Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

29 521

Nederlandse deelname aan vredesmissies

Nr. 177

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN EN
DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 december 2011
Op verzoek van de vaste commissies voor Buitenlandse Zaken en
Defensie informeren wij u hierbij nader, mede namens de Minister van
Veiligheid en Justitie en de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, over
de Nederlandse bijdrage aan United Nations Mission in South Sudan
(UNMISS).
Veiligheidssituatie in Zuid-Sudan
Na de afscheiding van Zuid-Sudan op 9 juli jl. is de veiligheidssituatie in
het land instabiel gebleven. Er zijn nog steeds gewapende groeperingen
die zich tegen de regering in Juba verzetten, vooral in de staten Unity en
Jonglei. De Zuid-Sudanese regering heeft deze groeperingen amnestie en
re-integratie in het leger aangeboden, maar slechts een aantal is hier op
ingegaan. Op 20 december jl. heeft de regering in Juba bekend gemaakt
dat het Zuid-Sudanese leger de invloedrijke rebellenleider George Athor
Deng heeft gedood. Met zijn dood is zijn South Sudan Democratic
Movement een gevoelige slag toegebracht. Het is niet waarschijnlijk dat
de gewapende groepering het geweld volledig zal beëindigen. Vooral in
delen van de deelstaten Unity, Jonglei, Warrap en Upper Nile is een
tijdelijke verslechtering van de lokale veiligheidssituatie mogelijk. Dit
bemoeilijkt de ontplooiing van UNMISS in deze gebieden.
De grens blijft een belangrijk aandachtspunt voor het Sudanese en het
Zuid-Sudanese leger. De afscheiding van Zuid-Sudan compliceert
daarnaast de seizoensgebonden migratie van nomaden. Een deel van
deze nomaden trekt jaarlijks omstreeks deze periode van Sudan naar het
huidige Zuid-Sudan. In het verleden heeft deze migratie vaak tot
spanningen en incidenten geleid.
Er zijn in het land veel klein kaliber wapens aanwezig, wat het risico van
escalatie van geweldsincidenten vergroot. Er zijn geen aanwijzingen dat
UNMISS het doelwit zou zijn van gewapende groeperingen in Zuid-Sudan.

kst-29521-177
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 521, nr. 177

1

Mandaat UNMISS
Resolutie 1996 (S/RES/1996 (2011) geeft UNMISS het mandaat om de
vrede en veiligheid te consolideren en de omstandigheden voor ontwikkeling te creëren in Zuid-Sudan. Centraal staat de versterking van de
capaciteit van de Zuid-Sudanese overheid om effectief en democratisch te
besturen en goede relaties te onderhouden met de buurlanden. Dit
mandaat geldt in beginsel voor één jaar, met de bedoeling om dat
periodiek te vernieuwen. SRSG Johnson houdt rekening met minimaal
drie tot vijf jaar aanwezigheid van UNMISS.
De hoofdtaak van UNMISS is het ondersteunen van de Zuid-Soedanese
overheid in drie domeinen:
– Steun aan vredesconsolidatie, via staatsopbouw en economische
ontwikkeling. Voorbeelden van concrete activiteiten zijn bemiddeling
en advies op het terrein van politieke transitie, onder meer de
opstelling van een nieuwe grondwet, het faciliteren van participatie
van de bevolking in het politiek proces en verkiezingen, versterking
van het openbaar bestuur en versterking van onafhankelijke media.
– Conflictpreventie en -beheersing en het beschermen van burgers.
Voorbeelden van concrete activiteiten zijn bemiddeling op centraal en
lokaal niveau tussen overheidsinstituties en gewapende groepen, het
ontwikkelen van early warning mechanismen om geweld tegen
burgers en schending van mensenrechten te voorkomen en het
monitoren en rapporteren over de mensenrechten situatie. Met
pro-actieve ontplooiing en patrouilles moet het gebruik van geweld
met worden voorkomen (deterrence). UNMISS mag ook geweld
gebruiken om burgers te beschermen in het bijzonder als de ZuidSudanese overheid dienaangaande in gebreke blijft.
– Opbouw veiligheids- en justitiesector en het ontwikkelen van de
rechtsstaat. Op dit gebied zal UNMISS zich vooral bezig houden met
advisering van de Zuid-Sudanese overheid. Concrete activiteiten
bestaan uit het ondersteunen van de hervorming van de veiligheidssector en training en begeleiding van de politie. Het leger zal worden
getraind door bilaterale donoren, zoals de Verenigde Staten. De
ontwikkeling en uitvoering van overheidsbeleid met betrekking tot
demobilisatie, ontwapening en re-integratie van oud-strijders (DDR) zal
in gezamenlijkheid met UNDP worden uitgevoerd.
Op 20 juni 2011 kwamen Sudan en Zuid-Sudan een interim akkoord
overeen voor de veiligheid en demilitarisering van Abyei. De United
Nations Interim Security Force for Abyei (VN Veiligheidsraad (VR)
resolutie 1990, 27 juni 2011) ziet toe op de naleving van dit akkoord. Van
de voorziene 4 200 Ethiopische UNISFA-troepen zijn thans ongeveer 2 900
troepen ontplooid. UNMISS heeft geen mandaat voor en is dus niet actief
in de Drie Gebieden. Op 14 december 2011 aanvaardde VNVR unaniem
het voorstel tot uitbreiding van het mandaat van UNISFA. Het mandaat
omvat nu ook taken van gezamenlijke monitoring van de Noord-Zuid
grens met Sudanese en Zuid-Sudanese waarnemers.
Bescherming van burgers
Ten aanzien de bescherming van burgers staat voorop dat eerst en vooral
de Zuid-Sudanese overheid verantwoordelijk is. UNMISS heeft het
mandaat gekregen om, in het bijzonder daar waar de overheid geen
bescherming biedt, burgers te beschermen die direct bedreigd worden
met fysiek geweld. Tegelijkertijd heeft UNMISS te maken met praktische
beperkingen, zoals een relatief schaarse capaciteit, ontoegankelijk gebied,
het imperatief van neutraliteit en de veiligheid van het eigen personeel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 521, nr. 177

