Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

26 991

Voedselveiligheid

Nr. 434

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 20 november 2014
De vaste commissie voor Economische Zaken en de vaste commissie voor
Volksgezondheid, Welzijn en Sport hebben op 2 oktober 2014 overleg
gevoerd met Staatssecretaris Dijksma van Economische Zaken en Minister
Schippers van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over:
– de brief van de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
van 29 september 2014 houdende een reactie op de resultaten
van WOB-verzoek/-onderzoek door Omroep Gelderland inzake
voedselschandalen en jarenlange doofpotaffaire bij bedrijf
Foppen (Kamerstuk 26 991, nr. 431).
Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,
Vermeij
De voorzitter van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en
Sport,
Lodders
De griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken,
Franke

kst-26991-434
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

1

Voorzitter: Vermeij
Griffier: Peen
Aanwezig zijn zes leden der Kamer, te weten: Dikkers, Van Gerven, Graus,
Lodders, Ouwehand en Vermeij,
en Staatssecretaris Dijksma van Economische Zaken en Minister
Schippers van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, die vergezeld zijn van
enkele ambtenaren van hun ministeries.
Aanvang 18.30 uur.
De voorzitter: Ik heet de beide bewindslieden en de leden van de
commissie welkom. Wij hebben een spreektijd van vier minuten per
fractie afgesproken. Ik sta in de eerste termijn één interruptie toe.
Als eerste geef ik het woord aan de heer Graus van de PVV-fractie.
De heer Graus (PVV): Voorzitter. Allereerst wil ik mijn complimenten
uitspreken aan het adres van Judith Spanjers van Omroep Gelderland, die
als journalist een heleboel zaken boven water heeft weten te krijgen, waar
wij eenvoudigweg vaak de tijd en de manschappen niet voor hebben. Dat
zeg ik heel eerlijk. Dit geldt vooral voor de iets kleinere partijen. Zij heeft
zaken boven water weten te vissen waarvan ook ik helemaal niets wist.
Dat is het trieste van het verhaal.
Ik heb een paar vragen ter verheldering, maar één ding moet wel duidelijk
zijn: ik ben het eerste en enige Kamerlid dat, al vanaf dat ik hier werd
beëdigd, gevraagd heeft om de verhoging van de kwantiteit en kwaliteit
van de AID-manschappen, de huidige NVWA. Dat komt doordat mijn
moeder een link had met de AID, met het opleidingsinstituut welteverstaan. Ik kende een heleboel AID’ers. Ik ken ook nog wel heel veel
NVWA’ers. De mensen vinden het zelf ook, maar er heerst een angstcultuur. Iedereen is bang dat hij eruit wordt gegooid. Dat is het verhaal; er
wordt niet eerlijk gecommuniceerd. Al die jaren heb ik erom gevraagd,
maar de moties van mij zijn meestal allemaal verworpen. Ik hoop echt dat
dit verandert en ik spreek de Kamerleden die naast mij zitten erop aan:
steun die moties nu eens een keer, na al die schandalen, nu er doden zijn
gevallen en tienduizenden mensen ziek zijn geworden. Wees eens
verstandig en zet partijpolitiek aan de kant. Ook als een motie bij de PVV
vandaan komt, steun die dan als je weet dat het goed is voor mensen,
voor de gezondheid van mensen en voor het welzijn van dieren. Die
oproep heb ik heel vaak gedaan en die doe ik nu weer. Ik heb wederom
gelijk gekregen: de feiten liggen er en de Handelingen liggen vast en
blijven eeuwig bestaan.
Ik moet eerlijk zeggen dat ik heel veel vertrouwen heb in de huidige
inspecteur-generaal van de NVWA, de heer Paul, en ook in de Staatssecretaris. Zij zit nog niet zo heel lang op dit dossier, maar mijnheer Paul ook
niet. Dat is het probleem. Je kunt niet van iemand verwachten dat hij er à
la Fawlty Towers in een maand tijd een soort Hilton Hotel van maakt.
Waarom zijn er in deze hele zaak onvoldoende mensen ingezet? Waarom
zijn er geen boetes opgelegd die in verhouding stonden met het delict?
Het was namelijk bekend. De Onderzoeksraad Voor Veiligheid zit er ook
heel vaak naast; dat blijkt wel. Waarom is er geen nationale en internationale recall geweest? Het kan zijn dat dit niet mogelijk was, omdat er
met de etikettering ook van alles niet deugde. Waarom zijn er geen
gevangenisstraffen opgelegd? Waarom heeft er geen naming-andshaming plaatsgevonden? Waarom is alles in de doofpot gestopt? Met
behulp van een zeer oplettende en accurate journalist zijn er nu zaken
boven tafel gekomen waar wij mogelijk nooit achter zouden zijn gekomen,
zeker niet met de manschappen die ik ter beschikking heb.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

2

Waarom is het visverwerkingsbedrijf niet gesloten? Ik heb daar al een paar
keer eerder om gevraagd, zelfs op televisie. Ik kan het niet begrijpen, nu er
doden zijn gevallen en er zo veel waarschuwingen zijn gegeven vanaf
2010 en 2011. Er zijn alleen maar flutboetes opgelegd. Als ik straks flink te
hard naar Heerlen rijd, word ik zwaarder gestraft dan iemand die doden
en tienduizenden zieken op zijn geweten heeft. Dat kan toch gewoon niet
kloppen? Daar wil ik graag een antwoord op krijgen. Laat duidelijk zijn dat
ik vind dat Foppen er veel te goed vanaf is gekomen.
Voordat de zalmfilets de rookkast ingaan, worden ze gezouten en
gedroogd. Ze worden ook geïnjecteerd met zout water, om de garing te
bevorderen en het gewichtsverlies tijdens het roken te compenseren.
Klopt het dat die injectievloeistof dierlijke eiwitten, en dus salmonella, kan
bevatten? Waarom is er niet ingegrepen als dit zo is? Deskundigen zeggen
dat het bekend is dat dit zo is en dat het al jarenlang gebeurt.
Hoe kan het dat zowel Foppen als de NVWA belangrijke informatie heeft
verzwegen dan wel achtergehouden, over de rug van mensen en
mensenlevens? Ik ben er voorstander van dat er bij dit soort bedrijven in
één keer een rode kaart wordt uitgedeeld. Ik verwijs de luisteraars
allemaal naar het dossier en naar het rapport. Ik had er nog tal van vragen
over, maar daar kom ik dan later wel een keer op terug.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Voorzitter. Namens de Partij voor de Dieren
spreek ik mijn complimenten uit aan het adres van Omroep Gelderland
voor de vasthoudendheid en mankracht waarmee deze zaak is uitgezocht.
Zo komen er veel dingen aan het licht, die niet hadden mogen gebeuren.
Er zijn 20.000 mensen ernstig ziek geworden en er zijn vier doden gevallen
door voedselbesmetting en wanprestatie door het bedrijf Foppen. Wij
hebben gelezen welke maatregelen het kabinet heeft genomen en wat het
kabinet hieraan doet, maar ik werd getriggerd door de reactie van de
Minister van gisteren. Zij zei dat zij wil benadrukken dat het om een
voedselveiligheidsincident ging waarvan de primaire bron buiten
Nederland lag. Ik heb het gevoel dat de Minister daarmee de zaak wel een
beetje bagatelliseert. Ik benadruk dat er behoorlijk veel Nederlands
belastinggeld gemoeid is met het uitzoeken van deze zaak. Ik noem het
rapport van de Onderzoeksraad Voor Veiligheid en de handhaving hier.
Dat kost tonnen. De Partij voor de Dieren zou het verstandig vinden als de
Minister daar wat serieuzer naar kijkt.
Wij hebben een industrie opgetuigd die niet de allerveiligste ter wereld is
en waarvan je kunt verwachten dat er gemakkelijk problemen ontstaan.
De zalm waarover het gaat, wordt gekweekt in Noorwegen. Zalmen
leggen in het wild duizenden kilometers af, maar worden in de kweekvisindustrie met duizenden op elkaar in kleine kooien gehouden. Ze zijn
daardoor ziek. Het zijn dieren die in onnatuurlijke omstandigheden
worden gehouden. Een visboerderij met 20.000 zalmen produceert
evenveel uitwerpselen als een stad met 65.000 inwoners. Die uitwerpselen
worden niet verwijderd, maar zinken naar de bodem. Daar vormen zij een
broeihaard voor ziektes. De vissen zwemmen in hun eigen uitwerpselen.
Ze zijn ziek. Er gaan bakken met antibiotica aan op. Net als in de
vee-industrie leidt dat tot een verhoogd risico op resistente bacteriën bij
dier en mens. Niet dat het veel helpt, want ondanks de antibiotica sterft
bijna de helft van de kweekzalmpopulatie. De vissen krijgen niet alleen
antibiotica toegediend, maar ook pesticiden die in Europa verboden zijn.
De uitwerpselen waar de vissen in zwemmen, trekken namelijk parasieten
en wormen aan. In Noorwegen wordt endosulfan gebruikt, wat wij in
Europa niet meer oké vinden. Daar gaan die pesticiden dus, huppakee, het
water in, waar de vissen in zwemmen. De Amerikaanse milieudienst heeft
al een verband aangetroffen tussen het nuttigen van vis die met antibiotica en pesticiden is behandeld en de geboorte van kinderen met een
verstandelijke beperking en motorische handicaps. Ik zou verwachten dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

3

wij met zo’n industrie iets minder laatdunkend doen over de voedselveiligheidsrisico’s.
Het voer van de zalmen is ook een probleem, in het kader van duurzaamheid. Voor één kilo kweekzalm is drieënhalve kilo zeevis nodig. Ik
kom weer terug op de hygiëne. Deze vissen worden in Noorwegen uit het
water geschept en op transport gezet naar Griekenland, waar zij gekoeld
moeten worden, omdat het in Griekenland iets warmer is dan in
Noorwegen. Zij worden ingespoten met pekel en op plastic schaaltjes
verpakt. Vervolgens wordt de vis naar Nederland getransporteerd, om hier
te worden verkocht. In dat traject zou je allerlei punten kunnen aanwijzen
waar het mogelijk met de voedselveiligheid niet helemaal goed gaat. De
grote vraag is of wij zulke systemen met het optuigen van allerlei
handhavingsdiensten echt onder controle kunnen houden. Wij hechten
groot belang aan het tot de bodem uitzoeken van deze zaak, waarbij wij
strafrechtelijke vervolging niet uitsluiten. Waar dat nodig is, moet flink
worden beboet, maar los daarvan vinden wij het belangrijk om fundamenteel te kijken naar dit soort voedselketens, waarin je op wel tien
verschillende plekken kunt aanwijzen dat de voedselveiligheid nu niet
bepaald bovenaan het lijstje staat.
Ik heb twee concrete vragen. Ik wil graag een inventarisatie van de
veiligheidsrisico’s van de kweekvisindustrie. Ook wil ik een reactie van het
kabinet op het gebruik van dat gevaarlijke gif in vissen die gewoon in
Nederland worden verkocht.
Mevrouw Lodders (VVD): Voorzitter. Voordat ik deelneem aan het debat,
zou ik u van harte welkom willen weten als voorzitter van deze commissie.
Volgens mij is dit voor u het eerste algemeen overleg in die hoedanigheid.
Wij spreken vanavond over de kwestie-Foppen. Dit is een kwestie waarbij
salmonellabesmetting aan de orde is geweest. Het is een kwestie met
nare gevolgen; voorgaande sprekers hebben daar al iets over gezegd.
Mijn eerste vraag is of er inmiddels aangifte is gedaan tegen dit bedrijf. Ik
heb begrepen dat er een aangifte is of wordt voorbereid. In geval van
aangifte vind ik dat je niet op een individuele kwestie kunt ingaan, maar ik
heb wel een aantal algemene vragen.
Mijn fractie heeft volksgezondheid hoog in het vaandel staan en is van
mening dat voedsel veilig moet zijn. De producent van voedsel is primair
verantwoordelijk voor veilig voedsel. In Nederland hebben wij de
Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA), die controles op het
systeem uitvoert. Mocht een bedrijf niet voldoen aan de eisen die de
wetgever op dit gebied stelt, dan moet de NVWA hard optreden en hard
kunnen optreden, zeker tegen bedrijven waar na meerdere controles blijkt
dat zij hun zaken niet op orde hebben.
Mijn eerste vraag gaat over het interventiebeleid van de NVWA. Wie stelt
het interventiebeleid vast en hoe vaak wordt dit beleid tegen het licht
gehouden? Zijn de bewindspersonen van mening dat het interventiebeleid
voldoende is?
Dan kom ik nu op de boetes. Eerder heeft deze Kamer gesproken over de
hoogte van de boetes. Zoals ik al aangaf: de NVWA dient hard te kunnen
optreden en boetes moeten van dien aard zijn dat zij pijn doen. Wij
hebben kunnen lezen dat de Minister een wetsvoorstel naar de Kamer
heeft gestuurd voor verhoging van de boetes en dat zij deze omzetgerelateerd wil maken in het kader van de Warenwet. Mijn fractie vindt dat een
goede stap. Mijn vraag aan de Staatssecretaris is in hoeverre dit voor het
domein van EZ is geëffectueerd. Wij hebben daar eerder over gesproken
en de VVD heeft er eerder voor gepleit om ook die boetes te verhogen.
Worden deze hogere boetes uitgedeeld en zo nee, waarom is dat nog niet
aan de orde?
Ik heb een aantal vragen over de inzet van de NVWA. Die zal ik aan de
orde stellen, hoewel ik het debat over het functioneren van de NVWA
eigenlijk niet wil voeren, want daarvoor voeren wij een ander debat op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

