PCD Pilot Annex 1: Landenbijlage Bangladesh

1. Ontwikkeling in Bangladesh
1.1 Het algemene beeld

Bangladesh is volgens de VN-classificatie een Minst Ontwikkeld Land (MOL) met een inkomen van
US$ 735 per capita in 2011. In de Human Development Index van UNDP, die 187 landen vergelijkt
op een scala van ontwikkelingsindicatoren, staat Bangladesh op plaats 146 met een gemiddelde
levensverwachting van 69 jaar in 2011. Ondanks grote natuurrampen, substantiële ontwikkelingsachterstanden en ineffectief overheidsbeleid op vele terreinen heeft Bangladesh het BNP en het BNP per capita
de laatste 2 decennia gestaag zien toenemen. Sinds 1990
maakt het land jaarlijks een positieve groei door met een
groeivoet die varieerde tussen de 4 en 7%. Dit ging
samen met een relatief lage inflatie, een stabiele nationale schuld en redelijk stabiele rentetarieven en wisselkoers. Bangladesh stelt zich ten doel om in 2021 de
status van MOL ontgroeid te zijn en een Lower Middle
Income Country (LMIC) te worden. Daarvoor is een
grotere integratie in de wereldeconomie nodig via o.a.
meer internationale handel en directe investeringen die
vergezeld moeten gaan van substantiële investeringen in mensen, instituties en infrastructuur en
verbeteringen in goed bestuur en het ondernemingsklimaat.

1.2 Armoedevermindering en ongelijkheid

De voordelen van economische groei zijn niet de gehele bevolking ten goede gekomen. Armoede
en uitsluiting in Bangladesh vormen anno 2013 nog steeds een groot probleem. Het percentage
van de bevolking onder de internationale absolute armoedegrens (minder dan US$1,25 per dag in
lokale koopkracht) bedraagt volgens UNDP in 2011 49,6%; 81,3% van de bevolking moet het
doen met minder dan US$ 2 per dag (zie voor meer kerngegevens paragraaf 1.1 in annex 3).
Algemene vermindering van armoede en honger gaan samen met stijgende regionale en sociale
ongelijkheden en stugge handhaving van groepen in extreme armoede. In tegenstelling tot Ghana
is de inkomensongelijkheid over de jaren wel afgenomen. De Palma ratio (het aandeel van de top
10% van de bevolking in het Bruto Nationaal Inkomen gedeeld door het aandeel van de onderste
40%) daalde van 1,27 in 1990 naar 1,08 in 2010.
De Millenniumdoelen (MDG’s) liggen gedeeltelijk binnen bereik. Volgens het 2011 MDG voortgangsrapport ligt Bangladesh met 19 van de 52 MDG doelen op schema: 14 doelen vergen nog
speciale inspanning om gehaald te kunnen worden in 2015. Er is sprake van significante voortgang
op MDG 1 (halvering extreme armoede en honger t.o.v. 1990) dat waarschijnlijk wordt behaald.
Voor MDG 2 (universeel basisonderwijs) zijn additionele inspanningen nodig om het analfabetisme
onder volwassenen en het uitval in het onderwijs beter aan te pakken. MDG 3 (gender gelijkheid)
ligt op schema, MDG-4 laat grote voortgang zien in terugdringing van kindersterfte en ligt voor op
schema en MDG 5 (gezondheid van zwangere moeders) wordt gehaald. MDG 6 (bestrijding AIDS
e.a.) en 7 (duurzaamheid en sanitatie) zullen waarschijnlijk slechts gedeeltelijk worden behaald.
MDG 6 laat beperkte voortgang zien. Bij MDG 7 is significante toename van het aantal mensen dat
toegang heeft tot veilig drinkwater en sanitatie behalve op grote delen van het platteland. Het
beheer van wetlands en biodiversiteit blijft echter een grote uitdaging.
Ook de toekomstige uitdagingen voor Bangladesh zijn niet gering. Hoewel het aantal kinderen per
vrouw sterk afneemt, groeit de bevolking nog behoorlijk. Een groot deel van de beroepsbevolking
werkt in de landbouw en informele sector waar zich erbarmelijke werkomstandigheden voordoen.
Voor sommigen zijn de arbeidsomstandigheden sinds de herziening van de Arbeidswet in 2006
verbeterd, bijvoorbeeld in de op export gerichte textielsector. Daar doen zich echter nog wel
grootschalige arbeidsongevallen voor. Bangladesh is het goedkope naaiatelier van de wereld. Als
ILO-lid heeft het de ILO-normen in wetgeving vastgelegd. Dit heeft nog niet geleid tot substantiële
verbeteringen in de weerbarstige praktijk vanwege ontbrekende effectieve controle, corruptie en
sterke prijsconcurrentie. Een door Nederland gelanceerd internationaal initiatief probeert samen
met de Bengaalse overheid en de internationale textiel- en kledingsector hierin verbetering aan te

1

Annex 1: Landenbijlage Bangladesh

brengen. De gevolgen van mondiale klimaatverandering voor kwetsbare, laaggelegen kustgebieden in de delta stellen Bangladesh voor bijzondere uitdagingen.

2. De economie van Bangladesh
De economie van Bangladesh wordt al lange tijd gedomineerd door de dienstensector getuige
diens aandeel van 53% in het BNP in 2011, in vergelijking
met de percentages van 29% voor de industriesector en
18% voor de landbouwsector. Niettemin werkt 45% van de
beroepsvolking nog steeds in de landbouwsector terwijl de
industriesector en de dienstensector 30% respectievelijk
25% voor hun rekening nemen. Verhoging van de lage
productiviteit in de arbeidsintensieve landbouwsector vergt
grote inspanning in een land dat kwetsbaar is voor natuurrampen. De industriesector is erg afhankelijk van de
arbeidsintensieve productie en export van textiel en
kleding en enkele inefficiënte staatsbedrijven. Het land
heeft een chronisch tekort op de goederenbalans omdat de
meeste essentiële goederen inclusief brandstoffen moeten
worden ingevoerd. De dienstensector zal naar verwachting
blijven groeien als gevolg van overheidsinspanningen om
de handel in diensten te intensiveren en te liberaliseren,
o.a. in de sectoren financiële diensten, basistelecommunicatie en transport. Bangladesh blijft niettemin een grote
netto-importeur van diensten (zie de grafiek). De export
van diensten is nog relatief gering in omvang ondanks de omvangrijke export van arbeidsmigranten. Bangladesh is het klassieke voorbeeld waar tijdelijke arbeidsmigranten en hun overmakingen zeer positieve effecten hebben gehad op de beschikbaarheid van schaarse buitenlandse
valuta, de verbetering van de handelsbalans, de financiering van invoer, economische groei,
werkgelegenheid en armoedevermindering. De langere termijn groeivooruitzichten voor Bangladesh zijn goed op basis van inherente voordelen zoals een ondernemend bedrijfsleven en
goedkope arbeid t.o.v. naaste concurrenten. Gelijktijdig zijn zowel de kledingsector als de
overmakingen van arbeidsmigranten gevoelig voor externe schokken.

