Wetenschaps,
Technologie &
Innovatie
Indicatoren
Resumé WTI2

Een publicatie in opdracht van het Ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Directie Onderzoek
en Wetenschapsbeleid

Auteurs:
Pim den Hertog (Dialogic)
Cor-Jan Jager (Dialogic)
Arthur Vankan (Dialogic)
Robbin te Velde (Dialogic)
Jaap Veldkamp (Dialogic)
Dag W. Aksnes (NIFU)
Gunnar Sivertsen (NIFU)
Thed van Leeuwen (CWTS)
Erik van Wijk (CWTS)

Publicatienummer:
2010.056-1434

Utrecht, december 2014
Meer informatie over WTI2 kunt u vinden op onze
interactieve website www.wti2.nl.

Grafisch ontwerp: Teatske sanne

Wetenschaps,
Technologie &
Innovatie
Indicatoren
Resumé WTI2

2014

Inhoudsopgave
Inhoudsopgave
1.	  Inleiding
2. 	Financiering
3.	  Investeringen
4.	  Human Capital
Opleidingsniveau
R&D-personeel en onderzoekers
Mobiliteit
5.	  Samenwerking
6.	  Output
Geslaagden en promoties
Publicatie-output
Patenten
Innovatie
7.	  Outcome
Wetenschapssysteem
Innovatiesysteem
8.	  Samenvatting en slotopmerkingen
Bijlage 1 | nieuwe indicatoren vanaf 2013

5
7
11
21
26
26
27
31
33
38
38
39
47
49
51
51
53
55
58

Resumé WTI2

1. Inleiding
Het Nederlandse Wetenschap, Technologie en Innovatie (WTI) systeem is met enige regelmaat
onderwerp van analyse en debat. Verschillende actoren spreken zich uit over (aspecten van) het
Nederlandse WTI-systeem. Vaak wordt daarbij de relatie tussen de (in internationaal perspectief)
bescheiden investeringen in het Nederlandse WTI-systeem en de op deelgebieden goede tot soms
excellente prestaties van het WTI-systeem genoemd. Een kleine, niet uitputtende bloemlezing
illustreert dit (zie ook box 1).
-- In haar studie ‘Naar een lerende economie’ (2013) constateert de Wetenschappelijke
Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) dat de verhouding tussen R&D en output goed is
in Nederland (p. 223) en komt zij met een breed pleidooi voor een lerende economie. Zij
omschrijft dit als “een economie die gebaseerd is op het aanpassings- en absorptievermogen van alle individuen, bedrijven, organisaties en overheden” (p. 229).1
-- In een brief aan de Minister van OCW geven elf CTOs van bedrijven, die gezamenlijk goed
zijn voor meer dan 50% van de bedrijfs-R&D in Nederland, aan dat “met name de kwaliteit en relevantie van de publieke kennisbasis en de bereidheid tot samenwerking met
het bedrijfsleven (groot en klein) wezenlijk zijn voor de keuze van de locatie van onze R&D
investeringen”. Zij bepleiten een integratie van nationale wetenschaps- en innovatieagenda’s tot een gezamenlijke agenda en noemen het belangrijk “kritisch te bezien of de huidige
prikkels in het systeem het gewenste gedrag teweeg brengen”.2
-- De AWT wijst in haar advies ‘Boven het Maaiveld’ uit april 2014 op de spanning die bestaat
tussen enerzijds volop meedraaien in de wetenschappelijke (wereld)top en stagnerende
middelen anderzijds. Zij bepleit nadrukkelijker te kiezen voor topwetenschap en te accepteren dat Nederland niet meer in alle internationale prominent gebieden actief kan zijn.3
-- Begin mei 2014 werd eveneens het ‘Interdepartementaal Beleidsonderzoek Wetenschappelijk onderzoek’ gepubliceerd. Hierin wordt onder andere geconstateerd dat het
1

Zie WRR (2013), Naar een Lerende Economie, Investeren in het verdienvermogen van Nederland, Amsterdam University
Press, Amsterdam.

2

Zie de brief van Prof. dr. Rob. J. Hamer namens de deelnemers CTO overleg van VNO-NCW aan de Minister van OCW
dd. 25 maart 2014.

3

7

AWT (2014), Boven het Maaiveld. Focus op wetenschappelijke zwaartepunten, Advies no. 86, AWT, Den Haag.

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 1. Inleiding

Nederlandse wetenschapsstelsel zeer goed presteert in termen van kwaliteit en productiviteit. Tegelijkertijd worden als aandachtspunten onder andere genoemd de door universiteiten ervaren financiële krapte, de versnippering van de tweede geldstroommiddelen, de
noodzaak om te komen tot slimme en strategische keuzes en samenwerking tussen instellingen en de balans tussen onderwijs en onderzoek die onder druk staat.4
-- Hans Clevers, president van de KNAW, vraagt zich in zijn jaarrede op 26 mei 2014 hardop
af waarom we zouden bezuinigen op iets (het wetenschapssysteem) dat we juist zoveel beter
doen dan vrijwel ieder land en spreekt de behoefte uit aan een Moeder van alle Agenda’s
als hij het heeft over de verwachte nationale wetenschapsagenda. Hij wijst vooral op de
noodzaak hoe we de beste wetenschappers voor Nederland kunnen opleiden en behouden
(excellente wetenschap, optimale faciliteiten en ruimhartige financiële ondersteuning).5
Op dezelfde bijeenkomst spreekt Rinnooy Kan over de hoge kwaliteit van de Nederlandse
systeemoutput gecombineerd met vooral de laatste jaren de “escalerende krenterigheid van
de verstrekker van middelen”6;
-- In juni 2014 stuurt een coalitie van KNAW, NWO, VSNU, Vereniging Hogescholen en
werkgeversorganisaties VNO-NCW en MKB Nederland een brief aan de ministers van OCW
en EZ, alsmede de staatssecretaris van OCW. Hierin refereren ze eerst aan een aantal
van bovengenoemde rapporten die voor Nederland laten zien dat Nederland tegen betrekkelijk bescheiden investeringen, uitstekende prestaties levert. Vervolgens constateren de
opstellers onder andere dat Nederland te weinig in onderzoek en innovatie investeert, dat
Nederland “inteert op zijn toekomst” (door te stoppen met het FES en de innovatieprogramma’s, en te bezuinigen op instrumenten voor het MKB en op het toegepaste onderzoek) en
dat extra investeringen noodzakelijk zijn.7
-- De beweging Science in Transition presenteert in juni 2014 (na een start eind 2013)
een eerste tussenbalans over het systeemfalen van huidige wetenschappelijke systeem en
benoemt zeven samenhangende zorgen ten aanzien van dit systeem. Zij spreekt zich onder
andere kritisch uit over bibliometrische beoordeling van kwaliteit en spreekt de wens uit
te komen tot alternatieve beoordelingen. In juni 2014 kwam zij met een stand van zaken
paper.8

4
5

Zie Ministerie van Financiën (2014), IBO Wetenschappelijk onderzoek, Den Haag.
Zie jaarrede van de president van de KNAW gehouden op 26 mei 2014, Laat wetenschap Werken, KNAW, Amsterdam,
p. 9.

6

Zie de toespraak Alexander Rinnooy Kan, Met de Kennis van Straks, Academiemiddag KNAW, 26 mei 2014.

7

Zie open brief van KNAW, MKB Nederland, NWO, VSNU, Vereniging Hogescholen en VNO-NCW aan de ministers van
OCW en EZ en de staatssecretaris van OCW dd. 23 juni 2014.

8

Zie Science in Transition (2013), Waarom de wetenschap niet werkt zoals het moet, en daar aan te doen is, position
paper 17 oktober 2013 (versie 2) en Science in Transition (2014), Science in Transition stand van zaken. Debat, beweging en aanbevelingen, zie www.scienceintransition.nl.

8

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 1. Inleiding

Box 1: OESO Review van het Nederlandse Innovatiebeleid (april 2014)
De OESO heeft recent op verzoek van de Ministeries van EZ en OCW het Nederlandse innovatiesysteem nader geanalyseerd.9 OESO doet onder andere de volgende vijf suggesties:
1. Boost innovation to meet economic and social challenges. Onder dit kopje geeft de OESO
aan dat Nederland weliswaar goed gepositioneerd is om haar ambitie te realiseren om tot
de top-5 kenniseconomieën wereldwijd te behoren, maar dat economische groei en concurrentiekracht in toenemende mate afhankelijk is van het behalen van productiviteitswinsten.
Die vergen innovatie. De OESO wijst op de goede uitgangspositie van Nederland hiervoor en
in het bijzonder op “[the] high quality of its human resources and excellent universities”.
Ze geeft echter tegelijkertijd aan dat “[…] further improvements in innovation policies and
performance” nodig zijn.
2. Enhance the benefits of the ’Topsectoren’ approach. De OESO spreekt zich enerzijds lovend
uit over het topsectorenbeleid. Deze is in de woorden van de OESO “[…] well suited to
achieve alignment of strategies and pooling of reserves”. Anderzijds wijst ze op mogelijkheden om de impact van het topsectorenbeleid te vergroten door nadrukkelijker MKB en
snelle groeiers erbij te betrekken en door “[…] extending coverage – or at least transferring
valuable experience and policy lessons – to other sectors with room for improvement in the
intensity, scope and ambition of their innovation activities”. Ook geeft de OESO aan dat
het topsectorbeleid er bij gebaat zou zijn als nieuwe mogelijke sterktes worden geïdentificeerd. Tenslotte waarschuwt de OESO er ook voor “[…] not to align a too large share of
public resources for fundamental research with the top sectors”.
3. Strengthen business capabilities for world-class innovation. Hier wijst de OESO op de
noodzaak om het aantal ondernemingen dat aan innovatie doet te vergroten. Op het punt
van de fiscale stimulering van R&D geeft de OESO aan dat het huidige systeem weliswaar
goed in elkaar steekt, maar ze suggereert ook een “rebalancing [of] the system with a sufficient focus on competitive, well designed direct support instruments”. Ook pleit ze voor
meer experimenteerruimte voor jonge innovatieve ondernemingen, inclusief verbeteringen
op het punt van regulering van productmarkten (vergunningen, arbeidsmarktregulering,
toegang financiering).
4. Maintain world-class public research, particularly in universities. De OESO roemt hier de
sterke research universiteiten en het aantal en de kwaliteit van wetenschappelijke publicaties en doet de volgende aanbeveling: ”[…] policy should continue to nurture high-quality
research performed in the public sector. This involves maintaining healthy funding streams
for fundamental research. Ten aanzien van de toegepaste wetenschappelijke instituten constateert OESO de trend naar meer competitive funding. De OESO waarschuwt dat “[…] universities and Applied Research Institutes require core funding to maintain a healthy knowledge base and to perform their primary roles in provision of skills and of public goods”.

9

9

Zie OESO (2014), OESO Reviews of Innovation Policy. Netherlands, OESO, Paris.

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 1. Inleiding

5. Improve valorization and skills. Hier spreekt de OESO enerzijds waarderende woorden over
de nadruk die gelegd wordt op commercialisering van onderzoek aan Nederlandse universiteiten, maar waarschuwt anderzijds dat dit niet mag afleiden van een andere belangrijke
bijdrage van universitair onderzoek, te weten de ontwikkeling van vaardigheden die ten
goede komen aan de economie als geheel. Ook wijst ze op de “[…] challenges in maintaining quality in tertiary education and responding to emerging labour market needs” waar
Nederland mee geconfronteerd is. Profilering en specialisatie kunnen volgens de OESO
mogelijk bijdragen aan efficiency, maar volgens de OESO moet ook opgepast worden dat
geen witte vlekken ontstaan in de nationale afdekking van disciplines. Om tegemoet te
komen aan (veranderende) eisen van de arbeidsmarkt pleit ze voor coördinatie van de
Human Capital agenda’s van de topsectoren en het Techniekpact.
Juist als er discussie is over het Nederlandse WTI-systeem en het Ministerie van OCW een
nieuwe wetenschapsvisie presenteert, is het essentieel om de belangrijkste feiten ten aanzien
van datzelfde WTI-systeem op een rij te zetten en in internationaal perspectief te plaatsen. Het
WTI2-resumé voorziet hierin.10 We hebben een selectie van indicatoren uit het WTI2-dashboard
gemaakt die tezamen een beeld geven van de positie van Nederland ten opzichte van referentielanden op enkele kernindicatoren. Daarnaast zoomen we in een aantal gevallen verder in op
een actor of deelthema waar we de aandacht op willen vestigen, maar waar geen internationaal
vergelijkende indicatoren voor beschikbaar zijn. Uiteraard geldt dat elke selectie van indicatoren
subjectief is. Niettemin hebben we ernaar gestreefd een zo objectief en actueel mogelijk beeld
te schetsen van enkele centrale ontwikkelingen in het Nederlandse WTI-systeem. We geven
weliswaar waar nodig duiding aan de gepresenteerde indicatoren, maar onthouden ons van een
inhoudelijke kwalificatie of advies op basis hiervan.
Het WTI2-dashboard en ook dit resumé hebben een logische structuur die is gebaseerd op de
economische groeitheorie11. Kernidee is dat er, om kennis te kunnen produceren, eerst moet
worden geïnvesteerd in onderzoek en mensen (C). We onderscheiden daarbij drie soorten actoren
in het WTI-systeem: hoger onderwijsinstellingen (universiteiten, universitaire medische centra
en hogescholen), publieke onderzoeksinstellingen en bedrijven. Voor investeringen dienen eerst
middelen (financiering, A) ter beschikking te worden gesteld. Kennis, opgedaan in onderzoek,
slaat zowel neer in publicaties (codified knowledge) als in mensen (embodied knowledge).
Menselijk kapitaal (C) heeft dus een dubbele rol. Het is zowel een input (investering, B) als een
output (geschoolde arbeidskrachten, E). De kwaliteit van de kennis die geproduceerd wordt – de
wetenschappelijke output (E) – leidt tot een bepaalde internationale positionering van de actoren (hoger onderwijsinstellingen, onderzoeksinstellingen, bedrijven). Dit is de outcome (F) van
de investeringen in het nationale WTI-systeem. Vanuit het resource-based perspectief bepaalt
de kwaliteit van de elementen (nodes) in het WTI-systeem (financiering, investeringen, menselijk kapitaal) de kwaliteit van de output en de uiteindelijke outcome van het systeem.12 Er ontbreekt dan nog één element in het geheel, namelijk de relaties tussen de elementen. Dit wordt
10

De website www.wti2.nl vormt de basis met altijd de meeste actuele stand van zaken van Nederland.

11

Zie o.a. Grossman, G. & E. Helpman (1991), Innovation and growth in the global economy, Cambridge MA: The MIT
Press.

12

‘Embodied knowledge’ is onderdeel van C: Human resources. Codified knowledge (artikelen, publicaties, patenten) is de
fysieke output van het systeem en is onderdeel van E: Output.

10

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 2. Financiering

afgedekt door de samenwerking tussen de actoren (D). De samenhang tussen de elementen is
in Figuur 1 weergegeven.
Figuur 1: Structuur van de WTI2-website en het beschrijvende rapport WTI2

B
B
B
Investeringen
Investeringen
Investeringen

Elementen

A
A
A
Financiering
Financiering
Financiering

E
E
E
Output
Output
Output

F
F
F
Outcome
Outcome
Outcome

C
C
HumanC recources
Human recources
Human recources

Relaties

D
Samenwerking

In de navolgende hoofdstukken komen deze zes elementen successievelijk aan de orde. Aan het
eind vatten we het beeld samen met een overzichtstabel en een samenvatting per element. De
overzichtstabel laat waar mogelijk de positie van Nederland ten opzichte van de WTI2-resumé
2012 zien. In dit afsluitende hoofdstuk formuleren we ook een aantal slotopmerkingen.

2. Financiering
Zoals we ook nog in het volgende hoofdstuk zullen zien, ligt de R&D-intensiteit (totale aandeel
R&D-investeringen in het BBP) van Nederland op een lager niveau dan de meeste referentielanden en ligt ze ook nog altijd onder het OESO gemiddelde. Echter, met de revisie van de
R&D-statistiek zoals in 2011 doorgevoerd door het CBS maken de R&D-uitgaven een sprong.
De traditionele achterstand ten opzichte van de referentielanden en het OESO gemiddelde is
enigszins ingelopen. Dit is het gevolg van een bescheiden autonome toename en een aanzienlijke aanpassing door de revisie. Met de revisie is niet alleen het R&D-begrip voor bedrijven met
R&D verbreed, maar worden ook de R&D-uitgaven van bedrijven met minder dan 10 werkzame
personen meegeteld.13 Daar staat tegenover dat tegelijkertijd de R&D-uitgaven van hoger onderwijsinstellingen strikter worden gemeten (dat wil zeggen de grondslag voor de bepaling van de
R&D-uitgaven is versmald). Echter, de “dubbele verbreding” bij R&D-uitgaven van bedrijven is
groter dan de “versmalling” bij de R&D-uitgaven van de hoger onderwijsinstellingen. Voor het
eerste jaar waar de nieuwe berekeningswijze is toegepast (2011) namen de R&D-uitgaven van

13

In de CBS publicatie ‘ICT, knowledge and the economy 2013 noemt CBS niet alleen een verruiming van het R&D-begrip
(waardoor ook bescheiden en incidentele R&D van bedrijven wordt meegenomen), het meenemen van R&D bij bedrijven
met minder dan 10 medewerkers, maar ook een aanpassing van de wijze waarop de steekproef is samengesteld (CBS,
2013, p. 157). Voor de schatting van de omvang van de R&D bij ondernemingen met minder dan 10 werknemers maakt
CBS gebruik van een koppeling van het CBS bedrijvenregister met de WBSO-database van Agentschap.nl / RVO (CBS,
2013, p. 160).

