Inleiding
De Wet aanpak schijnconstructies (Was) beoogt een bijdrage te leveren aan het creëren van een gelijk
speelveld op de arbeidsmarkt, het voorkomen van oneerlijke concurrentie tussen bedrijven, het
versterken van de rechtspositie van werknemers en het waarborgen van een beloning voor
werknemers, conform wet- en regelgeving of cao1. In de periode 1 juli 2015 tot en met 1 januari 2017
zijn verschillende maatregelen in werking getreden - zoals de ketenaansprakelijkheid voor loon, de
openbaarmaking van inspectiegegevens en het verbod op inhoudingen op het wettelijk minimumloon –
met het overkoepelende doel de naleving en handhaving van het arbeidsrecht te versterken waardoor
schijnconstructies kunnen worden tegengegaan.
De schijnconstructies waar de Was zich op richt worden in de memorie van toelichting van de wet als
volgt omschreven: “constructies, al dan niet grensoverschrijdend waarmee deze werkgevers de
randen van de wet opzoeken of er ook overheen gaan. De feitelijke situatie wijkt bij schijnconstructies
af van de (papieren) situatie zoals die wordt voorgespiegeld met als doel het oneigenlijke concurreren
op arbeidsvoorwaarden”2. Elders in de memorie van toelichting van de Was wordt hier nog over
opgemerkt: “met deze constructies proberen werkgevers onder de regels over de geldende
arbeidsvoorwaarden zoals bepaald in wet- en regelgeving, de van toepassing zijnde cao of individuele
arbeidsovereenkomst uit te komen”3.
De maatregelen uit de Was hebben niet hun weerslag gekregen in een aparte wet, maar in wijzigingen
van bestaande wet- en regelgeving, onder meer de Wet minimumloon en minimumvakantiebijslag
(Wml) en Boek 7 van het Burgerlijk Wetboek (BW).
Opzet en inhoud evaluatie
In de wet is aangegeven dat de Was binnen drie jaar na inwerkingtreding geëvalueerd zou worden.
Daarnaast is aangegeven dat de uitwerking van de Was in de praktijk jaarlijks gemonitord zou
worden4. Vanwege het feit dat de onderdelen van de Was op verschillende momenten in werking zijn
getreden en vanwege de planning van de jaarlijkse monitors, is ervoor gekozen de evaluatie van de
Was in 2019 plaats te laten vinden. De derde en laatste jaarlijkse monitor van de Was is op 21
december 2018 aan de Tweede Kamer gestuurd5.
Over de opzet en inhoud van de monitoring en evaluatie van de Was is de Tweede Kamer nader
geïnformeerd bij brief van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid van 5 juli 20166. In deze
brief is ook aangegeven welke punten hierbij specifieke aandacht zouden moeten krijgen vanwege
toezeggingen die zijn gedaan bij de behandeling van de Was. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om het
verzoek te rapporteren over de wijze waarop publieke opdrachtgevers invulling geven aan hun
verantwoordelijkheid. Uiteraard zijn ook relevante moties en toezeggingen met betrekking tot de
monitoring en evaluatie van later datum meegenomen. Zoals de motie van de leden Smeulders
(GroenLinks) en Heerma (CDA) die de minister van SZW oproept om “te onderzoeken of het mogelijk
gemaakt kan worden dat ook vakbonden in naam van werknemers de Was kunnen inschakelen”7.
In genoemde brief van 5 juli 2016 is aangegeven dat de drie jaarlijkse monitors als input dienen voor
de evaluatie van de Was. De twee onderzoeken die in het kader van de monitors zijn uitgevoerd, naar
ketenaansprakelijkheid8 en openbaarmaking van inspectiegegevens9, dienen eveneens als input voor
de evaluatie.
Evenals bij de monitors hebben vertegenwoordigers van werkgevers en werknemers voor de evaluatie
input gegeven over hun ervaringen met en visie op de Was. Dit niet in de laatste plaats vanwege het

Kamerstukken II 2014/2015, 34108, nr. 3.
Kamerstukken II 2014/2015, 34108, nr. 3.
3
Kamerstukken II, 2014/2015, 34108, nr. 3.
4
Kamerstukken II 2014/2015, 34108, nr. 3.
5
Kamerstukken II 2018/2019, 34108, nr. 30.
6
Kamerstukken II 2015/2016, 34108, nr. 26.
7
Kamerstukken II 2018/2019, 35000 XV, nr. 44.
8
Bureau Bartels, Onderzoek Ketenaansprakelijkheid, november 2017.
9
SEO Economisch Onderzoek, Effecten openbaarmaking inspectiegegevens Inspectie SZW, januari 2019.
1
2

1

feit dat onderdelen van deze wet, zoals de ketenaansprakelijkheid voor loon, mede voortkomen uit het
sociaal akkoord uit 201310.
Tot slot zijn in het kader van de evaluatie twee deskundigen gevraagd hun visie te geven op de vraag
in hoeverre de Was heeft bijdragen aan het tegengaan van schijnconstructies op de arbeidsmarkt. Dit
zijn Mijke Houwerzijl, hoogleraar arbeidsrecht aan de Universiteit Tilburg en buitengewoon hoogleraar
Europees en rechtsvergelijkend arbeidsrecht aan de Universiteit Groningen, en Zef Even, bijzonder
hoogleraar Europees arbeidsrecht aan de Erasmus Universiteit. De papers van deze deskundigen, die
onafhankelijk van het ministerie van SZW tot stand zijn gekomen, zijn als bijlage bij deze evaluatie
gevoegd.
Leeswijzer
In de hoofdstukken over de verschillende onderdelen van de Was wordt afzonderlijk stilgestaan bij het
doel en de effecten van de verschillende maatregelen van de wet. In de conclusie wordt vervolgens in
algemene zin de balans opgemaakt over de vraag in hoeverre de maatregelen uit de Was hebben
bijgedragen aan het tegengaan van schijnconstructies op de arbeidsmarkt.

Stichting van de Arbeid, Perspectief voor een sociaal én ondernemend land: uit de crisis met goed werk, op weg
naar 2020, april 2013
10

2

1. Ketenaansprakelijkheid voor loon
De ketenaansprakelijkheid voor loon (hierna: ketenaansprakelijkheid) heeft als doel de
totstandkoming van bonafide ketens te bevorderen, waarin werknemers het loon ontvangen waar zij
recht op hebben en om oneerlijke concurrentie tussen werkgevers tegen te gaan. De werknemer kan
met deze maatregel tegelijkertijd zijn werkgever en diens opdrachtgever hoofdelijk aansprakelijk
stellen voor de betaling van het loon waar hij of zij recht op heeft. Wanneer de loonvordering bij
genoemde partijen niet kan worden geëffectueerd, kan de werknemer naar alle volgende schakels in
een opdrachtketen gaan. Uiteindelijk kan de hoofdopdrachtgever aansprakelijk worden gesteld voor de
voldoening van het achterstallige loon. Door het mogelijk te maken opdrachtgevers aan te spreken op
voldoening van het verschuldigde loon zouden zij meer bereid moeten zijn onderbetaling binnen de
opdrachtketen te voorkomen en waar nodig aan te pakken.
Per 1 juli 2015 geldt de ketenaansprakelijkheid voor de overeenkomst van opdracht en de
overeenkomst van aanneming van werk. Sinds 1 januari 2017 geldt de ketenaansprakelijkheid ook
voor het verrichten van arbeid voor een werkgever ter uitvoering van vervoersovereenkomsten met
betrekking tot goederenvervoer over de weg. De ervaringen met betrekking tot
ketenaansprakelijkheid in het goederenvervoer over de weg zijn hieronder eveneens meegenomen.
Preventieve werking van ketenaansprakelijkheid
Zowel werkgevers als vakbonden geven aan dat er preventieve werking uitgaat van
ketenaansprakelijkheid. In dit kader kan gewezen worden op de maatregelen die opdrachtgevers de
afgelopen jaren genomen hebben met het oog op de niet-verwijtbaarheid11, zoals de instelling van
(sectorale) keurmerken en het opstellen van standaard contractuele bepalingen voor opdrachtnemers
(zie kader). Met name bovenin de keten is de bewustwording over het belang van naleving van de
geldende arbeidsvoorwaarden toegenomen door de invoering van ketenaansprakelijkheid. Dat hangt
ook samen met de mogelijke imagoschade bij misstanden. De mate waarin bewustwording plaatsvindt
verschilt per sector, ook omdat niet in alle sectoren (en bedrijven binnen sectoren) het risico van
aansprakelijkheidsstelling even sterk gevoeld wordt. Sectoren waar opdrachtgevers duidelijk
preventieve maatregelen nemen, zijn de uitzend-, transport- en bouwsector. Ook
overheidsopdrachtgevers hebben preventieve maatregelen genomen met het oog op de
ketenaansprakelijkheid.
Gezamenlijke maatregelen bouwsector
In de bouwsector heeft brancheorganisatie Bouwend Nederland samen met een aantal grote
hoofdaannemers een gezamenlijke aanpak ontwikkeld, die bestaat uit twee maatregelen:
(1) Contractuele bepalingen, die via een kettingbeding worden opgelegd aan partijen in de keten
(vooraf); (2) Een gezamenlijk controleprotocol – ‘Was-compliance’ - voor controles naar aanleiding
van risicoanalyses of meldingen (achteraf).
PayChecked in transport
In de sector transport en logistiek werken TLN en evofenedex samen in de stichting PayChecked in
Transport. Via deze stichting geven zij uitvoering aan het keurmerk PayChecked waarmee
transportondernemers kunnen aantonen dat zij hun werknemers betalen zoals is afgesproken in de
cao. Daarnaast geeft deze stichting voorlichting over (onder meer) de ketenaansprakelijkheid voor
loon. Het keurmerk is inmiddels door een paar honderd bedrijven behaald.
Hoewel werkgevers en vakbonden het erover eens zijn dat er preventieve werking van
ketenaansprakelijkheid kan uitgaan, verschilt hun appreciatie van de maatregel. Vakbonden wijzen op
het feit dat dreigen met aansprakelijkstelling vaak al voldoende is om werkgevers alsnog tot correcte
betaling van het loon te doen overgaan, zodat een juridische procedure niet nodig is. Werknemers
onderstrepen dan ook dat ketenaansprakelijkheid voor hen een belangrijk middel is in het bevorderen
van correcte betaling van het (cao-)loon. Vakbonden geven hierbij aan dat het voeren van procedures
Een opdrachtgever kan bij een aansprakelijkstelling, aan de hand van getroffen maatregelen, aannemelijk maken
dat hem, gegeven de omstandigheden van het geval, niet te verwijten valt dat het loon niet is voldaan.
Voorbeelden van dergelijke maatregelen zijn deelname aan een keurmerk, (tussentijdse) controle van één of
meerdere schakels of men het correcte loon betaalt, maar ook het nemen van voldoende adequate
herstelmaatregelen nádat melding is gedaan van onderbetaling in de keten.
11

