CENTRAAL FONDS VOLKSHUISVESTING

Borging waarden woningcorporaties
Nulmeting integriteitsbeleid
Naarden, 7 september 2009

2009

2

Centraal Fonds Volkshuisvesting

Inhoud
		 Samenvatting

4

1		 Inleiding

8

		 1.1

Aanleiding

8

		 1.2

Onderzoeksopzet

9

2		 Integriteitsbeleid en risicoanalyse

13

		 2.1

Integriteitsbeleid

13

		 2.2

Integriteitscode

15

		 2.3

Risicoanalyse

18

3		 Communicatie en personeelsbeleid

22

		 3.1

Communicatie en bewustwordingsactiviteiten

22

		 3.2

Personeelsbeleid

24

		 3.3

De werkgeversrol van het intern toezicht

26

4		 Interne controlemaatregelen en vangnet voor dilemma’s en incidenten

28

		 4.1

Interne controlemaatregelen

28

		 4.2

Accountantscontrole

32

		 4.3

Vangnet voor dilemma’s en incidenten

33

5 		 Monitoring, evaluatie en verantwoording

36

		 5.1

Monitoring en evaluatie

36

		 5.2

Verantwoording over het integriteitsbeleid

38

		 Bijlagen
		
		 1

Corporaties waaraan toestemming is verleend om de vragenlijsten niet in te vullen

		 2

Corporaties waarbij het bestuur en/of de Raad van Commissarissen de vragenlijst niet heeft ingevuld 41

40

		 3

Vragenlijst bestuur

43

		 4

Vragenlijst Raad van Commissarissen

51

		

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

3

Samenvatting

Weergave belangrijkste uitkomsten
Ruim 87% van de corporaties geeft aan beleid omtrent integer handelen te hebben geformuleerd. Bij veel corporaties (83%) zijn de spelregels rond integer handelen ook vastgelegd
in een integriteitscode. Vooral kleinere corporaties tot 500 woongelegenheden beschikken in
veel gevallen nog niet over een integriteitscode. De inhoud van de integriteitscodes is wisselend. Zaken als de acceptatie van geschenken en giften en de melding van tegenstrijdige
belangen, nevenfuncties en misstanden zijn in veel gevallen uitgewerkt in de codes. Gedragslijnen met betrekking tot het declareren van kosten en het sanctiebeleid bij integriteitschendingen zijn verhoudingsgewijs het minst vaak opgenomen. Het aantal Raden van Commissarissen dat aangeeft bekend te zijn met het integriteitsbeleid en de integriteitscode van de
corporatie, is zeer hoog (95%). Het percentage dat gedurende de afgelopen twee jaar opmerkingen heeft gemaakt over het beleid op het gebied van integer handelen ligt met 59% lager.
Een beperkt aantal corporaties (9%) heeft meetbare doelstellingen met betrekking tot het
integriteitsbeleid geformuleerd. Daarnaast blijkt een analyse van integriteitsrisico’s bij circa
driekwart van de corporaties te ontbreken. De meerderheid van de bestuurders (64%) geeft
overigens wel aan dat er (inherente) risico’s zijn te onderkennen op het gebied van integer
handelen. In die gevallen waarbij er in de organisatie een risicoanalyse is gemaakt, geeft circa
tweederde aan dat deze met hen is besproken. In iets meer dan de helft (58%) van de gevallen
hebben zij daarbij ook feitelijk commentaar gegeven op deze risicoanalyse.
Een groot deel van de corporaties (96%) geeft aan het beleid omtrent integer handelen en
de integriteitscode (indien aanwezig) actief te communiceren naar de medewerkers. Het aandeel corporaties waarbij er bewustwordingsactiviteiten en dilemmatrainingen op het gebied
van integer handelen zijn georganiseerd, ligt met 20% aanmerkelijk lager. Circa 79% van de
corporaties geeft aan dat het onderwerp integer handelen wordt besproken bij sollicitatiegesprekken. Nader onderzoek en verificatie aan de hand van documenten vindt nog in beperkte mate plaats. Bij 46% van de corporaties vindt screening van medewerkers in kwetsbare
functies plaats en bij 10% van de corporaties wordt aan nieuw aan te stellen medewerkers een
verklaring omtrent goed gedrag gevraagd. Een groot deel (88%) van de Raden van Commissarissen geeft aan het integer handelen door bestuurders met hen te bespreken. Circa de helft
geeft aan in de afgelopen twee jaar kritische vragen over integer handelen aan het bestuur te
hebben gesteld.

4

Centraal Fonds Volkshuisvesting

Circa tweederde van de corporaties geeft aan te beschikken over interne controlemaatregelen gericht op de naleving van het beleid omtrent integer handelen. Het aandeel corporaties dat specifieke audits heeft laten uitvoeren gericht op het integer handelen van de organisatie ligt met 29% aanmerkelijk lager. Uit de inventarisatie van de interne controlemaatregelen bij vastgoedtransacties blijkt dat veel corporaties (37%) niet beschikken over richtlijnen
omtrent het te volgen onderhandelingsproces bij vastgoedtransacties. Iets meer dan de helft
(61%) van de corporaties geeft aan belangrijke zakenpartners periodiek te screenen op bonafiditeit. Daarnaast vindt er in veel gevallen (43%) geen controle plaats (bij het Kadaster) naar
het waardeverloop ten opzichte van voorgaande en opvolgende vastgoedtransacties. Op de
vraag of er meer in algemene zin risico’s zijn geïnventariseerd op het niveau van het bestuur,
geeft minder dan de helft (40%) van de corporaties aan dat dit het geval is. Ook is er nog een
aantal corporaties waarbij er geen transactielimieten voor het bestuur zijn ingesteld.
Bij circa de helft van de corporaties (51%) heeft de accountant expliciet opdracht gekregen
van de Raad van Commissarissen om aandacht te besteden aan de naleving van het beleid
omtrent integer handelen. Het aantal corporaties waarbij de accountant volgens opgave van
het bestuur in de praktijk feitelijk aandacht besteedt aan het integriteitsbeleid ligt met 88%
beduidend hoger. Bij 38% van de corporaties heeft de accountant in zijn rapporten en managementletters over de afgelopen drie jaren aanbevelingen gedaan op het terrein van integer
handelen.
Bij een belangrijk deel (31%) van de corporaties is er nog geen vertrouwenspersoon integriteit aangewezen. Daarnaast is het (externe) Meldpunt integriteit woningcorporaties dat begin
2009 door de minister voor Wonen, Wijken en Integratie is ingesteld, bij 18% van de corporaties nog niet bekend. Bij circa de helft van de corporaties is sprake van een registratie van meldingen van (mogelijke) inbreuken op het integer handelen. Eveneens voor circa de helft van de
corporaties geldt dat zij over een procedure beschikt voor de afwikkeling van meldingen van
schendingen omtrent integer handelen.
Uit de enquête blijkt dat het onderwerp integer handelen bij een kwart van de corporaties
onderwerp is in de informatievoorziening in het kader van de reguliere managementcyclus.
Circa de helft van de corporaties geeft aan het beleid omtrent integer handelen minimaal
tweejaarlijks te evalueren. De rest van de corporaties hanteert een lagere frequentie of voert
geen periodieke evaluatie van het integriteitsbeleid uit. Daarnaast geeft circa tweederde van
de corporaties aan dat een integriteitschending reden is tot evaluatie van het beleid en het
beheersingskader. De helft van de corporatiebestuurders geeft aan in het jaar- of volkshuisvestingsverslag verantwoording af te leggen over het beleid omtrent integer handelen.
De Raden van Commissarissen zijn over het algemeen positiever over de kwaliteit van de
verschillende onderdelen van het integriteitsbeleid dan het bestuur. Daarnaast blijkt dat het
instrumentarium om integer handelen te bevorderen over het algemeen beter is ontwikkeld
bij corporaties waarvan de omvang (uitgedrukt in het aantal woongelegenheden) groter is.
Hierbij zij vermeld dat het bij corporaties van geringe omvang zonder personeel of met een

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

5

zeer beperkte formatie niet voor de hand ligt om het volledige instrumentarium zoals dat is
uitgevraagd in de enquête, in te zetten.

Aanleiding en gevolgde procedure
Woningcorporaties zijn als private rechtspersonen binnen een publiekrechterlijk kader
werkzaam in het belang van de volkshuisvesting. Zij dienen te bevorderen dat de lagere inkomens en bijzondere doelgroepen voldoende kansen hebben voor kwalitatief goede, passende
en betaalbare huisvesting. Bij deze maatschappelijke taak past een cultuur van soberheid en
onomstreden integriteit. In de afgelopen tijd heeft zich een aantal integriteitschendingen in
de corporatiesector voorgedaan. Dit heeft geleid tot een aantal maatregelen waarmee het
toezicht op integriteit wordt geïntensiveerd. Één van deze maatregelen is het uitvoeren van
een nulmeting naar het integriteitsbeleid bij woningcorporaties. De minister voor Wonen,
Wijken en Integratie heeft het Centraal Fonds verzocht om deze nulmeting uit te voeren.
Doel van deze nulmeting is om meer inzicht te verkrijgen in het beleid en de maatregelen die
binnen de corporatiesector zijn ontwikkeld op het gebied van integriteit. Het onderzoek is
uitgevoerd door middel van een enquête onder alle woningcorporaties. Om goed inzicht te
krijgen in de verschillende rollen van het bestuur en de Raad van Commissarissen zijn voor
beide afzonderlijke vragenlijsten gehanteerd. De vragen zijn gegroepeerd rond acht samenhangende thema’s: beleid en integriteitscode, risicoanalyse, personeelsbeleid, communicatie
en bewustwordingsactiviteiten, vangnet voor dilemma’s en incidenten, interne controlemaatregelen, accountantscontrole en verantwoording, monitoring en evaluatie van het integriteitsbeleid. Bij ieder thema is gevraagd naar de eigen visie op de kwaliteit van dit element van het
integriteitsbeleid (self assessment). De response met betrekking tot de vragenlijsten voor het
bestuur en de Raad van Commissarissen bedraagt respectievelijk 93 en 88 %. Daar waar in dit
rapport uitkomsten worden gepresenteerd als percentage, betreft dit steeds het aandeel binnen de groep corporaties dat de enquêtes heeft ingevuld.

Aanbevelingen
Uit de resultaten van de nulmeting blijkt dat er op onderdelen van het integriteitsbeleid
verbeteringen mogelijk en wenselijk zijn. Veel corporaties geven ook aan in de komende twee
jaar verbeteringen te willen doorvoeren. De belangrijkste aanbevelingen betreffen:
♦ Verbetering van de risicoanalyse, de inbedding van het integriteitsbeleid in
de reguliere planning- en controlcyclus en de interne controlemaatregelen
bij vastgoedtransacties. Risicoanalyse vormt een belangrijk fundament voor
het integriteitsbeleid en voor het treffen van integriteitsmaatregelen. Van het
gestructureerd vastleggen en analyseren van kwetsbaarheden op het terrein van
integriteit is bij driekwart van de corporaties nog geen sprake. Bij veel corporaties
maakt het onderwerp integer handelen daarnaast nog geen onderdeel uit van
informatievoorziening in het kader van de reguliere managementcyclus. Ook de mate
waarin er meetbare doelstellingen worden geformuleerd, kan worden verbeterd.
Qua verbetering van de interne controlemaatregelen bij vastgoedtransacties valt
onder meer te denken aan richtlijnen omtrent het te volgen onderhandelingsproces
bij vastgoedtransacties, het voorleggen van investeringsvoorstellen aan de Raad van

6

Centraal Fonds Volkshuisvesting

Commissarissen, de instelling van transactielimieten voor het bestuur en onderzoek
naar het waardeverloop van vastgoed.
♦ De inzet van preventieve maatregelen bij werving en selectie, de evaluatie
van integer handelen bij functioneringsgesprekken en het organiseren van
bewustwordingsactiviteiten en dilemmatrainingen. Een toereikend wervings- en
selectiebeleid is een belangrijke schakel in het preventieve integriteitsbeleid. Door een
goede selectie ‘aan de poort’ kan het risico op integriteitschendingen in belangrijke
mate worden verminderd. Een belangrijk onderdeel van het personeelsbeleid is
daarnaast het bespreken van integriteitsaspecten op reguliere contactmomenten
tussen de leidinggevende en de medewerkers. Verder kunnen trainingen, workshops en
seminars, waarin medewerkers onder begeleiding met elkaar bespreken wat integriteit
betekent voor het eigen functioneren, ertoe bijdragen dat individuele medewerkers bij
dilemmasituaties op basis van goede argumenten gefundeerde keuzes maken.
♦ Actieve betrokkenheid van de Raad van Commissarissen bij het onderwerp integriteit.
De Raden van Commissarissen zijn primair verantwoordelijk voor het toezien op de
integriteit van het bestuur en hebben daarnaast een rol bij de monitoring van het
organisatiebrede integriteitsbeleid. De betrokkenheid van de Raad van Commissarissen
bij het identificeren van integriteitsrisico’s en de mate waarin er kritische vragen
worden gesteld over het integer handelen door bestuurders, kan worden verbeterd.
♦ Vangnet bij dilemma’s en incidenten. Het stelsel van maatregelen dat woningcorporaties hebben getroffen om te reageren op (meldingen van) inbreuken op de
integriteit, kan op een aantal aspecten verder worden verbeterd. Het gaat hierbij
onder meer om het hebben van een vertrouwenspersoon integriteit, de registratie
en vastlegging van (meldingen van) inbreuken op de integriteit, de procedure van
afwikkeling van meldingen en het sanctiebeleid.

