Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2022–2023

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3175
Vragen van het lid Futselaar (SP) aan de Ministers van Defensie en van
Buitenlandse Zaken over laten doen van onderzoek door externe bureaus,
denktanks of lobbyclubs (ingezonden 7 juni 2023).
Antwoord van Minister Ollongren (Defensie) mede namens de Minister van
Buitenlandse Zaken (ontvangen 6 juli 2023).
Vraag 1
Deelt u de conclusie van de universiteit van Pennsylvania dat transparantie
het kenmerk van een onafhankelijke denktank is? Zo nee, waarom niet en wat
is dan uw definitie van een onafhankelijke denktank en wat is daarbij de
grens met een (politieke) lobbyorganisatie? Zo ja, op welke wijze eist u
transparantie van de expertbureaus of denktanks waaraan u betaalde
opdrachten geeft? Kunt u dat toelichten?1
Antwoord 1
Het Ministerie van Buitenlandse Zaken en het Ministerie van Defensie zijn niet
bekend met dit specifieke onderzoek van de universiteit van Pennsylvania en
de daaruit voortgekomen genoemde conclusie, maar delen de mening dat
transparantie van belang is voor het goed functioneren van een denktank.
Voor ons is een denktank een instituut dat onafhankelijk, beleidsrelevant
onderzoek verricht gebaseerd op gespecialiseerde kennis. Een lobbyorganisatie heeft als primair doel politieke besluitvorming en wetgeving te beïnvloeden.
BZ en Defensie maken gebruik van de kennis van denktanks om vraagstukken
op het terrein van buitenlands beleid en internationale veiligheid onafhankelijk te beantwoorden. Onafhankelijkheid van onderzoeksopdrachten die bij
denktanks worden uitgezet is een belangrijk uitgangspunt. Van denktanks
wordt transparantie verwacht over de wijze waarop conclusies en aanbevelingen tot stand zijn gekomen.

1

ah-tk-20222023-3175
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2023

de Volkskrant, 27 mei 2023, «De denktank van Rob de Wijk heeft een heldere visie op de wereld,
maar is er ook transparantie in eigen huis?».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

1

Vraag 2
Is het juist dat vanwege de klantrelatie geen totale lijst van opdrachtgevers
met denktanks of expertbureaus bestaat? Of bestaat zo’n lijst wel en wordt
deze niet bekendgemaakt? Zo ja, waarom?2
Antwoord 2
Voor vragen over de klantrelatie van de denktanks met betrekking tot hun
overige opdrachtgevers verwijzen wij naar de denktanks zelf. Clingendael en
HCSS vermelden in hun rapporten voor Defensie en BZ wanneer deze
opdrachtgever zijn geweest. Vanuit BZ en Defensie onderschrijven wij dat de
denktanks op al hun onderzoeksopdrachten vermelden.
Vraag 3
Is het juist dat u een raamovereenkomst heeft met het HCSS voor 800.000
euro per jaar? Zo nee, wat zijn dan de feiten?3
Antwoord 3
Nee. Er is een raamovereenkomst voor beleidsondersteunend onderzoek,
«PROGRESS» (2020–2023) tussen BZ en Clingendael. Hier maken ook
Defensie en HCSS onderdeel van uit. Zowel BZ als Defensie besteden binnen
deze raamovereenkomst ieder 1 miljoen euro inclusief BTW per jaar. Dit komt
voor circa 60–40% bij respectievelijk Clingendael en HCSS terecht. Deze
raamovereenkomst is openbaar gemaakt in het Woo-besluit BS2023015382 en
is te vinden via open.overheid.nl.
Vraag 4
Op welke begrotingspost zijn deze uitgaven terug te vinden?
Antwoord 4
De uitgaven van BZ aan PROGRESS verlopen via begrotingspost artikel 4.4.
Consulaire dienstverlening en uitdragen Nederlandse waarden (Hoofdstuk 5
Buitenlandse Zaken). De uitgaven van Defensie aan PROGRESS verlopen via
Hoofdstuk 10, Artikel 9 Algemeen (Programma-uitgaven, Opdrachten).
Vraag 5
Wat is het kenmerk van zo’n raamovereenkomst? Waarin verschillen de
werkzaamheden in het kader van een raamovereenkomst van losse opdrachten?
Antwoord 5
Een raamovereenkomst biedt de mogelijkheid om meerjarig met de denktanks samen te werken op een reeks vaste onderwerpen. Dit zijn onderwerpen waarvoor meerjarige kennisbehoeftes bij de departementen zijn, waarop
de denktanks kunnen anticiperen en plannen. Daarbij hoeft niet voor iedere
onderzoeksvraag binnen deze onderwerpen een separate aanbestedingsprocedure gestart te worden. Losse opdrachten betreffen kennisbehoeftes op een
specifiek domein.
Vraag 6
Voor welke periode is de raamovereenkomst afgesloten? Op basis van welke
argumenten wordt zo’n raamovereenkomst verlengd?
Antwoord 6
De huidige PROGRESS (2.0) raamovereenkomst loopt van 2020–2023 met
éénmaal een verlengingsoptie van maximaal twaalf maanden. BZ en Defensie
bezien hoe zij hierna in hun kennisbehoeften gaan voorzien.