2

Nederland heeft er bij UNMISS op aangedrongen om, binnen de
mogelijkheden en gegeven de beperkingen, maximaal invulling te geven
aan het mandaat om burgers te beschermen. SRSG Johnson heeft in
contacten met de Nederlandse overheid diverse malen bevestigd dat
UNMISS een actieve houding zal aannemen en niet de fouten wil herhalen
die UNMIS in het verleden heeft gemaakt. UNMISS heeft in dit verband
overigens twee speciale organisatieonderdelen opgericht om de
bescherming van vrouwen en kinderen systematischer aan te pakken.
De inzet van UNMISS om invulling te geven aan het beschermingsmandaat is zowel militair als civiel. Contact met de lokale bevolking is
essentieel om vertrouwen te wekken, de dialoog tussen bevolkingsgroepen te bevorderen en verzoening te stimuleren. In het civiele deel van
UNMISS worden daartoe diverse ondersteuningsprogramma’s opgezet en
uitgevoerd. Met deze activiteiten en de zichtbare aanwezigheid van
VN-troepen is het mogelijk om geweld of escalatie van geweld te
voorkomen. De decentrale, geïntegreerde structuur die voor UNMISS is
gekozen leent zich bij uitstek voor dit doel. Dit is ook één van de redenen
waarom Nederland het inrichten van countysupport bases ondersteunt
met EUR 4,6 mln. De Nederlandse regering heeft de overtuiging dat met
een sterke veldpresentie van UNMISS de effectiviteit van de missie wordt
verhoogd.
Het werkelijk gebruiken van geweld, waartoe UNMISS krachtens
hoofdstuk VII van het VN-Handvest toe gemachtigd is, wordt gezien als
een uiterste redmiddel, waarbij de eis van onpartijdigheid zwaar zal
wegen en ook de eerder genoemde beperkingen gelden.
Resultaatmeting
In het mandaat wordt de SRSG tevens verzocht om een plan voor
VN-brede steun aan vredesopbouw op te stellen. Consultaties over
prioriteiten, benchmarks en indicatoren zijn gaande, onder andere met de
Zuid-Sudanese overheid, VN-organisaties in Zuid-Sudan en de Wereldbank. De SGVN heeft in zijn rapportage aan de Veiligheidsraad aangekondigd dat een plan op zijn vroegst in zijn volgende rapportage in maart
2012 kan worden verwacht. Een weerslag van dit plan zal worden
meegenomen in de jaarlijkse verslaglegging aan de Kamer.
De interne VN-procedures voor result-based budgeting zijn op UNMISS
van kracht. Missies moeten een eigen resultaatgericht budgettair
raamwerk opstellen, waarin uitkomsten, indicatoren en outputs zijn
opgenomen. Dat document wordt jaarlijks ter beoordeling voorgelegd aan
de VN-lidstaten in de Algemene Vergadering van de VN via de Vijfde
Commissie (Financiën).
Tot slot wordt, om de samenhang met andere VN-organisaties en
-programma’s te verbeteren, van elke VN-missie verwacht dat zij
gezamenlijk een Integrated Stategic Framework uitwerken. Hierin worden
meer algemene, strategische doelen gesteld en afspraken gemaakt over
tijdlijnen en verantwoordelijkheden. Dit raamwerk is volgens UNMISS
bijna voltooid. De SGVN evalueert op basis van deze documenten de
vooruitgang en rapporteert eens in de vier maanden aan de VN- Veiligheidsraad. De VN-Veiligheidsraad heeft overigens erkend dat de situatie in
Zuid-Sudan uiterst onvoorspelbaar is en dat UNMISS flexibel mag
omgaan met doelen en resultaten.
Gender
In het mandaat van UNMISS is ruime aandacht gegeven aan gendervraagstukken. Enkele voorbeelden uit resolutie 1996 zijn de expliciete
opdracht om taken uit te voeren in verband met resolutie 1325, de
opdracht aan de missie om participatie van vrouwen te bevorderen in
onderhandelingen en besluitvorming, de opdracht tot het incorporeren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 521, nr. 177

