Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

22 112

Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven
van de lidstaten van de Europese Unie

Nr. 718

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29 oktober 2008
Overeenkomstig de bestaande afspraken heb ik de eer u hierbij drie fiches
aan te bieden die werden opgesteld door de werkgroep Beoordeling
Nieuwe Commissievoorstellen (BNC):
1. Mededeling inzake internationale samenwerking op het gebied van
wetenschap en technologie;
2. Mededeling inzake Actieplan EU-strategie voor diergezondheid
(Kamerstuk 22 112, nr. 719);
3. Richtlijn inzake verslaggevings- en documentatieverplichtingen in
geval van fusies en splitsingen (Kamerstuk 22 112, nr. 720);
De staatssecretaris van Buitenlandse Zaken,
F. C. G. M. Timmermans

KST123875
0809tkkst22112-718
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 112, nr. 718

1

Fiche: Mededeling inzake internationale samenwerking op het
gebied van wetenschap en technologie
1. Algemene gegevens

Voorstel: Mededeling Een strategisch Europees kader voor internationale
samenwerking op het gebied van wetenschap en technologie
Datum Commissiedocument: 24/09/2008
Nr. Commissiedocument: COM(2008) 588
Pre-lex: http://ec.europa.eu/prelex/detail_dossier_real.cfm?CL=nl&DosId=
197418
Nr. impact assessment Commissie en Opinie Impact-assessment Board:
niet opgesteld
Behandelingstraject Raad: Raadswerkgroep Onderzoek, Raad voor
Concurrentievermogen (waarschijnlijk aanvaarding raadsconclusies in
december 2008)
Eerstverantwoordelijk ministerie: Ministerie van EZ, in nauwe samenwerking met OCW
2. Essentie voorstel
Deze mededeling is de laatste in een reeks van vijf mededelingen als
vervolg op het Groenboek Europese Onderzoeksruimte (EOR)1. In deze
mededeling wordt een Europees strategisch kader voor internationale
samenwerking op het gebied van wetenschap en technologie voorgesteld,
waarbij specifiek aandacht wordt geschonken aan informatie- en communicatietechnologie (ICT). Het strategisch kader heeft als doel om de internationale dimensie van de Europese Onderzoeksruimte te versterken en de
randvoorwaarden voor de samenwerking met derde landen te verbeteren.
Dit zal uiteindelijk ook bijdragen aan het effectiever oplossen van mondiale uitdagingen en het versterken van het concurrentievermogen van de
EU op het gebied van wetenschap en technologie. Daarnaast bestaat op
ICT gebied de ambitie om de mondiale concurrentiepositie van de Europese ICT industrie te versterken mede gericht op een beter investeringsklimaat en het bevorderen van de convergentie tussen elektronische
communicatie en media. De Commissie beschrijft hiertoe in deze mededeling de belangrijkste uitgangspunten voor de verdere samenwerking
binnen de EU (Commissie en lidstaten) en met de rest van de wereld, en
stelt een aantal specifieke actielijnen voor.
3. Kondigt de Commissie acties, maatregelen of concrete weten
regelgeving aan voor de toekomst? Zo ja, hoe luidt dan het
voorlopige Nederlandse oordeel over bevoegdheidsvaststelling,
subsidiariteit en proportionaliteit en hoe schat Nederland de
financiële gevolgen in?
1

Eerder verschenen een mededeling over
mobiliteit en onderzoekersloopbanen (mei
2008); een voorstel voor een juridisch kader
voor pan-Europese onderzoeksinfrastructuren
(juli 2008); een Aanbeveling en Handboek voor
het beheer van intellectueel eigendom door
publieke onderzoeksinstellingen (april 2008);
een mededeling over gezamenlijk programmeren van onderzoek (juli 2008).