2

de Volkskrant, 27 mei 2023, «De denktank van Rob de Wijk heeft een heldere visie op de wereld,
maar is er ook transparantie in eigen huis?».
3
de Volkskrant, 27 mei 2023, «De denktank van Rob de Wijk heeft een heldere visie op de wereld,
maar is er ook transparantie in eigen huis?».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

2

Vraag 7
Deelt u de analyse dat het HCSS veel krijgsmachtonderdelen als opdrachtgever heeft? Deelt u de kritiek dat dat ingegeven is door de noodzaak tot
continuïteit van de werkzaamheden van het HCSS? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 7
Defensie zet onderzoeksopdrachten uit bij HCSS afhankelijk van haar
kennisbehoefte. Defensieonderdelen hebben een eigen domein-gerelateerde,
specifieke kennisbehoefte die zij kunnen laten onderzoeken. Op dit moment
lopen er naast PROGRESS opdrachten vanuit het Directoraat-Generaal Beleid,
de landmacht en de marine. Deze gecoördineerde opdrachten zijn ingegeven
door de kennisbehoefte van Defensie en niet ingegeven door de noodzaak tot
continuïteit van de werkzaamheden van HCSS. HCSS en Clingendael geven
invulling aan de gecoördineerde kennisbehoefte van Defensie met hun
specifieke politiek-strategische en militaire kennis. Met die expertise voeren
zij onafhankelijk onderzoek uit.
Vraag 8
Voor welke opdrachtgevers die onderdeel zijn van de Ministeries van
Defensie en Buitenlandse Zaken worden de losse opdrachten van het HCSS
uitgevoerd?
Antwoord 8
In antwoord op de Kamervragen van lid Van Houwelingen (FvD) van 30 mei
jl. over HCSS (kenmerk 2023Z09524) zijn de opdrachten van Defensie aan
HCSS aan uw Kamer uiteengezet.
In antwoord op Kamervragen van lid Van Houwelingen aan de Minister van
Buitenlandse Zaken (kenmerk 2023Z0952) zijn de kleinschalige opdrachten die
vanuit Buitenlandse Zaken sinds 2020 zijn uitgezet bij HCSS geïnventariseerd
en het financiële totaaloverzicht per jaar is gedeeld. Hieronder bevinden zich
geen onderzoeksopdrachten.
Vraag 9
Heeft u andere raamovereenkomsten met andere expertbureaus of denktanks? Kunt u een overzicht geven met wie dat is?
Antwoord 9
Er zijn op dit moment geen raamovereenkomsten met denktanks behalve
HCSS en Clingendael vanuit Defensie. BZ heeft naast PROGRESS een aantal
andere raamovereenkomsten met Clingendael die zich echter uitsluitend op
training richten, niet op onderzoek.
Vraag 10
Is het juist dat krijgsmachtonderdelen als de Kustwacht en de Koninklijke
Marine een bedrijf als het HCSS hebben ingehuurd om zaken «bovenaan de
politieke agenda» te krijgen? Zo ja, hoe vaak?
Antwoord 10
Nee. HCSS voert onafhankelijk onderzoek uit voor verschillende Defensieonderdelen. Het doel hiervan is om kennis op te bouwen t.b.v. Defensie
vraagstukken en om Defensie te ondersteunen in beleidsvorming, besluitvorming en/of kennisontwikkeling. Het onderzoek dat denktanks uitvoeren voor
Defensie wordt openbaar gemaakt en draagt daarmee bij aan een breder
kennisniveau. Het kan daardoor ook onderdeel gaan uitmaken van het
maatschappelijk debat.
Vraag 11
Hoe vaak maken de Ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie precies
gebruik van commerciële bureaus voor beïnvloeding van de publieke opinie
en het debat? Kunt u dat toelichten?
Antwoord 11
De Ministeries van BZ en Defensie maken geen gebruik van commerciële
bureaus voor beïnvloeding van de publieke opinie of het debat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