4

een later moment, naar aanleiding van het plan van aanpak en met name
de rapportage daarover. Wel wil ik graag de vraag aan de orde stellen hoe
het staat met de capaciteit van de NVWA. Ook de afgelopen maanden heb
ik weer gezien dat deze Kamer moties aanneemt over extra regelgeving
waar de NVWA extra op dient te controleren. Het betreft moties waarbij
geen extra capaciteit wordt geregeld voor de NVWA. Dit betekent dat er
binnen de NVWA prioriteiten dienen te worden gesteld. Mijn vraag is, of
het kabinet bereid is om geen nieuwe taken bij de NVWA op te plussen,
als niet geregeld is dat deze taken ook daadwerkelijk kunnen worden
uitgevoerd met de beschikbare capaciteit.
Ons voedsel is van de allerhoogste kwaliteit. Wij hanteren strenge
kwaliteitsnormen waaraan producenten moeten voldoen. Toch kan de
overheid niet voorkomen dat er incidenten plaatsvinden. Deze zullen ook
altijd plaatsvinden. Het is daarom belangrijk dat ons toezichtssysteem zo
in elkaar steekt dat de kans op incidenten klein is, dat bedrijven die regels
aan de laars lappen hard aangepakt en gestraft worden en dat mensen
zelf ook goede nota nemen van hygiënemaatregelen bij het kopen en
bereiden van voedsel. Mijn vraag aan de bewindspersonen is, of zij op
deze laatste alinea willen reflecteren.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Voorzitter. Ik begin met een woord van
medeleven met de mensen die hun geliefde of familie hebben verloren in
deze zaak. Wij spreken over Foppen. Een aantal jaren geleden hebben vier
mensen door het eten van besmette zalm het leven verloren. Het moet
voor de nabestaanden heel zwaar zijn. Los van het feit dat het al verdrietig
is om iemand te moeten missen, is dat extra wrang als dat komt door het
eten van een stuk besmette zalm. Daar wilde ik even bij stilstaan.
In het rapport van de onderzoeksraad lazen wij dat een en ander moeilijk
is te voorkomen. Maar had er aan onze kant niet een tandje bij gekund aan
inzet, om te controleren dat dit niet fout zou gaan? Blijkbaar niet, want als
wij het rapport van de onderzoeksraad mogen geloven, is dit soort fouten
vrijwel niet te voorkomen. Wij vragen ons af of wij het rapport van de
onderzoeksraad op dit punt dan wel moeten geloven. Wat mij frappeerde,
was dat in het onderzoeksrapport stond dat dit een van de bedrijven was
die het redelijk goed deden. Als je dan hoort dat de NVWA verscherpte
controles uitvoert bij Foppen, vraag ik mij af hoe de rest van de sector dan
functioneerde. Als dit bedrijf het redelijk goed doet, maar toch onder extra
toezicht staat, hoe staat het dan met de hele sector?
De heer Van Gerven (SP): Ik wil even stilstaan bij de Onderzoeksraad
Voor Veiligheid. Terecht constateert mevrouw Dikkers dat de onderzoeksraad vrij mild is over Foppen, in de trant van: ongelukken kunnen
gebeuren. Dat roept bij mij toch vragen op, met betrekking tot eventuele
belangenverstrengeling. De vraag is hoe de functie van lid van de raad
van advies van de Struik Food Group en Food Valley kan worden
gecombineerd met de functie van voorzitter van de Onderzoeksraad Voor
Veiligheid, in relatie tot dit onderzoek.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Ik heb de vraag helemaal niet begrepen.
De heer Van Gerven (SP): We zullen het wat concreter maken. Iedereen
weet wie de voorzitter is van de onderzoeksraad, namelijk de heer
Joustra. Hij heeft ook een functie als lid van de raad van advies van de
Struik Food Group en hij is betrokken bij Food Valley, waar ook Foppen af
en toe deel van uitmaakt. Dat roept bij mij de vraag op of het wel
verstandig is dat de heer Joustra zich nadrukkelijk heeft uitgelaten. Hij
heeft het rapport gepresenteerd en hij heeft stelling genomen. Uit zijn
achtergrond zou toch een zekere betrokkenheid bij de voedselproductie en
het bedrijf Foppen kunnen worden afgeleid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

5

Mevrouw Dikkers (PvdA): Nu snap ik de vraag, namelijk of wij
vertrouwen hebben in Joustra. Welnu, vooralsnog hebben wij geen reden
om dat niet te hebben.
De heer Van Gerven (SP): De vraag was, of het verstandig is dat een
voorzitter van de Onderzoeksraad Voor Veiligheid uitspraken doet en een
rapport presenteert over een onderwerp waarbij hij zelf betrokkenheid
heeft, namelijk bij de voedingsmiddelenindustrie en de Food Valley. Ik zeg
niet: hij zit goed of fout. Maar had hij niet elke schijn van belangenverstrengeling moeten vermijden, ook in relatie tot het door mevrouw
Dikkers zelf geconstateerde feit dat de Onderzoeksraad Voor Veiligheid
bijzonder mild is in zijn rapport?
Mevrouw Dikkers (PvdA): Het is natuurlijk belangrijk dat je alle schijn van
belangenverstrengeling vermijdt, dus als dat in deze zaak het geval zou
kunnen zijn, vind ik dat je daar goed naar moet kijken. Vooralsnog heb ik
echter geen aanleiding om aan te nemen dat het niet deugt.
Voorzitter. De bevindingen van de NVWA na verscherpt toezicht stroken
niet met de conclusies van het rapport van de onderzoeksraad. Ik krijg
graag wat uitleg van de Minister over hoe het daarmee staat. Waarom ligt
bijvoorbeeld de productie van Foppen niet stil? Het bedrijf staat in de
codering van de NVWA op donker oranje, maar hoe vaak moet het fout
gaan wil een bedrijf ermee moeten stoppen? Wanneer is het genoeg voor
deze Minister?
Voorafgaand aan dit debat heb ik even op de website van Foppen
gekeken, want ik was benieuwd hoe hun eigen communicatie hierover is.
Zij schijven er echter niets over. Zij schrijven wel bij het kopje «verantwoording» dat zij aan allerlei vormen van certificering voldoen. Ik vraag
mij af of de Minister zicht heeft op die certificering en of de certificeringsbedrijven wel bij Foppen controleren. Als zij de fout ingaan met het
certificaat, zou dat toch ook het certificaat in een kwaad daglicht stellen? Ik
ben heel benieuwd of de Minister daarop een antwoord heeft. Daarnaast
zou ik heel graag de inspectierapporten willen inzien. Ik vind het fijn dat
de NVWA een stap gezet heeft met openbaar maken van de inspectierapporten in de horeca. Wij overwegen een motie om dit breed in te voeren
in alle sectoren, zeker in deze sector. Openheid van zaken, openbaarmaking van de inspectierapporten en naming-and-shaming is zuiverend
gebleken voor de kledingbranche. Dat zou hier ook moeten gelden. Er
moeten hogere boetes komen bij overtreding, want deze zijn nu een
lachtertje. Wij vragen ons af of er al een slag gemaakt is met de aangekondigde verhoging van de boetes. Dan heb ik het niet over de boetes die in
de Warenwet zijn vastgelegd. Ik had begrepen dat daarin al een stapje is
gezet en vraag mij af hoe het hiermee staat. Ik wil ook heel graag weten
wanneer de productie nu wordt stilgelegd, als blijkt dat bedrijven in de
fout gaan.
Tot slot: ik wil heel graag dat de Minister en de Staatssecretaris zich
nadrukkelijk aan de kant van de consument scharen en niet aan de kant
van de bedrijven.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Vraagt de Partij van de Arbeid zich ook af
hoeveel handhaving wij er nog op kunnen zetten, nu het een industrie is
met zo veel risico’s? Zalmen uit Noorwegen gaan helemaal naar
Griekenland, waar het best warm is. Het is best ingewikkeld om ze goed te
koelen, wat ook veel energie kost. Verder noem ik al die handelingen.
Voelt de Partij van de Arbeid er ook voor dat wij goed kijken naar de
kwetsbaarheid van zulke ketens?
Mevrouw Dikkers (PvdA): Ja.
De heer Van Gerven (SP): Dat zijn nog eens snelle interrupties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