3

van gender deskundigheid in de eigen staf, deze eigen staf te trainen, en
vrouwelijke «beschermingsadviseurs» te benoemen. De VN heeft hiervoor
in de UNMISS-begroting specifieke middelen gereserveerd.
Nederlandse bijdrage
De Nederlandse personele bijdrage is integraal onderdeel van de
VN-missie en zal worden ingezet volgens de taken en prioriteiten van
UNMISS. UNPOL is onderdeel van het civiele deel van UNMISS en houdt
zich bezig met de opbouw van het politieapparaat. Daarnaast houdt het
civiele deel zich onder meer bezig met demobilisatie, re-integratie,
mensenrechten en gender. Het militaire deel heeft als taak de Zuid-Sudanese regering te steunen bij het creëren en handhaven van een veilige en
stabiele omgeving waarin de VN en andere organisaties kunnen werken.
Bovendien kunnen de militairen van UNMISS worden ingezet om het
overige personeel van UNMISS te beschermen.
De Nederlandse bijdrage richt zich vooral op civiele capaciteitsopbouw.
De Nederlanders krijgen geen executieve taken. De Nederlandse bijdrage
aan UNMISS is als volgt samengesteld:
1. Een bijdrage aan het civiele politiedeel UNPOL met vijftien marechaussees en vier civiele politiefunctionarissen op nog te bepalen locaties.
Zij worden ingezet voor het adviseren, opleiden en begeleiden
(monitoren) van de Zuid-Sudanese politie ten behoeve van algemene
politietaken en specialismen, zoals onderzoekstechnieken, en wat
betreft marechaussees ten behoeve van grensbewakings- en immigratietaken. Zij gaan adviseren en assisteren bij het ontwikkelen van
strategische plannen, het ontwikkelen van operationele procedures en
trainingsprogramma’s, en zij begeleiden de implementatie hiervan.
Daarnaast geven zij training-on-the-job en worden zij ingezet voor
nader te bepalen projecten voor capaciteitsopbouw. Eén van de vier
civiele politiefunctionarissen is aangeboden voor een staffunctie in
UNPOL of voor de advisering van een state police commissioner.
2. Er is overleg met UNMISS over de mogelijkheid om twee tot drie
civiele deskundigen, bijvoorbeeld op het gebied van rechtsstaatontwikkeling, te detacheren.
3. Zeven militaire stafofficieren in de hoofdkwartieren in Juba. Twee
militairen worden geplaatst in het civiele hoofdkwartier van de missie
en vijf in het daaraan ondergeschikte militaire Force Headquarters. Eén
van deze militairen heeft de functie van juridisch adviseur. Hij zal
optreden als Senior National Representative (SNR) en erop toezien dat
de Nederlanders conform de Nederlandse richtlijnen optreden.
4. Twee military liaison officers (MLO’s) op een nog te bepalen locatie. Zij
onderhouden lokaal contacten met het Zuid-Sudanese leger ten
behoeve van de informatiepositie van UNMISS.
De totale Nederlandse bijdrage bestaat uit maximaal dertig personen, op
een totaal van zevenduizend militairen, negenhonderd politiefunctionarissen en drieduizend civiel personeel. De missie is in opbouw en
verwacht in de zomer van 2012 volledig operationeel te zijn. Er is op dit
moment ongeveer vijfenvijftighonderd geüniformeerd personeel (militair
en politie) ontplooid. Het aantal civiele medewerkers bedraagt nu
ongeveer tweeduizend (internationale staf, lokale staf en vrijwilligers).
Beveiliging Nederlands personeel
UNMISS is verantwoordelijk voor de beveiliging van het eigen personeel.
Deze beveiliging van locaties wordt uitgevoerd door het UN Department
of Safety and Security, indien nodig aangevuld met eigen gewapende
eenheden. De Nederlandse regering beoordeelt deze beveiliging mede
gezien de geringe dreiging voor UNMISS als voldoende. UNMISS is ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 521, nr. 177

