60 opgaven matig (23%) en 46 opgaven
onvoldoende (77%). Voorbeeldopgaven 1 en 2 worden door de percentiel-10 leerling matig
beheerst, voorbeeld­opgave 3 wordt zeer matig beheerst en alle andere voorbeeldopgaven
worden door deze leerling onvoldoende beheerst.
De percentiel-50 of gemiddelde leerling beheerst 13 van alle leesopgaven goed (22%), 29 matig
(48%) en 18 onvoldoende (30%). Voorbeeldopgaven 1, 2 en 3 zijn opgaven die deze leerling goed
beheerst, 4 tot en met 9 voorbeelden van opgaven die matig worden beheerst.
Voorbeeldopgave 11 wordt zeer matig beheerst en 10, 12, 13 en 14 beheerst de percentiel-50
leerling onvoldoende.
Door de percentiel-90 leerling worden 37 van alle leesopgaven goed beheerst (62%, waaronder
voorbeeldopgaven 1 t/m 7). Deze leerlingen beheersen 22 opgaven matig (37%).
Voorbeeldopgaven 8 tot en met 13 zitten daarbij, maar 13 wordt bijna onvoldoende beheerst.
Slechts 1 opgave beheersen percentiel-90 leerlingen in het speciaal basisonderwijs
onvoldoende. Dat is voorbeeldopgave 14. Een enigszins vergelijkbare opgave in de peiling van
2012 (voorbeeld­opgave 14A) werd door de percentiel-10 leerling in het regulier basisonderwijs
goed beheerst.
Zoals hierboven aangegeven, zijn vier op A1 gestandaardiseerde leesopgaven uit het European
Survey of Language Competences opgenomen in deze peiling. Voorbeeldopgave 6 is één van die
opgaven. Het is onmogelijk om op basis van vier opgaven conclusies te trekken over het ERKniveau dat SBO-leerlingen bereiken voor lezen. De resultaten op deze opgaven geven echter wel
een indicatie dat de gemiddelde SBO-leerling net onder A1-niveau leest (2 opgaven beheerst
deze leerling matig, 2 onvoldoende), terwijl de gemiddelde of percentiel-50 EIBO-leerling boven
A1-niveau leest (deze leerling beheerst 2 opgaven goed en 2 matig). Dat laatste spoort met de
vaststelling dat “het B1-niveau voor leesvaardigheid Engels buiten het beheersings­niveau valt
van leerlingen in jaargroep 8” (Geurts & Hemker, 2013).
Op basis van de summiere beschikbare gegevens nemen we aan dat SBO-leerlingen in de
eindgroep gemiddeld Engels lezen op niveau A1 en EIBO-leerlingen in jaargroep 8 gemiddeld op
A2. Voor betrouwbare uitspraken over het ERK-niveau dat leerlingen halen, is nader onderzoek
met gestandaardiseerde opgaven nodig.
Vergelijken we deze aanname met de inschatting die leerkrachten maken van de lees­
vaardigheid Engels van hun leerlingen (zie paragraaf 3.5) en met de zelfinschatting van de
leerlingen (zie paragraaf 4.4), dan zien we dat die allebei veel hoger liggen.
De vaardigheidsschaal (pagina 88-89) laat zien dat jongens en meisjes in het speciaal
basisonderwijs even goed Engels lezen. Datzelfde geldt voor jongere en oudere SBO-leerlingen.
Ook maakt de vaardigheids­schaal duidelijk dat leerlingen die vanuit het speciaal basisonderwijs
doorstromen naar de basisberoepsgerichte leerweg van het vmbo beter lezen dan leerlingen die
doorstromen naar het voortgezet speciaal onderwijs of praktijkonderwijs en dat leerlingen die
doorstromen naar de kaderberoepsgerichte leerweg nog wat beter lezen.

87

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

De vaardigheidsschaal

Leesvaardigheid Engels

400

350

300
EIBO-gevorderd

250
EIBO-voldoende
90

75

50

200

EIBO-minimum
150

25

10
100
© Cito

Percentiel

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

Opgaven

Goed

Matig

Onvoldoende
Standaarden

88

PPON

Beheersingsniveau

Vaardigheidsscore

400

350

300

250
90

75

200

50

150

25

10

O

SB O

EIB

BB
hog
er

Vaardigheidsscore

KB

en

/PR
O

-12

+13

VSO

me

jon

Percentiel

isje
s
gen
s

100

Leeftijd

Geslacht

Doorstroom

Onderwijsaanbod

VSO = voortgezet speciaal onderwijs

90

PRO = praktijkonderwijs

75

BB = basisberoepsgerichte leerweg

50

KB = kaderberoepsgerichte leerweg

25

SBO = speciaal basisonderwijs

10

EIBO = Engels in het basisonderwijs

Percentielaanduidingen

89

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Vergelijking met jaargroep 8 in het regulier basisonderwijs (peiling 2012)
De vaardigheidsschaal illustreert eveneens dat leerlingen in jaargroep 8 die een EIBO-aanbod
hebben gehad (zoals eerder gezegd hebben we de VVTO-scholen buiten beschouwing gelaten)
veel beter lezen dan SBO-leerlingen. Een gemiddelde leerling in de eindgroep van het speciaal
basisonderwijs heeft een lagere leesvaardigheid Engels dan een percentiel-10 EIBO-leerling.
42% van de SBO-leerlingen haalt de standaard EIBO-minimum, terwijl dat voor 92% van de
EIBO-leerlingen geldt. De helft van de EIBO-leerlingen behaalt ook de standaard Voldoende.
Dat geldt voor minder dan 10% van de SBO-leerlingen.
5.1.3

Verschillen in leesvaardigheid tussen leerlingen

Effectgrootte en significantie
Bij de beschrijving van de verschillen in leerlingprestaties spelen de begrippen effectgrootte en significantie een
belangrijke rol.
In de eerste plaats is van belang of een verschil significant groter is dan 0. Dat hangt af van de grootte van het verschil en
de omvang van de steekproef. Hoe groter de steekproef, hoe eerder een verschil statistisch significant is. In deze
rapportage wordt een significantie van ,05 of kleiner (in de tabellen aangegeven met *) gehanteerd. De kans dat
gevonden verschillen op toeval berusten is bij dat significantieniveau kleiner dan 5 procent. Blijkt een verschil significant,
dan is de volgende vraag of er sprake is van een betekenisvolle effectgrootte.
De effectgrootte wordt bepaald door op een variabele (bijvoorbeeld: geslacht) het verschil tussen het gemiddelde van
twee categorieën (meisjes en jongens) te delen door de gemeenschappelijke standaarddeviatie. Het resultaat is een
algemene grootheid die een kwalificatie toelaat van de betekenis van het gevonden verschil tussen beide categorieën.
Bij de interpretatie van de effectgrootte maken we gebruik van de vuistregel van Cohen (1988), die we hieronder
beknopt weergegeven.
Kwalificatie van effectgrootten
Effectgrootte

Kwalificatie

0,0

geen effect

0,2 of – 0,2

klein effect

0,5 of – 0,5

matig effect

0,8 of – 0,8

groot effect

Of een effect positief of negatief is, wordt bepaald door de volgorde van het contrast. Zo zijn de volgende twee effecten
exact aan elkaar gelijk:
Contrast

Effectgrootte

Meisjes – Jongens

0,2

Jongens – Meisjes

– 0,2

In beide gevallen is er een klein effect, waarbij meisjes beter presteren dan jongens.

90

PPON

Achtergrondkenmerken
Om verschillen in leesvaardigheid tussen leerlingen in het speciaal basisonderwijs in beeld te
brengen, hebben we onderscheid tussen leerlingen gemaakt op basis van achtergrond­
kenmerken (zie paragraaf 2.1.4). Daarna hebben we gekeken welke effecten bepaalde
achtergrond­kenmerken hebben op de prestaties van de leerlingen. In de analyses zijn de
volgende onderscheidende kenmerken van leerlingen betrokken:
• Geslacht: meisjes – jongens;
• Leeftijd: 12 jaar of jonger – 13 jaar of ouder;
(Leerlingen die het speciaal basisonderwijs in het reguliere tempo hebben doorlopen zijn
soms 11, maar meestal 12 jaar oud wanneer ze na acht jaar in de eindgroep zitten. Vertraagde
leerlingen hebben langer over het speciaal onderwijs gedaan en zijn, nu ze in de eindgroep
zitten, 13 jaar of ouder.)
• Herkomst: Nederlands – buitenlands;
• Doorstroom VO: praktijkonderwijs (PRO) – vmbo basisberoepsgerichte leerweg, al dan niet
met leerwegondersteuning (BB) – vmbo kaderberoepsgerichte leerweg of hoger (≥ KB);
• Dyslexie;
• Inschatting door leerkracht van leesniveau Nederlands: leesniveau eindgroep (7/8) – lees­
niveau groep 6 (6) – leesniveau groep 5 (5) – leesniveau groep 3 of 4 (3/4)
• Regio: noord, oost, west, zuid;
• Verstedelijking: zeer sterk en sterk stedelijk – matig, weinig en niet stedelijk.
In de tabel op pagina 92 staan de effecten van elk achtergrondkenmerk op de leesprestaties van
leerlingen weergegeven. Bij elk kenmerk staat aangegeven of een gevonden verschil significant
is, hoe groot het effect is en hoe dat effect valt te kwalificeren. Een en ander wordt toegelicht in
het kader op pagina 90.

91

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Effectgrootten voor categorieën leerlingen: leesvaardigheid Engels
Contrast

Significantie

Effectgrootte

Kwalificatie

*

– 1,55

Groot effect

Meisjes (n = 189) – Jongens (n = 393)

(0,02)

(Geen effect)

Leeftijd – 12 (n = 204) – 13+ (n = 353)

(– 0,08)

(Geen effect)

(0,15)

(Geen effect)

SBO (n = 583) – EIBO (n = 1150)

Herkomst Nederlands (n = 400) – Buitenlands (n = 130)
Doorstroom VO:

VSO/PRO (n = 163) – BB (n = 223)

*

– 0,90

Groot effect

BB – ≥ KB (n = 82)

*

– 0,33

Klein effect

VSO/PRO – ≥ KB

*

– 1,23

Groot effect

0,20

(Klein effect)

Niet-dyslectisch (n = 493) – Dyslectisch (n = 90)
Leesniveau NL:

Regio:

Urbanisatie:

7/8 (n = 287)
– 6 (n = 138)

*

0,47

Klein effect

– 5 (n = 76)

*

0,58

Matig effect

– 3/4 (n = 44)

*

1,25

Groot effect

– Oost (n = 151)

(0,11)

(Geen effect)

– West (n = 292)

(– 0,02)

(Geen effect)

– Zuid (n = 65)

(0,16)

(Geen effect)

(0,1)

(Geen effect)

Noord (n = 75)

zeer sterk en sterk stedelijk (n = 281) –
matig, weinig en niet stedelijk (n = 302)

We zien op de achtergrondkenmerken binnen de SBO-populatie weinig effecten voor
leesvaardigheid Engels. Alleen doorstroomniveau voortgezet onderwijs en leesniveau
Nederlands laten significante verschillen tussen SBO-leerlingen zien.
Tussen jongens en meisjes stellen we geen verschil vast in leesvaardigheid Engels. In het
regulier basisonderwijs kwamen we tot dezelfde bevinding. Waar de verhouding meisjesjongens in reguliere groepen 8 fiftyfifty was, zien we dat aan de SBO-peiling Engels veel meer
jongens (67,5%) hebben deelgenomen dan meisjes (32,5%). Dat is in lijn met de populatie van
SBO-leerlingen landelijk (zie paragraaf 2.2). Jongens, zo stellen we vast, maken de hogere
verwachtingen die ze van zichzelf hebben t.o.v. meisjes (zie paragraaf 4.4) niet waar.
In het SBO zitten ook meer oudere leerlingen dan het regulier basisonderwijs. Ongeveer 60%
van de SBO-leerlingen in de peiling Engels zit na negen jaar onderwijs of meer in de eindgroep.
Voor slechts 14% van de leerlingen in de reguliere groep 8 geldt hetzelfde. Tussen oudere en
jongere SBO-leerlingen vinden we geen niveauverschil in het lezen van Engels, terwijl in de
groep 8-peiling de onvertraagde leerlingen met een matig effect (+0,50) beter lazen.
Het percentage dyslectische leerlingen ligt in deze peiling (15,5%) iets hoger dan in de peiling in
het reguliere basisonderwijs (9,5%). Daar stelden we een significant en groot effect vast tussen
niet-dyslectische en dyslectische leerlingen (+0,83), in het SBO vinden we een klein effect dat
niet significant is.