6

Voorzitter. Het is goed dat de zaak-Foppen nu in een apart debat in de
Kamer wordt behandeld, want de zaak kreeg tot dusverre niet de aandacht
die deze verdiende. Met 23.000 zieke mensen en ten minste vier doden is
dit het grootste voedselschandaal dat wij kennen. Voor de politiek ligt nu
de vraag voor welke lessen wij hieruit moeten trekken. Eerst wil ik echter
de schuldvraag stellen. Ik hoor daarop graag een reactie van het kabinet.
De Onderzoeksraad Voor Veiligheid is in zijn rapport onwaarschijnlijk mild.
Een ongeluk kan gebeuren, schrijft de raad. Natuurlijk kan een ongeluk
gebeuren. 100% veilig leven en veilig voedsel bestaat niet. Toch is het de
vraag of dat motto in dit specifieke geval gerechtvaardigd is, want bij
Foppen werd door de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit vogelpoep
aangetroffen op de werkplek waar zalm wordt bewerkt. Verder werd er
een zwarte, schimmelachtige substantie in werkruimten gevonden. Vis
werd ongekoeld bewaard en verkocht. Ook werden listeriabacteria
aangetroffen. Het bedrijf weet het, maar meldt het niet en haalt de
producten niet terug. Moeten wij dat allemaal maar normaal vinden of
beschouwen als «iets wat natuurlijk kan gebeuren»?
Ik vind het ook ernstig dat er door Foppen pogingen zijn gedaan om de
omvang van de terugroepactie van de besmette zalm te beperken, wegens
financiële belangen, en dat het bedrijf dus niet de voedselveiligheid
centraal heeft gesteld toen duidelijk werd dat de besmette zalm van hem
kwam. Die had in vier uur moeten worden teruggeroepen. Het had niet
dagen moeten duren. Hierdoor zijn ongetwijfeld nog meer mensen ziek
geworden. Wat mij extra tegen de borst stuit, is dat Foppen ’s maandags
al met de verzekeraar aan tafel zat, maar ondertussen nog steeds aan de
NVWA geen lijst met afnemers had overhandigd. Dan vraag je je toch af
waar zo’n bedrijf zijn prioriteiten legt. Is er toch niet verwijtbaar
gehandeld? Het is ook onnavolgbaar dat, met zo veel zieken en zo veel
doden, een bedrijf ervan afkomt met, pak «m beet, € 4.000 boete; that’s it.
Ik heb hier de lijst met overtredingen. Die liegt er niet om. Het Openbaar
Ministerie zegt: wij doen niets. De NVWA komt uiteindelijk met een
dergelijke boete.
Welke les moeten wij trekken uit deze grote zaak? Ik vind dat de Voedselen Warenautoriteit een autoriteit moet zijn waar men bang voor is. De
knieën moeten gaan knikken als de mensen van de NVWA langskomen. Zij
moeten niet steeds waarschuwen, in de trant van «de volgende keer...».
Nee, zij moeten echt bedrijven aanpakken. In de zaak-Foppen kwam na
tien verwijtbare handelingen het grote zalmdrama. Als er eerder was
ingegrepen, zouden wij dit dan hebben kunnen voorkomen? Ook
naming-and-shaming vind ik goed. Dit is door anderen genoemd. Elf
afnemers van Foppen weigerden de zalm terug te halen. Waarom worden
zij niet met naam en toenaam genoemd? Voor de recall staat vier uur.
Moeten wij niet afspreken dat de NVWA na vier uur handelt, ook al heeft
het bedrijf de zaken niet op orde? Dan wordt toch het signaal afgegeven:
er is besmet voedsel, het moet uit de schappen, koop het niet, eet het niet,
haal het weg uit de koelkast, enzovoort? Het lijkt mij niet goed dat dit drie
dagen duurt.
Ik denk dat de boetes veel te laag zijn. Ik las ergens over een boete die
was opgelegd aan Daisycon. Het betrof een spamboete. Als je spamt kun
je een boete krijgen van € 800.000. Die boete is ook opgelegd. Toen dacht
ik: wat moeten de mensen nu denken? Dan ligt iemand in zijn graf en dan
heeft hij wel geen spam gehad, maar degene die het veroorzaakt heeft,
komt er vanaf met een boete van € 4.000. Dat voelt niet goed. Dat voelt
rechtsongelijk aan. Een belangrijk element om toch te handelen, is
gewoon het bedrijf te sluiten. Als je een tent op slot gooit omdat het
onveilig is, leidt dat direct tot grote schade voor het bedrijf. Ik denk dat dit
instrument nadrukkelijker moet worden gehanteerd.
Tot slot heb ik een vraag over de enterokokken. De norm van 500.000 die
Foppen hanteerde, wordt door de biologen eigenlijk absurd genoemd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

7

Enterokokken vormen een aanwijzing dat er mogelijk sprake is van
besmetting. Zou die norm niet fors omlaag moeten, bijvoorbeeld naar
1.000?
Hier laat ik het even bij in eerste termijn.
De vergadering wordt van 19.00 uur tot 19.10 uur geschorst.
De voorzitter: Mevrouw Ouwehand is even naar de plenaire zaal voor
een VAO, een verslag algemeen overleg, maar zal straks weer terug
komen.
Ik geef als eerste het woord aan de Minister van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport.
Minister Schippers: Voorzitter. Ik dank de leden voor hun in breng in
eerste termijn. De salmonella-uitbraak door de bemeste gerookte zalm,
geproduceerd in de Griekse vestiging van het visverwerkingsbedrijf
Foppen heb ik nog scherp op het netvlies staan. Vele duizenden mensen
zijn ziek geworden en bij vier sterfgevallen is er een relatie met de
besmette zalm gelegd. Dat is verschrikkelijk voor de slachtoffers. Hieruit
moeten lessen worden getrokken. Het was een ernstige uitbraak. Helaas
zijn uitbraken niet altijd te voorkomen. Ik vind het van groot belang om
van incidenten als deze te leren. Hierdoor kunnen wij de aanpak verder
verbeteren. De Onderzoeksraad Voor Veiligheid heeft in 2013 het incident
onder de loep genomen. De raad vroeg zich af of ondanks alle voorzorgsmaatregelen een dergelijke voedselbesmetting toch kan plaatsvinden en
tot een uitbraak van deze omvang heeft kunnen leiden. Van de uitkomsten
van dit incident hebben wij een aantal lessen geleerd. In de Kamerbrief
van 16 december jongstleden heb ik u geïnformeerd over de conclusies
van het onderzoek. Op de wijze waarop ik hieraan gevolg geef, kom ik
later terug.
Omroep Gelderland heeft dit jaar via de WOB-procedure bij de NVWA
inspectierapporten van de firma Foppen opgevraagd. Naar aanleiding van
deze berichtgeving heb ik zeer recentelijk 34 Kamervragen beantwoord.
Parallel hieraan heeft de Kamer gevraagd om dit debat. De 34 vragen van
de heer Van Gerven hebben met name betrekking op de wijze waarop
Foppen en de NVWA hebben gehandeld tijdens dit incident en op de
sancties die aan Foppen zijn opgelegd na de uitbraak.
Uit de inspecties door de NVWA komt naar voren dat Foppen tot het
moment van het incident bekend stond als een normaal functionerend
visverwerkend bedrijf. Desondanks werden bij inspecties door de NVWA
bij de Nederlandse vestigingen in de jaren voorafgaand aan het incident
meerdere overtredingen geconstateerd. Over het algemeen betrof het
toen, met uitzondering van het niet goed naleven van de regelgeving voor
listeria, geen ernstige overtredingen. Ook heeft Foppen de geconstateerde
tekortkomingen telkens adequaat hersteld. Voor het niet terughalen van
met listeria besmette producten is Foppen beboet. Foppen heeft daarna
zijn procedures voor het melden en uitvoeren van de recalls aangescherpt. Foppen was tot het incident in 2012 een bedrijf dat voor de
NVWA onder het reguliere toezicht viel. Toen Foppen in het najaar van
2012 werd geconfronteerd met de salmonella-thompsonbesmetting,
waarbij Foppen als de bron werd aangewezen, kwam dat onverwacht.
Salmonella werd tot dan toe niet geassocieerd met zalm en er werd in het
kader van het risicogebaseerde toezicht niet op salmonella gecontroleerd.
Foppen wist daardoor via de reguliere HACCP-procedures niet dat
besmette zalm werd geproduceerd en afgezet. Salonella geassocieerd met
zalm was nieuw.
De heer Van Gerven (SP): In mijn eerste termijn heb ik, toen het over de
schuldvraag ging, het kabinet gevraagd of men het normaal vindt wat er
gebeurd is. Laat ik het zo formuleren. Nu begint de Minister met een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

8

recapitulatie van de bevindingen van de Onderzoeksraad Voor Veiligheid,
die zegt: eigenlijk was Foppen een normaal bedrijf. Ik loop de lijst eens
langs en dan zie ik het volgende. 2009: een klacht over listeria, niet één
keer, maar twee keer. 2011: weer een klacht over listeria en een over het
verkopen van voedsel dat niet goed is gekoeld. Tien keer op rij hebben er
allerlei zaken gespeeld die niet klopten en een bedreiging vormden voor
de voedselveiligheid. De vraag aan de Minister is dan toch of zij dat
normaal acht.
Minister Schippers: Ik was inderdaad begonnen met het feitenrelaas,
want dat leek mij voor een inleiding wel zo gepast. Daarin heb ik gezegd
dat de NVWA tekortkomingen bij Foppen had geconstateerd. Die
tekortkomingen zijn telkenmale adequaat door Foppen opgepakt. Er
waren wel steeds tekortkomingen. Ik kom straks terug op de vraag of ik
vind dat die tekortkomingen nu voldoende kunnen worden aangepakt met
de manier waarop wij het nu hebben georganiseerd. Ik vind dat namelijk
niet, maar daar kom ik straks op terug. Ik ben nu bij het feitenrelaas en de
vraag hoe het zo ver heeft kunnen komen.
De voorzitter: Een heel korte vervolgvraag. Probeert u zo bondig
mogelijk te formuleren.
De heer Van Gerven (SP): Tien maal is Foppen in overtreding geweest
voordat de grote zalmbesmetting werd geconstateerd.
De voorzitter: Uw vraag is?
De heer Van Gerven (SP): Als dat tien maal is gebeurd, kun je toch niet
zeggen dat het een normaal bedrijf is? Had de Nederlandse Voedsel en
Warenautoriteit niet gewoon moeten doorpakken, bij een recidivist die zo
vaak recidiveert?
Minister Schippers: De NVWA publiceert op haar internetsite over de
manier waarop zij toezicht houdt. U kunt dus heel goed zien wat zij doet in
welke situatie. Ik vind wel dat zij onvoldoende instrumenten heeft gehad
om te kunnen escaleren bij zo’n groot bedrijf. Als je de verschillende
boetes bij elkaar optelt, zijn die wel heel erg laag. Dat vind ik met velen
van u hier in de Kamer. Ik vind dus dat je anders moet kunnen beboeten.
Daarom heb ik een wetsvoorstel gemaakt, om het boeteplafond te
verhogen tot € 81.000 en ook om een omzetgerelateerde boete te kunnen
geven. Er wordt onderscheid gemaakt tussen een klein bedrijf en een
groter bedrijf, op basis van het aantal werknemers. De boete voor een
groter bedrijf bedraagt geloof ik € 1.050. Dat vind ik voor een groot bedrijf
eigenlijk een lachertje. U zei het zelf ook al. Ik vind inderdaad dat een
bedrijf, als de NVWA langs moet komen, moet denken: wow, daar komt de
toezichthouder! Ik denk dat men dit al denkt, omdat de NVWA over
instrumenten beschikt. De NVWA kan de productie stopzetten en van alles
doen wat een enorme impact heeft op het bedrijf. Ik vind echter ook dat
de NVWA in haar boeteregime echt andere boetes moet kunnen opleggen
aan grote bedrijven die tekortkomingen laten zien. De tweede keer moet je
die boetes fors kunnen verhogen. Het hangt ervan af om welke tekortkomingen het gaat en hoe ernstig die zijn hoe snel er wordt geëscaleerd.
Daarvoor hebben wij een onafhankelijke toezichthouder, die daar
onafhankelijk haar oordeel over velt.
Dat Foppen zijn zaken nu, twee jaar na de uitbraak, nog niet op orde lijkt te
hebben, vind ik echt zorgelijk. In de aankomende audit zal Foppen moeten
laten zien dat het zijn zaken structureel op orde heeft, want anders zullen
nadere maatregelen volgen.
Ik kom nu op de aanbevelingen van de Onderzoeksraad Voor Veiligheid.
Wij weten dat Foppen, zodra de bron van besmetting bij de Griekse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

