Overstromingsrisicobeheerplan
voor het stroomgebied van de Schelde
2016-2021
Doelen en maatregelen voor het beheersen
van overstromingsrisico’s

Overstromingsrisicobeheerplan
voor het stroomgebied van de Schelde
2016-2021
Doelen en maatregelen voor het beheersen
van overstromingsrisico’s

Datum

december 2015

Status

Deﬁnitief

Colofon

Met dit overstromingsrisicobeheerplan geeft Nederland invulling aan een van de
doelen van de Europese Richtlijn overstromingsrisico’s: inzicht geven in de doelen
die Nederland stelt om het risico van overstromingen te beperken en de maatregelen die daarvoor getroffen worden.
Het plan is tot stand gekomen met bijdragen van de partijen die een rol spelen in
het beheer van overstromingsrisico’s in het stroomgebied van de Schelde, met
name:
•
•
•
•
•

de ministeries van Infrastructuur en Milieu en Veiligheid en Justitie;
provincies en het Interprovinciaal Overleg (IPO);
gemeenten via de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG);
de waterschappen en de Unie van Waterschappen (UvW);
de veiligheidsregio’s.

Coördinatie:

Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Redactie:

Met Andere Woorden, Arnhem

Foto voorkant:

© Roel Slootweg / SevS

Vormgeving:

Formzet bv, Zoetermeer

Inhoud
Samenvatting		

9

1
1.1
1.2
1.3
1.4

Inleiding		
Aanleiding		
Doel van dit plan
Totstandkoming en status
Leeswijzer		

13
13
13
15
16

2
2.1
2.2
2.3
2.4

Richtlijn overstromingsrisico’s
Achtergrond en doel
Verplichte producten
Principes voor het overstromingsrisicobeheer
Inzet van Nederland

17
17
17
18
19

3
3.1
3.2

Organisatie van het overstromingsrisicobeheer
in Nederland
Verantwoordelijke organisaties
Deltacommissaris

20
20
22

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

Beschrijving van het stroomgebied
Begrenzing van het stroomgebied
Water, bodem en hoogteligging
Bescherming tegen overstromingen
Ruimtegebruik
Toekomstige ontwikkelingen

24
24
25
25
28
28

5
5.1
5.2
5.3

Toepassingsgebied en risicoanalyse
Uitgangspunten
Afbakening van het toepassingsgebied
Overstromingsgevaren en -risico’s in het
toepassingsgebied

30
30
30

6
6.1
6.2
6.3
6.4
6.5

Doelen voor overstromingsrisicobeheer
Uitgangspunten
Hoofdlijnen en prioriteiten
Doelen voor bescherming
Doelen voor preventie
Doelen voor crisisbeheersing

40
40
41
43
44
45

7
7.1
7.2

Maatregelen: bescherming
Overwegingen bij de keuze van maatregelen
Nederland doorloopt continu cycli van normeren en
toetsen van waterkeringen en voert zo nodig maatregelen
uit om de beschermingsniveaus uit wet- en regelgeving
te bereiken (doel 1)
Nederland treft waar nodig maatregelen om de
overstromingsrisico’s langs onbedijkte wateren
te beperken (doel 2)
Nederland bereidt zich voor op toekomstige ontwikkelingen
die van belang zijn voor de bescherming tegen
overstromingen (doel 3)

46
46

7.3

7.4

ORBP Schelde – 2016-2021

33

48

52

53
Pagina 6 van 114

8
8.1
8.2

Maatregelen: preventie
Overwegingen bij de keuze van maatregelen
Nederland beperkt de gevolgen van overstromingen door
keuzen in de ruimtelijke planning (doel 4)
Nederland bereidt zich voor op toekomstige ontwikkelingen
die van belang zijn bij de preventie van gevolgen van
overstromingen (doel 5)

55
55

Maatregelen: crisisbeheersing
Overwegingen bij de keuze van maatregelen
De Nederlandse crisisbeheersing waarborgt zo veel
mogelijk slagvaardig en doelmatig optreden voor, tijdens
en na een (dreigende) overstromingsramp (doel 6)
Nederland bereidt zich voor op toekomstige ontwikkelingen
die van belang zijn voor de crisisbeheersing bij
overstromingen (doel 7)

58
58

10
10.1
10.2
10.3

Monitoring		
Noodzaak van monitoring
Aansluiten bij bestaande voortgangsrapportages
Selectie van indicatoren

65
65
65
65

11

Participatie

67

12

Internationale afstemming

69

13

Afstemming met de Kaderrichtlijn Water en
overig beleid
Afstemming met de Kaderrichtlijn Water
Afstemming met overig beleid

70
70
71

8.3

9
9.1
9.2

9.3

13.1
13.2

Bijlage 1 - Kaarten van het overstromingsgevaar en
het overstromingsrisico
Bijlage 2 - Overzicht van maatregelen voor het verminderen
van het overstromingsrisico
Bijlage 3 - Monitoring van maatregelen voor het verminderen
van het overstromingsrisico

ORBP Schelde – 2016-2021

56

57

59

62

72
107
112

Pagina 7 van 114

Pagina 8 van 124ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 8 van 114

Samenvatting

Europa kent een lange geschiedenis van overstromingen. Ook in de laatste tien tot
twintig jaar hebben in veel Europese landen kleinere of grotere overstromingen
plaatsgevonden. De gevolgen kunnen aanzienlijk zijn, voor de gezondheid van
mensen, het milieu, de economische bedrijvigheid en het cultureel erfgoed. Ook
aangrenzende gebieden en landen ervaren meestal consequenties, in de vorm van
ﬁnanciële hulp of economische schade. In 2007 hebben de lidstaten van de
Europese Unie de Richtlijn overstromingsrisico’s in werking gesteld. Hiermee willen
ze de risico’s van overstromingen op een gecoördineerde manier aanpakken.

Overstromingsrisicobeheerplan: aanleiding en doel
De lidstaten hebben onder meer afgesproken voor ieder stroomgebied een overstromingsrisicobeheerplan op te stellen. Deze plannen geven inzicht in de doelen
voor het verminderen van de overstromingsrisico’s en de maatregelen om daartoe
te komen. Voor het internationale stroomgebied stellen de betreffende landen een
gezamenlijk internationaal plan op (deel A). Daarnaast stelt ieder land een
afzonderlijk plan op voor het nationale deel van het stroomgebied (deel B). Het
voorliggende overstromingsrisicobeheerplan bevat de doelen en maatregelen voor
het Nederlandse deel van het stroomgebied van de Schelde (deel B).
Nederland heeft in dit plan doelen en maatregelen opgenomen die zijn vastgelegd
in wet- en regelgeving en in plannen van Rijk, provincies, veiligheidsregio’s en
waterschappen. Deze doelen en maatregelen geven invulling aan de essentie van
de richtlijn. Nederland levert hiermee een forse inspanning. Het resultaat zal zijn
dat de overstromingsrisico’s in het stroomgebied van de Schelde op het huidige
niveau blijven of zelfs verder verminderen. In 2021 rapporteert Nederland aan de
Europese Commissie over de voortgang van de doelen en maatregelen. Iedere zes
jaar vindt actualisatie van het plan plaats.

Deltaprogramma
Deze eerste versie van het overstromingsrisicobeheerplan is van toepassing
op de periode 2016-2021. Gedurende die periode zullen het Nederlandse
beleid en de wet- en regelgeving over overstromingsrisicobeheer op een
aantal punten wijzigen. De wijzigingen komen met name voort uit adviezen
van de Deltacommissaris over de waterveiligheid en zoetwatervoorziening in
Nederland. In 2014 heeft de Deltacommissaris vijf deltabeslissingen
voorgesteld: structurerende hoofdkeuzen voor waterveiligheid, met onder
meer nieuwe normen voor waterkeringen, en zoetwatervoorziening. Het
kabinet heeft de voorstellen overgenomen en verankerd in het Nationaal
Waterplan. In dit overstromings-risicobeheerplan zijn de toekomstige
wijzigingen naar aanleiding van de deltabeslissingen aangegeven.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 9 van 124
114

Bescherming, preventie, crisisbeheersing
De doelen en maatregelen moeten volgens de richtlijnen inspelen op drie vormen
van risicobeheersing:
• bescherming: de kans op een overstroming beperken;
• preventie: de gevolgen van een overstroming beperken via de ruimtelijke
ordening;
• crisisbeheersing: de gevolgen van een overstroming beperken door effectief
optreden voor, tijdens en na een (dreigende) ramp.
In Nederland staat deze aanpak bekend onder de naam meerlaagsveiligheid. Voor
iedere vorm of laag van risicobeheersing dragen meerdere organisaties verantwoordelijkheid. Omdat het overstromingsrisicobeheer in Nederland van groot
maatschappelijk belang is, ligt deze verantwoordelijkheid overwegend bij
overheidsinstanties.

Toepassingsgebied
Het overstromingsrisicobeheerplan gaat over alle gebieden waar het risico van
overstromingen ‘signiﬁcant’ is. Dat is het geval als een overstroming tot meerdere
slachtoffers en maatschappelijke impact op nationaal niveau kan leiden. Nederland
verstaat hier de volgende gebieden onder:
• gebieden die kunnen overstromen door een doorbraak van de primaire
waterkeringen (dijken langs het hoofdwatersysteem);
• gebieden die kunnen overstromen door een doorbraak van regionale
waterkeringen in de klassen III, IV en V (onder meer boezemkaden en dijken
langs kleine rivieren);
• het buitendijkse gebied voor primaire waterkeringen en hoge gronden langs het
hoofdwatersysteem (uiterwaarden, strand);
• gebieden langs onbedijkte wateren waar op grond van een regionale toets sprake
is van een signiﬁcant risico.

Bij het plan hoort een set kaarten die inzicht geven in de signiﬁcante risico’s van
overstromingen. Deze kaarten beslaan een groter gebied dan het plan, onder meer
om tot een samenhangend kaartbeeld te komen. Op de kaarten staan ook grensoverschrijdende wateren die in Nederland (nog) geen signiﬁcant risico veroorzaken,
maar in het aangrenzende land wel. Nederland neemt hiervoor zelf geen doelen en
maatregelen op in het plan, maar houdt op deze manier wel de eventuele gevolgen
van maatregelen in het buurland in de gaten. In het stroomgebied van de Schelde
is om deze reden de Braakman aan de kaart toegevoegd, die via het Isabellakanaal
in verbinding staat met het Vlaamse Leopoldkanaal.

Overstromingsgevaren en -risico’s
Nederland heeft voor het toepassingsgebied landelijke kaarten gemaakt met
informatie over de gevaren en risico’s van overstromingen. Deze kaarten geven
inzicht in de aard en de omvang van overstromingen en de gevolgen daarvan. Een
volledige en gedetailleerde set kaarten staat op www.risicokaart.nl. Uit de kaarten
blijkt dat met name zeer omvangrijke overstromingen en zeer grote gevolgen
kunnen ontstaan als de primaire keringen bezwijken, waarbij maatschappelijke
ontwrichting kan optreden. Ook een doorbraak van regionale keringen kan op
sommige locaties ernstige gevolgen hebben.
Pagina 10 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 10 van 114

Doelen en maatregelen
Nederland geeft in het overstromingsrisicobeheer de hoogste prioriteit aan de
bescherming tegen overstromingen. Grote delen van het stroomgebied van de
Schelde liggen onder het niveau van de zeespiegel of de rivieren. Als een overstroming optreedt, kunnen de gevolgen op veel plaatsen extreem groot zijn.
Daarom is het voorkomen van overstromingen hier de belangrijkste manier om het
overstromingsrisico te beperken. Een overstroming is echter nooit helemaal uit te
sluiten. Daarom gelden ook doelen en maatregelen voor preventie en crisisbeheersing. De tabel hieronder geeft een overzicht op hoofdlijnen; bijlage 2 geeft een
compleet overzicht van de maatregelen die Nederland in de periode 2016-2021 treft.

Doelen

Maatregelen

1. Bescherming
Nederland doorloopt continu cycli van
normeren en toetsen van waterkeringen en
voert zo nodig maatregelen uit om de
beschermingsniveaus uit wet- en regelgeving
te bereiken.

- aanwijzen en normeren
- beheren en onderhouden
- toetsen
- op orde brengen

Nederland bereidt zich voor op toekomstige
ontwikkelingen die van belang zijn voor de
bescherming tegen overstromingen.

- deltabeslissingen

2. Preventie
Nederland beperkt de gevolgen van
overstromingen door keuzen in de ruimtelijke
planning.

- Watertoets toepassen
- zoneren en voorwaarden stellen

Nederland bereidt zich voor op toekomstige
ontwikkelingen die van belang zijn voor de
preventie van gevolgen van overstromingen.

- deltabeslissingen

3. Crisisbeheersing
De Nederlandse crisisbeheersing waarborgt
zo veel mogelijk slagvaardig en doelmatig
optreden voor, tijdens en na een (dreigende)
overstromingsramp.
Nederland bereidt zich voor op toekomstige
ontwikkelingen die van belang zijn voor de
crisisbeheersing bij overstromingen.

- plannen op orde houden
- opleiden, trainen, oefenen
- voorspellen en waarschuwen
- adequaat optreden
- herstel, nazorg en evaluatie
- kader grootschalige evacuatie
- module grootschalige evacuatie
bij overstromingen
- samenwerking versterken

De doelen en maatregelen voor bescherming betreffen met name het op orde
houden van de waterkeringen langs wateren die een signiﬁcant risico kunnen
vormen. Ook maatregelen om de belasting van deze waterkeringen te verminderen,
zoals ruimte voor de rivier en waterberging, horen hierbij. Bij het onderdeel
preventie ligt de nadruk op het beperken van gevolgen van overstromingen door
maatregelen in de ruimtelijke ordening, zoals het toepassen van de Watertoets.
Doelen en maatregelen voor de crisisbeheersing hebben betrekking op slagvaardig
en doelmatig optreden bij een (dreigende) ramp, onder meer door plannen op orde
te houden en regelmatig te oefenen. Voor alle drie de categorieën geldt dat de
aanpak zal moeten inspelen op veranderingen in het klimaat, sociaaleconomische
ontwikkelingen en technische ontwikkelingen. Nederland bereidt zich daarop voor,

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 11 van 124
114

onder meer door de deltabeslissingen die de Deltacommissaris heeft voorgesteld te
verankeren in beleid en wetgeving en bij de keuze van maatregelen ver vooruit te
kijken (adaptief deltamanagement).
Rapportage en monitoring
De lidstaten rapporteren aan de Europese Commissie over de inhoud en de voortgang van het overstromingsrisicobeheerplan. De onderwerpen voor deze
rapportages hebben zij gezamenlijk vastgesteld. De passsages die Nederland als
basis voor de rapportage gebruikt, zijn in dit overstromingsrisicobeheerplan
herkenbaar aan een stippellijn in de rechter kantlijn. In 2021 rapporteert Nederland
over de voortgang van de aangekondigde maatregelen. De overheden die voor de
uitvoering aan de lat staan, hebben gezamenlijk vastgesteld met welke indicatoren
zij de voortgang gaan monitoren. Daarbij maken zij zo veel mogelijk gebruik van
bestaande voortgangsrapportages.
Publieke participatie
De Richtlijn overstromingsrisico’s schrijft een traject van publieke participatie voor
bij de opstelling van het overstromingsrisicobeheerplan. Nederland heeft in het
plan doelen en maatregelen opgenomen die al in andere plannen zijn vastgesteld.
Voor die plannen heeft in het verleden een proces van publieke participatie en/of
inspraak plaatsgevonden. De maatregelen zijn vastgesteld volgens de procedures
die daarvoor in Nederland van toepassing zijn. Daarom heeft Nederland naast de
formele zienswijzeprocedure geen aanvullend traject van publieke participatie bij
de opstelling van dit overstromingsrisicobeheerplan georganiseerd. Het plan is eind
2014 in inspraak gebracht.
Internationale afstemming
Nederland heeft de inhoud van dit plan afgestemd met de overstromingsrisicobeheerplannen van andere landen in het stroomgebied van de Schelde. Met deze
landen heeft Nederland ook een internationaal deel van het overstromingsrisicobeheerplan opgesteld, over onderwerpen die afstemming in het hele internationale
stroomgebied vragen.
Afstemming met Kaderrichtlijn Water en andere maatregelen
Bij de uitvoering van het overstromingsrisicobeheerplan zoekt Nederland efﬁciënte
combinaties met de uitvoering van maatregelen voor de Kaderrichtlijn Water en
andere programma’s. De inzet is dat een maatregel waar mogelijk meerdere doelen
dient.