In de mededeling wordt geen nieuwe wet- of regelgeving aangekondigd.
De Commissie beoogt een lange-termijn partnerschap tussen lidstaten en
de EU te realiseren, gericht op samenwerking op het gebied van wetenschap en technologie met derde landen. In dit kader zou gezamenlijk door
Commissie en lidstaten gewerkt moeten worden aan het delen van doelstellingen, formuleren en uitvoeren van gemeenschappelijke Europese
onderzoeksagenda’s en -standpunten ten opzichte van derde landen en in
internationale fora. Met dit partnerschap wordt invulling gegeven aan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 112, nr. 718

2

realisering van één EOR, waarmee wordt beoogd een vrije onderzoeksmarkt binnen de EU tot stand te brengen en bij te dragen aan het door de
Europese Raad geformuleerde bredere streven naar een vrij verkeer van
kennis binnen de EU. Belangrijke doelen daarbij zijn het wegnemen van
belemmeringen voor grensoverschrijdende onderzoekssamenwerking, het
bevorderen van synergie in het onderzoek(-sbeleid) van de lidstaten en
het bevorderen van onderzoekssamenwerking op Europees niveau.
In de mededeling zet de Commissie allereerst een breed scala van sleutelbeginselen voor internationale onderzoek- en technologiesamenwerking
uiteen. Voor een aantal van deze beginselen worden actielijnen voor
lidstaten en/of de Commissie voorgesteld:
– het verbreden van de EOR en het meer openstellen daarvan voor de
wereld: ondermeer door een betere integratie van de nabuurlanden in
de EOR, eventuele versterking van de samenwerking met Rusland en
de geleidelijke openstelling van bepaalde EU ICT programma’s voor
nabuurlanden;
– het verhogen van de coherentie van EU-beleid en complementariteit
van EU-programma’s, met name die tussen het externe beleid en
ontwikkelingsbeleid en het onderzoek- en technologiebeleid;
– het bevorderen van strategische samenwerking met belangrijke derde
landen door middel van geografische en thematische toespitsing;
betere informatie-uitwisseling over bilaterale samenwerkingsrelaties
en het realiseren van meer samenhang tussen EU financiering en
nationale financiering;
– het versterken van de randvoorwaarden voor internationale wetenschap- en technologiesamenwerking: versterken van de samenwerking
op het gebied van grote onderzoeksfaciliteiten; vergemakkelijken van
de toelating van onderzoekers uit derde landen, het versterken van
internationale mobiliteit en internationale netwerken van onderzoekers; het openstellen van nationale instrumenten en het beheer van
intellectueel eigendom en het bevorderen van standaardisatie in ICT.

Bevoegdheidsvaststelling:
In de mededeling wordt een aantal maatregelen voor de commissie
aangekondigd en worden aanbevelingen aan lidstaten gedaan. Een specifieke rechtsbasis wordt niet genoemd. De Commissie heeft evenwel op
grond van artikel 165 van het EG verdrag een met de lidstaten gedeelde
bevoegdheid om de activiteiten van de lidstaten en de gemeenschap op
het gebied van onderzoek en technologische ontwikkeling te coördineren,
met als doel de samenhang van het beleid van de lidstaten en het beleid
van de Gemeenschap te verzekeren. De Commissie kan hiertoe in samenwerking met de lidstaten initiatieven ontplooien.
Subsidiariteit:
Nederland beoordeelt de subsidiariteit van dit voorstel als positief. Een
transparante strategie van de Europese Unie en een betere Europese
afstemming op het gebied van internationale onderzoekssamenwerking
kan een effectiever Europees optreden op het wereldtoneel bevorderen.
Daarnaast kan het schaalvoordelen en externe effecten opleveren die
nationaal niet te realiseren zijn.

1

Tweede Kamer 2007–2008, 22 112, nr. 670.

Proportionaliteit:
Over het algemeen beoordeelt Nederland de proportionaliteit van deze
mededeling als positief. De commissie komt met aanbevelingen die ook
aansluiten op eerder voorstellen in het kader van EOR, zoals Gezamenlijk
Programmeren1. Wel staat Nederland kritisch ten aanzien van de onduidelijkheid over de voorgestelde actielijn richting lidstaten om hun nationale
onderzoeksprogramma’s stapsgewijs open te stellen voor belangrijke
derde landen. Alleen indien de vrijwilligheid van deze maatregel gewaar-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 112, nr. 718

3

borgd is, kan Nederland hier zich in vinden. Ook de voorgestelde institutionele structuur voor de vormgeving en uitwerking van het partnerschap
is nog onvoldoende helder. Nederland wenst niet dat dit leidt tot nieuwe
bevoegdheden voor de Commissie en zal dit helder richting Brussel
communiceren.