3

geen doel op zich is; juist de preventieve werking van ketenaansprakelijkheid is voor hen belangrijk.
Hierbij gaat het om de preventieve werking vooraf, omdat meer aandacht wordt besteed aan het
waarborgen van correcte betaling, maar ook om zogenoemde correctieve werking zonder procedures.
De FNV schat in dat men sinds de inwerkingtreding van de ketenaansprakelijkheid voor ongeveer 3 à
3,5 miljoen euro aan achterstallig loon heeft teruggevorderd via schikkingen, zonder dat daar een
rechter aan te pas hoefde te komen. Dergelijke schikkingen vinden doorgaans buiten de publiciteit
plaats. Het succes van de correctieve werking waar werknemersvertegenwoordigers op wijzen, kan
dan ook ten koste gaan van de bredere preventieve werking, omdat het minder bijdraagt aan het
risicobewustzijn van niet aangeschreven bedrijven dan wanneer een zaak de krant haalt. Een
voorbeeld waar het aanschrijven van bedrijven wel lijkt te hebben bijgedragen aan het
risicobewustzijn is de pakketpost waar de FNV ongeveer 100 onderaannemers heeft aangeschreven,
wat er in geresulteerd heeft dat een half à één miljoen euro aan achterstallig loon is nabetaald.
Administratieve lasten in verband met niet-verwijtbaarheid
Werkgevers merken op dat, in hun perceptie, het aantal individuele en collectieve claims op basis van
ketenaansprakelijkheid gering is. Zij geven aan dat dit inderdaad een bewijs kan zijn dat de
preventieve werking van ketenaansprakelijkheid effect heeft, maar ook een bewijs kan zijn dat het
probleem van onderbetaling over het algemeen minder groot is dan verondersteld werd. Hoewel men
niet tegen het doel van ketenaansprakelijkheid is, roept dit bij werkgevers wel de vraag op of de
ketenaansprakelijkheid zou moeten gelden voor alle partijen, in alle sectoren, ongeacht het risico op
onderbetaling bij een onderneming of specifieke sector. Dit wringt omdat de preventieve maatregelen
om niet-verwijtbaar te zijn – zoals certificering voor een keurmerk en meewerken aan controles – ook
bonafide bedrijven tijd en geld kosten. Werkgevers merken in dit kader tevens op dat opdrachtgevers
graag meer zekerheid zouden hebben welke maatregelen zij moeten nemen om niet-verwijtbaar te
zijn.
Het feit dat ketenaansprakelijkheid op elke opdrachtgever van toepassing is, kan er aan bijdragen dat
ook minder goedwillende ondernemers zich gedwongen zien om met concurrentie op
arbeidsvoorwaarden te stoppen. Tegelijkertijd zou dit volgens werkgevers ook voor (bonafide)
opdrachtgevers tot extra administratieve lasten leiden. Zij dienen immers maatregelen te nemen om
niet-verwijtbaar te zijn.
Opdrachtgevers kunnen op basis van hun eigen risico inschatting van de opdrachtnemers in de keten
zelf bepalen hoe ver men wil gaan in het nemen van (preventieve) maatregelen om correcte betaling
te waarborgen. Om opdrachtgevers handvatten te bieden staan de stappen die genomen kunnen
worden om niet verwijtbaar te zijn beschreven in de memorie van toelichting van de Was12. Hierbij
wordt echter opgemerkt dat het uiteindelijk aan de rechter is om te beoordelen of in het specifieke
geval voldoende ondernomen is om niet-verwijtbaar te zijn.
Werkgevers hebben in het kader van de Was-monitors voorts aangegeven dat privacywetgeving het
eenvoudig oppakken van verantwoordelijkheid rond ketenaansprakelijkheid in de weg kan staan.
Volgens werkgevers maakt privacywetgeving het opdrachtgevers bijvoorbeeld lastig om bij schakels
lager in de keten te controleren of werknemers de juiste beloning ontvangen, omdat individuele
gegevens niet met hen mogen worden gedeeld. De wet vereist niet dat gegevens op persoonsniveau
worden bijgehouden en eventueel doorgegeven. In de praktijk geven sommige opdrachtgevers echter
aan dat zij het voor een adequate beoordeling van het risico op onderbetaling noodzakelijk vinden dat
ook vooraf gegevens over individuele werknemers kunnen worden opgevraagd. Dat opdrachtgevers
een inschatting moeten kunnen maken van het risico dat zij aansprakelijk worden gesteld door de
werknemer bij onderbetaling, is een belang dat kan rechtvaardigen dat opdrachtgevers
persoonsgegevens van werknemers mogen verwerken. Omdat het hier om gegevens gaat die door de
werkgever verwerkt worden voor de verplichtingen van de werkgever die voorvloeien uit de
arbeidsovereenkomst, is het belangrijk dat transparant wordt dat een werkgever die
persoonsgegevens zou kunnen delen met zijn opdrachtgevers of tegenpartij. Dit vereist echter nadere
regelgeving. De vraag of aan schakels in de keten de mogelijkheid moet worden gegeven om

12

Kamerstukken II 2014/2015, 34108, nr. 3

4

persoonsgegevens te verwerken ten behoeve van een risico inschatting vooraf, en ter correctie op
onderbetaling achteraf, zal nader worden verkend.
Overheidsopdrachtgevers
Overheidsorganisaties treffen relatief veel maatregelen om onderbetaling in de keten te voorkomen.
Dit blijkt uit navraag bij provincies, maar geldt ook voor de Rijksbrede inkooporganisaties, waaronder
Rijkswaterstaat. Hierbij gaat het om contractuele bepalingen ten aanzien van de naleving van de
geldende wet en regelgeving en de cao die van toepassing is, maar ook om afspraken over het
gebruik van uitzendbureaus die SNA-gecertificeerd13 zijn of de mogelijkheid van tussentijdse controles
in de keten. De contractuele bepalingen bevatten ook richtlijnen over de (correctieve) procedures die
gevolgd kunnen worden wanneer er signalen zijn van onderbetaling.
Verder geven verschillende overheidsorganisaties aan dat zij actiever inzetten op andere vormen van
preventie, bijvoorbeeld door strenger te kijken met welke opdrachtnemers zij in zee gaan en door
voorlichting te geven aan opdrachtnemers over (verplichtingen die voortvloeien uit) genoemde
contractuele bepalingen. De maatregelen gericht op het waarborgen van correcte betaling in de keten
zijn overigens niet enkel het directe gevolg van de invoering van ketenaansprakelijkheid. In sommige
gevallen betreft het een aanscherping van of aanvulling op bestaande maatregelen. Tegelijkertijd
geven partijen aan dat de bewustwording bij opdrachtgevers is toegenomen, zowel bij henzelf als bij
ketenpartners. Zie voor een uitgebreider overzicht van de (preventieve) maatregelen van
overheidsopdrachtgevers de derde monitor van de Was en het onderzoek van Bureau Bartels naar
ketenaansprakelijkheid14.
Aansprakelijkheid boven- en onderin de keten
Werkgevers- en overheidsorganisaties geven aan dat men redelijk grip heeft op de keten. Wel merkt
men hierbij op dat (hoofd)opdrachtgevers weliswaar zicht hebben op de eerste schakels, maar niet
altijd op onderaannemers lager in de keten. Met name bij sectoren met langere ketens, zoals de
bouwsector, lijkt dit het geval. Partijen wijzen er voorts op dat de toegenomen inzet van ZZP’ers en
(buitenlandse) uitzendkrachten het zicht belemmert op wie er rondloopt op een bouwplaats.
Zoals ook uit het onderzoek van Bureau Bartels naar de effecten van ketenaansprakelijkheid naar
voren komt, voeren opdrachtgevers niet vaak uitgebreide controles uit in de keten (zoals audits of
gesprekken met werknemers), maar hooguit een administratieve controle. De verantwoordelijkheid
voor het toezicht op schakels onderin de keten hebben hoofdopdrachtgevers van langere ketens in de
praktijk deels via contractuele bepalingen bij lagere schakels neergelegd. Deze praktijk past bij de
keuze van de wetgever voor een volgtijdelijke ketenaansprakelijkheid, waarbij eerst de werkgever en
diens directe opdrachtgever hoofdelijk aansprakelijk zijn en vervolgens de overige schakels in een
opdrachtketen. Zoals hierboven opgemerkt is de keuze voor de mate van preventieve maatregelen
aan de opdrachtgever zelf, op basis van een risico inschatting van de keten.
Directe of volgtijdelijke aansprakelijkheid van de hoofdopdrachtgever
Door brancheorganisaties en vakbonden is aangegeven dat in sommige sectoren (o.a. post en
logistiek) de prijsdruk dermate hoog is, dat opdrachtnemers lager in de keten onder druk worden
gezet om niet het toepasselijke cao-loon te betalen. De preventieve werking van
ketenaansprakelijkheid heeft dit nog onvoldoende kunnen verhelpen, zo is de klacht. Vakbonden
geven aan dat het de preventieve werking van de ketenaansprakelijkheid zou kunnen versterken
wanneer de mogelijkheid zou bestaan de hoofdopdrachtgever direct aansprakelijk te stellen, in plaats
van volgtijdelijk. Directe aansprakelijkheid van de hoofdopdrachtgever zou een extra drukmiddel
betekenen richting hoofdopdrachtgevers, maar ook hoofdaannemers, om onderbetaling lager in de
keten te voorkomen. Een andere reden waarom vakbonden hiervoor pleiten is dat men niet altijd goed
zicht heeft op de opbouw van de gehele keten, maar wel op de bovenste schakels (zie ook onder
‘procederen voor werknemers op grond van ketenaansprakelijkheid’).