Pagina 12 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 12 van 114

1

Inleiding

Overstromingen kunnen levens kosten en de gezondheid van mensen aantasten.
Ook kunnen overstromingen schade aanrichten aan het milieu en het cultureel
erfgoed en de economische ontwikkeling in gevaar brengen. De lidstaten van de EU
hebben afgesproken de risico’s van overstromingen te beperken. Doelen en
maatregelen leggen zij vast in overstromingsrisicobeheerplannen.
1.1

Aanleiding
Overstromingen zijn natuurverschijnselen die nooit geheel zijn uit te bannen. De
risico’s zijn wel te beperken, bijvoorbeeld met goede bescherming tegen overstromingen, zorgvuldige ruimtelijke ordening en adequate crisisbeheersing. In 2007
hebben de lidstaten van de Europese Unie een gezamenlijk kader vastgesteld om
de overstromingsrisico’s te verminderen: de Richtlijn overstromingsrisico’s (ROR).
De oorzaken en gevolgen van overstromingen verschillen van land tot land en van
regio tot regio. Daarom geeft ieder land per stroomgebied een eigen uitwerking
aan de richtlijn in een overstromingsrisicobeheerplan. Deze plannen geven een
overzicht van de risico’s, de doelen voor het verminderen van de risico’s en de
maatregelen, toegespitst op de behoeften en prioriteiten in het gebied.
Veel stroomgebieden zijn grensoverschrijdend. Landgebruik en maatregelen in het
ene land kunnen de risico’s in aangrenzende landen beïnvloeden. De lidstaten
kiezen daarom het solidariteitsbeginsel als uitgangspunt voor de overstromingsrisicobeheerplannen. Ongewenste grensoverschrijdende gevolgen proberen zij te
voorkomen of stemmen zij onderling af.
De overstromingsrisicobeheerplannen bestaan uit twee delen: een internationaal
deel (deel A) en een nationaal deel (deel B). De eerste versie van de plannen moest
uiterlijk op 22 december 2015 gereed zijn. De Europese Commissie ontvangt de
plannen binnen drie maanden na vaststelling en uiterlijk 22 maart 2016. Iedere zes
jaar vindt een actualisatie plaats.

Verplichte rapportage aan de EU
De lidstaten rapporteren over het overstromingsrisicobeheer aan de Europese
Commissie. De onderwerpen hebben zij in internationaal verband vastgesteld,
in de zogenoemde reporting sheets.
De teksten die Nederland als basis voor de reporting sheets gebruikt, zijn in
dit overstromingsrisicobeheerplan aangegeven. Ze zijn herkenbaar aan een
stippellijn in de linker kantlijn.

1.2

Doel van dit plan
Nederland heeft voor vier stroomgebieden een overstromingsrisicobeheerplan
opgesteld: voor de Schelde, de Maas, de Rijn en de Eems. Het voorliggende plan is
het overstromingsrisicobeheerplan voor de Schelde (Figuur 1.1). Het doel van dit
plan is Nederlandse burgers en organisaties inzicht te geven in de manier waarop
Nederland omgaat met het overstromingsrisicobeheer.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 13 van 124
114

In dit plan staan de doelen voor het beperken van de overstromingsrisico’s in het
stroomgebied van de Schelde en de maatregelen om die doelen te bereiken. Doelen
en maatregelen zijn toegespitst op gebieden waar het risico van overstromingen
signiﬁcant is of kan zijn. Nederland moet de doelen en maatregelen uit dit plan
realiseren; de Europese Commissie kan Nederland daarop aanspreken.

Figuur 1.1 Het Nederlandse stroomgebied van de Schelde

Pagina 14 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 14 van 114

Conform de richtlijn krijgen drie aspecten van het overstromingsrisicobeheer
speciale aandacht in dit plan:1
• bescherming: de kans op een overstroming beperken;
• preventie: de gevolgen beperken via de ruimtelijke ordening;
• crisisbeheersing: de gevolgen beperken door effectief optreden
voor, tijdens en na een (dreigende) ramp.
1.3

Totstandkoming en status
Dit overstromingsrisicobeheerplan is tot stand gekomen met bijdragen van de
partijen die een rol spelen in het beheer van overstromingsrisico’s in het
stroomgebied van de Schelde, met name:
•
•
•
•
•

de ministeries van Infrastructuur en Milieu en Veiligheid en Justitie;
provincies en het Interprovinciaal Overleg (IPO);
gemeenten via de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG);
de waterschappen en de Unie van Waterschappen (UvW);
de veiligheidsregio’s.

Bestuurlijke afstemming over dit plan vindt op landelijk niveau plaats in de Stuurgroep Water en op regionaal niveau in het Zeeuws Overlegorgaan Waterkeringen
(ZOW) of het Portefeuillehoudersoverleg Water van de Vereniging van Zeeuwse
Gemeenten (PoHo water VZG) en vervolgens in het Regionaal Bestuurlijk Overleg
voor de Kaderrichtlijn Water (RBO Schelde). Afstemming met het internationale
deel van het overstromingsrisicobeheerplan (deel A) vindt plaats in de Internationale
Scheldecommissie (werkgroep hoogwater). Regionale partijen voeren in bilateraal
verband overleg met Vlaamse waterbeheerders over regionale grensoverschrijdende wateren. De minister van Infrastructuur en Milieu stelt het overstromingsrisicobeheerplan vast.
De Richtlijn overstromingsrisico’s heeft raakvlakken met een andere Europese
richtlijn: de Kaderrichtlijn Water. Deze richtlijn heeft onder meer als doel de waterkwaliteit van het oppervlaktewater te verbeteren. Dit overstromingsrisicobeheerplan is afgestemd met de inspanningen voor de Kaderrichtlijn Water in het
stroomgebied van de Schelde. In de toekomst zal Nederland mogelijk één integraal
plan voor beide richtlijnen maken. Een besluit daarover zal na 2015 plaatsvinden.
Inspraak op het ontwerp overstromingsrisicobeheerplan is mogelijk geweest van
23 december 2014 tot en met 22 juni 2015, tegelijk met de inspraak op de
ontwerp-overstromingsrisicobeheerplannen voor de andere stroomgebieden (Maas,
Schelde en Eems) en de nieuwe serie stroomgebiedbeheerplannen voor de
Kaderrichtlijn Water. Gedurende deze periode lag ook het ontwerp van het nieuwe
Nationaal Waterplan 2016-2021 ter inzage. Het Nationaal Waterplan 2016-2021 is
de opvolger van Nationaal Waterplan 2009-2015 en vervangt deze en de
tussentijdse herziening ervan in 2014. De overstromingsrisicobeheerplannen en de
stroomgebiedbeheerplannen zijn bijlagen bij dit waterplan.

1

Dit overstromingsrisicobeheerplan volgt de begrippen uit de richtlijn. Deze wijken gedeeltelijk af van de
terminologie in het Nederlandse waterveiligheidsbeleid en de Nederlandse veiligheidsketen. Waar de richtlijn
spreekt van bescherming, is in het Nederlandse waterveiligheidsbeleid de term preventie gebruikelijk en in
de veiligheidsketen het begrip proactie. De term crisisbeheersing omvat de onderdelen paraatheid, herstel en
evaluatie uit de richtlijn. In de veiligheidsketen vallen hieronder preparatie, respons/repressie en herstel.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 15 van 124
114

Na verwerking van de inspraakreacties zijn de overstromingsrisicobeheerplannen
door het kabinet eind 2015 vastgesteld. Voor 22 maart 2016 rapporteert Nederland
aan de Europese Commissie.
1.4

Leeswijzer
In dit overstromingsrisicobeheerplan zijn delen van de tekst blauw gekleurd. Deze
teksten zijn speciﬁek van toepassing op het stroomgebied van de Schelde.
Hoofdstuk 2 gaat nader in op de achtergronden en vereisten van de Richtlijn
overstromingsrisico’s en de Nederlandse uitgangspunten voor de invulling van de
overstromingsrisicobeheerplannen. In hoofdstuk 3 is beschreven welke organisaties
in Nederland verantwoordelijkheid dragen voor het overstromingsrisicobeheer.
Hoofdstuk 4 geeft een beschrijving van het Nederlandse stroomgebied van de
Schelde, toegespitst op de kenmerken die van belang zijn voor de overstromingsrisico’s. Het toepassingsgebied van dit overstromingsrisicobeheerplan staat in
hoofdstuk 5. Dat hoofdstuk geeft ook een beschrijving van de aard en de omvang
van de overstromingsrisico’s in het toepassingsgebied, op basis van kaarten. De
doelstellingen voor het beperken van de overstromingsrisico’s in het stroomgebied
van de Schelde staan in hoofdstuk 6. De hoofdstukken 7 tot en met 9 geven een
overzicht van de voorgenomen maatregelen op het gebied van bescherming,
preventie en crisisbeheersing. Hoofdstuk 10 geeft aan op welke wijze Nederland de
voortgang van dit overstromingsrisicobeheerplan zal monitoren.
Een belangrijk doel van de richtlijn is de bewustwording van het publiek van de
overstromingsrisico’s en de betrokkenheid bij de risicobeheersing. Hoofdstuk 11
geeft aan op welke manier Nederland invulling geeft aan participatie van belanghebbenden bij de totstandkoming van overstromingsrisicobeheerplannen.
Dit nationale deel van het overstromingsrisicobeheerplan hangt onlosmakelijk
samen met het internationale deel, waar alle partijen uit het internationale
stroomgebied afspraken in vastleggen. Hoofdstuk 12 geeft aan hoe de afstemming
met het internationale deel heeft plaatsgevonden. Hoofdstuk 13 gaat in op de
samenhang met de Kaderrichtlijn Water en overige onderwerpen die raakvlakken
hebben met dit overstromingsrisicobeheerplan.
Bij dit overstromingsrisicobeheerplan horen verschillende bijlagen. Bijlage 1 bevat
kaarten van het overstromingsgevaar en het overstromingsrisico in het stroomgebied van de Schelde, met een gedetailleerde toelichting. De hoofdlijnen van deze
kaarten zijn in hoofdstuk 5 beschreven. Bijlage 2 is een tabel met alle maatregelen
die Nederland in de periode 2016-2021 treft om het overstromingsrisico in dit
stroomgebied te beperken. Deze maatregelen zijn op hoofdlijnen beschreven in de
hoofdstukken 7 tot en met 9. Bijlage 3 geeft een overzicht van de indicatoren die
Nederland gaat monitoren om in 2021 over de voortgang van de maatregelen te
kunnen rapporteren.

Pagina 16 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 16 van 114

2

Richtlijn overstromingsrisico’s

Door de Richtlijn overstromingsrisico’s krijgen alle Europese inwoners inzicht in de
risico’s van overstromingen en de activiteiten om die risico’s te verminderen. De
richtlijn maakt bovendien een gezamenlijke aanpak van overstromingsrisico’s in
Europa mogelijk. Dat is van groot belang, omdat de gevolgen van grootschalige
overstromingen tot ver buiten het overstroomde gebied voelbaar kunnen zijn en de
gehele Europese samenleving kunnen ontwrichten.
2.1

Achtergrond en doel
Een belangrijke overweging voor het opstellen van de richtlijn is het feit dat overstromingen zeer grote gevolgen kunnen hebben. Overstromingen kunnen levens
kosten, mensen op de vlucht drijven en schade berokkenen aan het milieu. De
economische ontwikkeling kan door overstromingen ernstig in gevaar komen en de
economische bedrijvigheid van de Europese Unie kan ontwricht raken.
Overstromingen zijn natuurverschijnselen die niet volledig te voorkomen zijn. Het
is wel mogelijk en wenselijk de risico’s van overstromingen te verminderen, met
name de gevolgen voor de gezondheid van mensen, het milieu, het cultureel
erfgoed en de economische bedrijvigheid. Dat vraagt een gecoördineerde aanpak in
het nationale en internationale stroomgebied. De richtlijn voorziet in een kader
voor zo’n gecoördineerde aanpak.
De Europese Richtlijn overstromingsrisico’s is in 2007 van kracht geworden. Alle
lidstaten van de EU hebben de vereisten van de richtlijn overgenomen in hun eigen
nationale wetgeving. Nederland heeft de vereisten in de Waterwet en het Waterbesluit opgenomen.

2.2

Verplichte producten
Voor de invulling van de richtlijn stellen de lidstaten kaarten en plannen op:
• kaarten van het overstromingsgevaar en het overstromingsrisico;
• overstromingsrisicobeheerplannen per stroomgebied.