11

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 2. Financiering

bedrijven met €1.610 miljoen toe ten opzichte van 2010 (0,24% BBP).14 Van genoemde toename ter grootte van 0,24% BBP was 0,03 procentpunt autonome groei en 0,21 procentpunt te
herleiden tot de revisie. Voor de uitgaven aan R&D uitgevoerd door publieke kennisinstellingen
geldt dat de afname van 2010 op 2011 €359 miljoen bedroeg (0,08% van BBP), bestaande
uit een autonome groei van 0,02 procentpunt en een afname van 0,10 procentpunt door de
revisie van de R&D statistiek. Het totale effect, ofwel de sprong, die aan de revisie kan worden
toegerekend bedraagt dus 0,11% van het BBP – wat substantieel is. Met deze revisie zal zowel
in dit als ook in hoofdstuk 3 rekening moeten worden gehouden wanneer het gaat over R&Dcijfers en de ontwikkeling daarvan in de tijd.
Figuur 2 laat de totale R&D-uitgaven van Nederland naar financieringsbron voor de periode
1990-2013 zien.15 In deze cijfers is ook een recente herziening op het gebied van HO-cijfers
meegenomen. Meest opvallend is de bovengeschetste “sprong” van 2010 op 2011. Deze is
echter zoals boven al toegelicht in belangrijke mate optisch toe te schrijven aan de revisie van
de R&D statistiek door het CBS. Kijken we eerst naar de ontwikkeling van de vier in Figuur 2
onderscheiden financieringsbronnen dan valt het volgende op:
-- Vanaf 1994 is het aandeel van bedrijven groter dan het aandeel van de overheid in de
R&D-financiering. Het verschil tussen beide was aanvankelijk bescheiden maar is van
midden jaren negentig tot eind jaren negentig gegroeid naar een verschil van meer dan €1
miljard. Vervolgens is het verschil in 2007 opgelopen tot een verschil van €1,6 miljard
in het voordeel van de bedrijven. Aan het einde van het eerste decennium van deze eeuw
zien we het effect van de crisis die bijdroeg aan het teruglopen van het verschil tussen
R&D gefinancierd door de Nederlandse overheid (die bleef financieren) en bedrijven (waar
de R&D-financiering tijdelijk inzakten). Echter, hierna is de “wig” tussen beide opgelopen
naar een alltime high van €2,1 miljard in 2011.16 Deze wig is in 2013 weer afgenomen
naar €1,6 miljard.
-- De R&D-uitgaven van de overheid maakten een belangrijke sprong aan het begin van dit
millennium (plus ruim €500 miljoen). Vervolgens is de financiering geleidelijk gestegen
totdat een toename van €726 miljoen in de periode 2009-2013 heeft geleid tot een totaal
van €4,4 miljard overheidsfinanciering in 2013.
-- De overige nationale bronnen, waaronder de private non-profit fondsen, zijn gestaag gegroeid
tot bijna €550 miljoen in 2013. De toename is vooral sterk vanaf 2005.
-- De R&D-financiering uit het buitenland neemt sinds midden jaren ’90 (met het op stoom

14

Zie Ministerie van Economische Zaken (2013), Monitor bedrijvenbeleid: bedrijvenbeleid in beeld 2013, bijlage bij

15

Nota bene: indirecte maatregelen zoals belastingaftrek voor R&D-uitgaven zijn niet in deze uitgaven meegenomen. In

Voortgangsrapportage Bedrijvenbeleid 2013. Bedrijvenbeleid in volle gang, Den Haag, p. 20.
Nederland staan WBSO en RDA, de twee belangrijkste fiscale maatregelen voor 2014 voor €1.066 miljoen op de begroting,
waarvan €764 miljoen voor WBSO en €302 miljoen voor de RDA. Dit betreft beschikbare budgetten. Het gecombineerde budget van WBSO en RDA, waarvan integratie wordt onderzocht, ontwikkelt zich als volgt: 2015 (€1.040 miljoen); 2016 (€943
miljoen); 2017 (€928 miljoen) en 2018 (€928 miljoen). Zie Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 34000 XIII, nr. 2.
16

Overigens is pas in 2014 bekend geworden dat CBS ook werkt aan revisie van de Nationale Rekeningen en ook dit heeft
gevolgen voor de berekening van met name de R&D-uitgaven als percentage van het BBP of R&D intensiteit. Voor 2010 is
het BBP met €44,7 miljard naar boven bijgesteld (zie Mededeling CBS getiteld Revisie nationale rekeningen: Uitkomsten
voor het verslagjaar 2010, 6 maart 2014). In ICT, kennis en economie 2014 (CBS, 2014, p. 182) zijn inmiddels ook aangepaste R&D-uitgaven inclusief voorlopige (aangepaste) BBP cijfers opgenomen, evenals op CBS Statline.

12

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 2. Financiering

komen van de Europese onderzoeksprogramma’s, maar ook de verdere internationalisering
van het in Nederland gevestigde bedrijfsleven) steeds verder toe in omvang en groeit van
de vier financieringsbronnen relatief het hardst.
De meest recente cijfers voor R&D-uitgaven (na revisie) maken dat Nederland dichterbij haar doel
lijkt te komen om in 2020 2,5% van haar BBP te besteden aan R&D.17 Echter, deze “sprong”
is voor het grootste deel optisch van aard. De bijstelling naar boven van het BBP maakt dat de
R&D-intensiteit weer licht zal dalen (noemereffect). Als we kijken naar de totale R&D-uitgaven
als percentage van het BBP, daalt deze in 2012 op basis van de bijstelling van 2,10% naar
1,97% en in 2011 van 2,04% naar 1,90%. Op basis van de (voorlopige) cijfers voor 2013 ligt
dit percentage op 1,98%. Dit zijn de meest actuele cijfers die beschikbaar zijn voor Nederland
waarin zowel de revisie van de R&D-statistiek als de (voorlopig) gereviseerde BBP-cijfers zijn
gebruikt. Wat opvalt is dat de R&D-uitgaven in 2012 in vergelijking met 2011 zijn toegenomen
met ruim €370 miljoen. Deze toename komt voor het merendeel voor rekening van de overheid.
De R&D-uitgaven van hoger onderwijsinstellingen (universiteiten en hbo-instellingen) en het
(facultaire deel van) UMCs gezamenlijk loopt terug met circa €40 miljoen. We zien verder dat
de groei in R&D-uitgaven vooral bij de bedrijven plaats heeft. Bovenstaande maakt dat de doelstelling om in 2020 2,5% van het BBP te besteden aan R&D nog altijd een doelstelling is die
jaar op jaar fors groeiende R&D-uitgaven zal vergen.
Figuur 2: Verdeling totale R&D-uitgaven (x €mln.) van Nederland naar financieringsbron voor de periode 1990-2013
14.000

Miljoen euro

12.000
10.000
8.000
6.000
4.000
2.000
0
'90 '91 '92 '93 '94 '95 '96 '97 '98 '99 '00 '01 '02 '03 '04 '05 '06 '07 '08 '09 '10 '11 '12 '13
Bedrijven

Overheid

Overig nationaal

Buitenland

Bron: CBS. Bewerking Dialogic/Rathenau.

Echter, financiering van R&D en feitelijke plaats van uitvoering van R&D kunnen verschillen. Er
zijn verschillende onderlinge financieringsstromen. Een deel van de private R&D-financiering
wordt bijvoorbeeld besteed buiten bedrijven. Zo bedraagt het aandeel van publiek onderzoek
dat privaat wordt gefinancierd in Nederland bijna 9% in 2011. Van de referentielanden is in
2011 alleen in Duitsland (bijna 12%) en België (bijna 9.5%) het aandeel van private financiering in publiek onderzoek hoger dan in Nederland (9%).18 Opmerkelijk is wel dat hoge aandeel
in Nederland ten opzichte van het vorige WTI2 Resumé snel is gedaald, want in 2009 bedroeg
17

Zie http://www.government.nl/documents-and-publications/publications/2014/01/20/enterprise-policy-at-full-speed.html.
Een reden om het doel op 2,5% en niet op de welbekende 3% van het BBP te zetten is de sectorstructuur van de
Nederlandse economie. Die wordt gekenmerkt door een relatief kleine high-tech maakindustrie en een aanzienlijke dienstensector, die per definitie minder (technologische) R&D kent.

18

13

Figuur is hier niet apart weergegeven, zie http://www.wti2.nl/financiering/nederlands-innovatiesysteem-2/aandeel-bedrijven

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 2. Financiering

dit percentage nog 14%. Nemen we als uitgangspunt private R&D en de wijze waarop dit gefinancierd wordt dan geldt voor alle landen uiteraard dat bedrijven zelf de belangrijkste financieringsbron zijn. Niettemin zijn er opmerkelijk verschillende tussen landen in de mate waarin de
overheid en het buitenland bedrijfs-R&D financieren. Voor Nederland geldt dat in 2011 respectievelijk 13,5% en 3,9% van de R&D-uitgaven van bedrijven werd gefinancierd door respectievelijk buitenland en de overheid.19 De eerste is vrij gemiddeld in de set van referentielanden.
Het aandeel van de overheid in de directe financiering van R&D-uitgaven van bedrijven is in
internationaal vergelijk bescheiden. Van de referentielanden scoren Australië, Canada, Japan,
Denemarken, Finland en Zwitserland lager.
Figuur 3 plaatst de R&D-financiering in internationaal perspectief. Nederland kent in vergelijking met de meerderheid van de referentielanden ‒ samen met landen als Canada, Ierland,
Noorwegen, Oostenrijk en het Verenigd Koninkrijk – lage niveaus van privaat gefinancierde
R&D en derhalve relatief gezien hoge aandelen publiek (of anderszins) gefinancierde R&D.
In Nederland was in 2012 16,5% van de R&D-financiering afkomstig van financiering door
het buitenland en overige nationale bronnen (overwegend Private Non-Profit fondsen, zoals in
Nederland de collectebusfondsen).20
Figuur 3: Verdeling totale R&D-uitgaven naar financieringsbron, 2012
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

AUS

BEL CAN

CHI DEN
Bedrijven

DUI

FIN

Overheid

FRA

IER

JPN KOR NLD NOO OOS

Overige nationale bronnen

VK

VS

ZWE ZWI

Buitenland

Bron: OESO = Main Science and Technology Indicators. Bedrijven = Percentage of GERD financed by Business.
Enterprise. Overheid = Percentage of GERD financed by Government. Overige nationale bronnen = Percentage of GERD
financed by other national sources. Buitenland = Percentage of GERD financed by abroad.
Opmerkingen:
-- Referentiejaar is 2012, behalve voor Oostenrijk (2013), België, Duitsland, Frankrijk, Japan, Korea, Noorwegen,
Zweden (2011), Australië, Zwitserland (2008)
-- Voor Nederland is data van het CBS gebruikt, omdat deze accurater zijn dan de OESO-data.

19
20

Figuur is hier niet apart weergegeven, zie http://www.wti2.nl/financiering/bedrijven-3
Bij het aandeel R&D-financiering uit het buitenland lijken twee factoren met name van belang te zijn: de grootte van het
land (hoe groter het land hoe groter de binnenlandse markt hoe kleiner het aandeel buitenland) en de activiteit van buitenlandse bedrijven op de binnenlandse markt (share of value added under control by foreign affiliates). Het aandeel is
het hoogst voor kleine landen met een hoge mate van aanwezigheid van buitenlandse bedrijven. Overigens is de tweede
factor aan grote schommelingen onderhevig. Eén grote overname kan een fikse doorwerking hebben op de cijfers.

14

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 2. Financiering

Zoomen we vervolgens in op publiek gefinancierde R&D en bezien we in hoeverre deze thematisch dan wel generiek van aard is dan blijken de verschillen tussen landen aanzienlijk (zie
Figuur 4). Voor alle OESO-landen gemiddeld kan 54% van deze financiering aangemerkt worden
als generiek van aard. Dit blijft vrij constant tussen 2005 en 2010. Nederland kent een internationaal gezien relatief hoog aandeel generieke financiering. In 2010 kennen alleen Zweden
en Zwitserland een hoger percentage. Ook Denemarken kent een hoog aandeel, hoewel dat iets
terugloopt ten opzichte van 2005. Opmerkelijk is dat grote Europese landen als het Verenigd
Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk en nog sterker de Verenigde Staten juist een veel groter aandeel thematische financiering kennen. Dit heeft onder andere te maken met de grotere omvang
van de middelen voor defensieonderzoek. Er is geen uniforme trend waarneembaar naar meer
of minder thematische financiering across the board.
Figuur 4: Aandeel generieke financiering van publiek gefinancierde R&D, 2005 en 2010 (of laatst beschikbare jaar)21
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

AUS BEL CAN DEN DUI FIN FRA
2005

IER

ITA JPN NLD NOO OOS SPA TSJ

VK

VS

ZWE ZWI

2010 or latest year available

Bron: OESO STI Outlook 2012.
Opmerking: Voor de bepaling van eerst generieke funding en dus thematische funding wordt de Government budget
appropriations and outlays for R&D (GBAORD) als uitgangspunt genomen. Tot de generieke funding wordt gerekend de
general university funds (block grants aan de instellingen van hoger onderwijs met een zekere R&D component) en niet
thematisch geoormerkt GBAORD, in de regel onderzoeksprogramma gericht op kennisontwikkeling in zijn algemeenheid.
De resterende GBAORD wordt verondersteld thematische financiering te betreffen (zie OESO STI Outlook, p. 426).

In Figuur 5 kijken we meer specifiek naar de wijze waarop nationale overheden het uitvoeren
van R&D door bedrijven stimuleren. Daarbij hanteren we een split tussen directe financiering
versus indirecte steun van R&D langs fiscale weg (in Nederland via de WBSO en de RDA). Wat
opvalt is in de eerste plaats dat landen sterk verschillen in de mate waarin zij sowieso R&D bij
bedrijven langs directe dan wel indirecte weg faciliteren. Landen die duidelijk meer “doen” dan
Nederland zijn Verenigde Staten, Korea, Frankrijk, België en Canada. De meerderheid van de
hier weergegeven landen “doet” minder dan Nederland. Binnen deze set van referentielanden
behoort Nederland tot de landen die bovengemiddeld op een directe dan wel indirecte manier
R&D bij bedrijven steunen. Kijken we vervolgens naar de balans waarin die R&D bij bedrijven
21

Het betreft hier een eenmalige indicator die vooralsnog niet systematisch wordt verzameld maar wel degelijk interessant is. We nemen hem om die reden wel op in het Resumé 2014, maar niet in de standaardset van indicatoren in het
WTI2-dashboard.

15

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 2. Financiering

door de overheid wordt gefinancierd dan kunnen we constateren dat er weliswaar enkele landen
zijn die relatief (nog) sterker van fiscale instrumenten gebruik maken om R&D bij bedrijven te
bevorderen dan Nederland (Canada, Australië, België) maar dat Nederland relatief sterk leunt
op fiscale stimulering. Dat is opmerkelijk omdat in het publieke en politieke debat vooral de
meer directe vormen van R&D-stimulering bij bedrijven (zoals belangrijke onderdelen van het
Topsectorenbeleid) onderwerp zijn van discussie.

0,45%
0,40%
0,35%
0,30%
0,25%
0,20%
0,15%
0,10%
0,05%
0,00%

Indirecte financiering door
overheid van BERD door
R&D belastingregelingen

ZWE

ZWI (2008)

VK

VS

TSJ

SPA (2010)

NOO

OOS

KOR

NLD

ITA

JPN

IER (2010)

FIN

FRA

DUI

DEN

CAN

CHI (2009)

BEL (2010)

Directe financiering door
overheid van BERD
AUS (2010)

% BBP

Figuur 5: Directe en indirecte overheidsfinanciering van R&D voor het bedrijfsleven als percentage van het BBP, 201122

Bron: OESO STI scoreboard 2013.

Al in het WTI2-resumé 2012 constateerden we dat bij de publieke financiering van onderzoek
bij Nederlandse bedrijven sprake is van een duidelijke verschuiving van specifieke (sector- of
industriegerichte) naar generieke (economie brede) financiering. De sterke toename van de
WBSO-financiering – een vorm van indirecte steun – speelt hier een belangrijke rol. Het niveau
van toegekende WBSO lag jarenlang tussen de €350 en €450 miljoen, maar is sinds 2009 sterk
gestegen, van €700 miljoen tot €980 miljoen in 2011. Overigens gaat het bij deze stijging van
het budget om een tijdelijke verhoging.
Vanaf 2012 is het middels de RDA (die te zien is als een uitbreiding van de WBSO) ook mogelijk
om een deel van de investeringen in (huur van) apparatuur, materialen en vaste activa als een
laboratorium af te trekken van de vennootschaps- of de inkomstenbelasting.23 De WBSO heeft
alleen betrekking op (vermindering afdracht van) loonbelasting van R&D–medewerkers. Te zien
is dat weliswaar de omvang van de WBSO na 2011 wat afneemt, maar dat dit gecompenseerd
wordt door de RDA die in 2014 een beschikbaar budget van €302 miljoen kent om daarna vrij
snel terug te lopen. Zo heeft EZ voor 2015 €238 miljoen, voor 2016 €131 miljoen en vanaf
2017 €126 miljoen budget beschikbaar voor deze regeling.

22

Voor deze indicator geldt eveneens dat het gaat om een experimentele indicator die nog niet systematisch wordt bijgehouden en waar een (zeer) aanzienlijke bijsluiter geldt, zie STI scoreboard (http://dx.doc.org/10.1787/888932891112).
Om deze redenen is de indicator ook niet opgenomen in de WTI2-dashboard.

23

De RDA is deels in de plaats gekomen van de meer directe R&D steun in de vorm van het (geleidelijk aflopende) FESprogramma en innovatieprogramma’s die zijn vervangen door het Topsectorenbeleid waarbij veel minder sprake is van
directe R&D steun aan bedrijven.

16

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 2. Financiering

Figuur 6: Ontwikkeling (begrote) omvang fiscale instrumenten (WBSO en RDA) voor R&D en innovatie voor de periode
1999-2018
1.200
Miljoen euro

1.000
800
600
400
200
0

'99 '00 '01 '02 '03 '04 '05 '06 '07 '08 '09 '10 '11 '12 '13 '14 '15 '16 '17 '18 '19
WBSO

RDA

Bron: Rathenau Instituut t/m 2012 op basis van Agentschap NL. De periode 2013-2019 is afkomstig van de begroting van EZ.
Opmerking: De onderuitputting van de RDA voor 2012 en 2013 zijn toegevoegd aan het budget voor 2015 respectievelijk 2016.

We hebben nu een beeld van de overall financiering van R&D, ook in internationaal perspectief.
We hebben ook vastgesteld dat Nederland relatief veel generieke R&D-financiering kent en voor
wat betreft de R&D ondersteuning richting bedrijven relatief sterk kiest voor stimulering langs
fiscale weg. Tenslotte kijken we hieronder naar de R&D-financiering zoals die plaats heeft via
TNO, de GTIs, NWO en de KNAW.
Voor de grootste instelling voor toegepast onderzoek TNO (zie Figuur 7) geldt dat de optelsom van
basis- en doelfinanciering gecombineerd met de opdrachten voor publieke en private opdrachtgevers sinds 2008 geleidelijk aan terugloopt tot een niveau van €456 miljoen in 2013. Het
aandeel van basis- en doelfinanciering lijkt daarbij over diezelfde periode eerder toe dan af te
nemen en schommelt opgeteld lange tijd rond de €190 miljoen per jaar. Opmerkelijk is verder
dat sinds 2001 het aandeel van opdrachten publiek geleidelijk aan toeneemt en het aandeel
van opdrachten privaat geleidelijk aan afneemt. Zo bedroeg de financiering uit private opdrachten in 2001 nog €233 miljoen en is die geleidelijk aan teruggelopen tot €163 miljoen in 2013.
Figuur 7: Omzet TNO, 1990-2013
600

Miljoen euro

500
400
300
200
100
0

'90 '91 '92 '93 '94 '95 '96 '97 '98 '99 '00 '01 '02 '03 '04 '05 '06 '07 '08 '09 '10 '11 '12 '13
Basisfinanciering

Doelfinanciering

Opdrachten publiek

Opdrachten privaat

Bron: Jaarverslagen TNO.
Opmerking: Omzet = Jaarverslag>Totaalomzet, Omzet opdrachten private sector = Jaarverslag>Contractonderzoek>
Opdrachten privaat, Omzet opdrachten publieke sector = Jaarverslag>Contractonderzoek> Opdrachten publiek,
Doelfinanciering = Jaarverslag>Doelfinanciering. De cijfers hebben alleen betrekking op de organisatie TNO en niet op
de geconsolideerde cijfers.