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

7

1
Inleiding

1.1

Aanleiding
Woningcorporaties dienen te bevorderen dat de lagere inkomens en bijzondere doelgroe-

pen voldoende kansen hebben voor kwalitatief goede, passende en betaalbare huisvesting.
Deze opdracht is verankerd in de Woningwet en het daarop gebaseerd Besluit beheer sociale
huursector. De bij de corporatie beschikbare middelen staan primair ten dienste van het publieke belang op het terrein van de volkshuisvesting. Deze bijzondere kenmerken van woningcorporaties vereisen een hoog integriteitsniveau. Van corporaties mag derhalve worden verwacht dat zij integriteit hoog in het vaandel hebben staan en hun cultuur, beleid en werkwijze
daarop richten.
Integriteit staat volgens ‘Van Dale’ voor rechtschapenheid, onomkoopbaarheid en ongeschondenheid. Het begrip integriteit is afgeleid van het Latijnse woord ‘in-tangere’ wat
vertaald kan worden als niet aangeraakt. Het verwijst met andere woorden naar iets dat, of
iemand die, onbesmet, onaangetast en ongekreukt is. Integriteit bepaalt in hoge mate de kwaliteit van de organisatie en de wijze waarop ‘de buitenwereld’ tegen een organisatie aankijkt.
Preventief integriteitsbeleid vrijwaart organisaties niet van schending of aantasting van de integriteit. Wel wordt de kans daarop kleiner. Bovendien kan zichtbaar preventief beleid een rol
spelen in het oordeel dat externen over de integriteitschending vellen. Dat oordeel zal anders
luiden wanneer de betreffende organisatie vooraf aantoonbaar heeft geprobeerd de kans op
aantasting of schending van de integriteit te verkleinen 1.
Jaarlijks leiden circa één á twee gevallen van integriteitschendingen bij corporaties tot
vervolging. In de afgelopen tijd is gebleken dat de corporatiesector als onderdeel van de
vastgoedsector kenmerken heeft die haar gevoelig maakt voor integriteitsrisico’s. Dit heeft
geleid tot een aantal maatregelen waarmee het toezicht op integriteit is geïntensiveerd. In de
brieven van 13 maart en 3 april 2009 2 heeft de minister voor Wonen, Wijken en Integratie de
Tweede Kamer geïnformeerd over het voorgenomen beleid met betrekking tot de verbetering
van de integriteit in de corporatiesector. Onderdeel van dit beleid is de uitvoering van een nulmeting naar het integriteitsbeleid bij corporaties. Doel van deze nulmeting is om meer inzicht
te verkrijgen in het beleid en de maatregelen die binnen de corporatiesector zijn ontwikkeld
op het gebied van integriteit.
1
2

8

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (2003), Handboek Integriteitsonderzoek deel I.
Ministerie voor Wonen, Wijken en Integratie (2009), Kenmerken ABC 2009022073 en ABC 2009026794.

Centraal Fonds Volkshuisvesting

De minister heeft het Centraal Fonds Volkshuisvesting verzocht om de nulmeting uit te
voeren. Naast de nulmeting zullen er door de VROM-inspectie analyses worden uitgevoerd
naar thema’s met grote afbreukrisico’s voor integriteit. Ook is er een interventieteam ingesteld dat zo nodig actie zal ondernemen richting individuele corporaties en is er een landelijk
Meldpunt integriteit woningcorporaties ingericht.

1.2

Onderzoeksopzet
Het onderzoek is uitgevoerd door middel van een enquête onder alle woningcorporaties.

De vragenlijsten zijn vooraf afgestemd met het ministerie voor Wonen, Wijken en Integratie,
de VROM-inspectie, de Vereniging van Toezichthouders voor Woningcorporaties en de monitoringscommissie Governancecode woningcorporaties. Daarnaast zijn de vragenlijsten vooraf
uitgetest bij een drietal corporaties.
Om goed inzicht te krijgen in de verschillende rollen van het bestuur en de Raad van Commissarissen 3 zijn voor beide afzonderlijke vragenlijsten gehanteerd. Bij de vragenlijst voor het
bestuur ligt het accent op de inventarisatie van het organisatiebrede integriteitsbeleid en de
hieraan gekoppelde beheersingsmaatregelen. Het vormgeven hiervan is immers in eerste instantie een verantwoordelijkheid van het bestuur. Bij de vragenlijst voor de Raad van Commissarissen ligt het accent op de monitoring van het organisatiebrede integriteitsbeleid en daarnaast op de uitoefening van toezicht op de integriteit van het bestuur. Ook in de Kabinetsbrief
over het arrangement overheid – woningcorporaties wordt de specifieke verantwoordelijkheid
van het interne toezicht bij het onderwerp integriteit benadrukt. Het is de intentie om de
Raden van Commissarissen in de toekomst jaarlijks verklaringen te laten afleggen over onder
meer de integriteit, de rechtmatigheid en de Governance binnen de woningcorporatie 4. In dit
rapport wordt bij ieder deelonderwerp van het integriteitsbeleid zoveel mogelijk onderscheid
aangebracht tussen de bevindingen zoals deze naar voren komen uit de vragenlijsten van het
bestuur en die van de Raad van Commissarissen.
Bij het opstellen van de vragenlijst is de bekende regelkring van Deming als referentiekader
gehanteerd. Deze cyclus gaat ervan uit dat een organisatie eerst haar activiteiten planmatig opzet (Plan), deze vervolgens uitvoert (Do), dan toetst via (bijvoorbeeld via metingen)
of de voorgenomen activiteiten correct worden uitgevoerd (Check) en ten slotte, of op basis
van de toetsing, de plannen en de activiteiten worden bijgesteld (Act). Daarnaast is gebruik
gemaakt van een aantal publicaties over integriteitsbeleid die zijn uitgebracht door het
ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. De vragen zijn gegroepeerd rond
acht samenhangende thema’s: beleid en integriteitcode, risicoanalyse, personeelsbeleid,
communicatie en bewustwordingsactiviteiten, vangnet voor dilemma’s en incidenten, interne
controlemaatregelen, accountantscontrole en verantwoording, monitoring en evaluatie van
het integriteitsbeleid.
3
4

In dit rapport wordt voor het intern toezichthoudende orgaan structureel de benaming Raad van Commissarissen gehanteerd (hier
mee wordt ook de Raad van Toezicht bedoeld).
Ministerie voor Wonen, Wijken en Integratie (2009), Kenmerk ABC 2009008155.

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

9

Bij ieder thema in de vragenlijst is het bestuur en de Raad van Commissarissen verzocht
een oordeel (self assessment) te geven over de kwaliteit van de getroffen maatregelen en is de
vraag gesteld of men voornemens is verbeteringen door te voeren op dit specifieke onderdeel
van het integriteitsbeleid. Daarnaast is een slotvraag opgenomen waarin de corporaties in de
gelegenheid zijn gesteld overige activiteiten of maatregelen op het terrein van integriteit te
vermelden. De vragenlijst dient uitsluitend als middel waarmee het integriteitsbeleid wordt
geïnventariseerd en dient niet gezien te worden als een normatief kader voor het integriteitsbeleid bij woningcorporaties. Overigens kan niet worden uitgesloten dat bepaalde aspecten
van integriteitsbeleid die zijn genoemd in de vragenlijst, uiteindelijk via wetgeving of privaatrechtelijke initiatieven tot norm verheven zullen worden. Doel van de vragenlijst is verder niet
om fraude en integriteitschendingen te ontdekken. In de bijlagen 3 en 4 bij dit rapport zijn de
volledige vragenlijsten opgenomen.
Een veelgehoord bezwaar bij onderzoeken naar integriteitsbeleid is dat deze zich uitsluitend richten op formele structuren, procedures en protocollen waarbij aspecten als cultuur
en soft controls onderbelicht blijven. Hoewel ook bij dit onderzoek het accent ligt op een
systematische benadering is er in de vragenlijst aandacht besteed aan cultuuraspecten zoals
bijvoorbeeld bij de vragen over de betrokkenheid van medewerkers en het management bij de
totstandkoming van het integriteitsbeleid en de communicatie daarover en de mate waarin
er sprake is van bewustwordingsactiviteiten. Daarnaast kenmerkt een effectieve aanpak zich
door een goed evenwicht tussen kaders en systemen aan de ene kant en cultuur en gedragsbeïnvloeding aan de andere kant 5. Er volgt overigens een tweede fase van het onderzoek, waarbij
interviews zullen worden afgenomen bij een aantal geselecteerde corporaties. Doelstelling
van deze tweede fase is om beter inzicht krijgen in de cultuur, denkwijze en praktijk van
integriteitsbeleid bij corporaties. Daarnaast is het de bedoeling om in de tweede fase van het
onderzoek, daar waar uit de ingevulde vragenlijsten meer structureel hiaten blijken, nader inzicht te krijgen in de achtergrond daarvan. De rapportage naar aanleiding van de tweede fase
van het onderzoek zal naar verwachting beschikbaar zijn in december 2009.
De vragenlijsten zijn op 15 mei 2009 uitgezet bij alle 430 corporaties. Aangezien er afzonderlijke vragenlijsten zijn gehanteerd voor het bestuur en de Raad van Commissarissen, zijn er
in totaal 860 vragenlijsten uitgezet. De uiteindelijke response met betrekking tot de vragenlijsten voor het bestuur en de Raad van Commissarissen bedraagt respectievelijk 93 en 88% 6.
Het percentage woongelegenheden van de respondenten in verhouding tot het totale aantal
woongelegenheden binnen de sector ligt hoger. Dit bedraagt met betrekking tot de vragenlijsten voor het bestuur en de Raad van Commissarissen respectievelijk 95 en 90%. Aan twaalf
corporaties is toestemming verleend om één of beide vragenlijsten niet in te vullen. In bijlage
één bij dit rapport is weergegeven welke corporaties dit betreft en wat de reden is om hiermee
akkoord te gaan. Ondanks een tweetal rappelbrieven zijn er uiteindelijk 20 corporaties waarbij
het bestuur geen medewerking heeft verleend aan dit onderzoek. Daarnaast zijn er 42 corporaties waarbij de Raad van Commissarissen in gebreke is gebleven.
5
6		

10

Algemene Rekenkamer (2005), Zorg voor integriteit. Een nulmeting naar integriteitszorg in 2004.
Met betrekking tot de vragenlijst van het bestuur van één corporatie en de vragenlijsten van de RvC van twee corporaties is het
(om uiteenlopende redenen) niet mogelijk gebleken deze te verwerken.

Centraal Fonds Volkshuisvesting

In bijlage 2 bij dit rapport is een overzicht opgenomen van de corporaties waarbij één of
beide vragenlijsten ontbreken. Het betreft voor het merendeel corporaties tot 5.000 woongelegenheden, maar er zijn ook enkele grotere corporaties met een bezit van meer dan 10.000
woongelegenheden die de vragenlijsten niet hebben ingevuld.
De formele en informele reacties die van de corporaties zijn ontvangen, lopen sterk uiteen.
Er zijn veel corporaties die het nut en de noodzaak van dit onderzoek onderschrijven en die
hebben aangegeven de gehanteerde vragenlijst te willen gebruiken als leidraad bij de verdere
vormgeving van het integriteitsbeleid. Er zijn echter ook corporaties die hebben aangegeven
een dergelijk onderzoek als een blijk van wantrouwen richting de sector te interpreteren en
die klachten hebben geuit over de mate van detaillering van de vragenlijst. Daar waar in dit
rapport uitkomsten worden gepresenteerd als percentage, betreft dit steeds het aandeel binnen de groep corporaties dat de enquêtes heeft ingevuld.
Bij de analyse van de ingevulde vragenlijsten zijn de uitkomsten in een aantal gevallen
gegroepeerd naar de omvang van de corporaties uitgedrukt in het aantal woongelegenheden.
Daar waar dit relevant wordt geacht, worden in deze rapportage de uitkomsten van de vragen
ook gepresenteerd per grootteklasse. In de AedesCode en de Governancecode woningcorporaties 7 is een aantal bepalingen opgenomen dat een relatie heeft met (het toezicht op) integriteit. Hoewel dit onderzoek er niet op is gericht een beeld te geven over de naleving van deze
code, wordt er in de tekst op enkele plaatsen wel aandacht besteed aan de uitkomsten van
de enquête in relatie tot de bepalingen in de Governancecode woningcorporaties. De Monitoringcommissie Governancecode woningcorporaties voert zelfonderzoek uit naar de toepassing
van de code. Een deel van de ingevulde enquêtes zal geannonimiseerd ter beschikking worden
gesteld aan deze commissie. De uitkomsten in deze rapportage zijn uitsluitend gebaseerd op
de antwoorden zoals die door het bestuur en de Raad van Commissarissen van de corporaties
in de vragenlijsten zijn gegeven. Er heeft derhalve geen controle plaatsgevonden op de juistheid van deze antwoorden.
In hoofdstuk 2 van dit rapport wordt ingegaan op de inventarisatie van integriteitsrisico’s,
de formulering van integriteitsbeleid en de aanwezigheid en inhoud van integriteitscodes
waarin normen en regels ten aanzien van integriteit zijn vastgelegd. Dit hoofdstuk is gebaseerd op de onderdelen A en B uit de vragenlijsten voor het bestuur en de Raad van Commissarissen.
In hoofdstuk 3, dat is gebaseerd op de onderdelen C en D uit de vragenlijsten, wordt
aandacht besteed aan de getroffen maatregelen op het terrein van communicatie en bewustwordingsactiviteiten. Daarnaast wordt ingegaan op andere relevante elementen van het
personeelsbeleid zoals screening van nieuwe medewerkers, de inventarisatie van kwetsbare
functies en de aandacht voor integer handelen bij functioneringsgesprekken. Hierbij komt ook
de werkgeversrol van het intern toezicht richting het bestuur aan de orde.
7

Aedes (2006), Governancecode woningcorporaties

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

11

Hoofdstuk 4 behandelt de interne controlemaatregelen gericht op de naleving van het
beleid omtrent integer handelen. Hierbij wordt specifieke aandacht besteed aan de interne
controlemaatregelen bij vastgoedtransacties en de mate waarin de accountant betrokken is
bij preventie voor integriteitschendingen.
Naast de behandeling van preventieve maatregelen wordt in dit hoofdstuk ook ingegaan
op het stelsel van maatregelen dat woningcorporaties hebben getroffen om te reageren op
(meldingen van) inbreuken op de integriteit. Hoofdstuk 4 is gebaseerd op de onderdelen E, F
en G uit de vragenlijsten.
In hoofdstuk 5, dat is gebaseerd op onderdeel H uit de vragenlijst, wordt ten slotte aandacht besteed aan de monitoring en evaluatie van het integriteitsbeleid en de wijze waarop
hierover verantwoording wordt afgelegd.

12

Centraal Fonds Volkshuisvesting

2
Integriteitsbeleid en risicoanalyse

Bij de nulmeting is gevraagd of er specifiek integriteitsbeleid is geformuleerd en of er een
integriteitscode aanwezig is waarin normen en regels ten aanzien van integriteit zijn vastgelegd. Hierbij is voor tien specifieke punten gevraagd of deze zijn uitgewerkt in de integriteitscode. Verder is nagegaan of de woningcorporaties blijk geven van risicobewustzijn en of zij
kwetsbaarheden op het terrein van integriteit gestructureerd hebben vastgelegd en geanalyseerd.