3. Integratie in de wereldeconomie en handel
3.1 Integratie in de wereldeconomie, export en preferentiële handel

Bangladesh is nog maar weinig geïntegreerd in de wereldeconomie getuige diens relatief lage omvang van de handel (de som van import en export van goederen én diensten). Gemeten als percentage van het BNP bedroeg de
handel in 2009 95% (zie tabel
2.2.3 in annex 3). De EU vormt
de belangrijkste exportpartner
(48% in 2011) voor Bangladesh
met Nederland op de negende
positie. Als importpartner bekleedt de EU de vijfde positie (6%
in 2011). Tabellen 2.1.4 en 2.2.2
in annex 3 geven een overzicht
van de belangrijkste export- en
importpartners. Dit betreft zowel
de waarde, de diversificatie van
het exportpakket van industrieen landbouwproducten als het
tariefvrije deel van de export naar
deze markten. Bangladesh profi2

Annex 1: Landenbijlage Bangladesh

teert substantieel van de 100% tariefvrije toegang voor zijn exportproducten in de EU. Deze
behandeling door de EU is zeer voordelig vergeleken met de veel minder gunstige toegang tot de
markten van andere belangrijke handelspartners (VS, China, Japan, India en Afrika). De EU en de
VS behandelen landbouwproducten uit Bangladesh vergelijkbaar goed maar textiel- en kledingproducten uit Bangladesh krijgen een duidelijk slechtere behandeling in de VS. Bangladesh betaalt
sinds lange tijd voor vrijwel alle textiel- en kledingproducten het hoge Most Favoured Nation
(MFN) tarief in de VS dat varieert van 7 tot 20%. De tariefvrije export van textiel en kleding naar
de EU heeft Bangladesh in staat gesteld om belangrijke stappen te zetten op weg naar een
arbeidsintensieve industrialisatie van zijn economie en een leidende positie op te bouwen op de
wereldmarkt voor textiel en kleding. Dat heeft een zeer positief effect gehad op de economische
verzelfstandiging van vrouwen en meisjes. De lonen in deze sector blijven laag vergeleken met
andere landen maar niet in vergelijking met andere binnenlandse sectoren in Bangladesh. Het
overgrote deel van de arbeidsbevolking werkt nog steeds in de toeleverende, informele sector
voor de textiel- en kledingsector en andere binnenlandse sectoren waar zich vaak erbarmelijke
werkomstandigheden en ongevallen voordoen.
Tabel 2.2.8 en 2.2.9 in annex 3 geven een goed beeld van de tarieven voor de belangrijkste
exportproducten van Bangladesh in de drie belangrijkste exportmarkten per product en het
tariefvrije aandeel van de export naar die markten (in percentages van zowel de exportwaarde als
het totale aantal tarieflijnen). De samenstelling van het exportpakket van Bangladesh naar de EU
en de wereldmarkt blijft zeer eenzijdig. Voor Bangladesh is het voornamelijk gericht op uitbuiting
van het comparatieve voordeel in de textiel en kledingsector: 95% van de export naar de EU
bevindt zich in 11 productcategorieën op HS-2 niveau in die sector. Gebrek aan diversificatie geldt
ook voor de geografische spreiding van de export die logischerwijs sterk gericht is op benutting
van de handelspreferenties (zie de tabellen 2.1.4 en 2.2.5 in annex 3) en veel minder op handel
met de eigen regio (m.u.v. de beperkte export van landbouwproducten). De export van
Bangladesh is daarmee relatief kwetsbaar voor potentieel verlies van preferentiële handelsstatus
in ontwikkelde landen, i.h.b. de EU. De potentiële voordelen van de tariefvrije markttoegang onder
EBA worden door Bangladesh overigens niet volledig benut (zie tabel 2.2.10 in annex 3). In de EU
is de benuttingsgraad van de preferenties (take-up) circa 69% terwijl deze opvallend genoeg iets
hoger is in de VS met 73%. Daarbij moet worden aangetekend dat de VS veel beperktere
preferenties verstrekt omdat de textiel- en kledingsector daarvan vrijwel geheel is uitgesloten.
Administratieve belemmeringen en strikte regels van oorsprong (ondanks recente verruiming door
de EU) spelen daarbij een rol. De laatstgenoemde bepalen in een grote mate van detail of producten die mede zijn ontstaan uit lokale bewerking van ingevoerde grondstoffen en halffabricaten
kwalificeren voor een preferentiële tariefbehandeling als een product van oorsprong.

3.2 Het ondernemingsklimaat in en het handelsbeleid van Bangladesh

De echte obstakels voor volledige benutting van de handelspreferenties en exportgroei voor
Bangladesh zitten vooral in serieuze nationale beperkingen op het gebied van handelsfacilitatie bij
het passeren van de grens, aanbodcapaciteit, productkwaliteit, (handels)financiering en goed
(economisch) bestuur. Onvoldoende ondersteunend overheidsbeleid en gebrekkige toegang tot
zachte financiering om productieprocessen aan te passen aan door overheden voorgeschreven
normen of door particuliere afnemers geëiste technische en (phyto) sanitaire standaarden spelen
exporteurs in beide landen parten, zij het relatief meer in Bangladesh dan in Ghana. Exporteurs,
vooral MKB-bedrijven buiten de textiel- en kledingsector, hebben vaak grote moeite met te
kunnen voldoen aan deze non-tarifaire belemmeringen. Deze doen zich voor in de vorm van
strenge technische en gezondheidsstandaarden van importerende bedrijven en/of (verplichte)
overheidsnormen in OESO-exportmarkten op het gebied van consumentenveiligheid, gezondheid
en milieu.
Bangladesh werkt sinds de jaren ’90 aan een stapsgewijze liberalisatie en integratie van de economie in de wereldeconomie. Het land is economisch gezien een paradox: ondanks de politieke
instabiliteit, gebrekkige infrastructuur, corruptie, inadequate energie-netwerken en trage invoering
van economische hervormingsmaatregelen heeft het een gestage groei van zijn BNP en export
laten zien. Pas de laatste jaren lijkt Bangladesh niet volledig immuun voor de gevolgen van de
mondiale recessie en doet zich een vertraging voor in de exportgroei. Volgens sommige experts
zou het land een veel hoger groeipotentieel kunnen hebben bij een strakkere aanpak van deze
obstakels. Het institutionele raamwerk voor interne marktwerking en mededinging is echter zwak
3