17

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 2. Financiering

De GTIs laten een wat stabieler beeld zien, waarbij de totale financiering geleidelijk aan is
gegroeid. Zo bedroeg de financiering in 2000 nog bijna €230 miljoen om vanaf 2009 uit te
komen op een niveau van rond de €350 miljoen per jaar. De verhouding tussen basis- en doelfinanciering en opdrachten uit de markt (inclusief de overheid) blijft door de tijd grotendeels
gelijk: de basis- en doelfinanciering “ademen mee” met de totale financiering. Anders gesteld:
een bepaald niveau van basis- en doelfinanciering lijkt het mogelijk te maken om een bijpassende hoeveelheid opdrachtfinanciering te genereren.
Figuur 8: Omzet GTIs, 1990-2013 (in €mln.)
400
350
Miljoen euro

300
250
200
150
100
50
0

'90 '91 '92 '93 '94 '95 '96 '97 '98 '99 '00 '01 '02 '03 '04 '05 '06 '07 '08 '09 '10 '11 '12 '13
Basis/doel

Opdrachten

Overig

Bron: Jaarverslagen en opgave OCW.
Opmerkingen:
-- Bij NLR ontbreken de uitgesplitste gegevens van publieke of private opdrachten. Voor NLR is daarom het gemiddelde
genomen van ECN, MARIN en Deltares.
-- Voor de periode 1990-2007 zijn de omzetcijfers van het Waterloopkundig Laboratorium en GeoDelft meegenomen.
-- Voor ECN is voor de data 2013 de data van 2012 gebruikt.

Eind 2014 en in 2015 zal meer duidelijkheid moeten ontstaan over de positionering van TNO
en de GTIs in het Nederlandse wetenschaps- en innovatiesysteem. In juli 2013 heeft het kabinet een visiedocument uitgebracht, waarin aanpassingen worden voorgesteld in de werkwijze en
aansturing om zo de effectiviteit en efficiëntie van de zogenaamde TO2-instituten (Toegepast
Onderzoek Organisaties) te vergroten.24 Daarmee wint een oude discussie over de Brugfunctie
van de TNO en de GTIs aan actualiteit.25 Het kabinet stelt dat nieuwe en meer samenhangende werkwijzen in de programmering en uitvoering van het onderzoek gewenst zijn, met name in
het verband van de Topsectoren. De positionering ten opzichte van de andere (private) partijen
in het innovatiesysteem dienen bovendien verder aangescherpt te worden om ongewenste concurrentie te voorkomen. De volgende vijf speerpunten zijn daartoe opgesteld: (1) aangescherpte
positionering van de instituten ten opzichte van private kennisaanbieders; (2) focus op meerjarige privaat-publieke samenwerking binnen topsectoren; (3) minder vaste financiering, meer
competitieve financiering afhankelijk van kwaliteit en impact; (4) sturen op kwaliteit en impact
van de instituten; (5) uniformering in de uitvoering en organisatie.

18

24

Ministerie van EZ (2013). Visie op het toegepaste onderzoek, 5 juli 2013.

25

Ad hoc Commissie ‘brugfunctie TNO en GTI’s’ (2004). De kracht van directe verbindingen. (Commissie Wijffels).

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 2. Financiering

Het kabinet heeft de zes toegepaste onderzoeksinstituten gevraagd om met een gezamenlijk strategisch kader te komen voor de periode 2015-2018. Dit kader is 2 juni jongstleden aan het kabinet overhandigd. Een maand later kwam het kabinet met een reactie.26 Het gezamenlijke kader
wordt door het kabinet gezien als een belangrijk fundament om kansen op synergie tussen de
instituten te vergroten. In 2015 zal daartoe een evaluatie van de instituten in brede zin worden
afgerond. Hierbij zal de kwaliteit en impact van de kennis, die met de Rijksbijdrage wordt gefinancierd ten behoeve van topsectoren en maatschappelijke thema’s, nader worden onderzocht.
Voor de tweede geldstroomfinanciering is de budgettaire ontwikkeling van NWO interessant. In
2012 is NWO overgaan op een verplichtingenstelsel. Dit betekent dat uitgaven in de lasten worden opgenomen op het moment dat NWO een financiering toekent, in plaats van op het moment
waarop NWO deze subsidie daadwerkelijk uitbetaalt. Op deze manier biedt NWO meer inzicht
in haar kernactiviteit: de financiering van onderzoek en onderzoeksinfrastructuur. Vanwege deze
stelselwijziging is het echter niet mogelijk om de verdeling van de NWO-middelen vanaf 2012
te vergelijken met de jaren daarvoor. Onderstaande tabel laat daarom de verdeling van de NWOmiddelen vanaf 2012 en 2013 zien.
In 2012 en in 2013 investeerde NWO met haar partners respectievelijk €756 en €735 miljoen
in wetenschappelijk onderzoek en onderzoeksinfrastructuur. In 2013 ging meer dan een derde
van dit bedrag naar programma’s voor talent en vrij onderzoek. Het grootste deel van de inkomsten van NWO was afkomstig van het ministerie van OCW (€618 miljoen) en van andere ministeries (€64 miljoen). Andere partners, zoals het bedrijfsleven, droegen in totaal €49 miljoen bij.
De bestedingen aan ‘Universitair onderzoek’ betreffen alleen de toekenningen van NWO-bureau
in Den Haag (exclusief STW, ZonMw en FOM) aan de universiteiten. In 2013 zijn deze toekenningen met circa €22 miljoen toegenomen ten opzichte van 2012. De toekenningen vanuit
STW, ZonMw en FOM aan universitair onderzoek zijn opgenomen onder instituten en overig.
Deze werden voor de stelselwijziging in 2012 meegenomen onder de NWO-bestedingen aan
universitair onderzoek.
Bij de KNAW zien we sinds 2009 een trend in de afname van het aandeel overige uitgaven – en
daarmee een toename van de financiering van activiteiten van de eigen instituten van de KNAW,
waaronder onderzoek en andersoortige activiteiten (zoals collectievorming).

26

DGBI-I&K /14067660. Kamerbrief van de Minister van Economische zaken betreffende de implementatie van de visie op
het toegepast onderzoek: Kabinetsreactie op het Strategisch Kader TO2 federatie en het Strategisch Plan TNO 2015-2018.

19

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 2. Financiering

800

200

600

150

Miljoen euro

Miljoen euro

Figuur 9: Besteding NWO (links) en KNAW (rechts) middelen

400
200
0

'12

100

0

'13

Universitair onderzoek

50

Instituten

'02 '03 '04 '05 '06 '07 '08 '09 '10 '11 '12 '13

Overig

Instituten

Overig

Bron: NWO.				
Bron: Jaarverslagen KNAW.
Opmerking: Budget = totaal van baten op exploitatierekening,
Instituten = overzicht baten voor jaar x per organisatieonderdeel,
Overig = Budget minus Instituten.

Tot slot kijken we in dit hoofdstuk naar een andere categorie financiering, te weten durfkapitaal. We moeten dan constateren dat het met de vaak genoemde klacht over het Nederlandse
innovatiesysteem – het gebrek aan beschikbaarheid van durfkapitaal (in termen van % BBP) –
in internationaal vergelijk minder slecht gesteld lijkt dan gedacht.27 Voor de meeste (Europese)
landen zoals opgenomen in onderstaande Figuur 10 geldt dat de afgelopen jaren sprake is van
een verminderde beschikbaarheid van durfkapitaal. De economische crises zal hier mede debat
aan zijn. Landen zoals Zweden en Finland die in voorgaande jaren duidelijk beter scoorden dan
Nederland zijn in 2012 op een met Nederland vergelijkbaar niveau terecht gekomen. De belangrijkste uitschieter in de (Europese!) set van referentielanden waarvoor gegevens beschikbaar zijn
is het Verenigd Koninkrijk. Als het gaat om beschikbaarheid van durfkapitaal is Nederland een
relatief stabiele middenmoter in vergelijking met de in Figuur 10 opgenomen referentielanden.
Figuur 10: Durfkapitaal als percentage van BBP28

0,30%

% BBP

0,25%
0,20%
0,15%
0,10%
0,05%
0,00%

BEL

DEN

DUI

FIN

FRA

IER

ITA

2008

NLD NOO OOS

SPA

TSJ

VK

ZWE

ZWI

2012

Bron: Innovation Union Scoreboard 2014.

27

We hebben deze indicator opgenomen in het rapport omdat het argument al jaren wordt genoemd, en omdat er nu (eindelijk) internationaal vergelijkbare data beschikbaar is (afkomstig uit de Innovation Scoreboard).

28

Om een eerlijke vergelijking tussen de landen te kunnen maken is het percentage gecorrigeerd voor de grootte van de
nationale economie (BBP). We hebben verder gebruik gemaakt van skewed en square root transformaties om de genormaliseerde waarden te kunnen berekenen.

20

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 3. Investeringen

3. Investeringen
De laatste twee decennia hebben zich wereldwijd enorme verschuivingen binnen WTI-systemen
voorgedaan.29 Het totale volume aan R&D-investeringen is tussen 2000 ($756 miljard) en 2011
($1.208 miljard) fors gestegen, het totaal aantal onderzoekers (fte) is gestegen van 4,5 naar 6,3
miljoen.30 Deze verschuiving komt grotendeels op het conto van Aziatische landen.31
In dit hoofdstuk kijken we naar de ontwikkeling van de R&D-intensiteit in Nederland in vergelijking met een aantal referentielanden. In de onderstaande figuren is deze ontwikkeling
grafisch weergegeven, eerst de totale R&D-uitgaven van een land (Figuur 11), vervolgens de
R&D-uitgaven door de private sector (Figuur 12) en tenslotte de R&D-uitgaven door de publieke sector (Figuur 13).
Figuur 11: Groei in R&D-uitgaven (totaal) en percentage R&D-uitgaven van het Bruto Binnenlands Product (BBP) ‒
referentielanden tegenover elkaar uitgezet
5,0%
4,5%

KOR
KOR

4,0%

R&D-intensiteit (%)

3,5%

ZWE
ZWE

3,0%
2,5%
2,0%
1,5%

FIN
FIN
JPN
JPN
ZWIZWI
FRA

CAN
CAN

DUI
DUI DNK
DNK
OOS
OOS
BEL
GEM
BELAUS
AUS
FRA
NLD
NLD
GEM

VKVK

VSVS

CHI
CHI

IER
IER

NOO
NOO

1,0%
0,5%
0,0%
-3%

-2%

-1%

0%

1%

2%

3%

4%

5%

6%

7%

Groei reële R&D uitgaven (%)
Bron: OESO. Bewerking Dialogic.
Opmerkingen:
-- OESO>Main Science and Technology Indicators. R&D intensiteit = GERD as a percentage of GDP (2012), Groei reële
R&D-uitgaven = GERD as a percentage of GDP (jaarlijkse groei 2012 t.o.v. gemiddelde 2004-2006 [=7 jaar]).
-- Referentiejaar is 2012, behalve voor Zwitserland (2008) (jaarlijkse groei 2008 t.o.v. gemiddelde 2004-2006 [=3 jaar])
en Australië (2010) (jaarlijkse groei 2010 t.o.v. gemiddelde 2004-2006 [=5 jaar]).
-- De stippellijnen geven het gemiddelde van de opgenomen landen weer.
-- De blauwe bol geeft de huidige positie weer, het grijze blokje de uitgangspositie. De lengte van de lijn geeft dan de
sterkte van de groei.
-- GEM geeft het OESO-gemiddelde weer.

29

Zie verder het WTI2 2012 rapport, deel B waarin uitgebreid is ingegaan op internationalisering (en specialisatie) van het

30

OESO, Main Science and Technology indicators. Voor totale R&D-investeringen is ‘GERD at constant prices and PPP$’

Nederlandse WTI-systeem.
genomen, en zijn ‘OESO total’ en de ‘non-OESO member economies’ bij elkaar opgeteld. Voor het aantal onderzoekers is
‘Total researchers (fte)’ genomen, en zijn dezelfde categorieën opgeteld.
31

21

Alleen al de R&D-uitgaven voor China groeide over de periode 2000 tot 2011 van $36,7 miljard tot $221 miljard.

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 3. Investeringen

Op de y-as staat steeds de R&D-intensiteit. Dat is de verhouding tussen het totaal van R&Duitgaven en het BBP. Op de x-as staat de verandering in R&D-intensiteit voor een bepaald jaar
ten opzichte van een reeks van voorafgaande jaren. Een stijging van de intensiteit kan dus ook
veroorzaakt worden door een relatieve afname van het BBP – of omgekeerd.32 Omdat de ontwikkeling van het BBP van jaar tot jaar soms aanzienlijk kan verschillen is hier als basis het gemiddelde van een aantal jaren genomen – niet één jaar omdat dat teveel een tijdsopname zou zijn.
Het beeld voor de totale R&D-investeringen ontwikkelt zich in vergelijking met de cijfers uit het
vorige WTI2-rapport cijfers in positieve zin. De bijdrage van HO-instellingen en publieke onderzoeksinstellingen ligt boven het internationale gemiddelde, maar zijn niet groot genoeg om de
(weliswaar enigszins teruglopende) achterstand in investeringen van bedrijven in R&D te compenseren. Nederland komt nu dichter bij het gemiddelde voor alle referentielanden. Toch is er
nog altijd een flink aantal landen met een aanzienlijk hogere score, ook in termen van groei van
reële R&D-uitgaven, zoals Duitsland, Oostenrijk, Denemarken, België en Ierland.
Kijken we vervolgens naar de ontwikkeling van de R&D-uitgaven voor de private sector (Figuur
12) dan is het belangrijk in acht te nemen dat deze figuur niet is gecorrigeerd voor de specifieke sectorstructuur van landen.33
Figuur 12: Groei in R&D-uitgaven van de private sector en percentage R&D-uitgaven van de private sector van het Bruto
Binnenlands Product (BBP) - referentielanden tegenover elkaar uitgezet
3,5%
KOR
KOR

R&D-intensiteit (%)

3,0%
FIN

2,5%

ZWE
ZWE

2,0%
1,5%
1,0%

CAN
CAN

JPN
JPN
FIN
ZWI
DUI
ZWIVS VS
OOS
OOS
DNK
DUI
GEM
BEL
BEL
FRA
AUS
AUS
NLD
VK
VK NLD
NOO
NOO

CHI
CHI
IER
IER

0,5%
0,0%
-6%

-4%

-2%

0%

2%

4%

6%

8%

10%

12%

Groei reële R&D uitgaven (%)

Bron: OESO. Bewerking Dialogic.
Opmerkingen:
-- OESO>Main Science and Technology Indicators. R&D-intensiteit = BERD as a percentage of GDP (2012), Groei reële

32

Naast de reguliere ontwikkeling van het BBP kan dit noemereffect ook worden beïnvloed door aanpassingen van BBP
achteraf. In maart dit jaar maakte het CBS bekend dat zij het BBP voor het verslagjaar 2010 met €44,7 miljard naar boven
had bijgesteld door revisie van de Nationale Rekeningen. Een deel van de bovenwaartse bijstelling is overigens het gevolg
van het feit dat R&D-uitgaven niet meer tot de lopende kosten, maar tot de investeringen worden gerekend!

33

In het WTI2 2012 rapport is uitgebreid aandacht besteed aan R&D-intensiteit en sectorstructuur. In dit rapport is in figuur
10 (p. 19) zowel de niet als wel gecorrigeerde R&D-uitgaven van bedrijven opgenomen. De OESO publiceert deze gecorrigeerde versie vooralsnog niet structureel en om die reden is ze in dit rapport niet opnieuw opgenomen.

22

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 3. Investeringen

R&D-uitgaven = BERD as a percentage of GDP (jaarlijkse groei 2012 t.o.v. gemiddelde 2004-2006 [=7 jaar]).
-- Referentiejaar is 2012, behalve voor Australië, Korea, Japan (2011) (jaarlijkse groei 2011 t.o.v. gemiddelde 20042006 [=6 jaar]).
-- De stippellijnen geven het gemiddelde van de opgenomen landen weer.
-- De blauwe bol geeft de huidige positie weer, het grijze blokje de uitgangspositie. De lengte van de lijn geeft dan de
omvang van de groei.
-- GEM geeft het OESO-gemiddelde weer.