Financiële gevolgen:
De voorgestelde actielijnen hebben vooral betrekking op coördinatie
tussen reeds bestaande communautaire programma’s en tussen
programma’s van de EU en lidstaten; ofwel maatregelen die binnen
lopende communautaire programma’s zoals met name het Zevende
Kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling (2007–2013) gefinancierd kunnen worden. Daarmee zijn geen additionele financiële gevolgen
voor de EU begroting te verwachten. Eventuele nationale financiële
gevolgen dienen te worden ingepast op de begroting van de beleidsverantwoordelijke departementen, conform de regels budgetdiscipline.
4. Nederlandse positie over de mededeling
Wetenschappelijk onderzoek is van nature internationaal van karakter.
Onderzoekers, onderzoeksinstellingen en het bedrijfsleven zoeken samenwerking op excellente wetenschapsgebieden en geavanceerde technologiegebieden met de beste partners op kennisgebied ter wereld. Ook
vragen de belangrijkste maatschappelijke opgaven, zoals klimaatverandering, armoede, infectieziektebestrijding en een bedreigde
voedsel-, energie en watervoorziening, om een internationale aanpak.
Tegen deze achtergrond is het EU kaderprogramma voor onderzoek en
ontwikkeling al opengesteld voor partners uit derde landen, en gelden er
gunstiger condities voor deelname vanuit ontwikkelingslanden. Onderzoekers uit bijvoorbeeld China en Rusland zijn al sterk vertegenwoordigd in
de onderzoeksconsortia die uit het kaderprogramma worden gefinancierd.
Ook hebben de meeste Europese nabuurlanden zich inmiddels met dit
programma geassocieerd. Maar het kaderprogramma representeert maar
een beperkt deel van het Europese onderzoek, en van de externe relaties
van de EU. Nederland heeft in het verleden dan ook herhaaldelijk aangedrongen op verheldering van de strategie van de EU op het gebied van
onderzoek en technologie vis-à-vis derde landen1. Nederland verwelkomt
daarom deze mededeling. Desondanks wil Nederland een aantal kanttekeningen maken.

1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007,
22 112, 558.

Het Nederlandse pleidooi was destijds ingegeven door de behoefte aan
een overkoepelend strategisch kader voor het – inmiddels gestarte –
Zevende Kaderprogramma en aan een transparanter afwegingskader ten
behoeve van het afsluiten en vernieuwen van de talrijke samenwerkingsovereenkomsten op het gebied van onderzoek en technologie tussen de
EU en derde landen. Voor de samenwerking met ontwikkelingslanden is
daarbij de coherentie en synergie met het Europees ontwikkelingsbeleid
en -instrumentarium van groot belang. Die moet immers bijdragen aan de
opbouw van wetenschappelijke en technologische capaciteit, mede
gericht op het realiseren van de Millennium Development Goals. In deze
mededeling wordt echter meer de relatie tussen het EU-beleid en het
internationaliseringsbeleid van lidstaten aan de orde gesteld, en voorgesteld om deze in een partnerschap beter op beter elkaar af te stemmen.
Nederland is van mening dat de keuze voor internationale samenwerking
op R&D gebied allereerst aan de lidstaten is, die hierbij van geval tot geval
kunnen afwegen of zij deze in communautair, intergouvernementeel, dan
wel bilateraal verband vorm wensen te geven. Nederland heeft daarom
aarzelingen over de consequenties van het opnemen van de bilaterale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 112, nr. 718