4

verantwoordelijk voor evacuatie van het personeel. De evacuatieplannen
van de vorige missie UNMIS zijn hiervoor de basis en worden waar nodig
geactualiseerd. De VN heeft gemeld over voldoende transportcapaciteit
over de grond en via de lucht te beschikken om een evacuatie uit te
voeren. In geval van acute nood kan bovendien de militaire capaciteit van
UNMISS worden ingezet.
De Nederlanders zullen, zoals gebruikelijk in VN-operaties, niet gewapend
optreden en ook niet deelnemen aan acties op het moment dat UNMISS
geweld moet gebruiken voor de bescherming van de burgerbevolking. De
VN heeft er voor gekozen personeel met niet-executieve taken ongewapend te laten optreden. Alleen voor de bescherming van het personeel en
de bescherming van de burgerbevolking kunnen gewapende militairen
worden ingezet, mocht UNMISS daartoe besluiten.
De dreiging voor het Nederlandse personeel tijdens de uitvoering van hun
werkzaamheden zal in beginsel beperkt zijn. Gezien a) deze beperkte
dreiging voor UNMISS b) het non-executieve karakter van de functies die
de Nederlanders vervullen en c) de bescherming van het Nederlandse
personeel door gewapende VN-militairen acht de Nederlandse regering
de ongewapende inzet van het Nederlandse UNMISS-personeel verantwoord. UNMISS volgt de veiligheidssituatie nauwgezet. Indien de
dreiging toeneemt, kan UNMISS er voor kiezen de beveiliging te verhogen
of de bewegingsvrijheid van het personeel te beperken. In het uiterste
geval wordt tot evacuatie overgegaan. Ook de Nederlandse regering volgt
de veiligheidssituatie doorlopend. De Nederlandse regering behoudt de
mogelijkheid het Nederlandse personeel uit de missie terug te trekken.
In Zuid-Sudan geldt een verhoogd medisch risico, vanwege diverse
tropische ziekten, terwijl de medische faciliteiten vaak ontoereikend zijn.
UNMISS beschikt over eigen medische faciliteiten en de nodige transportcapaciteit om zieken en gewonden te kunnen vervoeren. De Nederlandse
regering is voornemens extra aandacht te besteden aan de medische zorg
en omstandigheden voor medewerkers op mogelijk moeilijk te bereiken
locaties. Nederlands personeel wordt vooraf medisch onderzocht en in de
voorbereiding wordt extra aandacht besteed aan medische risico’s.
Bovendien worden de militairen en civiele politiefunctionarissen voorzien
van aanvullende medische middelen en verbindingsapparatuur. Om de
risico’s verder te beperken heeft Nederland bij de VN een voorbehoud
gemaakt voor de plaatsing van personeel. Nederlands personeel zal niet
worden geplaatst op bases die een gevaar opleveren voor de gezondheid
vanwege de afgelegen locatie of de primitieve leefomstandigheden.
Bovendien worden altijd ten minste twee Nederlanders tegelijk op een
locatie geplaatst.
Nederland: Geïntegreerde benadering in Zuid-Sudan
De Nederlandse inzet in Zuid-Sudan is gestoeld op een geïntegreerde
benadering met veiligheid, politieke stabiliteit en ontwikkeling in hun
onderlinge samenhang. De diplomatieke inzet is voornamelijk gericht op
ondersteuning van de onderhandelingen tussen Noord en Zuid, gefaciliteerd door Mbeki. Verder volgt de Nederlandse inzet drie sporen. Ten
eerste, het stabiliseren en de-escaleren van conflictsituaties. Vooral
UNMISS (en de Nederlandse bijdrage daaraan) speelt op dit spoor een
belangrijke rol. Ten tweede, het consolideren van de bereikte stabilisatie,
door middel van het opbouwen van capaciteit in de veiligheidssector. Hier
kan Nederland met het bilaterale OS-speerpunt «veiligheid en rechtsorde»
(zie onder) een bijdrage leveren. Ook via UNMISS (o.a. de Nederlandse
UNPOL) zullen hier een belangrijke bijdrage leveren. Ten derde, het
voorkomen van terugval door het aanpakken van de onderliggende
oorzaken, waarbij toegang tot natuurlijke hulpbronnen als water en land