Annex 1: Landenbijlage Bangladesh

ontwikkeld en uit zich o.a. in een ongelijke, arbitraire toepassing van de regels. Dit vormt een
serieus obstakel voor een structurele transformatie van de economie. Op de Doing Business index
van de Wereld Bank laat Bangladesh zelfs een relatieve achteruitgang zien: van plaats 107 in
2008 naar plaats 139 in 2012 (zie verder tabel 2.6 in annex 3).
Het eigen handelsbeleid van Bangladesh vormt een beperkende factor in de structurele transformatie van de economie en het effectief kunnen deelnemen aan onderdelen van en taken in
mondiale toegevoegde waardeketens door lokale bedrijven. Daarvoor is ook toegang nodig tot
concurrerend geprijsde halffabricaten en kapitaalgoederen, technologie, een efficiënte dienstensector, internationale distributienetwerken en handelsfacilitatie (o.a. efficiënte douaneprocedures,
korte wachttijden, geen corruptie, etc.) aan de grens. Handelsliberalisatie en exportpromotie
maken weliswaar sinds de jaren 90 deel uit van het beleid maar op het eerste beleidsterrein heeft
Bangladesh nog een lange weg te gaan. Alle handelspolitieke beperkingen die Bangladesh oplegt
aan zijn totale invoerpakket in de vorm van toegepaste tarieven, preferenties en non-tarifaire
belemmeringen, komen uit op een samengesteld invoertarief van 20,1% in 2009 (43,6% voor
landbouwproducten en 13,7% voor industrieproducten; zie tabel 2.2.4 in annex 3).
Het meerjarenplan Export en Import Policy heeft de laatste jaren geen grote veranderingen
ondergaan. De overheid ontwikkelt wel diverse beleidsinstrumenten om de export-oriëntatie van
industriesectoren anders de textiel- en kleding te stimuleren. Ook zijn de toegepaste invoertarieven verlaagd en zijn andere financiële maatregelen genomen om de export te faciliteren. Het
hoogste tarief bedraagt nu 25%, terwijl tien jaar geleden nog piekpercentages tot 300% voorkwamen. Men maakt minder gebruik van export bans om de voorziening van de interne markt te
regelen. De handelsliberalisering heeft geleid tot substantiële groei in exportgerichte sectoren
zoals de kledingindustrie. Exportmogelijkheden in de dienstensector en landbouw zijn vooralsnog
onderbenut gebleven. Daarnaast zijn zwakkere lokale industriële bedrijven failliet gegaan door de
toenemende internationale concurrentie. Door verruiming van de oorsprongsregels onder het
Algemeen Preferentieel Stelsel (APS) van de EU zijn lokale naaiateliers meer gebruik gaan maken
van (goedkopere) ingevoerde katoenweefsels uit China. Dit heeft geleid tot problemen voor en
faillissementen van kapitaalintensieve weverijen maar de arbeidsintensieve productie van
kledingproducten waar het comparatieve voordeel van Bangladesh ligt, laat een opleving zien.
Volgens sommige analisten heeft de nationale markt onvoldoende aandacht gekregen in de
Sector
Interne
verkoop Export
als
% Import
eind- Import van input ontwikkelingsstrategie
van
de
als
%
totale totale productie
producten als % als
%
totale
productie
van aanvoer
kosten
overheid (zie bijgaande tabel over de
import- en exportoriëntatie van
Landbouw
97,7
2,3
0,0
6,5
economische sectoren). Een aantal
Industrie
80,9
19,1
0,5
54,1
studies claimt dat mede hierdoor het
Diensten
98,1
1,9
0,2
35,6
netto-effect van handelsliberalisatie
Totalen
91,3
8,7
0,3
37,2
op armoedevermindering in Bangladesh beperkt is geweest, ondanks een duidelijk positief effect op de werkgelegenheid in sommige
sectoren1. Een goed samenhangend plan voor het handelsbeleid ontbreekt vooralsnog in Bangladesh. Een veel gehoorde klacht is het gebrek aan samenhang tussen het nationale economische
beleid en het handelsbeleid van het Ministry of Commerce en het beleid t.a.v. tarieven en
belastingprikkels van het Ministry of Finance. Bangladesh is thans bezig met een nieuw vijfjaren
masterplan voor het handelsbeleid. Daarin worden
twee grote uitdagingen geïdentificeerd: meer focus in
de exportpromotie en verbreding van het exportpakket.

3.3 Economische diplomatie

Bangladesh heeft een overschot op de bilaterale goederenbalans met de EU. Dat geldt ook voor Nederland
(zie verder tabel 2.1.2 in annex 3). Evenals Nederland
zijn meer EU-lidstaten op het moment actief de exportmogelijkheden naar Bangladesh aan het verkennen.
Hierbij wordt in meer of mindere mate ODA ingezet
1

Centre for Policy Dialogue Bangladesh; Working Paper 99; Framework for the proposed comprehensive trade policy for
Bangladesh.

4

Annex 1: Landenbijlage Bangladesh

voor ‘matchmaking’ en als bedrijfsleveninstrument. Het succes van de matchmaking is wisselend.
De afdeling van de Kamer van Koophandel die de Nederlands-Bengaalse relaties regelt2, is van
mening dat Bangladesh nog te weinig wordt gezien als volwaardige zakenpartner. Internationale
bedrijven zien slechts mogelijkheden om een deel van hun bedrijf te verplaatsen naar Bangladesh
voor exportgerichte productie zonder de lokale markt of het lokale bedrijfsleven in hun strategie te
betrekken. Hierdoor ontstaan vaak irrealistische verwachtingen en trekken multinationale bedrijven zich terug zodra omzetten en inkomsten tegenvallen.

4. Externe Financiële Stromen
4.1 Externe financieringsstromen en de rol van ODA

De samenstelling van de externe financieringsstromen is voor Bangladesh fundamenteel aan het
veranderen. Bij externe financiële stromen gaat het ontwikkelingslanden inclusief Bangladesh in
toenemende mate om de bevordering (op netto-basis)
van buitenlandse directe investeringen (FDI), private
kapitaalstromen en overmakingen van migranten. In
tegenstelling tot ODA hebben deze stromen ontwikkeling niet als primair doel maar gaat het vooral om
commerciële motieven of particuliere consumptie. Deze
stromen kunnen echter een belangrijke invloed hebben
op ontwikkeling en armoedevermindering in de partnerlanden en tevens worden beïnvloed (in zowel positieve
als negatieve zin) door het BCO-beleid van donorlanden. Bijgevoegde grafiek en tabel 2.6.1 in annex 3
geven een beeld van de ontwikkelingen in de omvang
en relatieve aandelen van deze externe financieringsstromen van Bangladesh. Daaruit blijkt dat de overmakingen van arbeidsmigranten voor Bangladesh de
belangrijkste externe financieringsbron zijn geworden (in 2010 bijna vier keer zo groot als FDI,
private kapitaalstromen en ODA gecombineerd). Wellicht is dit grote aandeel van overmakingen
uit nood geboren omdat Bangladesh nauwelijks toegang heeft tot
(schuldcreërende) private kapitaalstromen vanwege ontbrekende
internationale kredietwaardigheid en weinig FDI aantrekt.
Ondanks het dalende aandeel in de totale externe financiële
stromen maakt ODA nog steeds een significant deel uit van de
overheidsuitgaven en de netto-kapitaalsinvesteringen die van
belang zijn voor toekomstige groei. In 2010 waren de cijfers voor
Bangladesh 20% en 6% (zie de grafiek en tabel 2.7.1 in annex
3). Opvallend is het grote verschil in ontvangen netto-ODA
tussen beide landen als dat wordt uitgedrukt als een bedrag per
capita en wordt afgezet tegen het gemiddelde armoedeniveau van beide landen. Bangladesh
ontving in 2010 als MOL circa US$ 10 per capita terwijl Ghana als LMIC US$ 70 per capita kreeg.