De manier waarop een nationale economie is gestructureerd – de mate waarin bepaalde sectoren zijn over- of ondervertegenwoordigd – heeft een zeer sterk effect op de R&D-intensiteit van
een land. Als een land is gespecialiseerd in R&D-intensieve sectoren scoort het land hoog op
R&D-intensiteit (dit geldt bijvoorbeeld voor Zweden en met name voor Finland en Zuid-Korea).
Het omgekeerde geldt voor Nederland. Als wordt gecorrigeerd voor de sectorstructuur – dat wil
zeggen als wordt gekeken hoe R&D-intensief een bepaalde sector in een land is ten opzichte van
een vergelijkbare sector in een ander land – neemt de R&D-intensiteit van Nederland met meer
dan een factor 2 toe. Met andere woorden, in de Nederlandse economie zijn R&D-intensieve sectoren weliswaar ondervertegenwoordigd maar deze sectoren investeren wél relatief veel in R&D.
Het verschil in sectorstructuur relativeert de verschillen in de uitgangspositie. Dat neemt niet
weg dat de R&D-intensiteit van het Nederlandse bedrijfsleven in internationaal vergelijk nog
steeds relatief laag is. Wel tendeert het cijfer iets meer in de richting van het gemiddelde van de
opgenomen landen. Dat heeft vooral te maken met een voor Nederland relatief gunstige ontwikkeling van de groei in de R&D-uitgaven door bedrijven in 2012. Er zijn uiteraard landen die een
veel sterkere groei kennen (China, Ierland, Korea), maar opmerkelijk genoeg ook enkele landen
waarvan de R&D-intensiteit van de private sector afneemt (waaronder Canada en Zweden). In
het laatstgenoemde land maakt men zich in toenemende mate zorgen over niet alleen stagnerende bedrijfs-R&D, maar breder over achterblijven van het Zweedse WTI-systeem als geheel op
landen als Denemarken, Zwitserland en ook Nederland. Zo ligt Zweden achter op het gebied van
10% meest geciteerde publicaties en het aantal jonge onderzoekers dat in de top presteert.34
Tot slot laten we hier in Figuur 13 het beeld voor de publieke sector zien. In deze figuur zijn de
R&D-uitgaven van de publieke onderzoeksinstellingen (GOVERD) en Hoger onderwijs (HERD) bij
elkaar opgeteld. Te zien is dat in Nederland de R&D-uitgaven van de publieke sector nog altijd
relatief hoog zijn. Maar dat door een periode van bescheiden groei van de reële R&D-uitgaven
Nederland de R&D intensiteit nauwelijks is toegenomen. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld
de Scandinavische landen, Duitsland, Zwitserland en Zuid-Korea waar de R&D-uitgaven van de
publieke sector veel sterker zijn toegenomen. Waar Nederland voorheen met Zweden en Finland
een toppositie innam, is nu eerder sprake van een positie in het peloton.
De meest recent beschikbare cijfers (die over 2012) lijken erop te wijzen dat de verhoudingen
tussen de drie typen actoren in het nationale innovatiesysteem – bedrijven, publieke onderzoeksinstellingen en hoger onderwijsinstellingen – aan het verschuiven zijn (zie Tabel 1). Deels
komt dit door de revisie uit 2011 waardoor voor het eerst de bedrijven met minder dan 10

34

23

G. Öquist & M. Benner (2012). Akademirapport, Fostering breakthrough research: a comparative study.

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 3. Investeringen

werknemers worden meegenomen. Dit resulteert er onder andere in dat de gerapporteerde R&Duitgaven van kleine bedrijven in 2010 nog ruim 10% van R&D-investeringen betrof in Nederland
en in 2012 bijna 21%.
Figuur 13: Groei in R&D-uitgaven van de publieke sector en percentage R&D-uitgaven van de publieke sector van het
Bruto Binnenlands Product (BBP) - referentielanden tegenover elkaar uitgezet
1,2%
FIN
FIN

R&D-intensiteit (%)

1,0%
0,8%

NLD
NLD
FRA
FRA VS
VS
JPN
JPN

CAN
CAN

VK VK

0,6%

NOO
NOO
GEM

ZWE
ZWE
OOS
OOS

DUI

ZWI
ZWI

AUS
AUS

KOR
KOR

BEL
BEL

CHI

0,4%

DUI
DNK
DNK

IER
IER

0,2%
0,0%
-2%

-1%

0%

1%

2%
3%
Groei reële R&D uitgaven

4%

5%

6%

7%

Bron: OESO. Bewerking Dialogic.
Opmerkingen:
-- OESO>Main Science and Technology Indicators. R&D-intensiteit = GOVERD as a percentage of GDP + HERD as percentage of GDP (2012), Groei reële R&D-uitgaven = GOVERD as a percentage of GDP + HERD as percentage of GDP
(jaarlijkse groei 2012 ten opzichte van gemiddelde 2004-2006 [=7 jaar]).
-- De R&D-uitgaven van de publieke sector bestaan dus in dit figuur uit R&D-uitgaven van de Overheid plus de R&Duitgaven van het Hoger Onderwijs
-- Referentiejaar is 2012, behalve voor Australië (2010) (jaarlijkse groei 2010 t.o.v. gemiddelde 2004-2006 [=5 jaar]) en
Korea, Japan (2011) (jaarlijkse groei 2011 t.o.v. gemiddelde 2004-2006 = 6 jaar).
-- De stippellijnen geven het gemiddelde van de opgenomen landen weer.
-- De blauwe bol geeft de huidige positie weer, het grijze blokje de uitgangspositie. De lengte van de lijn geeft dan de
omvang van de groei.
-- GEM geeft het OESO-gemiddelde weer.

24

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 3. Investeringen

Tabel 1: Verhouding van R&D-uitgaven naar (sub)sector in Nederland, 2002-201235

Bedrijven

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

51,9%

52,5%

53,5%

52,9%

53,9%

53,1%

50,1%

47,1%

47,9%

2011

2012

72,4%

71,9%

73,1%

72,9%

74,2%

77,5%

76,2%

72,3%

68,3%

54,3%

55,3%

18,3%

20,2%

18,4%

18,1%

18,1%

15,6%

16,4%

19,3%

21,3%

25,5%

23,8%

9,3%

7,9%

8,5%

9,0%

7,7%

6,9%

7,4%

8,4%

10,4%

20,2%

20,9%

13,3%

13,3%

13,2%

12,4%

12,4%

12,2%

12,0%

12,7%

11,7%

10,7%

34,8%

34,2%

33,2%

34,7%

33,8%

34,7%

37,9%

40,2%

40,4%

32,7%

56,6%

a. grote
bedrijven (250+)
b. middelgroot
(50-249)
c. kleine
bedrijven (1-49)
Onderzoeksinstellingen
Hoger onderwijsinstellingen

Bron: CBS. Bewerking Dialogic.
Opmerking: Som Bedrijven, Instellingen en Hoger onderwijsinstellingen = 100%, som Grote bedrijven, Middelgroot en
Kleine bedrijven = 100%.

Opmerkelijk is zeker ook het geleidelijk aan afnemende aandeel van zowel de onderzoeksinstellingen en zeker van de hoger onderwijsinstellingen. De verandering is te groot om enkel te kunnen toeschrijven aan de revisie van de R&D-cijfers. Tabel 2 geeft een nadere uitsplitsing voor de
bedrijven uitgesplitst naar grootteklassen voor de jaren 2011 en 2012. Het laat zien dat van de
groei van bedrijfsinvesteringen in R&D van circa €350 miljoen van 2011 op 2012 €250 miljoen
afkomstig is van de bedrijven met 500 of meer werkzame personen. Dat is opmerkelijk want in
de recente OESO review36 is geconstateerd dat het ‘tekort’ aan R&D-investeringen van bedrijven
in vergelijking met een aantal referentielanden vooral gelegen is bij de bedrijven met meer dan
250 werknemers en zelfs sterker voor de groep van bedrijven met meer dan 500 werknemers.
Deze nadere uitsplitsing laat zien dat in elk geval de groei van 2011 op 2012 in belangrijke
mate bij laatstgenoemde groep plaats heeft.
Tabel 2: R&D-uitgaven bedrijven, naar grootteklasse in Nederland, 2011-2012
Miljoen €

%

2011

2012

2011

2012

0 Werkzame personen

26

28

0,4%

1 tot 10 werkzame personen

535

638

7,7%

0,4%
8,8%

10 tot 50 werkzame personen

834

854

12,0%

11,7%

50 tot 250 werkzame personen

1767

1735

25,5%

23,8%

250 tot 500 werkzame personen

904

929

13,1%

12,8%

500 of meer werkzame personen

2856

3102

41,3%

42,6%

Totaal

6922

7286

100,0%

100,0%

Bron: CBS.
35

Deze tabel is opgesteld op basis van de meest recent beschikbare cijfers van het CBS. Deze cijfers kunnen licht afwijken
van de daadwerkelijke cijfers; een (lichte) bijstelling wordt verwacht m.b.t. de HO-cijfers.

36

25

Zie OECD (2014), OECD Reviews of Innovation Policy. Netherlands, OECD, Paris, p. 128 en 169.

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 4. Human Capital

Bedrijven groter dan 250 werknemers nemen dan de helft van de R&D-uitgaven voor hun rekening. Dit is niet uitzonderlijk; in andere landen zoals Duitsland, het Verenigd Koninkrijk of
Zwitserland ligt dit percentage nog hoger dan de percentages uit Tabel 2 (OESO Reviews of
Innovation Policy 2012).
Het middelgroot bedrijf (250 tot 500 werknemers) lijkt een relatief klein aandeel in de totale
R&D-uitgaven te hebben. Dit is echter vertekend door het aantal bedrijven dat in deze grootteklasse valt; dit aantal is namelijk relatief klein. Ter illustratie: het CBS geeft aan (voor 2010) dat
er circa 1.500 bedrijven met meer dan 500 werknemers zijn, circa 1.600 met 250-500 werknemers en 12.000 bedrijven met 50-250 werknemers.37 Het is puur op basis van deze cijfers
dus niet te stellen dat er sprake is van een achterstand in het middelgroot bedrijf.

4. Human Capital
Een kennissamenleving zal, om kennis te kunnen produceren en benutten, over een breed front
moeten investeren in mensen en middelen. In alle ontwikkelde landen en niet in de laatste plaats
in de zich snel ontwikkelende landen is de afgelopen decennia fors geïnvesteerd in menselijk
kapitaal. Naast het opleidingsniveau van de beroepsbevolking in algemene zin38 kijken we in
dit hoofdstuk vooral naar enkele indicatoren die meer specifiek inzicht bieden in het menselijk
kapitaal binnen het Nederlandse wetenschaps- en innovatiesysteem.39
Opleidingsniveau
Het gemiddelde opleidingsniveau van de (potentiële) beroepsbevolking is over de hele linie over
een periode van 15 jaar sterk toegenomen, zeker als we bedenken dat de stijging in meerderheid wordt verklaard door de ‘jonge’ cohorten die gemiddeld (veel) hoger zijn opgeleid dan de
‘oude’ cohorten die geleidelijk geen deel meer uitmaken van de (potentiële) beroepsbevolking.
In 2011 was ruim 32% van de Nederlandse beroepsbevolking hoger opgeleid, tegen 23% in
2001. De stijging in Nederland is ook groot in vergelijking met een aantal andere Europese
landen. Dit hangt mogelijk samen met het binnen Europa enigszins afwijkend demografisch
profiel van Nederland – lange tijd een relatief jonge bevolking - waardoor de toestroom naar het
hoger onderwijs groter was dan in andere landen. De grootste stijging van het opleidingsniveau
kan worden waargenomen in Ierland en het Verenigd Koninkrijk. Wat verder opvalt is de relatief
geringe groei in opleidingsniveau in de Verenigde Staten, Duitsland en Denemarken. Figuur 14
geeft de ontwikkeling weer sinds 2001 van het aandeel in de (potentiële) beroepsbevolking met
een hogere onderwijsopleiding van Nederland in relatie tot de referentielanden.

37
38

Bron CBS: Bedrijven; naar grootte en rechtsvorm, SBI 2008, 2006-2010
Deze cijfers zijn afkomstig van de OESO. De indicatoren bieden niet alleen veel inzicht biedt in opleidingsniveaus, maar
ruimer de werking en prestaties van nationale onderwijssystemen.

39

In Nederland is recentelijk de Associate degree toegevoegd aan het onderwijsaanbod van het hoger beroepsonderwijs.
Omdat het niveau ligt tussen mbo-4 en hbo-bachelor komen deze opleidingen (waarschijnlijk) niet voor in de statistieken
van het hoger onderwijs.

26

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 4. Human Capital

Figuur 14: Trends in aandeel van de beroepsbevolking met een hogere onderwijsopleiding voor de periode 2001-2011
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

AUS

BEL

CAN DEN

DUI

FIN

FRA

IER

2002

KOR NLD NOO OOS

VK

VS

ZWE

ZWI

2012

Bron: OESO: Trends in educational attainment: 25-64 year-olds (2001-2011).

R&D-personeel en onderzoekers40
Zoomen we vervolgens in op een specifiek segment binnen de beroepsbevolking dat als cruciaal wordt gezien voor de ontwikkeling van het wetenschaps- en innovatiesysteem, te weten het
aandeel R&D-personeel in de beroepsbevolking, dan vinden we Nederland terug in de middenmoot (zie Figuur 15). Dit aandeel is tussen 2000 en 2012 toegenomen van 11 promille naar
13 promille. De groei zit in de meest recente jaren; in 2009 zat Nederland nog op minder dan
10 promille R&D-personeel in de beroepsbevolking. Met name de laatste jaren is dit aandeel
dus fors gestegen. Hiermee verplaatst Nederland zich op deze indicator van de staart van de
referentielanden naar de middenmoot.41 Overigens neemt het aandeel ook in alle andere landen toe, en in het geval van China, Korea (meer dan verdubbeling) en Denemarken zelfs fors.
Figuur 15: Aandeel van R&D-personeel (promille) in de beroepsbevolking voor Nederland en referentielanden voor geselecteerde jaren 200042 en 201243
25

Promillage

20
15
10
5
0

AUS BEL CAN CHI DEN DUI FIN FRA IER JPN KOR NLD NOO OOS
2000

VK

ZWE ZWI

2012

Bron: OESO>Main Science & Technology Indicators: Total R&D personnel per thousand labour force.

40

In veel statistieken wordt een onderscheid gemaakt tussen R&D personeel en R&D onderzoekers. In het eerste geval wordt
al het personeel meegenomen dat betrokken is bij de R&D-activiteiten, terwijl in de tweede categorie enkel gekeken wordt
naar onderzoekers.

41

Ook hier speelt waarschijnlijk in belangrijke mate de verruiming van de R&D-definitie door CBS een rol. R&D-personeel bij
bedrijven met minder dan 10 werknemers (bijvoorbeeld kleine gespecialiseerde R&D-labs) worden in de nieuwe methodiek ook meegeteld (zie voetnoot 12).

27

42

Voor Noorwegen en Zweden is het referentiejaar 2001. Voor Oostenrijk 2002.

43

Voor Frankrijk, Japan, Korea en Canada is het referentiejaar 2011. Voor Zwitserland en Australië 2008

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 4. Human Capital

Figuur 16 geeft een uitvergroting van de omvang van R&D personeel in de beroepsbevolking
voor Nederland in de periode 2002-2012, uitgesplitst naar de sector waar dit personeel werkzaam is. Het aantal R&D-medewerkers bij hoger onderwijsinstellingen loopt over deze periode
licht op, dat van onderzoeksinstellingen licht terug en dat van bedrijven is sterk toegenomen
ten opzichte van (met name) 2009.
Het aantal R&D medewerkers in het bedrijfsleven is ten opzichte van onderzoeksinstellingen
en hoger onderwijsinstellingen in korte tijd dus sterker gestegen. Een gedeeltelijke verklaring
hiervoor kan zijn dat het CBS sinds 2011 ook bedrijven met minder dan 10 werknemers in zijn
statistiek meeneemt.
Figuur 16: Ontwikkeling R&D-personeel in hoger onderwijsinstellingen, onderzoeksinstellingen en bedrijven in
Nederland44, 2002-2012
140
120
x1000 fte

100
80
60
40
20
0

'02

'03

'04

Bedrijven

'05

'06

Instellingen

'07

'08

'09

'10

'11

'12

Hoger onderwijsinstellingen

Bron: CBS-Statline.

De exacte omvang van R&D-personeel bij bedrijven is echter moeilijk te bepalen. Door het minder
geformaliseerde en geconcentreerde karakter van R&D of vernieuwing in vooral dienstenbedrijven is geen inzicht te verkrijgen in het exacte aantal mensen dat betrokken is bij diensten, R&D
en innovatie. Uit de statistieken blijkt dat het merendeel van de R&D in bedrijven in Nederland
door een beperkt aantal grote ondernemingen wordt uitgevoerd.
Het is belangrijk hierbij te beseffen dat Research en Development (en nog ruimer niet standaard
Engineering activiteiten die soms moeilijk zijn te onderscheiden van Development) wezenlijk
andere activiteiten zijn die ook ruimtelijk anders zijn georganiseerd. Dit geldt in het bijzonder
voor ondernemingen met veel R&D-activiteiten. Daar is Research eerder geconcentreerd in een
of enkele centra, terwijl Development veel meer verspreid plaatsvindt over een groter aantal
locaties.45

44

De grafiek bevat gegevens over de activiteiten op het gebied van research en development (R&D) van bedrijven met 10 of
meer werkzame personen, instellingen en Hoger onderwijsinstellingen, uitgevoerd met eigen personeel in Nederland. Vanaf
2011 is de definitie voor bedrijven verruimd, waardoor ook bedrijven tot 10 werkzame personen worden meegenomen.

45

OESO heeft activiteiten op het terrein van het thema Global Value Chains waarin aandacht wordt geschonken aan dit
aspect, zie bijvoorbeeld OESO (2013), Interconnected economies: Benefiting from Global Value Chains. Synthesis report,
OESO Publishing, Paris.

28

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 4. Human Capital

Figuur 17 laat zien dat als we kijken naar de top-5 van bedrijven wat betreft R&D-personeel
werkzaam in Nederland, Philips geleidelijk minder dominant is geworden en ASML zich in relatief korte tijd heeft ontwikkeld tot de grootste werkgever van R&D-personeel in Nederland.
Figuur 17: Aantal in Nederland werkzame R&D-medewerkers van de vijf meest R&D-intensieve bedrijven in Nederland
voor de periode 2007-2013

R&D medewerkers

14.000
12.000

NXP

10.000

KPN

8.000
6.000

DSM

4.000

ASML

2.000
0

Philips
'07

'08

'09

'10

'11

'12

'13

Bron: Technisch Weekblad, meerdere jaren.

Met een ‘engere’ definitie van R&D-personeel, namelijk het aandeel van onderzoekers in de
beroepsbevolking, ontstaat een ander beeld. Deze indicator gaat uit van opleiding en functie (en
niet van de feitelijke activiteit van de medewerker) en toont aan dat het aandeel onderzoekers
in Nederland internationaal gezien laag is. Voor deze indicator is meer historische data voorhanden, zodat we verder terug kunnen in de tijd. Figuur 18 illustreert dat Nederland zich op deze
indicator in de achterhoede van de referentielanden bevindt.
In 1995 wordt bijna vijf promille van de beroepsbevolking geclassificeerd als onderzoeker. Dit
stond al in schril contrast met landen als Finland, Denemarken, Noorwegen en Japan, en met
name de lagere Nederlandse groei in het aantal onderzoekers in vergelijk met referentielanden
zorgt voor een alsmaar toenemende kloof.
Figuur 18: Aandeel van onderzoekers in de beroepsbevolking voor Nederland en referentielanden voor geselecteerde

Promillage

jaren 1995-201246
16
14
12
10
8
6
4
2
0

BEL CAN CHI DEN DUI FIN FRA
1995

IER JPN KOR NLD NOO OOS
2005

VK

VS

ZWE

2012

Bron: OESO> Main Science & Technology Indicators: Total researchers per thousand labour force.
46

(i) Voor Korea, Japan, Frankrijk, Canada, Verenigde Staten en het OESO gemiddelde is 2011 het referentiejaar. (ii) De
grafiek bevat gegevens over de activiteiten op het gebied van research en development (R&D) van bedrijven, instellingen
en Hoger onderwijsinstellingen, uitgevoerd met eigen personeel.