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 521, nr. 177

5

vaak een rol spelen. Nederland kan op dit spoor vooral iets betekenen in
het domein van voedselzekerheid en de watersector, de andere twee
speerpunten in het ontwikkelingsbeleid ten aanzien van Zuid-Sudan. In
het kader van deze geïntegreerde benadering streeft de regering ernaar,
waar mogelijk en in overleg met de VN-missie, Nederlands UNMISS
personeel daar in te zetten waar ook bilaterale (ontwikkelings-)activiteiten
worden ontplooid.
Voor het partnerland Zuid-Sudan heeft de Nederlandse ambassade in
Juba in het najaar van 2011 een meerjarig strategisch plan opgesteld voor
de periode 2012–2015. De doelstelling van dit plan is om via gerichte
interventies de stabiliteit te versterken, de staatsopbouw te ondersteunen
en de economische ontwikkeling te stimuleren. Nederland richt zich
hierbij vooral op de drie speerpunten voedselzekerheid, waterbeheer en
veiligheid en rechtsorde. De uitgangspunten voor deze interventies
vormen de behoeften van de Zuid-Sudanese regering en de rol die andere
internationale partners op deze terreinen vervullen. De komende maanden
worden die doelstellingen in concrete programma’s vertaald. Voor 2012 is
in beginsel EUR 58 miljoen beschikbaar voor wederopbouwprogramma’s.
Met ondersteuning van NGO’s en humanitaire hulp komt het totale budget
dat in 2012 voor Zuid-Sudan beschikbaar is op EUR 75 miljoen.
In de drie speerpunten van het bilaterale programma zal gelijke behandeling van mannen en vrouwen volledig worden geïntegreerd, waarbij de
rol van vrouwen in vredesopbouw en conflictbeheersing bijzondere
aandacht krijgt. Ook nu is dat reeds het geval, onder andere via UNHCR,
UNFPA en IOM.
Vooral op het terrein van voedselzekerheid en waterbeheer wordt bezien
op welke wijze Nederlandse kennisinstellingen en het bedrijfsleven
kunnen worden betrokken bij de ontwikkeling van Zuid-Sudan. Van 10 tot
en met 13 oktober jl. vond op verzoek van de ambassade in Juba een
handelsmissie naar Zuid-Sudan plaats. Aan deze missie, die werd geleid
door Agnes van Ardenne, namen 22 Nederlandse bedrijven deel, waarvan
de helft op het terrein van veeteelt en land- en tuinbouw. De missie was
vooral bedoeld om Nederlandse bedrijven kennis te laten maken met de
mogelijkheden in Zuid-Sudan. Een aantal bedrijven onderzoekt momenteel de mogelijkheid om gezamenlijk in de veeteelt- en zuivelsector te
investeren in de vorm van voedselketenbeheer.
De minister van Buitenlandse Zaken,
U. Rosenthal
De minister van Defensie,
J. S. J. Hillen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 521, nr. 177

6