4.2 Buitenlandse directe investeringen (FDI)

Een algemeen probleem bij cijfers over FDI en andere particuliere kapitaalstromen van en naar
ontwikkelingslanden is dat de gegevens uit de verschillende
databronnen niet goed op elkaar aansluiten c.q. onvolledig
Inward FDI Stock (€
Inward FDI stock (€
Year
billions) UNCTAD WIR
billions) IMF CDIS
zijn. OESO-statistieken vermelden data over reguliere FDI
exclusief Bijzondere Financiële Instellingen (BFI’s: zie voor 2010
4.54
4.64
de definitie tabel 2.7.6 in annex 3) terwijl het IMF cijfers 2009
3.66
3.69
verzamelt over FDI-stromen en -voorraden inclusief BFI’s. 2008
3.46
n/a
2007
2.99
n/a
De totale uitstaande FDI-voorraad in Bangladesh was
2.99
n/a
aanvankelijk groter in omvang dan die in Ghana maar is 2006
2005
2.95
n/a
sinds 2008 kleiner geworden. Het FDI-aandeel in zowel de
economie als de externe financieringsstromen van Bangladesh is echter vele malen kleiner dan in
2

Interview met Mr. Md. Imama Hossain, Hema Enterprises and Chamber of Commerce Bangladesh-Netherlands.

5

Annex 1: Landenbijlage Bangladesh

Ghana (zie tabel 2.7.3 in annex 3) vanwege de grotere omvang van de economie van Bangladesh.
Het land blijkt volgens cijfers van zowel UNCTAD als IMF een weinig aantrekkelijke
vestigingsplaats voor FDI te zijn, ondanks diens open vestigingsbeleid op papier (zie de beschrijving van het FDI-beleid in paragraaf 2.7.5 in annex 3). Het land kent geen juridische beperkingen
voor directe investeerders om 100% eigendom te hebben in enige sector. In sommige strategische
sectoren zoals havens, elektriciteitsproductie en –distributie en basistelecommunicatie doen zich in
de praktijk wel monopoloïde structuren met dominante overheidsbedrijven voor die FDI
belemmeren.

4.3 Nederlandse FDI in Bangladesh

Voor gegevens over FDI van Nederlandse multinationals levert de Nederlandse Bank (DNB) de
meest bruikbare cijfers, zij het dat hun gegevens over FDI-stromen naar Bangladesh minder
gedetailleerd zijn. Nederland heeft al vanaf 1994 een bilateraal verdrag met Bangladesh ter
vermijding van dubbele belastingen (zie
tabel 2.7.7 voor de niveaus van toegeDutch FDI in Bangladesh
2007 2008 2009 2010 2011
stane bronbelasting voor de verschillende
(millions EUR)
typen financiële stromen) en vanaf 1996
FDI excluding SPVs*
n.a.
n.a.
63
65
68
een bilateraal investeringsbeschermingsFDI through SPVs
n.a.
n.a.
51
49
61 verdrag (IBO). Dat laatste verdrag beTotal FDI in Bangladesh,
schermt directe investeerders tegen het
n.a.
57
114
114
129
including SPVs
politieke risico van onteigening en garandeert vrijheid van betalingen naar het buitenland. Nederlandse FDI in Bangladesh is volgens de
cijfers van de DNB zeer bescheiden. Eind 2011 bedroeg de Nederlandse FDI-voorraad € 129
miljoen waarvan € 68 direct uit Nederland afkomstig is en € 61 miljoen via Nederland verloopt in
de vorm van FDI van BFI’s die gebruik maken van het uitgebreide Nederlandse netwerk aan
bilaterale belastingverdragen. In het geval van Bangladesh doet dit verschijnsel zich slechts
marginaal voor (zie verder tabel 2.7.6 in annex 4).

5. Landbouw, Visserij en Voedselzekerheid
5.1 De landbouwsector en voedselzekerheid3

Bangladesh is sinds jaar en dag een netto-voedselimporterend ontwikkelingsland: industrie en
diensten vormen de belangrijkste sectoren van de economie. Op nationaal niveau is over een
langere periode de voedselproductie behoorlijk toegenomen, vooral van het basisvoedsel rijst. Een
beleidsmatige koppeling tussen handel en voedselzekerheid mist echter in het beleid van Bangladesh. Het overheidsbeleid is gericht op grotere
zelfvoorziening omdat invoer tijdens de mondiale
voedselcrisis van 2007-2008 onbetrouwbaar
bleek door de ingestelde exportbeperkingen van
grote rijst-exporterende landen. De nationale
productie is sinds de jaren ’70 verdrievoudigd.
Deze groei komt vooral op het conto van het op
grote schaal in gebruik nemen van irrigatiepompen waardoor grondwater kan worden benut
voor de verbouw van boro-rijst gedurende het
droge winterseizoen (zie de grafiek hiernaast). Hierdoor is Bangladesh bijna zelfvoorzienend in
rijst geworden. In 2010/11 heeft de overheid wederom rijst ingekocht op de internationale markt
om de sterk stijgende nationale rijstprijs niet verder op te drijven (zie tabel 3.5.1 in annex 3).
Het rijstaandeel in de totale voedselproductie in Bangladesh is de laatste tien jaar vrijwel onveranderd gebleven. Sommige andere voedselsectoren hebben een aanzienlijke groei doorgemaakt,
zoals de visteelt. De productie van andere tuinbouwproducten zoals peulvruchten is echter
afgenomen, waardoor de dominante positie van rijst in de landbouwsector onaangetast is
3

Alle cijfers in deze paragraaf zijn afkomstig uit: National Food Policy Plan of Action and Country Investment Plan. Monitoring
Rapport 2012. FPMU, Food Division, Ministry of Food and Disaster Management, Government of the People’s Republic of
Bangladesh, July 2012, Dhaka.