Kaarten
De kaarten van het overstromingsgevaar en het overstromingsrisico zijn bedoeld
om het publiek en het bestuur inzicht te geven in de aard en de omvang van de
risico’s. Nederland heeft landsdekkende kaarten van het overstromingsgevaar en
het overstromingsrisico opgesteld voor de Nederlandse delen van de
stroomgebieden van de Rijn, de Maas, de Schelde en de Eems. Nederland heeft
voor landsdekkende kaarten gekozen, omdat een groot deel van Nederland
overstromingsgevoelig is. De kaarten zijn onderdeel van dit plan (zie bijlage 1) en
staan ook op www.risicokaart.nl.
Overstromingsrisicobeheerplannen
De lidstaten stellen plannen op voor het verminderen van de overstromingsrisico’s,
toegespitst op de gebieden met een signiﬁcant risico. In de overstromingsrisicobeheerplannen staan doelen en maatregelen voor het beheer van de overstromingsrisico’s, met aandacht voor bescherming, preventie en crisisbeheersing
(zie paragraaf 1.2). Bij de keuze van doelen en maatregelen kunnen verschillende

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 17 van 124
114

overwegingen een rol spelen, zoals kosten en baten, de omvang
van de overstroming, milieu- en natuurdoelstellingen, ruimtelijke ordening en
scheepvaart. De eerste versie van de overstromingsrisicobeheerplannen is op
22 december 2015 voltooid. Daarna vindt iedere zes jaar een actualisatie plaats,
die ook inzicht geeft in de voortgang van de geplande maatregelen, eventuele
nieuwe doelen en maatregelen en nieuwe inzichten in de risico’s.
2.3

Principes voor het overstromingsrisicobeheer
De lidstaten hebben in de richtlijn de volgende principes opgenomen als uitgangspunt voor het beheer van de overstromingsrisico’s:
Stroomgebiedbenadering
Binnen het stroomgebied hangen oorzaken en gevolgen van overstromingen met
elkaar samen. Het beheer van de overstromingsrisico’s vraagt daarom een gecoördineerde aanpak binnen het stroomgebied. Op internationaal niveau stemmen de
landen de maatregelen voor de hoofdwateren onderling af, als sprake kan zijn van
grensoverschrijdende effecten (deel A van het stroomgebiedbeheerplan). Op
nationaal niveau komen alle doelen en maatregelen per stroomgebied in één
stroomgebiedbeheerplan te staan (deel B). Ook eventuele doelen en maatregelen
voor regionale grensoverschrijdende wateren zijn onderdeel van deel B. Tot de
stroomgebieden behoren ook de aangrenzende kustgebieden.
Solidariteit
Maatregelen voor het overstromingsrisicobeheer kunnen het overstromingsrisico in
boven- of benedenstrooms gelegen landen vergroten. Dat geldt ook voor bepaalde
vormen van landgebruik. De lidstaten hebben afgesproken dat zij geen
maatregelen treffen die de risico’s in andere lidstaten aanzienlijk verhogen, tenzij
de maatregelen onderdeel zijn van een gemeenschappelijke oplossing die de
lidstaten gezamenlijk zijn overeengekomen. Nederland noemt dit principe ‘nietafwentelen’. De richtlijn biedt landen de mogelijkheid om bindende afspraken over
niet-afwentelen te maken in het internationale deel van het overstromingsrisicobeheerplan (deel A).
Risicobenadering
De keuze voor doelen en maatregelen baseren de landen op het risico van een
overstroming. Dat wil zeggen dat zij rekening houden met de kans op een overstroming en met de mogelijke gevolgen.
Veiligheidsketen
Bij de aanpak van het overstromingsrisicobeheer richten de lidstaten zich op alle
onderdelen van de veiligheidsketen. Doelen en maatregelen hebben in ieder geval
betrekking op bescherming, preventie en crisisbeheersing. De Nederlandse keuze
om de gewenste bescherming tegen overstromingen door inzet op deze drie
onderdelen te realiseren, sluit hierbij aan. Dit wordt in het Nationaal Waterplan en
het Deltaprogramma “meerlaagsveiligheid” genoemd.
Duurzaamheid
De landen streven naar duurzame vormen van overstromingsrisicobeheer. Bij het
vaststellen van doelen en maatregelen houden zij rekening met andere Europese
richtlijnen voor onder meer milieu, natuur, water en bodem en met klimaatverandering.

Pagina 18 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 18 van 114

Afstemming met de Kaderrichtlijn Water
De Europese Kaderrichtlijn Water is bedoeld om de Europese wateren in een
gezonde toestand te brengen en te houden. Deze richtlijn heeft raakvlakken met de
Richtlijn overstromingsrisico’s. Voor beide richtlijnen stellen de lidstaten beheerplannen per stroomgebied op. Doelen en maatregelen voor beide richtlijnen kunnen
elkaar versterken of juist tegenwerken. Daarom hebben de lidstaten afgesproken
de activiteiten voor beide richtlijnen te coördineren en de doelen voor het overstromingsrisicobeheer af te stemmen met de milieudoelen van de Kaderrichtlijn Water.
Inhoudelijk zijn er ook verschillen: de Kaderrichtlijn Water richt zich met name op
de kwaliteit van het water, terwijl de Richtlijn overstromingsrisico’s vooral over de
kwantiteit van water gaat.
Publieke participatie
Een belangrijk uitgangspunt van de richtlijn is dat inwoners van de lidstaten kennis
kunnen nemen van het overstromingsrisico. De lidstaten stellen de kaarten van het
overstromingsgevaar en de overstromingsrisico’s beschikbaar aan het publiek. De
lidstaten stimuleren bovendien actieve participatie van alle betrokken partijen bij
het opstellen, toetsen en bijstellen van de overstromingsrisicobeheerplannen.
2.4

Inzet van Nederland
Forse inspanning
Nederland heeft in dit overstromingsrisicobeheerplan alle doelen en maatregelen
voor het overstromingsrisicobeheer bijeengebracht die zijn vastgelegd in wet- en
regelgeving en in plannen van Rijk, provincies, veiligheidsregio’s en waterschappen.
Deze doelen en maatregelen sluiten aan bij de essentie van de Richtlijn overstromingsrisico’s en richten zich op bescherming, preventie en crisisbeheersing.
Hiermee levert Nederland een forse inspanning en is het mogelijk het overstromingsrisico op het huidige niveau te handhaven of verder te verminderen.
Meerwaarde voor Nederland
Deze eerste versie van het overstromingsrisicobeheerplan levert voor Nederland op
een aantal punten meerwaarde op. Zo biedt dit plan een totaaloverzicht van het
uitgebreide scala aan inspanningen voor het overstromingsrisicobeheer, variërend
van het beheer en onderhoud van waterkeringen tot en met het crisisbeheer, en de
samenhang daartussen. Het plan geeft ook inzicht in de koppeling tussen het
overstromingsrisicobeheer en de doelen en maatregelen voor de Kaderrichtlijn
Water.
De richtlijn ondersteunt de recente Nederlandse inzet voor een integrale aanpak
van het overstromingsrisico via meerlaagsveiligheid2, door de aandacht voor
bescherming, preventie en crisisbeheersing. De verplichte internationale
afstemming verstevigt bovendien de solidariteit in het stroomgebied en geeft
Nederland een betere uitgangspositie voor afstemming met de buurlanden. Ook het
Nederlandse begrip niet-afwentelen krijgt door de richtlijn meer kracht.

2

Nationaal Waterplan 2016-2021.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 19 van 124
114

3

Organisatie van het overstromingsrisicobeheer in Nederland

Het verminderen van overstromingsrisico’s is in Nederland van groot maatschappelijk
belang. Daarom is dit van oudsher een taak van de overheid. Alle onderdelen van
de overheid zetten zich in voor het overstromingsrisicobeheer: het Rijk, provincies,
waterschappen, veiligheidsregio’s en gemeenten. De rollen en verantwoordelijkheden liggen vast in wetgeving. Sinds 2012 is ook bij wet geregeld dat er een
Deltacommissaris is die de regering adviseert over onder meer het overstromingsrisicobeheer.
3.1

Verantwoordelijke organisaties
Een overzicht van alle overheidsorganisaties die taken en bevoegdheden hebben op
het gebied van overstromingsrisicobeheer in het stroomgebied van de Schelde is te
vinden op www.helpdeskwater.nl (‘competent authorities’). Hieronder volgt een
beschrijving voor de drie onderdelen van het overstromingsrisicobeheer: bescherming, preventie en crisisbeheersing. De hoofdstukken 6 tot en met 9 geven inzicht
in de manier waarop de verschillende overheden invulling geven aan hun taken en
bevoegdheden. In hoofdstuk 12 is beschreven hoe de internationale afstemming
over dit overstromingsrisicobeheerplan heeft plaatsgevonden en welke organisaties
daarbij een rol hebben gespeeld.
Bescherming
Het ministerie van Infrastructuur en Milieu stelt het beleid voor de bescherming
tegen overstromingen op. Ook bepaalt dit ministerie binnen welke kaders de
andere overheden hun taken op het gebied van bescherming uitvoeren.
Voor de primaire waterkeringen (de waterkeringen langs de grote wateren) zijn
normen voor de bescherming opgenomen in de Waterwet. De waterschappen zijn
verantwoordelijk voor het dagelijks beheer en onderhoud van de meeste primaire
keringen, het toetsen van deze keringen aan de normen, het opstellen van projectplannen voor dijkverbeteringsmaatregelen of waterstandsverlagende maatregelen
en de uitvoering daarvan. Het ministerie van Infrastructuur en Milieu brengt
richtlijnen uit voor het toetsen van de primaire waterkeringen en neemt de
benodigde maatregelen op in landelijke programma’s, zoals het Hoogwaterbeschermingsprogramma. Een aantal primaire waterkeringen is in beheer bij
Rijkswaterstaat, zoals de Oosterscheldekering. Hiervoor heeft Rijkswaterstaat
dezelfde verantwoordelijkheden als de waterschappen (beheer en onderhoud,
toetsen, verbeteren). Rijkswaterstaat is ook beheerder van de rijkswateren en
daarmee onder meer verantwoordelijk voor het peilbeheer in rijkswateren, het op
orde houden van het rivierbed en de kustlijnzorg.
De provincies stellen de kaders vast voor het regionale waterbeheer. Zij stellen
onder meer normen vast voor waterkeringen langs regionale wateren en het
beperken van regionale wateroverlast. Het op orde houden van de regionale
keringen behoort tot de wettelijke taak van de waterschappen. Zij voeren hiervoor
vergelijkbare werkzaamheden uit als voor het op orde houden van de primaire
waterkeringen. De provincies houden toezicht op de taken van de waterschappen.
Een beperkt aantal regionale waterkeringen valt onder het beheer van Rijkswaterstaat, met name regionale waterkeringen langs grote kanalen. In het stroomgebied
van de Schelde geldt dit voor de waterkeringen langs het kanaal Gent-Terneuzen.

Pagina 20 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 20 van 114

Preventie
Het ministerie van Infrastructuur en Milieu stelt op hoofdlijnen beleid op voor een
duurzame en veilige inrichting van Nederland. Provincies en gemeenten zijn verantwoordelijk voor de regionale en lokale ruimtelijke ordening. Zij kunnen het
gebruik van risicovolle gebieden – binnendijks of buitendijks – beperken of aan
voorwaarden binden.
Gemeenten regisseren de ruimtelijke ontwikkelingen binnen de gemeentegrenzen,
onder meer via de bestemmingsplannen. Gemeenten zijn wettelijk verplicht om hun
bestemmingsplannen aan een Watertoets te onderwerpen. Dat betekent dat zij
eventuele gevolgen voor het waterbeheer in beeld laten brengen en meewegen bij
de besluitvorming over deze plannen. Ook is het de taak van de gemeenten om de
gebruikers van buitendijkse gebieden te informeren over de risico’s die daar spelen.
Ook initiatiefnemers van grote, nieuwe ruimtelijke plannen zijn verplicht een
Watertoets uit te voeren. Overheden hebben in het Bestuursakkoord Water
onderling afgesproken dat zij altijd een Watertoets uitvoeren voor plannen die
raken aan het waterbeheer. Bij plannen voor de aanleg van kwetsbare en vitale
objecten, grootschalige woonwijken en grootschalige bedrijventerreinen is het
overstromingsrisico een verplicht onderdeel van de waterparagraaf.
Crisisbeheersing
Ook bij de crisisbeheersing spelen alle overheidslagen een rol. Iedere laag heeft
eigen verantwoordelijkheden en bevoegdheden. Het ministerie van Veiligheid en
Justitie is verantwoordelijk voor de inrichting van het stelsel voor
rampenbestrijding en crisisbeheersing. Zodra een crisis de bevoegdheid van een
overheidslaag overstijgt, vindt opschaling plaats naar een hogere laag:
• lokaal: de gemeenten zijn verantwoordelijk voor de rampenbestrijding en de
crisisbeheersing bij een ramp op lokaal niveau. De burgemeester voert daarbij
het opperbevel: alle instanties en personen die deelnemen aan de bestrijding
van een ramp staan onder zijn bevel. De burgemeester moet ook zorgen dat de
inwoners informatie krijgen over de aard en de omvang van een ramp en de
manier waarop zij moeten handelen.
• regionaal: als een ramp bovenlokale gevolgen heeft of kan hebben, verschuift de
verantwoordelijkheid voor de rampenbestrijding en crisisbeheersing naar de
veiligheidsregio. Nederland is ingedeeld in 25 veiligheidsregio’s. De
burgemeesters van de gemeenten in de veiligheidsregio vormen samen het
bestuur, waarbij de burgemeester van de grootste gemeente als voorzitter
optreedt. Besluiten vinden plaats bij meerderheid van stemmen. Als de stemmen
staken of als grote spoed geboden is, beslist de voorzitter van de
veiligheidsregio. De Commissaris van de Koning kan de voorzitter van een
veiligheidsregio zo nodig een aanwijzing geven over het beleid voor de
rampenbestrijding of crisisbeheersing.
• bovenregionaal: als een incident meerdere veiligheidsregio’s treft, heeft de
veiligheidsregio waar de bron van het incident zich bevindt de leiding. De
veiligheidsregio’s werken in dat geval samen volgens een landelijk
afsprakenkader. De Commissaris van de Koning kan zo nodig een aanwijzing
geven over het beleid.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 21 van 124
114

• landelijk: de minister van Veiligheid en Justitie neemt de aansturing van de
crisisbeheersing op onderdelen over zodra de omvang van een incident of het
aantal betrokken regio’s dat vereist. Het Rijk stuurt ook de crisisbeheersing bij
een nationale crisis aan, inclusief de crisiscommunicatie. Van een nationale crisis
is sprake als de nationale veiligheid in het geding is doordat een of meerdere
vitale belangen worden aangetast en de reguliere structuren of middelen niet
toereikend zijn om de stabiliteit te handhaven. Het Nationaal Crisis Centrum
(NCC) is het loket voor de veiligheidsregio’s.