92

PPON

Vertraagde leerlingen zijn vaak minder vaardige leerlingen, maar t.o.v. de gemiddeld lagere
leesvaardigheid Engels in het SBO (lager dan in het regulier basisonderwijs), slagen vertraagde
SBO-leerlingen erin dat verschil met reguliere SBO’ers te overbruggen door een extra jaar
onderwijs. Zo zijn dyslectische leerlingen in het algemeen gesproken ook minder leesvaardig
voor Engels dan niet-dyslectische, maar in vergelijking met de gemiddeld genomen lagere
leesvaardigheid van SBO-leerlingen ‘leveren’ dyslectische SBO’ers minder ‘in’ dan dyslectische
leerlingen in jaargroep 8 op hun niet-dyslectische klasgenoten.
Dezelfde gedachtegang verklaart wellicht dat we in het speciaal basisonderwijs geen verschil
vinden tussen leerlingen in stedelijke en minder stedelijke gebieden. Een andere verklaring
daarvoor kan liggen in het feit dat SBO-leerlingen ook in landelijke gebieden vaak, al dan niet
met specifieke voorzieningen, reizen naar een school die in een stedelijke omgeving gevestigd
is. Daarvan is in het reguliere basisonderwijs niet of nauwelijks sprake.
Volgens verwachting lezen leerlingen die doorstromen naar de kaderberoepsgerichte (of zelfs
gemengde of theoretische) leerweg van het vmbo duidelijk beter dan leerlingen die
doorstromen naar het voortgezet speciaal onderwijs en praktijkonderwijs. Er is sprake van een
groot effect (+1,23).
Vergelijken we aanvullend de leesprestaties van 583 SBO-leerlingen met die van de 82 EIBOleerlingen die doorstromen naar vmbo BB, dan stellen we vast dat die laatste groep iets
leesvaardiger is voor Engels. Er is sprake van een significant klein effect:
SBO (n = 583) – regulier BB (82)

*

– 0,36

Klein effect

Een groot effect (+1,25) stellen we vast voor leerlingen die Nederlands lezen op het niveau van
jaargroep 7 of 8 ten opzichte van leerlingen wiens leesniveau Nederlands op dat van leerlingen
in jaargroep 3 of 4 ligt. Ook dit effect is volgens verwachting.
Attitude en buitenschools contact
Zoals we in hoofdstuk 4 gezien hebben, verschillen leerlingen niet alleen in achtergrond­
kenmerken, maar ook in hun attitude ten aanzien van Engels en de mate waarin zij buiten
school informeel Engels leren. De tabel op de volgende pagina geeft een overzicht van de
effecten van die verschillen. De eerste categorie (‘negatief’, zie paragraaf 4.1) is steeds op 0
gezet en de categorieën daaronder worden daarmee vergeleken.
De effecten van attitude en buitenschools contact van SBO-leerlingen op het lezen van Engels
zijn over het algemeen groter en significanter dan die van de achtergrondkenmerken van SBOleerlingen. Leerlingen in het speciaal basisonderwijs die Engels een gemakkelijk vak vinden
(vraag A), halen gemiddeld beduidend hogere scores op de leesopgaven dan leerlingen die
Engels “juist moeilijk” vinden (+1,23). Leerlingen die aangeven Engels “niet zo moeilijk, maar
ook niet heel gemakkelijk” te vinden, luisteren ook al significant beter (+0,74). Onder EIBOleerlingen vonden we op dit punt nog uitgesprokener verschillen, respectievelijk +2,38 en +1,08.
Hetzelfde geldt voor de attitude t.a.v. het lezen van Engels (vraag C). SBO-leerlingen die direct
beginnen te lezen in een Engels boek omdat ze ervan overtuigd zijn het Engels wel te snappen
lezen beter dan leerlingen die proberen of ze het boek kunnen lezen (klein effect: +0,38) en veel
beter dan leerlingen die het boek niet gaan lezen, omdat ze het Engels moeilijk vinden (groot
effect: +1,07). Voor de leerlingen in jaargroep 8 lagen deze effecten op +0,96 en +1,97.

93

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Effecten van attitude en buitenschools contact van SBO-leerlingen op de leesvaardigheid Engels
Attitudevraag
A	John zegt: “Ik vind Engels op school best een
gemakkelijk vak.” Ben je het met John eens?

B

Je hebt een dvd gekregen met een Engelstalige
tekenfilm die je graag wilt zien, maar de

film heeft geen ondertiteling. Wat doe je?
C

D

Je krijgt een boek dat je graag wilt lezen,

maar het boek is Engelstalig. Wat doe je?

Op internet zoek je informatie over een
onderwerp dat je erg interesseert.

Je vindt een Engelstalige website.

Wat doe je?

E

F

G

Heb je wel eens een tijdschrift of boek
in het Engels gelezen?

Begrijp je Engelstalige liedjes die je
bijvoorbeeld op de radio hoort?

Spreek je wel eens Engels buiten school?

Antwoordcategorieën
negatief

neutraal
positief

negatief

neutraal
positief

negatief

neutraal
positief

negatief

neutraal

(vertaalprogramma) neutraal
(ik vraag hulp) neutraal

(ik probeer het) positief
nog nooit

één of twee keer

wel vaker
negatief

neutraal
positief

bijna nooit
soms

best vaak
H Hoe vaak kijk je Engelstalige filmpjes op

internet zonder Nederlandse ondertiteling

(bijvoorbeeld YouTube)?

I

J

K

Hoe vaak speel je Engelstalige
computerspelletjes?

Hoe vaak lees jij een boek of een tijdschrift in
het Engels?

Hoe vaak kijk jij op tv, dvd, internet of in de

bioscoop Engelstalige films met Nederlandse

ondertiteling?

L

Hoe vaak luister je naar Engelse liedjes?

nooit
soms

best vaak

94

PPON

Kwalificatie

*

– 0,74

Matig effect

*

*

– 1,23

– 0,50

Groot effect

Matig effect

*

– 0,90

Groot effect

*

– 0,69

Matig effect

*

*

*

– 1,07

– 0,53

– 1,29

Groot effect

Matig effect

Groot effect

*

– 0,89

Groot effect

*

– 0,23

Klein effect

*

– 0,59

Matig effect

*

– 0,39

Klein effect

*

*

*

*

*

– 0,37

– 0,68

– 0,86

– 0,81

– 0,40

Klein effect

Matig effect

Groot effect

Groot effect

Klein effect

– 0,96

Groot effect

soms

*

– 0,50

Matig effect

heel vaak

*

– 0,99

Groot effect

heel vaak
nooit
best vaak

nooit

*

*

– 1,06

– 0,71

soms

*

– 0,38

heel vaak

*

– 0,24

best vaak

nooit
soms

best vaak

heel vaak

*

*

*

nooit
soms

heel vaak

informatie op te zoeken?

Effectgrootte

*

best vaak

M Hoe vaak bekijk jij Engelse websites om

Significantie

nooit

*
*

(0,03)

– 0,69

Groot effect

Matig effect

Klein effect

(Geen effect)
Klein effect

Matig effect

– 0,78

Matig effect

(– 0,24)

(Klein effect)

– 0,77

Matig effect

– 0,81

– 0,56

Groot effect

Matig effect

soms

*

– 0,26

Klein effect

heel vaak

*

– 0,48

Klein effect

best vaak

*

– 0,69

Matig effect

5.2

Luisteren

Nederlandse leerlingen luisteren vanaf zeer jeugdige leeftijd naar Engels. De blootstelling aan
Engels via radio en televisie is voor veel peuters en kleuters bijna even vanzelfsprekend als de taal
die thuis gesproken wordt. Die vertrouwdheid met het Engels geeft mogelijkheden tot een relatief
natuurlijke initiële verwerving van de Engelse taal. De mate waarin dat gebeurt en verschillen
tussen kinderen die daarin al vroeg ontstaan, zijn moeilijk in beeld te brengen, maar leerkrachten
constateren bij aanvang van het formeel leren van Engels dat die verschillen er zijn en dat ze, juist
bij leerlingen die naar het speciaal basisonderwijs gaan, groot zijn (zie paragraaf 3.5).
Luisteren is belangrijk voor de verwerving van een vreemde taal en in het curriculum Engels in
het speciaal basisonderwijs wordt veel aandacht besteed aan luisteren (zie paragraaf 3.3).
Uit paragraaf 4.2 blijkt dat ook leerlingen die speciaal basisonderwijs volgen buiten school
relatief veel naar Engels luisteren: liedjes, films, al dan niet met ondertiteling en Engelstalige
computerspelletjes. Langs deze weg nemen ze via gesproken (en gezongen) Engels informatie
tot zich en krijgen ze gevoel voor klank, intonatie, spreeksnelheid en accent.
ERK-descriptoren luisteren voor de niveaus A1, A2 en B1
A1

A2

B1

Ik kan vertrouwde woorden en basis­

Ik kan zinnen en de meest frequente

Ik kan de hoofdpunten begrijpen

zinnen begrijpen die mezelf, mijn

woorden begrijpen die betrekking

wanneer in duidelijk uitgesproken

familie en directe concrete omgeving

hebben op gebieden die van direct

standaardtaal wordt gesproken over

betreffen, wanneer de mensen

persoonlijk belang zijn (bijvoorbeeld

vertrouwde zaken die ik regelmatig

langzaam en duidelijk spreken.

basisinformatie over mezelf en mijn

tegenkom op mijn werk, school, vrije tijd

familie, winkelen, plaatselijke

enz. Ik kan de hoofdpunten van veel

omgeving, werk). Ik kan de belangrijkste

radio- of tv-programma’s over actuele

punten in korte, duidelijke eenvoudige

zaken of over onderwerpen van

boodschappen en aankondigingen

persoonlijk of beroepsmatig belang

volgen.

begrijpen, wanneer er betrekkelijk
langzaam en duidelijk gesproken wordt.

5.2.1

Meting van luistervaardigheid

Informatie halen uit luisterfragmenten en het begrijpen van die feitelijke informatie is, conform
kerndoel 13, de bedoeling van de luisteropgaven. De kijk- en luistertaken bestaan uit audio- en
videofragmenten, via dvd aangeboden op tv-scherm of digitaal schoolbord, en bijbehorende
meerkeuze-opgaven in een toetsboekje. In alle fragmenten wordt Engels gesproken door native
speakers. De opgaven zijn in het Nederlands geformuleerd. Na elk fragment volgt een pauze.
In die pauze hebben leerlingen de gelegenheid het juiste antwoord te omcirkelen en vervolgens
de vraag met drie antwoordmogelijkheden bij het volgende fragment door te lezen.
Het aangeboden kijk- en luistermateriaal is divers van aard en inhoud. De volgende soorten
luisterinput wordt aangeboden:
• Audiofragmenten van een bezoek aan familie in Engeland: ontmoeting familieleden,
winkelen, school, radio- en omroepboodschappen: zie voorbeeldopgaven 20 en 21;
• Korte audio-nieuwsberichten: dieren, gezondheid, ongelukken, verkeer: zie
voorbeeldopgaven 16, 17, 18, 22 en 26;
• Tv-documentaires: dieren, landschap, geografie: zie voorbeeldopgaven 15, 19, 23, 25 en 26;
• Audio- interview: familie, hobby’s, wonen: zie voorbeeldopgave 24.

95

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

De meeste opgaven (zoals voorbeeldopgaven 17, 21, 22, 25 en 27) bevragen de hoofdgedachte
van het fragment, maar er zijn ook opgaven waarbij leerlingen de betekenis van belangrijke
elementen moeten aangeven (zoals voorbeeldopgaven 15, 19, 23 en 24).
Zeven luisteropgaven uit TaalstERK Engels (Cito, 2008) zijn opgenomen in de SBO-peiling Engels.
Twee van deze opgaven zijn ‘gestandaardiseerd’ op niveau A1 van het ERK, vijf op niveau A2.
Voorbeeldopgaven 20 en 21 zijn twee A2-opgaven.
Voorbeeldopgaven Luisteren 15 tot en met 27
15 Orinoco

De mannen jagen op gevaarlijke
tarantula’s. Waarom maken ze de

Most days the villagers take a boat along the river to go hunting for other kinds of

spinnen dood?

food. Over many years the Piaroa have cut paths to help them walk through the
dense jungle to find their prey. On this particular day the hunters are looking for a
large edible spider, the tarantula, which lives in burrows. The hunter takes a piece of
vine from a tree and teases the spider out of its hole. Catching and cooking a spider
may seem strange for people who hate spiders. But they’re actually quite tasty

A 	Om de spinnen daarna op te kunnen
eten.
B 	Om het gif van de spinnen te
gebruiken voor hun pijlen.
C 	Omdat ze een hekel hebben aan deze

inside.

spinnen.
16 Nieuwsberichten: Santa Luzia

Wat gebeurde er in Santa Luzia volgens
dit bericht?

During a heat wave in Brazil something very strange happened. With temperatures
approaching 40o C a cow got over a fence into a neighbour’s garden and went

A 	Een angstige koe alarmeerde bij een

straight to the pool of a home in Santa Luzia. The owner of the house said: “I heard a

brand de boer met haar geloei.

noise and came to check what was going on when I saw the most absurd thing in

B 	Een dolle koe brak los en vernielde de

the world, a cow in the swimming pool!” The woman called the fire fighters to help
get the animal out of the pool. A spokesman for the fire brigade said: “This was the
first time in the 20 years I’ve been here, it was really weird!”
17 Nieuwsberichten: Dulwich

tuin van een buurman.
C 	Een oververhitte koe zocht verkoeling
in een privé zwembad.
Wat vertelt dit bericht over een meisje in
Dulwich?

Last night a fireman had to crawl along the beam of a 130ft crane at a building site
in Dulwich, South East London. The man wanted to rescue a 16-year-old girl after

A 	Ze belde via haar mobieltje om hulp

she climbed up the crane while sleepwalking. The girl, Tessa Powell, walked along

toen ze vastzat in een hijskraan.

the narrow beam of the lifting arm while fast asleep in the middle of the night. She

B 	Ze was tijdens het slaapwandelen in

only woke up when her dad called her mobile. Tessa then found out where she was!
Tessa was brought down with the fire crew’s hydraulic lift after they had been
warned by Tessa’s father.
18 Nieuwsberichten: Ludlow

een hijskraan gekropen.
C 	Ze werd bij een brand via een
hijskraan uit een gebouw gered.
Hoe kwam de politie erachter waar Oliver
Robinson zich verstopte?

Yesterday taxi driver Oliver Robinson from Ludlow was hiding from the police,
because he had been spotted for speeding. The police had noted down his number
plate. When the officers arrived at his house to arrest him his wife Nina said her
husband was not home. But three-year-old Hannah came to the door and told the
uniformed men “daddy is here” and led them to the cellar where he was hiding.
Robinson said he couldn’t be angry with her, because she was just doing what they
had always told her and that was: not to tell lies.

96

PPON

A 	Ze konden hem van buitenaf duidelijk
zien zitten.
B 	Zijn dochtertje leidde hen heel eerlijk
naar de plek.
C 	Zijn vrouw was kwaad en verraadde
hem gewoon.

19 Orinoco

De Piaroa’s gaan wel eens naar de
shaman. Wat is dat voor iemand?

The river Orinoco dominates the lives of the Piaroa. It’s here where they bathe,
collect water and wash their clothes. But the river can also carry disease. In this

A 	De dorpsoudste bij wie de mensen
om raad komen.

remote village when someone becomes sick, they cannot go to the hospital. They
ask the medicine man, the shaman, to make them better. He’s very old and

B 	Een man die kinderen met een
rammelaar rustig kan maken.

knows how to use plants from the surrounding forests as medicines.

C 	Een soort dokter die de mensen
probeert te genezen.
20 Bij familie in Engeland

Wat is het onderwerp van dit

(Je logeert bij familie in Engeland. Je luistert naar de radio. Er is verkeersinformatie.)

radiobericht?