9

vestiging bekend was, heeft getracht de omvang van de recall te
beperken. Doordat Foppen niet zijn verantwoordelijkheid nam voor de
recall, moest de NVWA deze taak overnemen. Er is hard gewerkt aan de
snelle opsporing van de bron het wegnemen daarvan, maar een aantal
zaken in de communicatie en in de afwikkeling van het incident is niet
soepel verlopen. De onderzoeksraad concludeert bijvoorbeeld dat de
NVWA zich te veel als een toezichthouder opstelde en te weinig bezig was
met gezamenlijke incidentbestrijding. De communicatie met bedrijven
was onvoldoende en de responsorganisatie was onvoldoende ingericht.
Wij hebben hier lering uit getrokken. De acties die ik in mijn brief aan de
Kamer heb aangekondigd, zijn als volgt uitgevoerd.
De heer Graus (PVV): Ik hoor de Minister zeggen dat er mogelijk nadere
maatregelen worden genomen. Ik heb het lijstje waar de heer Van Gerven
het over had ook gekregen en ik sluit mij bij hem aan: wat moet er nog
allemaal gebeuren, hoeveel jaren moeten er nog voorbij gaan, hoeveel
doden moeten er nog vallen en hoeveel mensen moeten er nog ziek
worden, voordat er nadere maatregelen worden genomen? Wat zijn die
nadere maatregelen? Is dat dan sluiting? Dat willen wij graag. Wordt het
bedrijf de eerstvolgende keer gewoon gesloten?
Minister Schippers: Afhankelijk van wat er wordt aangetroffen, kan de
NVWA dat doen. Dat doet zij natuurlijk alleen als er serieuze dingen
worden aangetroffen. Dit bedrijf heeft al een historie van tekortkomingen
en er worden ook nu, zelfs na zo’n grote uitbraak, nog tekortkomingen
geconstateerd. Daarom is het nu ook in de escalatieladder zo dat bij een
audit de zaken wel in orde moeten zijn. Ik ga daar niet over, want ik ben
zelf niet de toezichthouder. Het is wel zo dat de NVWA heeft laten weten
dat zij wil dat de zaken echt helemaal in orde zijn. De NVWA kan het
bedrijf tijdelijk stilleggen of sluiten; er zijn allerlei dingen mogelijk.
De heer Graus (PVV): Ik weet ook dat wij niet debatteren met de Minister
van Veiligheid en Justitie, maar wat gebeurt er nu met de verantwoordelijken? Er zijn immers verantwoordelijken. Krijgen die mensen een
gevangenisstraf? Wordt daar iets mee gedaan? Dat zou ik toch graag
willen horen, na alles wat er is gebeurd.
Minister Schippers: Ook daar gaat de Minister van Volksgezondheid
inderdaad niet over. Het Openbaar Ministerie bepaalt of het een zaak
oppakt. Het Openbaar Ministerie is daar heel onafhankelijk in en kan
daartoe eigenstandig beslissen. Als het Openbaar Ministerie eigenstandig
beslist om het niet op te pakken, is dat diens beslissing. Cruciaal is dat
degene aan wie het te wijten is dat er voor de gezondheid schadelijke
etenswaren op de markt worden gebracht, zonder dat de koper of
verkrijger met dat schadelijke karakter bekend is, een misdrijf pleegt op
grond van artikel 175 van het Wetboek van Strafrecht. Het Openbaar
Ministerie heeft de Minister van Veiligheid en Justitie meegedeeld dat de
NVWA-IOD onder leiding van het functioneel parket heeft beoordeeld of
het bedrijf Foppen kon worden aangemerkt als verdachte van dit strafbare
feit. Daar heb ik verder geen zeggenschap over. Dat is toch een beetje de
trias politica zoals wij die met elkaar hebben opgezet.
Hoe heb ik de acties die zijn aangekondigd in de Kamerbrief uitgevoerd?
Het Bureau Risicobeoordeling en Onderzoeksprogrammering (bureau)
voert momenteel ketenanalyses uit in diverse ketens, om na te gaan welke
risico’s hier nu spelen en hoe deze het beste beheerst kunnen worden.
Daarnaast overlegt de NVWA met certificerende instellingen en
beheerders van kwaliteitsschema’s hoe deze in hun schema de nieuwe
risico’s en de bestaande risico’s, die al bekend waren, kunnen borgen.
Dan de incidentbeheersing: de NVWA werkt aan verbeterde inrichting van
haar responsorganisatie voor voedselveiligheidsincidenten. Dat is ook een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

10

belangrijk punt van de onderzoeksraad. Hiervoor worden nieuwe
procedures voor het melden en afhandelen van incidenten ingeregeld.
Begin 2015 zal dit zijn geëffectueerd. Er zijn extra mensen op deze taak
gezet. De stakeholders worden eerder betrokken bij de afhandeling van
incidenten. Met name de supermarkten en de levensmiddelenindustrie
worden in een vroegtijdig stadium geïnformeerd, zodat zij hun bedrijven
kunnen informeren en adviseren. Dat is bij enkele cases al opgepakt; denk
aan furazolidon.
Op het gebied van communicatie werkt de NVWA aan een protocol en een
handleiding voor de bedrijven om tracering en recall goed te kunnen
uitvoeren. Die zullen binnenkort gereed zijn. De NVWA en het RIVM
overleggen nu op een structurele basis ook buiten incidenten en crises
om. Het Voedingscentrum wordt beter betrokken bij de responseorganisatie, om snel een heldere, eenduidige boodschap aan de consument te
kunnen geven.
In mei 2014 hebben wij met acht organisaties die een rol spelen bij
voedselincidenten geoefend. Behalve dat de mensen elkaar beter leerden
kennen – wat ontzettend belangrijk is als er eenmaal een crisis is – kwam
uit deze dag ook een aantal waardevolle verbeterpunten naar voren op het
vlak van de afstemming bij een incident en de communicatie tussen de
betrokken partijen onderling en met de mensen in het land. Kortom; het
incident heeft veel losgemaakt en geleid tot een groot aantal verbeteracties. Een aantal van deze acties zie ik ook terug in het plan van aanpak
van de NVWA en in de taskforce Voedselvertrouwen.
Er zijn vele vragen gesteld over de sanctionering van Foppen. Naar
aanleiding van het zalmincident heeft de firma Foppen inderdaad in totaal
€ 4.200 aan boetes opgelegd gekregen. Deze boete is een stapeling van
een viertal boetes, die aan de vestiging van Foppen in Harderwijk zijn
opgelegd voor overtreding van enkele hygiëne- en etiketteringsbepalingen in de Warenwet. Overigens lag de bron van de uitbraak in
Griekenland. De NVWA heeft niet de bevoegdheid om boetes op te leggen
in een andere lidstaat.
Zoals ik zojuist al heb aangegeven, is destijds door het Openbaar
Ministerie afgezien van strafrechtelijke vervolging, omdat het heeft
geoordeeld dat er onvoldoende aanleiding was om aan te nemen dat er
sprake was van een misdrijf op grond van artikel 175 van het Wetboek van
Strafrecht. Daarom is ervoor gekozen om de geconstateerde overtredingen via het bestuursrecht af te doen. Onder meer heeft de NVWA het
bedrijf beboet voor het niet op tijd kunnen aanleveren van een lijst met
afnemers tijdens de recall. Overigens waren de kosten van de recall voor
Foppen in dit geval vele malen hoger dan de boete, omdat het bedrijf
productieschade heeft opgelopen. De productie heeft zowel in Nederland
als in Griekenland enige tijd stilgelegen en het bedrijf heeft door alle
aandacht forse reputatieschade opgelopen. Ook de Onderzoeksraad Voor
Veiligheid heeft aangegeven dat de uitbraak een onfortuinlijke samenloop
van omstandigheden was.
Ik weet dat velen van u met mij de boete van € 4.200 te laag vinden. De
Kamer heeft tijdens en na de paardenvleesaffaire meermalen met mij
gesproken over de hoogte van de bestuurlijke boetes. Ik heb zojuist al
gezegd dat wij die dus zullen verhogen naar € 81.000, als boeteplafond in
de Warenwet. Het wetsvoorstel tot wijziging van de Warenwet om deze
verhoging van het maximum mogelijk te maken, ligt bij uw Kamer.
Naast het boeteplafond heb ik gestudeerd op de wijze waarop ik het
boete-instrument binnen het bestuursrecht verder kan verstevigen, zodat
ook ernstige zaken die niet via het strafrecht vervolgd kunnen worden,
stevig kunnen worden beboet. Aanvankelijk heb ik u een verdubbeling
toegezegd, maar waar hebben wij het dan over? Dan gaat het van € 1.050
naar € 2.100. Daarom heb ik gekozen voor een omzetgerelateerde boete.
Iemand noemde het een inkomensafhankelijke boete en dat vond ik wel
een aardig grapje. Zo laat je niet kleine ondernemers lijden onder de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

11

verdubbeling van het boeteregime. We kunnen de boete nu daadwerkelijk
van de omzet laten afhangen. In de komende tijd moet ik een aantal
elementen hiervan uitwerken, onder andere het percentage van de omzet
dat als boete kan worden opgelegd, tot een maximum van € 81.000. Ik zal
de Kamer de komende periode een wetsvoorstel voorleggen.
De voorzitter: De heer Van Gerven heeft een tweede interruptie, dat is
dan tevens de laatste.
De heer Van Gerven (SP): Ja, zo is het leven. De hoogte van de boetes is
wel een punt dat iedereen heel belangrijk vindt. Ik wil het kabinet graag
het volgende voorleggen. Ik heb hier een lijstje met hoogte van boetes. Ik
haal die van de Gezondheids- en welzijnswet dieren erbij. Daarin staat
€ 780.000 als maximumboete genoemd. Het bevreemdt mij dus dat de
Warenwet op € 81.000 komt. Kan de Minister die heel grote verschillen
toelichten? De portee is: zitten we niet te laag met de maximumhoogte
van de boetes?
Minister Schippers: Er ligt een wetsvoorstel bij de Kamer om de
maximumboete te verhogen naar € 81.000. Bij de behandeling daarvan
kunnen wij dit bespreken. Het verschil met wat het was, is natuurlijk
gigantisch. Wij hebben heel lang naar die boetes gekeken en proberen die
wel enigszins gelijk te trekken en consistent te laten zijn. Zo zijn wij
uitgekomen op € 81.000. In totaal kon je € 4.500 aan boetes opgelegd
krijgen. Dat was het boeteplafond. Nu gaan wij naar van € 4.500 naar
€ 81.000. Ik vind het terecht dat wij zo’n grote stap zetten, maar je kunt
natuurlijk altijd nog hogere boetes willen. Dat is uw goed recht.
De heer Van Gerven (SP): Ik kijk dus even naar de Wet dieren, laat ik het
zo noemen. Daarin staat een maximumboete van € 780.000. Verder noem
ik de spamboete van € 800.000. Wil het kabinet hier nog eens naar kijken
en het nader motiveren? Bij de behandeling van het wetsvoorstel kunnen
wij daar misschien op terugkomen. Ik snap de redenering van de Minister
wel, maar het gaat er natuurlijk ook om het rechtvaardigheidsgevoel en
om de vraag hoe de samenleving dit beoordeelt.
Minister Schippers: Wij hebben aangesloten bij de Arbowetgeving van
Sociale Zaken, omdat heel veel zaken ook samenlopen met de Arbowetgeving. Dat is het argument erachter, maar wij kunnen later discussiëren
over de vraag of het hoog genoeg is of niet. Ik heb in ieder geval een forse
stap willen zetten, omdat ik van mening ben dat de huidige boetes een
weinig afschrikwekkende werking hebben voor grote bedrijven. Voor een
eenmanszaakje kan het anders liggen, maar voor grote bedrijven moeten
wij dit echt anders doen.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Ik denk dat het bedrag voor grote bedrijven
nog helemaal niet afschrikwekkend genoeg is, dus ik kijk uit naar een
vervolg op dit debat.
De Minister had het eerder over instrumenten om te escaleren. Het
boeteplafond is er daar één van. Gaat de Minister nu ook kijken naar de
andere instrumenten die de NVWA zou kunnen inzetten, behalve het
verhogen van de boete? Wij denken daarbij aan het met naam en
toenaam bekendmaken van het bedrijf op de website, zodat het daar ook
op die manier last van heeft.
Minister Schippers: Ook daar heb ik een wetsvoorstel voor gemaakt. Dat
is terug van de Raad van State. Wij moeten de aanpassingen van de Raad
van State doorvoeren en dan komt het nog dit jaar naar de Kamer. Wij zijn
in de horeca al begonnen met een pilot, voor de lunchrooms. Het is wel
de bedoeling dat de rest daarachteraan komt. Dit wetsvoorstel zullen wij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