29

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 4. Human Capital

Het aantal vrouwelijke onderzoekers in Nederland lag, in vergelijking tot de meeste andere
referentielanden, voorheen laag, maar is gestegen tot een niveau in de middenmoot van enkele
referentielanden (zie hiervoor Figuur 19). Wel blijft bij bedrijven en onderzoeksinstellingen het
aandeel vrouwelijke onderzoekers nog achter.
Figuur 19: Aandeel vrouwelijke onderzoekers bij verschillende typen organisaties, 2011.
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

BEL

DEN

DUI

FIN

FRA

Bedrijven

IER

JPN

KOR

Onderzoeksinstellingen

NLD

NOO

OOS

UK

ZWE

HO-instellingen

Bron: OESO>Main Science & Technology Indicators.
Opmerking: HO-instellingen = Higher education sector: Women researchers as percentage of total researchers,
Onderzoeksinstellingen = Government sector, Women researchers as percentage of total researchers en Bedrijven =
Business Enterprise Sector: Women researchers as percentage of total researchers.

Het aandeel vrouwelijke onderzoekers aan de Nederlandse hoger onderwijsinstellingen is tussen
2005 en 2013 gegroeid met een kleine tien procentpunt, voor zowel UHD, UD als Hoogleraren
(zie Figuur 20). Echter, de aandelen zijn zeker op het niveau van UHDs en hoogleraren nog zeer
bescheiden. Het aandeel vrouwen in universitaire dienst is daarnaast nogal scheef verdeeld
over de verschillende wetenschappelijke hoofddomeinen. In de ‘hardere’ domeinen (Natuur &
Techniek) blijft het aandeel vrouwen nog verder achter.47
Figuur 20: Trends in het aandeel vrouwen van universiteiten naar universitaire rang, 2005-2013
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%

2005

2006
Hoogleraar

2007

2008

2009

2010

Universitair Hoofddocent

2011

2012

2013

Universitair Docent

Bron: VSNU-WOPI.
Opmerking: Gebaseerd op aantallen in fte, vast + tijdelijke dienst.

47

30

Zie http://www.wti2.nl/human-resources/hoger-onderwijs/vrouwen voor een meer gedetailleerde uitsplitsing.

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 4. Human Capital

Mobiliteit
Tot besluit van dit hoofdstuk kijken we naar mobiliteit. Afgezien van opleidingsniveau en het
aantal onderzoekers in een kenniseconomie, zegt mobiliteit iets over het ‘klimaat’ en de aantrekkingskracht van het land voor buitenlandse wetenschappers en studenten.
In onderstaande figuur (Figuur 21) is het percentage buitenlandse wetenschappers gepresenteerd voor de Nederlandse universiteiten. Hieruit volgt dat, in elke functiecategorie, het aandeel
buitenlandse medewerkers stijgt.
Figuur 21: Buitenlandse wetenschappers, per functiecategorie, in fte en als percentage van het totaal
50,0%
45,0%
40,0%
35,0%
30,0%
25,0%
20,0%
15,0%
10,0%
5,0%
0,0%

'03

'04
HGL

'05
UHD

'06

'07
UD

'08

'09
OVWP

'10

'11
PROM

'12

'13

Totaal

Bron: VSNU-WOPI.
Opmerking: HGL – Hoogleraar, UHD - Universitair hoofddocent, UD - Universitair docent, OVWP - Overig WP,
PROM - Promovendus

Een ander aan mobiliteit gerelateerde analyse kan worden gemaakt op basis van de stroom van
wetenschappers per land. De OESO heeft dit op basis van Scopus-data geanalyseerd voor de
periode 1996-2011 (zie Figuur 22). Uit het figuur blijkt dat Zwitserland en Oostenrijk de meeste dynamiek vertonen ten aanzien van de interne wetenschapsstromen. Deze landen kennen de
grootste groep van buitenlandse instroom en wetenschappers die na een buitenlands avontuur
weer terugkeren. Zowel ‘returnees’, ‘new inflows’ en ‘stayers’ (de ‘rest’ in de figuur) zeggen iets
over het ‘vestigingsklimaat’ voor wetenschappers. Immers, buitenlandse instroom geeft de aantrekkelijkheid aan voor buitenlandse wetenschappers, terwijl een hoog aantal ‘stayers’ een indicatie kan zijn dat wetenschappers het in eigen land juist prima in orde hebben.

31

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 4. Human Capital

Figuur 22: Internationale mobiliteit van wetenschappelijke auteurs, 1996-2011
25%
20%
15%
10%
5%
0%

BEL CAN CHI DEN DUI FIN FRA ITA JPN KOR NLD NOO OOS SPA SPA TSJ
Returnees

VK

VS ZWE ZWI

New inflows

Bron: OESO.
Opmerking: De restgroep bestaat uit ‘stayers’.

Tot slot kijken we naar mobiliteit van studenten in het tertiair onderwijs. Onderstaand Figuur
23 geeft aan dat Nederland ongeveer 3 studenten uit het buitenland heeft ten opzichte van 1
Nederlandse student die in het buitenland studeert. Verreweg het meest aantrekkelijk zijn de
Engelstalige landen Australië, Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten.
Figuur 23: Ratio studenten uit het buitenland t.o.v. studenten in het buitenland in tertiair onderwijs
20
18
16
14
12
10
8
6
4
2
0

AUS VK

VS

ZWI CAN JPN OOS DEN BEL FRA TSJ NLD SPA DUI ZWE FIN ITA

IER NOO KOR

Bron: OESO: Education at a glance 2012: Table C4.5 Mobility patterns of foreign and international students (2012).

32

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 5. Samenwerking

5. Samenwerking
Op het gebied van wetenschap, innovatie en technologie is toenemende nationale en internationale samenwerking een dominante trend. In het wetenschappelijke domein zijn er diverse
redenen voor die toenemende samenwerking, zoals het gebruik van ICT die samenwerking op
afstand faciliteert, de beschikbaarheid van goedkope vervoersmogelijkheden en de schaal van
benodigde apparatuur en faciliteiten in wetenschappelijk onderzoek. Het volgende citaat maakt
duidelijk dat er ook nog andere redenen zijn, niet in de laatste plaats vanuit de wetenschapper
zelf: “Collaboration enhances the quality of scientific research, improves the efficiency and
effectiveness of that research, and is increasingly necessary, as the scale of both budgets and
research challenges grow. However, the primary driver of most collaboration is the scientists
themselves. In developing their research and finding answers, scientists are seeking to work
with the best people, institutions and equipment which complement their research, wherever
they may be. The connections of people, through formal and informal channels, diaspora communities, virtual global networks and professional communities of shared interest are important
drivers of international collaboration”.48
In het domein van technologie en innovatie wordt er om vergelijkbare redenen steeds meer nationaal en internationaal samengewerkt. De kosten van technologieontwikkeling en – ruimer – innovatie zijn dermate hoog, dat samenwerking noodzakelijk is. Zeker voor de grotere actieve spelers in
deze domeinen geldt dat sprake is van internationale arbeidsverdeling; daardoor ontstaan er global
value chains waarin intensief wordt samengewerkt met afnemers en leveranciers. Hierbij werken
bedrijven in de opeenvolgende fasen van de innovatiewaardeketen samen met derden. Dat doen
ze om sneller toegang te krijgen tot extern beschikbare kennis en/of om intern ontwikkelde kennis
– die nog onvoldoende wordt benut – met behulp van derde partijen beter te kunnen vermarkten.
Naast de samenwerking binnen de individuele domeinen wetenschap, technologie en innovatie wordt vooral een goed ontwikkelde wisselwerking tussen domeinen – met name tussen kennisinstellingen (universiteiten, hogescholen en publieke onderzoeksinstellingen) enerzijds en
bedrijfsleven/maatschappelijke organisaties anderzijds – gezien als een belangrijke vereiste om
te komen tot een effectief innovatiesysteem en een concurrerende kenniseconomie. Zeker als
het gaat om fundamenteel onderzoek zijn ook grote ondernemingen aangewezen op intensieve
samenwerking met publieke kennisinstellingen.49
Het is belangrijk daarbij aan te tekenen dat er vele vormen van samenwerking – of beter gezegd:
48
49

Royal Society (2011). Knowledge, networks and nations, p. 6.
Nog altijd een illustratie van hoe ver dit kan gaan is de gezamenlijke bijdrage van Intel, TSMC en Samsung aan het zogenaamde partnerprogramma van de Nederlandse producent van chipmachines ASML ter grootte van €1,38 miljard dat in
2012 is gestart. De drie strategische partners van ASML hebben daarnaast ook respectievelijk 15%, 5% en 3% van de
aandelen van ASML verworven. Meer generiek is sprake van een trend naar meer open innovatie. In mei 2013 kondigde
ASML voorts aan dat het in Amsterdam in samenwerking met UvA, VU en AMOLF een nieuw onderzoeksinstituut op het
gebied van nanolithografie heeft opricht. ASML legt daarvoor €30 miljoen in, NWO en FOM (€25 miljoen), de universiteiten (€12,5 miljoen) en de gemeente Amsterdam (€5 miljoen). Zie verder http://www.arcnl.nl/home/. Overigens heeft het
ASML er niet van weerhouden om ook met TU/e, de universiteit die het zojuist genoemde instituut aan zich voorbij zag
gaan, in samenwerking te investeren, bijvoorbeeld in het in voorjaar 2014 opgerichte High Tech Systems Center (HTSC)
aan de TU/e.

33

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 5. Samenwerking

kennis(uitwisselings)relaties – zijn.50 Er kan daarbij onderscheid gemaakt worden naar gebruik
van formele of informele mechanismen voor kennisuitwisseling, expliciete dan wel impliciete
kennisstromen en de fasen in de innovatiecyclus waar het betreffende mechanisme voor kennisuitwisseling het meest bij aansluit. Onderstaande indicatoren voor samenwerking betreffen vooral de categorieën co-publicaties (zowel binnen publieke domein van de wetenschap als tussen
publieke en private partijen) en R&D-samenwerking tussen innovatieve bedrijven en de publieke
kennisinfrastructuur. Dit geeft slechts een eerste en zeker geen volledig beeld van samenwerking in het Nederlandse wetenschaps- en innovatiesysteem. In hoofdstuk 2 is de private financiering van publiek onderzoek al kort aan de orde geweest. Daar is gesteld dat het Nederlandse
bedrijfsleven ten opzichte van de andere landen relatief veel onderzoek financiert dat door de
publieke sector (met name aan universiteiten) wordt uitgevoerd.
Figuur 24 geeft inzicht in de mate waarin het bedrijfsleven in een land bereid is R&D uitgevoerd
door hoger onderwijs te financieren. Ten opzichte van de referentielanden scoort Nederland
gemiddeld. Opvallend is dat bedrijven in landen die over het algemeen bekend staan als goed
presterende landen wat betreft wetenschap, technologie en innovatie (zoals Finland en Zweden)
een relatief kleinere financiële bijdrage leveren aan R&D binnen de hoger onderwijs instellingen.
Opmerkelijk ook omdat de trend in die landen eerder duidt op vermindering van hun bijdrage
in het laatste decennium.
Kijken we naar de trendlijn dan neemt het Nederlandse aandeel R&D van Hoger Onderwijs instellingen dat gefinancierd wordt door het bedrijfsleven toe, daar waar het in de meerderheid van
de hier weergegeven landen eerder lijkt af te nemen.
Figuur 24: Aandeel R&D uitgevoerd door instellingen voor Hoger Onderwijs dat gefinancierd wordt door het bedrijfsleven,
1981-2012 voor een selectie van referentielanden

Percentage van BBP

0,40%
0,35%
0,30%
0,25%
0,20%
0,15%
0,10%
0,05%
0,00%

BEL

CAN

DEN

FIN

DUI

IER

2001

KOR
2006

NLD

NOO

ZWE

ZWI

VK

VS

CHI

2011

Bron: OESO.
50

OESO spreekt over formele kennisrelaties als het spreekwoordelijke topje van de ijsberg, omdat er ook vele vormen van
informele – minder zichtbare – kennisuitwisseling bestaan. Ze onderscheidt tien vormen van wisselwerking tussen kennisinstellingen en bedrijven, te weten: (1) gezamenlijke laboratoria; (2) spin-offs van kennisinstellingen; (3) licentiering; (4)
uitbestede onderzoekscontracten; (5) mobiliteit van onderzoekers tussen bedrijfsleven en kennisinstellingen; (6) co-publicaties; (7) conferenties, beurzen, gespecialiseerde media; (8) informele contacten binnen professionele netwerken; (9)
stromen van afgestudeerden van kennisinstellingen naar bedrijfsleven; en (10) incubators of science parks. Deels hierop
gebaseerd hebben Bongers et al. (2003) in een studie naar wisselwerking tien families van kennisstromen onderscheiden
en daarbinnen in totaal circa 50 typerende kennisstromen onderscheiden (zie Bongers et al, 2003, p. 40).

34

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 5. Samenwerking

Een indicator van (of beter: proxy voor) internationale samenwerking in wetenschap is het aandeel
internationale co-publicaties (publicaties met één of meer co-auteurs uit andere landen) in het
totale aantal publicaties van een land. Figuur 25 laat zien dat Nederland een stabiele middenpositie inneemt (en behoudt) in de periode 2006-2012. In de laatste deelperiode (2009-2012)
was 55% van alle wetenschappelijke publicaties in Nederland internationale co-publicatie. Drie
landen scoorden hoger in 2011: Zwitserland (66%), Oostenrijk (63%) en België (61%). De twee
landen met de grootste wetenschappelijke output, de VS en China, hebben relatief lage percentages internationale co-publicaties: respectievelijk 31% en 24%. Dat kan grotendeels verklaard
worden door het feit dat deze landen een grotere thuismarkt hebben – relatief veel samenwerking
zal dus binnen het land zelf plaatsvinden en niet met wetenschappers uit andere landen. Merk
op dat bij de drie landen met de hoogste percentages waarschijnlijk ook gemeenschappelijke
talen (Frans, Duits) een rol spelen. Nederland heeft dit voordeel niet. We zien overigens dat het
aandeel internationale co-publicaties gedurende in 2009-2012 in alle landen is gestegen ten
opzichte van de periode 2006-2009. In Nederland bedroeg deze stijging 5%.
Samenwerking beïnvloedt ook de impact van de publicaties. Artikelen met meerdere auteurs
worden over het algemeen vaker geciteerd dan artikelen met één auteur. Vervolgens worden
artikelen met internationale co-auteurs weer vaker geciteerd dan artikelen met nationale coauteurs. Op de WTI2 website is een tabel te vinden die de ontwikkeling van citatie-impactscores
van internationale co-authored artikelen door de jaren laat zien. 51 Die tabel laat zien dat deze
scores voor Nederland hoog zijn (ten opzichte van het internationale gemiddelde en ten opzichte van de scores van andere koplopers) en nog steeds toenemen. In de meest recente periode
2009-2012 hoeft Nederland alleen nog Zwitserland voor zich te laten. De score van Nederland
is hoger dan het mondiale gemiddelde. Dat laat zien dat veel van de internationale co-publicaties uit Nederland zeer vaak worden aangehaald.
Figuur 25: Percentage internationale co-publicaties, alle referentielanden, 2006-2009 and 2009-2012
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

AUS BEL CAN CHI DEN DUI FIN FRA

IER JPN KOR NLD NOO OOS

2006-2009

VK

VS

ZWE ZWI

2009-2012

Bron: Thomson Reuters/CWTS Web of Science. Berekeningen: CWTS/NIFU.

In een subcategorie van co-publicaties, te weten de publiek-private co-publicaties van landen
als aandeel van de totale publicatie-output van een land, scoort Nederland bovengemiddeld (zie

51

35

Zie: http://www.wti2.nl/samenwerking/co-publicaties

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 5. Samenwerking

Figuur 26). In 2011 bestond 9% van de totale publicatie-output in Nederland uit publiek-private
co-publicaties. Uit Figuur 26 is af te lezen dat Nederland zich ruim drie procentpunt bevindt
boven het OESO gemiddelde, dat in 2011 5,6% bedroeg. Op basis van een uitsplitsing per
land52 is te zien dat alleen Denemarken, IJsland53 en Zweden beter scoren op deze indicator
dan Nederland.54
Figuur 26: Publiek-private co-publicaties van landen: % van totale publicatie-output Nederland versus (OESO) gemiddelde,
maximum en minimum percentage co-publicatie, 2005-2011

Bron: Thomson Reuters/CWTS.
Opmerkingen: Het OESO gemiddelde is een ongewogen gemiddelde van de OESO landen. Een gewogen gemiddelde zou
mogelijk leiden tot oververtegenwoordiging van grote landen.

52

Zie http://www.wti2.nl/samenwerking/co-publicaties

53

Vooral IJsland is verantwoordelijk voor de veel grotere spreiding zoals die te zien is in figuur 26 als het verschil tussen
minimum en maximum scores vanaf vooral 2010.

54

Het is belangrijk hierbij aan te tekenen dat Figuur 25 nu is samengesteld met gebruikmaking van de Thomson Reuters
database (zoals alle andere bibliometrische indicatoren in WTI2) en niet meer van Elseviers Scopus database. De veel
betere score van Nederland en de over de hele linie veel hogere aandelen van publiek-private co-publicaties van landen
kan verklaard worden door het feit dat het percentage waarover de publiekprivate co-publicaties (ppcp) worden berekend
in eerdere WTI2 en NOWT studies op alle publicaties gebaseerd was, en nu nog alleen op het Science Citation Index deel
daarvan. Dit is gedaan om een nadelig effect van landen met relatief veel publicaties in de database (WoS of Scopus) in
de SSCI en A&HCI op te heffen, zoals bijvoorbeeld USA, UK, maar ook Nederland. Verder is de informatie die nu gebruikt
wordt veel beter/gedetailleerder geworden (gebruik van meer secundaire bronnen voor herkenning van bedrijven), en ook
is de database een aantal keren met terugwerkende kracht uitgebreid.

36

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 5. Samenwerking

Figuur 27 geeft de mogelijkheid om op een andere manier het aandeel van publiek-private
co-publicaties te beoordelen.
Figuur 27: Aantal publiek-private co-publicaties per miljoen inwoners (2011)

Aantal publiek-private co-publicaties
per miljoen inwoners

250
200
150
100
50
0

DEN ZWE ZWI NLD OOS FIN NOO BEL VK CAN IER AUS DUI VS KOR JPN ITA FRA SPA TSJ

Bron: Thomson Reuters/CWTS.