4

relaties van de lidstaten in een partnerschapsstructuur tussen lidstaten en
Commissie en zal dit ook aan de Commissie voorleggen.
Daarnaast gaat de mededeling te summier in op het instrumentarium dat
kan worden ingezet binnen KP7. Er wordt vooral ingegaan op het
KP7-onderdeel «Capaciteiten»1. Nederland is van mening dat het strategische kader een sterkere verbinding moet leggen met het instrumentarium
binnen het KP dat reeds voor samenwerking met derde landen beschikbaar is om zo doublures te voorkomen. Ook binnen het KP dienen immers
brede strategische keuzes gemaakt te worden die niet los staan van de
acties van de afzonderlijke lidstaten.
De Commissie doet daarnaast een oproep aan de lidstaten om nationale
onderzoeksprogramma’s geleidelijk open te stellen aan derde landen op
basis van wederkerigheid. Nederland vindt dit niet aan de Commissie. Het
is aan de lidstaten zelf om een dergelijke afweging te maken. Zo geldt al
voor het defensieonderzoek dat openstelling daarvan niet altijd mogelijk is
door de noodzaak van vertrouwelijkheid. Nederland zal in de onderhandelingen over o.m. de aangekondigde raadsconclusies naar aanleiding van
deze mededeling de vrijwilligheid en het behoud van voldoende nationale
speelruimte in de internationale arena bepleiten.
Nederland erkent wel dat een betere afstemming van de nationale bilaterale relaties tussen de lidstaten en met de EU voordelen kunnen bieden
zoals een efficiëntere inzet van schaarse middelen. De Commissie stelt in
de mededeling voor dat de Raad een institutionele vorm voor een dergelijke afstemming zou moeten vaststellen, zonder op dit punt met suggesties te komen. Nederland zal aandringen op verheldering van een dergelijke samenwerking maar daarbij waken voor zware en (nieuwe) arbeidsintensieve structuren en voor mogelijke overdracht van nieuwe bevoegdheden naar de Commissie. Daarnaast zal Nederland opheldering vragen
over de mogelijke consequenties voor de lidstaten van de voorgestelde
monitoring door de Raad van de openstelling van de EOR. Het is nu nog
onduidelijk hoe deze monitoring wordt gezien, wel wenst Nederland dat
deze zo eenvoudig als mogelijk wordt ingevuld. Hierbij dient een relatie te
worden gelegd met de afspraken in de Raad voor Concurrentievermogen
om op meer systematische wijze te werken aan de realisering van de EOR
(«Ljubjana-proces») en in 2009 nadere afspraken te maken over de
bestuurlijk-organisatorische aspecten hiervan (governance).

1

Dit onderdeel van KP7 bevat een aantal
instrumenten gericht op de ondersteuning van
dialoog met regio’s en landen elders in de
wereld, met als doel gezamenlijke onderzoeksprioriteiten te identificeren. Het grootste
budget voor de invulling hiervan zit echter in
het onderdeel Samenwerking.
2
Tweede Kamer 2007–2008, 22 112, nr. 670.

In deze mededeling ligt een grote nadruk op één afzonderlijk technologiegebied, i.c. ICT. Dit is een enigszins arbitraire keuze, omdat samenwerking
op andere technologiegebieden van even grote waarde kan zijn. Bovendien valt op dat de mededeling niet zozeer ingaat op samenwerking op
R&D gebied, maar eerder om een «resultaat georiënteerde dialoog» om
prioriteiten voor regelgeving en randvoorwaarden vast te stellen. Zo
worden acties voorgesteld op ICT gebied die buiten het onderzoeksdomein vallen, zoals pre-standaardisatie gebaseerd op open standaarden.
Nederland is daarvan voorstander, maar wil benadrukken dat samenwerking op andere technologiegebieden als biochemie, medische technologie
en nanotechnologie van gelijke orde is.
Evenals in de verwante mededeling over gezamenlijk programmeren2
blijft de rol van de private sector (bedrijfsleven als ook charitatieve stichtingen) onderbelicht. De ICT industrie is een goed voorbeeld waar de
sterke betrokkenheid van het bedrijfsleven als aanjager van internationale
samenwerking van evident belang is. Hierbij dient te worden aangetekend
dat de industrie (en daarmee vaak ook de lidstaten) terughoudend zijn als
het gaat om afstemming van internationale samenwerking in een Europese context in verband met hun concurrentiepositie (in het pre-competitieve domein van onderzoek is het wel mogelijk dat industrieën elkaar
vinden in samenwerking). Niettemin verdient de internationale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 112, nr. 718

5

samenwerkingscomponent van de relatief nieuwe grootschalige publiekprivate EU-initiatieven zoals de Gezamenlijke Technologie Initiatieven,
maar ook andere samenwerkingsverbanden van bedrijven zoals de Europese Technologieplatforms meer aandacht.
Het ligt zonder meer voor de hand de EU een krachtige rol te laten spelen
in de dialoog met andere regio’s in de wereld. Het zal echter niet in alle
gevallen wenselijk of mogelijk zijn als EU altijd met één stem te spreken
en de organisatie van de Europese vertegenwoordiging in internationale
fora als OECD, UNESCO, WHO en ITU. Veelal zal hier het «nee, tenzij»principe van toepassing zijn, zoals eerder betoogd in het kabinetsstandpunt over het Groenboek EOR1.

1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007,
22 112, nr. 558.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 112, nr. 718

6