BBC5 Traffic studio. Traffic jams and slow driving traffic on the following routes:

A	Er is een ernstig verkeersongeluk
gebeurd.

M3 motorway – from London to Southampton. Between junction 6 (Basingstoke)
and junction 7 (Oakley). There are road works, and there is a stop and go for two

B	Er wordt een nieuw verkeersplein
geopend.

miles. On the M4, north bound, between junction 12 (Gloucester) and junction 13
(Stonehouse) cars are driving slowly because of road works. And on the M6 from

C	Er zijn files en langzaam rijdend
verkeer.

Coventry to Birmingham there is a traffic jam of three miles between the A47
(Coleshill) and junction 5 (Castle Bromwich) because of a road accident.
21 Bij familie in Engeland

Waar heeft de winkelbediende het over?

(Je doet kerstinkopen met je Engelse familie. Een winkelbediende bij de
klantenservice zegt:)

A

Hoe je je kerstaankopen kunt betalen.

B	Hoe je je kerstcadeaus kunt laten
Have you heard about our special Christmas offer. We will wrap your Christmas
gifts free of charge. I’ll show you an example. We could wrap up your Christmas gift
like this, with special Christmas paper, a nice ribbon around it and a Christmas

inpakken.
C	Hoe je korting kunt krijgen op
kerstartikelen.

decoration on top. Is it to your liking? This service is free of charge for customer card
holders.
22 Nieuwsberichten: Newcastle upon Tyne

Wat is de extra service die de hotels van
Travelodge de gasten aanbieden?

Travelodge, one of Britain’s biggest hotel chains, has come up with an extra service
to their customers. Wayne Munnelly, Travelodge’s director, has decided to offer pets
their very own beds. The move is aimed at guests who cannot bear to be parted from
their cats and dogs. Travelodge are adding a little bit extra for those who want to
spoil their furry friends. The special 2ft 6in long by 2ft wide pet beds will be tried out
at their hotel in Newcastle upon Tyne. It comes after a survey of Travelodge’s
customers showed almost two thirds hated leaving their pets behind when they
were away from home. Guests will be allowed two pets per room at a cost of £10
each per stay.

97

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

A 	Een slaapplaats op de kamer voor hun
hond of kat.
B 	Een uitgebreide verwenkuur voor hun
hond of kat.
C 	Een verzorgster voor hun
thuisblijvende hond of kat.

23 Skeleton Coast

Hoe kan de ‘welwitschiaplant’
overleven in de woestijn?

The desert is unforgiving and cruel as Claus and others had found out. But
remarkably some life thrives here. Now this is one for Chris. This is the welwitschia

A 	Door diepgelegen grondwater op te
zuigen.

the national plant of Namibia. Now to me it looks like a giant green spider but it’s
actually one of the most amazing plants because it can survive for thousands of

B 	Door het vocht van de zeedampen op
te vangen.

years with hardly any rainfall. It just catches the water from the mist that floats in
from the sea. And it’s thought the mist can make survival here possible. Its moisture

C 	Door veel regenwater tegelijk op te
nemen.

helps the Dollar Bush. Now if I just rip off a few leaves here and squeeze quite hard
you can see that you get a sort of water. This is quite salty actually. But this can be
the difference between life and death.
24 Interview burgemeester

Wat zijn de hobby’s van de
burgemeester?

>

Have you got any hobbies, swimming or reading?

<

Yes, I have. My hobbies are reading and tennis.

A

lezen en tennissen

I hate swimming.

B

paardrijden en tennissen

Well, I’ve asked all my questions.

C

tennissen en zwemmen

>

Thank you for the interview
25 Orinoco

Wat wordt hier over het Piaroa volk gezegd?

The Piaroa people have lived here by the river Orinoco for thousands of years. It’s a

A 	De mannen en vrouwen leven

traditional way of life. Each family builds a village at the edge of the river.The men
and women of the village do very different types of work.

gescheiden van elkaar.
B	Ze hebben altijd een heel sterke
familieband gehad.
C 	Ze wonen al sinds eeuwen in dorpen
langs de rivier.

26 Skeleton Coast

Waar wordt in deze passage de nadruk op
gelegd?

Out here the first rule of survival is: never leave your vehicle because it can be
spotted from the air and it’s very easy to get lost on foot. But the driver insisted they

Je kunt heel snel

went to find help and one of the tourists, Claus Baron von der Rock, agreed to

A

uitdrogen in de woestijn.

accompany him for the first hour. They didn’t take any water with them and Claus

B

verbranden in de woestijn.

didn’t even have a shirt or a hat to protect him from the scorching sun. When the

C

verdwalen in de woestijn.

hour was up Claus decided to turn back.
Listen I’m going back.
Okay, this way.
But one sand dune is pretty similar to another and Claus never made it back to the
van. The driver somehow managed to get help and he and the other tourists were
rescued. Now the search was on for Claus.
27 Nieuwsberichten: Bern

Wat gebeurde er bij een telefooncel in
Bern?

A man was locked in a phone box by people who saw him robbing a woman in the
Swiss capital, Bern. The man stole a wallet out of the woman’s handbag while she
was making a phone call. The people helped the woman out of the phone box and
locked the man in until the police arrived.

A 	De politie arresteerde er een man die
er niet uit wilde.
B 	Een man werd betrapt toen hij de
apparatuur kapot sloeg.
C 	Mensen hielden er tijdelijk een
overvaller in gevangen.

98

PPON

Bij de videofragmenten ondersteunt het beeld het begrip van de gesproken tekst. In veel
gevallen zijn deze fragmenten daardoor iets langer dan de audiofragmenten. De video­
fragmenten variëren in lengte van ongeveer 30 tot 50 seconden. De driekeuze-opgaven sluiten
aan bij de gesproken informatie, bij de hoofdgedachte (zie voorbeeldopgave 25), bij het begrip
van belangrijke elementen in het fragment (zie voorbeeldopgave 15) of het onderscheiden van
hoofd- en bijzaken (zie voorbeeldopgave 26).
Voorbeeldopgaven 16, 18 en 22 zijn uitsluitend opgenomen in de peiling in het speciaal
basisonderwijs. De overige voorbeeldopgaven zaten ook in de peiling van 2012 in de reguliere
groepen 8. Alles bij elkaar zijn 30 van de 35 luisteropgaven in de SBO-peiling van 2013 ook in
2012 in jaargroep 8 gebruikt. Daardoor is een goede vergelijking mogelijk tussen de
luisterprestaties van leerlingen in de eindgroep van het speciaal basisonderwijs en die van
leerlingen in reguliere groepen 8.
5.2.2

De luistervaardigheid van leerlingen in de eindgroep van het SBO

De luistervaardigheid van de leerlingen is geschat op basis van de resultaten op 35 opgaven.
Zes opgaven zijn, zoals gezegd, alleen in 2013 aan de SBO-leerlingen aangeboden, 29 zowel in
2013 als in 2012 in het regulier basisonderwijs.
Wat leerlingen kunnen
De percentiel-10 leerling beheerst geen van de 35 luisteropgaven Engels goed, beheerst er
7 matig (20%, waaronder voorbeeldopgaven 15 en 16) en 28 onvoldoende (80%, alle
voorbeeldopgaven met uitzondering van 15 en 16).
Door de percentiel-50 leerling wordt 1 luisteropgave goed beheerst, worden 31 opgaven matig
beheerst (89%) en 3 onvoldoende (9%). Voorbeeldopgave 15 beheerst deze leerling goed en
voorbeeldopgave 27 onvoldoende. De overige voorbeeldopgaven beheerst de gemiddelde
leerling matig, waarvan de opgaven 22 en 26 zeer matig.
Percentiel-90 leerlingen beheersen 24 van de luisteropgaven goed (79%) en 11 matig (21%).
Voorbeeldopgaven 15 tot en met 21 worden goed beheerst, opgaven 22 t/m 25 redelijk tot
matig en opgaven 26 en 27 matig.
Uit de resultaten op de TaalstERK-opgaven destilleren we de volgende indicatie met betrekking
tot het ERK-niveau voor luisteren waarop SBO-leerlingen functioneren. Een gemiddelde leerling
beheerst de twee A1-opgaven redelijk tot goed. Twee van de vijf A2-opgaven beheerst deze
leerling goed. Drie A2-opgaven, waaronder voorbeeldopgaven 20 en 21, worden matig beheerst.
Op basis daarvan doen we de aanname dat percentiel-50 leerlingen in het speciaal basis­
onderwijs voor Engels beschikken over een luistervaardigheid op A1-niveau. Voor percentiel-90
SBO-leerlingen geldt dat zij alle TaalstERK-opgaven goed beheersen, hetgeen aanleiding geeft
te veronderstellen dat zij voor Engels, net als de meeste leerlingen in het regulier basisonderwijs
(percentiel-30 en hoger), luisteren op niveau A2. Dat is, hoewel het verschil tussen prestaties en
inschatting minder groot is dan bij lezen, nog altijd lager dan de inschatting die SBO-leerkrachten
en SBO-leerlingen daarvan zelf maken (zie paragrafen 3.5 en 4.4).
De vaardigheidsschaal (pagina 100-101) illustreert dat jongens een iets betere luister­
vaardigheid Engels hebben dan meisjes in het speciaal basisonderwijs. Voor jongere en oudere
leerlingen ligt die op hetzelfde niveau. Uit de vaardigheidsschaal blijkt eveneens dat, zoals viel
te verwachten, leerlingen die doorstromen naar VSO/PRO minder luistervaardig zijn dan
leerlingen die doorstromen naar vmbo BB en nog wat minder goed dan leerlingen die
verdergaan met vmbo KB of hoger.

99

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

De vaardigheidsschaal

Luistervaardigheid Engels

400

350

300
EIBO-gevorderd

250
EIBO-voldoende
90

200

75

50
EIBO-minimum
25

150

10

100
© Cito

Percentiel

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

Opgaven

Goed

Matig

Onvoldoende
Standaarden

100

PPON

Beheersingsniveau

Vaardigheidsscore

400

350

300

250

90

200

75

50

150

25

10

O

SB O

EIB

BB
hog
er

Vaardigheidsscore

KB

en

/PR
O

-12

+13

VSO

me

jon

Percentiel

isje
s
gen
s

100

Leeftijd

Geslacht

Doorstroom

Onderwijsaanbod

VSO = voortgezet speciaal onderwijs

90

PRO = praktijkonderwijs

75

BB = basisberoepsgerichte leerweg

50

KB = kaderberoepsgerichte leerweg

25

SBO = speciaal basisonderwijs

10

EIBO = Engels in het basisonderwijs

Percentielaanduidingen

101

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Vergelijking met jaargroep 8 in het regulier basisonderwijs (peiling 2012)
Het verschil in luistervaardigheid Engels tussen SBO- en EIBO-leerlingen is vergelijkbaar met
wat we bij lezen vaststelden. Ook hier ligt de luistervaardigheid van een gemiddelde SBOleerling onder die van een percentiel-10 EIBO-leerling. Van de SBO-leerlingen haalt 45% de
standaard EIBO-minimum, terwijl 95% van de EIBO-leerlingen die standaard haalt. Voor het
behalen van de standaard EIBO-voldoende ligt dat als volgt: SBO - minder dan 10%; EIBO - twee
derde van de leerlingen.
5.2.3

Verschillen in luistervaardigheid tussen leerlingen

Achtergrondkenmerken
Net als in paragraaf 5.1.3 geven we eerst een tabel waarin per achtergrondkenmerk
significantie, effectgrootte en kwalificatie van het gevonden verschil onder elkaar staan.
Effectgrootten voor categorieën leerlingen: luistervaardigheid Engels
Contrast

Significantie

Effectgrootte

Kwalificatie

SBO (n = 500) – EIBO (n = 1149)

*

– 1,59

Groot effect

Meisjes (n = 185) – Jongens (n = 314)

*

– 0,31

Klein effect

Leeftijd – 12 (n = 211) – 13+ (n = 286)

(0,01)

(Geen effect)

Herkomst Nederlands (n = 357) – Buitenlands (n = 103)

(–0,04)

(Geen effect)

Doorstroom VO:

VSO/PRO (n = 128) – BB (n = 172)

*

– 1,01

Groot effect

BB – ≥ KB (n = 57)

*

– 0,59

Matig effect

VSO/PRO – ≥ KB

*

– 1,61

Groot effect

0,02

(Geen effect)

Niet-dyslectisch (n = 427) – Dyslectisch (n = 73)
Leesniveau NL:

7/8 (n = 187)
0,26

(Klein effect)

– 5 (n = 76)

*

0,46

Klein effect

– 3/4 (n = 44)

*

0,63

Matig effect

– Oost (n = 66)

(0,02)

(Geen effect)

– West (n = 296)

(– 0,01)

(Geen effect)

– Zuid (n = 73)

(0,13)

(Geen effect)

(0,03)

(Geen effect)

– 6 (n = 124)

Regio:

Urbanisatie:

– Noord (n = 65)

zeer sterk en sterk stedelijk (n = 280) –
matig, weinig en niet stedelijk (n = 220)

Jongens in het speciaal basisonderwijs zijn, conform hun eigen inschatting (zie paragraaf 4.4)
met een klein effect (0,31) luistervaardiger in het Engels dan meisjes. In het regulier basis­
onderwijs stelden we op dit punt geen effect vast.
Net als bij het lezen van Engels zijn op de kenmerken leeftijd, herkomst, dyslexie, regio en
urbanisatie geen effecten vast te stellen.
Het effect van doorstroom naar vmbo kaderberoepsgerichte leerweg ten opzichte van

102

PPON

doorstroom naar VSO/praktijkonderwijs is voor luisteren (+1,61) nog groter dan voor lezen
(+1,23 – zie paragraaf 5.1.3). Het effect van lezen op niveau van groep 7/8 t.o.v. lezen op niveau
van groep 3/4 voor Nederlands is daarentegen voor luistervaardigheid (+0,63) duidelijk kleiner
dan voor leesvaardigheid (+1,25). Dat laatste ligt in de lijn der verwachting.
Net als bij lezen hebben we de luisterprestaties van de SBO-leerlingen specifiek vergeleken met
die van de EIBO-leerlingen die doorstromen naar de basisberoepsgerichte leerweg van het
vmbo. Het blijkt dat die laatste groep luistervaardiger is. We zien een significant verschil dat te
kwalificeren is als een matig effect:
SBO (n = 500) – regulier BB (82)