6

Annex 1: Landenbijlage Bangladesh

gebleven. Om de rijstproductie gelijke tred te laten houden met de bevolkingsgroei zijn blijvende
inspanningen nodig om de rijstproductie te intensiveren en te verduurzamen. Het gebruikelijke
beleid om stijgende productiekosten te beheersen door inputsubsidies aan boeren te verstrekken
en aankoopprijzen van rijst te garanderen, wordt steeds minder effectief. Het brengt te hoge
kosten met zich mee en ondermijnt de diversificatie van de landbouwproductie. Het naderen van
het zelfvoorzieningsniveau oefent neerwaartse druk op de nationale rijstprijs uit waardoor nog
meer subsidies voor rijstproductie worden verlangd. Om te grote prijsdaling op de nationale markt
te voorkomen worden soms rijstoverschotten uit de binnenlandse markt verwijderd en deels
uitgevoerd met dure exportsubsidies ten gunste van buitenlandse consumenten. Vanwege de
huidige teelintensiteit van het gemiddelde aantal gewassen per jaar en de beperkte mogelijkheden
om het reguliere landbouwareaal uit te breiden, wordt overwogen ongebruikt land in de kustgebieden in gebruik te nemen. Ongeveer 15% van dat land ligt braak of wordt niet gebruikt als
gevolg van verzilting en slechte drainage. Door beter waterbeheer en het telen van zoutbestendige
rijstvariëteiten kunnen deze gebieden bijdragen aan de productie van rijst en andere geschikte
gewassen, zoals watermeloen, sesam en lijnzaad Voor de productie, verwerking en distributie van
deze producten zijn grote infrastructurele investeringen vereist, zeker om ze klimaatbestendig te
maken en te beschermen tegen overstromingen. Een verschuiving in het overheidsbeleid van
productie-gekoppelde steun voor rijst naar andere producten kan diversificatie bevorderen maar
dit ligt politiek gevoelig. Tegelijkertijd blijft diversificatie in de landbouw noodzakelijk om
inkomens en werkgelegenheid te vergroten, de voedingspatronen van de bevolking te verbeteren
en de handelsbalans van het land te versterken.

19
90
19
91
19
92
19
93
19
94
19
95
19
96
19
98
19
99
20
00
20
01
20
02
20
03
20
04
20
05
20
07
20
09

Hoewel het percentage absolute armen in Bangladesh substantieel is gedaald, is dit niet terug te
zien in een verbetering van de voedingspatronen van arme mensen. Volgens het Ministry of Food
and Disaster Management was de dagelijkse opname
80
van calorieën in 2007-9 bij 25,8% van de bevolking
70
onder het minimaal vereiste niveau. In 2010/11 had
60
50
36% van de kinderen tussen 0 en 59 maanden een
40
te laag gewicht en was 41% van dezelfde leeftijds30
groep te klein voor de leeftijd (zie bijstaande gra20
10
fiek). De internationale dimensie rond voedselzeker0
heid in Bangladesh is echter niet bijzonder groot,
afgezien van de grote gevoeligheid voor prijsschomStunting
Underweight
melingen van de belangrijkste voedselgewassen die
moeten worden ingevoerd. De belangrijkste voedselimporten zijn suiker, rijst, tarwe (meel),
vetten & oliën, linzen, en groente en fruit waarin de EU of EU-beleid een onbelangrijke rol speelt.
Daarnaast is de teruglopende aanvoer van oppervlaktewater vanuit India voor Bangladesh een
belangrijke grensoverschrijdende factor voor de landbouwsector omdat daardoor tekorten
ontstaan in de geïrrigeerde landbouw. Hierover is met India nauwelijks overleg mogelijk.

5.2 Visserij en aquacultuur

De export van vis en garnalen uit Bangladesh is qua omvang relatief beperkt en heeft geen groot
effect op de voedselzekerheid. Wel zijn er aanwijzingen dat de garnalensector meer vruchtbaar
land onttrekt aan de voedselproductie. Ingevroren vis en garnalen vormen de derde exportsector
van Bangladesh. Hierin is in de jaren 90 sterk geïnvesteerd, vooral in de verwerkende industrie.
De sector is de laatste jaren uitgegroeid tot een moderne industrie met 50 tot 60 exporterende
bedrijven waarvan de omzet in 2011 werd geschat op € 483 miljoen4. Streven bij de investeringen
was om aan de sanitaire standaarden (SPS) van de EU te kunnen voldoen als voorwaarde voor
markttoegang en te profiteren van de tariefvrije markttoegang onder EBA waar Bangladesh als
MOL een voordeel heeft ten opzichte van concurrerende middeninkomenslanden in de regio. De
verwachte exportgroei naar de EU zet echter nog niet door vanwege de tegenvallende aanvoer
door garnalenkwekers en problemen met de productkwaliteit die in veel gevallen nog niet voldoet
aan de sanitaire EU-standaarden. Vanwege de overcapaciteit in garnalenverwerking stimuleert de
overheid nu de garnalenkweek, mede vanwege de werkgelegenheid in deze arbeidsintensieve
sector. Een coherent vestigingsbeleid ontbreekt nog. Volgens NGO’s in Bangladesh is sprake van
ongereguleerde vestiging van garnalenkwekers in de midden-zuidelijke en zuid-westelijke kustgebieden. De lokale agrarische bevolking ondervindt hiervan nadelen zoals verzilting van land4

Bangladesh Business July-August 2011.
7

Annex 1: Landenbijlage Bangladesh

bouwgrond en in enkele gevallen is er sprake van land grabbing5. De hoge sanitaire en kwaliteitseisen van de EU vereisen substantiële investeringen en schaalvergroting en werken anti-mededingspraktijken in de hand. Hoewel de garnalenbedrijven volgens de overheid veel werk verschaffen, vooral aan vrouwelijke garnalenpellers, is dit effect nog niet in lagere werkloosheidscijfers te
traceren. De Ministeries van landbouw en visserij in Bangladesh hebben verschillende opvattingen
over hoe de garnalensector verder ontwikkeld moet worden maar voorlopig gaat de uitbreiding
van kwekerijen gewoon door.

6 Klimaat, Energievoorziening en Milieu
6.1 Effecten van klimaatverandering
Klimaatverandering kent een sterke internationale dimensie in Bangladesh. De bijdrage van
Bangladesh aan mondiale klimaatverandering is zeer gering maar de gevolgen treffen het land nu
al sterk. Bangladesh heeft een zeer bescheiden CO2uitstoot per capita van 0,32 ton in 2008 (ook in
CO2-emissies Bangladesh en belangrijkste handelspartners
termen van de intensiteit van de productie),
20,00
vergeleken met 10,57 ton per capita van Nederland.
15,00
10,00
De ecologische voetafdruk van de nationale
5,00
0,00
consumptie per capita is eveneens zeer beperkt: 0,6
hectare voor Bangladesh vergeleken met 6,2 hectare
van Nederland6. De CO2 emissies per capita zijn rela2008 CO2 emissions (metric tons per capita)
tief laag in Bangladesh maar de intensiteit van de
2000 CO2 emissions (metric tons per capita)
productie is wel aan het stijgen. Ter vergelijking
wordt de emissie-intensiteit van het energieverbruik
van Bangladesh in onderstaande grafieken afgezet tegen de emissies van de belangrijkste
handelspartners in 2000 en 2008. De hoeveelheid
CO2 intensiteit (kg per kg olie equivalent energiegebruik)
CO2 die wordt uitgestoten per eenheid gebruikte
Bangladesh
energie (CO2-intensiteit) stijgt in Bangladesh, bij
3,5
de VS en de EU en een aantal andere handelsNetherlands
3
partners neemt deze door energiebesparingsmaatEuropean
2,5
regelen af. Gebrekkige toegang tot technologie
Union
Canada
2
speelt hierbij wellicht een rol.
1,5