SNA (Stichting Normering Arbeid) geeft het SNA keurmerk uit aan de uitzendsector en aannemers van werk die
aan de eisen van het SNA-schema en de bijbehorende normeringen voldoen.
14
Kamerstukken II 2018/2019, 34108, nr. 30; Bureau Bartels, Onderzoek Ketenaansprakelijkheid, november
2017.
13

5

Door de wetgever is bewust gekozen voor volgtijdelijke ketenaansprakelijkheid voordat de
hoofdopdrachtgever kan worden aangesproken, waarbij eerst de werkgever en diens directe
opdrachtgever hoofdelijk aansprakelijk zijn. Het probleem van onderbetaling doet zich meestal onderin
de keten voor. De directe opdrachtgever heeft het meeste zicht en de meeste invloed op de werkgever
onderin de keten. Dat pleit ervoor dat eerst de werkgever en diens directe opdrachtgever hoofdelijk
aansprakelijk kunnen worden gesteld. Bovendien ligt het voor de hand na de werkgever en/of diens
opdrachtgever niet direct de hoofdopdrachtgever, maar eerst de volgende schakel aan te spreken, op
voldoening van het aan de werknemer verschuldigde loon. De volgende schakel heeft immers een
overeenkomst gesloten met de opdrachtgever van de werkgever die het verschuldigde loon niet heeft
voldaan. Hierbij moet verder opgemerkt worden dat de hoofdopdrachtgever uiteindelijk wel
aansprakelijk kan worden gesteld.
Procederen voor werknemers op grond van ketenaansprakelijkheid
Zowel de Inspectie SZW als de vakbeweging hebben aangegeven dat men er tegenaan loopt dat
werknemers vanwege de afhankelijkheidsrelatie (voor werk, inkomen en soms ook huisvesting) geen
verklaring tegen hun werkgever willen afgeven, laat staan op eigen naam tegen een werkgever willen
procederen. De vakbeweging wees er hierbij ook op dat een collectieve vordering voor werknemers
niet altijd voldoende onderbouwd kon worden, omdat persoonsgegevens van werknemers ontbreken,
wat het lastiger maakte werkgevers aansprakelijk te stellen en nabetaling voor onderbetaling af te
dwingen. Onder meer met verwijzing naar het feit dat de afhankelijkheidsrelatie werknemers
belemmert voor hun rechten op grond van ketenaansprakelijkheid op te komen, hebben de leden
Smeulders (GroenLinks) en Heerma (CDA) de minister van SZW bij motie opgeroepen te onderzoeken
of het mogelijk gemaakt kan worden dat ook vakbonden in naam van werknemers de Was kunnen
inschakelen15.
Vakbonden hebben al de nodige ruimte om over onderbetaling te procederen, ook zonder (directe)
inmenging van werknemers. In reactie op de motie kan daarom worden aangegeven dat reeds
mogelijkheden bestaan om in naam van en voor werknemers een vordering op grond van de
bepalingen in de Was aan een rechter voor te leggen.
Vakbonden kunnen op grond van artikel 7:616a en 7:616b BW namens werknemers een procedure
aanspannen tegen de werkgever of diens opdrachtgever. Deze procesvertegenwoordiging is doorgaans
wel alleen mogelijk voor leden van de vakbonden. Verder kunnen vakbonden naleving van de caobepalingen afdwingen tegenover gebonden werkgevers en contracterende werkgeversverenigingen.
Daarnaast hebben vakbonden de mogelijkheid om met een beroep op artikel 3:305a BW middels een
collectieve actie voor werknemers te procederen. Het artikel biedt de mogelijkheid om een collectieve
rechtsvordering in te stellen die strekt tot bescherming van gelijksoortige belangen van andere
personen, voor zover zij deze belangen ingevolge haar statuten behartigt. Met een beroep op dit
artikel kan een vakbond namens een groep werknemers een verklaring voor recht krijgen dat de
opdrachtgever aansprakelijk is op grond van artikel 7:616a of 7:616b BW. Zie hiervoor ook de
uitspraak van de rechtbank Overijssel van 7 mei 201916. De werknemer kan vervolgens zijn of haar
voordeel doen met deze verklaring voor recht. Op grond van het huidige artikel is een collectieve actie
tot betaling van schadevergoeding niet mogelijk. Deze beperking wordt echter uit artikel 3:305a,
derde lid BW geschrapt17. Vanaf dat moment kunnen vakbonden dus niet alleen een vordering voor
een verklaring van recht instellen voor werknemers, maar ook een schadevergoeding voor
achterstallig loon voor werknemers eisen.
Vakbonden zijn van mening dat een collectieve actie op grond van 3:305a BW beperkt soelaas biedt,
omdat ook na een uitspraak van de rechter dat sprake is van onderbetaling bij de werkgever waarvoor
de opdrachtgever aansprakelijk is, de werknemer alsnog zelf kenbaar moet maken dat hij of zij
uitbetaling wenst van het verschuldigde loon. De vakbonden kunnen de werknemer uiteraard bijstaan
maar ook dan zal de werknemer zich bloot moeten geven wil hij zijn vordering kunnen innen. Om deze
reden hebben vakbonden de wens uitgesproken om een wettelijke basis op te nemen in art. 7:616a
e.v., zodat vakbonden zelfstandig kunnen procederen zonder de namen van werknemers bekend te
Kamerstukken II 2018/2019, 35000, nr. 44.
ECL:Nl:RBOVE:2019:1538.
17
Staatsblad 2019, nr. 130. Het streven is dat deze wijziging per 1 januari 2020 ingaat.
15
16

6

hoeven maken. Vakbonden doen hierbij de suggestie een mogelijkheid tot het vorderen van een
schadevergoeding op te nemen in art. 7:616 BW e.v., analoog aan artikel 15 en 16 Wet cao. Hoewel
een dergelijke wens begrijpelijk is vanuit de wens belemmeringen als gevolg van de
afhankelijkheidsrelatie te verminderen, is dit praktisch moeilijk uitvoerbaar als de betreffende
werknemers zichzelf niet bekend willen maken. In een collectieve schadevergoedingsactie is niet
vereist dat de namen van individuele werknemers worden genoemd. Wel moet de vakbond aantonen
dat sprake is van een schending van de Was en welke groep werknemers dit aangaat. De vakbond zal
hiervoor de benodigde gegevens moeten aandragen. De werkgever moet zich tegen deze vordering
kunnen verweren. Dit wordt zeer lastig als niet op enige manier duidelijk wordt gemaakt op welke
groep werknemers de vordering ziet.
Informatie over de keten
Werknemers kunnen met het oog op een vordering op grond van de Was (artikel 7:616e BW) aan
iedere schakel in de keten gegevens opvragen van partijen in de keten waarmee deze schakel een
overeenkomst is aangegaan en gegevens van de hoofdopdrachtgever. Vakbonden geven echter aan
dat werknemers, vanwege de eerder genoemde afhankelijkheidsrelatie, terughoudend zijn om van dit
recht gebruik te maken. Vakbonden zien daarom graag een aanvulling op het huidige artikel 7:616e
BW, zodat een vakbond ook zelf op basis van dit artikel, zonder machtiging van een werknemer, bij
relevante schakels informatie op kan vragen. De vraag in hoeverre het aangewezen is de regelgeving
aan te passen op dit punt, zal worden meegenomen in de verkenning van wettelijke maatregelen
gericht op het tegengaan van constructies die bedoeld zijn om niet onder een cao te vallen, die is
aangekondigd bij brief van 13 mei 2019.
Werklast rechterlijke macht
In de memorie van toelichting van de Was is toegezegd dat er in de jaarlijkse Was-monitors zou
worden ingegaan op de mogelijke gevolgen voor de werklast van de rechterlijke macht. Voor zover
bekend zijn er tot juni 2019 drie gerechtelijke uitspraken gedaan, waarin de ketenaansprakelijkheid
uit de Was genoemd is. Het betreft twee uitspraken in 2018 en één in 201918. Mogelijk wordt het
geringe aantal uitspraken deels verklaard door het feit dat de Was relatief kortgeleden in werking is
getreden. Daarnaast kan dit samenhangen met de preventieve en correctieve werking van
ketenaansprakelijkheid. Zoals hierboven aangegeven was het dreigen met een
aansprakelijkheidsstelling in verschillende gevallen al voldoende om voorafgaand aan een eventuele
rechtsgang correcte betaling af te dwingen.
Reikwijdte ketenaansprakelijkheid in het (weg)vervoer
Naar gelang de vervoerssector wordt met verschillende contractvormen gewerkt. Voor de sector
goederenvervoer over de weg is dit de overeenkomst van het goederenvervoer over de weg. De
ketenaansprakelijkheid voor deze sector is in een aparte wet opgenomen19. Bij de invoering van
ketenaansprakelijkheid voor goederenvervoer over de weg is ervoor gekozen deze niet uit te bereiden
naar andere vervoerssectoren. Op dit moment zijn er geen signalen die erop wijzen dat het wenselijk
is de ketenaansprakelijkheid alsnog uit te breiden naar deze sectoren.
Vakbonden hebben aangegeven dat zij het als een gemis beschouwen dat de ketenaansprakelijkheid
in 2017 enkel is uitgebreid naar goederenvervoer over de weg en niet naar het personenvervoer. De
wetgever heeft er destijds bewust voor gekozen om de ketenaansprakelijkheid geen betrekking te
laten hebben op personenvervoer, omdat de knelpunten in de naleving van arbeidsvoorwaarden zich
vooral voordeden in het goederenvervoer. Vakbonden geven echter aan dat er in het personenvervoer
eveneens gewerkt wordt in ketens waar sprake kan zijn van onderbetaling, onder andere in de
(zorg)taxibranche. Hoewel bovenstaande niet bestreden wordt, is er op dit moment onvoldoende
aanleiding tot aanpassing van de wet. Hierbij moet worden opgemerkt dat het zorgvervoer in de regel
publieke aanbestedingen betreft waarbij regels en handreikingen bijdragen aan een reële prijsstelling
en aan kwaliteit van de uitvoering.
Bij de totstandkoming van het wetsvoorstel over uitbreiding van ketenaansprakelijkheid naar
goederenvervoer over de weg hebben de vakbonden aangedrongen op een bredere definitie van de
Rechtbank Overijssel, 25 september 2018, ECLI:NL: RBOVE:2018:3615; Rechtbank Midden-Nederland, 24
oktober 2018, ECLI:NL:RBMNE:2018:5149; Rechtbank Overijsel, 7 mei 2019, ECLI:NL:RBOVE:2019:1538.
19
Staatsblad 2016, nr. 420.
18