12

ook nog met elkaar bespreken. Ik denk dat transparantie hierin belangrijk
is, zodat mensen zelf op de website kunnen zien wie hoe scoort. Ook voor
de mensen die het heel goed doen is het belangrijk dat, als er iets aan de
hand is in de sector, men kan zien dat een bedrijf het heel goed doet en
dat het dus niet slaat op dat bedrijf. Ik vind dat het altijd naar twee kanten
werkt.
De risicocommunicatie moet bij incidentenbestrijding eenduidig zijn. De
consument moet gelijke berichten en adviezen krijgen van zowel de
rijksoverheid – RIVM, VWS en NVWA – het Voedingscentrum als het
bedrijfsleven. Het is evident dat de boodschap aan de burger goed moet
worden afgestemd. Ik blijf aandringen op alertheid in de berichtgeving en
goede afstemming met het betrokken bedrijfsleven. Bij een recall is het
heel belangrijk dat supermarkten adequaat reageren. Ze moeten niet
alleen de besmette of mogelijk besmette producten zo snel mogelijk uit de
schappen halen, maar ook een duidelijke en eenduidige boodschap en
een eenduidig advies aan de consument geven: niet alleen een berichtje
dat het product tijdelijk niet meer verkrijgbaar is, maar ook een advies wat
je met het product moet doen als je het al gekocht hebt.
Ten slotte blijft het advies aan consumenten om hygiënisch met voedsel
om te gaan en het op de juiste manier te bewaren en te bereiden. Dat is
ook belangrijk als er geen sprake is van een incident. Daarom heb ik de
afgelopen tijd via het Voedingscentrum meer ingezet op informatievoorziening aan de consument hierover. Het Voedingscentrum heeft de
zogeheten «5 x veilig»-regels ontwikkeld: veilig kopen, veilig wassen,
veilig scheiden, veilig verhitten en veilig koelen. Deze regels worden nu
als een vast stramien in de communicatie gebruikt, ook door de NVWA en
het RIVM. Ik heb recent het Voedingscentrum opdracht gegeven om de
informatievoorziening op dit vlak verder te optimaliseren. Dit jaar nog zal
een publiekscampagne van start gaan.
Ik zal nu de vragen van de leden langslopen, waarvan ik er natuurlijk een
aantal al heb beantwoord in mijn inleiding.
Waarom is het visbedrijf niet gesloten? Het is natuurlijk verschrikkelijk dat
er een incident heeft plaatsgevonden waarbij ook slachtoffers te betreuren
zijn. Die zaak is goed uitgezocht. We hebben het er niet bij laten zitten.
Ook de Onderzoeksraad Voor Veiligheid heeft heel goed naar deze zaak
gekeken. Er is geconstateerd dat vóór dit incident bij Foppen geen
aanleiding was om te vermoeden dat dit zou kunnen gebeuren. Het was
eigenlijk een heel regulier bedrijf. Momenteel is er geen aanleiding om het
bedrijf Foppen te sluiten omdat er geen direct gevaar is voor de volksgezondheid, wat een argument is om een bedrijf te sluiten. Ik heb wel het
bedrijf opgeroepen om nu snel en serieus de laatste problemen op te
lossen. Het kan dat dit najaar in een audit laten zien dat het de zaken weer
op orde heeft. Als dat niet het geval is, geldt het principe «hard waar het
moet» voor dit bedrijf.
Klopt het dat zalm met zout water wordt geïnjecteerd en kan dat leiden tot
besmetting met listeria of salmonella? De zalm bij Foppen werd gerookt.
Bij roken wordt een pekeloplossing geïnjecteerd. Het eindproduct moet
voldoen aan de wettelijke eisen voor voedselveiligheid. Ook moet op het
etiket worden aangegeven dat pekel is geïnjecteerd.
Er is gevraagd naar de rode kaart. De NVWA hanteert een interventiebeleid. Dat staat op de website. Afhankelijk van de ernst van de
overtreding en het risico voor de volksgezondheid volgen maatregelen.
Dat kunnen boetes, waarschuwingen en herstelinspecties zijn. Alleen als
er een direct gevaar is voor de volksgezondheid kan de NVWA een bedrijf
sluiten of delen ervan stilleggen.
De heer Graus (PVV): Er zijn doden gevallen. Dus met alle respect, dat kan
toch niet zo zijn. Bovendien was er een hele lijst, een waslijst. De heer Van
Gerven heeft een deel daarvan voorgelezen. Er was van alles aan de hand
en er hadden al lang rode kaarten uitgedeeld moeten worden. Ik ben het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

13

er niet mee eens – achteraf gezien blijkt dat zeker – dat er voor het incident
geen vermoeden was dat dit zou kunnen gebeuren. Dat was wel degelijk
het geval. Er zijn verschillende bacteriën en rariteiten aangetroffen. Dat is
gewoon gebeurd, of het moet niet deugen wat er in de rapporten staat.
Het had dus wel degelijk kunnen gebeuren, want het was bekend dat het
dodelijk of ziekmakend kan zijn. Dat boeteplafond is allemaal heel leuk. Ik
overweeg nu al om dit in een VAO te gaan gooien, want dit mag echt niet
meer gebeuren. Er moeten minimumboetes worden opgelegd. Nu kan het
nog aan mensen worden overgelaten of dat plafond überhaupt een keer
gehaald gaat worden. Dat moet in één keer opgelegd worden en het liefst
nog het drievoudige daarvan. Wat zegt de Minister daarop?
Minister Schippers: Zowel de Onderzoeksraad Voor Veiligheid als de
NVWA hebben het bedrijf beoordeeld als een tamelijk regulier bedrijf.
Natuurlijk kunnen ook bij bedrijven die onder regulier toezicht staan, zoals
dit bedrijf, zulke incidenten voorkomen. Dat is verschrikkelijk. We moeten
proberen om dit soort incidenten in de toekomst te voorkomen en alles
wat mis is gegaan de volgende keer niet mis te laten gaan. Het is niet zo
dat er niets is gebeurd. Er is een plan van aanpak gemaakt. We hebben
zaken geïntensiveerd. Er zijn oefeningen gedaan en zaken aangescherpt.
Dat is ook nodig. Ik vind het goed dat dit gedaan is. Het is dus niet zo dat
dit is gebeurd en dat verder iedereen heeft gedacht dat dat altijd kan
gebeuren en dat dat het dan was. Het is wel degelijk serieus opgepakt.
Voor het opleggen van boetes hebben wij de NVWA ingericht. Die
beoordeelt wat de boete zou moeten zijn in een bepaalde situatie. Het is
niet zo dat zij dat zomaar uit de lucht haalt. Op de site is aangegeven hoe
dat is ingericht. Daarbij is dus sprake van een zekere voorspelbaarheid. De
NVWA legt de boetes op. Ik vind het heel lastig om nu als politiek te
zeggen dat de NVWA minimumboetes moet opleggen. Dat is een beetje
het idee van de minimumstraffen. De NVWA beoordeelt zelf, met de
inspecteurs die daarvoor zijn opgeleid, hoe het bedrijf erbij staat, wat de
risico’s zijn en hoe snel zaken kunnen worden aangepast. De NVWA kan
ook terugkomen om daadwerkelijk zelf te constateren of is gedaan wat is
afgesproken. Dat zou ik ook heel graag bij de NVWA willen laten liggen.
De heer Graus (PVV): Ik vind dat de Kamer zich daar wel over zou moeten
uitspreken, dus ik ga er toch een motie over indienen. Ik vind dat er in
plaats van zo’n boeteplafond minimaal – dat is een heel ander verhaal –
een boete van € 81.000 moet worden opgelegd aan zo’n miljoenenbedrijf.
Dat klinkt al heel wat beter. Los daarvan vind ik wel dat de boel gesloten
had moeten worden. Ik ben benieuwd wat een mensenleven waard is in
de Tweede Kamer. Dat zal blijken in het VAO.
Minister Schippers: De regelgeving op het gebied van voedselveiligheid
is vrijwel geheel Europees. Voor alle lidstaten van de Europese Unie
gelden dus dezelfde eisen voor voedselveiligheid. De lidstaten zien daar
op dezelfde wijze op toe. Nederland houdt geen toezicht op de productie
in andere landen, net zo min als andere lidstaten toezicht houden op de
productie in Nederland. Voor de import uit derde landen gelden Europese
eisen voor voedselveiligheid, waarop wordt gecontroleerd als de
producten de grens over komen.
De voorzitter: Hebt u een vraag, mevrouw Dikkers?
Mevrouw Dikkers (PvdA): Ik dacht de Minister klaar was met haar
beantwoording.
Minister Schippers: Ik ben nu bij de vragen van de VVD-fractie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

14

Mevrouw Dikkers (PvdA): Oké, dan kom ik zo aan de beurt. Ik wacht nog
even.
Minister Schippers: Ik beantwoord overigens vragen die door meer dan
één lid zijn gesteld niet twee keer.
Mevrouw Lodders heeft gevraagd of er inmiddels aangifte is gedaan
tegen het bedrijf Foppen. We hebben begrepen dat een letselschadespecialist aangifte heeft gedaan namens een aantal gedupeerden. Het bedrijf is
inderdaad primair verantwoordelijk. Ik wil benadrukken dat alle bedrijven
in Nederland primair verantwoordelijk zijn voor voedselveiligheid. De
NVWA is de toezichthouder. Die ziet toe, maar de verantwoordelijkheid ligt
primair bij het bedrijf zelf. De NVWA zal bij herhaling van overtredingen
steeds strenger optreden. Hiervoor heeft zij haar interventiebeleid. Zij stelt
dat zelf vast en na in schatting van de risico’s en de ernst van de
overtreding kan zij haar optreden verscherpen. Ik ben al ingegaan op
boetes en sanctionering.
Hoe staat met bij de NVWA met de extra capaciteit? Er worden 85 fte’s
extra ingezet op het terrein van VWS. Dit is 17% meer fte’s dan in 2013. Ik
vind dat substantieel. Samen met de andere maatregelen uit het plan van
aanpak levert deze extra formatie een toename in de handhavingsdruk op
de voedsel- en productveiligheid op. Bureau Risicobeoordeling &
Onderzoeksprogrammering (bureau) voert betere risicoanalyses uit voor
de diverse ketens en is inmiddels ook begonnen met de vleesketen. Er
wordt geïnvesteerd in kennis en expertise bij de overheidslaboratoria. Met
de extra fte’s worden responsteams opgezet waardoor sneller en beter
kan worden gehandeld als er sprake is van incidenten.
Mevrouw Lodders (VVD): Ik had nog een andere vraag gesteld, maar
misschien moet die door de Staatssecretaris beantwoord worden. We zien
steeds meer taken naar de NVWA gaan. Ik zie dat de Staatssecretaris
daarop zal reageren. Dan komt dat later. Ik houd mijn vraag vast.
Minister Schippers: Ik vind het zelf een heel belangrijke opmerking. We
kunnen wel zeggen dat we alles met minder mensen moeten doen, maar
dan moet je ook minder taken hebben. Anders heb je heel veel taken en
weinig mensen. Dan lijkt het allemaal wel goed, maar houd je eigenlijk
ook een soort schijn op.
Mevrouw Lodders (VVD): Nu de Minister er toch op reageert ...
Minister Schippers: Ik kon het niet laten.
Mevrouw Lodders (VVD): Mijn dank daarvoor. Ik deel dat namelijk van
harte. Als er meer taken – we zullen het daar zo met de Staatssecretaris
over hebben – naar de NVWA gaan, vind ik dat we als Kamer – ik kijk
daarbij ook mijn collega’s aan – boter bij de vis moeten doen dan wel
prioriteiten moeten aangeven en zeggen waar we dan iets niet gaan doen.
Minister Schippers: De Onderzoeksraad Voor Veiligheid heeft zijn oordeel
geveld op grond van de prestaties in het verleden, dus voor 2013. Foppen
stond bekend, zoals ik al zei, als een bedrijf waar geen bijzondere
aandachtspunten waren en viel onder het regulier toezicht. De situatie nu,
in 2014, is zorgelijk. Er zijn nog altijd problemen wat betreft de hygiëne.
Binnenkort volgt er dus een audit.
Ik kom nu op de certificering. Certificeringen zijn in beginsel private acties
waarbij ik niet direct een verantwoordelijkheid heb. Certificering is ook
iets wat vaak door de afnemer wordt gevraagd aan een bedrijf. Dat is dus
privaat. Het kan wel helpen in het toezicht. Als de NVWA denkt dat een
bepaald certificaat heel goed is en dat daar allerlei controle op zit, kan dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