*

– 0,53

Matig effect

Attitude en buitenschools contact
Zoals ook bij leesvaardigheid Engels (zie paragraaf 5.1.3) zijn voor luistervaardigheid op attitude
en buitenschools contact grotere effecten zichtbaar dan op de achtergrondkenmerken. In grote
lijnen liggen die effecten ook in dezelfde orde van grootte (zie tabel op pagina 104).
Wat in dezelfde mate opvalt is dat de attitude inzake het lezen van informatie op websites
(vraag D) het sterkste positieve effect sorteert bij leerlingen die om hulp vragen om die
informatie te lezen. Leerlingen die denken genoeg Engels te kennen en de informatie gewoon
lezen, presteren op de luisteropgaven even goed als leerlingen die de website laten voor wat die
is, omdat ze ‘toch niet’ begrijpen wat er staat. Bij leerlingen die een vertaalprogramma inzetten
of de informatie proberen te lezen zien we een klein respectievelijk matig positief effect op de
luistervaardigheid. Het grootste effect (+1,10) zien we echter bij leerlingen die iemand vragen
om hen te helpen. Op de leesvaardigheid Engels rapporteerden we in paragraaf 5.1.3 een nog
wat groter effect (+1,29). Het lijkt erop dat SBO-leerlingen die weten wanneer ze hulp nodig
hebben voor Engels ook het best presteren. Dat beeld wordt nog eens bevestigd door de
bevindingen op dit punt bij woordenschat (zie paragraaf 5.4.3).
Daarnaast zien we dat buitenschools luisteren naar Engels (vragen F, H, I, K en L) een positief
effect heeft op de luistervaardigheid Engels. Die effecten van buitenschools luisteren zijn in
ongeveer dezelfde mate te vinden op de leesvaardigheid voor Engels (zie paragraaf 5.4.3).
Bij leerlingen die buiten school heel vaak Engelse websites bekijken (vraag M) zien we een
groter effect (+1,19) op de luistervaardigheid dan op de leesvaardigheid Engels (+0,48). Ook uit
de peiling van 2012 in het regulier basisonderwijs kwam naar voren dat buitenschools lezen
effecten heeft op luistervaardigheid. Daar gold dat voor zowel het lezen van websites als het
lezen van boeken en tijdschriften (vraag J), hier geldt het slechts voor het lezen van websites.
Zoals uit paragraaf 4.2 blijkt, leest meer dan de helft van de SBO-leerlingen buiten school nooit
Engelstalige boeken of tijdschriften (tegen minder 40% van de leerlingen in het regulier
basisonderwijs). Dat het buitenschools inzetten van een vaardigheid effect kan hebben op een
andere vaardigheid blijkt ook uit vraag G: we zien een groot effect (+0,82) op luisteren voor
leerlingen die best vaak Engels spreken buiten school.

103

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Effecten van attitude en buitenschools contact van SBO-leerlingen op de luistervaardigheid Engels
Attitudevraag
A	John zegt: “Ik vind Engels op school best een
gemakkelijk vak.” Ben je het met John eens?

B

Je hebt een dvd gekregen met een Engelstalige
tekenfilm die je graag wilt zien, maar de

film heeft geen ondertiteling. Wat doe je?
C

D

Je krijgt een boek dat je graag wilt lezen,

maar het boek is Engelstalig. Wat doe je?

Op internet zoek je informatie over een
onderwerp dat je erg interesseert.

Je vindt een Engelstalige website.

Wat doe je?

E

F

G

Heb je wel eens een tijdschrift of boek
in het Engels gelezen?

Begrijp je Engelstalige liedjes die je
bijvoorbeeld op de radio hoort?

Spreek je wel eens Engels buiten school?

Antwoordcategorieën
negatief

neutraal
positief

negatief

neutraal
positief

negatief

neutraal
positief

negatief

neutraal

(vertaalprogramma) neutraal
(ik vraag hulp) neutraal

(ik probeer het) positief
nog nooit

één of twee keer

wel vaker
negatief

neutraal
positief

bijna nooit
soms

best vaak
H Hoe vaak kijk je Engelstalige filmpjes op

internet zonder Nederlandse ondertiteling

(bijvoorbeeld YouTube)?

I

J

Hoe vaak speel je Engelstalige
computerspelletjes?

Hoe vaak lees jij een boek of een tijdschrift in
het Engels?

Significantie

Effectgrootte

Kwalificatie

*

– 0,77

Matig effect

*

*

soms

heel vaak
nooit

Hoe vaak kijk jij op tv, dvd, internet of in de

bioscoop Engelstalige films met Nederlandse

ondertiteling?

L

Hoe vaak luister je naar Engelse liedjes?

Groot effect

*

– 0,42

Klein effect

*

*

*

104

PPON

– 0,40

– 1,10

Groot effect

Klein effect

Groot effect

*

– 0,67

Matig effect

*

– 0,31

Klein effect

*

– 0,59

Matig effect

*

– 0,54

Matig effect

*

*

*

*

*
*

– 0,08

– 0,49

– 0,86

– 0,82

(– 0,25)

(Geen effect)

Klein effect

Groot effect

Groot effect

(Klein effect)

– 0,86

Groot effect

– 1,07

Groot effect

*

– 0,50

Matig effect

heel vaak

*

– 1,16

Groot effect

nooit
soms

best vaak

nooit
soms

best vaak

heel vaak

*

*

soms

nooit

– 0,70

– 0,57

(–0,37)

(– 0,31)

*

*

*

nooit

heel vaak

informatie op te zoeken?

– 0,88

soms

best vaak

best vaak

M Hoe vaak bekijk jij Engelse websites om

Klein effect

– 0,86

heel vaak
K

– 0,46

Groot effect

*

nooit
best vaak

– 1,39

*
*

– 0,66

Matig effect

Matig effect

(Klein effect)

(Klein effect)

Matig effect

– 0,80

Matig effect

(– 0,19)

(Geen effect)

– 0,73

Matig effect

– 0,98

– 0,62

Groot effect

Matig effect

soms

*

– 0,79

Matig effect

heel vaak

*

– 1,19

Groot effect

best vaak

*

– 0,53

Matig effect

5.3

Spreken

Bij het leren spreken van een tweede taal als Engels is, zeker in de beginstadia van verwerving
(A1, A2, om in ERK-termen te spreken), communicatie en interactie van groot belang. Slaagt een
leerling erin de juiste boodschap in het Engels begrijpelijk over te brengen en weet hij of zij op
passende wijze te reageren op taaluitingen van een Engels sprekende gesprekspartner?
Pas in latere stadia gaat correctheid een rol spelen. Zo is er in het ERK niet eerder dan in niveau
B2 sprake van “een betrekkelijk grote beheersing van de grammatica” en het vermijden van
“fouten die tot onbegrip leiden” als kwalitatieve aspecten van gesproken taal. Op het gebied
van verstaanbaarheid en vloeiendheid wordt de kwalitatieve beschrijving voor de A1- en
A2‑niveaus gekenmerkt door woorden als: ‘kort’, ‘(met veel) onderbrekingen’, ‘valse starts’ en
‘herformuleringen’.
Uit paragraaf 3.3 blijkt dat in het speciaal basisonderwijs verreweg de meeste aandacht wordt
besteed aan het spreken van Engels. Afgezet tegen de geringere tijd die voor Engels in zijn
totaliteit wordt uitgetrokken in het SBO, oefent een SBO-leerling op school procentueel meer
(gemiddeld genomen 30% meer) met Engels spreken dan een leerling uit een reguliere
jaargroep 8. In die tijd gebruiken de SBO-leerkrachten Engels minder vaak als voertaal tijdens de
lessen Engels dan hun collega’s in jaargroep 8, en de leerlingen in het SBO spreken ook minder
Engels met elkaar of met de leerkracht. Net als in het regulier basisonderwijs spelen
reproductieve vormen van spreken (naspreken) een grotere rol dan interactief spreken (gesprek
voeren met leerkracht of medeleerlingen) of productief spreken (vertellen over afbeeldingen,
gebeurtenissen, boeken of films). Ook buiten school, zo blijkt uit paragraaf 4.2, spreken
leerlingen relatief weinig Engels.
Al met al zullen SBO-leerlingen gemiddeld in hun basisschooltijd effectief waarschijnlijk wat
minder aan Engelse spreekvaardigheid doen dan hun leeftijdgenoten in het reguliere BO.
5.3.1

Meting van spreekvaardigheid

Kerndoel 14 beperkt zich tot het vragen en geven van informatie en het zelfvertrouwen om
Engels te spreken. Dat is uiterst summier en algemeen. Daarbij aansluitend is de meting van de
Engelse spreekvaardigheid geoperationaliseerd op basis van taalhandelingen (informatie
vragen, informatie geven, groeten, bedanken, waarschuwen, een verzoek doen, instemmen of
weigeren, iets beschrijven, etc.) die in een gegeven situatie adequaat en enigszins correct
moeten worden ingezet om tot communicatie te komen. Daarbij volstaan in zo goed als alle
gevallen standaardformuleringen, zoals die in de gebruikte lesmethoden worden aangeboden.
Die insteek is ook gekozen in de peiling in jaargroep 8 van 2012. Het is een benadering die tot op
zekere hoogte aansluit bij de ERK-benadering van spreken met zijn descriptoren en kwalitatieve
aspecten.

105

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

ERK-descriptoren Spreken voor de niveaus A1, A2 en B1

Interactie

A1

A2

B1

Ik kan deelnemen aan een eenvoudig

Ik kan communiceren over

Ik kan de meeste situaties aan die zich

gesprek, wanneer de gesprekspartner

eenvoudige en alledaagse taken die

kunnen voordoen tijdens een reis in

bereid is om zaken in een langzamer

een eenvoudige en directe

een gebied waar de betreffende taal

spreektempo te herhalen of opnieuw

uitwisseling van informatie over

wordt gesproken. Ik kan onvoorbereid

te formuleren en mij helpt bij het

vertrouwde onderwerpen en

deelnemen aan een gesprek over

formuleren van wat ik probeer te

activiteiten betreffen. Ik kan zeer

onderwerpen die vertrouwd zijn of

zeggen. Ik kan eenvoudige vragen

korte, sociale gesprekken aan,

mijn persoonlijke belangstelling

stellen en beantwoorden die directe

alhoewel ik gewoonlijk niet

hebben of die betrekking hebben op

of zeer vertrouwde onderwerpen

voldoende begrijp om het gesprek

het dagelijks leven (bijvoorbeeld

betreffen.

zelfstandig gaande te houden.

familie, hobby’s, werk, reizen en
actuele gebeurtenissen).

Ik kan een reeks uitdrukkingen en

Ik kan uitingen op een simpele manier

zinnen gebruiken om mijn

zinnen gebruiken om in eenvoudige

aan elkaar verbinden, zodat ik

woonomgeving en de mensen die ik

bewoordingen mijn familie en andere

ervaringen en gebeurtenissen, mijn

ken te beschrijven.

mensen, leef-omstandigheden, mijn

dromen, verwachtingen en ambities

opleiding en mijn huidige of meest

kan beschrijven. Ik kan in het kort

recente baan te beschrijven.

redenen en verklaringen geven voor

Productie

Ik kan eenvoudige uitdrukkingen en

mijnmeningen en plannen. Ik kan een
verhaal navertellen, of de plot van een
boek of film weergeven en mijn
reacties beschrijven.

106

PPON

Reikwijdte

ERK: kwalitatieve aspecten van gesproken taal voor de niveaus A1, A2 en B1
A1

A2

B1

Beschikt over een zeer elementair

Gebruikt elementaire zinspatronen

Beschikt over genoeg taalbeheersing

repertoire van woorden en

met uit het hoofd geleerde frasen,

om zich te redden, met een woorden­

eenvoudige frasen die betrekking

kleine woordgroepen en formules om

schat die voldoende is om zich, met

hebben op persoonlijke gegevens en

beperkte informatie over te brengen

enige aarzeling en omhaal van

bepaalde concrete situaties.

in eenvoudige alledaagse situaties.

woorden, te uiten over onderwerpen
als familie, hobby’s en interesse­

Interactie

Vloeiendheid

Nauwkeurigheid

gebieden, werk, reizen en actualiteiten.
Toont slechts beperkte beheersing

Gebruikt sommige eenvoudige

Maakt met een redelijke mate van

van enkele eenvoudige grammaticale

constructies correct, maar maakt nog

nauwkeurigheid gebruik van een

constructies en zinspatronen in een

systematisch elementaire fouten.

repertoire van veelgebruikte ‘routines’
en patronen die bekend zijn van meer

uit het hoofd geleerd repertoire.

voorspelbare situaties.
Kan zeer korte, geïsoleerde,

Kan zich in heel korte uitingen

Kan op verstaanbare wijze

voornamelijk voorgekauwde uitingen

verstaanbaar maken, ondanks heel

doorpraten, ook al pauzeert hij of zij

hanteren, met veel onderbrekingen

duidelijke onderbrekingen, valse

regelmatig voor grammaticale en

om naar uitdrukkingen te zoeken,

starts en herformuleringen.

lexicale planning en er is heel

minder vertrouwde woorden uit te

duidelijk sprake van herstelacties,

spreken en de communicatie te

vooral in langere vrij geproduceerde

herstellen.

stukken tekst.

Kan vragen stellen en beantwoorden

Kan vragen beantwoorden en

Kan een eenvoudig rechtstreeks

over persoonlijke gegevens. Kan op

reageren op eenvoudige uitspraken.

gesprek beginnen, gaande houden en

een simpele manier interactief zijn,

Kan aangeven wanneer hij of zij het

besluiten over onderwerpen die

maar de communicatie is volledig

gesprek volgt, maar is zelden in staat

vertrouwd of van persoonlijk belang

afhankelijk van herhaling,

genoeg te begrijpen om uit zichzelf de

zijn. Kan gedeeltelijk herhalen wat

herformulering en herstel.

conversatie gaande te houden.

iemand anders zegt om wederzijds

Coherentie

begrip te bevestigen.
Kan woorden of woordgroepen met

Kan woordgroepen verbinden met

Kan een reeks kortere, op zichzelf

elkaar verbinden met heel

eenvoudige voegwoorden als ‘en’,

staande, eenvoudige elementen

elementaire lineaire verbindings­

‘maar’ en ‘omdat’.

verbinden tot een samenhangende

woorden als ‘en’ of ‘toen’.

lineaire opeenvolging van punten.