2.1

Integriteitsbeleid
Het integriteitsbeleid binnen een organisatie is het geheel van voorzieningen en maatre-

gelen dat de organisatie treft om het integer handelen te bevorderen. Om tot een gedragen
integriteitsbeleid te komen is het van belang de medewerkers hier actief bij te betrekken.
Daarnaast is het van belang om meetbare doelstellingen te formuleren op het gebied van
integer handelen. Naast voor de hand liggende doelstellingen gericht op de outcome van het
integriteitsbeleid zoals het terugdringen van het aantal integriteitschendingen, kan hierbij
gedacht worden aan meer procesgerichte doelstellingen zoals het aantal medewerkers dat
heeft deelgenomen aan bewustwordingsactiviteiten en dilemmatrainingen en het percentage medewerkers dat de integriteitscode heeft ondertekend. Ruim 87% van de corporaties
geeft aan beleid omtrent integer handelen te hebben geformuleerd. In de meeste gevallen is
dit beleid ook formeel vastgesteld door het bestuur. Bij 88% van de corporaties die hebben
aangegeven beleid omtrent integer handelen te hebben, zijn medewerkers betrokken geweest
bij de formulering van dit beleid. Uit de enquête blijkt dat er slechts bij 9% van de corporaties
sprake is van het formuleren van meetbare doelstellingen op het gebied van integer handelen.
De corporaties die aangeven wel meetbare doelstellingen te hebben geformuleerd, noemen
hierbij onder meer de maximale waarde van individuele geschenken en het meten van de
voortgang van de verschillende activiteiten om integer handelen te bevorderen.

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

13

Grafiek 2.1

Integriteitsbeleid 8 (in procenten)

Is er beleid omtrent integer
handelen geformuleerd?
Ja
Nee
N.v.t. / onbekend

Zijn er meetbare doelstellingen
geformuleerd op het gebied van
beleid omtrent integer
handelen?

0

20

40

60

80

100

Uit de analyse blijkt dat vooral de kleinere corporaties geen beleid omtrent integer handelen hebben geformuleerd. Van het totale aantal corporaties dat aangeeft geen beleid te hebben geformuleerd, behoort 43% tot de groep met corporaties tot 500 woongelegenheden en
49% tot de groep corporaties met een aantal woongelegenheden van 500 tot 5.000. Voor een
groot deel zijn dit ook de corporaties waarbij er geen of een zeer beperkt aantal medewerkers
in dienst is.
Tabel 2.1

Integriteitsbeleid per grootteklasse in procenten
Ja

Nee

N.v.t. / Onbekend

< 500

54

42

4

500-5.000

88

11

1

5.000-10.000

96

4

0

10.000-20.000

97

3

0

≥ 20.000

100

0

0

8
Bij een aantal grafieken en tabellen in dit rapport is de categorie “N.v.t./onbekend” opgenomen. Dit zijn de corporaties die in de
vragenlijst “N.v.t.” hebben ingevuld of de vraag niet hebben beantwoord.

14

Centraal Fonds Volkshuisvesting

De Raden van Commissarissen dienen bekend te zijn met het beleid en de integriteitscode
en dienen zo nodig opmerkingen te maken over de inhoud of het ontbreken hiervan. In de
Governancecode woningcorporaties wordt het toezien op de naleving van de relevante weten regelgeving en het toezien op de werking van de integriteitscode ook als specifiek aandachtspunt voor de Raden van Commissarissen (auditcommissie) genoemd. Om hun toezichttaak goed te kunnen uitoefenen, is het van belang dat de Raden van Commissarissen zich in
voldoende mate door het bestuur laten informeren over (voorgenomen) beleid op het terrein
van integer handelen. Het percentage van de Raden van Commissarissen dat aangeeft bekend
te zijn met het integriteitsbeleid en de integriteitscode van de corporatie, is zeer hoog (95%).
Verder zijn de meeste (93%) Raden van Commissarissen ook tevreden over de wijze waarop zij
door het bestuur worden geïnformeerd over het (voorgenomen) beleid op het terrein van integer handelen. Het percentage van de Raden van Commissarissen dat gedurende de afgelopen
twee jaar opmerkingen heeft gemaakt over het beleid op het gebied van integer handelen, ligt
met 59% lager.
Uit het self assessment blijkt dat het bestuur de kwaliteit van het beleid omtrent integer
handelen op een schaal van 1 tot 5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is goed
en 5 is zeer goed) gemiddeld genomen met een 3,6 waardeert. Circa tweederde van de corporaties geeft hierbij aan in de komende twee jaar verbeteringen te willen doorvoeren in het
integriteitsbeleid. De Raden van Commissarissen zijn positiever. Zij waarderen de kwaliteit
van het integriteitsbeleid gemiddeld genomen met een 3,8. Het percentage van de Raden van
Commissarissen dat ruimte ziet voor verbetering ligt met 34% aanmerkelijk lager.

2.2

Integriteitscode
Een belangrijk element van integriteitsbeleid is het hebben van een integriteitscode waarin

de spelregels rond integer handelen zijn vastgelegd. De integriteitscode dient hierbij als kader
om elkaar aan te spreken op gedragingen en verantwoordelijkheden. Voor het levend houden
van de integriteitscode is een belangrijke taak weggelegd voor het bestuur en de leidinggevenden. Zij dienen hier zelf naar te handelen (‘tone at the top’) en dienen het belang van de
naleving hiervan uit te dragen naar de medewerkers. Verder is het van belang dat de integriteitscode een openbaar document is zodat ook richting externe partijen duidelijk gemaakt
wordt wat de norm is. De Governancecode woningcorporaties schrijft voor dat corporaties
over een integriteitscode dienen te beschikken die in ieder geval op de website is geplaatst.
Uit de enquête blijkt dat ruim 83% van de corporaties ook daadwerkelijk beschikt over een
integriteitscode waarin de spelregels rond integer handelen zijn vastgelegd. Ook hier geldt
weer dat de kleinere corporaties slechter scoren dan de grotere. Van het totale aantal corporaties dat niet beschikt over een integriteitscode behoort 45% tot de groep met corporaties tot
500 woongelegenheden en 45% tot de groep corporaties met een aantal woongelegenheden
tussen de 500 en 5.000.

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

15

Grafiek 2.2

Integriteitscode per grootteklasse (in procenten)

100
90
80
70
60
N.v.t. / Onbekend

50

Nee

40

Ja

30
20
10
0
0-500

500-5.000

5.000-10.000 10.000-20.000

≥ 20.000

Bij de enquête is voor een tiental specifieke punten gevraagd of deze zijn uitgewerkt in de
integriteitscode. In grafiek 2.3 zijn de scores zichtbaar gemaakt.

16

Centraal Fonds Volkshuisvesting

Wordt in de integriteitscode aandacht besteed aan? (in procenten)

Grafiek 2.3

Het sanctiebeleid
De melding van
misstanden
(klokkeluidersregeling/
meldregeling
integriteit)

De melding van
nevenfuncties
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

De melding van
tegenstrijdige belangen

Acceptatie van
geschenken en giften

Het gebruik van de
eigendommen van de
corporatie

Uitnodigingen en
recepties

Het declareren van
kosten

Informatiebeveiliging
Geheimhouding
(bedrijfsgevoelige
informatie)

Bij de corporaties die beschikken over een integriteitscode wordt in 95% van de gevallen
aandacht besteed aan de acceptatie van geschenken en giften. Ook de punten uitnodigingen
en recepties, de melding van tegenstrijdige belangen, het gebruik van de eigendommen van de
corporatie en de melding van nevenfuncties zijn met percentages tussen de 80 en 90% in relatief veel gevallen uitgewerkt in de integriteitscode. Volgens de Governancecode woningcorporaties draagt het bestuur er zorg voor dat werknemers zonder gevaar voor hun rechtspositie
de mogelijkheid hebben te rapporteren over vermeende onregelmatigheden van algemene,
operationele en financiële aard binnen de woningcorporatie. Dit dient volgens de Governancecode geregeld te worden in een klokkenluidersregeling die in ieder geval op de website van
de woningcorporatie wordt geplaatst. Uit de enquête blijkt dat bij 80% van de corporaties
die beschikken over een integriteitscode, hierin aandacht wordt besteed aan de melding van
misstanden. De onderdelen geheimhouding en informatiebeveiliging zijn met percentages
van respectievelijk 76% en 65% minder vaak uitgewerkt in de integriteitscode. Gedragslijnen
met betrekking tot het declareren van kosten en sanctiebeleid bij integriteitschendingen zijn
verhoudingsgewijs het minst vaak opgenomen in de integriteitscodes.

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

17

Bij een kwart van de corporaties die beschikt over een integriteitscode, zijn hierin alle
tien de inhoudelijke punten uitgewerkt waarnaar is gevraagd in de enquête. Zonder andere
corporaties binnen deze groep tekort te willen doen, is de integriteitscode van Rondom Wonen
(Pijnacker) een mooi voorbeeld van een zeer complete integriteitscode. Deze integriteitscode is ingedeeld in vijf hoofdstukken waarin achtereenvolgens aandacht wordt besteed aan
interne integriteit, externe integriteit, gedrag op de werkplek, sancties bij integriteitschendingen en communicatie over het integriteitsbeleid. In het hoofdstuk met gedragsregels over
interne integriteit wordt onder meer aandacht besteed aan nevenwerkzaamheden, declaraties, gebruik van eigendommen van de corporatie en het gebruik van internet en e-mail. In
het hoofdstuk over externe integriteit zijn gedragsregels opgenomen over relatiegeschenken,
uitnodigingen en recepties, scheiding tussen zakelijk en privé en het inkoop- en aanbestedingsbeleid. Het hoofdstuk over gedrag op de werkplek behandelt onder meer de melding van
misstanden bij de vertrouwenspersoon integriteit en de klokkenluidersregeling en benadrukt
de voorbeeldrol van de leidinggevende en zijn verantwoordelijkheid om het integriteitsbeleid uit te dragen naar medewerkers. In het hoofdstuk over sancties zijn, afhankelijk van de
ernst van de overtreding en variërend tussen een mondelinge waarschuwing en ontslag op
staande voet, diverse maatregelen genoemd die ingezet worden bij geconstateerde integriteitschendingen. Het hoofdstuk over communicatie beschrijft op welke wijze het integriteitsbeleid wordt gecommuniceerd. Zo is hierin opgenomen dat communicatie zal plaatsvinden via
mailings, posters, presentaties en via de website. Verder is hierin aangegeven dat integriteit
geagendeerd dient te worden tijdens werkoverleggen en is vermeld dat het integriteitsbeleid
extern wordt gecommuniceerd naar relaties.

2.3

Risicoanalyse
Risicoanalyse vormt een belangrijk fundament voor het integriteitsbeleid en voor het tref-

fen van integriteitsmaatregelen. Een specifieke risicoanalyse op het gebied van integer handelen is in beperkte mate aanwezig bij corporaties (23%). De meerderheid van de corporatiebestuurders (64%) geeft wel aan dat er (inherente) risico’s zijn te onderkennen op het gebied
van integer handelen.

18

Centraal Fonds Volkshuisvesting

Risicoanalyse (in procenten)

Grafiek 2.4

Zijn er volgens het bestuur
risico’s op het gebied van integer
handelen?
Ja
Nee
N.v.t. / onbekend

Is er een risicoanalyse aanwezig
op het gebied van integer
handelen?

0

20

40

60

80

100

Vooral de kleinere corporaties zien geen risico’s op het gebied van integer handelen. In de
groep met 0-500 woongelegenheden geeft slechts 34% aan risico’s te onderkennen. Binnen
deze groep heeft slechts 6% een risicoanalyse opgesteld. Ook bij de grotere corporaties met
meer dan 5.000 woongelegenheden ontbreekt een risicoanalyse echter nog in ruim de helft
van de gevallen. Gezien de recente incidenten in de vastgoedsector in het algemeen en in de
corporatiesector in het bijzonder, zou op dit punt een betere score verwacht mogen worden.
Het onderkennen van het risico op integriteitschendingen getuigt van realiteitszin en is de basis voor de vormgeving van het integriteitsbeleid. Het risicobewustzijn en het gestructureerd
vastleggen en analyseren van kwetsbaarheden op het terrein van integriteit kunnen derhalve
nog worden verbeterd in de sector.
Tabel 2.2

Risicoanalyse per grootteklasse (in procenten)
Ja

Nee

N.v.t. / Onbekend

< 500

6

90

4

500-5.000

17

83

0

5.000-10.000

35

65

0

10.000-20.000

44

56

0

≥ 20.000

60

40

0

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

19

In die gevallen waarbij er een specifieke risicoanalyse op het gebied van integer handelen
aanwezig is, was het bestuur in 94% van de gevallen ook daadwerkelijk betrokken bij het opstellen hiervan. In die gevallen waar er een risicoanalyse is opgesteld, was er in circa driekwart
van de gevallen sprake van betrokkenheid van een team van medewerkers.
Integriteitsrisico’s manifesteren zich vaak bij zakelijke contacten met de ‘buitenwereld’.
In de situatie bij woningcorporaties valt hierbij onder meer te denken aan specifieke risico’s
bij aanbestedingen (bijv. het laten fêteren in ruil voor de gunning van een opdracht) en
vastgoedtransacties (bijv. ABC-constructies). Om geldelijk gewin te kunnen realiseren, is het
voor een potentiële fraudeur veelal noodzakelijk om een ‘gewillige’ tegenpartij te treffen.
Het onderkennen van integriteitsrisico’s in relatie tot zakelijke partners is derhalve van groot
belang. Iets minder dan de helft (42%) van de corporaties geeft aan risico’s geïnventariseerd
te hebben in relatie tot (tegen)partijen waarmee de corporatie zaken doet. Iets meer dan de
helft (61%) van de corporaties geeft aan belangrijke zakenpartners periodiek te screenen op
bonafiditeit.
Indien het bestuur (privé)relaties heeft met (rechts)personen waarmee de corporatie zakelijke contacten onderhoudt, ontstaan integriteitsrisico’s. In de enquête is de vraag gesteld
of het bestuur (privé) een bestuurlijke of financiële relatie heeft met een rechtspersoon of
een familiaire relatie met personen (al dan niet gelieerd aan deze rechtspersoon) waarmee de
corporatie zakelijke contacten onderhoudt. Bij 5% van de corporaties blijkt dit daadwerkelijk
het geval te zijn, zo wordt aangegeven in de enquête. Van deze corporaties geeft 91% hierbij
aan maatregelen getroffen te hebben om belangentegenstelling te voorkomen. De genoemde
maatregelen betreffen onder meer dat deze relatie is gemeld bij de Raad van Commissarissen
en dat de desbetreffende bestuurder niet aanwezig is bij besprekingen en onderhandelingen
met de rechtspersoon waarmee een relatie wordt onderhouden. In de enquête is verder ook
de vraag gesteld of er meer in algemene zin risico’s zijn geïnventariseerd op het niveau van
bestuur. Minder dan de helft (40%) van de corporaties geeft aan dat dit het geval is.
Voor de Raad van Commissarissen is een belangrijke taak weggelegd bij het identificeren
van risico’s in relatie tot het integer handelen door het bestuur. Een groot deel (80%) van de
Raden van Commissarissen geeft aan geïnventariseerd te hebben of het bestuur (privé)relaties
heeft met (rechts)personen waarmee de corporatie zakelijke contacten onderhoudt. Daarnaast
is het van belang dat Raden van Commissarissen het integer handelen door bestuurders ook
periodiek met hen bespreken. Ruim 88% van de Raden van Commissarissen geeft aan dit te
doen. In de meeste gevallen gebeurt dit jaarlijks. Naast de specifieke verantwoordelijkheid
voor de Raden van Commissarissen bij het toezien op integriteitsrisico’s op het niveau van
het bestuur, is het ook van belang dat de Raden betrokken zijn bij de organisatiebrede risicoanalyse. In die gevallen waarbij er in de organisatie een risicoanalyse is gemaakt, geeft circa
tweederde van de Raden van Commissarissen aan dat deze met hen is besproken. In circa de
helft van de gevallen hebben de Raden van Commissarissen daarbij ook feitelijk commentaar
gegeven op deze risicoanalyse. De mate waarin de Raden van Commissarissen actief betrokken
zijn bij het identificeren van integriteitsrisico’s, is een belangrijk aandachtspunt.