Het Rijk is bij een (dreigende) overstroming vanuit het hoofdwatersysteem direct
betrokken vanwege de regio-overschrijdende effecten. Afhankelijk van de situatie
kiest het Rijk per onderwerp een rol: faciliterend, richtinggevend of sturend. Deze
rollen kunnen geleidelijk in elkaar overgaan. Sturend optreden zal terughoudend
worden toegepast, binnen de wettelijke bevoegdheden. Dit kan bijvoorbeeld aan de
orde zijn als er verschil van inzicht bestaat tussen veiligheidsregio’s. Sturend
optreden houdt in dat het Rijk op een aantal speciﬁeke punten intervenieert en een
kader schept voor de eigen taken van de regio’s.
De verantwoordelijkheden zoals hierboven beschreven gelden niet alleen bij overstromingsrampen, maar bij alle soorten rampen. Deze organisatiestructuur wordt
daarom ook wel de “algemene kolom” genoemd. Bij een ramp is ook vakinhoudelijke informatie nodig voor de crisisbeheersing. De organisaties die daar een rol in
spelen vormen de zogenoemde “functionele kolom”. In geval van een overstromingsramp leveren waterschappen, Rijkswaterstaat en het ministerie van
Infrastructuur en Milieu vakinhoudelijke informatie via de functionele kolom, die
dan ook wel “waterkolom” wordt genoemd. De beheerders van waterkeringen,
sluizen, gemalen en andere waterstaatswerken hebben op grond van de Waterwet
de bevoegdheid om naar eigen oordeel maatregelen te treffen als de
waterstaatswerken in gevaar zijn en de veiligheid in het geding is. Gedeputeerde
Staten kunnen de waterschappen in deze situaties zo nodig een aanwijzing geven;
in geval van een primaire waterkering kan de Minister van Infrastructuur en Milieu
dit doen.
3.2

Deltacommissaris
In 2012 is in Nederland de Deltawet in werking getreden. Deze wet vormt de basis
voor het Deltaprogramma, een nationaal programma van uitvoeringsmaatregelen
voor waterveiligheid en zoetwatervoorziening in Nederland. Het doel is Nederland
ook voor volgende generaties te beschermen tegen hoogwater en te zorgen voor
voldoende zoetwater, rekening houdend met klimaatverandering en sociaaleconomische omstandigheden. De Deltawet regelt ook dat er een fonds is om de
maatregelen die op nationaal niveau nodig zijn te ﬁnancieren: het deltafonds.
In de Deltawet is verankerd dat er een Deltacommissaris is die adviseert over de
programmering van de maatregelen in het Deltaprogramma. De Deltacommissaris
stuurt het kabinet ieder jaar een voorstel voor het Deltaprogramma. Het kabinet
biedt dit voorstel met zijn reactie daarop aan de Tweede Kamer aan, in het kader
van de rijksbegroting.
De Deltacommissaris adviseert ook over het beleid voor waterveiligheid en zoetwatervoorziening. In de afgelopen jaren heeft de Deltacommissaris samen met de
Nederlandse overheden en in samenspraak met maatschappelijke organisaties, het
bedrijfsleven en kennisinstituten een nieuwe koers voor onder meer het waterveiligheidsbeleid uitgewerkt. Het doel is te waarborgen dat de waterveiligheid aan

Pagina 22 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 22 van 114

blijft sluiten bij de overstromingsrisico’s, ook in de toekomst. In 2014 heeft de
Deltacommissaris voorstellen voor deltabeslissingen en voorkeursstrategieën per
deelgebied aangeboden aan het kabinet. Het kabinet heeft het rijksbeleid dat
voortvloeit uit de deltabeslissingen vastgelegd in het Nationaal Waterplan3 en
streeft ernaar dit beleid de komende jaren verder uit te werken en de benodigde
wetten en regels aan te passen.

3

Nationaal Waterplan 2016-2021.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 23 van 124
114

4

Beschrijving van het stroomgebied

Het Nederlandse deel van het Scheldestroomgebied is bij uitstek een deltagebied.
Hier mondt de Schelde uit in de Noordzee. Via de Oosterschelde en de Westerschelde stroomt tweemaal per dag het getij in en uit. Grote delen van het stroomgebied
zijn ontstaan door geleidelijke opslibbing, via de rivier of de zee, maar het water
heeft dit laaggelegen land ook eeuwenlang geteisterd met vele overstromingen.
De bescherming tegen overstromingen heeft hier dan ook van oudsher grote
aandacht, met de beroemde Deltawerken als icoon.
4.1

Begrenzing van het stroomgebied
Plannen per stroomgebied
De overstromingsrisicobeheerplannen spitsen zich toe op stroomgebieden. Hier is
voor gekozen omdat de risico’s binnen een stroomgebied met elkaar samenhangen.
Doelen en maatregelen op de ene plaats in het stroomgebied kunnen gevolgen
hebben voor andere delen van het stroomgebied. Een plan per stroomgebied maakt
deze samenhang inzichtelijk.
Ook voor de Kaderrichtlijn Water (zie paragraaf 2.3) hebben de lidstaten van de
Europese Unie beheerplannen per stroomgebied opgesteld. Nederland heeft dat
voor vier stroomgebieden gedaan: de Eems, de Rijn, de Maas en de Schelde. In de
overstromingsrisicobeheerplannen heeft Nederland dezelfde stroomgebieden met
dezelfde begrenzingen aangehouden. Dit bevordert de samenhang tussen de
beheerplannen voor de beide richtlijnen. De grenzen van deze stroomgebieden
vallen grotendeels samen met relevante eenheden voor het water- en overstromingsrisicobeheer. Op een aantal plaatsen wijken de grenzen echter af van de
grenzen van dijkringen, waterschappen en veiligheidsregio’s. Bij ieder stroomgebied
hoort een deel van de kustzone.
Stroomgebied van de Schelde
Het stroomgebied van de Schelde strekt zich uit van Noord-Frankrijk tot en met de
zuidwestelijke delta van Nederland. Het Nederlandse deel van het stroomgebied
omvat de gehele provincie Zeeland, de westelijke rand van de provincie NoordBrabant (Brabantse Wal) en in de provincie Zuid-Holland de buitendijkse gebieden
langs de noordrand van de Grevelingen (Figuur 1.1).
In het stroomgebied liggen grote deltawateren: Westerschelde, Oosterschelde,
Grevelingen en het Zoommeer. Ook de kuststrook van één zeemijl breed vanaf
de Nederlands-Vlaamse grens tot en met de Brouwersdam behoort tot het
stroomgebied.
De exacte grenzen van het Nederlandse Scheldestroomgebied zijn vastgelegd in
het Waterbesluit4. Het Nederlandse deel van het stroomgebied heeft een
oppervlakte van 3.200 km2, waarvan ongeveer een derde water is.

4

Besluit van 30 november 2009 houdende regels met betrekking tot het beheer en gebruik van watersystemen.

Pagina 24 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 24 van 114

4.2

Water, bodem en hoogteligging
Water
Het Nederlandse Scheldestroomgebied omvat een groot deel van de zuidwestelijke
delta van Nederland. Vlak nadat de Schelde de Nederlandse grens passeert,
verbreedt het water zich tot een forse zeearm met diepe geulen, hoge zandplaten,
schorren en slikken, die geleidelijk overgaat in de zee. Ook de overige deltawateren
stonden in het verleden allemaal in open verbinding met de rivieren en de zee. Als
gevolg van dammen, sluizen en de stormvloedkering hebben deze wateren nu ieder
een eigen karakter. De kleinere waterlopen op de voormalige eilanden en het
omringende Zeeuws-Vlaamse en West-Brabantse gebied monden uit in de grote
deltawateren.
Bodem
Vrijwel overal in het stroomgebied liggen relatief jonge afzettingen van zeeklei en
zeezand aan de oppervlakte. Langs de Noordzeekust liggen stroken duinzand. In het
zuiden van Zeeuws-Vlaanderen en op de Brabantse Wal bestaat de bodem uit ouder
dekzand, afgezet in het pleistoceen.
Hoogteligging
Het land in het stroomgebied is voor een groot deel ontstaan door aanwas van
schorren en slikken. Het land bestaat voornamelijk uit laaggelegen, vlakke polders.
De hoogteverschillen bedragen niet meer dan enkele meters. Alleen in de duingebieden en op de Brabantse Wal komen grotere hoogteverschillen voor. Onder water
is het reliëf groot. De huidige en voormalige getijdegeulen zijn vaak tientallen
meters diep.

4.3

Bescherming tegen overstromingen

Het Nederlandse stroomgebied van de Schelde in cijfers
oppervlakte stroomgebied:
4.470 km2 (inclusief kustzone)
lengte van de kustlijn:
470 km (inclusief Ooster- en Westerschelde)
neerslag:
775 mm/jaar
typering hoofdwatersysteem:
getijdenwateren en grote zoet- en
zoutwatermeren zonder getij

Dijken, dammen en stormvloedkeringen
In het laaggelegen Nederland hebben overstromingen omvangrijke en langdurige
gevolgen. Bescherming bieden tegen overstromingen is daarom een eeuwenoude
traditie in Nederland. De aanleg van dijken is begonnen in de negende eeuw,
aanvankelijk heel lokaal voor de bescherming van een enkel dorp en later ook om
aangrenzende gronden te beschermen. In Zeeland vond de bebouwing in eerste
instantie plaats op de hogere zandruggen. Rond het jaar 1000 begon hier de aanleg
van dijken rond hoge schorren. Vanaf het einde van de Middeleeuwen (rond 1300)
is sprake van aaneengesloten bedijking van de grote rivieren, de delta-gebieden,
grote zee-inhammen zoals de Zuiderzee. Langs de overige delen boden (en bieden)
de duinen bescherming.
In de twintigste eeuw hebben in heel Nederland grote ingrepen plaatsgevonden om
de bescherming tegen overstromingen op een hoger plan te brengen. In 1932 werd
de Zuiderzee afgesloten van de zee met een afsluitdijk. Na de grote overstromingsramp van 1953 heeft de hoogwaterbescherming een forse impuls gekregen met de
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 25 van 124
114

uitvoering van het Deltaplan. Sindsdien zijn de Grevelingen, het Haringvliet en het
Volkerak afgesloten van de zee. In de monding van de Oosterschelde is een
stormvloedkering gebouwd. Alleen de Westerschelde heeft een volledig open
verbinding met de zee behouden, ten behoeve van de scheepvaart. De veiligheid is
hier verbeterd door de dijken langs deze zeearm fors te verhogen. De
overstromingsramp vormde de aanleiding om normen in te voeren voor alle
waterkeringen langs grote wateren (primaire waterkeringen). Rond de eeuwwisseling is een omvangrijk programma van start gegaan om de steenbekledingen
van dijken rond de Westerschelde en de Oosterschelde te versterken, omdat de
kracht van golven groter bleek dan eerder gedacht.
Aan het einde van de twintigste eeuw moesten 300.000 mensen evacueren uit het
rivierengebied, omdat het water in de Rijn en de Maas zeer hoog stond en de dijken
dreigden te bezwijken. Meteen daarna zijn de rivierdijken versterkt. Daarnaast is
het Programma Ruimte voor de Rivier in uitvoering gegaan om de rivieren meer
ruimte voor berging en afvoer van rivierwater te geven. Dat heeft ertoe geleid dat
ook voor andere wateren plannen zijn gemaakt om water meer ruimte te geven,
ten behoeve van de waterveiligheid.
Op dit moment bestaat de kern van de Nederlandse hoogwaterbescherming uit
twee stelsels van waterkeringen:
• primaire waterkeringen: waterkeringen langs het hoofdwatersysteem;
• regionale waterkeringen: waterkeringen langs regionale wateren.

Met name het falen van primaire waterkeringen kan overstromingen met grote
gevolgen veroorzaken. De primaire waterkeringen omsluiten zogenoemde
dijkringgebieden (Figuur 4.1). De normen voor de primaire waterkeringen zullen in
de komende jaren wijzigen naar aanleiding van de deltabeslissing Waterveiligheid
(zie paragraaf 7.4). Deze wijziging is voorzien in 2017.
De regionale waterkeringen zijn veelal ingedeeld in vijf klassen (I tot en met V),
waarbij waterkeringen uit klasse I bescherming bieden tegen relatief kleine risico’s
en waterkeringen uit klasse V tegen relatief grote risico’s. Langs sommige kleine
rivieren in de hogere delen van Nederland liggen geen waterkeringen, omdat
overstromingen zich daar veelal beperken tot het beekdal. Waar nodig beperken de
waterbeheerders de risico’s hier op andere manieren, bijvoorbeeld met de inzet van
waterbergingsgebieden.

Pagina 26 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 26 van 114

Figuur 4.1 Indeling in primaire keringen (dijkringgebieden) en regionale keringen in het stroomgebied van de Schelde5

5

Deze kaart zal wijzigen als de nieuwe normen voor de primaire waterkering in de wet zijn vastgelegd
(zie paragraaf 7.4). Deze wijziging is voorzien in 2017.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 27 van 124
114

4.4

Ruimtegebruik
Water, recreatie en natuur
Bijna zestig procent van het Nederlandse Scheldestroomgebied bestaat uit water:
het kustgebied, de deltawateren, kanalen en de kleinere meren, rivieren en beken.
De deltawateren en de kanalen vormen drukke scheepvaartroutes. Het VolkerakZoommeer vervult daarnaast een rol voor de landbouwwatervoorziening. Veel
wateren in het stroomgebied hebben bovendien een functie voor recreatie en natte
natuur (zoet, brak en zout).
Wonen
In totaal wonen in het stroomgebied 470 duizend mensen. Het gebied is voor
Nederlandse begrippen dun bevolkt, met gemiddeld 230 inwoners per vierkante
kilometer. De oudste woonkernen liggen op de hogere zandgronden in ZeeuwsVlaanderen, de Brabantse Wal en de natuurlijke oeverwallen langs kreken en
riviertjes. In de afgelopen eeuwen zijn ook woonwijken gebouwd in de laaggelegen
polders. De landelijke trend is dat steeds meer mensen naar de grote steden
trekken en steeds minder mensen in het landelijk gebied wonen. In het stroomgebied van de Schelde zal de bevolking tot 2025 licht dalen en sterk vergrijzen.

Figuur 4.2 Verstedelijking in Nederland

Werken
Driekwart van het land bestaat uit landbouwgebied, waar voornamelijk akkerbouw
plaatsvindt. Industriegebieden liggen met name rond de havens van Vlissingen en
Terneuzen, met het accent op chemische industrie en metaalindustrie. Aan de rand
van dorpen en steden zijn bedrijven geclusterd op bedrijventerreinen. De
belangrijkste economische sector in het stroomgebied is de dienstverlening, die
bijna 50% van de productiewaarde vertegenwoordigt.
4.5

Toekomstige ontwikkelingen
Voor het overstromingsrisicobeheer zijn ook toekomstige ontwikkelingen van
belang. Door veranderingen in het klimaat, de bevolkingsomvang en de
verspreiding van de bevolking over het land, het landgebruik, de waarde van
eigendommen en de economische toestand kunnen de overstromingsrisico’s en de
mogelijkheden om die te beheersen ook veranderen. Voor Nederland is het van
groot belang tijdig inzicht te hebben in dit soort veranderingen.

Pagina 28 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 28 van 114

De Deltacommissaris heeft voor Nederland de toekomstige ontwikkelingen in de
waterveiligheid onderzocht, als basis voor de deltabeslissingen (zie ook paragraaf
7.4 en 8.3). Het onderzoek is gebaseerd op vier scenario’s die samen een breed
scala van mogelijke toekomsten weerspiegelen (Figuur 4.3). De scenario’s vormen
een combinatie van twee klimaatscenario’s van het KNMI (snelle en matig snelle
klimaatverandering) en twee sociaaleconomische scenario’s van de gezamenlijke
planbureaus (sociaaleconomische groei en krimp). In deze scenario’s veranderen
zowel de kansen op overstromingen als de gevolgen van overstromingen.