Uit: Meijer & Noijons (2008)

In 2013 zijn drie nieuwe spreektaken ingezet:
• ‘Foto raden’, een spel- of quizachtige opgave, waarbij de leerling door het geven van de juiste informatie
de toetsleider de gelegenheid moet geven de goede keuze te maken. De rol van de toetsleider is daarbij
voorgestructureerd (zie voorbeeldopgave 28). De leerlingen doen eerst een voorbeeldtaak, die over huizen
gaat en vervolgens nog drie taken, één over vogels, een tweede over fietsers en de laatste over auto’s.
• ‘In het park’ en ‘In de winkel’ zijn langeresponstaken, elk aan de hand van drie striptekeningen die een
verhaaltje vertellen. In het geval dat een leerling er niet in slaagt om deze taak zelfstandig uit te voeren,
heeft de toetsleider ondersteunende vragen beschikbaar (zie voorbeeldopgave 30).
Daarnaast zijn drie spreektaken gebruikt die ook in 2012 aan de leerlingen in jaargroep 8 zijn voorgelegd:
• ‘Een ongeluk’, ‘De dierentuin’ en ‘De markt’, alle drie zogenaamde korteresponstaken op basis van een
gegeven situatieschets (zie voorbeeldopgave 29).

107

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Voorbeeldopgave Spreken 28: spreektaak ‘Foto raden: auto’s’

*A*

B

C

D

E

F

G

H

Toetsleider

Beoogde reactie leerling

Neem nu Blad 4 voor je, het blad met de auto’s. Ik ga weer raden bij

--

welke letter de twee sterretjes staan. Dat doe ik weer in het Engels.
Now, I see a lot of pictures. What do you see on all the pictures?

Geeft aan dat hij/zij auto’s ziet.

Tell me about the picture of your car: what colour is your car?

Noemt de kleur blauw.

Is it a big or a small car?

Maakt duidelijk dat het om een kleine auto gaat.

How many doors do you see?

Noemt het aantal portieren.

Does it have a black roof?

Antwoordt bevestigend.

What type of car is it?

Geeft aan dat het een sportauto is.

Okay, is it picture A?

Reageert bevestigend.

108

PPON

Voorbeeldopgave Spreken 29: spreektaak ‘De dierentuin’
Je moet straks in het Engels antwoord geven op de vragen die ik stel. Doe dat zo goed en duidelijk mogelijk. Je kunt de vragen meelezen op
het beeldscherm.
Dit is de situatie:
Nuran logeert met z’n ouders en z’n vriendje Jordy in een hotel in Schotland. Ze gaan met zijn tweeën een keer naar de dierentuin.
Jordy spreekt nog geen Engels, maar Nuran wel.
Je krijgt nu telkens een vraag in het Nederlands over wat Nuran moet zeggen.
Jij zegt in het Engels wat Nuran moet zeggen.
5	
In de dierentuin vraagt een fotograaf of de jongens op de
foto willen. Dat willen ze niet.
Wat zegt Nuran tegen de fotograaf?
6	
Nuran botst per ongeluk tegen een mevrouw aan die net een
foto wilde maken. Hij biedt z’n excuses aan.
Wat zegt Nuran?
7	
Nuran en Jordy willen van een oppasser weten waar de
leeuwen zijn.
Wat vraagt Nuran?
1	Nuran en Jordy zijn op weg naar de dierentuin. Ze weten de
weg niet precies.
Wat vraagt Nuran aan een voorbijganger?
2	Bij de dierentuin moeten Nuran en Jordy toegangskaartjes
kopen.
Wat zegt Nuran bij het loket?
3	De meneer achter het loket vraagt de jongens hoe oud ze
zijn.
Wat antwoordt Nuran? (Kijk naar het plaatje.)
8	Nuran en Jordy komen bij een ijscoman. Ze willen allebei wel
een ijsje.
Wat zegt Nuran tegen de ijscoman?
9	
Nuran moet van z’n ouders om zes uur terug zijn. Hij wil
weten hoe laat het is. Wat vraagt Nuran aan de ijscoman?

4	
De meneer achter het loket geeft de kaartjes. Nuran wil hem
bedanken. Wat zegt Nuran?

109

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Voorbeeldopgave Spreken 30: spreektaak ‘In het park’
Je moet straks in het Engels een verhaal vertellen met behulp van drie plaatjes. Vertel het verhaal zo duidelijk mogelijk. Gebruik alle
plaatjes en beschrijf precies wat er gebeurt. Vertel ook wat de mensen op de plaatjes zeggen.
Dit is de situatie:
De kinderen zijn aan het spelen in het park. Dan gaat er iets mis …
Kijk nu eerst goed wat er allemaal gebeurt op de drie plaatjes. Zorg dat je snapt wat er precies gebeurt.

picture 1

picture 2

picture 3

Begin je verhaal met: The children are playing in the park. They are playing with a …

Dan ga ik je nu nog een paar vragen stellen in het Engels. Jij moet dan in het Engels antwoord geven. Je kunt de vragen meelezen.
• What does the girl say in picture 1?
• What does the boy in picture 2 say?
• What is the man in picture 2 doing?
• What does the man in picture 3 say?
• How do the boy and the girl feel in picture 3?
• And what about the dog in picture 3?

5.3.2

De beoordeling van de spreektaken

Alle spreektaken zijn opgenomen via een laptop en vervolgens beoordeeld door drie beoordelaars,
die Engels beheersten op B2/C1 niveau. Zij beluisterden elk van de hen toebedeelde spreektaken
twee of drie keer en noteerden hun bevindingen op het beoordelings­model voor die taak.
Voorafgaand aan het beoordelen zijn zij een dag lang getraind. Daarbij werden ze vertrouwd
gemaakt met de spreektaken en met het werken met de beoordelings­modellen. Na een korte
inwerkperiode, waarin de drie beoordelaars dezelfde leerlingprestaties beoordeelden, kon
worden vastgesteld dat de beoordelaarsovereenkomst voldoende was. De beoordeling van
leerlingprestaties waarbij de leerling relatief weinig Engels sprak (veel Nederlands en/of veel
stilte en/of veel hulp van de toetsleider) liep echter relatief meer uiteen. Op basis van die
bevinding is besloten om alle spreektaken door twee beoordelaars te laten beoordelen.
Zodoende heeft elke beoordelaar twee derde van alle spreekprestaties beoordeeld.

110

PPON

Ongeveer één op de zes leerlingen heeft spreektaken gedaan. Elke willekeurig gekozen leerling
heeft drie spreektaken gedaan. De drie beoordelaars hebben elk rond de 200 opgenomen
spreektaken beoordeeld van ongeveer 70 verschillende leerlingen.
De gebruikte beoordelingsmodellen zijn bij alle taken analytisch. Ze vragen de beoordelaars aan
te geven of bepaalde elementen in de uitwerking van de leerling aanwezig zijn of niet. Het gaat
daarbij bijna steeds om taalhandelingen. Bij twee spreektaken, te weten ‘In het park’ en ‘In de
winkel’ zijn ook kwalitatieve aspecten van de gesproken taal beoordeeld: vlotheid van spreken,
correctheid van taaluitingen en een beoordeling van de uitspraak.
De inzet van dergelijke analytische beoordelingsmodellen maakt het verschillende beoordelaars
mogelijk om op vergelijkbare wijze hun bevindingen te inventariseren. Hieronder is ter
illustratie het beoordelingsmodel bij de spreektaak ‘De dierentuin’ weergegeven.
Beoordelingsmodel bij ‘De dierentuin’
INDIEN NIET TE BEOORDELEN

(Kruis 1x ‘ja’ aan.)

Er kunnen verschillende redenen zijn waarom de gehele respons van de leerling niet beoordeeld kan worden volgens dit formulier. Kruis s.v.p.
hieronder aan wat daarvan de reden is en ga door naar de volgende leerling.
Is de opnamekwaliteit van het geluid te slecht?

 ja

Ontbreken de reacties bij alle opgaven?

 ja

Anders?

 ja

OPGAVE 1
-

Vraagt de leerling in het Engels waar de dierentuin is?

 ja

 nee → Ga door naar opgave 2
 ja, maar uitspraak fout

Gebruikt de leerling de volgende woorden of uitdrukkingen?
-

zoo

 ja

-

can/could you tell me …

 ja

-

where

 ja

-

how to get to …

 ja

-

Is de uiting over het algemeen grammaticaal correct?

 ja

 nee

 afwezig

 onverstaanbaar

 ja

 nee → Ga door naar opgave 3

Geen beoordeling want respons is

 NLs

OPGAVE 2
-

Vraagt de leerling in het Engels om twee kaartjes?

Gebruikt de leerling de volgende woorden of uitdrukkingen?
-

Can/May I have/buy/get

 ja

-

two tickets

 ja

-

Eindigt de leerling de vraag met please?

 ja

 nee

 afwezig

 onverstaanbaar

 ja

 nee → Ga door naar opgave 4

Geen beoordeling want respons is

 NLs

OPGAVE 3
-

Zegt de leerling in het Engels dat ze elf zijn?

Gebruikt de leerling de volgende woorden of uitdrukkingen?
-

We are #. / We are # years old.

 ja

 ja, maar zegt alleen ‘years’

-

eleven

 ja

 ja, maar uitspraak fout

-

both (of us)

 ja

 ja, maar uitspraak fout

 afwezig

 onverstaanbaar

Geen beoordeling want respons is

111

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

 NLs

Beoordelingsmodel bij ‘De dierentuin’ (vervolg)
OPGAVE 4
-

Bedankt de leerling in het Engels?

 ja

 nee → Ga door naar opgave 5

 afwezig

 onverstaanbaar

 ja

 nee → Ga door naar opgave 6

 ja

 nee

 afwezig

 onverstaanbaar

 ja

 nee → Ga door naar opgave 7

 afwezig

 onverstaanbaar

 ja

 nee → Ga door naar opgave 8

voorbeeld: Thank you (very much).
Geen beoordeling want respons is

 NLs

OPGAVE 5
-

Geeft de leerling in het Engels een afwijzend antwoord?
voorbeeld: No, thanks. (We don’t want a picture/photo)

-

Gebuikt de leerling ‘thanks’ of ‘thank you’ in het antwoord?

Geen beoordeling want respons is

 NLs

OPGAVE 6
-

Verontschuldigt de leerling zich in het Engels?
voorbeeld: I’m (so) sorry./Excuse me./Pardon.

Geen beoordeling want respons is

 NLs

OPGAVE 7
-

Vraagt de leerling in het Engels waar de leeuwen zijn?
voorbeeld: Where are the lions?/Do you know where the
lions are?/Can/Could you tell me where the lions are?

-

Begint de leerling de vraag met ‘Excuse me’?

 ja

 nee

-

Eindigt de leerling de vraag met ‘please’?

 ja

 nee

-

Heeft de uiting de intonatie van een vraag?

 ja

 nee

-

Is de uiting over het algemeen grammaticaal correct?

 ja

 nee

 afwezig

 onverstaanbaar

 ja

 nee → Ga door naar opgave 9

Geen beoordeling want respons is

 NLs

OPGAVE 8
-

Bestelt de leerling in het Engels ijsjes?
voorbeeld: Can we have/buy two ice creams?/I would like to
have/buy two ice creams./Two ice creams.

Gebruikt de leerling een van de volgende beleefdheidsfrasen?
-

Can/Could

 ja

 nee

-

would like to

 ja

 nee

-

please

 ja

 nee

-

Is de uiting over het algemeen grammaticaal correct?

 ja

 nee

 afwezig

 onverstaanbaar

Geen beoordeling want respons is

112

PPON

 NLs

Beoordelingsmodel bij ‘De dierentuin’ (vervolg)
OPGAVE 9
-

Vraagt de leerling in het Engels hoe laat het is?

 ja

 nee (Ga door naar ‘invloed toetsleider’)

Gebruikt de leerling een van de volgende beleefdheidsfrasen?
-

Can/Could

 ja

 nee

-

please

 ja

 nee

Gebruikt de leerling de volgende woorden?
-

How late …? (FOUT!)

 ja

 nee

-

Is de uiting over het algemeen grammaticaal correct?

 ja

 nee

 afwezig

 onverstaanbaar

Geen beoordeling want respons is

 NLs

ALGEMENE INDRUK INVLOED TOETSLEIDER (indien van toepassing)
De leerling krijgt veel hulp van de toetsleider.

 ja

(De toetsleider ‘trekt de antwoorden uit de leerling’, ‘grijpt in’ en/of ‘verbetert de leerling’.)

Zoals gezegd zijn twee spreektaken ook beoordeeld op kwalitatieve aspecten van de Engelse
spreekvaardigheid. Het gaat daarbij om een globale, indruksgewijze beoordeling van het Engels
van een leerling in de spreektaak in kwestie. Hieronder staat op welke wijze die beoordeling is
vormgegeven.
Beoordeling kwalitatieve aspecten in ‘In het park’ en ‘In de winkel’
GLOBALE BEOORDELING VLOTHEID

(Kruis 1x ‘ja’ aan.)

De leerling spreekt vlot en zonder onnatuurlijke haperingen.

 ja

De leerling laat storende stiltes vallen, maar maakt wel zinnen.

 ja

De leerling zegt weinig en spreekt slechts losse woorden.

 ja

GLOBALE BEOORDELING CORRECTHEID
De leerling gebruikt in de gegeven context overwegend de juiste woorden.

 ja

 nee

De leerling produceert over het algemeen grammaticaal juiste taaluitingen.

 ja

 nee

GLOBALE BEOORDELING UITSPRAAK

(Kruis 1x ‘ja’ aan.)