China

Als niet tijdig internationaal wordt opgetreden
1
India
tegen mondiale klimaatverandering bestaat een
0,5
Turkey
toenemende kans op natuurrampen en verzilting
0
en erosie van schaarse landbouwgrond in de
1988
1998
2008
bedreigde deltagebieden van Bangladesh. Miljoenen mensen in Bangladesh kunnen direct in de problemen komen door gebrek aan toegang tot
schoon water en voedsel. Volgens IPCC-modellen zou bij onveranderd beleid ongeveer 19% van
Bangladesh in 2050 onder water kunnen komen te staan waardoor zo’n 20 miljoen mensen op
drift zouden kunnen raken. Bangladesh beschikt over de nodige kennis over de gevolgen van
klimaatverandering maar de uitdagingen zijn groot en urgent. De overheid heeft een inschatting
gemaakt van mogelijke gevolgen van klimaatverandering en een adaptatieplan opgesteld
(National Adaptation Plan of Action; NAPA). Volgens de overheid is de armoededimensie van een
eerdere klimaatstrategie uit 2005 versterkt. Dit aspect valt moeilijk te controleren en wordt
betwist door lokale NGO’s. Het NAPA gaat echter uit van een succesvolle terugdringing van de
CO2-uitstoot op mondiaal niveau. Indien de mondiale emissiereducties tegenvallen, is het huidige
adaptatieplan niet afdoende en zullen klimaatgerelateerde problemen verder oplopen.
Bangladesh vindt dat internationale financiering nu al achter blijft bij de behoeften. Het vreest
bovendien dat deze klimaatmiddelen ten koste zullen gaan van reguliere ODA-prioriteiten. De
internationale klimaatfinanciering in Bangladesh is samengebracht in drie fondsen. Daarvan zijn
twee donorfondsen: een Wereld Bank fonds met donorbijdragen en een Klimaatadaptatiefonds van
bilaterale donoren waaronder Nederland. De totale allocatie van de overheid is US$ 300 miljoen
geweest in de laatste drie fiscale jaren. De donorfondsen genereren gezamenlijk US$ 153,5
5

6

8

Interview met Mr. Syeada Rizwana Hasan, Chief executive BELA and Advocate Supreme Court, Bangladesh Environmental Lawyers Association.
Zie paragraaf 1.1 in annex 3 voor de definities van CO2-uitstoot en ecologische voetafdruk.

Annex 1: Landenbijlage Bangladesh

miljoen, waarvan 60 miljoen concessioneel is. Daarnaast ontvangt Bangladesh nog klimaatfinanciering van het Global Environmental Facility (GEF), UNDP en NGO’s. De concrete betalingen uit
het overheidsfonds bedragen tot eind 2012 US$ 100 miljoen voor 62 overheidsprojecten en 53
NGO-projecten (de laatste voor slechts 3% van het budget). Het Wereld Bank fonds heeft 1
project goedgekeurd van US$ 25 miljoen en US$ 125 miljoen gecommitteerd. Het donorfonds
heeft tot nu toe 7 projecten uitgevoerd met de overheid met een waarde van US$ 2,3 miljoen.
Transparency International publiceerde in 2012 een rapport over de uitdagingen voor een
transparant beheer van de klimaatfinanciering7. Omdat de overheid projecten uitvoert die worden
gefinancierd uit zowel het nationale fonds als beide donorfondsen, is een sterke coördinatie
noodzakelijk. Ongeacht de hoogte van de betalingen zouden de fondsen vooral ten goede moeten
komen aan de lokale bevolking die de negatieve gevolgen van klimaatverandering ondervindt. Van
beide aspecten is nauwelijks sprake. Het TI-rapport heeft de nodige kritiek op het nationale
adaptiefonds:

Enkele goedgekeurde activiteiten hebben geen (duidelijke) relatie met klimaatadaptatie;

Binnen het fonds zijn ‘klimaatbestendige’ huizen gebouwd
die in feite onbewoonbaar zijn;

Er zijn geen milieueffectrapportages en kosten-baten analyses uitgevoerd bij projecten voor damaanleg en
drooglegging van land;

Stakeholder consultaties vinden vrijwel nergens plaats.
Dit “cycloon-bestendige” huis (zie foto) werd gebouwd in het
kader van een overheidsprogramma voor klimaatadaptatie.
Het onbruikbare huis bestaat slechts uit vier pilaren en een
dak en heeft geen zijmuren. Het Departement of Relief and
Rehabilitation verdedigt deze constructie met de redenering
dat “als huizen te comfortabel zijn, bewoners niet zullen vluchten in geval van overstromingen en
daardoor zouden omkomen. Daarnaast is het handig dat er na een overstroming geen water in het
huis blijft staan”.

6.2 Energievoorziening

In Bangladesh is slechts 41% van de bevolking aangesloten op het stroomnet. Slechts 9% van de
bevolking heeft toegang tot ‘moderne’ brandstoffen voor koken en verwarming; 95 miljoen mensen op het platteland zijn hiervoor afhankelijk van biomassa. Deze ouderwetse bron van ‘hernieuwbare’ energie maakt 33% uit van de totale
energievoorziening in het land. De overheid imporBangladesh energy imports, net (% of energy use)
teert fossiele brandstoffen en subsidieert de consu25,00
mentenprijzen van elektriciteit, LPG en kerosine
20,00
fors. In 2008 maakten de subsidies op fossiele
brandstoffen 29% uit van alle nationale subsidies
15,00
en bedroegen ze 3% van het BNP in dat jaar. De
10,00
importafhankelijkheid en de hoge subsidies maken
de overheid van Bangladesh financieel erg kwets5,00
baar voor schommelingen in de wereldenergie
0,00
prijzen. Ondanks de brandstofsubsidies leiden
kunstmatig lage nationale prijzen tot substantiële
verliezen van de Bangladesh Petroleum Corporation
(BPC). Deze worden gecompenseerd met leningen van staatsbanken of directe steun van de
overheid. Doordat de hogere en middenklasse relatief de meeste fossiele brandstoffen
consumeren, ontvangen deze groepen het leeuwendeel van de subsidies8. Bovendien beïnvloeden
de subsidies de marktpositie van andere energiebronnen in Bangladesh, zoals aardgas en
hernieuwbare energie. Bangladesh probeert weliswaar de energiesector te verbreden via fiscale
prikkels voor moderne hernieuwbare energie, maar het gewicht van deze instrumenten is te
gering ten opzichte van de subsidies voor conventionele energie. Er is een bescheiden begin

7
8

Challenges in Climate Finance Governance and the Way Out, Transparency International Bangladesh ISBN: 978-984-33-5439-6