Druk

Stoom

•

•

•
•
•
•
•
•
•

Aantal inwoners stijgt tot 20 miljoen in
2050 en 24 miljoen in 2100
Economie blijft groeien met ruim 2%
per jaar
Voortgaande verstedelijking
Tot 2050 daling landbouwareaal,
daarna stijging
Natuuroppervlak sterk minder na 2050
Toename neerslag winter van 4 tot 7%
Toename neerslag zomer van 3 tot 6%
Zeespiegelstijging 35 cm in 2100

•
•
•
•
•
•
•

Aantal inwoners stijgt tot 20 miljoen in
2050 en 24 miljoen in 2100
Economie blijft groeien met ruim 2%
per jaar
Voortgaande verstedelijking
Tot 2050 daling landbouwareaal,
daarna stijging
Natuuroppervlak sterk minder na 2050
Toename neerslag winter van 14 tot 28%
Afname neerslag zomer van -19 tot -38%
Zeespiegelstijging 85 cm in 2100

Rust

Warm

•

•

•
•
•
•
•
•
•

Aantal inwoners gelijk tot 2050 daarna
daling tot 12 miljoen in 2100
Economie groeit licht tot 2050 daarna
kleine krimp
Verstedelijking neemt op termijn ﬂink af
Landbouwareaal blijft ongeveer constant
Natuuroppervlak groeit licht
Toename neerslag winter van 4 tot 7%
Toename neerslag zomer van 3 tot 6%
Zeespiegelstijging 35 cm in 2100

•
•
•
•
•

Aantal inwoners gelijk tot 2050 daarna
daling tot 12 miljoen in 2100
Economie groeit licht tot 2050 daarna
kleine krimp
Verstedelijking neemt op termijn ﬂink af
Landbouwareaal blijft ongeveer constant
Natuuroppervlak groeit licht
Toename neerslag winter van 14 tot 28%
Afname neerslag zomer van -19 tot -38%

•

Zeespiegelstijging 85 cm in 2100

•

Figuur 4.3 Deltascenario’s (bron: Deltaprogramma 2012)

Nederland speelt in op de onzekere toekomst via het principe van adaptief deltamanagement: ver vooruitkijken, met ﬂexibele strategieën nu al stap voor stap
meegroeien met nieuwe inzichten en omstandigheden en waarborgen dat ook in de
toekomst voldoende mogelijkheden openblijven om noodzakelijke maatregelen te
treffen.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 29 van 124
114

5

Toepassingsgebied en risicoanalyse

In Nederland kunnen bijna overal overstromingen optreden. Het overstromingsrisicobeheerplan is toegespitst op die delen van het stroomgebied waar het risico
van overstromingen signiﬁcant is, of dat in de toekomst kan zijn. Uit kaarten blijkt
hoe groot het gevaar van overstromingen daar is en wat de risico’s zijn.
5.1

Uitgangspunten
De Richtlijn overstromingsrisico’s schrijft voor dat alle gebieden met een ‘signiﬁcant
overstromingsrisico’ onder de werking van de richtlijn vallen. Voor deze gebieden
moeten de lidstaten overstromingsrisicobeheerplannen en kaarten opstellen (zie
paragraaf 2.2). Nederland heeft ook enkele gebieden zonder signiﬁcant overstromingsrisico op de kaarten opgenomen, ten behoeve van de internationale
afstemming of om tot een samenhangend kaartbeeld te komen.

5.2

Afbakening van het toepassingsgebied
Nederland heeft het toepassingsgebied gebaseerd op drie criteria6:
Criteria

Omschrijving

Signiﬁcant risico

Gebieden waar overstromingen
slachtoffers of nationale
maatschappelijke impact kunnen
veroorzaken

Internationale
afstemming

Gebieden langs grensoverschrijdende
regionale wateren zonder
waterkeringen, die in Duitsland of
België tot het toepassingsgebied
behoren

Samenhangend
kaartbeeld

Gebieden die bijdragen aan een logisch
kaartbeeld

Signiﬁcant risico
De Richtlijn overstromingsrisico’s schrijft voor dat de lidstaten een voorlopige
overstromingsrisico-beoordeling uitvoeren. Op grond daarvan wordt vastgesteld
waar zich potentieel signiﬁcante overstromingsrisico’s voordoen. De lidstaten
kunnen echter besluiten niet een voorlopige overstromingsrisicobeoordeling uit te
voeren, maar daarvoor in de plaats besluiten overstromingsgevaarkaarten en
overstromingsrisicokaarten te maken voor het gehele stroomgebied. Nederland
heeft hiervoor gekozen omdat een groot deel van Nederland overstromingsgevoelig
is. Nederland heeft dus niet per gebied beoordeeld of het overstromingsrisico
signiﬁcant is, maar landsdekkende gevaarkaarten gemaakt. Het begrip ‘signiﬁcant
risico’ heeft Nederland als volgt ingevuld: er is sprake van een signiﬁcant
overstromingsrisico als een overstroming tot ten minste enkele slachtoffers of

6

De drie criteria en de toelichting daarop zijn beschreven in de notitie ‘EU Richtlijn Overstromingsrisico’s (ROR),
het toepassingsbereik’, die op 25 oktober 2011 is vastgesteld door de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu.

Pagina 30 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 30 van 114

maatschappelijke impact op nationaal niveau kan leiden. De kaarten laten de
gevolgen van overstromingen zien in de volgende gebieden:
• gebieden die kunnen overstromen door een doorbraak van een primaire
waterkering7;
• gebieden die kunnen overstromen door een doorbraak van een genormeerde
regionale waterkering uit klasse III, IV of V8;
• het buitendijks gebied voor primaire waterkeringen en hoge gronden langs het
hoofdwatersysteem9.

Alle gebieden met een signiﬁcant risico staan hiermee op de vereiste kaarten van
het overstromingsgevaar en het overstromingsrisico. Het voorliggend overstromingsrisicobeheerplan bevat doelen en maatregelen om het overstromingsrisico in
deze gebieden te beheersen.
Regionale toets
Op grond van regionale kennis kan blijken dat ook in andere gebieden een signiﬁcant risico bestaat, bijvoorbeeld langs een onbedijkte beek waar bij een
overstroming veel schade kan ontstaan. Waterbeheerders kunnen dergelijke
gebieden toevoegen aan het toepassingsgebied van de kaarten; in dat geval bevat
het overstromingsrisicobeheerplan ook doelen en indien nodig maatregelen voor
deze gebieden. In het stroomgebied van de Schelde is dat niet gebeurd.
Internationale afstemming
Het kan voorkomen dat een grensoverschrijdende waterloop in Nederland niet tot
het toepassingsgebied behoort, omdat geen sprake is van een signiﬁcant risico,
maar in het buurland wel. In dat geval zet Nederland de waterloop toch op de
kaarten, om aan te kunnen tonen of eventuele maatregelen in het buurland
gevolgen hebben voor de risico’s in Nederland. In het stroomgebied van de Schelde
is om deze reden de Braakman aan de kaart toegevoegd, die via het Isabellakanaal
in verbinding staat met het Vlaamse Leopoldkanaal. Overtollig regenwater uit het
Boekhoutse deel van het Vlaamse Meetjesland wordt via het Isabellagemaal richting
Braakman en Westerschelde afgevoerd (maximaal 13.000 liter per seconde).
Dit overstromingsrisicobeheerplan bevat voor deze gebieden geen doelen en
maatregelen, omdat in het Nederlandse deel geen sprake is van een signiﬁcant
risico. Overigens zijn buurlanden verplicht om maatregelen met grensoverschrijdende gevolgen voor het overstromingsrisico onderling af te stemmen. Een
doorbraak vanuit de Westerschelde heeft vanwege het naar het zuiden oplopende
maaiveld geen impact op het Vlaamse grondgebied.
Samenhangend kaartbeeld
Nederland vindt het belangrijk dat de kaarten van het overstromingsgevaar en de
overstromingsrisico’s een logisch, samenhangend beeld geven. Om dat te bereiken
zijn de volgende gebieden eveneens op de kaarten opgenomen:

7

8

9

Primaire waterkeringen zijn waterkeringen langs de hoofdwatersystemen van Nederland, zoals de grote rivieren,
de kust en het IJsselmeer.
Regionale keringen zijn ingedeeld in vijf klassen, afhankelijk van de mogelijke gevolgen van een overstroming.
De klassen III tot en met V bieden de hoogste beschermingsniveaus. Niet alle provincies hanteren deze klasseindeling. Waar een andere indeling geldt, vallen de gebieden die kunnen overstromen door een doorbraak van
waterkeringen die een beschermingsniveau van 1/100 per jaar of meer bieden onder het toepassingsbereik.
Uitzondering hierop zijn buitendijkse gebieden waar een overstroming als ‘normaal’ beschouwd wordt, zoals
stranden en schorren.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 31 van 124
114

Figuur 5.1 Toepassingsbereik van het overstromingsrisicobeheerplan voor de Schelde en bijbehorende kaarten

Pagina 32 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 32 van 114

• gebieden die kunnen overstromen door een doorbraak in een regionale
waterkering uit klasse I of II;
• het buitendijkse gebied van regionale genormeerde waterkeringen.
Deze gebieden zijn niet opgenomen in het overstromingsrisicobeheerplan; in het
kader van de Richtlijn overstromingsrisico’s stelt Nederland geen doelen en
maatregelen voor deze gebieden vast.
Overstromingen die buiten beschouwing blijven
In dit overstromingsrisicobeheerplan blijft met bovenstaande uitgangspunten een
aantal vormen van wateroverlast buiten beschouwing, omdat de gevolgen voor de
gezondheid van mensen en de economische schade beperkt zijn:
• wateroverlast in onbeschermde gebieden langs regionale wateren (tenzij een
regionale toets heeft uitgewezen dat sprake is van een signiﬁcant risico);
• wateroverlast door het bezwijken van een regionale waterkering uit de klassen I
of II;
• wateroverlast door een overbelast rioolsysteem;
• wateroverlast door hoge grondwaterstanden;
• wateroverlast rechtstreeks door overvloedige regenval.

5.3

Overstromingsgevaren en -risico’s in het toepassingsgebied
Voor het toepassingsgebied zoals hierboven beschreven heeft Nederland kaarten
gemaakt van het overstromingsgevaar en het overstromingsrisico. Deze kaarten
geven inzicht in de aard en de omvang van overstromingen en de gevolgen daarvan
in het stroomgebied van de Schelde. Een volledige en gedetailleerde set kaarten
staat sinds 20 december 2013 op www.risicokaart.nl.
De kaarten zullen steeds nauwkeuriger worden, omdat de kennis over overstromingen en gevolgen en het instrumentarium voor het maken van kaarten in ontwikkeling blijven. Zodra nieuwe informatie beschikbaar komt, worden de kaarten aangepast.
Toelichting op de kaarten
Overstromingsgevaarkaarten laten de fysieke kenmerken van overstromingen zien,
zoals het gebied dat door een overstroming getroffen kan worden, de maximale
waterdiepte en de stroomsnelheid. Nederland zet voor eigen gebruik ook andere
informatie op de overstromingsgevaarkaarten: de snelheid waarmee het water een
gebied bereikt, de snelheid waarmee het water stijgt, de duur van de overstroming,
de gebieden die gelijktijdig bedreigd kunnen worden en de bronnen van een
overstroming. Deze informatie is geen onderdeel van de rapportages aan de
Europese Commissie, maar wel relevant voor het beheersen van de
overstromingsrisico’s.
De overstromingsrisicokaarten tonen de mogelijke gevolgen bij een bepaalde
overstromingskans. Deze kaarten geven een indicatie van het aantal bewoners dat
mogelijk getroffenen wordt, de aard van de economische bedrijvigheid in het
gebied, de aanwezigheid van beschermde natuurgebieden en de aanwezigheid van
IED-installaties. IED-installaties zijn installaties die in meer of mindere mate
‘gevaarlijk’ zijn, zoals kerncentrales, chemische industrie en opslagplaatsen van
gevaarlijke of verontreinigende stoffen. Deze installaties kunnen bij een overstroming vervolgschade veroorzaken aan het milieu of de gezondheid van mensen.
Nederland brengt in aanvulling hierop ook cultuurhistorische objecten in kaart.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 33 van 124
114

De kaarten zijn gemaakt voor drie situaties:
• overstromingen met een heel kleine kans van optreden in een mensenleven
(kans 1/500 tot 1/10.000 per jaar);
• overstromingen die gemiddeld ongeveer eenmaal in een mensenleven optreden
(kans 1/100 tot 1/300 per jaar);
• overstromingen die meerdere malen in een mensenleven kunnen optreden (kans
1/10 tot 1/30 per jaar).
Iedere kaart toont alle denkbare overstromingen met de genoemde kans van
optreden in één overzicht. In de praktijk treden deze overstromingen nooit allemaal
tegelijk op, omdat ze door heel verschillende omstandigheden veroorzaakt worden.
De kaarten laten een totaalbeeld van het overstroombare gebied zien. Bij ieder
denkbaar overstromingsscenario zal ‘slechts’ een deel van dit gebied getroffen
worden. Als er geen waterkeringen in Nederland waren, zouden de getoonde
overstromingen veel vaker optreden. De kaarten maken daarom ook duidelijk tegen
welke gevolgen de Nederlandse waterkeringen normaal gesproken bescherming
bieden.
Bijlage 1 bevat de kaarten en een gedetailleerde beschrijving van de drie overstromingssituaties. Hieronder volgt een beschrijving op hoofdlijnen.
Overstromingen met een heel kleine kans van optreden in een mensenleven
Overstromingen met een heel kleine kans van optreden in een mensenleven zijn
het gevolg van zeer extreme omstandigheden. In het stroomgebied van de Schelde
kan dit een extreem zware storm zijn (overstromingen langs de kust en de grote
deltawateren).
In deze omstandigheden kunnen primaire keringen doorbreken. Een grote deel van
het stroomgebied is dan kwetsbaar voor overstromingen (Figuur 5.2). Op veel
plaatsen in het overstroombare gebied kan het water hoger dan twee meter komen
te staan. Dergelijke hoge waterstanden kunnen zich met name voordoen langs de
Ooster- en Westerschelde.
Uit de kaarten blijkt het belang van deze waterkeringen. Een doorbraak kan grote
aantallen inwoners treffen en aanzienlijke schade veroorzaken, met maatschappelijke ontwrichting als gevolg (Figuur 5.3). De overstroombare gebieden herbergen
een groot aantal mensen in dorpen, steden en laaggelegen woonwijken. Met name
in de regio Vlissingen-Middelburg, rond Goes en Terneuzen en op Tholen en

Pagina 34 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 34 van 114

Figuur 5.2 Maximale waterdiepte bij overstromingen met een heel kleine kans van optreden in een mensenleven

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 35 van 124
114

Figuur 5.3 Getroffen landgebruik bij overstromingen met een heel kleine kans van optreden in een mensenleven