De vergelijkingsbasis is hier niet het totaal aantal co-publicaties, maar aantal inwoners. Dit is
weliswaar een grovere maat, want het kijkt niet naar de verhouding met de (co-) publicatieactiviteit. Toch verandert het beeld niet noemenswaardig. Naast de drie eerder genoemde landen
passeert alleen Zwitserland Nederland alsnog. Desalniettemin blijft de score voor Nederland op
deze publiekprivate co-publicatie indicator hoog en lijken wetenschappers in bedrijfsleven en
kennisinstellingen elkaar op dit punt goed te vinden. Dit blijkt bijvoorbeeld ook uit de UniversityIndustry Research Connections ranking 201455 waar TU/e van alle universiteiten op de eerste
positie staat, en de TUD op de vierde.
Figuur 28 tenslotte laat zien op basis van een heel ander type bron hoe in dit geval directeuren
van ondernemingen aankijken tegen de mate van publiek-private samenwerking tussen bedrijfsleven en universiteiten. Het gaat hier nadrukkelijk om een inschatting door respondenten via de
Executive Opinion Survey van het World Economic Forum (maar dat is eveneens het geval bij
de veelgebruikte bron Community Innovation Survey). Nederland scoort hier bovengemiddeld,
maar geen absolute top. We moeten hier voorzichtig zijn met verschillen tussen landen, omdat
ook de manier waarop dergelijke surveys worden beantwoord tussen landen ook systematisch
kan verschillen. Het is daarom verstandig specifiek te kijken naar de ontwikkeling van individuele landen in de tijd. De data uit de Executive Opinion Survey is vanaf 2006 beschikbaar56
en hoewel de patronen niet wezenlijk verschillen is voor Nederland wel waarneembaar dat het
oordeel van het bedrijfsleven over de mate van publiek-private samenwerking geleidelijk aan
positiever is geworden.

37

55

Zie http://www.cwts.nl/UIRC2014

56

Zie http://wti2.nl/samenwerking/r-d-samenwerking

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 6. Output

Figuur 28: Mate van samenwerking tussen universiteiten en bedrijfsleven volgens de WEF Executive Opinion Survey
2013-2014 vs. 2012-2013 (“In your country, to what extent do business and universities collaborate on research and
development (R&D)?”)

1 = do not collaborate at all; 7 =
collaborate extensively

7
6
5
4
3
2
1
0

ZWI FIN VS

VK BEL DUI ZWE NLD IER NOO AUS JPN CAN DEN OOS KOR FRA CHI TSJ SPA ITA
2012-2013

2013-2014

Bron: WEF Executive Opinion Survey.

6. Output
In de vorige hoofdstukken is besproken hoe wetenschap, technologie en innovatie wordt gefinancierd, welke investeringen er worden gedaan, welke gevolgen dit heeft op de human resources
en hoe er samengewerkt wordt. Dit alles kan uiteindelijk neerslaan in codified knowledge (bijvoorbeeld publicaties en patenten) en embodied knowledge (mensen), en de kwaliteit van die
kennis kan uiteindelijk tot een bepaalde internationale positionering van de actoren leiden. In
dit hoofdstuk gaan we achtereenvolgens in op de volgende typen output: geslaagden en promoties; publicatie-output; patenten en tenslotte innovatie.
Geslaagden en promoties
Een eerste vorm van output is het aantal op tertiair niveau geslaagden en het aantal promoties.
Het aantal geslaagden aan de Nederlandse universiteiten maakt sinds eind jaren 90 van de
vorige eeuw een constante groei door. In het studiejaar 2009/2010 waren er tienduizend meer
geslaagden dan eind jaren 90 van de vorige eeuw. Begin jaren 90 van de vorige eeuw was er een
soortgelijke piek waarneembaar. Alle studierichtingen zijn in tien jaar tijd in omvang gegroeid:
de groei varieerde van 25% tot 100%. In absolute termen is het vooral de richting ‘sociale
wetenschappen & bedrijfskunde’ die bijgedragen heeft aan deze groei, met zesduizend extra
geslaagden. Alle andere richtingen hebben een groei van bijna duizend geslaagden. Zoomen we
in op het aantal geslaagden in de gebieden Natuurwetenschappen en Techniek, dan is in de
afgelopen jaren een duidelijke stijging waarneembaar. Van de 1.000 Nederlanders in de leeftijd
20-29 jaar, studeerden er in 2012 10,7 af binnen het thema Natuurwetenschappen en Techniek.
Dat is bijna twee keer zo veel als in 2000. Ten opzichte van onze referentielanden blijven we
echter flink achterlopen. Nederland heeft relatief het minst aantal geslaagden in de gebieden
Natuurwetenschappen en Techniek. Het gemiddelde van de referentielanden is 15 procent – dit
is ruim 5 procent hoger dan het Nederlandse gemiddelde.

38

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 6. Output

Wel zien we een scherpe daling van 2011-2012 op studiejaar 2012-2013. Dit kan echter liggen aan het feit dat dit nog voorlopige cijfers zijn; deze kunnen dus nog worden bijgesteld. Er
kunnen hier dus nog geen definitieve conclusies aan verbonden worden.
Het aantal promoties groeit eveneens gestaag en in relatieve zin nog sneller dan het aantal
geslaagden. Was in de jaren 90 een niveau van 2.000 à 2.500 promoties per jaar heel gebruikelijk. In 2012-2013 was dit gegroeid tot een niveau van bijna 4.500 promoties per jaar. Ook
hier hebben alle studierichtingen bijgedragen aan de groei. Maar zowel in relatieve als absolute
zin zijn het met name de technisch- en gezondheidzorg-gerelateerde richtingen die een sterke
groei laten zien. Het aantal gepromoveerden in de techniek gaat van circa 300 in 1990 naar
circa 800 in 2012-2013, en in de gezondheidszorg van 500 in 1990 naar 1.400 in 2013.
Figuur 29: Aantal geslaagden aan universiteiten en aantal promoties, 1990-2013
40.000

5.000
4.500
4.000
3.500
3.000
2.500
2.000
1.500
1.000
500
0

35.000
30.000
25.000
20.000
15.000
10.000
5.000

90

/'9
91 1
/'9
92 2
/'9
93 3
/'9
94 4
/'9
5
95
/'9
96 6
/'9
97 7
/'9
98 8
/'9
99 9
/'0
00 0
/'0
01 1
/'0
02 2
/'0
03 3
/'0
04 4
/'0
5
05
/'0
06 6
/'0
07 7
/'0
08 8
/'0
09 9
/'1
10 0
/'1
11 1
/'1
12 2
/'1
3

0

Gepromoveerden (linker-as)

Totaal aantal geslaagden (rechter-as)

Bron: CBS > Historie onderwijs; geslaagden vanaf 1900 en Wetenschappelijk onderwijs: gepromoveerden aan universiteiten.
Opmerking: Geslaagden = doctoraalexamen en WO-master

Publicatie-output
We richten ons nu op de prestaties van het Nederlandse wetenschapssysteem in de internationale
context, door een aantal bibliometrische indicatoren te presenteren. Deze meten twee hoofdfactoren. Ten eerste in hoeverre Nederlandse onderzoekers in internationale wetenschappelijke
journals publiceren, en ten tweede in welke mate hun publicaties genoemd worden in dezelfde
wetenschappelijke literatuur. Deze indicatoren meten indirect kennisproductie, wetenschappelijke impact en internationale zichtbaarheid. Een bibliometrische analyse is een van de manieren
waarop informatie kan worden verzameld over de structuur en de output van het Nederlandse
onderzoekssysteem.57
In de periode van 2005 tot 2013 is de wereldwijde productie van wetenschappelijke artikelen
gestegen van 1.000.000 naar 1.400.000 publicaties per jaar. Een belangrijke oorzaak hiervan is de toename in investeringen in deze jaren; meer budget voor onderzoeksactiviteit leidt
tot een toename in het aantal onderzoekers wereldwijd, die natuurlijk weer meer publiceren.

57

Deze indicatoren zijn gebaseerd op data van de CWTS bibliometrische database van de Universiteit van Leiden, die publicaties bevat van het Web of Science (Thomson Reuters).

39

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 6. Output

Bovendien is de dekkingsgraad van de database, en daarmee ook het aantal journals waarin de
metingen worden verricht, sterk toegenomen in de afgelopen jaren. Dit geldt met vooral voor de
niet-westerse landen.
Via de adressen van auteurs en affiliaties met onderzoeksinstituten kunnen indicatoren op het
niveau van landen worden gecreëerd. Waar wetenschappers uit Europa en de Verenigde Staten
lange tijd een dominante rol hadden in de wereldwijde productie van wetenschappelijke artikelen,
is hun aandeel in de wereldwijde output de afgelopen tien jaar teruggevallen. De belangrijkste
oorzaak hiervoor is dat een aantal Aziatische landen, zoals China en India, hun productie van
wetenschappelijke artikelen in internationale journals aanzienlijk hebben verhoogd.
De Verenigde Staten is, wat het aantal publicaties in internationale journals betreft, nog steeds
de grootste internationale speler. De VS wordt gevolgd door China, dat het Verenigd Koninkrijk
daarin in 2008 heeft ingehaald. Figuur 30 illustreert de relatieve toename van het aantal wetenschappelijke publicatie voor referentielanden van 2005 tot 2013. China valt in deze grafiek op
met een groei van 205 procent. Deze sterke groei kan verklaard worden door een significante uitbreiding van China’s onderzoeksmiddelen en stimulering van Chinese onderzoekers om te publiceren in internationale peer reviewed journals, in combinatie met een toegenomen dekkingsgraad van de WoS-database van journals van Aziatische origine. Ierland en Zuid-Korea hebben
beiden hun wetenschappelijke output bijna verdubbeld, terwijl de output van Japan slechts met
1 procent is toegenomen. De groei van Nederland ten opzichte van de referentielanden is gemiddeld, met een toename van 56 procent in de wetenschappelijke output tussen 2005 en 2013.
Figuur 30: Wetenschappelijke publicatieoutput, % groei in output 2005-2013
220%
200%
180%
160%
140%
120%
100%
80%
60%
40%
20%
0%

CHI AUS KOR IER NOO DEN ZWI NLD OOS BEL CAN ZWE FIN VK DUI FRA VS JPN

Bron: Thomson Reuters/CWTS Web of Science. Berekeningen: CWTS/NIFU.
Opmerking: De groei van publicatieoutput wordt ook veroorzaakt door de uitbreiding van de database van Web of
Science, die vooral aanzienlijk is aanzienlijk is vergroot vanaf 2008.

Figuur 31 toont per land de publicatieoutput vergeleken met het totaal van de 18 referentielanden (gemeten als het totaal van de output van deze landen). De Verenigde Staten is verantwoordelijk voor 29 procent van de output van wetenschappelijke publicaties in 2013, terwijl
China hiervan 17 procent voor haar rekening neemt. Daarna volgen het Verenigd Koninkrijk en
Duitsland met ongeveer 8 procent. Nederland is tiende in deze set van referentielanden, met
2,9 procent van de output.

40

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 6. Output

Figuur 31: Percentage van publicatie-output van referentielanden, 2013

JPN
6%
DUI
8%

FRA
5%

CAN
5%

AUS
4%

KOR
4%
NLD
3%
ZWI
2%
ZWE
2%

VK
8%

Ander
6%

BEL
2%
DEN
1%
OOS
1%
NOO
1%
FIN
1%
IER
1%

CHI
17%

VS
29%

Bron: Thomson Reuters/CWTS Web of Science. Berekeningen: CWTS/NIFU.

In Figuur 31 zien we hoeveel elk land publiceert in vergelijking met het totaal van publicaties. We
kunnen deze cijfers ook weergeven in relatie tot de grootte van de bevolking. Nederlandse onderzoekers hebben bijna 38.000 wetenschappelijke artikelen gepubliceerd in 2013, wat neerkomt
op 2,3 publicaties per 1.000 inwoners. In termen van productiviteit scoort Nederland hierbij op
de zesde plaats binnen de referentielanden. Zwitserland heeft de hoogste gemiddelde productiviteit met 3,4 publicaties per 1.000 inwoners, gevolgd door Denemarken (2,8) en Zweden (2,6).
Figuur 32 bevat ook informatie over de algehele citatie-impact. In absolute getallen ontvangen de
landen met de grootste publicatie-output ook het meeste aantal citaties. Het is echter gebruikelijk om een onafhankelijke variabele te gebruiken om de citatie-impact van een land te bepalen.
Een voorbeeld van een dergelijke indicator is de ‘relative field normalised citation impact score’,
die aangeeft of de publicaties van een land boven of onder het wereldwijde gemiddelde scoren
(=1,0). In de figuur wordt deze indicator weergegeven, gebaseerd op publicaties in de periode
2009-2012.58 Het is te zien dat de landen met de hoogste output per hoofd van de bevolking
over het algemeen ook de hoogste citatie-impact hebben.
In termen van citatie-impact bezet Nederland de tweede plaats onder de referentielanden, met
een score van 1,52. Dit betekent dat, in de periode van 2009 tot 2012, Nederlandse publicaties 52 procent boven het gemiddelde werden geciteerd. Zwitserland is het land met de hoogste

58

41

Voor een uitgebreide uitleg over bibliometrische indicatoren, zie http://www.wti2.nl/output/publicaties.

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 6. Output

citatie-impact, bijna 60 procent boven het gemiddelde. Opvallend is dat de drie Aziatische landen China, Japan en Korea relatief laag scoren. Het lijkt erop dat de taal waarin deze landen
publiceren (veelal niet Engels) hier een rol speelt.
Figuur 32: Publicatie-output 2013 (totale bevolking) x gebiedsgenormeerde citatie-impact 2009-2012 voor alle
referentielanden
1,60

ZWI
NLD
NLD

Gebiedsgenormeerde impact 2009-2012

1,50
1,40

VS
VS

IER
IER

1,30
DUI
DUI
FRA
FRA

1,20

DEN
DNK

VK
VK

OOS
OOS

BEL
BEL
CAN
CAN

AUS
ZWE
ZWE
AUS
NOO
FIN
FIN

2,00

2,50

1,10
1,00

CHI
CHI

0,90

KOR

JPN
JPN

0,80
0,70
0,60
0,00

0,50

1,00

1,50

3,00

3,50

Publicatie-output 2013 (totale bevolking)

Bron: Thomson Reuters/CWTS Web of Science. Berekeningen: CWTS/NIFU.
Opmerkingen:
-- Field normalised citation impact scores met publicatiejaren 2009-2012 en citatiejaren 2009-2013
(wereldwijd gemiddelde = 1,0).
-- Publicatie-output in 2013 per 1.000 inwoners in 2012.

De citatie-impactindicator toont de gemiddelde waarde voor alle publicaties in een land. We
zien echter een grote variatie in citatieniveaus tussen disciplines en onderzoeksvelden. Figuur
33 toont de relatieve citatie-impactscores in de natuurwetenschappen, levens- en biomedische
wetenschappen, technische wetenschappen en sociale wetenschappen. Nederlandse onderzoekers behalen vooral hoge citatie-impactscores in informatie- en communicatiewetenschappen
(score = 1,95) en natuurkunde en materiaalwetenschappen (score = 1,77). We vinden maar
in één veld een impactscore die (net) onder het wereldwijde gemiddelde van 1,0 ligt, namelijk
wiskunde (score = 0,98). Er is een aparte categorie voor multidisciplinaire journals (niet weergegeven in de figuur), en in dit veld is de citatie-impactscore een indrukwekkende 3,31 – ver
boven het wereldwijde gemiddelde.

42

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 6. Output

Figuur 33: Citatie-impact van Nederland per gebied, 2009-2012
Psychologische wetenschappen
Onderwijswetenschappen
Economische wetenshappen
Management en planning
Sociale en gedragswet. - interdisciplinair
Sociologie en antropologie
Politieke wetenschappen
Informatie en communicatiewetenschappen
Instrumenten en instrumentarium
Electrotechniek
Algemene en productie technologie
Werktuigbouwkunde
Computerwetenschappen
Civiele techniek
Energiewetenschappen
Fundamentele medische wetenshappen
Gezondheidswetenshappen
Biomedische wetenschappen
Biologische wetenschappen
Fundamentele Levenswetenschappen
Klinische geneeskunde
Landbouw- en voedingswetenschappen
Wiskunde
Statistiek
Sterrenkunde
Milieuwetenschappen
Aardwetenschappen en technologie
Chemie en chemische technologie
Fysica en materiaalkunde
0,7

0,8

0,9

1,0

1,1

1,2

1,3

1,4

1,5

1,6

1,7

1,8

1,9

2,0

Bron: Thomson Reuters/CWTS Web of Science. Berekeningen: CWTS/NIFU.
Opmerking: Gebiedsgenormeerde citatie impact scores with publication years 2009-2012 and citation years 2009-2013
(global average = 1.0). Humanities excluded.

Tabel 3 schetst het profiel van de wetenschappen in Nederland, gebaseerd op publicatie- en
citatiedata over de periode 2009-2013. Twee soorten indicatoren zijn gemeten. De eerste is de
zogenaamde Activity Index, een indicator die toont of een land een hoger of lager percentage
van publicaties heeft in een bepaalde discipline, vergeleken met het gemiddelde van de referentielanden. Deze indicator vertelt ons dus iets over de onderliggende relatie tussen de disciplines, maar niets over de eigenlijke output. Deze indicator wordt ook wel de Specialization Index
genoemd. De tweede indicator is de relatieve impactscore per veld. Zoals te zien in tabel 3 is
Nederland sterk gerepresenteerd in medisch onderzoek en verschillende sociale wetenschappen,
maar minder aanwezig in natuurkunde en materiaalwetenschappen, scheikunde en scheikundige
technologie, en een aantal technische disciplines.