The Global Subsidies Initiative. A Citizens' Guide to Energy Subsidies in Bangladesh http://www.iisd.org/gsi/introductions-non-experts/citizensguide-energy-subsidies-bangladesh

9

Annex 1: Landenbijlage Bangladesh

gemaakt met de uitvoering van de doelstelling voor hernieuwbare energie. Deze betreft alleen
elektriciteitsvoorziening in rurale gebieden en is niet gerelateerd aan het milieu- of klimaatbeleid

7 Migratie en Ontwikkeling
7.1 Migratiepatronen

Internationale arbeidsmigratie is een historisch verschijnsel in Bangladesh dat de mogelijkheden
van groei en ontwikkeling van het land altijd sterk heeft beïnvloed. Volgens schattingen migreren
circa 2,5 miljoen Bangladeshi tijdelijk naar verschillende delen van de wereld. De focus ligt daarbij
op India en het Midden-Oosten. Wat betreft de EU gaat het vooral om het VK en Italië (zie tabel
4.1 in annex 3). Nederland heeft met circa 1.000 personen eind 2010 een zeer bescheiden
aandeel in het geschatte totale aantal migranten uit
Bangladesh van 5,4 miljoen. Migranten uit dit land zijn
Top tien migratielanden Bangladesh (x 1000)
ruwweg te onderscheiden in 2 groepen: de grote groep
tijdelijke arbeidsmigranten die onder wisselende contracItaly
71.830
ten veelal laaggeschoold werk doen in de eigen regio en
United Arab Emirates
100.668
Malaysia
122.912
het Midden-Oosten en een beperkte groep ‘permanente’
United States
148.326
hoger opgeleide migranten. De laatste groep leeft en werkt
Oman
149.275
vaak als ondernemer met een dubbele nationaliteit in
Kuwait
208.893
United Kingdom
210.244
OESO-landen (vooral het VK en de VS) en reist heen en
Other South
422.325
weer. Hiervan heeft een deel een bedrijf gevestigd in
Saudi Arabia
447.055
Europa dat produceert voor de markt in Bangladesh. De
India
3.299.268
grootste groep migranten wordt gevormd door landloze
boeren uit het noordelijke Sylhet district. Bangladesh probeert gelijke mogelijkheden voor
arbeidsmigratie te creëren aan zowel hoog- als lager opgeleiden uit alle regio’s van Bangladesh.

7.2 Overmakingen

Internationale migratie heeft de werkeloosheid in de Sylhet regio doen afnemen en tot één van de
rijkste van Bangladesh gemaakt. Geldovermakingen maken in veel gezinnen 70% van het
huishoudinkomen uit. Bangladesh probeert de bijdrage van overmakingen van arbeidsmigranten
aan de economie te optimaliseren. De reële bijdrage ervan overstijgt alle andere bronnen van
buitenlandse deviezen9. Overmakingen hebben een buitenproportioneel aandeel in de externe
financieringsstromen van Bangladesh: circa $ 11 miljard in 2010 op basis van betalingsbalanscijfers van het IMF en daarmee bijna vier keer zoveel als de hulp, private kapitaalstromen en FDI
gecombineerd (zie tabel 2.6.1 in annex 3). Het illustreert het grote belang voor Bangladesh van
meer mogelijkheden voor legale, gereguleerde tijdelijke arbeidsmigratie en dienstenvisa voor
zakenlieden (onder de zogenaamde GATS mode IV dienstenonderhandelingen in de WTO en in
bilaterale onderhandelingen).

7.3 Migratiebeleid

Sinds 2001 is het Ministry of Expatriates’ Welfare and Overseas Employment (BMET) werkzaam
om arbeidsmigratie uit Bangladesh te bevorderen. Het ministerie probeert het welzijn van
arbeidsmigranten te bevorderen, arbeidsmigratie te stimuleren en de stroom van overmakingen te
optimaliseren. Hoewel het BMET verschillende groepen migranten bedient, komen het onderscheid
en het belang van de verschillende groepen migranten nog onvoldoende tot uitdrukking in het
beleid. Daarnaast zijn meer dan 700 officieel erkende particuliere uitzendbureaus actief als
bemiddelaars op het gebied van internationale arbeidsmigratie. In het kader van de dienstenonderhandelingen in de WTO wordt ook onderhandeld over verruiming van tijdelijke arbeidsmigratie (de zogenaamde GATS mode 4). Bangladesh heeft van verschillende WTO-leden
verzoeken ontvangen voor meer toegang tot diens eigen dienstenmarkt, met name voor directe
investeringen in verschillende dienstensectoren (mode 3). Het land heeft echter zelf tot heden nog
geen verzoeken ingediend voor meer markttoegang onder GATS mode 4 bij onderhandelingspartners. Volgens het Centre for Policy Dialogue beraadt de overheid zich momenteel over de
eigen onderhandelingseisen.

9

Migration decision from Bangladesh: permanent versus temporary. Mohammad
http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs10308-008-0199-6?LI=true#page-1

10

Abdul

Munim

Joarder,

Syed

Hasanuzzaman,

Annex 1: Landenbijlage Bangladesh

8 Scheepsontmanteling in Bangladesh
8.1 Het probleem en het belang van de sector

Er vindt op grote schaal scheepsontmanteling plaats op de stranden van Bangladesh en van
andere kustlanden in de Zuidoost Aziatische regio. Deze sloop vormt een belangrijke economische
activiteit met sterke internationale raakvlakken omdat het meestal ontmanteling van buitenlandse
schepen betreft. In 2008 werd ongeveer de helft van alle scheepswrakken (waarvan een groot
deel uit Europa) in het gebied rond Chittagong ontmanteld.
De scheepssloop verschaft werk aan honderdduizenden
werknemers maar dit geschiedt vaak onder gevaarlijke
omstandigheden met grote risico’s voor gezondheid en
milieu. Omdat de overheid de sector niet erkent als een
officiële industrie, worden de regels uit de Labor Law Act
van 2006 niet gehandhaafd. Vaak zeer jonge arbeiders
werken met eenvoudig gereedschap zonder beschermende
kledij en weinig controle of medische voorzieningen.
Arbeiders wordt niet toegestaan zich te organiseren of lid te
worden van een vakbond. Daardoor is de kans op ongelukken, blootstelling aan gevaarlijke stoffen en uitbuiting groot. De sector vormt de grootste bron
voor goedkoop staal dat op zijn beurt weer
een belangrijke input vormt voor de bouwsector en andere staalverwerkende sectoren.
Circa de helft van al het staal in Bangladesh
is afkomstig van scheepsontmanteling.
In 2009 overtuigde de Bangladesh Environmental Lawyers Association (BELA) het
Hooggerechtshof ervan om sloopactiviteiten
te verbieden die niet aan bepaalde milieueisen voldeden10. Deze uitspraak betekende
de facto dat de sloopindustrie vanaf 2010
gedurende 14 maanden vrijwel werd stilgelegd. Daarna heeft de regering de regelgeving versoepeld omdat de tijdelijke aanscherping in de ogen van de regering (te) grote directe
en indirecte effecten had op de nationale economie. Niet alleen gingen veel banen in de industrie
verloren maar de stijgende staalprijzen hadden ook negatieve gevolgen voor de productiekosten in
de bouw en metaalverwerkende industrie. Momenteel groeit de sector weer. In 2011 werden 150
schepen ontmanteld terwijl het aantal in de eerste maanden van 2012 al 143 bedroeg.