Pagina 36 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 36 van 114

Schouwen-Duiveland kunnen bewoners getroffen worden. Bij Vlissingen en
Terneuzen is ook sprake van intensieve economische bedrijvigheid die schade kan
ondervinden. Ook de binnendijks gelegen kerncentrale Borsele bevindt zich in een
gebied dat in theorie overstroombaar is. Een groot deel van het stroomgebied heeft
een agrarische functie. Verspreid over het hele overstroombare gebied staat – in
vergelijking met andere delen van Nederland – een beperkt aantal IED-installaties
die bij een overstroming tot milieuschade kunnen leiden.
Overstromingen die gemiddeld ongeveer eenmaal in een mensenleven voorkomen
Overstromingen die gemiddeld ongeveer eenmaal in een mensenleven optreden,
worden over het algemeen veroorzaakt door langdurige hevige neerslag boven
Nederland, waarbij gemalen en beekbeddingen onvoldoende capaciteit hebben om
het regenwater snel genoeg af te voeren (Figuur 5.4). Dergelijke overstromingen
door hevige neerslag komen in het stroomgebied van de Schelde in mindere mate
voor dan in de andere stroomgebieden. Wel kunnen waterkeringen langs het Kanaal
door Walcheren of het Kanaal Gent-Terneuzen doorbreken. Deze kanalen zullen dan
letterlijk “leeglopen”, ervan uitgaande dat de sluizen aan de uiteinden (bij Veere,
Vlissingen, Terneuzen en Gent) blijven staan.
In deze omstandigheden kunnen in het stroomgebied van de Schelde woongebieden en industrieterreinen rond het Kanaal Gent-Terneuzen en het Kanaal door
Walcheren overstromen. Zeker rond het Kanaal Gent-Terneuzen, met de achterliggende Gentse Kanaalzone, zal de economische schade aanzienlijk zijn, doordat
deze natte verkeersas tijdelijk niet te gebruiken zal zijn (Figuur 5.5).
Overstromingen die meerdere malen in een mensenleven kunnen voorkomen
Overstromingen die meerdere malen in een mensenleven voorkomen, treden op in
de zogenoemde buitendijkse gebieden. In het stroomgebied van de Schelde zijn dit
het strand langs de kust en het buitendijkse oevers van de deltawateren.
Uitgangspunt hierbij is dat de B-keringen rondom Grevelingen, Volkerak-Zoommeer
en Veerse Meer standvast zijn, waardoor er geen extra water deze bekkens kan
binnenstromen. De gevolgen van deze overstromingen zijn beperkt: er vallen geen
slachtoffers en er is geen sprake van maatschappelijke ontwrichting.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 37 van 124
114

Figuur 5.4 Maximale waterdiepten bij overstromingen die gemiddeld ongeveer eenmaal in een mensenleven voorkomen

Pagina 38 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 38 van 114

Figuur 5.5 Getroffen landgebruik bij overstromingen die gemiddeld ongeveer eenmaal in een mensenleven voorkomen

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 39 van 124
114

6

Doelen voor overstromingsrisicobeheer

Nederland heeft doelen gesteld om het risico van overstromingen in het stroomgebied van de Schelde te beperken. Het belangrijkste doel is het op orde houden
van de waterkeringen, als bescherming tegen overstromingen. Omdat een
overstroming niet is uit te sluiten, gelden ook doelen voor het beperken van de
gevolgen als het misgaat (preventie) en voor effectieve crisisbeheersing.
6.1

Uitgangspunten
Eisen van de richtlijn
De Richtlijn overstromingsrisico’s vereist dat landen doelen stellen voor het beheersen van de overstromingsrisico’s. Zij moeten daarbij aandacht geven aan de risico’s
voor de gezondheid van mensen, het milieu, het cultureel erfgoed en de economische bedrijvigheid. De doelen spelen in op de verschillende aspecten van het
overstromingsrisicobeheer, met name op de bescherming tegen overstromingen,
preventie van gevolgen en crisisbeheersing tijdens overstromingen of de dreiging
daarvan.
Proces van doelen stellen
Nederland heeft een lange traditie in het beheer van overstromingsrisico’s. Dit
heeft geleid tot speciﬁeke wetgeving over dit onderwerp en een stelsel van
wettelijk verplichte plannen die regelmatig geactualiseerd worden. Dit systeem
waarborgt dat het overstromingsrisicobeheer altijd up-to-date is. Dit
overstromingsrisicobeheerplan omvat de doelen uit deze bestaande wetten, regels
en plannen:
•
•
•
•
•
•
•

Waterwet10;
Wet veiligheidsregio’s;
Deltawet waterveiligheid en zoetwatervoorziening (wijziging Waterwet);
provinciale verordeningen;
Nationaal Waterplan;
Structuurvisie infrastructuur en ruimte;
Deltaprogramma.

De doelen hebben een concrete, regionale uitwerking gekregen in de volgende
plannen:
• regionale waterplannen;
• waterbeheerplannen, rampenbestrijdingsplannen en calamiteitenplannen van
waterschappen;
• crisisplannen van veiligheidsregio’s.

Het merendeel van deze documenten is in de afgelopen vijf tot tien jaar tot stand
gekomen of geactualiseerd via democratische besluitvormingsprocessen. Hoofdstuk
11 gaat nader in op inspraak en participatie van belanghebbenden bij de totstandkoming van de doelen.
10

De Waterwet zal grotendeels opgaan in de nieuwe Omgevingswet; het wetsvoorstel voor de Omgevingswet is in
de zomer van 2014 aan de Tweede Kamer gezonden.

Pagina 40 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 40 van 114

Vooruitkijken
De wensen en mogelijkheden voor het beheersen van overstromingsrisico’s zullen
in de toekomst veranderen, bijvoorbeeld door klimaatverandering, sociaaleconomische ontwikkelingen en nieuwe technologische mogelijkheden. Nederland heeft een
Deltacommissaris aangesteld die het kabinet adviseert over de maatregelen om de
waterveiligheid nu en in de toekomst op orde te houden.
De Deltacommissaris past het principe van adaptief deltamanagement toe: ver
vooruitkijken naar alle plausibele toekomstbeelden, met die kennis de maatregelen
kiezen die nu nodig zijn en ervoor zorgen dat er genoeg mogelijkheden openblijven
als de opgaven in de toekomst veranderen (zie paragraaf 4.5).
In 2014 heeft de Deltacommissaris een aantal structurerende beslissingen voorgesteld om het overstromingsrisicobeheer nu en in de toekomst op orde te houden:
de deltabeslissingen (zie paragraaf 7.4 en 8.3). Het kabinet heeft het rijksbeleid dat
voortvloeit uit de beslissingen verankerd in het Nationaal Waterplan, dat bindend is
voor de rijksoverheid. Het Rijk zal dit beleid de komende jaren verder uitwerken en
waar nodig verankeren in wetgeving. De maatregelen die Nederland inzet voor het
overstromingsrisicobeheer kunnen daarmee veranderen.
Het kabinet stelt ieder jaar een Deltaprogramma vast dat de maatregelen en
voorzieningen voor waterveiligheid bevat (voor de eerste zes jaar in detail en de
twaalf jaar daarna op hoofdlijnen). De Deltacommissaris doet ieder jaar een
voorstel voor het Deltaprogramma. De minister stuurt het voorstel met de reactie
van het kabinet op Prinsjesdag naar de Tweede Kamer.
6.2

Hoofdlijnen en prioriteiten
Doelen op hoofdlijnen
De Nederlandse wetgeving en het waterveiligheidsbeleid zijn gericht op een duurzame beheersing van overstromingsrisico’s op een maatschappelijk aanvaardbaar
niveau. De Nederlandse Waterwet geeft het doel van het overstromingsrisicobeheer
als volgt weer: ‘… voorkoming en waar nodig beperking van overstromingen, … in
samenhang met bescherming en verbetering van de chemische en ecologische
kwaliteit van watersystemen en de vervulling van maatschappelijke functies door
watersystemen.’11 Het Nationaal Waterplan richt zich op het volgende doel: ‘… het
robuust en toekomstgericht inrichten van ons watersysteem, gericht op een goede
bescherming tegen overstromingen, het voorkomen van wateroverlast en droogte
en het bereiken van een goede waterkwaliteit en een gezond ecosysteem als basis
voor welzijn en welvaart.’
Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de doelen voor de drie onderdelen van het
overstromingsrisicobeheer: bescherming, preventie en crisisbeheersing. Alle
maatregelen in dit overstromingsrisicobeheerplan dragen bij aan deze doelen (zie
hoofdstuk 7, 8 en 9). Over deze maatregelen heeft al eerder besluitvorming
plaatsgevonden. Ze zijn onderdeel van vastgesteld beleid en er is budget
beschikbaar voor gesteld. Voor dit overstromingsrisicobeheerplan is daarom geen
besluitvorming meer nodig over de inzet op de verschillende doelen en de daarvoor
benodigde maatregelen: Nederland zet in op uitvoering van alle maatregelen die in
dit rapport staan.

11

Waterwet, artikel 2.1, 2009.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 41 van 124
114

Bijdrage aan gezondheid, milieu, cultureel erfgoed en economie
De doelen in dit overstromingsrisicobeheerplan dragen conform de Richtlijn overstromingsrisico’s bij aan ‘de gezondheid van mensen, het milieu, het cultureel
erfgoed en de economie’. De gebieden waar dit overstromingsrisicobeheerplan op
van toepassing is, herbergen al deze vier waarden. Nederland heeft bij het
vaststellen van doelen prioriteit gegeven aan de gezondheid van mensen
(slachtoffers door overstromingen) en de economie (materiële
overstromingsschade).
Gezondheid en economie wegen zo zwaar in de doelen voor waterveiligheid, omdat
overstromingen in Nederland miljoenen inwoners en belangrijke economische
centra kunnen treffen. Het Nederlandse waterbeleid en de wetgeving voorzien
daarom in goede bescherming tegen overstromingen. De dichtbevolkte gebieden
en gebieden met economische belangen herbergen echter ook een groot deel van
het cultureel erfgoed en IED-installaties die bij een overstroming onder meer
schade aan het milieu kunnen veroorzaken. Daardoor zijn ook cultureel erfgoed en
milieu gediend met het hoge beschermingsniveau.
De doelen van dit overstromingsrisicobeheerplan en de doelen voor het stroomgebiedbeheerplan voor de Kaderrichtlijn Water liggen deels in elkaars verlengde. Dat
geeft kansen voor synergie tussen waterveiligheid en natuur en milieu bij de
uitvoering van maatregelen (zie paragraaf 7.1).
Prioriteiten
Nederland speelt met het overstromingsrisicobeheer in op drie aspecten:
• bescherming tegen overstromingen (de kans op een overstroming beperken);
• preventie van gevolgen (de gevolgen van een overstroming beperken via de
ruimtelijke inrichting);
• crisisbeheersing (voor, tijdens en na een overstroming).
De bescherming tegen overstromingen krijgt de hoogste prioriteit. Grote delen van
Nederland liggen onder het niveau van de zeespiegel of de rivieren. Als een overstroming optreedt, kunnen de gevolgen op veel plaatsen extreem groot zijn, door
grote aantallen slachtoffers en aanzienlijke economische schade. Overstromingen
door stormvloed op zee zijn niet of slechts kort van tevoren te voorspellen. De
mensen in het bedreigde gebied hebben in dat geval zeer weinig tijd om zich in
veiligheid te stellen. Overstromingen door hoge waterstanden in de grote rivieren
zijn langer van te voren te voorspellen, maar kunnen eveneens zeer grote gevolgen
hebben. De overstromingen langs de zee en de rivieren kunnen zeer grote maatschappelijke ontwrichting veroorzaken. Herstel van dergelijke overstromingen kan
jaren vergen.
Het voorkomen van overstromingen is daarom de belangrijkste manier om het
overstromingsrisico te beperken. De grootste inspanningen van Nederland voor het
beperken van de overstromingsrisico’s komen dan ook voort uit de doelen voor de
bescherming tegen overstromingen. Een overstroming is echter nooit geheel uit te
sluiten, hoe goed de bescherming ook is. Daarom gelden ook doelen voor preventie
en crisisbeheersing.

Pagina 42 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 42 van 114

6.3

Doelen voor bescherming
Nederland heeft de volgende doelen voor de bescherming tegen overstromingen in
het Scheldestroomgebied:
Doelen bescherming:
1. Nederland doorloopt continu cycli van normeren en toetsen van waterkeringen en voert zo
nodig maatregelen uit om de beschermingsniveaus uit wet- en regelgeving te bereiken.12
2. Nederland treft waar nodig maatregelen om de overstromingsrisico’s langs onbedijkte
wateren te beperken.
3. Nederland bereidt zich voor op toekomstige ontwikkelingen die van belang zijn voor de
bescherming tegen overstromingen.13, 14, 15

1. Nederland doorloopt continu cycli van normeren en toetsen van waterkeringen
en voert zo nodig maatregelen uit om de beschermingsniveaus uit wet- en
regelgeving te bereiken.
Dit doel betreft de volgende waterkeringen (zie ook hoofdstuk 5):
• primaire waterkeringen (waterkeringen langs hoofdwater): op orde brengen en
houden volgens de wet;
• regionale waterkeringen klasse III, IV, V (of met een beschermingsniveau van
1/100 per jaar of strenger): op orde brengen en houden volgens provinciale
verordeningen en AmvB’s.

De beschermingsniveaus voor deze waterkeringen staan in de Waterwet, verordeningen en AmvB’s (normen). De waterkeringbeheerders zijn verplicht op
vastgestelde momenten te toetsen of de waterkeringen aan deze normen voldoen.
Als uit de toetsing blijkt dat een waterkering niet meer voldoet, is het verplicht de
waterkering daarna te versterken of andere maatregelen te treffen zodat de
waterkering weer aan de norm voldoet. De cyclus van normen stellen, regelmatig
toetsen en zo nodig maatregelen treffen brengt met zich mee dat een waterkering
mogelijk enige tijd niet aan de norm voldoet.

Buitendijks gebied
De zone tussen de primaire waterkering en het water heet buitendijks gebied:
de uiterwaarden langs rivieren, de oeverzone van de grote meren en het
strand langs de kust. Het buitendijks gebied speelt een belangrijke rol voor de
bescherming van het binnendijkse gebied. Het biedt ruimte om hoge
rivierafvoeren en stormvloeden op te vangen en golven uit te laten dempen.
De waterbeheerder – Rijkswaterstaat – moet ervoor zorgen dat het
buitendijks gebied deze rol goed kan blijven vervullen, ten behoeve van de
binnendijkse veiligheid.