43

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 6. Output

Tabel 3: Prestatieprofiel van het Nederlandse onderzoekssysteem; internationale onderzoeksspecialisatie en field normalised citation impact score per onderzoeksveld, 2009-2012

Ondervertegenwoordigd

Gemiddeld

Oververtegenwoordigd

(OSI ≤ 0.8)

(0.8 < OSI < 1.2)

(OSI ≥ 1.2)

-- Chemie en chemische

-- Fundamentele

-- Klinische geneeskunde

technologie (0,6-1,56)
-- Fysica en materiaalkunde

Zeer hoog
(CI ≥ 1.5)

(0,57-1,77)
-- Kunsten, cultuur en
muziek (0,73-2,66)
-- Literatuurwetenschappen
(0,4-1,86)

Levenswetenschappen
(0,98-1,56)
-- Politieke wetenschappen
(1,14-1,68)

(1,37-1,56)
-- Informatie en communicatiewetenschappen
(1,44-1,95)

-- Sociologie en antropologie
(0,96-1,58)
-- Multidisciplinaire tijdsschriften (1,05-3,31)

-- Civiele techniek
(0,74-1,34)
-- Energiewetenschappen
(0,77-1,49)

-- Biologische wetenschappen (0,87-1,47)
-- Aardwetenschappen en
technologie (0,93-1,49)
-- Milieuwetenschappen

Hoog

(1,16-1,47)

(1.3 < CI < 1.5)

-- Landbouw- en voedingswetenschappen (1,15-1,46)
-- Biomedische wetenschappen (1,12-1,38)

-- Sterrenkunde (1,23-1,38)
-- Economische wetenshappen (1,55-1,41)
-- Onderwijswetenschappen
(1,33-1,38)
-- Management en planning
(1,76-1,42)
-- Psychologische wetenschappen (1,8-1,31)
-- Sociale en gedragswet. - interdisciplinair
(1,7-1,45)

-- Electrotechniek
(0,66-1,19)
-- Werktuigbouwkunde
Boven gemiddeld

(0,74-1,23)

-- Computerwetenschappen
(0,89-1,3)
-- Fundamentele medische wetenshappen

-- Gezondheidswetenshappen (1,34-1,3)
-- Taal en linguïstiek
(1,36-1,21)

(0,83-1,28)

(1.1 < CI ≤ 1.3)

-- Algemene en productie
technologie (0,84-1,2)
-- Geschiedenis, filosofie, en
religie (1,05-1,28)

Gemiddeld
(0.9 < CI ≤ 1.1)

-- Wiskunde (0,54-0,98)
-- Instrumenten en instru-

-- Rechten en criminologie

-- Statistiek (1,25-1,08)

(1,11-0,99)

mentarium (0,79-1,06)

Bron: Thomson Reuters/CWTS Web of Science. Berekeningen: CWTS/.
Opmerkingen:
-- Gebiedsgenormeerde citatie impacts scores CI (wereldwijd gemiddelde = 1,0). Aantal citaties ontvangen door publicaties in 2009-2013 gedurende de jaren 2009-2013 in verhouding tot het wereldwijd gemiddelde van ontvangen citaties
per veld (wereldwijd gemiddelde = 1,0).
-- OSI Onderzoeksspecialisatie-index: percentage van Nederlandse onderzoekspublicaties in 2009-2012 per veld in de
totale Nederlandse publicatie-output gedeeld door het gemiddelde percentage in hetzelfde veld in publicatie-output
van alle referentielanden gecombineerd, ongewogen voor totale publicatiegrootte van landen (gemiddelde van referentielanden = 1,0).

44

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 6. Output

We tonen nu een aantal figuren die de ontwikkeling van de citatie-impactscores voor verschillende sectoren in het Nederlandse kennissysteem aangeven, en onderzoeken daarna in meer detail
de positie van de Nederlandse universiteiten in dat systeem. Figuur 34 geeft aan dat niet alleen
de Nederlandse universiteiten bijdragen aan de hoge impact van Nederland als onderzoeksland
maar dat ook andere sectoren in het Nederlandse kennissysteem een grote rol spelen.
De onderzoeksinstituten en de organisaties in de (semi-)publieke sector hebben een grote impact
en zijn hierin geleidelijk aan het ontwikkelen. De onderzoeksoutput van deze organisaties wordt
zelfs meer geciteerd dan het gemiddelde van de universiteiten. Sommige andere sectoren vertonen ook tekenen van verdere groei, in het bijzonder de niet-academische ziekenhuizen en
musea. Toch is de museumsector nog steeds de sector met de laagste citatie-impact. Bij het
interpreteren van deze getallen moet rekening worden gehouden met het de grote verschillen in
de groottes van deze sectoren. De universiteiten dragen het meeste bij aan de nationale publicatie-output, gevolgd door de onderzoeksinstituten en ziekenhuizen. De publicatie-output van
de andere sectoren is in vergelijking marginaal.
Figuur 34: Trends in citatie-impact naar institutionele sector (2005-2008 t/m 2009-2012)

2005-2008
2009-2012

Musea

Overheidsinstellingen

Hogescholen

Internationale
organisaties

Bedrijven

Ziekenhuizen

Onderzoeksinstituten

Mondiaal
gemiddelde
Universiteiten (incl.
UMC's**)

2,0
1,8
1,6
1,4
1,2
1,0
0,8
0,6
0,4
0,2
0,0

Bron: Thomson Reuters/CWTS Web of Science. Berekeningen: CWTS/NIFU.
Opmerkingen
-- Field normalised citation impact (wereldwijd gemiddelde = 1.0)
-- Academische ziekenhuizen (UMCs) zijn hier meegenomen in de universiteitssector

We concentreren ons nu op de Nederlandse universiteiten, een belangrijke pilaar in de Nederlandse
kennisinfrastructuur. De groei van de output van Nederlandse universiteiten over twee aaneengesloten vierjarenperiodes (2006-2009 en 2010-2013) wordt weergegeven in Figuur 35. Naast
deze outputcijfers toont deze figuur ook de relatieve groei in output van de universiteiten. Er is
een aanzienlijke groei geweest in het totale publicatievolume van alle universiteiten gedurende
deze periode. De grootste relatieve verandering in output is bereikt door de Tilburg University,
terwijl we een iets lagere groei zien voor de universiteiten van Twente, Groningen en Amsterdam.
Van de drie technische universiteiten (TUs) heeft de TU/e relatief de laagste toename.

45

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 6. Output

22.000
20.000
18.000
16.000
14.000
12.000
10.000
8.000
6.000
4.000
2.000
0

60%
50%
40%
30%

Groei

Publicatie-output

Figuur 35: Trends in publicatie-output per universiteit (2006-09 t/m 2010-13)

20%
10%
TiU

UT

RUG UvA

RU

VUA

Output 2006-09

EUR

UM

LEI

Output 2010-13

UU

TUD WUR

TUE

0%

% Groei

Bron: Thomson Reuters/CWTS Web of Science. Berekeningen: CWTS/NIFU.
Opmerking: De groei van publicatieoutput wordt ook veroorzaakt door de uitbreiding van de database van Web of
Science, die vooral aanzienlijk is vergroot in 2008 en later.

In Figuur 36 wordt, behalve de toegenomen output, ook de verandering van de impactscores
van de Nederlandse universiteiten getoond, gebaseerd op de twee periodes (2005-2008 en
2009-2012). Bij de meeste universiteiten zien we een toename in de impact, behalve voor
de TU Delft (hoewel deze nog steeds 33 procent boven het wereldwijd gemiddelde ligt). Alle
Nederlandse universiteiten hebben impactscores (ver) boven het internationale gemiddelde. Drie
universiteiten die een bijzonder hoge toename in impactscore tonen, zijn de universiteiten van
Wageningen, Delft en Maastricht.
Figuur 36: Trends in citatie-impact per universiteit (2005-2008 t/m 2009-2012)

1,6
1,4
1,2
1,0
0,8

WUR

EUR

UL

UU
2005-2008

VUA

UvA

RUN

UM

2009-2012

RUG

TUE

Mondiaal gemiddelde

Bron: Thomson Reuters/CWTS Web of Science. Berekeningen: CWTS/NIFU.
Opmerking: Gebiedsgenormeerde citatie impact (wereldwijd gemiddelde = 1,0)

46

UT

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

TUD

UvT

Resumé WTI 2 | 6. Output

Patenten
Een belangrijke indicator voor het meten van innovatie-output is het aantal patenten dat een
land aanvraagt59. Uiteraard hoeft dit niet te betekenen dat een aangevraagd patent per definitie wordt verleend, maar het aantal aanvragen geeft wel een indicatie van de activiteit rondom
nieuwe inventies.
Er zijn verschillende typen patenten in termen van aanvraagprocedure en dekking. Patenten
kunnen bijvoorbeeld nationaal aangevraagd worden, Europees (via de EPO) of zelfs mondiaal
(via de PCT-procedure). Doorgaans is de stelregel ‘hoe mondialer de procedure, hoe mondialer
de gewenste bescherming’. Daarbij gaat het verkrijgen van bescherming in meerdere landen
gepaard met hogere kosten. Hierdoor kan men stellen dat patenten die aangevraagd worden via
de PCT doorgaans een hogere waarde vertegenwoordigen dan patenten die enkel landelijk of
zelfs Europees worden aangevraagd.
In Figuur 37 wordt het aantal PCT-aanvragen per miljoen dollar BBP van Nederland vergeleken
met de referentielanden.

PCT-aanvragen per mln $ BBP

Figuur 37: Het aantal PCT-aanvragen per miljoen dollar BBP, gesorteerd op waarde 2012
0,012
0,01
0,008
0,006
0,004
0,002
0

JPN FIN ZWI ZWE KOR DEN DUI NLD OOS FRA VS
2007

BEL NOO VK CAN IER ITA AUS SPA TSJ

2012

Bron: OESO.

Van de bovenstaande twintig landen neemt Nederland de achtste positie in. Het niveau van
Nederland is constant gebleven over de tijd. Nederland ligt op het gebied van PCT-aanvragen
rond Duitsland en Denemarken, en scoort hiermee relatief hoog. De hoogst scorende landen
zijn de Aziatische landen Japan en Korea, de Scandinavische landen Finland en Zweden, en
Zwitserland. De sectorale samenstelling is een belangrijke determinant voor het aantal PCTaanvragen; sommige sectoren lenen zich immers meer voor bescherming van intellectueel eigendom door patenten dan andere sectoren. Denk hier bijvoorbeeld aan de sterke elektronicasector
in Japan en Korea.
Patenten worden doorgaans door bedrijven aangevraagd maar kunnen ook door andere partijen
zoals universiteiten worden aangevraagd. Zodra een kennisinstelling een patent aanvraagt, kan
59

Een belangrijke kanttekening bij de indicator ‘patenten’ is dat de aanvrager van het patent niet de uitvinder hoeft te zijn.
Patenten kunnen bijvoorbeeld via het hoofdkantoor aangevraagd worden, terwijl het onderzoek plaats heeft gevonden in
een nevenvestiging.

47

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 6. Output

dit gezien worden als een indicator voor de valorisatie van opgebouwde kennis binnen de organisatie. Hoewel ‘universiteitspatenten’ geen traditionele patentenindicator is, heeft de Universiteit
Bocconi in samenwerking met de KU Leuven deze indicator in het verleden ontwikkeld. In Figuur
38 is het aantal universiteitspatenten per hoger onderwijsinstellingonderzoeker weergegeven.
In de set van landen waarvoor data beschikbaar is scoort Nederland hoog, en wordt alleen voorgegaan door België en Ierland. Op dit onderdeel van de valorisatieslag van kennis naar innovatie
lijkt Nederland het dus goed te doen. Wel dient opgemerkt te worden dat het aantal universiteitspatenten relatief klein is waardoor de indicator minder robuust is dan algemene patenttellingen.
Als aanjager van economische groei wordt steeds vaker gekeken naar innovatieve start-ups. Deze
(aanvankelijk) vaak kleine bedrijven hebben een nieuw concept, idee of technologie dat ze de
markt op willen brengen. Dit kunnen bijvoorbeeld spin-offs zijn van bestaande bedrijven of spinouts van universiteiten. Om deze innovatieve start-ups te identificeren kan gekeken worden naar
jonge bedrijven die patenten aanvragen (zie Figuur 39).
Figuur 38: Universiteitspatenten per hoge onderwijsinstellingonderzoeker, gesorteerd op waarde 2007
0,008
Universiteitspatenten per
HO-onderzoeker

0,007
0,006
0,005
0,004
0,003
0,002
0,001
0

IER

BEL

NLD

ITA

DUI

FRA
2000

TSJ

DEN

SPA

FIN

OOS

VK

ZWE

2007

Bron: Eurostat, DG Research and Innovation IUC Database (gebaseerd op Universita Commerciale Luigi Bocconi/K.U.
Leuven o.b.v. PATSTAT).

Figuur 39: Jonge bedrijven die patenten aanvragen per miljard $ BBP, periode 2007-2010

Aantal per miljard $ BBP

3,5
3
2,5
2
1,5
1
0,5
0

DEN ZWE FIN NOO NLD IER OOS

VK

VS

DUI ZWI FRA CAN BEL ITA SPA TSJ JPN

Bron: OESO, STI Outlook 2012.

48

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 6. Output

Nederland scoort vijfde op dit gebied, vlak achter Noorwegen. Denemarken heeft verhoudingsgewijs verreweg de meeste jonge patenterende bedrijven, gevolgd door Zweden en Finland. Deze
jonge patenterende bedrijven kunnen een bron voor valorisatie zijn omdat ze opgebouwde kennis
binnen bedrijven of kennisinstellingen naar de markt kunnen brengen. Binnen Nederland zal de
regio Zuidoost Nederland een belangrijke rol spelen. In deze regio zitten veel succesvolle technologisch gedreven bedrijven. Succesvollere bedrijven hebben gemiddeld genomen meer spin-offs,
welke zich tevens vaak in dezelfde regio vestigen. Dit vertaalt zich in clustervorming, waarbij in
deze context excellentie op het gebied van technologie een centrale rol speelt.
Innovatie
Er kan op vele manieren naar innovatie en de ontwikkelingen op dit gebied gekeken worden.
Eén manier is het bestuderen van de werkgelegenheid in innovatieve sectoren. Een hogere mate
van werkgelegenheid in deze sectoren impliceert dan een hogere innovatieve slagkracht. Deze
werkgelegenheid brengen we hier op twee manieren in kaart; enerzijds de werkgelegenheid in
snelgroeiende bedrijven in innovatieve sectoren, en anderzijds werkgelegenheid in kennisintensieve activiteiten. De eerste focust zich meer op de groei en dynamiek van innovatieve sectoren. De tweede focust zich meer op het relatieve belang van activiteiten, die direct of indirect
gerelateerd zijn aan innovatie, binnen de desbetreffende economie.
Figuur 40 geeft weer hoe Nederland zich verhoudt tegenover andere landen m.b.t. werkgelegenheid in snelgroeiende bedrijven in innovatieve sectoren.
Figuur 40: Werkgelegenheid in snelgroeiende bedrijven in innovatieve sectoren, gesorteerd op laatst beschikbare jaar
25%
20%
15%
10%
5%
0%

ZWE

DEN

IER

DUI

FRA

ZWI

FIN
2010

BEL

NOO

NLD

VK

TSJ

SPA

OOS

ITA

2011

Bron: Innovation Union Scoreboard 2014.

Nederland scoort licht onder het gemiddelde, hoewel de cijfers in algemene zin niet ver uiteenlopen. Het onderscheidend vermogen van deze indicator is daarmee ook gering. Ook het verloop
van 2010 naar 2011 lijkt in vrijwel alle landen gering te zijn. De veelal goed scorende landen
Denemarken en Zweden scoren ook op dit vlak hoog.
In termen van werkgelegenheid in kennisintensieve activiteiten scoort Nederland vergelijkbaar
(onder het gemiddelde en rond de mediaan), zie Figuur 41. Met name Zwitserland en Ierland

49

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 6. Output

scoren hier hoog, gevolgd door het Verenigd Koninkrijk en Zweden. Het aandeel van kennisintensieve activiteiten in de totale werkgelegenheid is 1,4 procentpunt afgenomen ten opzichte
van 2008, wat wijst op een kleine krimp. De recente financiële crisis is hier mogelijk debet aan.
Daarnaast dient opgemerkt te worden dat Nederland veel kennisintensieve activiteiten uitvoert
in low-tech industrieën. Dergelijke activiteiten worden niet meegenomen in de statistieken.
Figuur 41: Aandeel werkgelegenheid in kennisintensieve activiteiten (productie en diensten) als percentage van de totale
werkgelegenheid, gesorteerd op laatst beschikbare jaar

25%
20%
15%
10%
5%
0%

ZWI

IER

VK

ZWE

DUI

DEN

FIN

NOO

2008

BEL

NLD

FRA

OOS

ITA

TSJ

SPA

2012

Bron: Innovation Union Scoreboard 2014.

Binnen de literatuur over deze kennisintensieve activiteiten gaat veel aandacht naar de kennisintensieve diensten, in de literatuur ook wel ‘KIBS’ genoemd (i.e. knowledge intensive business
services). Om landen internationaal te vergelijken op hun prestatie op het gebied van KIBS, is
een relevante indicator het aandeel van kennisintensieve diensten binnen de dienstenexport.
Export duidt immers op hoogwaardige diensten vanuit internationaal perspectief.
Figuur 42 laat zien dat Nederland hier bescheiden op scoort. Met name Ierland, Denemarken,
het Verenigd Koninkrijk en Duitsland hebben een groot aandeel kennisintensieve diensten in
hun dienstenexport.
Figuur 42: Aandeel export van kennisintensieve diensten in totale dienstenexport, gesorteerd op laatst beschikbare jaar
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

IER

DEN

VK

DUI

BEL

ZWE

FIN

FRA

2007

2011

TSJ

NLD

ITA

Bron: Innovation Union Scoreboard 2014.

50

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

ZWI

OOS

SPA

Resumé WTI 2 | 7. Outcome

7. Outcome
Outcome is het effect van de output. Een verhoging van aantal afgestudeerde studenten leidt bijvoorbeeld tot een gemiddeld genomen hoger opgeleide beroepsbevolking. Terwijl output verwijst
naar een product of dienst, verwijst outcome meestal naar een proces. Een typisch voorbeeld
van een outcome indicator is de beoordeling van de output van het systeem. Het onderscheid
tussen output en outcome is niet altijd even duidelijk omdat er sprake is van gelaagdheid in het
systeem. Citatie-impact is een outcome voor wetenschappers maar een output voor degenen
die de overall performance van de universiteit beoordelen. Daar is pas sprake van outcome als
een hogere citatie-impact zich bijvoorbeeld vertaalt in een verbetering van het imago van een
universiteit of in een andersoortige afgeleide (bijvoorbeeld een verhoging van de instroom van
talentvolle onderzoekers). Deze paragraaf richt zich op de laatste soort outcome; de beoordeling
van de prestaties van het Nederlandse wetenschaps-, technologie en innovatiesysteem. We doen
dit toch door te kijken naar enkele aantal (deels samengestelde) indicatoren voor de outcome van
respectievelijk het wetenschaps-, technologie en innovatiesysteem van een land. Deze outcome
indicatoren zijn proxies en zijn niet altijd onomstreden60. Ze mogen in elk geval niet opgevat
worden als integrale eindoordelen over de kwaliteit of overall prestaties van het Nederlandse
WTI-systeem in vergelijking met een aantal referentielanden. Afsluitend staan we ook nog kort
stil bij één van de ultieme overall performance indicator in het economische domein, te weten
de groei van de arbeidsproductiviteit.
Wetenschapssysteem
Als proxy voor de outcome van het wetenschapssysteem gebruiken we een viertal internationale
rankings: ARWU (de ‘Shanghai-ranking’), THE world top 400, QS (voorheen Times) World Top
700 en de Leiden world top 750.61 Er is de nodige methodologische kritiek op de meeste internationale rankings gekomen. Zo houden een aantal rankings zoals die van ARWU geen rekening met de verschillen in publicatieculturen tussen disciplines. Brede universiteiten met een
medische afdeling worden daardoor bevoordeeld, en specialistische technische universiteiten
benadeeld. Op specifieke deelgebieden scoren de Nederlandse (met name specialistische) universiteiten vaak veel beter dan haar ‘overall’ score.
De Leiden ranking is de enige ranglijst die volledig is gebaseerd op bibliometrische indicatoren.
Het voordeel is dat het een objectieve methode is, maar er zijn ook diverse ‘mitsen en maren’
die aan de onderliggende database ter grondslag liggen. De andere rankings zijn samengesteld uit meerdere typen indicatoren (composite indices). Dit geeft een evenwichtiger beeld en
is minder gevoelig voor uitschieters. Nadeel is dan weer dat de berekening van de eindscore
complexer wordt en meer aanleiding geeft tot discussie (bijvoorbeeld of en welke gewichten er
moeten worden gebruikt).
Door verschillende rankings naast elkaar te zetten ontstaat een genuanceerd en redelijk robuust
60

WTI2 brengt dit jaar twee themapublicaties uit. In het eerste themapublicatie ‘Challenges in measuring the efficiency of
national science, technology & innovation systems’ gaan we hier nader op in.