20

Centraal Fonds Volkshuisvesting

Het intern toezicht dient het bestuur de maat te nemen op het gebied van integer handelen, maar dient zich ook bewust te zijn van integriteitsrisico’s binnen de Raad van Commissarissen. Bij circa de helft (53%) van de corporaties wordt voorafgaand aan het aanstellen van
leden van de Raad van Commissarissen een referentiecheck en/of antecedentenonderzoek
uitgevoerd. Bij 93% van de corporaties moeten leden van de Raad van Commissarissen hun
nevenfuncties melden. Ook voor het intern toezicht geldt dat er integriteitsrisico’s kunnen
ontstaan indien leden van de Raad van Commissarissen (privé)relaties hebben met (rechts)
personen waarmee de corporatie zakelijke contacten onderhoudt. Bij 11% van de corporaties
blijkt hiervan sprake te zijn. Van deze corporaties geeft 95% hierbij aan maatregelen getroffen te hebben om belangentegenstelling te voorkomen. De genoemde maatregelen betreffen
onder meer onthouding aan discussie en besluitvorming en de melding van relaties.
Een te lange zittingsduur van leden van de Raad van Commissarissen levert integriteitsrisico’s op aangezien de onafhankelijke positie en het kritisch vermogen richting het bestuur
hierdoor onder druk kunnen komen te staan. In de enquête is de vraag gesteld of er leden van
de Raad van Commissarissen zijn waarbij de maximale statutaire zittingstermijn is overschreden. Bij 13% van de corporaties blijkt dit het geval te zijn. Mede in relatie tot de bepalingen
die hierover zijn opgenomen in de Governancecode woningcorporaties (herbenoeming slechts
na zorgvuldige overweging en een maximale zittingsduur van drie keer een termijn van vier
jaar), is dit een belangrijk aandachtspunt.
Uit het self assessment blijkt dat het bestuur de kwaliteit van de risicoanalyse (indien aanwezig) op een schaal van 1 tot 5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is goed en
5 is zeer goed) gemiddeld genomen met een 3,6 waardeert. Ruim 69% van de corporaties geeft
hierbij aan in de komende twee jaar verbeteringen te willen doorvoeren ten aanzien van een
risicoanalyse op het gebied van integer handelen. De Raden van Commissarissen waarderen de
kwaliteit van de risicoanalyse (indien aanwezig) gemiddeld eveneens met een 3,6. Het percentage van de Raden van Commissarissen dat ruimte ziet voor verbetering ten aanzien van een
risicoanalyse, ligt met 38% aanzienlijk lager dan bij het bestuur.

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

21

3
Communicatie en personeelsbeleid

Bij de nulmeting is geïnventariseerd op welke wijze en met welke frequentie het beleid omtrent integer handelen wordt gecommuniceerd naar het personeel. Daarnaast is aandacht besteed aan andere relevante elementen van het personeelsbeleid 9 zoals screening van nieuwe
medewerkers, de inventarisatie van kwetsbare functies en de aandacht voor integer handelen
bij functioneringsgesprekken.

3.1

Communicatie en bewustwordingsactiviteiten
Integriteitsbeleid is alleen effectief indien dit actief wordt uitgedragen naar de medewer-

kers. Het is hierbij van belang voldoende aandacht te hebben voor bewustwordingsactiviteiten. Er zijn situaties waarin het niet meteen duidelijk is welke afweging een medewerker moet
maken om integer te handelen. Een integriteitscode of andere regels kunnen hiervoor houvast
bieden maar het is niet mogelijk om voor elke situatie vooraf een regel of oplossing te bedenken. De individuele medewerker moet zich ervan bewust zijn dat hij in situaties kan komen die
een juiste afweging vergen. De medewerker moet dus ook in staat worden gesteld om op basis
van goede argumenten gefundeerde keuzes te maken. Dilemmatrainingen kunnen daarbij helpen. Dilemmatraining is een verzamelnaam voor allerlei trainingen, workshops en seminars,
waarin medewerkers onder begeleiding met elkaar bespreken wat integriteit betekent voor
het eigen functioneren 10.
Een groot deel van de corporaties (96%) geeft aan het beleid omtrent integer handelen en
de integriteitscode (indien aanwezig) actief te communiceren naar de medewerkers. In circa
eenderde van de gevallen vindt de communicatie eenmalig plaats (bijvoorbeeld bij indiensttreding), maar in veel gevallen ligt de frequentie hoger (één keer per jaar of vaker). Van de
corporaties die beschikken over een integriteitscode geeft 93% aan dat deze beschikbaar is
voor alle medewerkers. Hierbij is tevens de vraag gesteld op welke wijze de integriteitscode
beschikbaar wordt gesteld. In veel gevallen wordt de integriteitscode uitgereikt aan medewerkers en/of beschikbaar gesteld via de website. Circa 87% van de corporaties geeft aan dat het
integriteitsbeleid (indien aanwezig) ook wordt gecommuniceerd met externen.

9
10

22

De uitkomsten van een aantal vragen over het personeelsbeleid zijn gepresenteerd als percentage van de totale groep corporaties waarbij er medewerkers in dienst zijn. Dit aangezien er een beperkt aantal corporaties is zonder medewerkers waarop deze vragen niet van
toepassing (kunnen) zijn.
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (2007), Handreiking HRM & Integriteit.

Centraal Fonds Volkshuisvesting

Als medium voor deze communicatie wordt in veel gevallen de website genoemd, maar
bij een deel van de corporaties wordt het integriteitsbeleid ook overhandigd aan externen of
mondeling toegelicht.
Communicatie en bewustwordingsactiviteiten (in procenten)

Grafiek 3.1

Wordt er aandacht besteed aan
integer handelen in het
afdelingsoverleg of het
organisatiebreed overleg?
Ja
Nee
Worden er
bewustwordingsactiviteiten en
dilemmatrainingen op het terrein
van integer handelen
georganiseerd?

N.v.t. / onbekend

0

20

40

60

80

100

Ruim driekwart van de corporaties geeft aan dat er in de afdelings- of organisatiebrede
overleggen aandacht besteed wordt aan het onderwerp integriteit. Het aandeel corporaties
waarbij er bewustwordingsactiviteiten en dilemmatrainingen op het gebied van integer handelen zijn georganiseerd, ligt met 20% aanmerkelijk lager. Dit is een belangrijk verbeterpunt.
Uit het self assessment blijkt dat het bestuur de kwaliteit van de bewustwordingsactiviteiten omtrent integer handelen op een schaal van 1 tot 5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is
voldoende, 4 is goed en 5 is zeer goed) gemiddeld genomen met een 3,6 waardeert. Iets meer
dan de helft van de corporaties (57%) geeft hierbij aan van plan te zijn om de inspanningen op
het gebied van bewustwording in de komende twee jaar nog verder te verbeteren. De Raden
van Commissarissen waarderen de kwaliteit van de bewustwordingsactiviteiten omtrent
integer handelen gemiddeld eveneens met een 3,6. Het percentage van de Raden van Commissarissen dat op dit onderdeel ruimte ziet voor verbetering, bedraagt 36%.

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

23

3.2

Personeelsbeleid
Personeelsbeleid en integriteit zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Specifiek op

integriteit gericht personeelsbeleid kan helpen het onderwerp integriteit onder de aandacht
te brengen van medewerkers, kaders te stellen, medewerkers te beschermen tegen verleidingen en hen beter in staat te stellen om juiste afwegingen te maken in dilemma’s. Integriteit
begint bij de voordeur. Werkgever en werknemer moeten een goed beeld van elkaar krijgen. Ze
moeten van elkaar weten welke waarden en normen voor hen gelden, wat ze op dit gebied van
elkaar mogen verwachten en waar ze elkaar op aan kunnen spreken. Een toereikend wervingsen selectiebeleid is derhalve een belangrijke schakel in het preventieve integriteitsbeleid. Door
een goede selectie ‘aan de poort’ kan het risico op integriteitschendingen in belangrijke mate
worden verminderd. In grafiek 3.2 is inzichtelijk gemaakt in welke mate er bij de werving- en
selectie van medewerkers aandacht is voor integriteit.
Grafiek 3.2

Maatregelen bij werving en selectie (in procenten)

Worden (nieuwe)
medewerkers verzocht een
geheimhoudingsverklarin
g te ondertekenen?

Dient de integriteitcode
ondertekend te worden
door (nieuwe)
medewerkers?

24

Centraal Fonds Volkshuisvesting

Vindt screening van
medewerkers in
kwetsbare functies plaats?
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

Wordt aan nieuw aan te
stellen medewerkers een
verklaring omtrent goed
gedrag gevraagd?

Komt het onderwerp
integer handelen aan de
orde bij
sollicitatiegesprekken?

Circa 79% van de corporaties geeft aan dat het onderwerp integer handelen wordt besproken bij sollicitatiegesprekken. Nader onderzoek en verificatie aan de hand van documenten
vindt echter nog in beperkte mate plaats. Bij 46% van de corporaties vindt screening van
medewerkers in kwetsbare functies plaats en bij slechts 10% van de corporaties wordt aan
nieuw aan te stellen medewerkers een verklaring omtrent goed gedrag gevraagd. In die gevallen waarbij er sprake is van screening, gebeurt dit vooral aan de hand van het opvragen van
(aanvullende) gegevens bij de sollicitant en door controle van het Curriculum Vitae. Daarnaast
worden open bronnenonderzoek en in mindere mate antecedentenonderzoek genoemd.
Een sterke maatregel om het belang te benadrukken dat wordt gehecht aan de naleving
van de integriteitscode en de eigen verantwoordelijkheid daarin, is om deze te laten ondertekenen door nieuwe medewerkers. Ook deze maatregel wordt nog in beperkte mate ingezet.
Slechts bij 39% van de corporaties die over een integriteitscode beschikt, dient deze ondertekend te worden. Het waarborgen van de vertrouwelijkheid van gegevens is tevens een
belangrijk aspect van het preventief integriteitsbeleid. In de specifieke situatie bij woningcorporaties gaat het onder meer om informatie in huurders- en vastgoeddossiers en interne
ramingen bij aanbesteding. De verantwoordelijkheden van individuele medewerkers bij de
geheimhouding van deze gegevens dienen duidelijk te zijn. Een belangrijke maatregel in dit
kader is het laten ondertekenen van een geheimhoudingsverklaring bij indiensttreding van
medewerkers. Dit gebeurt bij circa eenderde van de corporaties. De inzet van preventieve
maatregelen bij de werving en selectie van medewerkers kan derhalve nog verder worden
verbeterd.
De gevoeligheid voor integriteitschendingen is afhankelijk van de taken, bevoegdheden en
verantwoordelijkheden van individuele medewerkers. Het kennen van de functies waarbij er
een verhoogd risico is op niet integer handelen, is van belang om specifiek integriteitsbeleid
te kunnen formuleren. Uit de enquête blijkt dat slechts bij een beperkt aantal corporaties
(32%) een inventarisatie is gemaakt van de kwetsbare functies.
Medewerkers die lange tijd eenzelfde kwetsbare functie blijven verrichten en dezelfde
klanten, leveranciers of belanghebbenden bedienen, kunnen kwetsbaar worden. De medewerker kan zich teveel op een bepaalde relatie gaan richten en teveel rekening gaan houden met
diens belangen. Daar waar sprake is van verhoogde integriteitsrisico’s in verband met (langdurige) externe contacten kan het zinvol zijn maatregelen te treffen zoals bijvoorbeeld het
instrument van functieroulatie. Dit houdt in dat medewerkers na verloop van een bepaalde
periode een andere functie of andere werkzaamheden gaan verrichten, waarbij zij geen nauwe
contacten meer hebben met deze relaties. Als functieroulatie niet haalbaar is, bijvoorbeeld
vanwege specifieke deskundigheid, kan roulatie plaatsvinden door te wisselen van leveranciers- of klantgroep. Het instrument van functieroulatie blijkt nog slechts in een zeer beperkt
aantal gevallen (2%) ingezet te worden.

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

25

Een belangrijk onderdeel van het personeelsbeleid is het bespreken van integriteitsaspecten op reguliere contactmomenten tussen de leidinggevende en de medewerker. Functioneringsgesprekken lenen zich hier goed voor. De leidinggevende kan vragen of de medewerker
lastige situaties heeft meegemaakt en hoe hij of zij daarmee is omgegaan. Medewerkers kunnen dan mogelijke verbeterpunten voor de organisatie aan de hand doen. In de Ambtenarenwet is wettelijk verankerd dat integriteit in functioneringsgesprekken aan de orde te gesteld
dient te worden 11. In de corporatiesector is het evalueren van integer handelen bij functioneringsgesprekken echter nog niet in alle gevallen een vanzelfsprekendheid (zie grafiek 3.3). Dit
is een belangrijk aandachtspunt.
Grafiek 3.3

Wordt integer handelen geëvalueerd in functioneringsgesprekken? (in procenten)

Wordt integer handelen
geëvalueerd in
functioneringsgesprekken?

Ja
Nee
N.v.t. / onbekend
0

20

40

60

80

100

Uit het self assessment blijkt dat het bestuur de kwaliteit van het personeelsbeleid omtrent integer handelen op een schaal van 1 tot 5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is
voldoende, 4 is goed en 5 is zeer goed) gemiddeld genomen met een 3,3 waardeert. Een groot
aantal corporaties (68%) geeft hierbij aan dit specifieke aspect van het personeelsbeleid in de
komende twee jaar te willen verbeteren.