7

ketenaansprakelijkheid. Bij deze evaluatie hebben vakbonden aangegeven het als een beperking te
ervaren dat artikel 7:616c, eerste lid, BW, betrekking heeft op ”arbeid in Nederland”, en verzocht om
dit te vervangen door ”arbeid in en vanuit Nederland”. Op die manier zou de
ketenaansprakelijkheidsregeling voor goederenvervoer over de weg worden uitgebreid naar
opdrachten die deels buiten Nederland worden uitgevoerd, mits Nederland het land is van waaruit de
transportopdracht wordt verricht. De ketenaansprakelijkheid geldt nu echter ook al voor de door de
vakbonden bedoelde situatie, mits er geen buitenlands recht van toepassing is en Nederland niet het
gewoonlijk werkland van de chauffeur is.
Het belang om de ketenaansprakelijkheidsregeling voor goederenvervoer over de weg breder te
kunnen toepassen dan alleen in situaties die zich exclusief op Nederlands grondgebied afspelen wordt
door de wetgever onderschreven, en is reeds bij de invoering van artikel 7:616c BW onderkend. Zie
hiervoor ook de memorie van toelichting bij de wet ter invoering van dit artikel 20.
Bekendheid met de maatregelen uit de Was (waaronder ketenaansprakelijkheid)
In het kader van de tweede monitor van de Was, is in 2017 door Bureau Bartels een verdiepend
onderzoek gedaan naar de vraag of de ketenaansprakelijkheid doorwerkt in sectoren waarin
concurrentie op arbeidsvoorwaarden een rol kan spelen, zoals de bouw, transport, overheid, landbouw
en metaal en techniek (zie ook hierboven onder ‘aansprakelijkheid boven- en onderin de keten’). Uit
dit onderzoek komt naar voren dat in sectoren waar het risico op onderbetaling wordt gevoeld, en
daarmee ook de mogelijkheid dat partijen hierop worden aangesproken, partijen preventieve
maatregelen nemen die ervoor zorgen dat het juiste cao-loon wordt uitbetaald. Tegelijkertijd kwam uit
het onderzoek naar voren dat de bekendheid met de ketenaansprakelijkheid nog beperkt was.
In reactie op een uitvraag over de bekendheid van de Was hebben werkgevers en vakbonden bij de
derde monitor aangegeven dat medewerkers en leden van hun organisaties redelijk bekend zijn met
de verschillende maatregelen uit de Was, waaronder ketenaansprakelijkheid. Dit verschilt wel per
sector en is tevens afhankelijk van de vraag of men er in zijn directe werkzaamheden mee te maken
heeft. Sommige partijen gaven aan in de praktijk nog onduidelijkheden te ervaren ten aanzien van de
exacte vereisten van het verbod op inhoudingen op en verrekeningen met het wettelijk minimumloon.
Partijen gaven desgevraagd ook aan een breed scala aan voorlichtingsactiviteiten over de maatregelen
van de Was te hebben ontplooid.
Conclusie
Ketenaansprakelijkheid voor loon heeft een preventieve werking. Dit blijkt uit het feit dat in
verschillende sectoren preventieve maatregelen zijn genomen om correcte betaling te waarborgen,
zoals sectorale keurmerken of standaard contractuele bepalingen. Tevens is de bewustwording over
het belang van naleving van de geldende arbeidsvoorwaarden bovenin de keten toegenomen. Wel
moet hierbij worden opgemerkt dat (hoofd)opdrachtgevers weliswaar zicht hebben op de eerste
schakels, maar niet altijd op onderaannemers lager in de keten. De verantwoordelijkheid voor het
toezicht op schakels onderin de keten is door hoofdopdrachtgevers in de praktijk deels via
contractuele bepalingen neergelegd bij lagere schakels, met name wanneer sprake is van langere
ketens. Dit komt overeen met de keuze van de wetgever voor volgtijdelijke ketenaansprakelijkheid
van de hoofdopdrachtgever waarbij eerst de werkgever en diens directe opdrachtgever hoofdelijk
aansprakelijk zijn.
Ketenaansprakelijkheid heeft naast een preventieve ook een correctieve werking. Dreigen met
aansprakelijkstelling was in verschillende gevallen al voldoende om werkgevers buiten de rechtszaal
om alsnog te dwingen tot correcte betaling van het loon. Dat het aantal individuele en collectieve
claims op basis van de ketenaansprakelijkheid tot op heden gering is, kan het gevolg zijn van de
preventieve en correctieve werking van ketenaansprakelijkheid, maar roept bij werkgevers ook de
vraag op of deze maatregel proportioneel is. Van de mogelijkheid om aansprakelijk gesteld te worden
gaat een zekere dreiging uit waardoor bonafide ondernemers zich verplicht kunnen voelen (extra)
preventieve maatregelen te nemen, ongeacht de vraag of er onderbetaling plaatsvindt. Hierdoor
nemen de administratieve lasten toe. De keuze om vooraf extra maatregelen te nemen om correcte
betaling te waarborgen is echter altijd aan een opdrachtgever zelf, op basis van een eigen
In de memorie van toelichting bij de wet wordt de reikwijdte van deze bepaling uitgelegd, waarbij een
onderscheid wordt gemaakt tussen de situaties waarin het Nederlands recht, onderscheidenlijk buitenlands recht
op de arbeidsovereenkomst van de chauffeur van toepassing is (Kamerstukken II 2016/17, 34461, nr. 3).
20

8

risicoanalyse van de keten. Er zal nader verkend worden of schakels in de keten de mogelijkheid moet
worden gegeven om persoonsgegevens te verwerken ten behoeve van een risicoanalyse vooraf en ter
correctie op onderbetaling achteraf.
Een andere reden die genoemd wordt voor het geringe aantal juridische procedures is dat de
werknemer van zijn werkgever afhankelijk is voor werk en inkomen en soms ook huisvesting. Door
deze afhankelijkheidsrelatie kan het in bepaalde gevallen voor vakbonden lastig zijn om werknemers
ertoe over te halen een gerechtelijke procedure te beginnen en lukt het niet om voldoende gegevens
over werknemers en ketens te verkrijgen om een claim jegens de werkgever of opdrachtgever in te
dienen. Met het oog hierop zal verkend worden in hoeverre het aangewezen is de regelgeving aan te
passen zodat een vakbond gegevens kan vorderen over een of meerdere schakels in een keten, op
grond van artikel 7:616e BW, zonder dat sprake is van een machtiging van een werknemer.

9

2. Maatregelen in de Wet minimumloon en minimumvakantiebijslag (Wml)
2.1 Algemeen
Met de Was zijn drie maatregelen opgenomen in de Wml en zijn wijzigingen aangebracht in het BW.
Het doel van de maatregelen is te waarborgen dat de werknemer het juiste (minimum)loon wordt
betaald en dat zij de vrije beschikking hebben over het wettelijk minimumloon. Daarnaast werden de
maatregelen noodzakelijk geacht in het belang van een effectieve handhaving van de Wml. Het betreft
de verplichting voor de werkgever om de loonstrook te specificeren en het minimumloon giraal uit te
betalen, alsmede het verbod om bepaalde kosten op het minimumloon in te houden of die met het
minimumloon te verrekenen.
Op het verbod op inhoudingen en verrekeningen zijn enkele uitzonderingen aangebracht. Zo mag een
werkgever kosten voor een zorgverzekering en huisvesting – onder voorwaarden – inhouden op het
minimumloon van de werknemer. Het doel van deze uitzonderingen is om werkgevers die hun
werknemers behulpzaam willen zijn daarin te faciliteren. Dit kan eraan bijdragen dat arbeidsmigranten
goede huisvesting krijgen en voorkomen dat zij onverzekerd voor gezondheidszorg in Nederland
verblijven. Met name voor arbeidsmigranten die voor het eerst in Nederland komen werken en
doorgaans nog geen contacten hebben, kan het goed zijn dat de werkgever de huisvesting regelt en
ervoor zorgt dat de werknemer een zorgverzekering heeft.
2.2 Specificeren loonbedragen op de loonstrook
Sinds 1 januari 2016 moeten werkgevers op basis van artikel 7:626 BW loonbedragen op de
loonstrook nader specificeren, zodat de loonstroken begrijpelijk zijn voor werknemers. De bedragen
waaruit het loon is samengesteld, waaronder eventuele onkostenvergoedingen, alsmede de bedragen
die op het loon zijn ingehouden, moeten zijn gespecificeerd. Dit verplicht werkgevers aan te geven
waar de onkostenvergoedingen voor bedoeld zijn, zodat werknemers beter weten waar ze recht op
hebben. Ook kan de Inspectie SZW zo beter beoordelen of de Wml nageleefd wordt. De maatregel
beoogt situaties tegen te gaan waarin aan werknemers op papier het wettelijk brutominimumloon
wordt betaald, maar dit loon deels bestaat uit onkostenvergoedingen die niet tot het wettelijk
minimumloon gerekend kunnen worden. De maatregel is als beboetbaar feit opgenomen in artikel
18b, tweede lid, van de Wml.
In de periode van 1 januari 2016 tot 1 juni 2019 zijn er 311 (boete)beschikkingen opgelegd wegens
overtreding van dit artikel. Het gaat in deze gevallen om het niet naleven van de verplichting om
bescheiden te verstrekken waaruit blijkt wat de gewerkte uren, het betaald loon, de betaalde
vakantiebijslag en de voorgeschreven gegevens van de loonstrook zijn. Bij beboeting op grond van
artikel 18b, tweede lid, Wml wordt geen onderscheid gemaakt naar de diverse gronden die in het
artikel zijn genoemd. In de praktijk gaat het vaak om een combinatie van ontbrekende elementen.
Het is om die reden niet mogelijk om nader te specificeren hoeveel boetes er zijn opgelegd voor het
niet naleven van de verplichting tot het specificeren van de loonstrook.
Loonstrook inzichtelijker
Het algemene beeld is dat de loonstrook door deze maatregel inzichtelijker en daardoor transparanter
geworden is. Dit komt het toezicht op de naleving van de Wml ten goede, omdat de Inspectie SZW
meer mogelijkheden heeft om te zien of sprake is van onderbetaling. Ook vakbonden geven aan dat
ze dankzij deze maatregel beter kunnen controleren of de loonbetaling klopt. Voor werknemers kan de
loonstrook echter nog steeds ingewikkeld zijn, zo is de ervaring van vakbonden, bijvoorbeeld wanneer
sprake is van meer ingewikkelde vergoedingen zoals de ET-kostenregeling (extraterritoriale
kostenvergoeding). Hoewel deze verplichting op papier de juiste uitwerking heeft, zijn er vanuit de
vakbonden wel signalen dat wordt gewerkt met twee verschillende loonstroken. Daarvan is er dan één
conform de regelgeving, om aan de Inspectie SZW te tonen, terwijl een andere conform de werkelijke
situatie is.
2.3 Wettelijk minimumloon verplicht giraal uitbetalen
Sinds 1 januari 2016 moet het wettelijk minimumloon giraal worden uitbetaald. Dit geeft een grotere
zekerheid dan bij een contante betaling dat het wettelijk minimumloon daadwerkelijk is uitbetaald en
dat de werknemer vrijelijk kan beschikken over zijn of haar loon. Dit werkt ook preventief.
Overtreding van de wettelijke plicht om het wettelijk minimumloon giraal uit te betalen is daarom als
10