12
13

14
15

Waterwet (2009), provinciale verordeningen, AmvB’s.
Deltawet Waterveiligheid en Zoetwatervoorziening, 2011l: “Alzo Wij in overweging genomen hebben, dat de
verwachte klimaatveranderingen grote opgaven op het gebied van waterveiligheid en zoetwatervoorziening met
zich meebrengen. Dat het daarom wenselijk is aanvullende regels te stellen voor de realisatie van maatregelen
ter bescherming tegen overstromingen en met het oog op de zorg voor de zoetwatervoorziening op de korte en
de langere termijn;…”.
Waterwet, art. 4.9: “er is een Deltaprogramma”.
Nationaal Waterplan 2016-2021.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 43 van 124
114

In het buitendijks gebied zelf gelden geen wettelijke beschermingsniveaus op
grond van de Waterwet. De mensen die hier wonen en werken treffen
desgewenst zelf maatregelen om schade door wateroverlast te beperken.
Gemeenten beoordelen de veiligheidssituatie en informeren de inwoners
daarover. In sommige gevallen stellen provincies toch normen vast in
provinciale verordeningen, om bewoonde gebieden te beschermen.
In totaal wonen in Nederland ongeveer 100.000 mensen buitendijks. Ook is er
bedrijvigheid, met name rond havens. Het overstromingsrisico is vrij klein.
Vaak liggen buitendijkse gebieden hoger dan binnendijkse gebieden, waardoor
overstromingen over het algemeen beperkt blijven tot wateroverlast die
bovendien vaak goed te voorspellen is.

2. Nederland treft waar nodig maatregelen om de overstromingsrisico’s langs
onbedijkte wateren te beperken.
Op grond van een regionale toets kan blijken dat onbedijkte regionale wateren – of
wateren met lage, niet-genormeerde waterkeringen – tot een signiﬁcant overstromingsrisico kunnen leiden. In het stroomgebied van de Schelde zijn dergelijke
wateren niet gesignaleerd. Dit doel krijgt daarom geen verdere invulling.
3. Nederland bereidt zich voor op toekomstige ontwikkelingen die van belang zijn
voor de bescherming tegen overstromingen.
Door economische ontwikkelingen en verandering in de bevolkingsomvang zijn de
risico’s van overstromingen in de afgelopen vijftig jaar aanzienlijk toegenomen. De
overstromingsrisico’s zullen de komende vijftig tot honderd jaar waarschijnlijk
verder toenemen door klimaatverandering. Nederland wil de bescherming tegen
overstromingen nu en in de toekomst op een aanvaardbaar niveau houden.
Daarvoor zijn deltabeslissingen opgesteld.
6.4

Doelen voor preventie
Nederland heeft de volgende doelen gesteld voor preventie, om de gevolgen van
overstromingen in het Scheldestroomgebied te beperken:
Doelen preventie:
4. Nederland beperkt de gevolgen van overstromingen door keuzen in de ruimtelijke
planning.16
5. Nederland bereidt zich voor op toekomstige ontwikkelingen die van belang zijn voor de
preventie van gevolgen van overstromingen.13, 14, 15

4. Nederland beperkt de gevolgen van overstromingen door keuzen in de
ruimtelijke planning.
Dit doel geldt voor nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen in het stroomgebied. Door
nieuwe ontwikkelingen, zoals de aanleg van een woonwijk of een bedrijventerrein,

16

Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte en Nationaal Waterplan 2016-2021.

Pagina 44 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 44 van 114

kunnen de gevolgen van een overstroming groter worden. Dit effect kan van plaats
tot plaats heel verschillend uitpakken, zowel in omvang als in aard. Bij besluiten
over nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen zullen ook andere maatschappelijke belangen een rol spelen. Daarom gelden geen landelijke normen voor het beperken van
de gevolgen, maar spelen deze gevolgen wel een rol bij ruimtelijke keuzen.
5. Nederland bereidt zich voor op toekomstige ontwikkelingen die van belang zijn
voor de preventie van gevolgen van overstromingen.
Door klimaatverandering, economische ontwikkelingen en verandering in de bevolkingsomvang kunnen de gevolgen van overstromingen in de toekomst veranderen.
Nederland wil inzicht hebben in de mogelijke maatregelen voor preventie, om de
gevolgen van overstromingen in de toekomst op een aanvaardbaar niveau te
houden. Daarvoor zijn deltabeslissingen opgesteld.
6.5

Doelen voor crisisbeheersing
Nederland heeft de volgende doelen voor crisisbeheersing gesteld, om adequaat
op te kunnen treden voor, tijdens en na een overstromingsramp in het
Scheldestroomgebied:
Doelen crisisbeheersing:
6. De Nederlandse crisisbeheersing waarborgt zo veel mogelijk slagvaardig en doelmatig
optreden voor, tijdens en na een (dreigende) overstromingsramp.17
7. Nederland bereidt zich voor op toekomstige ontwikkelingen die van belang zijn voor de
crisisbeheersing bij overstromingen.13, 14, 15

6. De Nederlandse crisisbeheersing waarborgt zo veel mogelijk slagvaardig en
doelmatig optreden voor, tijdens en na een (dreigende) overstromingsramp.
De crisisbeheersing omvat alle maatregelen en voorzieningen die de overheid treft
om de nationale veiligheid voorafgaand, tijdens en na een overstroming te waarborgen, in samenwerking met andere organisaties. Tot de crisisbeheersing behoren
onder meer de voorbereiding op een overstroming (inclusief opleiden, trainen en
oefenen), waterstanden voorspellen, waarschuwen, risico- en crisiscommunicatie,
evacueren, mensen redden, opvangen en verzorgen, de oorzaak van de overstroming bestrijden, wederopbouw en nazorg. Onderdeel van de crisisbeheersing is
bovendien het stimuleren van de zelfredzaamheid van mensen in het bedreigde
gebied. Eigenaren van cultureel erfgoed zijn zelf verantwoordelijk voor het in
veiligheid stellen van hun waardevolle goederen.
7. Nederland bereidt zich voor op toekomstige ontwikkelingen die van belang zijn
voor de crisisbeheersing bij overstromingen
In de toekomst zullen de mogelijkheden en wensen voor crisisbeheersing veranderen, bijvoorbeeld door nieuwe technologische mogelijkheden, ruimtelijke
ontwikkelingen en verandering in de bevolkingsomvang en -samenstelling. Nederland bereidt zich daarop voor door de effectiviteit van grootschalige evacuaties te
verbeteren en de samenwerking in de crisisbeheersing te versterken.

17

Wet Veiligheidsregio’s, 2010.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 45 van 124
114

7

Maatregelen: bescherming

De bescherming tegen overstromingen krijgt in het stroomgebied van de Schelde
de hoogste prioriteit bij het bestrijden van overstromingsrisico’s. Maatregelen
bestaan vooral uit het op orde hebben en houden van waterkeringen en het
vergroten van de ruimte voor de rivieren.
In dit overstromingsrisicobeheerplan betekent bescherming: de kans op een
overstroming verminderen. Het Nederlandse waterveiligheidsbeleid en de
Nederlandse veiligheidsketen gebruiken voor dit doel andere termen:

Bescherming = de kans op een overstroming verminderen
Overstromingsrisicobeheerplan spreekt van: bescherming
Nederlands waterbeleid spreekt van:
preventie (laag 1)
Nederlandse veiligheidsketen spreekt van:
proactie

7.1

Overwegingen bij de keuze van maatregelen
Selectie van maatregelen
Maatregelen voor bescherming bestaan uit maatregelen die de kans op overstromingen nu en in de toekomst beperken. Nederland treft de volgende maatregelen
om de doelen voor bescherming te bereiken (zie paragraaf 6.3 en bijlage 2):
Doelen

Maatregelen

Nederland doorloopt continu cycli
van normeren en toetsen van
waterkeringen en voert zo nodig
maatregelen uit om de
beschermingsniveaus uit weten regelgeving te bereiken.

- aanwijzen en normeren
- beheren en onderhouden
- toetsen
- op orde brengen

Nederland treft waar nodig
maatregelen om de overstromingsrisico’s langs onbedijkte
wateren te beperken.

niet van toepassing

Nederland bereidt zich voor op
toekomstige ontwikkelingen die
van belang zijn voor de bescherming tegen overstromingen.

- deltabeslissingen

Prioriteiten
Zonder waterkeringen zou ongeveer zestig procent van Nederland jaarlijks enkele
weken tot vele maanden onder water staan. In het laaggelegen Nederland is het zo
belangrijk de waterkeringen in goede staat te houden, dat de procedures daarvoor
zijn vastgelegd in wet- en regelgeving. De beheerders zijn verantwoordelijk voor
het dagelijks beheer en onderhoud. Verplichte periodieke toetsing maakt duidelijk
of in aanvulling daarop extra ingrepen noodzakelijk zijn om te waarborgen dat de
waterkeringen aan de normen blijven voldoen. Voor dergelijke extra ingrepen
Pagina 46 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 46 van 114

kunnen verschillende aanleidingen bestaan, zoals klimaatverandering, nieuwe
inzichten of tekortkomingen die bij het dagelijks beheer en onderhoud niet aan het
licht komen. De benodigde verbeteringen die uit de toetsing naar voren komen,
worden allemaal uitgevoerd. Hierbij kunnen de meest risicovolle locaties prioriteit
krijgen in de planning. Ook andere aspecten spelen echter een rol in de planning.
Technisch complexe projecten hebben een langere doorlooptijd dan eenvoudige
projecten. Ook projecten die grote gevolgen voor andere belangen hebben of die
gecombineerd worden met andere ambities (meekoppelen) kosten meer tijd. Tot
slot is de jaarlijkse ﬁnanciële ruimte bepalend voor de prioriteitstelling en de
planning. Nederland zet voor deze verbeteringen jaarlijks ongeveer 1 miljard euro
in. Hiervoor is een aparte voorziening gecreëerd: het Deltafonds.
Maatwerk
Het Nederlandse systeem voor de bescherming tegen overstromingen houdt
rekening met regionale verschillen. Het overstromingsrisico is mede bepalend voor
de hoogte van de norm. Om die reden gelden in Nederland verschillende beschermingsniveaus (zie paragraaf 7.2). Als uit de toetsing blijkt dat een waterkering niet
aan de norm voldoet, zijn vaak verschillende typen maatregelen mogelijk: het
systeem van toetsen en versterken biedt ruimte om ook andere maatregelen dan
versterking van de waterkering te benutten om het vereiste beschermingsniveau te
bereiken. Daarnaast is het ook mogelijk dat, bijvoorbeeld uit oogpunt van
effectiviteit, gekozen wordt voor maatregelen elders, dat wil zeggen buiten het te
beschermen gebied. Langs de kust kan een zandbuffer op of voor het strand
bijdragen aan de sterkte van duinen of zeedijken. De inzet van waterbergingsgebieden kan een alternatief zijn voor de versterking van regionale keringen.
Een algemeen uitgangspunt bij de keuze van maatregelen is het niet-afwentelen
van overstromingsrisico’s op nabijgelegen gebieden. Nederland heeft dit principe
voor de regionale wateren invulling gegeven door prioriteiten te stellen volgens de
reeks ‘vasthouden, bergen, afvoeren’.18 Het heeft de voorkeur water zo lang mogelijk vast te houden op de plaats waar de neerslag valt. Als dat niet kan, wordt
ernaar gestreefd het water tijdelijk te bergen in waterbergingsgebieden. Het
afvoeren van water is het sluitstuk. In de grote wateren is de reeks beperkt
toepasbaar. Vasthouden is daar vrijwel niet mogelijk. Bergen van water is mogelijk
in grote meren en retentiegebieden. In de grote rivieren ligt de nadruk op het
afvoeren van water.
Waar mogelijk benut Nederland kansen om maatregelen voor de bescherming
tegen overstroming te combineren met maatregelen voor andere doelen, zoals voor
de Kaderrichtlijn Water. Kansen daarvoor doen zich vooral voor bij ruimtelijke
maatregelen, omdat meer ruimte voor water ten goede komt aan het
overstromingsrisicobeheer én aan de kwaliteit van het natuurlijk systeem.
Waar synergie niet goed mogelijk is, is het streven gericht op zo min mogelijk schade aan natuur en milieu. De effecten van beschermingsmaatregelen op het milieu
worden altijd in beeld gebracht, zodat bestuurders deze kunnen meewegen in de
besluitvorming.

18

Nationaal Waterplan 2016-2021.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 47 van 124
114

Rekening houden met klimaatverandering
Waterkeringen en andere maatregelen voor de bescherming tegen overstromingen
moeten lang mee kunnen. Vaak hebben deze ingrepen een levensduur van vijftig
tot honderd jaar. In die periode kunnen de omstandigheden veranderen. In het
ontwerp van beschermingsmaatregelen wordt rekening gehouden met de
verwachte klimaatverandering.
Nederland neemt de klimaatscenario’s van het Intergovernmental Panel on Climate
Change (IPCC) als uitgangspunt voor klimaatverandering. Deze scenario’s geven
verschillende mogelijke toekomstige ontwikkelingen van het klimaat weer. De
werkelijke klimaatverandering hangt af van de ontwikkeling van de
wereldbevolking, de wereldeconomie en het gebruik van fossiele brandstoffen. Het
KNMI heeft de scenario’s van het IPCC uitgewerkt voor de Nederlandse situatie. Op
basis daarvan gaat Nederland bij het ontwerpen van maatregelen voor de bescherming tegen overstromingen uit van de volgende ontwikkelingen (Tabel 7.1)19:
Nu

2100

maatgevende afvoer Rijn

16.000 m³/s

18.000 m³/s

maatgevende afvoer Maas

3.800 m³/s

4.600 m³/s

-

85 cm t.o.v. 1990

zeespiegelstijging

Tabel 7.1 Verwachte verandering in rivierafvoeren en zeespiegelstijging in deze eeuw.
De waarden voor 2050-2100 zijn de bovengrenzen van de verwachtingen.

Nederland heeft in het Deltaprogramma plausibele ontwikkelingen in het klimaat in
de komende 50-100 jaar verkend en houdt daar rekening mee bij de keuze van
maatregelen (zie paragraaf 7.4).
7.2

Nederland doorloopt continu cycli van normeren en toetsen van waterkeringen en voert zo nodig maatregelen uit om de beschermingsniveaus uit
wet- en regelgeving te bereiken (doel 1)
Nederland treft de volgende maatregelen om de waterkeringen in het stroomgebied
van de Schelde op orde te brengen en te houden (zie bijlage 2):
•
•
•
•

aanwijzen en normeren
beheren en onderhouden
toetsen
op orde brengen

Deze maatregelen gelden voor primaire waterkeringen en regionale waterkeringen
in de klassen III, IV en V (beschermingsniveau 1/100 per jaar of strenger). De
basis voor alle maatregelen zijn langjarige meetreeksen van waterstanden,
afvoeren en golfhoogten.
Het Rijk houdt toezicht op de wettelijke toetsing van de primaire waterkeringen. De
provincies houden toezicht op de projectplannen die de waterschappen opstellen
voor het op orde brengen van de waterkeringen.

19

Nationaal Waterplan 2016-2021.