3.3

De werkgeversrol van het intern toezicht
In de enquête ten behoeve van de Raad van Commissarissen is bij het onderdeel ‘perso-

neelsbeleid’ vooral aandacht besteed aan de wijze waarop het intern toezicht vanuit haar
‘werkgeversrol’ richting het bestuur aandacht heeft voor integer handelen. Het gaat hierbij
onder meer om maatregelen bij de werving- en selectie van bestuursleden, het bezoldigingsbeleid en het stellen van kritische vragen aan het bestuur over integer handelen.
Circa driekwart van de Raden van Commissarissen geeft aan vóór het aanstellen van een
bestuurslid een referentiecheck en/of antecedentenonderzoek uit te voeren. Bij de grotere
corporaties wordt deze maatregel vaker gehanteerd. Bij de corporaties met minder dan 500
woongelegenheden gebeurt dit in minder dan de helft (40%) van de gevallen. Bij de corporaties met meer dan 20.000 woongelegenheden wordt in alle gevallen een referentiecheck en/of
antecedentenonderzoek uitgevoerd.
11

26

Ambtenarenwet, artikel 125 quater, onderdeel b

Centraal Fonds Volkshuisvesting

In de Governancecode woningcorporaties is aangegeven dat de Raad van Commissarissen,
indien deze uit meer dan vijf leden bestaat, een remuneratiecommissie kan instellen. De code
schrijft dus niet voor dat de Raad van Commissarissen een remuneratiecommissie behoort
in te stellen. In de code is wel aangegeven dat de beloning van bestuurders een taak is die
verhoogde aandacht behoeft van de Raad van Commissarissen en dat het instellen van een remuneratiecommissie kan leiden tot een hogere betrokkenheid en efficiëntie bij de uitoefening
van deze kerntaak. Uit de enquête blijkt dat bij 72% van de corporaties een remuneratiecommissie is ingesteld (of dat de taken rond het bezoldigingsbeleid bij enkele leden van de Raad
van Commissarissen zijn ondergebracht). Een nog hoger percentage (84%) van de Raden van
Commissarissen geeft aan maatregelen getroffen te hebben op grond waarvan kan worden
vastgesteld of het bezoldigingsbeleid ten aanzien van de bestuursleden wordt nageleefd. Het
percentage van de Raden van Commissarissen dat de onkostendeclaraties van bestuursleden
periodiek autoriseert, ligt met 43% aanmerkelijk lager.
Intern toezicht op bezoldiging bestuur (in procenten)

Grafiek 3.4

Heeft de RvC maatregelen
getroffen op grond waarvan
kan worden vastgesteld of
het bezoldigingsbeleid ten
aanzien van bestuursleden
wordt nageleefd?

Ja
Nee
N.v.t. / onbekend

Worden
onkostendeclaraties
periodiek ter goedkeuring
voorgelegd aan de RvC?

0

20

40

60

80 100

Het uitoefenen van toezicht op de integriteit van het bestuur is de primaire verantwoordelijkheid voor de Raad van Commissarissen. In dit kader is het van belang dat het intern
toezicht het onderwerp integriteit bespreekbaar maakt bij het bestuur en ook niet schroomt
om hierover kritische vragen te stellen. Slechts iets meer dan de helft (58%) van de Raden van
Commissarissen geeft aan in de afgelopen twee jaar kritische vragen over integer handelen
aan het bestuur te hebben gesteld. Dit is een belangrijk aandachtspunt.
Uit het self assessment blijkt dat de Raden van Commissarissen de kwaliteit van het personeelsbeleid omtrent integer handelen op een schaal van 1 tot 5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is goed en 5 is zeer goed) gemiddeld genomen met een 3,7 waarderen. Een derde van de Raden van Commissarissen geeft aan het personeelsbeleid omtrent
integer handelen in de komende twee jaar te willen verbeteren.

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

27

4
Interne controlemaatregelen en
vangnet voor dilemma’s en
incidenten

Bij het onderzoek is nagegaan of er interne controlemaatregelen aanwezig zijn gericht op
de naleving van het beleid omtrent integer handelen. Hierbij zijn enkele specifieke vragen
gesteld over de interne controlemaatregelen bij vastgoedtransacties zoals de vraag of er
richtlijnen zijn omtrent het te volgen onderhandelingsproces bij vastgoedtransacties en het
voorleggen van investeringsvoorstellen aan de Raad van Commissarissen. Daarnaast zijn vragen beantwoord over de betrokkenheid van de accountant bij de naleving van het beleid omtrent integer handelen. Naast de inventarisatie van preventieve maatregelen is ook gevraagd
naar het stelsel van maatregelen dat woningcorporaties hebben getroffen om te reageren op
(meldingen van) inbreuken op de integriteit. Daarbij is aandacht besteed aan de registratie en
vastlegging van (meldingen van) inbreuken op de integriteit, de procedure van afwikkeling
meldingen en het sanctiebeleid.

4.1

Interne controlemaatregelen
Onderdeel van een toereikend integriteitsbeleid is het vaststellen of de voorgenomen acti-

viteiten daadwerkelijk worden uitgevoerd. Circa tweederde van de corporaties geeft aan dat er
interne controlemaatregelen zijn waarmee de naleving van het integriteitsbeleid kan worden
vastgesteld. Het aandeel corporaties dat specifieke audits heeft laten uitvoeren gericht op het
integer handelen van de organisatie ligt met 29% aanmerkelijk lager. In die gevallen waarbij
er audits en interne controles zijn uitgevoerd, heeft dit in ruim de helft (53%) van de gevallen
geleid tot aanbevelingen om het beleid omtrent integer handelen aan te passen. Hieruit blijkt
dat het uitvoeren van audits en interne controles een zinvol instrument is. Een groot deel van
de Raden van Commissarissen (circa 87%) geven aan dat de resultaten van de interne controlemaatregelen en audits op het terrein van integer handelen (indien aanwezig) met hen wordt
besproken.

28

Centraal Fonds Volkshuisvesting

Grafiek 4.1

Interne controlemaatregelen en audits gericht op de naleving van het integriteitsbeleid
(in procenten)

Zijn er interne
controlemaatregelen
gericht op de naleving van
het beleid omtrent integer
handelen?
Ja
Nee
N.v.t. / onbekend

Zijn er audits uitgevoerd
gericht op het integer
handelen van de
organisatie?

0

20

40

60

80

100

In 2007 hebben de corporaties 25.200 nieuwe woongelegenheden voor verhuur en 8.500
nieuwe koopwoningen gerealiseerd. Daarnaast zijn 2.900 woongelegenheden van buiten de
sector aangekocht en 15.000 woongelegenheden verkocht 12. De corporatiesector is hiermee
een serieuze speler in de vastgoedmarkt. In de vastgoedmarkt zijn naast woningcorporaties
vele actoren actief zoals projectontwikkelaars, taxateurs, makelaars, aannemers, financiers,
notarissen en beleggers. Daarnaast steunen transacties vaak op het relatienetwerk en zijn er
veelal geen objectieve prijscriteria. Dit maakt de vastgoedmarkt niet altijd even transparant
waardoor er risico’s op integriteitschendingen kunnen ontstaan. In de enquête zijn enkele specifieke vragen gesteld over de interne controlemaatregelen bij vastgoedtransacties.

12

CFV (2008), Sectorbeeld realisaties woningcorporaties verslagjaar 2007

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

29

Interne controlemaatregelen bij vastgoedtransacties (in procenten)

Grafiek 4.2

Wordt het vier ogen-principe
toegepast bij het afsluiten
van vastgoedtransacties?

Zijn er transactielimieten
ingesteld voor het bestuur?

Zijn er richtlijnen omtrent
het te volgen
onderhandelingsproces bij
vastgoed- en
grondtransacties?
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

Wordt er bij
vastgoedtransacties een
check uitgevoerd bij het
Kadaster naar het
waardeverloop ten opzichte
van voorgaande en
opvolgende transacties?

Zijn er richtlijnen omtrent
het voorleggen van
investeringsvoorstellen aan
de RvC?

De interne controlemaatregel om het vier ogen-principe toe te passen bij het afsluiten
van vastgoedtransacties wordt in veel gevallen (84%) gehanteerd. Het hebben van richtlijnen
omtrent het te volgen onderhandelingsproces bij vastgoedtransacties komt met 63% van de
gevallen minder vaak voor. Controle bij het Kadaster naar het waardeverloop ten opzichte van
voorgaande en opvolgende transacties gebeurt bij circa de helft (57%) van de corporaties.
In de Governancecode woningcorporaties is een opsomming opgenomen van zaken die
vooraf door het bestuur ter goedkeuring aan het intern toezicht voorgelegd dienen te worden.
Opvallend is dat het voorleggen van (materiële) investeringen hierbij niet is genoemd. Een
groot deel van de corporaties (87%) geeft overigens wel aan te beschikken over richtlijnen
omtrent het voorleggen van investeringsvoorstellen aan de Raad van Commissarissen. Het
aandeel corporaties waarbij er door de Raad van Commissarissen ook daadwerkelijk transactielimieten zijn ingesteld voor het bestuur, ligt met 80% lager. Hierbij scoren vooral de
kleinere corporaties slecht, maar het is opmerkelijk dat ook bij de grotere corporaties in een
aantal gevallen geen transactielimieten voor het bestuur zijn ingesteld.

30

Centraal Fonds Volkshuisvesting

Bij 59% van de corporaties wordt de hoogte van het bedrag waartoe het bestuur handelingsbevoegd is zonder toestemming door de Raad van Commissarissen, periodiek door de
Raad geëvalueerd.
Zijn er transactielimieten ingesteld voor het bestuur? (in procenten)

Grafiek 4.3

100
90
80
70
60
N.v.t. / Onbekend

50

Nee

40

Ja

30
20
10
0
0-500

500-5.000

5.000-10.000 10.000-20.000

≥ 20.000

Het verbeteren van de interne controle maatregelen bij vastgoedtransacties is een belangrijk aandachtspunt. Zaken als het hebben van richtlijnen omtrent het te volgen onderhandelingsproces bij vastgoedtransacties, het voorleggen van investeringsvoorstellen aan de Raad
van Commissarissen, de instelling van transactielimieten voor het bestuur en onderzoek naar
het waardeverloop van vastgoed, zijn belangrijke maatregelen om integriteitsrisico’s te verminderen.
Uit het self assessment blijkt dat het bestuur de kwaliteit van de interne controlemaatregelen omtrent integer handelen op een schaal van 1 tot 5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende,
3 is voldoende, 4 is goed en 5 is zeer goed) gemiddeld genomen met een 3,5 waardeert. Ruim
59% van de corporaties geeft aan van plan te zijn om de interne controlemaatregelen in de
komende twee jaar verder te willen verbeteren. De Raden van Commissarissen zijn positiever.
Zij waarderen de kwaliteit van de interne controlemaatregelen omtrent integer handelen met
een 3,6. Het percentage van de Raden van Commissarissen dat op dit onderdeel ruimte ziet
voor verbetering, ligt met 38% aanzienlijk lager.

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

31

4.2

Accountantscontrole
Hoewel integriteit in eerste instantie de verantwoordelijk is van het bestuur en de Raad

van Commissarissen, heeft ook de accountant een belangrijke signalerende functie. Als onderdeel van de algemene controletaak behoort deze aandacht te hebben voor integriteit in de
vorm van frauderisico’s, maar daarnaast is het ook mogelijk om de accountant een specifieke
opdracht te geven om de naleving van het integriteitsbeleid te toetsen.
In de Governancecode woningcorporaties is gesteld dat de Raad van Commissarissen de accountant dient te benoemen en dat de accountant minimaal één keer per jaar de vergadering
(waarin over de vaststelling van de jaarrekening wordt besloten) van de Raad dient bij te wonen. Bij circa de helft (51%) van de corporaties heeft de accountant expliciet opdracht gekregen van de Raad van Commissarissen om aandacht te besteden aan de naleving van het beleid
omtrent integer handelen. Het aantal corporaties waarbij de accountant volgens opgave van
het bestuur in de praktijk feitelijk aandacht besteedt aan het integriteitsbeleid, ligt met 88%
beduidend hoger.
In 38% van de gevallen heeft de accountant in zijn rapporten en managementletters over
de afgelopen drie jaren aanbevelingen gedaan op het terrein van integer handelen. Bij 6% van
de corporaties heeft de accountant in de afgelopen drie jaren melding gemaakt van (mogelijke) inbreuken op het integer handelen. Een groot aantal (81%) van de Raden van Commissarissen geeft aan dat de bevindingen van de accountant omtrent integer handelen met hen wordt
besproken.
Grafiek 4.4

De rol van de accountant (in procenten)

Heeft de accountant expliciet de
opdracht van de RvC om aandacht te
besteden aan de naleving van het beleid
omtrent integer handelen?
Ja
Nee
N.v.t. / onbekend

Zijn er in de accountantsrapporten en
managementletters in de afgelopen
drie jaren aanbevelingen gedaan op het
terrein van integer handelen?

0

32

Centraal Fonds Volkshuisvesting

20

40

60

80

100

In de Governancecode woningcorporaties is aangegeven dat de extern accountant benoemd wordt voor een periode van maximaal vier jaar waarbij herbenoeming telkens voor een
periode van maximaal vier jaar kan plaatsvinden. Verder is gesteld dat het bestuur en de Raad
van Commissarissen éénmaal in de vier jaar een grondige beoordeling maken van het functioneren van de extern accountant. Uit de enquête blijkt dat corporaties de huidige accountant
(persoon) gemiddeld circa vijf jaar in dienst hebben, maar er zijn ook corporaties waarbij er
sprake is van termijnen van 12 jaar of meer. Het bestuur beoordeelt de rol van de accountant
bij de bevordering van integer handelen op een schaal van 1 tot 5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is goed en 5 is zeer goed) gemiddeld genomen met een 3,6. De Raden
van Commissarissen zijn gemiddeld genomen iets positiever met een waardering van 3,7.