Het Engels is volstrekt onverstaanbaar.

 ja

Het Engels klinkt erg Nederlands.

 ja

Het Engels klinkt behoorlijk Engels/Amerikaans.

 ja

De uitspraak is heel natuurlijk en zeer Engels/Amerikaans.

 ja

Deze aspecten zijn bij de bepaling van het niveau van leerlingen in een reguliere jaargroep 8 van
2012 op dezelfde wijze beoordeeld, zij het in andere spreektaken. Bij drie spreektaken,
‘Een ongeluk’, ‘De dierentuin’ en ‘De markt’ zijn volledig identieke beoordelingsmodellen
ingezet als in de peiling in het regulier basisonderwijs van 2012. Op basis daarvan is het
mogelijk een vergelijking te maken tussen de spreekprestaties in speciaal en regulier basis­
onderwijs.

113

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

5.3.3

De spreekvaardigheid van leerlingen in de eindgroep van het SBO

Wat leerlingen kunnen
Zoals gezegd, heeft ongeveer één op de zes leerlingen spreektaken gemaakt. Relatief veel van
de afgenomen taken zijn niet beoordeelbaar gebleken. Soms omdat de leerling­reacties bij alle
opgaven ontbraken of slechts uit Nederlandse reacties bestonden, soms ook omdat er bij de
opname iets fout was gegaan. Al met al zijn spreektaken van 111 leerlingen beoordeeld. Dat is
met een kleine 14% van het totaal aantal leerlingen in de steekproef veel minder dan de 25% in
de peiling in het reguliere basisonderwijs 2012. Het is tamelijk weinig voor een betrouwbare
statistische analyse. Om die reden presenteren we de resultaten van de spreekvaardigheids­
meting slechts beschrijvenderwijs en als verschillen in vaardigheidsscores, en niet in termen van
significantie en effectgrootte.
Via een aantal transcripties van wat leerlingen hebben gezegd geven we een indruk van de
spreekvaardigheid van respectievelijk percentiel-10, percentiel-50 en percentiel-90 leerlingen in
het speciaal basisonderwijs. Hieronder staan transcripties van leerlinguitwerkingen bij de
voorbeeldopgaven 28, 29 en 30. Tussen schuine strepen / / zijn daarbij af en toe in fonetisch
alfabet weergaven van de gebruikte uitspraak gegeven. Tussen vierkante haken [ ] zijn cursief
de reacties van de toetsleider (TL) weergegeven.
Uitwerkingen door leerlingen van voorbeeldopgave 28: spreektaak ‘Foto raden: auto’s’
Percentiel-10

Percentiel-50

Percentiel-90

1

Ehm.

1

I see a car.

1

2

Blue.

2

Blue.

2	Blue, and it … [TL: I have more

3

Small.

3

A small.

4

Ehm.

4	One. [One door only.] Nee, two, die

5

No.

6

Blue.

7

Yes.

5

questions.]
3

Small, … small car.

kant en die kant. [Yes, but how many

4

Ehm, one.

doors do you see? Only one, I think.]

5

Yeah, it does … is?

Yeah.

6	Ehm ... What do you say? [TL

6	Ik ken niet zo goed de merk van de
auto … It is a car.
7

Cars.

herhaalt de vraag]. Little.
7

Yes. Good job!

Yeah.

Uitwerkingen door leerlingen van voorbeeldopgave 29: spreektaak ‘De dierentuin’
Percentiel-10

Percentiel-50

Percentiel-90

1

Ehm, Where … is … de … dierentuin?

1

1

Ehm, hello, where, where is the zoo?

2

We /wɪ/ … willen … keertjes.

	
[TL moedigt aan om het toch te

2

Hello, we are with two boys and we

3

Elf.

proberen.] Ehm, waar /waI ɑ:r/ moet

4

Thank you /tenk ju:/.

ik lopen naar … there?

3

I am eleven /ɪlvvən/.

Dat weet ik niet.

want two kaartjes.

5

No.

2

Two kaartjes, please.

4

Thank you /tænk ju:/.

6

I am sorry.

3

Eleven /elefən/.

5

No, thanks, I, ik hoef niet op de foto

7

I am de leeuws?

4

Thank you /tenk ju:/.

6

I am sorry.

8

Twee /twɪ/ ijsco.

5

No, dank you, thank you /tenk ju:/.

7	Hello, where are the tigers, de ehm,

9

Hoe … laat /læt/ … is het, is it?

6

Sorry /Nederlandse uitspraak/. Sorry
/Engelse uitspraak/

114

PPON

7

Where are the leeuwen?

8

Two ice, please.

9

Hoe laat is op de klok, eh, clock?

de leeuwen?
8	Ehm, hello, I want a ice cream,
please.
9	Hello, did you know how the time
is?

Uitwerkingen door leerlingen van voorbeeldopgave 30: spreektaak ‘In het park’
Percentiel-10

Percentiel-50

Percentiel-90

1	
The child /tʃɪld/ are playing in the

1	
The children are play in the park.

1	
The children are playing in the park.

park. They are playing with a …

They are (onverstaanbaar). Een kid,

[TL vult aan: ball.] ball. Gooi ’s.

a ball, een boy, een dog.

[TL: throw /θroʊ/.] Throw /troʊ/.
2	
[TL: hurt, want wat gebeurt er?]
Hurts, ehm. [TL: the ball.] The ball …

2

Ehm.

3	
The man isn’t very happy. Flower.
Dat was het.

They are playing with a basketball
and the ball come …
2	
The children cannot vingen the ball
and coming to the man’s head and
he’s call with iemand.
And he had a lot of pain on his head
3	

Wat is vallen, valt? [TL: Ja, doe het
woord maar in het Nederlands, als je

vraag 1 Naar de boy.

and the dogs, the dogs was scary d…

het woord niet weet, mag ook.]

vraag 2 Die /dɪ/ ’s missing.

ehm, the ball.

Valt op de man.

vraag 3 The man die, the man die belt.

3	
De kinderen schrikken en de man,
the man /mæn/, heeft pijn.

vraag 4 Stop it.

vraag 1 Hey, ving the ball.

vraag 5 Dat weet ik niet.

vraag 2 I cannot, oh no, I cannot vingen

vraag 6 Pine /paIn/.
vraag 1 Ehm. De kinderen zijn aan het
overgooien met een bal.

the ball.
vraag 3 He’s calling with iemand and …
vraag 4 Au, I have a lot of pain.

vraag 2 Yes, [lacht] ehm …

vraag 5 She’s feeling schuldig.

vraag 3 Aan het gooien en het valt op

vraag 6 He is scary door the ball.

een man [TL: But what is he
doing?] Aan het bellen.
vraag 4 [Niet gesteld door TL.]
 e kinderen schrikken en de man
vraag 5 D
heeft nu heel erg pijn en belt
niet meer.
vraag 6 Die rent weg voor de bal.

De percentiel-10 leerling in het speciaal basisonderwijs beperkt zich in veel gevallen tot
Nederlandstalige reacties of uiterst korte antwoorden in het Engels. Deze leerling beschikt nog
onvoldoende over een repertoire aan Engelse standaarduitdrukkingen. Ook uitdrukkingen die
percentiel-10 leerlingen in jaargroep 8 van het regulier basisonderwijs hebben gememoriseerd
(zoals I am eleven of I am eleven years old en What’s the time?) worden niet beheerst. Op eigen
kracht komen deze leerlingen veelal niet verder dan het gebruik van geïsoleerde Engelse
woorden. Voor de voortgang van de taak, met name bij de langeresponstaken, zijn ze erg
afhankelijk van de steun van de toetsleider.
De percentiel-50 leerling maakt eveneens regelmatig gebruik van het Nederlands, maar blijven
proberen om naar het Engels om te schakelen, al is het maar door het gebruik van incidentele
Engelse (‘naar … there’, ‘op de klok, eh, clock’) of Engels klinkende (‘pine’) woorden. Vaak ook
hanteert deze leerling Engels en Nederlands in schijnbaar moeiteloze afwisseling (‘Where are
the leeuwen?’ ‘een boy, een dog’). Soms slaagt hij erin een juiste Engelse taaluiting adequaat in
te zetten (‘The man isn’t very happy.’ ‘Stop it.’), hoewel hij over onvoldoende productieve
woordenschat beschikt (‘ice’ i.p.v. ‘ice cream’, ‘belt’ en niet ‘is calling’ of ‘talking on the phone’)
De uitspraak laat hier en daar erg veel te wensen over (/elefən/ i.p.v. /ɪlevən/ en /tenk ju:/ i.p.v. /
θænk ju:/).
Een percentiel-90 leerling zet het Nederlands veel incidenteler in en slaagt erin ook spontaan
(zonder sturing van de toetsleider) voornamelijk Engelse taaluitingen te gebruiken. Aan de
juistheid van die taaluitingen schort vaak nog wel wat (‘Did you know how the time is.’ i.p.v. ‘Do

115

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

you know what the time is’.) Door het gebruik van and probeert deze leerling samenhang aan te
brengen. Hij doet zijn best om beleefdheidsfrasen (‘hello’, ‘please’) in te zetten en hanteert af en
toe gepaste communicatiestrategieën (‘What do you say?’ ‘Good job!’).
Vergelijking met jaargroep 8 in het regulier basisonderwijs (peiling 2012)
Een vergelijking van deze transcripties en beschrijvingen met die van leerlingen in jaargroep 8
(Geurts & Hemker, 2013, paragraaf 5.4.3) wijst erop dat percentiel-90 leerlingen in het SBO voor
spreekvaardigheid Engels ongeveer op het niveau zitten van percentiel-50 leerlingen in het
reguliere basisonderwijs en dat de gemiddelde SBO-leerling (percentiel-50) op een spreek­
vaardigheidniveau Engels zit dat min of meer overeenkomt met dat van percentiel-10 leerlingen
in reguliere groepen 8.
5.3.4

Verschillen in spreekvaardigheid tussen leerlingen

Achtergrondkenmerken
Zoals eerder gesteld, presenteren we de resultaten van de spreekvaardigheidsmeting als
verschillen in vaardigheidsscores. De significantie van alle gevonden verschillen is, gezien het
beperkte aantal waarnemingen bij SBO-leerlingen, laag. De spreekvaardigheidsscore in de tabel
hieronder staat op de schaal van 100-400 (zie ook paragraaf 2.6.1), waarbij 186 de vaardigheid
van de percentiel-10 leerling in het regulier basisonderwijs met een EIBO-programma is, 250 de
gemiddelde of percentiel-50 score van EIBO-leerlingen in jaargroep 8 en 314 de vaardigheids­
score van percentiel-90 van de EIBO-leerlingen.

116

PPON

Vaardigheidsscores spreekvaardigheid bij leerlingen met verschillende achtergrondkenmerken:
SBO en regulier basisonderwijs
SBO-leerlingen

EIBO-leerlingen

N

Vaardigheid

N

Vaardigheid

Achtergrondkenmerk

111

188

299

250

Meisjes

36

178

150

250

Jongens

75

193

149

250

– 12

43

192

259

250

13+

61

187

40

248

Nederlands

68

185

240

248

Buitenlands

32

196

36

262

Leeftijd:

Herkomst:

Doorstroom VO: VSO/PRO

38

181

-

-

BB

35

188

11

223

KB

10

198

27

226

GT

3

216

64

242

HAVO

-

-

57

256

VWO

1

277

52

279

Niet-dyslectisch

94

189

282

253

Dyslectisch

17

181

17

216

Noord

17

192

28

268

Oost

21

187

72

250

West

66

188

103

261

Zuid

7

183

56

240

Zeer sterk en sterk stedelijk

66

189

95

257

Matig, weinig en niet stedelijk

45

187

204

247

Regio:

Vanwege de geringe aantallen SBO-leerlingen van wie spreektaken beoordeeld zijn, is enige
terughoudendheid bij het trekken van conclusies geboden. De gemiddelde spreekvaardigheid
Engels van 111 SBO-leerlingen (188) lijkt ongeveer op de spreekvaardigheidsscore van de
percentiel-10 leerlingen in jaargroep 8 (186) te liggen. Dat bevestigt de indruk die we aan het
eind van de vorige paragraaf formuleerden.
Jongens presteren duidelijk beter op de spreektaken dan meisjes, zoals ze zelf ook inschatten
(zie paragraaf 4.4). Jonge leerlingen doen het iets beter dan oudere leerlingen. Ook behalen
SBO-leerlingen van buitenlandse herkomst een wat hogere spreekvaardigheidsscore dan
leerlingen met een Nederlandse herkomst. In het reguliere basisonderwijs kwamen we tot
dezelfde bevinding op dit punt. De iets betere spreekprestaties voor niet-dyslectische leerlingen,
voor leerlingen uit de regio’s Noord en West en voor leerlingen uit stedelijke gebieden vinden
we eveneens zowel in het speciaal als regulier basisonderwijs.
Ten slotte zien we dat SBO-leerlingen die doorstromen naar respectievelijk de basis- en kader­
beroepsgerichte leerwegen van het vmbo een beduidend minder hoge spreekvaardigheidsscore
halen dan leerlingen die vanuit het reguliere basisonderwijs doorstromen naar diezelfde leerwegen.