beboetbaar feit opgenomen in artikel 7a Wml. In de periode van 1 januari 2016 tot 1 juni 2019 zijn er
395 (boete)beschikkingen wegens het niet voldoen aan dit artikel opgelegd.
Betere controle op Wml mogelijk, maar niet waterdicht
De Inspectie SZW geeft aan dat het aantal contante betalingen van loon sinds de invoering van de
Was sterk is gedaald. Het algemene beeld is dan ook dat werkgevers voldoen aan de verplichting om
het wettelijk minimumloon giraal te betalen. De contante betalingen die de Inspectie SZW nog
tegenkomt, worden vooral gedaan aan werknemers die zich schuldig maken aan fiscale fraude of
uitkeringsfraude. Wanneer arbeidsmigranten niet beschikken over een bankrekening ziet de Inspectie
SZW ook dat er contant wordt uitbetaald.
De verplichting het wettelijk minimumloon giraal te betalen is over het algemeen goed handhaafbaar
en zorgt voor betere mogelijkheden om toe te zien op de naleving van de Wml. Wel is gebleken dat
nieuwe constructies worden bedacht en gehanteerd om uiteindelijk onder het wettelijk minimumloon
te betalen. Zo zijn er signalen dat verschillende werkgevers hun werknemers ertoe aanzetten om
bedragen te pinnen en deze vervolgens aan hen af te dragen. Het is lastig in te schatten hoe vaak
dergelijke constructies voorkomen. Ook komt het voor dat het wettelijk minimumloon wel giraal wordt
betaald, maar dat dit bedrag niet op het rekeningnummer van de werknemer, maar van de werkgever
wordt gestort. Daarnaast worden bij controles soms valse bankbescheiden overgelegd. De Inspectie
SZW is hier alert op en treedt hier indien mogelijk tegen op.
Uit de verplichting volgt dat ten minste het netto equivalent van het wettelijk minimumloon (NEQ)
giraal moet worden uitbetaald. Gelet op onder andere de fiscale regelgeving kan de hoogte van het
NEQ per persoon verschillen en is het daarom niet eenduidig vast te stellen. Ondanks de onvrede die
dit met zich meebracht vlak na inwerkingtreding van deze verplichting, is het algemene beeld, zowel
bij werkgevers als de Rijksoverheid, dat hier niet of nauwelijks vragen meer over binnenkomen. Dit
kan betekenen dat werkgevers er in de praktijk beter mee uit de voeten kunnen, maar kan ook
betekenen dat werkgevers in veel sectoren het gevoel hebben geen risico te lopen bij de verplichting
het NEQ uit te betalen, omdat zij werknemers (ver) boven het wettelijk minimumloon belonen. Met
bijvoorbeeld het oog op het SNA-keurmerk is op verzoek van de uitzendbranche software ontwikkeld
waarin het NEQ is verwerkt.
2.4 Niet langer toestaan van verrekeningen met of inhoudingen op het wettelijk
minimumloon
Werknemers dienen vrije beschikking te hebben over het volledige bedrag aan wettelijk minimumloon
zodat zij het wettelijk minimumloon kunnen gebruiken voor noodzakelijke levensbehoeften. Om te
garanderen dat een werknemer het wettelijk minimumloon ontvangt, is daarom in de Wml opgenomen
dat verrekeningen met en inhoudingen op het wettelijk minimumloon niet zijn toegestaan. Voor
huisvestingskosten en de kosten van de premie voor zorgverzekering is het onder voorwaarden wél
toegestaan om bedragen in te houden op het wettelijk minimumloon, mits de werknemer daarvoor
schriftelijk volmacht heeft verleend. Deze uitzonderingen beogen werkgevers te faciliteren die hun
werknemers behulpzaam willen zijn bij het vinden van huisvesting en het afsluiten van een
zorgverzekering.21 Daarnaast is het toegestaan om voorschotten op het minimumloon te verrekenen,
mits dit vooraf met de werknemer is overeengekomen.
Inhoudingen voor huisvesting op basis van een schriftelijke volmacht zijn toegestaan tot maximaal
25% van het voor de werknemer voor die termijn geldende wettelijke minimumloon, mits de
verhuurder ofwel is gecertificeerd door een door de Raad voor Accreditatie geaccrediteerde
certificerende instelling (CI) ofwel een toegelaten instelling is als bedoeld in artikel 19 van de
Woningwet. De certificering moet plaatsvinden overeenkomstig bij cao vastgestelde normen
betreffende de kwaliteit van huisvesting van werknemers. Dergelijke normen zijn sinds 2017
opgenomen in de cao’s voor de uitzendbranche en sinds 2018 in de cao’s Open Teelten en
Glastuinbouw.
In de afgelopen jaren zijn er twee huisvestingskeurmerken opgericht, op basis waarvan verhuurders
hun huisvesting kunnen laten certificeren: het keurmerk van de Stichting Normering Flexwonen (SNF)
en het Agrarisch Keurmerk Flexwonen (AKF). Ten aanzien van beide keurmerken is het nodig geacht
een gedoogperiode in te stellen op basis waarvan werkgevers de huisvestingskosten alvast kunnen
21

Staatsblad 2016, 419.
11

inhouden op het wettelijk minimumloon van de betrokken werknemers, ook al wordt nog niet volledig
voldaan aan de eisen met betrekking tot accreditatie of certificering. Hiervoor is gekozen omdat de
ontwikkeling van een huisvestingskeurmerk een waarborg voor de kwaliteit van de huisvesting kan
bieden, maar certificering en accreditatie (veel) tijd in beslag nemen. Het is de vraag of certificering
op grond van de keurmerken zonder gedoogperiode tot stand zou komen. 22 Het is voor de betrokken
organisaties immers ingewikkeld gebleken om binnen afzienbare tijd een werkend keurmerk op te
richten. Het uitblijven van een werkend keurmerk kan ertoe leiden dat werkgevers op andere
manieren proberen de kosten voor huisvesting op hun werknemers te verhalen, bijvoorbeeld via
automatische incasso’s, pinbetalingen of contante betalingen. Het is de vraag of dat een wenselijk
effect is van de uitzondering op het verbod op inhouding of verrekening.
Ervaringen met het verbod op inhoudingen en verrekeningen
De ervaringen van verschillende partijen met deze maatregel laten een gemengd beeld zien met
betrekking tot de gevolgen van de maatregel. De Inspectie SZW geeft aan dat er met het verbod op
inhoudingen en verrekeningen sluipwegen voor de verrekening van kosten met het loon zijn
afgesloten. Daarnaast helpt de maatregel, net als de in de paragrafen 2.2 en 2.3 behandelde
maatregelen, om toe te zien op de naleving van de Wml. Het beeld is verder dat de meeste
werkgevers hun best doen om inhoudingen en verrekeningen in overeenstemming met de regelgeving
te laten plaatsvinden, bijvoorbeeld door software aan te schaffen die naleving waarborgt. Vooral
grotere ondernemingen waarborgen op die manier dat zij aan de regelgeving voldoen. In de periode
van 1 januari 2017 tot 1 juni 2019 is er één boete opgelegd wegens het overtreden van het verbod op
inhoudingen of verrekeningen.
In lijn met de opmerkingen ten aanzien van de overige Wml-maatregelen, zijn er tegelijkertijd
signalen, zowel van sociale partners als de Inspectie SZW, dat gebruik gemaakt wordt van
constructies op of buiten de loonstrook om, waarmee werkgevers feitelijk alsnog verrekenen of
inhouden. Bijvoorbeeld door de werknemer na loonbetaling te verplichten een bedrag contant aan de
werkgever af te dragen. Dergelijke constructies zijn niet (altijd) verboden, maar leveren de vraag op
of de werknemers daadwerkelijk vrij kunnen beschikken over het wettelijk minimumloon. In de
agrarische sector is de verwachting dat dit soort constructies voor huisvestingskosten minder vaak
zullen worden toegepast dan voorheen, als gevolg van de oprichting van het AKF.
Een deel van de werkgevers is sceptisch over de werking van het inhoudingenverbod. Zij menen dat
verrekenen en inhouden via de loonstrook transparant en controleerbaar is en dus effectiever voor de
controle of tenminste het wettelijk minimumloon is betaald, dan een verbod op inhoudingen en
verrekeningen. Zij geven aan dat werkgevers alsnog zullen proberen om bepaalde kosten,
bijvoorbeeld voor werkkleding, te verrekenen. Dit gebeurt dan echter buiten de loonstrook om en is
hierdoor lastiger te controleren. Werkgevers vinden de maatregel daarnaast niet proportioneel,
aangezien deze leidt tot nalevingslasten voor alle ondernemers, terwijl het de vraag is in hoeverre het
verbod kwaadwillende ondernemers hindert in hun opzet om onder het wettelijk minimumloon uit te
betalen. Werkgevers wijzen ook op praktische problemen die zij ervaren als gevolg van het verbod op
inhoudingen en verrekeningen. Dat geldt bijvoorbeeld voor het verrekenen van verkeersboetes via de
loonstrook. Op dit moment is dat niet mogelijk onder het wettelijk minimumloon, terwijl het voor een
werkgever ingewikkeld kan zijn om achteraf de kosten vergoed te krijgen van zijn werknemer.
Vakbonden zijn kritisch op de vereisten voor het inhouden van huisvestingskosten op het wettelijk
minimumloon. Zij menen dat deze uitzondering op het inhoudingenverbod nu onvoldoende waarborg
biedt dat de verhouding tussen de prijs en de kwaliteit van de huisvesting in orde is. De maximering
van 25% van het wettelijk minimumloon vinden vakbonden daarvoor geen goede maatstaf.
Huisvesting kan volgens deze organisaties nog steeds onderdeel zijn van een verdienmodel waarvan
werknemers de dupe kunnen worden. Daarom stellen vakbonden voor om een tijdelijke
huurovereenkomst van woonruimte te eisen in de regelgeving. Het is van belang om hierbij op te
merken dat de uitzondering op het verbod op inhouding voor huisvestingskosten niet bedoeld is om de
kwaliteit van huisvesting te verbeteren, maar is bedoeld om goedbedoelende werkgevers te faciliteren
als zij hun werknemers behulpzaam willen zijn bij het vinden van huisvesting. De suggestie van de
Deze uitzonderingen staan in het Besluit minimumloon en minimumvakantiebijslag. De gedoogperiodes staan
beschreven in: Kamerstukken II 2016/17, 34108, nr. 28; Kamerstukken II 2017/18, 34108, nr. 29; Kamerstukken
II 2017/18, 29544, nr. 832; Kamerstukken II, 2018/19, 29544, nr. 912.
22