4.3

Vangnet voor dilemma’s en incidenten
Naast het hebben van preventief integriteitsbeleid is het van belang om vóóraf duidelijk-

heid te hebben over het loket voor en de verdere handelswijze bij meldingen van inbreuken
op de integriteit. Van het vastleggen van de te volgen procedure bij incidenten gaat overigens
ook een duidelijke preventieve werking uit aangezien het voor alle partijen duidelijk is dat er
werk wordt gemaakt van meldingen van inbreuken op de integriteit en dat er zo nodig sanctionerend wordt opgetreden.
Het dient voor alle medewerkers duidelijk te zijn waar zij terecht kunnen bij vermeende
misstanden als ze het niet wenselijk achten dit aan hun leidinggevende te melden. Deze meldpuntfunctie wordt veelal vervuld door de vertrouwenspersoon integriteit. Het is van belang
dat de vertrouwenspersoon eenvoudig bereikbaar is en dat medewerkers gemakkelijk naar
hem/haar toestappen. Hoe laagdrempeliger de vertrouwenspersoon integriteit is, hoe groter
de kans dat deze functie het beoogde effect sorteert. Een andere belangrijke functie van de
vertrouwenspersoon integriteit is het fungeren als klankbord, waarbij medewerkers advies
kunnen inwinnen over integriteitsvraagstukken. Hierbij gaat het om het adviseren over hoe
om te gaan met bepaalde integriteitskwesties waar de individuele medewerker mee te maken
krijgt. Voor een goede functievervulling dient een vertrouwenspersoon integriteit over bepaalde specifieke vaardigheden en kwaliteiten te beschikken. Naast een aantal vakinhoudelijke
kwaliteiten is de aard van de persoon minstens zo belangrijk. Zo dient de vertrouwenspersoon
een sociaal, toegankelijk, oprecht en gezaghebbend persoon te zijn, die het vertrouwen geniet
van de medewerkers maar die zich tegelijkertijd ook goed kan verstaan met het management
van de organisatie 13. Uit de enquête blijkt dat bij 69% van de corporaties een vertrouwenspersoon integriteit is aangesteld. Hoewel ook hier de kleinere corporaties over het algemeen
minder scoren, is het opvallend dat er ook bij de grotere tot zeer grote corporaties er in een
aantal gevallen geen vertrouwenspersoon integriteit is ingesteld.
Het (externe) Meldpunt integriteit woningcorporaties dat op 7 april 2009 door de minister
voor WWI is ingesteld, dient als aanvulling gezien te worden op eventuele interne meldingsregelingen binnen woningcorporaties 14. Uit de enquête blijkt dat 82% van de corporaties bekend
is met dit nieuwe externe meldpunt.
13
14

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (2003), Handreiking Vertrouwenspersoon Integriteit
VROM-inspectie (2009), Brochure Meldpunt integriteit Woningcorporaties

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

33

Vangnet voor dilemma’s en incidenten (in procenten)

Grafiek 4.5

Zijn er vooraf sancties
geformuleerd bij
geconstateerde inbreuken op
integer handelen?

Is er een vertrouwenspersoon
integriteit / integer handelen?
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

Is er een procedure/protocol
voor de afwikkeling van
schendingen/meldingen
omtrent integer handelen?

Zijn u en uw medewerkers
bekend met het Meldpunt
integriteit woningcorporaties?

Is er een registratie van
meldingen van (mogelijke)
inbreuken op het integer
handelen?

Wordt elke melding
onderzocht?

Het is van belang om vermoedens van schendingen, de aard van het daaropvolgend onderzoek en de afdoening te registreren. Hierdoor ontstaat inzicht in de aard en de omvang van
integriteitschendingen en kunnen er gerichte maatregelen worden genomen om schendingen
in de toekomst te voorkomen. Een toereikende registratie is daarnaast van belang om intern
en extern verantwoording af te kunnen leggen over (vermeende) incidenten. Slechts bij circa
de helft van de corporaties is sprake van een registratie van meldingen van (mogelijke) inbreuken op het integer handelen. Eveneens voor circa de helft van de corporaties geldt dat zij over
een procedure beschikken voor de afwikkeling van schendingen/meldingen omtrent integer
handelen. Het aantal corporaties dat aangeeft iedere melding te onderzoeken, ligt met 88%
relatief hoog. Het aantal corporaties dat hierbij onderzoeksverslagen opstelt, ligt met 67%
lager. Bij circa eenderde (31%) van de corporaties zijn vooraf sancties geformuleerd bij geconstateerde inbreuken op integer handelen. Het stelsel van maatregelen dat woningcorporaties
hebben getroffen om te reageren op (meldingen van) inbreuken op de integriteit, kan derhalve
verder worden verbeterd.

34

Centraal Fonds Volkshuisvesting

Uit het self assessment blijkt dat het bestuur de adequaatheid van het vangnet voor
meldingen rond mogelijke inbreuken op integer handelen op een schaal van 1 tot 5 (1 is zeer
slecht, 2 is onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is goed en 5 is zeer goed) gemiddeld genomen met
een 3,4 waardeert. Bijna de helft (48%) van de corporaties geeft aan van plan te zijn om het
vangnet voor meldingen rond mogelijke inbreuken op integer handelen in de komende twee
jaar verder te willen verbeteren. De Raden van Commissarissen zijn positiever. Zij waarderen
de kwaliteit van het vangnet voor meldingen rond mogelijke inbreuken op integer handelen
gemiddeld genomen met een 3,6. Het percentage van de Raden van Commissarissen dat op dit
onderdeel ruimte ziet voor verbetering, bedraagt 32%.

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

35

5
Monitoring, evaluatie en
verantwoording

Bij dit onderdeel van het onderzoek is geïnventariseerd in hoeverre integriteit een onderwerp
is bij de informatievoorziening in het kader van de reguliere managementcyclus. Voorts is
hierbij nagegaan of het beleid omtrent integer handelen periodiek wordt geëvalueerd en of
er in de externe verantwoordingstukken (jaarverslag, volkshuisvestingsverslag) aandacht is
besteed aan het integriteitsbeleid.

5.1

Monitoring en evaluatie
Integriteit krijgt pas een structurele verankering in de organisatie als het een plaats krijgt

in de beleids- en beheercyclus, via managementafspraken en verantwoordingsrapportages.
Zodoende kan het integriteitsbeleid gemonitord en geëvalueerd worden. Uit de enquête blijkt
dat het onderwerp integer handelen slechts bij circa een kwart van de corporaties onderwerp
is in de informatievoorziening in het kader van de reguliere managementcyclus. Het aandeel
van de Raden van Commissarissen dat aangeeft dat informatie op het terrein van integer handelen onderdeel uitmaakt van de reguliere informatie aan het intern toezicht, ligt met 45%
hoger. De interne informatievoorziening en de mate waarin het integriteitsbeleid is ‘ingebed’
in de reguliere planning- en controlcyclus is een belangrijk verbeterpunt.

36

Centraal Fonds Volkshuisvesting

Interne informatievoorziening integriteit

Grafiek 5.1

Is integer handelen een onderwerp
in de informatievoorziening in het
kader van de reguliere
managementcyclus?
Ja
Nee
N.v.t. / onbekend

Maakt informatie op het terrein
van integer handelen onderdeel uit
van de reguliere
informatievoorziening aan de RvC?

0

20

40

60

80

100

Uit het self assessment blijkt dat het bestuur de adequaatheid van de interne verantwoording omtrent integer handelen op een schaal van 1 tot 5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende,
3 is voldoende, 4 is goed en 5 is zeer goed) gemiddeld genomen met een 3,2 waardeert. Ruim
de helft (59%) van de corporaties geeft aan van plan te zijn om de interne verantwoording
omtrent integer handelen in de komende twee jaar te willen verbeteren. De Raden van Commissarissen zijn positiever. Zij waarderen de adequaatheid van de interne verantwoording
omtrent integer handelen gemiddeld genomen met een 3,5. Het percentage van de Raden van
Commissarissen dat op dit onderdeel ruimte ziet voor verbetering, bedraagt 42%.
Eén van de onderdelen van goed integriteitsbeleid is de evaluatie van de concrete instrumenten waarmee het management de integriteit van de organisatie en haar medewerkers wil
onderhouden, versterken en bewaken. Input voor deze evaluatie is informatie over de naleving van het integriteitsbeleid en informatie over de effecten van de getroffen maatregelen.
Daarnaast kunnen veranderingen in de interne of externe omgeving aanleiding zijn het integriteitsbeleid te evalueren aangezien dit ertoe kan leiden dat nieuwe risico’s ontstaan, dan
wel oude risico’s verdwijnen. Circa de helft van de corporaties geeft aan het beleid omtrent
integer handelen minimaal tweejaarlijks te evalueren. De rest van de corporaties (die beleid
heeft geformuleerd) hanteert een lagere frequentie of voert nooit een evaluatie van het integriteitsbeleid uit. Daarnaast geeft circa tweederde van de corporaties aan dat een integriteitschending reden is tot evaluatie van het beleid en het beheersingskader. Slechts bij een zeer
beperkt aantal corporaties (6%) wordt bij de evaluatie vastgelegd in hoeverre de streefcijfers/
meetbare doelstellingen op het gebied van integer handelen zijn behaald.

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

37

Uit het self assessment blijkt dat het bestuur de kwaliteit van de evaluatie omtrent integer
handelen op een schaal van 1 tot 5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is goed
en 5 is zeer goed) gemiddeld genomen met een 3,1 waardeert. Circa 59% van de corporaties
geeft aan van plan te zijn om de evaluatie omtrent integer handelen in de komende twee jaar
verder te verbeteren. De Raden van Commissarissen zijn positiever. Zij waarderen de kwaliteit
van de evaluatie omtrent integer handelen gemiddeld genomen met een 3,4. Het percentage
van de Raden van Commissarissen dat op dit onderdeel ruimte ziet voor verbetering, bedraagt
46%.

5.2

Verantwoording over het integriteitsbeleid
Het sluitstuk van het integriteitsbeleid is het afleggen van verantwoording over integri-

teit en het integriteitsbeleid. In de Ambtenarenwet 15 is de verplichting hiertoe zelfs wettelijk
verankerd. In de corporatiesector geldt deze wettelijke verplichting niet en ook in de privaatrechtelijke Governancecode woningcorporaties is hierover geen expliciete bepaling opgenomen. Het verdient aanbeveling in de formele externe verslaggeving aandacht te besteden
aan integriteit. Dat kan door een specifieke paragraaf aan het jaarverslag of het volkshuisvestingsverslag toe te voegen. Op deze wijze kunnen externe stakeholders ‘over de schouders
meekijken’ en fungeert de buitenwereld ook als ‘meetinstrument’. In het verslag kunnen de
geformuleerde doelstellingen, de getroffen maatregelen en de behaalde resultaten aan bod
komen. Daarnaast zou er voor gekozen kunnen worden om verantwoording af te leggen over
het aantal meldingen van (mogelijke) integriteitschendingen en de opgelegde sancties in dit
kader. Hoewel veel corporaties hier wellicht nog terughoudend in zullen zijn, kan inzicht in
het aantal meldingen en de afhandeling hiervan juist worden gezien als een teken van een
goed functionerend integriteitsbeleid.

15

38

Ambtenarenwet, artikel 125 quater, onderdeel d

Centraal Fonds Volkshuisvesting

Externe informatievoorziening integriteit (in procenten)

Grafiek 5.2

Wordt er over het beleid omtrent
integer handelen verantwoording
afgelegd in het
jaar/volkshuisvestingsverslag?
Ja
Nee
N.v.t. / onbekend

Maakt het onderwerp integer
handelen deel uit van de externe
verantwoording van de RvC?

0

20

40

60

80

100

Ruim de helft (55%) van de besturen van corporaties geeft aan in het jaar/volkshuisvestingsverslag verantwoording af te leggen over het beleid omtrent integer handelen. Het deel
van de Raden van Commissarissen dat aangeeft in zijn externe verantwoording aandacht te
besteden aan integriteit, ligt met 66% hoger.
Uit het self assessment blijkt dat het bestuur de kwaliteit van de externe verantwoording
omtrent integer handelen op een schaal van 1 tot 5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is goed en 5 is zeer goed) gemiddeld genomen met een 3,1 waardeert. Ruim de helft
(51%) van de corporaties geeft aan van plan te zijn om de externe verantwoording omtrent
integer handelen in de komende twee jaar te willen verbeteren. De Raden van Commissarissen zijn positiever. Zij waarderen de kwaliteit van de externe verantwoording omtrent integer
handelen gemiddeld genomen met een 3,5. Het percentage van de Raden van Commissarissen
dat aangeeft dat de externe verantwoording over integriteit verbetering behoeft, bedraagt
37%.

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

39

B

1

Corporaties waaraan toestemming is verleend
om de vragenlijst niet in te vullen

L-nummer Statutaire naam

Vragenlijst

Reden

L0005

Raad van Commissarissen

Bestuur recent afgetreden

Servatius

+ bestuur
L0017

Woningstichting Rochdale

Raad van Commissarissen

Raad van Commissarissen + bestuur recent

+ bestuur

afgetreden

L0269

ZO Wonen

Bestuur

Bestuur recent afgetreden

L0416

Woningstichting Ouder Amstel

Raad van Commissarissen

I.v.m. recente fusie met Eigen Haard (L0108)

+ bestuur
L0665

Woonbron

Raad van Commissarissen

Raad van Commissarissen recent afgetreden

L1395

Woningbouwvereniging Maarn

Raad van Commissarissen

Nieuwe Raad van Commissarissen recent gestart

L1454

Woningingbouwvereniging

Raad van Commissarissen

Nieuwe Raad van Commissarissen recent gestart

Raad van Commissarissen

Nieuwe Raad van Commissarissen recent gestart

Bestuur

I.v.m. interim bestuur door RvC tot augustus 2009

Raad van Commissarissen

I.v.m. recente fusie is de enquête ingevuld door

‘Beter Wonen’
L1640

Woningbouwvereniging
Hoek van Holland

L1709

Christelijke Woningbouwvereniging
De Goede Woning

L1840

Stichting ZorgvoorWonen

+ bestuur

fusiedrager “Thuisvester” (L1781)

L2108

Tradinova

Bestuur

Alle uitvoerende werkzaamheden worden door

L2116

Stichting Woonformatie Ypenburg

Bestuur

Wooninc (L1519) gedaan
Alle uitvoerende werkzaamheden worden door
Vestia (L1924) gedaan, integriteitsbeleid overeenkomstig

40

Centraal Fonds Volkshuisvesting

B

2

Corporaties waarbij het bestuur en/of Raad van
Commissarissen de vragenlijst niet heeft ingevuld

L-nummer

Statutaire naam

Vragenlijst (Bestuur/Raad van Commissarissen)

L0067

Woningstichting Pierre Louis

Bestuur + Raad van Commissarissen

L0264

Woningvereniging Spaubeek

Raad van Commissarissen

L0267

Stichting Interstede

Raad van Commissarissen

L0333

Woonstichting Vooruitgang

Bestuur + Raad van Commissarissen

L0338

Bouwvereniging Huis en Hof

Bestuur + Raad van Commissarissen

L0343

Stichting Kleurrijk Wonen

Raad van Commissarissen

L0354

Stichting Wonen Wateringen

Bestuur + Raad van Commissarissen

L0379

Woningbouwvereniging Arnemuiden

Bestuur

L0470

Com.wonen

Bestuur + Raad van Commissarissen

L0506

Woningbouwvereniging Dirksland

Raad van Commissarissen

L0533

Woningbouwvereniging Laren

Bestuur + Raad van Commissarissen

L0623

Woningstichting ‘Warmunda’

Raad van Commissarissen

L0636

Woningstichting Meerssen

Bestuur

L0643

Bouwvereniging Huis en Erf

Raad van Commissarissen

L0667

Woningbouwvereniging van Erfgooiers te Laren N.H.