117

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Attitude en buitenschools contact
Op dezelfde wijze als bij de achtergrondkenmerken geven we hieronder een indicatie van de
invloed van de attitude t.o.v. Engels en het buitenschools contact met Engels op de
spreekvaardigheid. Ook hier is de gemiddelde vaardigheidsscore 188 voor SBO en 250 voor EIBO.
Spreekvaardigheidsscores bij leerlingen met verschillende attituden en buitenschools contact: direct aan
spreken gerelateerde vragen
Attitudevraag en antwoordcategorie

Vaardigheidsscore spreekvaardigheid
SBO

EIBO

Stel je voor: Je bent op vakantie. Kinderen vragen in het Engels of je mee wilt spelen. Wat doe je?
I

negatief

160

227

neutraal

183

239

positief

196

260

Mark zegt: “Ik durf best Engels te spreken. Ik ben niet zo bang dat ik fouten maak.” Ben je het met Mark eens?
II

negatief

169

226

neutraal

181

252

positief

198

261

Ben je wel eens op vakantie geweest in een land waar ze Engels spreken?
III

nog nooit

183

245

één of twee keer

198

250

drie of vier keer

198

261

vijf keer of vaker

179

266

238

Spreek je wel eens Engels buiten school?
IV

nooit

173

soms

201

261

best vaak

243

285

nog niet

173

237

ja

212

281

nog niet

166

222

ja

207

261

nog niet

174

213

ja

199

264

nog niet

161

203

ja

202

259

nog niet

178

245

ja

216

287

Ik kan mijn mening in het Engels geven en daarbij een uitleg geven. (B1)
V

Ik kan in eenvoudige woorden en zinnen vertellen over mijn familie of omgeving. (A2)
VI

Als mensen langzaam spreken en dingen herhalen, kan ik deelnemen aan een gesprek in het Engels. (A1)
VII

Ik kan eenvoudige vragen stellen en korte antwoorden geven. (A1)
VIII

Ik kan de inhoud van een boek of film navertellen in het Engels. (B1)
IX

118

PPON

Het grootste verschil zien we bij vraag IV. ‘Soms’ buiten school Engels spreken hangt samen met
een hogere spreekvaardigheidsscore. Bij leerlingen die best vaak Engels spreken buiten school
stellen we een duidelijk nog hogere spreekvaardigheid vast. Op vakantie gaan naar een land
waar ze Engels spreken (vraag III) levert veel minder vaardigheidsverschil op.
De vragen naar de inschatting van de eigen spreekvaardigheid (V, VI, VII, VIII en IX) laten
eveneens ruime verschillen zien, zowel bij SBO- als bij EIBO-leerlingen.
Spreekvaardigheidsscores bij leerlingen met verschillende attituden en buitenschools contact: niet direct aan
spreken gerelateerde vragen
Attitudevraag en antwoordcategorie

Vaardigheidsscore spreekvaardigheid
SBO

EIBO

negatief

157

188

neutraal

187

248

positief

239

295

170

192

neutraal

166

245

positief

191

256

negatief

159

220

neutraal

185

256

positief

248

291

John zegt: “Ik vind Engels op school best een gemakkelijk vak.” Ben je het met John eens?
X

Tom zegt: “Ik vind het belangrijk voor mijn toekomst om goed Engels te kennen”. Ben je het met Tom eens?
XI

negatief

Stel je voor: Je krijgt een boek dat je graag wil lezen, maar het boek is Engelstalig. Wat doe je?
XII

Stel je voor: op internet zoek je informatie over een onderwerp dat je erg interesseert. Je vindt een Engelstalige website. Wat doe je?
XIII

negatief

162

210

neutraal (vertaalprogramma)

184

242

neutraal (vraag iemand me te helpen)

241

236

neutraal (ik probeer het)

199

257

positief

163

290

231

Heb je wel eens een tijdschrift of een boek in het Engels gelezen?
XIV

nog nooit

174

één of twee keer

200

255

wel vaker

210

281

Hoe vaak lees jij een boek of tijdschrift in het Engels?
XV

nooit

176

238

soms

201

261

best vaak

199

274

heel vaak

250

311

Hoe vaak bekijk jij Engelse websites om informatie op te zoeken?
XVI

119

nooit

174

236

soms

194

258

best vaak

235

281

heel vaak

224

286

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

(vervolg)
Attitudevraag en antwoordcategorie

Vaardigheidsscore spreekvaardigheid
SBO

EIBO

Stel je voor: Je hebt een dvd gekregen met een Engelstalige tekenfilm die je graag wilt zien, maar de film heeft geen ondertiteling.
Wat doe je?
XVII

negatief

153

214

neutraal

181

246

positief

199

276

Hoe vaak kijk jij op tv, dvd, internet of in de bioscoop Engelstalige films met Nederlandse ondertiteling?
XVIII

nooit

178

185

soms

175

248

best vaak

191

255

heel vaak

201

260

nooit

168

211

soms

168

241

best vaak

188

265

heel vaak

222

268

146

194

neutraal

199

243

positief

201

268

Hoe vaak kijk je Engelstalige filmpjes op internet zonder Nederlandse ondertiteling (bijvoorbeeld YouTube)
XIX

Begrijp je Engelstalige liedjes die je bijvoorbeeld op de radio hoort?
XX

negatief

Het is opmerkelijk dat bij verschillende vragen die niet direct verband houden met spreken nog
grotere verschillen in spreekvaardigheid te constateren zijn dan bij vragen die wel verband
houden met spreken. Het duidelijkst is dat voor SBO-leerlingen het geval bij (in volgorde van
afnemend verschil) vragen XII, XIII, XX, X, XV en XVI. Bij XIII valt op dat leerlingen die hulp vragen
om informatie op een Engelstalige website te begrijpen een hoger spreekvaardigheidsscore
halen dan leerlingen die denken er zelf mee uit de voeten te kunnen. Bij EIBO-leerlingen zien we
dat niet. In paragraaf 5.1.3 bleek ongeveer hetzelfde als het ging om het effect van deze vraag
(vraag D in paragraaf 5.1.3) op leesvaardigheid. Het suggereert dat SBO-leerlingen die de juiste
inschatting maken over wanneer ze hulp nodig hebben, beter presteren.
Het verband tussen attitude t.o.v. het lezen van Engels en spreekvaardigheidsscore (XII en XIII)
zien we bij zowel SBO- als EIBO-leerlingen. De samenhang tussen buitenschools lezen van
Engels (XV en XVI) en spreekprestaties is bij SBO-leerlingen wisselend, maar bij EIBO-leerlingen
duidelijk aanwezig.
Ook leerlingen die bij vraag XX aangeven dat ze Engelse liedjes op de radio al na één of twee
keer luisteren begrijpen (positief), spreken duidelijk beter Engels dan leerlingen die Engelse
liedjes meestal niet snappen, ook al luisteren ze vaak (negatief). Het geldt in zo goed als gelijke
mate voor leerlingen in het speciaal basisonderwijs en leerlingen in het regulier basisonderwijs.

120

PPON

5.4

Woordenschat

Woordenschat is een belangrijke component van taalvaardigheid, in de moedertaal en in een
tweede taal. Of het nu gaat om het begrijpen van geschreven en gesproken taal (lezen en
luisteren) of om het productief inzetten van de vreemde taal (spreken en schrijven), een
taalleerder heeft woorden nodig en kennis van wat die woorden betekenen. Door contact met
de taal bouwen taalleerders hun woordenschat op, maar met name voor minder taalsterke
leerlingen en beginnende leerders van een vreemde taal wordt bewuste aandacht voor
woordenschatverwerving van belang geacht. Uit paragraaf 3.3 komt naar voren dat Engelse
woordenschat relatief veel aandacht krijgt in het aanbod Engels in het speciaal basisonderwijs,
zij het wat minder dan in het reguliere primair onderwijs.
5.4.1

Meting van woordenschat

In het SBO is, net als in de reguliere jaargroepen 8 in 2012, de receptieve woordenschat van
leerlingen gepeild. De in de woordenschatopgaven voorgelegde woorden zijn gekozen op basis
van:
• frequentie (bij voorkeur zijn veel voorkomende Engelse woorden bevraagd);
• A1/A2-relevantie (woorden in categorieën die in de A1- en A2-descriptoren worden
genoemd, bijvoorbeeld ‘mezelf’, ‘familie’, ‘woonomgeving’, ‘plaatselijke omgeving’, ‘school’,
‘hobby’s’, ‘winkelen’);
• assimilatie in het Nederlands of bekendheid vanuit het Nederlands (denk aan woorden als
jeans, software, help en river);
• situaties en thema’s die binnen methodes Engels voor (speciaal) basisonderwijs veelvuldig
worden aangeboden (bijvoorbeeld ‘het weer’, ‘vervoer’, ‘eten en drinken’, ‘gezondheid’ en
‘vrije tijd en vakantie’).
Woorden die, hoewel ze frequent zijn in het Engels, buiten de woordenschat vallen van veel
12-jarige Nederlandse leerlingen (zoals gebleken in de peiling Engels in het reguliere
basisonderwijs in 2012) zijn niet opgenomen in de SBO-peiling. Delay, nevertheless, obviously en
wealth zijn voorbeelden van dergelijke woorden.
Verschillende typen woordenschatopgaven zijn aangeboden, te weten:
• het juiste Engelse woord bij een afbeelding kiezen: zie voorbeeldopgave 31;
• Engelse woorden categoriseren: zie voorbeeldopgaven 32, 33 en 43;
• de Nederlandse betekenis van een Engels woord in een summiere context kiezen: zie
voorbeeldopgave 34;
• een ontbrekend Engels woord tussenvoegen in een gegeven reeks: zie voorbeeldopgaven 35,
46 en 48 (deze opgaven zijn niet beoordeeld op juistheid van spelling);
• een Engels woord kiezen dat een voor de hand liggende betekenisrelatie met een gegeven
Engels woord heeft: zie voorbeeldopgave 36;
• het ontbrekende Engelse woord in een gegeven summiere context kiezen: zie
voorbeeldopgaven 37 en 44;
• het tegenovergestelde van een Engels woord kiezen: zie voorbeeldopgaven 38 en 41;
• de juiste afbeelding bij een Engels woord kiezen: zie voorbeeldopgave 39;
• het Engelse woord met afwijkende betekenis in een gegeven reeks identificeren: zie
voorbeeldopgaven 40 en 46;
• het Engelse synoniem van Engels woord in een summiere context kiezen: zie
voorbeeldopgaven 41 en 45.

121

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Voorbeeldopgaven Woordenschat 31 tot en met 48
31 Write down the correct word.
Welk woord past bij het plaatje? Kies A, B of C.

32 Tick the right box.

A

flower

B

leaf

C

tree

ice cream

Geef van elk woord aan of het met de computer te maken heeft, met eten of

A

O computer

drinken, of met het weer.

B

O eten / drinken

C

O weer

33 Tick the right box.

dishwasher

Geef van elk woord aan of het een kledingstuk is, een familielid, of een

A

O kleding

voorwerp in de keuken.

B

O familie

C

O keuken

34 Make the right choice.
Wat is de Nederlandse betekenis van het onderstreepte woord?

35 Write down the missing word.
Schrijf het goede Engelse woord tussen de twee gegeven woorden.

36 Find the right match.
Welk woord past bij het onderstreepte woord? Kies A, B of C.

37 Make the right choice.

I’m going to London tomorrow.
A

morgen

B

vanmiddag

C

vanavond

(maanden)
January – _________________ – March

Welk woord past bij hospital?
A

ambulance

B

birthday

C

industry

Do you know what I mean?
Yes, I _______ what you are saying.

Welk woord past het beste op de open plek?

122

PPON

A

understand

B

wish

C

wonder

38 Make the right choice.
Wat is het tegenovergestelde van het onderstreepte woord?

39 Make the right choice.

Wat is het tegenovergestelde van right?
A

quiet

B

thin

C

wrong

unhappy

Welk plaatje past bij het woord? Kies A, B of C.

		A
40 Odd one out.

A

chocolate

B

shampoo

In elk rijtje staat één woord met een heel andere betekenis dan de andere

C

soap

woorden. Welk woord past NIET in het rijtje?

D

toothpaste

41 Make the right choice.
Wat is het tegenovergestelde van het onderstreepte woord?

42 Which word means the same?
Welk woord heeft ongeveer dezelfde betekenis als het onderstreepte woord?

B

Wat is het tegenovergestelde van arrive?
A

appear

B

finish

C

leave

You are not afraid, are you?
Welk woord heeft ongeveer dezelfde betekenis
als afraid?

43 Tick the right box.

A

happy

B

old

C

scared

parent

Geef van elk woord aan of het een kledingstuk is, een familielid, of een

A

O kleding

voorwerp in de keuken.

B

O familie

C

O keuken

44 Make the right choice.
Welk woord past het beste op de open plek?

123

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

C

_______ are you going to New York?
A

What

B

When

C

Which

45 Which word means the same?
Welk woord heeft ongeveer dezelfde betekenis als het onderstreepte woord?

She is just like her mother.
Welk woorden hebben ongeveer dezelfde
betekenis als just like ?

46 Write down the missing word.
Schrijf het goede Engelse woord tussen de twee gegeven woorden.
47 Odd one out.
	
In elk rijtje staat één woord met een heel andere betekenis dan de andere
woorden. Welk woord past NIET in het rijtje?
48 Write down the missing word.
Schrijf het goede Engelse woord tussen de twee gegeven woorden.

A

different from

B

fond of

C

the same as

(delen van de dag)
morning – ______________ – evening
A

begin

B

end

C

finish

D

stop

(delen van de dag)
much – __________________ – most

Voorbeeldopgaven 30, 31, 32, 36, 38, 40, 41 en 42 zaten zowel in 2013 als in 2012 in de peiling
Engels. De overige opgaven zijn voorbeelden van opgaven die alleen in 2013, aan de leerlingen
in het speciaal basisonderwijs, zijn voorgelegd.
5.4.2

De woordenschat van leerlingen in de eindgroep van het SBO

De verzameling van opgaven om de woordenschat van de SBO-leerlingen te schatten bestaat
uit 93 opgaven. 30 van die opgaven zaten ook in de peiling in de reguliere jaargroep 8 van 2012.
Wat leerlingen kunnen
De percentiel-10 leerling beschikt over een beperkte woordenschat Engels. Deze leerling
beheerst 4 van de 93 woordenschatopgaven goed (4%) en 11 opgaven matig 12%. De overige 78
opgaven (84% van de totale opgavenverzameling) beheerst de percentiel-10 leerling
onvoldoende. Vier van de voorbeeldopgaven, te weten 31, 32, 33 en 35, worden matig beheerst,
alle ander voorbeeldopgaven onvoldoende.
De percentiel-50 leerling beheerst 15 woordenschatopgaven goed (16%), 47 opgaven matig
(51%) en 31 onvoldoende (33%). Voorbeeldopgaven 31 tot en met 34 beheerst de gemiddelde
leerling goed, opgaven 35, 36, 37, 39 en 40 beheerst deze leerling matig en opgaven 38 en
41 t/m 48 onvoldoende.
Voor de percentiel-90 leerling bevat de opgavenverzameling 57 opgaven die goed worden
beheerst (61%), 25 opgaven die worden matig beheerst (27%) en 11 opgaven die onvoldoende
worden beheerst (12%). Voorbeeldopgaven 31 t/m 39 beheerst deze leerling goed en voorbeeld­
opgaven 40, 41, 42, 43 en 45 matig. De overige voorbeeldopgaven (44, 46, 47 en 48) worden
door de percentiel-90 leerling onvoldoende beheerst.