12

vakbonden wordt om die reden meegenomen in de verkenning van mogelijke maatregelen ter
voorkoming van uitbuiting van arbeidsmigranten, zoals aangekondigd in de brief van de Minister van
SZW van 21 juni 2019.23
2.5 Conclusie
De drie in dit hoofdstuk besproken Wml-maatregelen tezamen leveren het beeld op dat de naleving
van de Wml is verbeterd en de mogelijkheid daarop te handhaven is versterkt. De loonstrook is
inzichtelijker en transparanter geworden en daardoor beter controleerbaar, zowel voor de vakbonden
en werknemers als voor de Inspectie SZW. In samenhang met het verbod op inhoudingen en
verrekeningen en de verplichting om het wettelijk minimumloon giraal te betalen, waarborgt het
specificeren van loonbedragen op de loonstrook dat de werknemer daadwerkelijk het wettelijk
minimumloon uitbetaald krijgt. De girale betaling draagt hieraan ook bij en de verplichting daartoe is
goed te handhaven. Het verbod op inhoudingen en verrekeningen heeft, wederom in samenhang met
de andere twee maatregelen, de naleving en handhaving van de Wml versterkt. Er zijn sluipwegen
voor de verrekening van kosten met het loon afgesloten. Ten aanzien van deze maatregel valt echter
wel op dat werkgevers sceptisch zijn over de werking van de maatregel en vragen hebben ten aanzien
van de proportionaliteit van de maatregel, gezien de toename van de nalevingslasten voor de
bedrijven. Er zijn signalen dat buiten de loonstrook om alsnog kosten worden verrekend onder het
wettelijk minimumloon. Ook valt op dat het ingewikkeld is gebleken om in de praktijk een werkend
certificeringssysteem voor huisvesting op te richten. Daar staat tegenover dat de vakbonden kritisch
zijn over de mogelijkheden voor inhoudingen die er nog wel zijn, met name voor huisvestingskosten.
Zij menen dat dit tot een onwenselijk verdienmodel voor werkgevers kan leiden. Zoals in paragraaf
2.4 reeds is opgemerkt, wordt de opmerking van de vakbonden ten aanzien van de kwaliteit van
huisvesting meegenomen in de verkenning van mogelijke maatregelen ter voorkoming van uitbuiting
van arbeidsmigranten.
Hoewel de drie maatregelen dus een positief beeld opleveren ten aanzien van de naleving en de
handhaving van de Wml, zijn daarmee niet alle problemen verholpen. Met name valt uit de inbreng
van betrokken partijen op te maken dat er twijfels zijn of de maatregelen malafide ondernemers er
voldoende van weerhouden om (feitelijk) onder het wettelijk minimumloon te betalen. Die twijfels
heeft ook de Inspectie SZW, die in de praktijk nog diverse manieren tegenkomt waarop werkgevers
alsnog onder het wettelijk minimumloon proberen uit te komen. Voorbeelden daarvan zijn het
hanteren van een dubbele loonadministratie met vervalste loonstroken en het werken met cashbackconstructies. Hierbij moet worden opgemerkt dat niet bekend is hoe vaak dergelijke constructies
voorkomen.
Positief is dat de maatregelen beter bekend, en vooral duidelijker, zijn geworden bij de betrokken
partijen. Bij de invoering van de drie maatregelen bestond veel onduidelijkheid over de wijze waarop
partijen de wet moesten naleven. Inmiddels is het aantal vragen dat bij de betrokken organisaties en
via rijksoverheid.nl binnenkomt sterk gedaald.

23

Kamerstukken II 2018/2019, 29816, nr. 47.
13

3. Openbaarmaking inspectiegegevens Inspectie SZW
De invoering van de Was heeft een wettelijke basis gecreëerd op grond waarvan inspectieresultaten
van de Inspectie SZW met vermelding van de bedrijfsnaam en de overtreding waarop gecontroleerd
is, genoemd worden op een speciale website (www.inspectieresultatenszw.nl). Het gaat daarbij zowel
om uitkomsten van inspecties waarbij wel, als om uitkomsten van inspecties waarbij geen overtreding
is vastgesteld. In het eerste geval wordt het sanctiebesluit vermeld. Doelen van de openbaarmaking
van inspectiegegevens in de Was zijn het vergroten van de transparantie over, en daarmee de
legitimiteit van, het werk van de toezichthouder, het vergroten van het handelingsperspectief van
bedrijven of consumenten die zaken doen met ondertoezichtgestelden en, in samenhang hiermee, het
bevorderen van de naleving van arbeidswetten.
In 2016 is begonnen met de openbaarmaking van de resultaten van onderzoeken naar de naleving
van de Wml, de Wet allocatie arbeidskrachten door intermediairs (Waadi) en de Wet arbeid
vreemdelingen (Wav). De bepalingen ten aanzien van de openbaarmaking van inspectieresultaten
voor de Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet) en de Arbeidstijdenwet (Atw) zijn nog niet in werking
getreden. De Tweede Kamer is toegezegd dat bij de evaluatie van de Was een besluit zal worden
genomen over het vervolg van openbaarmaking van inspectieresultaten.
Op arbo-terrein worden op grond van de Wet openbaarheid van bestuur sinds 2014 al wel zware of
ernstige asbestovertredingen openbaar gemaakt (www.asbestovertredingen.inspectieszw.nl). De
ervaringen met openbaarmaking van asbestovertredingen zijn ook bij het hieronder genoemde
onderzoek van SEO betrokken.
In de periode van 1 december 2016 tot en met 1 juni 2019 zijn de inspectiegegevens van 4196
onderzochte bedrijven openbaar gemaakt via de website www.inspectieresultatenszw.nl. Bij deze
bedrijven is in 1454 gevallen (34,7%) een boete opgelegd en zijn de gegevens openbaar gemaakt. De
overige publicaties betreffen onderzochte bedrijven waar na de controle geen overtreding is
geconstateerd. In deze periode is de website www.inspectieresultaten.nl 15.000 maal bezocht.
Verreweg het grootste aantal (9.700 personen) bezocht de site de week na de publicatie van het
onderzoek naar de effecten van de openbaarmaking van inspectieresultaten24.
Onderzoek openbaarmaking inspectiegegevens
In het kader van de derde monitor van de Was is door SEO Economisch Onderzoek en Bureau Bartels
onderzoek gedaan naar de effecten van de openbaarmaking van inspectiegegevens van de Inspectie
SZW op de naleving van arbeidswetten. Het onderzoek is gedaan met behulp van de zogenaamde
vignet-methode, dit wil zeggen dat aan respondenten een aantal fictieve situaties is voorgelegd,
waartussen een keuze moest worden gemaakt. Verder hebben er verdiepende interviews met
ondertoezichtgestelden plaatsgevonden en is er een literatuurstudie gedaan.
De hoofdconclusie van het onderzoek is dat de huidige praktijk van openbaarmaking niet leidt tot
nalevingseffecten bij ondertoezichtgestelden. Belangrijkste oorzaak hiervan is volgens de
onderzoekers de beperkte bekendheid met de openbaarmaking van de inspectiegegevens bij
belanghebbenden (ketenpartners, werknemers en consumenten).
De onderzoekers wijzen er verder op dat uit de literatuur en uitgevoerde analyses blijkt dat
openbaarmaking in potentie wel effectief kan zijn, maar dat de juiste vormgeving hierbij essentieel is.
Uit het onderzoek van SEO blijkt verder dat openbaarmaking van inspectiegegevens alleen bijdraagt
aan de naleving als aan een aantal randvoorwaarden is voldaan: bekendheid met openbaarmaking,
compleetheid en vergelijkbaarheid van de informatie, directe vindbaarheid en beschikbaarheid van
informatie (niet enkel op een website) en begrijpelijkheid/context. Ook is van belang dat de gegevens
voldoende actueel zijn. De onderzoekers geven verder aan dat de wijze waarop openbaarmaking
effectief kan zijn per wet kan verschillen en dat de effecten van openbaarmaking op de naleving altijd
beperkt zullen zijn.
Arbeidsmarktdiscriminatie
De onderzoekers hebben ook onderzocht wat het effect zou zijn van openbaarmaking van namen van
bedrijven die zich schuldig maken aan arbeidsmarktdiscriminatie. Volgens het onderzoek is
SEO Economisch Onderzoek, Effecten openbaarmaking inspectiegegevens Inspectie SZW, SEO Economisch
Onderzoek, januari 2019.
24