15

helpen. Als een bedrijf zo’n certificaat heeft, kan er meer vertrouwen zijn
dat het goed is. Dat hoeft echter niet.
Ik heb al gesproken over openbaarmaking van alle gegevens. Het
wetsvoorstel is terug van de Raad van State en wordt dit jaar nog bij de
Kamer ingediend. Ik heb de acties die voortvloeien uit het rapport van de
Onderzoeksraad Voor Veiligheid al genoemd.
Er is ook gevraagd naar de incidentbeheersing. Stakeholders worden
nauwer betrokken bij het responsteam van de NVWA, met name de
supermarkten en de voedingsindustrie. De NVWA en het RIVM overleggen
op structurelere basis. Een ander punt betreft de traceringsprotocollen. De
NVWA heeft haar eigen werkwijze wat betreft toezicht op tracering en stelt
richtlijnen op voor het bedrijfsleven ter verduidelijking van de regels ten
aanzien van tracering. Binnen de NVWA wordt meer capaciteit vrijgemaakt voor incidenten en crisisbeheersingsorganisatie.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Ik snap wat de Minister zegt over de private
certificering. Op de website van Foppen staat een aantal afkortingen
waarlangs het bedrijf gecertificeerd wordt. Het kan toch niet zo zijn dat de
NVWA geen contact heeft met dat soort certificeerders? Als wordt
geconstateerd dat er van alles mis is, zou er toch een verplichting moeten
zijn om dat aan die certificeerders te melden? Het zou natuurlijk heel erg
fijn zijn als dat ook wederkerig zou zijn.
Minister Schippers: Blijkbaar is dit een onderwerp van de taskforce.
Daarin wordt gesproken over de vraag hoe wij het private systeem
kunnen versterken zonder dat we ongelooflijk veel mensen bij de
toezichthouder moeten zetten om ervoor te zorgen dat het systeem werkt.
We kunnen natuurlijk steeds meer mensen aannemen, maar uiteindelijk
zal de private sector zijn zaakjes gewoon beter op orde moeten hebben.
Als dat privaat beter op orde is, is er natuurlijk ook interactie met de
toezichthouder die wij inhuren. Dan heb je met minder mensen een betere
veiligheid en daar gaat het uiteindelijk om.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Heb ik goed begrepen – ik zou dat wel spijtig
vinden – dat de NVWA geen contact heeft met de certificeerders waar
Foppen nu op de website mee schermt?
Minister Schippers: Ik begrijp van mijn staf dat er wel contact is met de
certificerende instellingen over de systemen en over de wijze waarop je
wat toepast, maar niet over incidenten an sich.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Zouden wij een brief kunnen ontvangen met
uitleg daarover? Ik ben namelijk wel erg benieuwd hoe de werkwijze in
elkaar zit.
Minister Schippers: Dat kan. Dat zeg ik toe.
Ik kom nu op de vragen over listeria. De heer Van Gerven vroeg of dat niet
veel strenger gesanctioneerd had moeten worden. Ik ben het met hem
eens dat Foppen in overtreding was en dat dit stevig beboet moet
worden. Als de veiligheid van producten in het geding is, moeten deze
door het bedrijf snel getraceerd en teruggeroepen worden. Er is niet voor
gekozen om dit voor te leggen aan het OM omdat de NVWA geen opzet of
verwijtbare nalatigheid constateerde. Bovendien had het bedrijf zijn
procedures aangepast. Ik vind het zeer belangrijk dat bedrijven hun
traceringssystemen en recallprocedures goed op orde hebben. Daar wordt
in het toezicht stevig op ingezet. De inspecteurs van de NVWA worden
hier specifiek op getraind en het bedrijfsleven krijgt aanvullende richtlijnen over hoe zij die procedures moeten invullen. Bovendien zal ik via
het bestuursrecht een aanvullende omzetgerelateerde boete introduceren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

16

Moeten we niet meer aan naming-and-shaming gaan doen? Ik heb al
gezegd dat ik met een wetsvoorstel daarvoor kom. Moet de NVWA niet
een toezichthouder zijn waar men vrees voor heeft? Ik denk dat het
belangrijk is dat de NVWA een stevige onafhankelijke autoriteit is. Daar
moeten we haar ook de mogelijkheden voor geven, ook in het boeteregime. Laten we het echter niet onderschatten. De NVWA heeft nu al
mogelijkheden en kan ook verregaande maatregelen nemen op andere
terreinen.
Wanneer kan er via een strafrechtelijke procedure een sanctie worden
opgelegd? In twee gevallen wordt bij overtreding van een warenwetvoorschrift geen bestuurlijke boete opgelegd, maar wordt overgestapt op een
strafrechtelijke procedure via de Wet op de economische delicten: als een
opzettelijke of roekeloze overtreding een direct gevaar vormt voor de
gezondheid of de veiligheid van de mens, en indien het bedrag van de
bestuurlijke boete aanmerkelijk wordt overschreden door het behaalde
economische voordeel. Dus als het aanmerkelijke voordeel hoger is dan
de huidige maximumboete van € 81.000, kun je daar op grond van dit
artikel nog iets aan doen.
Ik kom nu op de recall. De NVWA heeft destijds zelf ingegrepen toen
Foppen niet direct zijn verantwoordelijkheid nam. Zij heeft er voor
gezorgd dat er snel een recall kwam. Omdat de recall niet snel kon
plaatsvinden, heeft de NVWA een publiekswaarschuwing gegeven. Dat
heeft zij binnen één dag gedaan.
Moet de norm van 500.000 voor enterokokken niet omlaag? Dit is een
maat voor de hygiëne en een wetenschappelijke indicatie. Blijkbaar
baseren we ons hierbij op wat wetenschappelijk wordt gesteld. Ik zou dit
geen politieke norm willen laten zijn.
Er moet meer toezicht komen op de visverwerkende bedrijven. De vraag is
hoe ik dat ga regelen. Binnen het plan van aanpak van de NVWA heb ik
ruimte gereserveerd voor verbetering van het toezicht in de visketen. Er
wordt ingezet op risicoanalyses. Daarmee krijgen we zicht op waar risico’s
zitten en kan de NVWA gerichter toezicht houden. Daarnaast wordt
geïnvesteerd in handhaving in de visketen door middel verhoging van de
inspectiefrequentie, meer inzet van hoger opgeleide inspecteurs en meer
laboratoriumcapaciteit.
De vraag over de schuldvraag heb ik al beantwoord. Ik als politicus ga niet
over de schuldvraag. In de trias politica hebben we andere gremia die
daarover gaan.
De voorzitter: Ik dank de Minister voor haar beantwoording in eerste
termijn. Ik geef graag het woord aan de Staatssecretaris van Economische
Zaken voor haar beantwoording.
Staatssecretaris Dijksma: Voorzitter. Voor een belangrijk deel kan ik
aansluiten bij hetgeen de Minister naar voren heeft gebracht. Het betreft
een zaak die voor mensen van grote betekenis is geweest. Ik denk dat
terecht is vastgesteld dat we, de Minister en ik gezamenlijk, niet voor niets
al vanaf het aantreden van dit kabinet werken aan een verscherping van
de mogelijkheden van de NVWA om op te treden bij incidenten. Het
verhogen van de bestuurlijke boetes is daar een onderdeel van. Mevrouw
Lodders vroeg hoe het specifiek zit bij de Wet dieren. In die wet zijn op
zich al hogere boeteplafonds vastgelegd. De Wet dieren is echter pas in
werking sinds 1 januari 2013. Je ziet dat het ook daar nog niet perfect is.
Op dit moment kennen we vijf boetecategorieën, waarbij de hoogste
boetecategorie maximaal € 20.000 is. We moeten dus – daar zijn we nu
mee bezig – ook daar nog een extra categorie aan toevoegen. Dat kost tijd.
In principe zit in de wetgeving al een aantal maxima. In zo’n categorie
moet je echter ook juridisch vastleggen wat de gronden kunnen zijn voor
het opleggen van dergelijke boetes. Dat doen we. We trekken gezamenlijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

17

op. Zowel in de Warenwet, waar de Minister nu mee aan de slag is, als in
de Wet dieren gaan we de boetes verhogen.
Hoe hoog boetes echter ook zijn, uiteindelijk zijn de effectiefste «straffen»
die door de NVWA kunnen worden opgelegd natuurlijk het stilleggen van
een bedrijf of eventueel het sluiten ervan. Dat zijn mogelijkheden die ook
nu al in de wetgeving zitten. Het heeft natuurlijk ook heel nadrukkelijk te
maken – dat heeft de inspecteur-generaal al vaker in uw midden gezegd –
met de handhavingscultuur, waar de NVWA op dit moment ook aan werkt.
Je hebt dus een set aan mogelijkheden. Vervolgens wil je er natuurlijk ook
vaak gebruik van maken. Daarvoor geldt dat we meer dan in het verleden
bezig zijn met risicogestuurd toezicht.
Mevrouw Lodders heeft terecht vastgesteld dat het wat betreft capaciteit
uit de lengte of uit de breedte moet komen. Ze sprak over boter bij de vis.
Mevrouw Lodders (VVD): Of prioriteiten.
Staatssecretaris Dijksma: Ik zou zeggen allebei. Zowel de Minister van
VWS als ik hebben bij de komende begroting fors extra middelen
vrijgemaakt om de handhavingscapaciteit van de NVWA te versterken.
Tegelijkertijd zullen we vrij scherp moeten zijn in het stellen van prioriteiten. Het kan niet altijd allemaal tegelijk. Dat is waar de NVWA mee bezig
is. Zij is door de hele keten aan het vastleggen waar nu de grote risico’s
liggen. Die zijn niet altijd belegd in de huidige wet- en regelgeving, maar
daar zullen we via de handhaving scherper op moeten gaan toezien. Het
plan van aanpak van de NVWA voorziet dus ook in extra capaciteit, die
voor een deel daarvoor wordt ingericht. Mevrouw Lodders heeft er
volstrekt gelijk in dat als mij bijvoorbeeld wordt gevraagd om temperatuur
in stallen te gaan meten, dat gewoon menskracht kost en dat dit allemaal
binnen de organisatie gedaan moet kunnen worden. Dat betekent dat we
vaker streng zullen zijn in het aangeven van de grenzen.
Mevrouw Lodders (VVD): Ik ben heel blij met deze reactie van de
Staatssecretaris. We hebben hier al wat vaker met elkaar het debat over
gevoerd. Ik wil het kabinet oprecht en vanuit mijn hart oproepen om dan
ook streng te zijn. Zeer recent hebben we natuurlijk nog weer een batterij
aan moties, met alle respect, aangenomen in deze Kamer die effecten
hebben op de toezichtstaken van de NVWA. Het kan niet zo zijn dat een
motie aangenomen wordt, die wordt neergelegd bij de sector en bij de
NVWA en dat het vervolg, het toezichtsdeel, niet wordt ingevuld.
Staatssecretaris Dijksma: Dat ben ik met mevrouw Lodders eens.
Daarom zal ik daar ook altijd rekening mee houden in mijn advies over de
moties. In dit geval ging het bijvoorbeeld om extra toezicht in de
pluimveesector en het transport van pluimvee. Dat was al voorzien. Ik heb
in dat debat ook gezegd dat op basis van eerder vastgestelde risico’s de
NVWA zelf extra onderzoek wilde gaan doen. In dit geval was daar al
rekening mee gehouden in de capaciteit van de NVWA. Naar mijn
overtuiging was die motie ondersteuning van beleid, maar zij had ook als
overbodig aangemerkt kunnen worden in dit geval.
Mevrouw Ouwehand heeft twee vragen gesteld die ik graag wil beantwoorden. Ze heeft gevraagd in hoeverre we onderzoek doen naar het
probleem van de duurzaamheid van kweekvis. De inventarisatie van de
risico’s in die industrie loopt mee met de risicoanalyses van bureau. Dat
geldt eigenlijk ook voor haar tweede vraag, namelijk die over het gebruik
van giftige stoffen. De NVWA kijkt daarbij naar drie categorieën, namelijk
chemie, microbiologie en fraude. Ook daar loopt in de risicoanalyses een
onderzoek. We proberen scherper in beeld te krijgen hoe het precies zit
met de risico’s op dit punt.
Mevrouw Ouwehand heeft ook aandacht gevraagd voor de verduurzaming van de kweekvis. Dat is ook voor mij een prioriteit. Dat is een zaak