124

PPON

De vaardigheidsschaal (pagina 126-127) maakt aanschouwelijk dat jongens over een iets
grotere woordenschat Engels beschikken dan meisjes in het speciaal basisonderwijs. Jongere en
oudere leerlingen hebben een zo goed als even grote woordenschat. Uit de vaardigheidsschaal
blijkt eveneens dat, zoals we ook bij lezen en luisteren zagen, leerlingen die doorstromen naar
VSO/PRO minder vaardig zijn dan leerlingen die doorstromen naar vmbo BB en dat leerlingen
die naar vmbo KB of hoger gaan, een nog wat grotere woordenschat Engels hebben.
Vergelijking met jaargroep 8 in het regulier basisonderwijs (peiling 2012)
Het verschil in woordenschat Engels tussen SBO- en EIBO-leerlingen is ongeveer overeenkomstig
de verschillen die we bij lezen en luisteren constateerden. De woordenschat Engels van een
pecentiel-50 leerling in het speciaal basisonderwijs ligt onder die van een percentiel-10 leerling
in het regulier basisonderwijs met EIBO-programma. Precies de helft van de SBO-leerlingen
haalt de standaard EIBO-minimum. Zoals uit de vaardigheidsschaal blijkt, haalt 95% van de
EIBO-leerlingen die standaard.
5.4.3

Verschillen in woordenschat tussen leerlingen

Effectgrootten voor categorieën leerlingen: woordenschat Engels
Contrast

Significantie

Effectgrootte

Kwalificatie

SBO (n = 543) – EIBO (n = 1143)

*

– 1,49

Groot effect

Meisjes (n = 205) – Jongens (n = 338)

*

– 0,28

Klein effect

Leeftijd – 12 (n = 192) – 13+ (n = 329)

(0,04)

(Geen effect)

Herkomst Nederlands (n = 380) – Buitenlands (n = 128)

(0,17)

(Geen effect)

Doorstroom VO:

VSO/PRO (n = 177) – BB (n = 201)

*

– 0,81

Groot effect

BB – ≥ KB (n = 73)

*

– 0,32

Klein effect

VSO/PRO – ≥ KB

*

– 1,13

Groot effect

*

0,24

Klein effect

– 6 (n = 117)

*

0,48

Klein effect

– 5 (n = 81)

*

0,91

Groot effect

– 3/4 (n = 55)

*

1,29

Groot effect

– Oost (n = 158)

(0,14)

(Geen effect)

– West (n = 260)

( 0,08)

(Geen effect)

– Zuid (n = 70)

(0,30)

(Klein effect)

(0,13)

(Geen effect)

Niet-dyslectisch (n = 450) – Dyslectisch (n = 93)
Leesniveau NL:

Regio:

Urbanisatie:

7/8 (n = 259)

Noord (n = 55)

zeer sterk en sterk stedelijk (n = 269) –
matig, weinig en niet stedelijk (n = 274)

De effecten op achtergrondkenmerken weerspiegelen die bij lezen en luisteren. Net als bij
luisteren presteren jongens iets beter dan meisjes (klein effect: 0,28). Ook bij woordenschat
stellen we grote verschillen vast bij leerlingen die doorstromen naar een hogere vorm van

125

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

De vaardigheidsschaal

Woordenschat Engels

400

350

300

EIBO-gevorderd

250
90
EIBO-voldoende
75
200

50
EIBO-minimum

150

25

10
100
© Cito

Percentiel

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

Opgaven

Goed

Matig

Onvoldoende
Standaarden

126

PPON

Beheersingsniveau

Vaardigheidsscore

400

350

300

250
90

75
200

50

150

25

10

O

SB O

EIB

BB
hog
er
en

Vaardigheidsscore

KB

VSO

/PR
O

-12

+13

isje
me

jon

Percentiel

s
gen
s

100

Leeftijd

Geslacht

Doorstroom

Onderwijsaanbod

VSO = voortgezet speciaal onderwijs

90

PRO = praktijkonderwijs

75

BB = basisberoepsgerichte leerweg

50

KB = kaderberoepsgerichte leerweg

25

SBO = speciaal basisonderwijs

10

EIBO = Engels in het basisonderwijs

Percentielaanduidingen

127

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

voortgezet onderwijs. In tegenstelling tot bij lezen en luisteren vinden we bij woordenschat wel
een klein effect (0,24) op dyslexie.
Zetten we de prestaties van 543 SBO-leerlingen naast die van de 81 EIBO-leerlingen met
doorstroomkenmerk vmbo BB, dan blijkt dat die tweede groep leerlingen iets beter presteert op
woordenschat Engels. Er is sprake van een significant klein effect, dat precies gelijk is aan dat bij
luisteren:
SBO (n = 543) – regulier BB (81)

*

– 0,36

Klein effect

Attitude en buitenschools contact
Effecten van attitude en buitenschools contact van SBO-leerlingen op de luistervaardigheid Engels
Attitudevraag
A	John zegt: “Ik vind Engels op school best een
gemakkelijk vak.” Ben je het met John eens?

B

Je hebt een dvd gekregen met een Engelstalige
tekenfilm die je graag wilt zien, maar de

film heeft geen ondertiteling. Wat doe je?
C

D

Je krijgt een boek dat je graag wilt lezen,

maar het boek is Engelstalig. Wat doe je?

Op internet zoek je informatie over een
onderwerp dat je erg interesseert.

Je vindt een Engelstalige website.

Wat doe je?

E

F

G

Heb je wel eens een tijdschrift of boek
in het Engels gelezen?

Begrijp je Engelstalige liedjes die je
bijvoorbeeld op de radio hoort?

Spreek je wel eens Engels buiten school?

Antwoordcategorieën
negatief

neutraal
positief

negatief

neutraal
positief

negatief

neutraal
positief

negatief

neutraal

(vertaalprogramma) neutraal
(ik vraag hulp) neutraal

internet zonder Nederlandse ondertiteling

(bijvoorbeeld YouTube)?

I

J

Hoe vaak speel je Engelstalige
computerspelletjes?

Hoe vaak lees jij een boek of een tijdschrift in
het Engels?

128

PPON

Effectgrootte

Kwalificatie

*

– 0,85

Groot effect

*

*

– 1,98

– 0,43

Groot effect

Klein effect

*

– 0,73

Matig effect

*

– 0,60

Matig effect

*

*

*

– 0,58

– 2,14

Groot effect

Matig effect

Groot effect

Matig effect

*

– 0,55

Matig effect

*

– 0,55

Matig effect

*

– 0,52

Matig effect

*

– 0,78

Matig effect

soms

*

– 0,34

Klein effect

heel vaak

*

–0,84

Groot effect

nog nooit

één of twee keer

wel vaker
negatief

neutraal
positief

bijna nooit
soms

*

–1,55

– 0,77

(ik probeer het) positief

best vaak
H Hoe vaak kijk je Engelstalige filmpjes op

Significantie

*

*

*

nooit
soms

best vaak

heel vaak
nooit
best vaak

nooit

*

*

(– 0,13)

– 0,84

– 0,94

– 1,27

– 0,27

– 1,14

– 0,56

(Geen effect)

Groot effect

Groot effect

Groot effect

Klein effect

Groot effect

Matig effect

soms

*

– 0,45

Klein effect

heel vaak

*

– 1,01

Groot effect

best vaak

–0,51

Matig effect

Attitudevraag
K

Hoe vaak kijk jij op tv, dvd, internet of in de

bioscoop Engelstalige films met Nederlandse

ondertiteling?

L

Hoe vaak luister je naar Engelse liedjes?

Antwoordcategorieën

Significantie

nooit
soms

best vaak

informatie op te zoeken?

– 0,34

Kwalificatie

Klein effect

*

– 0,86

Groot effect

soms

*

– 0,44

Klein effect

heel vaak

*

– 1,10

Groot effect

heel vaak
nooit
best vaak

M Hoe vaak bekijk jij Engelse websites om

*

Effectgrootte

nooit

*

*

– 1,02

– 0,86

Groot effect

Groot effect

soms

*

– 0,55

Matig effect

heel vaak

*

– 0,24

Matig effect

best vaak

*

– 1,16

Groot effect

Leerlingen die al vaker een Engels boek of tijdschrift hebben gelezen (vraag E), presteren
duidelijk beter op woordenschat (groot effect: +0,84). Voor lezen leidde het slechts tot een
matig effect, voor luisteren tot een klein effect. Dit beeld wordt bevestigd door de bevindingen
bij vraag J.
Luisteren naar Engelse liedjes (vraag L) sorteert ook een groot effect op de woordenschat, groter
dan op het lezen en luisteren van Engels. Voor leerlingen die best vaak naar liedjes luisteren
vinden we een verschil ter grootte van +0,86 (groot effect) t.o.v. leerlingen die nooit liedjes
luisteren, voor leerlingen die heel vaak luisteren zelfs een verschil van +1,10. Dat zijn veel
uitgesprokener effecten dan we in het regulier basisonderwijs vaststelden voor de frequentie
van luisteren naar Engelse liedjes. Bij het begrijpen van Engelse liedjes (vraag F) vonden we in
het regulier onderwijs juist duidelijkere verschillen.
Voor het overige reflecteren de gevonden effecten van attitude en buitenschools contact met
Engels op woordenschat bij SBO-leerlingen grotendeels de effecten die we bij lezen en luisteren
in vorige paragrafen vonden.
Samenvattend
De prestaties voor Engels van leerlingen in de eindgroep van het speciaal basisonderwijs liggen
beduidend lager dan die van leerlingen in groep 8 van het regulier onderwijs die een EIBOprogramma hebben gevolgd.
Voor lezen, luisteren, spreken en woordenschat haalt een gemiddelde SBO-leerling een
vaardigheidsniveau dat vergelijkbaar is met dat van een percentiel-10 leerling in het regulier
basisonderwijs.
Voor het behalen van de standaard Minimum dient 90 tot 95% van een groep leerlingen die
standaard te realiseren. SBO-leerlingen halen derhalve voor geen enkele vaardigheid de voor
EIBO vastgestelde standaard Minimum:
• 42% van de SBO-leerlingen haalt de standaard EIBO-minimum voor lezen;
• 45% van de SBO-leerlingen haalt de standaard EIBO-minimum voor luisteren;
• 50% van de SBO-leerlingen haalt de standaard EIBO-minimum voor woordenschat.
Om de standaard Voldoende te behalen dient 70 à 75% van een groep leerlingen die standaard
te realiseren. De EIBO-standaard Voldoende wordt door SBO-leerlingen bij lange na niet
gehaald. Overigens werd de standaard Voldoende in 2012 ook door EIBO-leerlingen niet
gerealiseerd.

129

Balans van het Engels aan het einde van het speciaal basisonderwijs

Verschillen in vaardigheid vertonen een sterke samenhang met doorstroom naar het voortgezet
onderwijs. Bij lezen, luisteren, spreken en woordenschat neemt de vaardigheid toe bij
doorstroom naar voortgezet speciaal onderwijs of praktijkonderwijs, naar vmbo-BB of naar
vmbo-KB of hoger.
Leerlingen die vanuit het regulier onderwijs doorstromen naar vmbo BB presteren iets beter
dan de gehele groep SBO-leerlingen. Voor lezen en woordenschat stellen we een ‘klein effect’
vast, voor luisteren is sprake van een ‘matig effect’.
De effecten van attitude en buitenschools contact met Engels op de leerlingprestaties zijn
groter dan de effecten van achtergrondkenmerken op die prestaties. De effecten op de volgende
attituden of vormen van buitenschools contact zijn het grootst:
• Iemand om hulp vragen bij informatie halen van een Engelstalige website – groot effect op
lezen, luisteren en woordenschat.
• Engels gemakkelijk vinden – groot effect op lezen, luisteren en woordenschat.
• Heel vaak Engelstalige filmpjes zonder ondertiteling kijken op bijvoorbeeld YouTube – groot
effect op lezen, luisteren en woordenschat.
• Gewoon beginnen in een boek dat de leerling graag wil lezen als het Engelstalig is – groot
effect op woordenschat, duidelijke samenhang met spreken.

130

PPON

Literatuur

Literatuur

Literatuur
Besluit kerndoelen onderbouw voortgezet onderwijs (2010). Den Haag: OCW.
Besluit kerndoelen primair onderwijs (2006). Den Haag: OCW.
Canton, J., Fasoglio, D., Meijer, D. & Trimbos, B. (2006), Handreiking Nieuwe Onderbouw,
Moderne Vreemde Talen. Enschede: SLO.
Cohen, J. (1988), Statistical Power Analysis for the Behavioral Sciences. Hillsdale, NJ: Lawrence
Erlbaum Associates, Publishers
Geurts, B. & Hemker, B. (2013). Balans van het Engels aan het einde van de basisschool 4,
Uitkomsten van de vierde peiling in 2012. Arnhem: Cito (PPON-reeks nr. 52).
Kordes, J. & Gille, E. (2012). Vaardigheden Engels en Duits van Nederlandse leerlingen in Europees
perspectief, Resultaten ESLC-2011. Arnhem: Cito.
Meijer, D. & Noijons, J. (red.) (2008). Gemeenschappelijk Europees Referentiekader voor Moderne
Vreemde Talen: Leren, Onderwijzen, Beoordelen. Den Haag: Nederlandse Taalunie.
Thijs, A., Tuin, D. & Trimbos, B. (2011). Engels in het basisonderwijs: verkenning van de stand van
zaken, Onderzoeksrapportage. Enschede: SLO.
Verhelst, N., Glas, C., Verstralen, H. (1993). OPLM: One parameter logistic model. Computer
program and manual. Arnhem: Cito.

132

PPON

Primair onderwijs

Periodieke Peiling van het Onderwijsniveau
Balans van het Engels aan het einde van het
speciaal basisonderwijs

PPON-reeks nummer 57

Cito
Amsterdamseweg 13
Postbus 1034
6801 MG Arnhem
T (026) 352 11 11
www.cito.nl
Klantenservice
T (026) 352 11 11
klantenservice@cito.nl

Fotografie: Ron Steemers