61

Nota bene, alle rankings richten zich specifiek op universiteiten. Academische ziekenhuizen zijn wel meegenomen voor
zover ze onderdeel zijn van een universiteit maar zelfstandige wetenschappelijke instituten (zoals die van NWO en KNAW)
zijn niet in de rankings meegenomen.

51

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 7. Outcome

beeld van de onderlinge verhouding tussen de Nederlandse universiteiten. Vooraf moet worden
gesteld dat de kwaliteit van het Nederlandse academische bestel over de volle breedte zeer hoog
is.62 Alle rankings laten alleen de top van de universiteiten zien, en vrijwel alle Nederlandse
universiteiten komen in alle rankings voor.63 Een andere belangrijke disclaimer is dat de grootte
van de universiteit sterk van invloed is op de positie in een samengestelde ranking (bij de Leiden
ranking is dit dus niet het geval). Aan de top van de onderlinge Nederlandse ranking vinden
we in het algemeen dan ook de twee grote algemene universiteiten van Utrecht en Leiden. Die
liggen qua overall positie dicht bij elkaar. Vlak daarachter komt de Universiteit van Amsterdam
en iets daarna de Erasmus Universiteit Rotterdam. De middengroep bestaat uit de TU Delft, de
Rijksuniversiteit Groningen, de Wageningen Universiteit, de Universiteit Maastricht en de TU
Eindhoven. Daarachter komen de Vrije Universiteit Amsterdam, de Radboud Universiteit, de
Universiteit Twente en de Universiteit van Tilburg.
Tabel 4: Positie van Nederlandse universiteiten op vier internationale rankings

ARWU world top 500

THE world top 400

QS world top 500

Leiden PP (top10%)

(2014)

(2014-2015)

(2014)

top 750 (2014)

EUR

168

72

90

85

LEI

77

64

75

53

RU

131

140

156

97

RUG

82

117

90

120

TiU

495

276-300

367

252

TUD

202

71

86

148

TUE

321

144

147

94

UM

260

101

118

110

UT

364

201-225

212

102

UU

57

79

80

77

UvA

120

77

50

81

VU

100

136

171

64

WUR

149

73

151

93

Bron: ARWU, THE, QS, CWTS.

62

Of deze situatie overigens uniek is voor Nederland (en geen generiek kenmerk is van landen met een klein aantal universiteiten zoals Nederland) valt nog te bezien. Dit vereist verder onderzoek naar de spreiding van de scores van universiteiten
per land.

63

In deze vier rankings worden honderden universiteiten wereldwijd met elkaar vergeleken. Dat betekent dat slechts ongeveer 3% van het geschatte aantal (17.000) universiteiten in de wereld in deze rankings een plaats krijgt. Bron: VSNU,
http://www.vsnu.nl/Universiteiten/Feiten-Cijfers/Rankings-universiteiten.htm

52

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 7. Outcome

Innovatiesysteem
Hoewel er het een en ander valt af te dingen op het gebruik van samengestelde indices64 geven
we hieronder een overzicht van de drie belangrijkste innovatiesysteemrankings. Niet alleen worden deze rankings door bijvoorbeeld media breed uitgemeten, ook zeggen ze iets over de innovatiereputatie van een land.
Uit Tabel 5 blijkt dat Nederland in 2014 van de referentielanden alleen Zwitserland, Zweden,
Finland (en het Verenigd Koninkrijk) voor moet laten gaan in de Global Innovation en Global
Competitiveness index. Nederland scoort al een aantal jaren op rij een top-10 positie in beide
internationale rankings. Dat is zeker gezien de soms relatief lage scores op enkele van de indicatoren in voorgaande paragrafen opvallend te noemen. Een anders samengestelde indicator is
de Innovation Union Scoreboard. Nederland (en ook zeker Noorwegen en in mindere mate het
Verenigd Koninkrijk) scoren in vergelijking tot de andere twee indices relatief laag op de IUS.
Denemarken en Duitsland (en in mindere mate België) scoren juist relatief hoog op de IUS in
vergelijking tot de twee andere ranglijsten. Echter, overall blijft Nederland goed scoren.
Tabel 5: Positie van drie internationale innovatierankings, 2009-2012

Global innovation index

Global Competitiveness index

Innovation Union scoreboard[1]

2012

2014

2012-2013

2013-2014

2011

2013

ZWI

1

1

1

1

1

1

ZWE

2

3

3

5

2

2

FIN

3

4

2

2

5

5

NLD

5

5

4

6

8

6

VK

4

2

7

8

7

8

VS

8

6

6

4

DEN

6

7

9

11

3

3

DUI

11

10

5

3

4

4

CAN

9

9

10

10

NOO

10

11

11

9

12

12

JPN

17

15

8

7

IER

7

8

17

17

10

9

BEL

12

17

13

13

6

7

OOS

14

14

12

12

9

10

KOR

13

12

14

16

AUS

15

13

15

14

FRA

16

16

16

15

11

11

CHI

20

20

18

18

SPA

19

19

19

19

15

15

TSJ

18

18

20

20

14

14

ITA

21

21

21

21

13

13

Bron: INSEAD/WIPO (GII), World Economic Forum (GCI), Eurostat (IUS).

64

53

Zie voetnoot 60.

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 7. Outcome

Arbeidsproductiviteit
Een laatste indicator die we hier presenteren is de ontwikkeling van de groei van de arbeidsproductiviteit. Bij een strikt welvaartsbegrip65 is de ontwikkeling van het Bruto Binnenlands Product
leidend en die wordt bepaald door de ontwikkeling van het aantal werkzame personen (arbeidsinzet) en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit. Vooral de laatste wordt sterk geassocieerd met R&D en innovatie. Als economische groei niet meer kan voortkomen uit inzet van meer
arbeid, dan moet vooral de efficiëntie waarmee die arbeid wordt ingezet toenemen en dat vergt
technologische en niet-technologische vernieuwing. Uit een groeidecompositie voor een groot
aantal landen voor de periode 2006-2010 zoals gepresenteerd door OESO (2011) blijkt dat
de gemiddelde jaarlijkse groei van het BBP van bijna 1% per jaar voor de helft wordt verklaard
door de toename in het aantal werkzame personen en voor de andere helft door de toename van
de arbeidsproductiviteit.66 Figuur 43 laat de jaarlijkse groei van de arbeidsproductiviteit voor
een langere periode zien67. Hieruit volgt dat Nederland qua ontwikkeling van de groei van de
arbeidsproductiviteit het patroon volgt van het gemiddelde van de referentielanden en EU 15. In
de periode 2009-2012 was de jaarlijkse groei lager dan het gemiddelde van de referentielanden
en EU 15, vanaf 2013 is de groei juist hoger. Dat de Nederlandse groei relatief beperkt is, komt
mede doordat Nederland relatief al een hoge arbeidsproductiviteit heeft (in 2012 5e plek t.o.v.
onze referentielanden). Het is voor landen met een lagere arbeidsproductiviteit eenvoudiger om
door te groeien dan landen die al hoog scoren.
Figuur 43: Jaarlijkse groei in arbeidsproductiviteit van de totale economie, 2004-2013

Groei t.o.v. voorgaand jaar (%)

4
3
2
1
1-

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

234NLD

GEM

EU15

Bron: OESO.
Opmerking: GEM = Gemiddelde van Australië, België, Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk, Ierland, Japan, Korea,
Nederland, Oostenrijk, Verenigd Koninkrijk, Verenigde Staten en Zweden.

65

Wanneer een ruimer welvaartsbegrip worden in de regel ook indicatoren op gebied van gezondheid, milieu, veiligheid en
solidariteit (bijvoorbeeld uitgedrukt in de mate van ‘scheefheid’ in de inkomensverdeling) meegenomen.

66

Daarnaast is sprake van een klein negatief effect op de economische groei omdat over de periode het aantal gewerkte
uren per persoon – al traditioneel laag in Nederland – licht afnam.

67

54

De cijfers voor 2014 zijn gebaseerd op ramingen van de OESO.

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 8. Samenvatting en slotopmerkingen

8. Samenvatting en slotopmerkingen
Wetenschap, Technologie en Innovatie zijn complexe fenomenen die zich moeilijk in enkele indicatoren laten vatten. In de themapublicatie ‘Challenges in measuring the efficiency of national
science, technology & innovation systems’ gaan we dieper in op de vraag of het mogelijk is een
model te maken om op systeemniveau te achterhalen hoe efficiënt de investeringen (of inputs)
in elk deelsysteem worden getransformeerd in outputs.
Waar een input/output model al complex is, zouden we idealiter ook willen weten in hoeverre
deze outputs ook nog samenhangen met of bijdragen aan generieke prestatie-indicatoren als
welvaart en welzijn. Zijn landen die meer investeren in wetenschap, technologie en innovatie
nu ook daadwerkelijk welvarender en succesvoller of zijn er ook landen die met een geringere
inspanning relatief succesvoller zijn? Dergelijke vragen zijn moeilijk te beantwoorden vanwege
de complexiteit van de deelsystemen, de vraag hoe wetenschap, technologie en innovatie op
elkaar inwerken (of juist niet) en de rol van de factor tijd. Hoeveel doorlooptijd vergt het om
wetenschappelijk excellent te worden in een wetenschappelijke discipline? Hoe lang duurt het
voordat investeringen in een hoog opgeleide beroepsbevolking zich vertalen in hoogwaardige
economische activiteiten of het effectief oplossen van maatschappelijke vraagstukken? Hoe
lang moet je investeren in een sleuteltechnologie voordat het zich vertaalt in bijvoorbeeld een
nationale economische sterkte?
Onderstaand is een overzicht opgenomen van een selectie van WTI2-indicatoren die in deze
rapportage kort aan de orde zijn gekomen. Per onderdeel uit het model zijn enkele indicatoren
geselecteerd. Per indicator is het feitelijk kengetal en (waar relevant) de ranking ten opzichte van de referentielanden weergegeven.68 Het algemene beeld dat uit de overzichtstabel naar
voren komt is niet eenduidig. Nederland scoort op ongeveer evenveel indicatoren hoog, laag of
gemiddeld. Voor de vergelijking is naast de meest recente data ook de data van twee jaar geleden weergegeven (WTI2-2012). Hoewel er geen grote veranderingen optreden, laat Nederland
over het algemeen wel een lichte verbetering zien.
Tabel 6: Score van het Nederlandse WTI-systeem ten opzicht van een aantal referentielanden op een selectie van
WTI2-indicatoren69

Indicator

Score Nederland WTI2-2012

Score Nederland WTI2-2014

Financiering
1a

Aandeel generieke financiering van publiek

68,5%a

4/19

73,1%c

3/19

gefinancierde R&D
1b

Durfkapitaal als percentage van BBP

0,102%c

8/15

0,09%e

5/15

1c

Omzet TNO

478,1 mln.d

nvt

456,6 mln.f

nvt

68

Het eerste getal is de positie op de ranglijst, het tweede geval het aantal posities op de ranglijst (=aantal referentielanden
op die indicator +1). Bijvoorbeeld, 4/19 betekent een 4e plaats op een lijst van 19 landen.

69

De kleuren zijn gebaseerd op percentielscores, van het 0e tot het 90e percentiel. Het ke percentiel is het getal dat de k%
kleinere data van de (100−k)% grotere data scheidt. Wanneer de Nederlandse ranking valt binnen het 60e percentiel,
dan scoort 60% van de referentielanden lager of gelijk aan de waarde van Nederland.

55

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | 8. Samenvatting en slotopmerkingen

Indicator

Score Nederland WTI2-2012

1d

Omzet KNAW

151,65 mln.d

nvt

156,59 mln.f

nvt

1e

Omzet NWO

754,60 mln.

d

nvt

756,46 mln.

e

nvt

1f

Directe overheidsfinanciering van R&D voor het

-

-

0,21%

d

867 mln.e

nvt

1,066 mln.g

nvt

Score Nederland WTI2-2014

19/21

bedrijfsleven als percentage van het BBP
1g

Ontwikkeling (begrote) omvang fiscale
instrumenten (WBSO en RDA) voor
R&D en innovatie

Investeringen
2a

R&D intensiteit van de private sector (% BBP)

-

-

1,22%e

14/18

2b

R&D intensiteit (% BBP)

-

-

2,16%e

13/18

31,9%c

13/16

34,4%e

13/16

11,4%c

12/15

13,1%e

8/11

6,1%c

15/16

6,6%e

10/12

-

-

11,2%k

10/20

2,75c

13/20

3,07e

12/20

4,92%d

12/20

7,25%e

10/20

14,17%b

10/13

14,49%d

b

11/13

33,56%

d

8/13

36,89%b

9/13

40,79%d

6/13

8,2%b

6/19

8,2%d

5/19

Human resources
3a

Aandeel van de beroepsbevolking met een
hogere onderwijsopleiding

3b

Aandeel van R&D-personeel (promille) in de
beroepsbevolking

3c

Aandeel van onderzoekers in de
beroepsbevolking

3d

Internationale mobiliteit van
wetenschappelijke auteurs

3e

Ratio studenten uit het buitenland t.o.v. studenten in het buitenland in tertiair onderwijs

3f

Percentage internationale studenten in tertiair
onderwijs

3g

Aandeel vrouwelijke onderzoekers bij bedrijven

3h

Aandeel vrouwelijke onderzoekers bij

30,42%

10/13

onderzoeksinstellingen
3i

Aandeel vrouwelijke onderzoekers bij
HO-instellingen

Samenwerking
4a

% HERD gefinancierd door het bedrijfsleven

4b

Percentage internationale co-publicaties

50%

m

8/18

55%

n

7/18

4c

Publiek-private co-publicaties van landen als

8,9%b

4/20

9,0%d

3/20

-

-

161d

4/20

5,3i

7/21

5,25j

8/21

3,715h

nvt

4,321i

nvt

32,800h

nvt

33,100i

nvt

56%l

8/18

percentage van totale publicatie-output
4d

Aantal publiek-private co-publicaties per
miljoen inwoners

4e

Mate van samenwerking tussen universiteiten
en bedrijfsleven [1 = do not collaborate at all;
7 = collaborate extensively]

Output
5a

Aantal promoties aan Nederlandse
universiteiten

5b

Aantal geslaagden aan Nederlandse
universiteiten

5c

Groei wetenschappelijke publicatie-output

-

-

5d

Percentage van publicatie-output t.o.v.

-

-

2,9%

-

-

2,25f

f

10/18

referentielanden
5e

56

Publicatie-output per 1000 inwoners

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

6/18

Resumé WTI 2 | 8. Samenvatting en slotopmerkingen

Indicator

Score Nederland WTI2-2012

Score Nederland WTI2-2014

5f

Gebiedsgenormeerde publicatie impact

-

1,52n

5g
5h

-

Aantal PCT-aanvragen per miljoen dollar BBP

0,0048

c

Aandeel werkgelegenheid in kennisintensieve

d

2/18

8/20

0,0057

e

8/20

9/15

15,2%

e

9/15

26,3%c

12/14

28,8%d

10/14

2e

nvt

4g

nvt

4e

nvt

6g

nvt

60,5e

6/21

60,59g

14,9%

activiteiten t.o.v. de totale werkgelegenheid
5i

Aandeel export van kennisintensieve diensten
in totale dienstenexport

Outcome
6a

Nederlandse universiteiten in de mondiale top
100 (Shanghai ARWU ranking)

6b

Nederlandse universiteiten in de mondiale top
100 (QS World University)

6c

Global Innovation Index

6d

Innovation Union Scoreboard

0,596

6e

Global Competitiveness Index

5,50i

6f

Jaarlijkse groei in arbeidsproductiviteit

0,29

e

d

8/15

0,628867

4/21

5,42j

16/19

0,3

5/21
f

g

a

= data 2005, b = data 2009, c = data 2010, d = data 2011, e = data 2012, f = data 2013, g = data 2014,

h

= data 2010/2011, i = data 2012/2013, j = data 2013-2014, k = data 1996-2011, l = data 2005-2013,

m

= data 2006-2009, n = data 2009-2012

6/15
6/21
11/19

90e perc. 80e perc. 70e perc. 60e perc. 50e perc. 40e perc. 30e perc. 20e perc. 10e perc. 0e perc.
Opmerking: Uitgaand van de meest recent beschikbare informatie. Voor meer technische details met betrekking tot de
bronnen, zie tabellen en figuren op www.wti2.nl.

57

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014

Resumé WTI 2 | Bijlage

Bijlage 1 | nieuwe indicatoren vanaf 2013
Indicator

Jaar

Bron

% GBOARD thematically funded with socio- and/or economic goal

2013

Eurostat

% HERD financed by industry

2013

OESO

GERD financed by industry as % of GDP

2013

OESO

% GERD financed by industry

2013

OESO

University patents per 1000 HEI researchers

2013

IUC

University-industry collaboration

2013

WEF-GCI

Public-private co-publications per mln inhabitants

2013

IUC

PP co-publications as share of all co-publications

2013

IUC

Global Competitiveness Index

2013

WEF-GCI

CWTS Leiden University ranking

2013

CWTS

Ontwikkeling WBSO en vanaf 2012 RDA voor periode 1999-2018

2014

EZ

Doctorate holders working as researchers, 2009

2014

STI scoreboard

Mobility patterns of foreign and international students

2014

Education at a Glance
2014

International student mobility and foreign students in tertiary education

2014

Education at a Glance
2014

% HERD financed by industry

2014

OESO

Public-private co-publications per mln inhabitants

2014

IUC

University-industry collaboration

2014

WEF-GCI

PCT patents applications per billion GDP (in PPS€)

2014

IUS 2014

Employment in fast-growing firms of innovative sectors

2014

IUS 2014

Employment in knowledge-intensive activities (manufacturing and services)

2014

IUS 2014

2014

IUS 2014

as % of total employment
Export of knowledge intensive services as percentage of total export services

58

Dialogic | NIFU | CWTS | Wetenschap, Technologie & Innovatie Indicatoren 2014