8.2 Internationale respons

Naar verwachting zal de komende jaren een groot aantal schepen uit de vaart worden genomen
en moeten worden ontmanteld. Reden is de huidige overcapaciteit in de wereldvloot die mogelijk
nog 5 tot 10 jaar zal aanhouden. Bovendien wordt extra aanbod verwacht rond het afschrijvingsjaar 2015 voor enkelwandige (olie)tankers. De huidige regelgeving op internationaal en EU-niveau
is ondoeltreffend gebleken om niet-duurzame ontmantelingspraktijken uit de wereld te helpen. De
‘Basel Convention on the Control of Transboundary Movements of Hazardous Wastes and their
Disposal’ maakt het illegaal om gevaarlijk afval uit te voeren van een OESO-lidstaat naar een nonOESO land. Schepen die worden aangeboden voor ontmanteling worden echter niet als grensoverschrijdende handel in gevaarlijk afval beschouwd. Om de situatie te verbeteren hebben de
partijen bij het Verdrag van Bazel de Internationale Maritieme Organisatie (IMO) al in 2004
verzocht internationale normen voor duurzame scheepsontmanteling te ontwikkelen. Als respons
is in 2009 het Verdrag van Hongkong voor veilig en milieuverantwoord ontmantelen van schepen
tot stand gekomen. Dit verdrag verplicht verdragspartijen om alle schepen die ter ontmanteling
worden aangeboden te voorzien van een inventaris van mogelijk gevaarlijke stoffen aan boord. De
EU heeft de controle en handhavingsniveaus van het Verdrag van Hongkong en het Verdrag van
Bazel met elkaar vergeleken. Conclusie was dat het niveau van controle en handhaving in het
Verdrag van Hongkong minstens gelijkwaardig is aan dat van het Verdrag van Bazel voor gevaar10 Interview met Mr. Syeada Rizwana Hasan, Chief executive BELA and Advocate Supreme Court, Bangladesh Environmental Lawyers Association.

11

Annex 1: Landenbijlage Bangladesh

lijk afval. Het Verdrag van Hong Kong treedt echter pas in werking als het door voldoende grote
vlag- en recyclingstaten is geratificeerd, naar verwachting niet eerder dan 2020. De Europese
Commissie heeft in maart 2012 voorgesteld om bij verordening (zie Commissievoorstel
COM(2012) 118) EU-lidstaten te verplichten tot het (vervroegd) invoeren van de normen van het
nog niet inwerking getreden Verdrag van Hong Kong voor de eigen reders. Nederland kan zich
hierin vinden.
Een totaalverbod op scheepsontmanteling in Bangladesh zou onbedoelde neveneffecten kunnen
hebben, zoals een substantieel verlies aan inkomsten en werkgelegenheid, ‘illegale’ sloop of zelfs
het illegaal doen afzinken van schepen met grote milieugevolgen. Coherenter is Bangladesh te
ondersteunen bij de opbouw van duurzame ontmantelingscapaciteit en het stimuleren van directe
investeringen (FDI) in de sector. In een klassieke situatie waar “de vervuiler zou moeten betalen”,
betekent dit niet noodzakelijk dat de opbouw van die capaciteit met ODA zou moeten gebeuren.
Vanuit een BCO-oogpunt is het belangrijk om te onderzoeken welke sociaal-economische gevolgen
de EU-verordening voor Bangladesh kan hebben en of prikkels kunnen worden ontwikkeld om
(inter)nationale investeringen in duurzame scheepsontmanteling in Bangladesh en ontwikkelingslanden in soortgelijke omstandigheden te bevorderen.

9 Coherentiekwesties
Samenvattend, het BCO-beleid van Nederland en de EU t.a.v. Bangladesh is op de meeste
beleidsterreinen op dit moment redelijk coherent; de verantwoordelijkheid voor de meeste
problemen ligt grotendeels bij Bangladesh. Het beleid van sommige andere OESO-landen is veel
minder coherent zoals dat van de VS die Bangladesh als MOL geen tariefvrije export gunt in de
voor Bangladesh belangrijke textiel- en kledingsector. Andere factoren die het beperkte aantal
incoherenties in de bilaterale relaties met de EU kunnen verklaren, zijn dat Bangladesh nog weinig
geïntegreerd is in de mondiale economie, de sterke focus op de textiel- en kledingsector in de
bilaterale handel en de geografische afstand als het gaat om arbeidsmigratie.
In de vier prioritaire BCO-beleidssectoren doen zich in de bilaterale relaties tussen Bangladesh en
de EU/Nederland niettemin o.a. de volgende coherentie-kwesties voor. Daarbij is vaak sprake van
een wisselwerking tussen het beleid van Nederland/EU en dat van Bangladesh.

Handel (inclusief diensten):
o Onvoldoende benutting van de preferentiële markttoegang onder EBA tot de EU als gevolg
van administratieve belemmeringen en restrictieve regels van oorsprong.
o Gebrek aan maatschappelijk verantwoord ondernemen door grote textiel en kledingbedrijven die onvoldoende verantwoordelijkheid nemen voor een verantwoorde productie in
de keten in Bangladesh. Via het door Nederland gelanceerde initiatief worden lokale
ondernemers in Bangladesh en internationale afnemers van textiel en kleding aangesproken
op hun keten-verantwoordelijkheid voor de arbeidsomstandigheden en wordt de arbeidsinspectie in Bangladesh versterkt.
o Uitsluitingseffecten van exporterende bedrijven als gevolg van strikte technische en (phyto)
sanitaire product- en processtandaarden.
o Mogelijke eenzijdige beperkingen op scheepsontmanteling in Bangladesh in de toekomst.

Financiële stromen voor ontwikkeling:
o Gebrek aan niet schuld-creërende FDI-stromen.

Klimaat en milieu
o Ontbreken van een multilateraal verdragskader dat kan zorgdragen voor beheersing en
reductie van mondiale CO2 emissies.
o Onvoldoende financiering voor klimaatadaptie en klimaatfinanciering die mogelijk ten koste
gaat van reguliere hulpprioriteiten.

Migratie:
o Weinig kansen voor gereguleerde tijdelijke arbeidsmigratie voor lager en midden
geschoolden en onvoldoende dienstenvisa voor zakenlieden onder de GATS mode IV
dienstenonderhandelingen.
o Vergroten van de omvang van overmakingen en het ontwikkelingseffect ervan.

12