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

18

die we via Europese kaders in Brussel moeten oppakken. Dat is dus niet
alleen voor Nederland van belang. De wijze waarop we met dit type
industrie omgaan, wat de regels zijn en hoe het toezicht daarop plaatsvindt, is meer een Europese discussie.
Net nu ik klaar ben met de beantwoording van mevrouw Ouwehand, zie ik
dat zij weer binnenkomt. Haar mensen hebben ongetwijfeld meegeluisterd. Hiermee ben ik overigens ook klaar met mijn inbreng.
De voorzitter: Hartelijk dank, Staatssecretaris. Ik zie dat er behoefte is aan
een tweede termijn. Laten we het kort houden. De spreektijd is twee
minuten per fractie, maar korter mag ook.
De heer Graus (PVV): Voorzitter. Wat mij opvalt is dat als er doden en
gewonden vallen, of in elk geval als er mensen ziek worden, het huis te
klein is en iedereen vindt dat er meer handhaving moet komen. Al de
jaren dat ik daarom heb gevraagd, ben ik nooit gesteund. Ik ga opnieuw
moties indienen, want er zal toch echt iets moeten gebeuren. Ik heb een
heel goed voorstel gedaan, namelijk dat de NVWA zich bezig gaat houden
met de volksgezondheid en de diergezondheid en de dierenpolitieagenten
– die zijn er al, dus het kost helemaal niet meer geld – met dierenwelzijn.
Dan heeft de NVWA op dat gebied in elk geval wat minder te doen. Dat is
een heel goede oplossing, waar niemand tegen kan zijn. Dat budget is er
al en die politiemensen zijn er ook al. Dat waren fulltimers en dat is
teruggedraaid naar parttimers.
Ik wil voorts echt dat die donkergele of oranje kaart, of weet ik hoe die
heet, weggaat. Dat is onzin. Het is óf groen, óf geel, óf rood, net als bij een
stoplicht. Zeker als het om mensenlevens gaat; het is onmogelijk dat daar
nog donkeroranje bij komt. Ik ga daar allemaal moties voor indienen. Ik
vind ook echt dat er geen plafonds moeten komen, maar minimumgevangenisstraffen en minimumboetes. Geen enkele rechter of NVWA’er of wie
dan ook, niemand, moet kunnen beslissen: och, ik ga nu eens dit
opleggen en dan eens dat op leggen. Nee, altijd moeten die gasten
gewoon de sjaak zijn. Zo moet je dat doen. Daardoor zal het land veel
beter worden en ook veiliger. Ik zie het VAO, dat er toch zal komen,
tegemoet. Ik zal dit in elk geval in moties gaan gieten, want hier komen we
er niet uit. Dat proef ik.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Voorzitter. Dank voor de beantwoording. Ik
heb van mijn medewerker begrepen dat de Staatssecretaris kijkt naar de
duurzaamheidsaspecten van kweekvis en dat zij daarbij ook kijkt naar het
gebruik van pesticiden. Dank daarvoor. Wanneer kan zij de Kamer
daarover informeren?
Het is goed dat er in brede zin wordt gekeken naar de duurzaamheid van
kweekvis. De stof waarover ik sprak, endosulfan, lijkt me echter een acuut
probleem. Ik denk dat we moeten kijken wat we daarmee moeten en dat
dit niet kan wachten. Ik heb begrepen dat het gebruik ervan in Noorwegen
tien keer hoger is dan voorheen en dat dat is toegestaan. Het is een zeer
giftige stof voor waterorganismen en voor zoogdieren en mensen is het
een zenuwgif. Ik heb al gesproken over de relatie die er bestaat tussen het
gebruik van deze stof en de geboorte van gehandicapte kinderen. Los van
de toezegging van de Staatssecretaris om te kijken naar duurzaamheid
van kweekvis, vraag ik haar om te bezien of we niet moeten optreden om
te voorkomen dat vis en andere spullen die met deze stof zijn bewerkt op
de markt komen.
Mevrouw Lodders (VVD): Voorzitter. Ik dank beide bewindspersonen voor
de beantwoording. Ik wil nog twee punten aanstippen in mijn tweede
termijn. Het eerste betreft de boetes. Het is inmiddels ruim een halfjaar
geleden dat we hebben gesproken over verhoging van de boetes in het
kader van de Wet dieren. Ik schrik er dan toch wel van om te horen dat die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

19

nu nog juridisch beschreven moeten worden, om het in mijn eigen
woorden te zeggen. Wanneer is dit gereed? Kan de Staatssecretaris ons
daar te zijner tijd over informeren?
Het tweede punt is het capaciteitsaspect. Ik zal daar echt zeer strikt en
zorgvuldig naar kijken. Ik doe ook echt een beroep op het kabinet om op
dit punt heel stevig te zijn in de richting van de Kamer. Het kan immers
niet zo zijn dat we, zoals de heer Graus al zei, zeker bij dit soort incidenten,
onze mond vol hebben over controles en extra handhavingscapaciteit,
maar uiteindelijk keer op keer de lasten verzwaren.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Voorzitter. Ik dank beide bewindslieden voor
hun beantwoording. Wat de PvdA-fractie betreft, zijn de particuliere
certificaten die op de site staan dus niet zo heel erg veel waard. Ik zou
daar erg graag in de toekomst over doorpraten met het kabinet. Bedrijven
kunnen allerlei dingen claimen, zoals food standards en safety standards.
Het zou allemaal heel erg gezond zijn voor de mensen. Wij zouden de
mensen moeten beschermen. Ik vind dat wij onze taak niet goed kunnen
uitvoeren als deze bedrijven hun gang kunnen gaan en gewoon dit soort
dingen op hun site kunnen zetten, waarmee zij de suggestie wekken dat
het allemaal wel in orde is.
Ik heb een suggestie voor het kabinet ten aanzien van de kosten van de
inspectie door de NVWA. Wat als nu gewoon bedrijven die in de fout zijn
gegaan de extra controles van de NVWA zelf moeten betalen? Daar
kunnen we dan mooi de kosten mee dekken en dan hebben wij helemaal
geen gedoe. Mevrouw Lodders en ik verheugen ons daar al enorm op.
Ik ben met mevrouw Ouwehand bezorgd over wat er in die zalm zit. De
indruk die zij wekt, is dat wat erin zit uitstekend zou dienen als onkruidbestrijding in mijn tuin. Ik hoor daar dus erg graag meer over.
De heer Van Gerven (SP): Voorzitter. Ik heb nog een aantal punten. Ik
begin met een citaat van microbioloog Velzeboer: «Elke microbioloog
weet dat er wel degelijk een verband is tussen verhoogde enterokokken
en aanwezige schadelijke bacteriën. Als er 500.000 entero’s zijn dan wordt
het spannend en dat is de ingangsnorm van Foppen. Dat is absurd.» Mijn
vraag aan de Minister of het kabinet is of er niet een duidelijkere en veel
lagere norm moet komen dan de 500.000 die Foppen kennelijk hanteert.
Ik heb nog een technische vraag. Het apparaat van Foppen waarmee
water in zalm wordt geïnjecteerd, is niet reinigbaar. Dat is in strijd met de
Machinerichtlijn. Wat is daarop de reactie van het kabinet?
Ik wil toch ook nog het systeemtoezicht eens aankaarten. Het is heel
belangrijk om regelmatig eens een stukje vis te pakken en te testen, maar
je moet ook kijken of het hele systeem van het bedrijf op orde is. De vraag
is of de NVWA systeemcontrole toepast.
Dan nog een vraag over de recall. Kan het kabinet toezeggen dat er, los
van de vraag of een bedrijf zijn zaken op orde heeft, in geval van een
bedreiging, zoals een voedselprobleem waarbij bacteriën in voedsel
zitten, na vier uur gewoon een recall plaatsvindt, desnoods alleen van de
NVWA, zodat de mensen zo snel mogelijk op de hoogte zijn?
Ik begrijp dat de Minister voorstander is van soa’s. Nu moet ik even
nadenken. Soa staat voor seksueel overdraagbare aandoening. Dat is voor
degenen die dokter zijn. Het staat echter ook – dat hebben we vandaag
geleerd – voor een «stevige onafhankelijke autoriteit». Ik hoop dat die soa
wel besmettelijk is.
De voorzitter: De Minister en de Staatssecretaris zijn in staat om meteen
te antwoorden, waarvoor wij ze zeer erkentelijk zijn. Ik geef als eerste het
woord aan de Minister.
Minister Schippers: Voorzitter. Ik wil benadrukken, ook in de richting van
de heer Graus, dat er wel degelijk wat gebeurd is. Het is niet zo dat dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

20

heeft plaatsgevonden en dat dat het verder was: iedereen deed een plas
en het bleef zoals het was. We hebben veel meer slagkracht gegeven aan
de NVWA door substantieel en structureel meer inspecteurs in te zetten.
Op het terrein van consument en veiligheid komt er 85 fte bij. De
inspectiefrequentie bij bedrijven ten aanzien van voedsel- en productveiligheid neemt toe. Het aantal inspecteurs voor onder meer de horeca en
ambachtelijke productie wordt fors verhoogd. Zij zullen op locaties die
direct aan de consument leveren het toezicht op de voedselveiligheid
combineren met ander toezicht, zoals dat op etikettering. De inspectiefrequentie bij geregistreerde en erkende bedrijven zal toenemen, waarbij
meer gebruik gemaakt zal worden van fraudeopsporing en -bestrijding. De
kennis en expertise bij overheidslaboratoria zullen versterkt worden. De
NVWA krijgt met snel inzetbare responsteams meer capaciteit voor
incidenten. Het toezicht op de veiligheid van voedsel en producten wordt
ook gerichter. Risico’s en onregelmatigheden worden vroeger gesignaleerd door beter gebruik te maken van de risicoanalyse. Daarnaast hebben
we een verbeterd ICT-systeem, waardoor inspecteurs in de praktijk
daadwerkelijk beter hun werk kunnen doen. We oefenen op de recall. De
eerste oefening is geweest. We gaan hogere boetes vaststellen. Het eerste
voorstel daarvoor ligt al in de Kamer. Daarnaast is er sprake van een
betere preventie als gevolg van maatregelen die de taskforce aan het
ontwikkelen is, bijvoorbeeld ten aanzien van kwaliteitssystemen en de
witte lijst. Het is dus niet zo dat er niets gebeurd is. Ik hecht er echt aan
om dat te zeggen.
Wat betreft de categorieën geef ik de heer Graus gelijk. Die tussencategorie is ook raar. Dat was een tijdelijke categorie. De categorieën worden
nog dit jaar aangepast. Daar kunnen we elkaar dus direct in vinden. Het
wordt gewoon groen, oranje, rood. Dat realiseren we dit jaar al.
Ik ben het met mevrouw Lodders eens waar het gaat om het capaciteitsvraagstuk. Ik denk dat we ons dat allemaal moeten realiseren. Dat geldt
ook voor ambtenaren op het departement. We hebben heel hoge ambities
en op een gegeven moment zijn gewoon de mensen op. Of je hebt nog
één iemand op iets zitten en dan heb je een probleem als die ziek is. Daar
moeten we met elkaar alert op zijn, zowel bij de toezichthouders als in de
hele rijksdienst.
Ik kom in een brief terug op de particuliere certificaten, zodat we daar
uitgebreid over kunnen spreken. De kosten van de extra controles, de
herinspecties, zijn al voor het bedrijf, meld ik mevrouw Dikkers. Ik
herkende haar opmerking daarover dus en ik ben het ermee eens.
De heer Van Gerven sprak over het verband tussen enterokokken en
schadelijke bacteriën. Er zijn dingen waar je geen verstand van hebt en
waarbij je ook niet moet doen alsof dat wel zo is. Ik baseer me hierbij
gewoon op de wetenschap. Ik heb het niet zelf verzonnen, maar baseer
me op wat me wetenschappelijk wordt aangereikt. Hij stelt dat het
injecteren van water in zalm niet in overeenstemming is met de Machinerichtlijn. Ik vraag hem of hij het goed vindt dat ik daar later op terugkom,
want ik ken die richtlijn niet uit mijn hoofd. Dat zal ik schriftelijk doen. Er
wordt systematische controle toegepast door de NVWA, dus daar kan ik
de heer Van Gerven in geruststellen.
Recall na vier uur kunnen we niet waarmaken. We moeten dingen doen
die we waar kunnen maken. De bedrijven moeten dat doen en de NVWA
houdt daar toezicht op en spreekt ze aan. Als zij het niet doen, neemt de
NVWA het uiteindelijk over. Dat heeft zij bij Foppen ook laten zien. We
laten de verantwoordelijkheid echter in eerste instantie bij bedrijven
liggen en moedigen ze ook aan om dat te doen. Als het niet binnen vier
uur kan dan moet het maar binnen vijf uur, al voldoen ze dan natuurlijk
niet aan wat we met elkaar hebben afgesproken.
De voorzitter: Heel kort, mijnheer Van Gerven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