Raad van Commissarissen

L0676

Stichting Wonen Zuidwest Friesland

Raad van Commissarissen

L0692

Woningbouwvereniging Rosehaghe

Bestuur + Raad van Commissarissen

L0757

Woningbouwvereniging Oostzaanse Volkshuisvesting

Raad van Commissarissen

L0936

Stichting Eemland Wonen

Raad van Commissarissen

L0941

Woningbouwvereniging Samenwerking Slikkerveer

Bestuur + Raad van Commissarissen

L0968

Omnia Wonen

Raad van Commissarissen

L0992

Woningbouwvereniging Helpt Elkander

Bestuur + Raad van Commissarissen

L1066

Woningbouwvereniging Moordrecht

Bestuur

L1082

Woningstichting Laarbeek

Bestuur

L1226

Woningbouwvereniging Bergopwaarts

Bestuur + Raad van Commissarissen

L1409

Stichting Woonservice IJsselland

Raad van Commissarissen

L1532

Woningbouwstichting ‘Samenwerking’

Bestuur

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

41

Vervolg

42

L-nummer

Statutaire naam

Vragenlijst (Bestuur/Raad van Commissarissen)

L1560

Stichting Woontij

Raad van Commissarissen

L1578

Algemene Woningbouwvereniging Monnickendam

Raad van Commissarissen

L1579

Woningstichting Wuta

Raad van Commissarissen

L1585

Woningbouwvereniging Vecht en Omstreken

Bestuur + Raad van Commissarissen

L1597

Woningbouwstichting ‘Lek en Waard Wonen’

Bestuur + Raad van Commissarissen

L1627

Woningstichting Berg en Terblijt

Raad van Commissarissen

L1674

Christelijke Stichting BCM Wonen

Raad van Commissarissen

L1680

de Woonmensen/SJA

Raad van Commissarissen

L1766

woCom

Raad van Commissarissen

L1768

Staedion

Raad van Commissarissen

L1785

Stichting Wonen West Brabant

Raad van Commissarissen

L1837

Woningvereniging Nederweert

Bestuur

L1859

Algemene Woningstichting Maasland

Raad van Commissarissen

L1892

Woningbouwvereniging Oudewater

Raad van Commissarissen

L1906

Woningbouwvereniging Brabants Westhoek

Raad van Commissarissen

L1910

Stichting WBO Wonen

Raad van Commissarissen

L1933

Stichting Huisvesting Vredewold

Raad van Commissarissen

L1962

Stichting Vitalis Sociale Woonvormen

Bestuur + Raad van Commissarissen

L1966

Stichting Verzorgd Wonen SHBB

Raad van Commissarissen

L2000

Stichting Ouderenhuisvesting Ruijschenbergh

Bestuur + Raad van Commissarissen

L2108

Tradinova

Raad van Commissarissen

Centraal Fonds Volkshuisvesting

B

3

Vragenlijst bestuur

Nulmeting integer handelen woningcorporaties 2009 - Bestuur
L-nummer corporatie:
Naam corporatie:
Vestigingsplaats:
Ondertekening door:
Functie:

Datum

Handtekening

Retouradres:
Centraal Fonds Volkshuisvesting
Antwoordnummer 1448
1410 VC NAARDEN
U wordt verzocht, indien aanwezig, de volgende stukken bij de beantwoording van de vragen
over ‘integer handelen’ mee te sturen:
1 De integriteitcode zoals bedoeld in vraag A3
2 Het evaluatiedocument zoals bedoeld in vraag H4 en H5
3 Het protocol zoals bedoeld in vraag E5

Wilt u bij beantwoording van de vragen omcirkelen wat voor u van toepassing is
of een getal invullen waar dat wordt gevraagd.

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

43

A

Beleid & integriteitcode
1 Is er beleid omtrent integer handelen geformuleerd?
a. Is het beleid omtrent integer handelen vastgesteld door het bestuur?
2 Op welke van de volgende onderdelen is er beleid geformuleerd omtrent integer
handelen?
a. Aanbesteding nieuwbouw
b. Aanbesteding en uitbesteding onderhoud en (woning)verbetering
c. Aanbesteding en uitbesteding overige werkzaamheden
d. Aankoop vastgoed
e. verkoop vastgoed
f. Aankoop grond
g. Verkoop grond
h. In relatie tot het aangaan/hebben/beheren van een verbinding
i. Toewijzen van woningen
j. Onrechtmatige bewoning (vanaf de signalering)
k. Onrechtmatig doorverhuren (vanaf de signalering)
l. Onrechtmatig gebruik (vanaf de signalering)
m. Anders, namelijk ….

3 Is er een integriteitcode aanwezig waarin de spelregels rond integer handelen zijn
vastgelegd?
4 Wordt in de integriteitcode aandacht besteed aan:
a. (De melding van) nevenfuncties?
b. (De melding van) tegenstrijdige belangen?
c. Acceptatie van geschenken en giften?
d. Uitnodigingen en recepties?
e. Het declareren van kosten?
f. Geheimhouding (o.a. ten aanzien van bedrijfsgevoelige informatie)?
g. Informatiebeveiliging?
h. Het gebruik van de eigendommen van de corporatie?
i. De melding van misstanden (klokkenluidersregeling/meldregeling integriteit)?
j. Het sanctiebeleid?

Ja / Nee
Ja / Nee / N.v.t.

Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee

Ja / Nee

Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee

5 Zijn de medewerkers actief betrokken bij het formuleren van het beleid omtrent integer
handelen?

Ja / Nee / N.v.t.

6 Zijn er meetbare doelstellingen geformuleerd op het gebied van het beleid omtrent integer
handelen?

Ja / Nee / N.v.t.

7 Welke zijn dit?

8 Hoe beoordeelt u het beleid omtrent integer handelen op een schaal van 1 – 5 (1 is zeer
slecht, 2 is onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is goed, 5 is zeer goed)?
9 Bent u de komende twee jaar verbeteringen van plan ten aanzien van het beleid omtrent
integer handelen?

44

Ja / Nee

Centraal Fonds Volkshuisvesting

Nulmeting integer handelen woningcorporaties 2009 - Bestuur

Pagina 2

B

Risicoanalyse
1 Zijn er volgens het bestuur risico’s op het gebied van integer handelen?

Ja / Nee

2 Is er een risicoanalyse aanwezig op het gebied van integer handelen?

Ja / Nee

3 Was het bestuur betrokken bij het opstellen van de risicoanalyse?

Ja / Nee / N.v.t.

4 Was er een team van medewerkers uit diverse geledingen van de organisatie betrokken bij
deze risicoanalyse?

Ja / Nee / N.v.t.

5 Zijn er risico’s geïnventariseerd in relatie tot (tegen)partijen waarmee de corporatie zaken
doet?

Ja / Nee / N.v.t.

6 Zijn er risico’s geïnventariseerd op het niveau van de directie / het bestuur?

Ja / Nee / N.v.t.

7 Heeft het bestuur/de directie (in privé) een bestuurlijke, financiële relatie met een
rechtsperso(o)n of een familiaire relatie met personen (al dan niet gelieerd aan deze
rechtsperso(o)n(en)) waarmee de corporatie zakelijke contacten onderhoudt?
a. Zijn er maatregelen genomen om belangenverstrengeling te voorkomen?

Ja / Nee
Ja / Nee / N.v.t.

Welke:

8 Toetst u of leden van de RvC relaties hebben die vanuit hun functie (de schijn van)
belangenverstrengeling kan inhouden?

Ja / Nee

9 Worden belangrijke zakenpartners (periodiek) gescreend op bonafiditeit?

Ja / Nee

10

Hoe beoordeelt u de kwaliteit van de risicoanalyse omtrent integer handelen op een schaal
van 1 – 5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is goed, 5 is zeer goed)?

11 Bent u de komende twee jaar verbeteringen van plan ten aanzien van de risicoanalyse
omtrent integer handelen?

Ja / Nee

45

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

Nulmeting integer handelen woningcorporaties 2009 - Bestuur

Pagina 3

C

Personeelsbeleid
1 Is er een invenstarisatie gemaakt van kwetsbare functies (functies waarbij er volgens de
corporatie een verhoogd risico is op niet integer handelen)?
2 Wordt de kwetsbare functie periodiek geëvalueerd?
Zo ja, wanneer is dat voor het laatst gebeurd:
a. < 1 jaar geleden
b. 2 - 3 jaar geleden
c. > 3 jaar geleden
3 Vindt screening van medewerkers in kwetsbare functies plaats?
Zo ja, welke:
a. Opvragen gegevens sollicitant
b. Open bronnen onderzoek
c. Controle Curriculum Vitae
d. Antecedentenonderzoek
4 Is er verplichte functieroulatie bij medewerkers in kwetsbare functies?

Ja / Nee
Ja / Nee / N.v.t.
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee / N.v.t.
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee / N.v.t.

Zo nee, hoe wordt het integer handelen van deze functionarissen op langere termijn
gewaarborgd?

5 Komt het onderwerp integer handelen aan de orde bij sollicitatiegesprekken?

Ja / Nee

6 Wordt aan nieuw aan te stellen medewerkers een verklaring omtrent goed gedrag
gevraagd?

Ja / Nee

7 Dient de integriteitcode ondertekend te worden door (nieuwe) medewerkers?

Ja / Nee / N.v.t.

8 Worden (nieuwe) medewerkers verzocht een geheimhoudingsverklaring te ondertekenen?

Ja / Nee

9 Wordt integer handelen geëvalueerd in functioneringsgesprekken?

Ja / Nee

10 Hoe beoordeelt u de kwaliteit van het personeelsbeleid omtrent integer handelen op een
schaal van 1 – 5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is goed, 5 is zeer
goed)?
11 Bent u de komende twee jaar verbeteringen van plan ten aanzien van het
personeelsbeleid omtrent integer handelen?

46

Ja / Nee

Centraal Fonds Volkshuisvesting

Nulmeting integer handelen woningcorporaties 2009 - Bestuur

Pagina 4

D

Communicatie en bewustwordingsactiviteiten
1 Worden het beleid omtrent integer handelen en de integriteitcode actief gecommuniceerd
naar de medewerkers?

Ja / Nee / N.v.t.

Zo ja, gebeurt dit:
a. Eenmalig (bijvoorbeeld bij indiensttreding)
b. Minder dan 1 keer per jaar
c. 1 keer per jaar
d. Vaker dan 1 keer per jaar
2 Is de integriteitcode beschikbaar voor alle medewerkers?

Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee / N.v.t.

Zo ja, door:
a. Verstrekking aan alle medewerkers
b. Plaatsing op het internet
c. Plaatsing op de website
d. Mondeling
3 Wordt het beleid omtrent integer handelen met externen gecommuniceerd?

Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee / N.v.t.

Zo ja, gebeurt dit:
a. Overhandigen spelregels omtrent het beleid integer handelen
b. Plaatsing op de website
c. Mondeling

Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee

4 Wordt er aandacht besteed aan ‘integer handelen’ in het/de afdelingsoverleg(gen) of het
organisatiebreed overleg?

Ja / Nee

5 Worden er bewustwordingsactiviteiten en dilemmatrainingen op het terrein van integer
handelen georganiseerd?

Ja / Nee

6 Wat is het percentage medewerkers dat in de afgelopen drie jaar heeft deelgenomen aan
een dilemmatraining?

%

7 Indien bewustwordingsactiviteiten worden uitgevoerd, hoe beoordeelt u dan de kwaliteit
van de bewustwordingsactiviteiten omtrent integer handelen op een schaal van 1 – 5 (1 is
zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is goed, 5 is zeer goed)?
8 Bent u de komende twee jaar verbeteringen van plan ten aanzien van het organiseren van
bewustwordingsactiviteiten omtrent integer handelen?

Ja / Nee

47

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

Nulmeting integer handelen woningcorporaties 2009 - Bestuur

Pagina 5

E

Vangnet voor dilemma’s en incidenten
1 Is er een vertrouwenspersoon integriteit/integer handelen?

Ja / Nee

2 Is er een registratie van meldingen van (mogelijke) inbreuken op het integer handelen?

Ja / Nee

3 Wordt elke melding onderzocht?

Ja / Nee

a. Worden er onderzoeksverslagen vastgelegd?

Ja / Nee / N.v.t.

4 Is er een registratie van inbreuken/schendingen integer handelen aanwezig?

Ja / Nee

5 Is er een procedure/protocol voor de afwikkeling van schendingen/meldingen omtrent
integer handelen?

Ja / Nee

Zo ja, zijn de handelwijzen geregeld in het protocol/de procedure:
a. Ja, van het bestuur
b. Ja, van de RvC
c. Ja, van de vertrouwenspersoon

Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee

6 Zijn er vooraf sancties geformuleerd bij geconstateerde inbreuken op integer handelen?

Ja / Nee

7 Wordt na een schending/inbreuk omtrent integer handelen het beleid en het
beheersingskader geëvalueerd?

Ja / Nee

8 Zijn u en uw medewerkers bekend met het ‘Meldpunt Integriteit Woningcorporaties’ dat het
ministerie van VROM onlangs heeft ingesteld?

Ja / Nee

9 Indien aanwezig, hoe beoordeelt u de adequaatheid van het vangnet voor meldingen rond
mogelijke inbreuken op integer handelen op een schaal van 1 – 5 (1 is zeer slecht, 2 is
onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is goed, 5 is zeer goed)?
10 Bent u de komende twee jaar verbeteringen van plan ten aanzien van het vangnet omtrent
integer handelen?
F

Ja / Nee

Interne controlemaatregelen
1 Zijn er interne controlemaatregelen gericht op de naleving van het beleid omtrent integer
handelen?

Ja / Nee / N.v.t.

2 Zijn er richtlijnen omtrent het voorleggen van investeringsvoorstellen aan de RvC?

Ja / Nee

3 Zijn er richtlijnen omtrent het te volgen onderhandelingsproces bij vastgoed- en
grondtransacties?

Ja / Nee

4 Wordt het vier ogen-principe toegepast bij het afsluiten van vastgoedtransacties?

Ja / Nee

5 Wordt er bij vastgoedtransacties een check bij het Kadaster naar het waardeverloop ten
opzichte van voorgaande en opvolgende transacties?

Ja / Nee

6 Zijn er audits uitgevoerd gericht op het integer handelen van de organisatie?

Ja / Nee

7 Hebben de resultaten van de interne controle en audits geleid tot aanbevelingen om het
beleid omtrent integer handelen aan te passen?
a. Zijn deze aanbevelingen inmiddels opgevolgd?

Ja / Nee / N.v.t.
Ja / Nee / N.v.t.

8 Hoe beoordeelt u de adequaatheid van de interne controlemaatregelen omtrent integer
handelen op een schaal van 1-5 (1 zeer slecht, 2 onvoldoende, 3 voldoende, 4 goed, 5
zeer goed)?
9 Bent u de komende twee jaar verbeteringen van plan ten aanzien van de internecontrole
maatregelen omtrent integer handelen?

48

Ja / Nee

Centraal Fonds Volkshuisvesting

Nulmeting integer handelen woningcorporaties 2009 - Bestuur

Pagina 6

G

Accountantscontrole
1 Besteedt de accountant aandacht aan de naleving van het beleid omtrent integer
handelen?