3

Vraag 12
Deelt u de opvatting dat, indien er binnen een ministerie de behoefte is iets
hoger op de politieke agenda te krijgen, de geëigende route daarbij is via de
Minister de Kamer te informeren, en niet via derden?
Antwoord 12
Ja.
Vraag 13
Deelt u de opvatting dat het, indien (een onderdeel van) Defensie of een
ander ministerie een bedrijf betaalt voor het beïnvloeden van de publieke
opinie, altijd volstrekt helder moet zijn in uitingen van dit bedrijf dat het
ministerie opdrachtgever is?
Antwoord 13
BZ en Defensie betalen geen bedrijven voor het beïnvloeden van de publieke
opinie. Onderzoeksproducten die opgeleverd worden door denktanks in
opdracht van BZ en Defensie vermelden dat zij opdrachtgever zijn geweest.
Dit past zowel bij het streven van de ministeries naar transparantie als bij de
werkwijze van de denktanks.
Vraag 14
Geeft u losse opdrachten aan andere expertbureaus of denktanks? Zo ja, aan
wie?
Antwoord 14
Defensie heeft op dit moment geen onderzoeksopdrachten uitgezet bij andere
denktanks dan HCSS en Clingendael.
Buitenlandse Zaken werkt met verschillende kennispartners samen. Deze
worden onder andere betrokken bij het uitvoeren van programma evaluaties,
worden ingezet door posten of directies voor kennisversterking of voor het
uitvoeren van trainingen. Voor een overzicht van de kennispartners van het
Ministerie van Buitenlandse Zaken, zie «Inventarisatie en appreciatie van het
BZ onderzoeksbeleid» (Kwink, 2018). Momenteel wordt een update van dit
onderzoek uitgevoerd.
Vraag 15
Bent u bereid een verplicht transparantieregister in te stellen waarvoor
academische instellingen, denktanks en lobbyorganisaties zich moeten
inschrijven als voorwaarde om voor opdrachten van de overheid in aanmerking te komen? Zo ja, wanneer stelt u zo’n register in? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 15
Dat is niet aan de orde. Volgens de wettelijke kaders, waaronder de Wet Open
Overheid, wordt openheid van de overheid verwacht. Ook is de overheid
vanuit het aanbestedingsrecht gehouden aan – onder meer – het transparantiebeginsel.
Zoals eerder aan uw Kamer gemeld zet het kabinet de komende tijd met een
aantal maatregelen in op meer transparantie (Kamerstuk 36 101-16). De
Minister van BZK zal het effect van deze maatregelen evalueren en uw Kamer
daarover nader informeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

4