14

openbaarmaking van inspectiegegevens op dit onderwerp zinvol als het gaat om het bestrijden van
discriminatie naar migratieachtergrond en niet of minder zinvol als het gaat om discriminatie naar
leeftijd en geslacht. De onderzoeksresultaten op dit punt worden apart meegenomen bij de
vormgeving van de wetswijziging waarmee de Inspectie SZW toezichthoudende bevoegdheden krijgt
ten aanzien van discriminatievrije werving en selectie.
Ervaringen werkgevers en werknemers
In het kader van de evaluatie van de Was zijn werkgevers en vakbonden gevraagd naar hun
ervaringen met de openbaarmaking van inspectieresultaten. Werkgevers hebben aangegeven dat zij in
algemene zin geen voorstander zijn van de publicatie van inspectieresultaten met betrekking tot de
verschillende arbeidswetten. Publicatie van een geconstateerde overtreding op internet zien
werkgevers bij deze wetten niet als een proportioneel middel om naleving af te dwingen, maar als een
extra straf (naast bijvoorbeeld de al opgelegde boete). Werkgevers wijzen hierbij op de
reputatieschade als gevolg van het feit dat een overtreding op internet staat, ook nadat de gevolgen
van de overtreding wellicht al ongedaan zijn gemaakt, wat tot economische schade kan leiden voor
een bedrijf.
Vakbonden hebben in het kader van de evaluatie aangegeven zich te herkennen in de conclusies uit
het onderzoek van SEO ten aanzien van de huidige wijze van openbaarmaking. Zij geven aan dat de
wijze waarop de inspectieresultaten nu openbaar worden gemaakt te weinig inzichtelijk is, waardoor
het voor hen ook minder bruikbaar is om te signaleren of bedrijven de cao naleven. Om dit te
verbeteren doen de vakbonden een aantal suggesties. Men ziet graag dat overtredingen bovenaan de
website komen te staan, per overtreding en soort overtreding, met de laatste inspectieresultaten
bovenaan. Verder willen vakbonden graag meer informatie over overtreders, idealiter door middel van
een link naar het volledige onderzoeksrapport.
Conclusie
Uit het onderzoek naar de effecten van openbaarmaking van inspectiegegevens komt naar voren dat
het vergroten van de bekendheid van openbaar gemaakte inspectiegegevens een basisvoorwaarde is
voor de effectiviteit van dit instrument, maar dat er tegelijkertijd meer nodig is. Het onderzoek doet
een aantal waardevolle suggesties om de openbaarmaking voor de verschillende arbeidswetten
effectiever te maken. Tegelijkertijd wijzen de onderzoekers op het beperkte effect dat
openbaarmaking kan hebben op de naleving van arbeidswetten. Het moet dan ook uitdrukkelijk
worden gezien als één van de instrumenten om naleving te bevorderen, naast bijvoorbeeld het
toezicht door de Inspectie SZW en de civiele ketenaansprakelijkheid voor loon.
Met inachtneming van de uitvoerbaarheid voor de Inspectie SZW zal aan de hand van de
aanbevelingen van genoemd onderzoek naar deze maatregel de toegankelijkheid van de
openbaargemaakte inspectieresultaten voor de Wet arbeid vreemdelingen (Wav), Wet allocatie
arbeidskrachten door intermediairs (Waadi) en de Wml worden verbeterd. Uitgangspunt is dat de
inspectieresultaten van alle arbeidswetten waarop de Inspectie SZW toezicht houdt openbaar gemaakt
gaan worden. Dit wil zeggen dat in de toekomst ook de inspectieresultaten voor de
Arbeidsomstandighedenwet (Arbo) en de Arbeidstijdenwet (Atw) openbaar gemaakt gaan worden.
Nagegaan zal worden welke middelen moeten worden ingezet om gewenste gedragseffecten te
bereiken. De inzet van deze middelen zal worden ingebed in een nog te ontwikkelen
communicatiestrategie. Het streven is de Kamer in de loop van 2020 te informeren over het tijdstip
waarop met de openbaarmaking van de inspectieresultaten van Arbo en Atw kan worden gestart.

15

4. Inspectie SZW kan vermoedens niet-naleving cao doorgeven aan cao-partijen
Indien de Inspectie SZW na een inspectie naar de naleving van de Wml waarbij geen overtreding is
geconstateerd het vermoeden heeft dat de cao niet wordt nageleefd, dan kan de Inspectie SZW
hiervan een melding doen aan cao-partijen. Een controle van de Inspectie SZW ziet immers niet op de
naleving van de cao. Die taak ligt, gelet op het privaatrechtelijke karakter van cao’s en het primaat
van sociale partners voor de collectieve arbeidsvoorwaardenvorming, bij cao-partijen. De mogelijkheid
vermoedens van niet-naleving cao door te geven is met de Was vastgelegd in artikel 18p, lid 7, Wml.
In de praktijk bleek dit instrument lastig uitvoerbaar voor de Inspectie SZW, omdat in een Wmlonderzoek geen (extra) onderzoek naar de werkingssfeer van een cao wordt gedaan. Hierdoor is niet
met zekerheid vast te stellen welke cao van toepassing is en of cao-bepalingen overtreden zijn,
waardoor niet zeker is aan welke vertegenwoordigers van werknemers en werkgevers de melding
moet worden gestuurd. Om te borgen dat de meldingen op de juiste plaats terechtkomen, is het
noodzakelijk dat de op de onderneming van toepassing zijnde cao bekend is. In het najaar van 2017 is
daarom met sociale partners afgesproken dat de Inspectie SZW ten behoeve van de betreffende caopartijen bij de Stichting van de Arbeid melding zal doen van vermoedens van niet-naleving van een
cao. Een dergelijk vermoeden baseert de Inspectie SZW op het feit dat uit een Wml-onderzoek blijkt
dat de laagstbetaalde werknemers in dat onderzoek tussen 100 of 110 procent van het wettelijk
minimumloon ontvangen. Andere mogelijke indicaties dat een cao niet wordt nageleefd, worden niet
gemeld. Een melding bestaat uit het doorgeven van de categorie waarbinnen betaald is (100% van
het wettelijk minimumloon, 100-105% van het wettelijk minimumloon, of 106-110% van het wettelijk
minimumloon), de naam en vestigingsplaats van de werkgever (conform de gegevens hierover bij de
Kamer van Koophandel) en de locatie waar het onderzoek heeft plaatsgevonden25. Tot op heden heeft
de Inspectie SZW naar aanleiding van 11 verschillende onderzoeken de Stichting van de Arbeid een
vermoeden van niet-naleving van een cao gemeld.
Een melding van een vermoeden dat de cao niet wordt nageleefd kan voor cao-partijen, of een private
cao-handhaver, een belangrijke aanleiding zijn om een eigen onderzoek naar naleving van de cao in te
stellen. Wanneer de laagste loonschaal in cao X bijvoorbeeld boven de 105 procent van het wettelijk
minimumloon zit, is een melding dat de laagstbetaalde werknemers bij onderneming Y tussen de 100
en 105 procent van het wettelijk minimumloon betaald krijgen een duidelijke indicatie dat sprake is
van overtreding van de cao (waarbij cao-partijen nog wel moeten vaststellen dat deze cao inderdaad
op de onderneming van toepassing is). Vakbonden geven aan dat men dit instrument in potentie als
zeer waardevol ziet om correcte betaling van loon af te dwingen, naast de meer omvangrijke
onderzoeken naar naleving van de cao op basis van artikel 10 van de Wet op het algemeen
verbindend en het onverbindend verklaren van bepalingen van collectieve arbeidsovereenkomsten
(Wet avv) en artikel 8 van de Waadi. Vakbonden spreken de hoop uit dat deze meldingen in de
toekomst sneller kunnen worden gedaan om te voorkomen dat een (buitenlands) bedrijf al vertrokken
of failliet is tegen de tijd dat cao-partijen actie kunnen ondernemen op basis van een melding van
mogelijke niet-naleving. Ook zouden zij graag aanvullende informatie uit het onderzoek ontvangen bij
de meldingen - over de werknemers, hun werkgever en eventueel de inlener - zodat beter is vast te
stellen of daadwerkelijk sprake is van onderbetaling.
Conclusie
De afgelopen periode heeft de Inspectie SZW verdere stappen gezet om het eenvoudiger te maken
voor haar inspecteurs een melding over het vermoeden dat de cao niet wordt nageleefd door te geven
aan de Stichting van de Arbeid. De suggestie voor een uitbreiding van de door de Inspectie SZW te
verstrekken gegevens wordt meegenomen in een verkenning in hoeverre de mogelijkheden voor
publiek-private informatie-uitwisseling verbeterd kunnen worden. Die verkenning is aangekondigd in
de verzamelbrief ‘Versterking handhavingsketen eerlijk, gezond en veilig werk’26.

Dit laatste is onder meer van belang indien sprake is van uitzendwerk, zodat beter kan worden vastgesteld of
conform de cao van de inlener is betaald. In de Verzamelwet 2018 is opgenomen dat dit per 1 januari 2018 is
toegevoegd aan het betreffende artikel in de Wml.
26
Kamerstukken II 2018/2019, 25883, nr. 348.
25

16

5. Verlenging algemeen verbindend verklaring cao’s
Als onderdeel van de Was is de Wet Avv aangepast om een eenmalige en tijdelijke verlenging van
besluiten tot algemeen verbindend verklaring (avv) van cao-bepalingen mogelijk te maken. Een
verlenging van een avv-besluit is alleen mogelijk indien sprake is van een op grond van artikel 19 van
de Wet op de collectieve arbeidsovereenkomst ongewijzigd en stilzwijgend verlengde cao en kan ten
hoogste een jaar duren. De aanvraag moet door alle cao-partijen gezamenlijk worden ingediend.
Met deze maatregel is het mogelijk gemaakt om avv-loze periodes te beperken. Hiermee wordt
voorkomen dat (buitenlandse)werkgevers die geen lid zijn bij een betrokken werkgeversorganisatie
een kostenvoordeel hebben op aangesloten werkgevers, omdat cao-bepalingen niet langer op hen van
toepassing zijn, waardoor naleving en draagvlak van een cao onder druk kan komen te staan.
Verlenging van avv is daarnaast van belang voor buitenlandse gedetacheerde werknemers, omdat
deze groep werknemers alleen dan recht heeft op de zogeheten harde kern arbeidsvoorwaarden uit de
cao27 wanneer een cao algemeen verbindend is verklaard.
In de periode van 1 juli 2015 tot en met 1 juni 2019 zijn er 15 aanvragen tot verlenging van een avvbesluit ingewilligd. Eén aanvraag is nog in behandeling. De branches die een aanvraag hebben
gedaan, staan weergegeven in tabel 1. Uit deze tabel komt naar voren dat in tien branches inmiddels
een nieuwe cao tot stand is gekomen en algemeen verbindend is verklaard.
Tabel 1 - Aanvragen tot een tijdelijke verlenging van een avv
Cao
Aanvraag ingewilligd
Uitvaartbranche
November 2015
ORISMA
November 2015
Landbouw Exploiterende Ondernemingen
December 2015
Hoveniersbedrijf
Februari 2016
Ambachtelijke pluimvee
Februari 2016
Groothandel in bloemen en planten
Mei 2016
Open teelten
Maart 2017
Arbeidsmarktfonds voor de sport
Oktober 2017
Welzijn, Maatschappelijke Dienstverlening,
December 2017
Jeugdzorg en Kinderopvang, Fonds Collectieve
Belangen
Hoveniersbedrijf in Nederland
Februari 2018
Contractcatering VUT (SUCON II)
Oktober 2018
Huisartsenzorg

December 2018

Jeugdzorg

Maart 2019

Uitzendkrachten

Mei 2019

Uitzendbranche Sociaal Fonds

Mei 2019

Sociaal Werk, Welzijn & Maatschappelijke
Dienstverlening

Aanvraag in
behandeling (ingediend
jun 2019)

Vervolg
Nieuwe cao (en avv)
Nieuwe cao (en avv)
Nieuwe cao (en avv)
Nieuwe cao (en avv)
Nieuwe cao (en avv)
Nieuwe cao (en avv)
Nieuwe cao (en avv)
Nieuwe cao (en avv)
Nieuwe cao (en avv)

Nieuwe cao (en avv)
Nog geen nieuwe cao, termijn
verlenging is nog niet verstreken.
Nog geen nieuwe cao, termijn
verlenging is nog niet verstreken.
Nog geen nieuwe cao, termijn
verlenging is nog niet verstreken.
Nog geen nieuwe cao, termijn
verlenging is nog niet verstreken.
Nog geen nieuwe cao, termijn
verlenging is nog niet verstreken.