Ja / Nee

2 Heeft de accountant in de afgelopen drie jaren melding gemaakt van (mogelijke) inbreuken
op het integer handelen?

Ja / Nee

3 Zijn er in de accountantsrapporten en managementletters in de afgelopen drie jaar
aanbevelingen gedaan op het terrein van integer handelen?

Ja / Nee

a. Zijn deze aanbevelingen opgevolgd?

Ja / Nee / N.v.t.

4 Hoe beoordeelt u de rol van de accountant omtrent de bevordering van integer handelen
op een schaal van 1-5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is goed, 5 is
zeer goed)?
H

Verantwoording, monitoring en evaluatie van het beleid omtrent integer handelen
1 Is integer handelen een onderwerp in de informatievoorziening in het kader van de
reguliere managementcyclus?

Ja / Nee

2 Wordt er over het beleid omtrent integer handelen externe verantwoording afgelegd in het
jaar/volkshuisvestingsverslag?

Ja / Nee

3 Hoe vaak wordt het beleid omtrent (de naleving van)integer handelen geëvalueerd?
a. Jaarlijks
b. Tweejaarlijks
c. Minder vaak
d. Nooit
e. Anders, namelijk

4 Wordt hierbij schriftelijk vastgelegd in hoeverre de streefcijfers/meetbare doelstellingen zijn
behaald en daarmee vastgesteld in hoeverre het beleid en de maatregelen op het gebied
van integer handelen effectief is geweest?
5 Wordt naar aanleiding van een evaluatie concreet aangegeven of er al dan niet
verbeteringen dienen te worden uitgevoerd?

Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee

Ja / Nee / N.v.t.
Ja / Nee / N.v.t.

6 Hoe beoordeelt u de adequaatheid van de interne verantwoording omtrent integer
handelen op een schaal van 1 – 5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is
goed, 5 is zeer goed)?
7 Bent u de komende twee jaar verbeteringen van plan ten aanzien van de interne
verantwoording omtrent integer handelen?

Ja / Nee

8 Hoe beoordeelt u de adequaatheid van de externe verantwoording omtrent integer
handelen op een schaal van 1 – 5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is
goed, 5 is zeer goed)?
9 Bent u de komende twee jaar verbeteringen van plan ten aanzien van de externe
verantwoording omtrent integer handelen? in het protocol/de procedure?

Ja / Nee

10 Indien aanwezig, hoe beoordeelt u de kwaliteit van de interne evaluatie omtrent integer
handelen op een schaal van 1 – 5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is
goed, 5 is zeer goed)?
11 Bent u de komende twee jaar verbeteringen van plan ten aanzien van de interne evaluatie
omtrent integer handelen?

Ja / Nee

49

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

Nulmeting integer handelen woningcorporaties 2009 - Bestuur

Pagina 7

I

Slotvragen
1 In de onderdelen A t/m H zijn vanuit verschillende invalshoeken vragen gesteld op het
gebied van integer handelen. Indien u in de huidige situatie nog ander beleid, activiteiten
of maatregelen heeft getroffen op het gebied van integer handelen, wilt u dat dan
onderstaand aangeven?

2 Indien dit het geval is, wilt u dan hieronder aangeven wat uw voorgenomen activiteiten zijn
om het beleid op het gebied van integer handelen te verbeteren?

3 De minister ziet een rol weggelegd voor het Centraal Fonds op het gebied van toezicht op
het integer handelen van een woningcorporatie. Welk advies zou u het Centraal Fonds in
dat kader eventueel geven?

50

Centraal Fonds Volkshuisvesting

Nulmeting integer handelen woningcorporaties 2009 - Bestuur

Pagina 8

B

4

Vragenlijst Raad van Commissarissen

Nulmeting integer handelen woningcorporaties 2009 - Raad van Commissarissen
L-nummer corporatie:
Naam corporatie:
Vestigingsplaats:
Ondertekening door:
Functie:

Datum

Handtekening

Retouradres:
Centraal Fonds Volkshuisvesting
Antwoordnummer 1448
1410 VC NAARDEN

Wilt u bij beantwoording van de vragen omcirkelen wat voor u van toepassing is
of een getal invullen waar dat wordt gevraagd.

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

51

A

Beleid & integriteitcode
1 Bent u bekend met het beleid en de gedragscodes van de corporatie met
betrekking tot integer handelen van het bestuur, haar werknemers en haar
belangrijke zakenpartners?

Ja / Nee

2 Wordt u door het bestuur in voldoende mate geïnformeerd over het
(voorgenomen) beleid op het terrein van integer handelen?

Ja / Nee

3 Heeft de RvC de afgelopen twee jaar opmerkingen gemaakt over het beleid op
het gebied van integer handelen?

Ja / Nee

4 Hoe beoordeelt u het beleid omtrent integer handelen op een schaal van 1 – 5
(1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is goed, 5 is zeer goed)?
5 Bent u van mening dat het beleid omtrent integer handelen verbetering behoeft?
B

Ja / Nee

Risicoanalyse
1 Hebben leden van de RvC (in privé) een bestuurlijke, financiële relatie met een
rechtsperso(o)n(en) of een familiaire relatie met personen (al dan niet gelieerd
aan deze rechtsperso(o)n(en)) waarmee de corporatie zakelijke contacten
onderhoudt?

Ja / Nee

a. Zijn er maatregelen genomen om belangenverstrengeling te voorkomen?

Ja / Nee

Welke:

2 Als er omtrent integer handelen een risicoanalyse is gemaakt, is deze dan
besproken met de RvC?

Ja / Nee / N.v.t.

3 Heeft in dat geval de RvC opmerkingen gemaakt over de risicoanalyse?

Ja / Nee / N.v.t.

4 Is geïnventariseerd of het bestuur een bestuurlijke, financiële relatie met een
rechtsperso(o)n(en) of een familiaire relatie met personen (al dan niet gelieerd
aan deze rechtsperso(o)n(en)) heeft waarmee de corporatie zakelijke contacten
onderhoudt?
5 Wordt het integer handelen van bestuursleden met hen besproken?
a. Is dat
a. elk jaar
b. één keer per twee jaar
c. één keer per vier jaar

Ja / Nee

Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee
Ja / Nee

6 Wordt vóór het aanstellen van leden van de RvC een referentiecheck en/of
antecendentenonderzoek uitgevoerd?

Ja / Nee

7 Moeten leden van de RvC al hun eventuele nevenfuncties melden?

Ja / Nee

8 Zijn er op dit moment leden van de RvC waarvan de maximale statutaire
zittingstermijn is overschreden?

Ja / Nee

9 Hoe beoordeelt u de kwaliteit van de risicoanalyse omtrent integer handelen op
een schaal van 1 – 5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is
goed, 5 is zeer goed)?
10 Bent u van mening dat de risicoanalyse omtrent integer handelen verbetering
behoeft?

Nulmeting integer handelen woningcorporaties 2009 - Raad van Commissarissen

52

Centraal Fonds Volkshuisvesting

Ja / Nee

Pagina 2

C

Personeelsbeleid
1 Wordt vóór het aanstellen van een bestuurslid een referentiecheck en/of
antecendentenonderzoek uitgevoerd?
2 Is er binnen de RvC en remuneratiecommissie ingesteld, of zijn er expliciete
taken rond het bezoldigingsbeleid en voorstellen met betrekking tot de uitvoering
van de verantwoording van dat beleid bij enkele leden van de RvC
ondergebracht?

Ja / Nee

Ja / Nee

3 Heeft de RvC maatregelen getroffen op grond waarvan kan worden vastgesteld
of het bezoldigingsbeleid ten aanzien van bestuursleden wordt nageleefd?

Ja / Nee

4 Zijn er transactielimieten ingesteld voor het bestuur?

Ja / Nee

5 Heeft de RvC zich laten informeren over een door het bestuur vastgestelde
mandaatregeling?

Ja / Nee

6 Worden onkostendeclaraties periodiek ter goedkeuring voorgelegd aan de RvC?

Ja / Nee

7 Zijn er de afgelopen twee jaar kritische vragen over integer handelen door de
RvC gesteld aan het bestuur?

Ja / Nee

8 Indien er personeelsbeleid is omtrent integer handelen: Hoe beoordeelt u de
kwaliteit van het personeelsbeleid omtrent integer handelen op een schaal van
1 – 5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is goed, 5 is zeer
goed )?
9 Bent u van mening dat het personeelsbeleid omtrent integer handelen
verbetering behoeft?
D

Ja / Nee

Communicatie en bewustwordingsactiviteiten
1 Indien er bewustwordingsactiviteiten rond integer handelen plaatsvinden voor het
personeel: Hoe beoordeelt u de kwaliteit van de bewustwordingsactiviteiten
omtrent integer handelen op een schaal van 1 – 5 (1 is zeer slecht, 2 is
onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is goed, 5 is zeer goed)?
2 Bent u van mening dat de activiteiten rond de bewustwording omtrent integer
handelen verbetering behoeven?

E

Ja / Nee

Vangnet voor dilemma’s en incidenten
1 Indien er sprake is van een procedure/protocol voor de afwikkeling van
schendingen/meldingen omtrent integer handelen, is dan:
a. De handelwijzen van de RvC naar de mening van de RvC afdoende geregeld
in het protocol/de procedure?
b. De betrokkenheid van de RvC geregeld in het protocol in het geval dat
directie/bestuur/MTleden onderwerp zijn van een melding van
schending/inbreuk omtrent integer handelen?
2 Wordt de RvC geïnformeerd over de afhandeling van meldingen van (mogelijke)
inbreuken omtrent integer handelen?

Ja / Nee / N.v.t.
Ja / Nee / N.v.t.

Ja / Nee

3 Hoe beoordeelt u de adequaatheid van het vangnet voor meldingen rond
mogelijke inbreuken op integer handelen op een schaal van 1 – 5 (1 is zeer
slecht, 2 is onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is goed, 5 is zeer goed)?
4 Bent u van mening dat het vangnet voor meldingen rond mogelijke inbreuken op
integer handelen verbetering behoeft?
F

Ja / Nee / N.v.t.

Interne controlemaatregelen
1 Worden de resultaten van de interne controlemaatregelen en audits op het
gebied van integer handelen besproken met de RvC?
2 Indien de interne controlemaatregelen en audits leiden tot aanbevelingen om het
beleid omtrent integer handelen aan te passen, laat u zich dan informeren over
het opvolgen van deze aanbevelingen?

Ja / Nee / N.v.t.

Ja / Nee / N.v.t.

3 Hoe beoordeelt u de adequaatheid van de interne controlemaatregelen omtrent
integer handelen op een schaal van 1 – 5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is
voldoende, 4 is goed, 5 is zeer goed)?
4 Bent u van mening dat de interne controlemaatregelen omtrent integer handelen
verbetering behoeven?

Nulmeting integer handelen woningcorporaties 2009 - Raad van Commissarissen
Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

Ja / Nee

Pagina 3

53

G

Accountantscontrole
1 Heeft de accountant expliciet opdracht van de RvC om aandacht te besteden
aan de naleving van het beleid omtrent integer handelen?

Ja / Nee

2 Worden de bevindingen van de accountant omtrent integer handelen besproken
met de RvC?

Ja / Nee

3 Hoe lang werkt u met de huidige accountant (persoon)?

JAAR

4 Hoe beoordeelt u de rol van de accountant omtrent de bevordering van integer
handelen op een schaal van 1-5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is
voldoende, 4 is goed, 5 is zeer goed)?
H

Verantwoording, monitoring en evaluatie van het beleid omtrent integer handelen
1 Maakt informatie op het terrein van integer handelen onderdeel uit van de
reguliere informatie aan de RvC?

Ja / Nee

2 Indien het beleid omtrent het integer handelen wordt geëvalueerd, wordt de
evaluatie dan besproken met de RvC?

Ja / Nee / N.v.t.

3 Maakt het onderwerp ‘integer handelen’ deel uit van de externe verantwoording
van de RvC?

Ja / Nee

4 Wordt de hoogte van het bedrag tot waar het bestuur handelingsbevoegd is
zonder toestemming van de RvC, vanuit risico-oogpunt periodiek door de RvC
geëvalueerd?

Ja / Nee

5 Hoe beoordeelt u de adequaatheid van de interne verantwoording omtrent
integer handelen op een schaal van 1 – 5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is
voldoende, 4 is goed, 5 is zeer goed)?
6 Bent u van mening dat de interne verantwoording omtrent integer handelen
verbetering behoeft?

Ja / Nee

7 Hoe beoordeelt u de adequaatheid van de externe verantwoording omtrent
integer handelen op een schaal van 1 – 5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is
voldoende, 4 is goed, 5 is zeer goed)?
8 Bent u van mening dat de externe verantwoording omtrent integer handelen
verbetering behoeft?

Ja / Nee

9 Hoe beoordeelt u de kwaliteit van de interne evaluatie omtrent integer handelen
op een schaal van 1 – 5 (1 is zeer slecht, 2 is onvoldoende, 3 is voldoende, 4 is
goed, 5 is zeer goed)?
10 Bent u van mening dat de interne evaluatie omtrent integer handelen verbetering
behoeft?

54

Ja / Nee

Centraal Fonds Volkshuisvesting

Nulmeting integer handelen woningcorporaties 2009 - Raad van Commissarissen

Pagina 4

I

Slotvragen
1 In de onderdelen A t/m H zijn vanuit verschillende invalshoeken vragen gesteld
op het gebied van het toezicht op integer handelen. Indien in de huidige situatie
nog sprake is van andere toezichtactiviteiten en/of maatregelen op het gebied
van integer handelen, wilt u dat dan onderstaand aangeven?

2 Indien dit het geval is, wilt u dan hieronder aangeven wat de voorgenomen
activiteiten zijn om effectiever toezicht op en monitoring van het beleid op het
gebied van integer handelen van uw corporatie te kunnen houden?

3 Indien u dat nodig vindt, wat adviseert u het bestuur van uw corporatie om
effectiever toezicht te kunnen houden op de werkorganisatie op het gebied van
integer handelen?

4 De minister ziet een rol weggelegd voor het Centraal Fonds op het gebied van
toezicht op integer handelen van een woningcorporatie, welk advies zou u het
Centraal Fonds in dat kader eventueel geven?

55

Borging waarden woningcorporaties - Nulmeting integriteitsbeleid

Nulmeting integer handelen woningcorporaties 2009 - Raad van Commissarissen

Pagina 5

Dit is een uitgave van het Centraal Fonds Volkshuisvesting
SCS-COC-00852

Samenstelling, eindredactie en uitvoering Centraal Fonds Volkshuisvesting
Druk Graficiënt Printmedia, Laren
Papier binnenwerk Biotop 100 grs/m 2, papier omslag Biotop 250 grs/m 2
56

Centraal Fonds Volkshuisvesting