21

De heer Van Gerven (SP): We hebben toch afgesproken dat recall binnen
vier uur moet plaatsvinden? Ik dacht dat dat staand beleid was.
Minister Schippers: Dat klopt. Dat moet ook. Dat is wettelijk afgesproken.
Bedrijven moeten dat binnen vier uur doen.
De heer Van Gerven (SP): Als het bedrijf dat niet kan, gaat dan de NVWA
dat in het vervolg doen na vier uur?
Minister Schippers: Als ze dat niet binnen vier uur doen, krijgen ze een
boete. Als ze bij de recall niet in actie komen, neemt de NVWA het
uiteindelijk over. Als dat moet, is dat wel ernstig. Het automatisch na vier
uur overnemen kunnen we echter niet garanderen.
De voorzitter: Dank u wel, Minister. Ik geef het woord aan de
Staatssecretaris.
Staatssecretaris Dijksma: Voorzitter. Ik begin met de suggestie van de
heer Graus om het dierenwelzijn door de dierenpolitie te laten onderzoeken en de volksgezondheid door de NVWA. We hebben natuurlijk –
daar hebben we al heel veel debatten over gehad met elkaar – keuzes
gemaakt ten aanzien van de inzet van politie. Los daarvan zie je in de
praktijk dat die scheiding niet zomaar te maken is. Bij de import van
dieren of het transport ervan, zie je bijvoorbeeld in de praktijk dat er altijd
een combinatie onderzocht moet worden. Soms zou je willen dat er een
simpele oplossing mogelijk is, maar die is er hier dus niet. Dat betekent
dat die suggestie niet op die manier uitvoerbaar is.
Ik kom nu op de vragen van mevrouw Ouwehand. Ook Noorse vis moet
bij de import in de Europese Unie aan de Europese eisen voldoen. De stof
die zij noemde, is naar ik begrijp verboden in Europa. Dat betekent dat de
Europese veterinaire diensten erop letten dat die niet in die producten zit.
Dat mag niet. Ik heb zelf nu geen aanwijzingen dat dat anders is. Ik sprak
in mijn beantwoording over de ketenanalyse, waarbij de NVWA ook kijkt
naar chemische stoffen of fraude. Die zal medio 2015 of in 2016 gereed
zijn. Het is een hele serie analyses naar risico’s op tal van aspecten in de
voedselketen. Een daarvan is het gebruik van chemische stoffen.
Wat betreft de verduurzaming van kweekvis kan ik nu niet direct een
termijn noemen waarbinnen we daar meer over weten. Ik kan me wel
voorstellen dat we daar een keer op een moment in een brief over het
landbouw- en visserijbeleid aan de Kamer een update over geven. We
krijgen immers ook een nieuwe Commissie. We zitten nu echt in een
overgangsperiode. Ik kan me wel voorstellen dat dit voor een nieuwe
Commissaris, net als voor ons, een goed thema zou kunnen zijn. Dat is
mijn voorstel.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik twijfel een beetje. Ik heb meer vragen
over endosulfan. De informatie die mij bereikt heeft, is dat Europa in 2012
de toegestane hoeveelheden heeft verhoogd onder druk van Noorwegen.
Ik twijfel een beetje tussen zelf even uitzoeken en aanvullende Kamervragen stellen of aan de Staatssecretaris vragen uiteen te zetten hoe het
loopt met de toegestane hoeveelheden endosulfan en of er binnen Europa
niet moet worden gepleit voor verlaging van de toegestane hoeveelheden.
Staatssecretaris Dijksma: Ik ben bereid om de Kamer daar een schriftelijke reactie op te geven.
De voorzitter: Heel kort, mijnheer Graus.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

22

De heer Graus (PVV): Ik wil nog even ingaan op die scheiding. Ik zei het
inderdaad heel kort door de bocht. Je kunt in elk geval de boa’s, de
buitengewoon opsporingsambtenaren, van de NVWA die belast zijn met
dierenwelzijn vervangen door algemene opsporingsambtenaren van de
dierenpolitie. Aan het dierenartsenverhaal van de NVWA kunnen we
uiteraard niet tornen. Dat begrijp ik ook wel. Wat ik voorstel, kan echter
wel. Ik heb daarover gesproken met NVWA’ers en mensen van de
dierenpolitie. Zij zeggen dat het wel kan en dat zijn mensen uit de praktijk.
Alles kan. We kunnen schapen klonen, we landen op de maan en noem
maar op. Dus alles kan, maar je moet het wel willen. Daar gaat het om.
Staatssecretaris Dijksma: Ja, dat is zo. Daar heeft de heer Graus gelijk in.
Het is ook een kwestie van een andere keuze die wij maken. Hij vraagt al
jarenlang – daar prijs ik hem voor, want hij is niet aflatend – aandacht voor
zijn inzet op dierenpolitieagenten. Wij hebben inderdaad een andere keuze
gemaakt om de NVWA te versterken, waar hij ook jarenlang voor heeft
gepleit. Met de Minister zeg ik dat wij inderdaad die A van Autoriteit met
een hoofdletter geschreven hebben. Daar vinden wel elkaar dus. Dat
betekent echter niet dat we per se in organisatorische zin in alle opzichten
dezelfde keuzes maken. Wij nemen de verantwoordelijkheid op deze
manier. We treffen elkaar ongetwijfeld in een VAO, waarin de heer Graus
de Kamer opnieuw zal vragen om een andere keuze te maken. Mijn advies
is dan in alle vriendelijkheid om dat niet te doen. Maar goed, er is volgens
mij al uitgelegd waarom we dat niet zo doen.
Ik heb nog een antwoord op een vraag van mevrouw Lodders. Het is niet
zo dat we nu nog moeten beginnen met studeren, want dan zou ik hier
zelf ook heel ongemakkelijk zitten. Het gaat erom dat we die feiten moeten
toevoegen. Ik stel voor dat de Kamer volgende maand die brief krijgt. Het
zal een AMvB zijn. Als de Kamer nu de voorhang snel kan doorlopen, kan
die ook snel in werking treden. In de wet zit het goed. Dat is allemaal
prima op orde. Het gaat nu om het kunnen toepassen ervan. Daarnaast
geldt – dat wil ik hier toch gezegd hebben – dat ook boetes van tienduizenden euro’s – het maakt niet uit hoe hoog ze zijn – niet altijd afdoende
zijn. Bij bedrijven waar miljoenen in omgaan is soms tijdelijk stilleggen
minstens zo effectief, want dan is de schade, in termen van gederfde
inkomsten, al snel tonnen of miljoenen. We merken de laatste tijd dat dat
soms heel goed helpt. Die waarschuwing moet ook helder zijn. We
aarzelen niet om dat te doen.
De heer Van Gerven (SP): Ik heb nog een vraag over het stilleggen van
een bedrijf. Kan ze dat nog eens toelichten? In mijn perceptie ...
De voorzitter: Mijnheer Van Gerven, de tweede termijn is op zich een
ronde waarin we korte vragen stellen.
De heer Van Gerven (SP): Ja, maar we liggen aardig op schema.
De voorzitter: Ja, maar we hoeven de tijd niet per se vol te maken. Ik
verzoek u toch om een vraag te stellen.
De heer Van Gerven (SP): Ja, dat was ik aan het doen. Stel dat je listeria
constateert bij Foppen. Dan is er dus sprake van een acute dreiging. Het
gevoel zegt dan: leg dat bedrijf stil. Zou dat kunnen? Hoe zou je dat aan
kunnen scherpen? We weten immers allemaal dat iedereen wakker wordt
als je de zaak stillegt. Dat is evident, want dan gaat de teller heel snel
lopen.
Staatssecretaris Dijksma: De Minister heeft al terecht aangegeven dat de
afweging uiteindelijk is aan de toezichthouder. Daarnaast speelt het punt
van de proportionaliteit. Een bedrijf dat al eerder heeft laten zien dat het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

23

de zaken niet op orde heeft, kan in een escalatie van maatregelen
gemakkelijker zo’n maatregel als antwoord krijgen dan een bedrijf waarbij
tot nu toe geen aanleiding daarvoor is geweest. Dat zal uiteindelijk altijd
juridisch worden afgewogen. Als je een bedrijf stillegt, heeft dat immers
consequenties voor dat bedrijf. We hebben een paar keer meegemaakt dat
een bedrijf daar bezwaar tegen maakte bij de rechter. Dan zal de toezichthouder, in dit geval, heel goed moeten kunnen laten zien waarom zo’n
proportioneel verregaande maatregel accuraat is geweest. Het zal altijd
lastig zijn om dat helemaal van tevoren te voorspellen. Het is mogelijk.
Met de handhavingscultuur die de NVWA nu hanteert, zal die maatregel
vaker worden toegepast. Dat is mijn vaste overtuiging.
De voorzitter: Hartelijk dank. Ik dank de Minister en de Staatssecretaris
voor hun beantwoording. Ik herhaal de toezeggingen. Dat is altijd een
zaak van goed opletten, want we moeten het precies doen.
De toezeggingen die tijdens dit algemeen overleg zijn gedaan door de
Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport zijn:
– De Kamer ontvangt voor het kerstreces een brief over certificering, met
name over de systemen en de wijze waarop certificaten worden
toegepast.
– De Kamer ontvangt voor het kerstreces een brief over het niet
reinigbaar zijn van apparaten die worden gebruikt om vis met zout te
injecteren.
De toezeggingen die tijdens dit algemeen overleg zijn gedaan door de
Staatssecretaris van Economische Zaken zijn:
– De Kamer wordt te zijner tijd en marge van de Landbouw- en Visserijraad geïnformeerd over de stand van zaken betreffende verduurzaming van kweekvis.
– De Kamer ontvangt een schriftelijke reactie omtrent de aanwezigheid
van endosulfan in kweekvis. Wanneer kan de Kamer die ontvangen,
Staatssecretaris?
Staatssecretaris Dijksma: Ik denk dat het ergens in de volgende maand
moet kunnen, maar we moeten het wel even uitzoeken. Houd me ten
goede dat het misschien niet op de week af nauwkeurig is.
De voorzitter: Dan houden we 1 december aan. Dat lijkt me een vrij
ruime marge. Ik zie dat mevrouw Ouwehand het daarmee eens is.
– De Kamer ontvangt volgende maand een AMvB betreffende boetes in
het kader van de Wet dieren.
Ik deel mee dat verschillende leden hebben aangegeven een VAO te
wensen. We hebben dat als eerste van mevrouw Dikkers gehoord, dus zij
zou dan de eerste spreker zijn. Dat VAO zal worden aangevraagd.
Mij rest de bewindslieden te bedanken, evenals de ambtenaren, de
mensen op de publieke tribune en de mensen die meegeluisterd of
meegekeken hebben. Ik dank de leden ook heel hartelijk.
Sluiting 20.19 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 991, nr. 434

24