Algemeen verbindend verklaarde cao-bepalingen die van toepassing zijn op gedetacheerde EU-werknemers,
onder meer met betrekking tot werk- en rusttijd, vakantiedagen, minimumbeloning, hygiëne en
arbeidsomstandigheden. Wet op het algemeen verbindend en het onverbindend verklaren van bepalingen van
collectieve arbeidsovereenkomsten (Wet avv), artikel 2, lid 6.
27

17

Conclusie
Sinds de inwerkingtreding van de mogelijkheid tot verlenging van avv-besluiten is hier slechts beperkt
gebruik van gemaakt. Dit neemt niet weg dat sociale partners aangeven positief te staan tegenover
deze maatregel. Sectoren waar de mogelijkheid tot verlenging van het avv-besluit benut is hebben
hier goede ervaringen mee hebben. Daarnaast staan sociale partners in algemene zin positief
tegenover maatregelen die bijdragen aan naleving en draagvlak van cao’s.

18

Conclusie
De evaluatie van de Was laat een gemengd beeld zien. De maatregelen uit de Was hebben op
verschillende wijze, en in verschillende mate, een bijdrage geleverd aan het tegengaan van
schijnconstructies en het bevorderen van eerlijk werk. Ketenaansprakelijkheid voor loon heeft een
preventieve en correctieve werking, zij het voor een belangrijk deel buiten de rechtszaal om, wat er
aan bijdraagt dat werknemers het (cao)loon ontvangen waar ze recht op hebben en naleving (van de
cao) bevordert. De mogelijkheden die de Was biedt, helpen om te waarborgen dat een werknemer
daadwerkelijk het wettelijk minimumloon ontvangt. De maatregel die mogelijk maakt dat de Inspectie
SZW sociale partners een melding doet van een vermoeden dat de cao niet wordt nageleefd wordt
gewaardeerd als nuttig instrument om cao-naleving te bevorderen, wat ook geldt voor de maatregel
die mogelijk maakt om een algemeen verbindend verklaring van een cao met maximaal een jaar te
verlengen.
Tegelijkertijd laat de evaluatie zien dat de praktijk weerbarstig is. Notoire overtreders laten zich er
nog steeds niet van weerhouden geldende wet- en regelgeving te omzeilen. Deels komt dit doordat
nieuwe wet- en regelgeving altijd nieuwe ontduikingsconstructies zal uitlokken, zoals bij de Wmlmaatregelen te zien is. Deels lijkt dit het gevolg van de afhankelijkheidsrelatie, die werknemers
terughoudend kan maken zich op hun rechten te beroepen, zoals bij de ketenaansprakelijkheid voor
loon speelt. En deels komt het beeld naar voren dat notoire overtreders zich niet zomaar door
strengere maatregelen laten afschrikken, zoals blijkt uit het onderzoek naar de effecten van de
openbaarmaking van inspectieresultaten.
Hoewel de maatregelen uit de Was hun meerwaarde hebben aangetoond heeft de evaluatie ook
inzichtelijker gemaakt waar de beperkingen van deze maatregelen liggen. In de memorie van
toelichting van de Was is niet voor niets al aangegeven dat de maatregelen van deze wet moeten
worden gezien als onderdeel van de bredere aanpak van schijnconstructies.
In dit kader zijn de afgelopen tijd verschillende stappen gezet, die de komende tijd een vervolg
krijgen. Hierbij kan gewezen worden op de kabinetsbrief ‘Aanpak misstanden arbeidsmigratie’, van 21
juni 201928, waarin onder meer een aantal maatregelen worden genoemd die gericht zijn op
verbetering van de werkomstandigheden en huisvesting van EU-arbeidsmigranten. Onderdeel hiervan
is een brede werkgroep van sociale partners, gemeenten, huisvesters en betrokken ministeries die
zich zal richten op het verbeteren van de kwaliteit van huisvesting en het verminderen van de
afhankelijkheidsrelatie. Voorts kan gewezen worden op de ‘Verzamelbrief versterking
handhavingsketen gezond, eerlijk en veilig werk’, van 21 juni 201929, en de brief over ‘Maatregelen
rond de aanpak van de problemen rond contracting en verbetering van de naleving van de Wet
allocatie arbeidskrachten door intermediairs (Waadi)’, van 13 mei 201930. In deze brieven zijn
maatregelen aangekondigd gericht op de verbetering van cao-naleving en handhaving. De
bevindingen uit deze evaluatie kunnen van pas komen in deze trajecten, zoals bijvoorbeeld is
aangegeven ten aanzien van publiek-private informatie-uitwisseling.
In het kader van de bredere aanpak van schijnconstructies kan verder gewezen worden op de
uitwerking van de maatregelen over ‘werken als zelfstandige’ uit het Regeerakkoord, die onder meer
dienen bij te dragen aan het tegengaan van de inzet van schijnzelfstandigen. In het meerjarenplan
van de Inspectie SZW is verder voorzien dat het programma schijnconstructies de komende jaren flink
zal groeien31.

Kamerstukken II 2018/2019, 29816, nr. 47.
Kamerstukken II 2018/2019, 25883, nr. 348.
30
Kamerstukken II 2018/2019, 29544, nr. 914.
31
www.inspectieszw.nl/publicaties/jaarplannen/2018/11/15/meerjarenplan-2019-2022
28
29

19

Bijlage: Maatregelen Wet Aanpak Schijnconstructies
Ketenaansprakelijkheid (ingegaan 1/7/2015)
De ketenaansprakelijkheid voor loon heeft als doel de totstandkoming van bonafide ketens te
bevorderen waarin werknemers het loon ontvangen waar zij recht op hebben en om oneerlijke
concurrentie tussen werkgevers tegen te gaan. De werknemer kan met de invoering van de
ketenaansprakelijkheid ook de opdrachtgever van de werkgever aansprakelijk stellen voor de betaling
van loon waar hij recht op heeft. Hiermee krijgen opdrachtgevers die werkzaamheden in een keten
laten verrichten een pressiemiddel om de juiste loonbetaling in de hele keten af te dwingen.
Verlenging algemeen verbindend verklaring (ingegaan 1/7/2015)
Met deze wettelijke maatregel wordt het beter mogelijk om avv-loze periodes te voorkomen. Het geeft
de mogelijkheid om een avv tijdelijk (maximaal een jaar) te verlengen in de situatie dat
onderhandelingen niet tijdig worden afgerond. Het voorkomen van avv-loze periodes draagt daarnaast
bij aan verbetering van de cao-handhaving en -naleving.
Doorgeven vermoedens van ontduiking van de cao aan sociale partners (ingegaan
1/7/2015)
Uit een onderzoek van de Inspectie SZW naar betaling van het WML kan blijken dat er indicaties zijn
dat de cao niet wordt nageleefd. Dit onderdeel van de Was biedt de Inspectie SZW de mogelijkheid
om deze informatie door te geven aan cao-partijen.
Openbaarmaking inspectiegegevens (ingegaan op 1/1/2016)
De invoering van de Was heeft een wettelijke basis gecreëerd op grond waarvan inspectieresultaten
van de Inspectie SZW met vermelding van naam en toenaam van de gecontroleerde bedrijven
openbaar gemaakt worden op een speciale website (www.inspectieresultatenszw.nl). Het gaat daarbij
zowel om inspectieonderzoeken waarbij wel als geen overtreding is vastgesteld en in geval van
overtreding het daaropvolgende sanctiebesluit.
Specificeren loonbedragen op de loonstrook (ingegaan 1/1/2016)
Loonstrookjes moeten begrijpelijk zijn voor werknemers. De loonbedragen moeten daarom duidelijk
worden gespecificeerd op de loonstrook. Hiermee wordt beoogd situaties tegen te gaan waarin
werknemers op papier het wettelijk bruto minimumloon worden betaald, maar waarbij dit loon deels
bestaat uit onkostenvergoedingen die niet tot het wettelijk minimumloon gerekend kunnen worden.
De Inspectie SZW kan hierdoor beter vaststellen of de Wet minimumloon en minimumvakantiebijslag
(Wml) is nageleefd of niet en indien het laatste het geval is een boete opleggen.
Wettelijk minimumloon verplicht giraal uitbetalen (ingegaan 1/1/2016)
Bij girale uitbetalingen van het loon bestaat een grotere zekerheid dat het loon daadwerkelijk is
uitbetaald en dat de werknemer vrijelijk kan beschikken over zijn loon dan bij contante uitbetaling.
Daarnaast kan het toezicht op naleving van het wettelijk minimumloon effectiever plaatsvinden bij
girale uitbetalingen. De wettelijke plicht om het minimumloon giraal uit te betalen is daarom als
nieuwe verplichting opgenomen in de Wml.
Niet langer toestaan van verrekeningen met of inhoudingen op het wettelijk minimumloon
(ingegaan 1/1/2017)
Werknemers dienen een vrije beschikking te hebben over het volledige Wml-bedrag om te verzekeren
dat een werknemer het minimumloon kan gebruiken voor noodzakelijke levensbehoeften. Om te
garanderen dat een werknemer het wettelijk minimumloon ontvangt, is daarom opgenomen in de Wml
dat verrekeningen met en inhoudingen op het wettelijk minimumloon niet zijn toegestaan. Gelijktijdig
is voorzien in de mogelijkheid om voor bepaalde doeleinden (huisvestingskosten, kosten
zorgverzekering) onder nadere voorwaarden inhoudingen wel toe te staan.
Vervoersovereenkomst (ingegaan 1/1/2017)
De ketenaansprakelijkheid geldt ook voor het verrichten van arbeid voor een werkgever ter uitvoering
van vervoersovereenkomsten met betrekking tot goederenvervoer over de weg. Dit is later met een
afzonderlijke wet geregeld in de bepalingen over de ketenaansprakelijkheid (Wijziging van Boek 7 van
het Burgerlijk Wetboek in verband met de uitbreiding van de aansprakelijkheid voor de voldoening van
het verschuldigde loon aan de werknemer die arbeid verricht ter uitvoering van een overeenkomst van
20

goederenvervoer over de weg of een overeenkomst tot het doen vervoeren van goederen over de
weg).

21