Pagina 48 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 48 van 114

Aanwijzen en normeren
In het stroomgebied van de Schelde zijn alle primaire waterkeringen en vrijwel alle
regionale waterkeringen in de klassen III, IV en V (beschermingsniveau van 1/100
per jaar of strenger) aangewezen en van een norm voorzien. Uitzonderingen zijn de
regionale keringen langs het Kanaal door Walcheren en de regionale keringen die in
het beheer van het Rijk zijn (langs het Kanaal Gent-Terneuzen).
Normen voor primaire waterkeringen
De huidige normen voor de primaire waterkeringen staan in de Waterwet. Deze
normen geven de hydraulische belasting weer die de waterkering veilig moet
kunnen keren (belasting door waterstand en golfoploop), uitgedrukt in de kans op
overschrijding van die hydraulische belasting: de overschrijdingskans. Een norm is
steeds van toepassing op een hele dijkring: de ring van waterkeringen (en hoge
gronden) die een gebied omsluit. Nederland heeft in totaal 95 dijkringen. In het
stroomgebied van de Schelde liggen acht Zeeuwse dijkringen (nr. 26 tot en met 33),
het zuidelijk deel van de Zuid-Hollandse dijkring 25 Goeree-Overﬂakkee en het
westelijke deel van dijkring West-Brabant (nr. 34). In het stroomgebied van de
Schelde zijn twee normen van toepassing. De primaire waterkeringen aan de oostzijde van het Zoommeer hebben een norm van 1/2000; voor de overige primaire
waterkeringen in het stroomgebied geldt een norm van 1/4000 (Figuur 4.1). De
verschillen hangen samen met de aard van het overstromingsgevaar en de
mogelijke gevolgen.
De normen zoals die zijn vastgelegd in de Waterwet stammen in grote lijnen uit de
jaren ’60 van de vorige eeuw. In 1953 maakte de overstromingsramp in zuidwest
Nederland duidelijk dat Nederland onvoldoende beschermd was tegen de zee. Om
vast te stellen welk beschermingsniveau gewenst was voor bedreigingen vanuit zee
werd de Deltacommissie ingesteld. Deze Deltacommissie heeft een econometrisch
beslismodel opgesteld voor Centraal Holland (grotendeels Zuid-Holland). In het
beslismodel zijn de kosten voor het verbeteren van de waterkeringen afgewogen
tegen de baten (de reductie van de verwachte schade), die met de verbetering van
de waterkering wordt bereikt. Op basis van dit model is een beschermingsnorm
afgeleid voor de bescherming van Centraal Holland tegen overstromingen vanuit
zee. De overige normen voor primaire keringen voor de overige delen van
Nederland zijn afgeleid van de normen voor Centraal Holland. Destijds is daarbij
rekening gehouden met verschillen in bevolkingsdichtheid, economische
bedrijvigheid en aspecten als voorspelbaarheid, zout dan wel zoet water en de
nabijheid van hoger gelegen gebieden. Het was in die tijd nog niet mogelijk de
norm uit te drukken in de overstromingskans van een gebied: het ontbrak aan de
benodigde rekentechnieken en kennis over de verschillende manieren waarop een
waterkering kan falen. Daarom is ervoor gekozen de norm uit te drukken in een
overschrijdingskans: de kans waarop een bepaalde waterstand plus de golfhoogte
wordt overschreden. De waterkeringen zijn erop ontworpen om die waterstand te
kunnen keren.
De Deltacommissaris, die de regering adviseert over waterveiligheid en
zoetwatervoorziening, heeft in 2014 nieuwe normen voor de primaire
waterkeringen voorgesteld (zie ook paragraaf 7.4). De regering heeft dit voorstel
overgenomen in het Nationaal Waterplan 2016-2021 en streeft ernaar dat de
nieuwe normen in 2017 wettelijk zijn vastgelegd. Met de nieuwe normering blijft de
cyclus van normeren, toetsen en zo nodig maatregelen uitvoeren in stand.
De nieuwe normen zijn gebaseerd op een risicobenadering: de eisen aan de
waterkeringen krijgen een heel directe relatie met de mogelijke gevolgen van
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 49 van 124
114

overstromingen. Dat is nu mogelijk, omdat nieuwe rekentechnieken en betere
inzichten in het verloop van een overstroming beschikbaar zijn gekomen. Als alle
waterkeringen aan de nieuwe normen voldoen, nemen de economische risico’s door
overstromingen met ongeveer een factor 20 af en het groepsrisico (kans op 1.000
slachtoffers of meer) met bijna een factor 45. Het streven is dat alle dijktrajecten
in 2050 aan de nieuwe norm voldoen.
Kosten-batenanalyse
Het Centraal Planbureau (CPB) heeft ruim tien jaar geleden in het kader van de PKB
Ruimte voor de Rivier een kosten-batenanalyse uitgevoerd. Het CPB heeft hiervoor
de econometrische beschouwing van de Deltacommissie verder doorontwikkeld.
Deze doorontwikkelde econometrische beschouwing vormt, naast individueel risico
op overlijden en groepsrisico’s, een basis voor de Deltabeslissing waterveiligheid
(zie par. 7.4).
Normen voor regionale waterkeringen (klasse III, IV en V of beschermingsniveau
1/100 per jaar of strenger)
De meeste regionale waterkeringen in het stroomgebied zijn in beheer bij waterschappen. De provincies hebben deze keringen ingedeeld in klassen waarvoor
landelijke werknormen zijn voorgesteld en de normen vastgelegd in provinciale
verorderingen. Een deel van de provincies heeft zelf gebiedsspeciﬁeke normen
vastgesteld. In het stroomgebied van de Schelde is dat niet gebeurd. De provincie
Zeeland gaat de (werk)normen voor regionale waterkeringen in de komende jaren
herzien.
Klasse regionale waterkering

Werknorm20

Klasse III

1/100

Klasse IV

1/300

Klasse V

1/1000

Een deel van de regionale waterkeringen is in beheer bij Rijkswaterstaat, met name
keringen langs grote kanalen. Deze keringen zijn wel aangewezen, maar nog niet
van een norm voorzien. In het stroomgebied van de Schelde geldt dit voor de
waterkering langs het Kanaal Gent-Terneuzen. Het ministerie Infrastructuur en
Milieu heeft een proces gestart om in overleg met de provincies tot normstelling te
komen. Als de partijen tot overeenstemming zijn gekomen, komen de afgesproken
normen in een AmvB te staan. Dit proces is mogelijk eind 2015 afgerond. Op dat
moment is ook vast te stellen of maatregelen nodig zijn om de keringen aan de
normen te laten voldoen.
Beheren en onderhouden
De beheerders van de waterkeringen beschrijven de vereiste kenmerken van
waterkeringen, zoals ligging, vorm, afmeting en constructie. Dit overzicht van
kenmerken wordt de legger genoemd. De beheerders inspecteren regelmatig of de
waterkeringen voldoen aan de legger. Ze houden de keringen op orde door
bijvoorbeeld regelmatig te maaien en vormen van slijtage te herstellen. Ook
controleren de beheerders of op de waterkeringen objecten staan die ongewenst
zijn volgens de regelgeving van het waterschap (de keur). Waar nodig treden zij
handhavend op.

20

Voorstel voor toepassingsbereik EU richtlijn overstromingsrisico’s, ﬁnal report. Rapport 2011-34, STOWA, 2011.

Pagina 50 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 50 van 114

De beheerders van regionale wateren houden de afvoercapaciteit op orde door
bijvoorbeeld te baggeren. Voor de waterstanden in grote meren en boezemwateren
gelden streefwaarden die zijn vastgelegd in peilbesluiten.
Langs de kust houdt Rijkswaterstaat een voldoende grote buffer van zand in stand:
het zogenoemde kustfundament. Ook zorgt zij ervoor dat de kustlijn niet landinwaarts verschuift. Hiervoor vinden regelmatig zandsuppleties plaats. Het
onderhouden van het kustfundament en de basiskustlijn draagt bij aan de waterstaatkundige toestand van de waterkeringen langs de kust. Rijkswaterstaat meet
ieder jaar de ligging van de kustlijn en stelt op basis daarvan de benodigde zandsuppleties in de komende vier jaar vast (Programma kustonderhoud). In het
stroomgebied van de Schelde vinden zandsuppleties plaats langs de kust van
Zeeuws-Vlaanderen, Walcheren, Noord-Beveland en Schouwen-Duiveland. Net als
voor de rivieren geldt ook een beleidslijn voor het gebruik van de kustzone. Langs
de kust mogen bouwwerken het zandtransport niet belemmeren. Eigenaren van
strand-paviljoens moeten deze bouwwerken daarom weghalen in het winterseizoen,
als de zandtransporten het grootst zijn.
Wanneer hoge waterstanden verwacht worden, treden protocollen voor dijkbewaking, de sluiting van stormvloedkeringen en versneld afvoeren in werking.
Toetsen
De beheerders van waterkeringen toetsen regelmatig de waterstaatkundige toestand van de waterkeringen. Voor de primaire waterkeringen gebeurt dit iedere
twaalf jaar. De minister van Infrastructuur en Milieu informeert de Tweede Kamer
over de resultaten van deze toetsing. Voor de regionale waterkeringen stellen de
provincies in verordeningen vast hoe vaak de toetsing plaatsvindt. In het
stroomgebied van de Schelde is de frequentie nog niet vastgesteld.
Het Rijk stelt het instrumentarium voor de toetsing van primaire waterkeringen
vast; de provincies doen dit voor de toetsing van regionale waterkeringen. Ook
bepaalt het Rijk tot welke extreem hoge rivierafvoeren, extreme windopzet en
extreem hoge golven de waterkeringen in ieder geval moeten standhouden. Deze
gegevens zijn het resultaat van een statistische berekening. Als vaker extreme
omstandigheden optreden, bijvoorbeeld onder invloed van klimaatverandering,
leiden deze statistische berekeningen in de loop van de tijd tot strengere eisen
voor waterkeringen. De beheerders van waterkeringen houden daar rekening mee
door in de legger ruimte te reserveren voor dijkversterkingen die in de toekomst
misschien noodzakelijk zijn.
Als de nieuwe normen voor de primaire waterkeringen wettelijk zijn vastgelegd,
vormen deze het uitgangspunt voor de toetsing (het streven is dat dit vanaf 2017
het geval is, zie Normeren). Het Rijk ontwikkelt hiervoor nieuwe toetsinstrumenten
die passen bij de nieuwe normering op basis van overstromingskansen.
Op orde brengen
De waterkeringbeheerder brengt op basis van de toetsing verslag uit aan het Rijk
en de provincies over de algemene waterstaatkundige toestand. Als uit de toetsing
blijkt dat een waterkering niet aan de norm voldoet, moet de waterkeringbeheerder
aangeven welke verbeteringen noodzakelijk zijn. Over het algemeen bestaan

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 51 van 124
114

verbeteringen uit versterking van de waterkering zelf. In het rivierengebied kan het
verlagen van de waterstand een alternatief zijn. Dit is te bereiken met rivierverruimende maatregelen, zoals uiterwaarden of oevers verlagen, zomerkaden
verwijderen en nevengeulen graven. De waterbeheerders gaan bij het ontwerp van
de maatregelen meestal uit van een levensduur van vijftig tot honderd jaar en
houden rekening met de verwachte klimaatverandering in die periode en andere
onzekerheden.
De benodigde verbeteringen voor primaire waterkeringen staan in het jaarlijkse
Deltaprogramma dat door het kabinet wordt vastgesteld. In het stroomgebied van
de Schelde voorziet het Deltaprogramma onder meer in volgende programma’s:
•

Hoogwaterbeschermingsprogramma’s: de versterkingen van waterkeringen naar
aanleiding van de toetsing van primaire waterkeringen. In het Tweede Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP2) staan de versterkingen naar aanleiding
van de eerste toetsing (2001) en de tweede toetsing (2006) en de versterking
van zwakke schakels langs de kust; in het nieuwe Hoogwaterbeschermingsprogramma staan de versterkingen naar aanleiding van de derde toetsing (2011);

•

Programma Herstel Steenbekledingen Oosterschelde en Westerschelde:
versterking van de steenbekledingen van dijken langs deze twee zeearmen naar
aanleiding van nieuwe inzichten in de belasting door golven.

Concrete projectplannen voor dijkversterkingen worden ter goedkeuring voorgelegd
aan Gedeputeerde Staten van de provincies.
In het nieuwe Hoogwaterbeschermingsprogramma (verbeteringen naar aanleiding
van de derde toetsronde) komen prioriteiten in de uitvoeringsvolgorde tot stand op
basis van overstromingsrisico’s. Het Rijk en de beheerders hebben daarvoor
gezamenlijk een afwegingskader opgesteld. Projecten die de hoogste veiligheidswinst per euro bieden zullen in beginsel de hoogste prioriteit krijgen. Ook andere
criteria kunnen echter bijdragen aan de prioritering, zoals de mogelijkheden om de
maatregelen te combineren met regionale gebiedsontwikkeling of noodzakelijk
onderhoud. De benodigde verbeteringen van regionale waterkeringen staan in
beheerplannen van waterschappen.
Het tempo waarin de verbeteringen tot stand komen, is niet wettelijk vastgelegd.
Het wordt bepaald door wat maatschappelijk aanvaardbaar en technisch mogelijk
is. Bepalend zijn onder meer de benodigde tijd voor ontwerp en uitvoering en de
procedures voor inspraak en beroep.
De benodigde maatregelen zijn soms te combineren met maatregelen die op grond
van de Kaderrichtlijn Water nodig zijn voor het verbeteren van het watermilieu.
Zo is het verlagen van de uiterwaarden te combineren met herstel van natte
riviernatuur of natuurvriendelijke oevers.
7.3

Nederland treft waar nodig maatregelen om de overstromingsrisico’s
langs onbedijkte wateren te beperken (doel 2)
Dit doel is niet van toepassing in het stroomgebied van de Schelde en krijgt
daarom geen invulling met maatregelen.

Pagina 52 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 52 van 114

7.4

Nederland bereidt zich voor op toekomstige ontwikkelingen die van belang
zijn voor de bescherming tegen overstromingen (doel 3)
Klimaatverandering kan in Nederland grote gevolgen hebben. Het is de verwachting
dat de zeespiegel blijft stijgen en dat grotere extremen zullen optreden in
neerslagpieken, rivierafvoeren en de stormcondities op zee en de grote meren. Om
goed inzicht in de toekomstige situatie te hebben heeft Nederland de opgaven tot
2050 en tot 2100 verkend, uitgaande van verschillende plausibele scenario’s voor
klimaatverandering en sociaaleconomische ontwikkelingen (de ‘deltascenario’s, zie
ook paragraaf 4.5). Op basis daarvan zijn deltabeslissingen en
voorkeursstrategieën per gebied opgesteld.
Deltabeslissingen
Nederland onderzoekt op welke manier het overstromingsrisico ook in de toekomst
op een aanvaardbaar niveau kan blijven en laat zich daarover adviseren door de
Deltacommissaris. In 2014 heeft de Deltacommissaris voorstellen voor deltabeslissingen uitgebracht. Het kabinet heeft het nationale beleid en de rijksacties die
daaruit voortkomen verankerd in het landelijk beleid.21 Dit beleid is bindend voor
het Rijk. De komende jaren wil het kabinet het beleid verder uitwerken en waar
nodig verankeren in de wet. De wijzigingen worden verwerkt in het volgende
overstromingsrisicobeheerplan, voor de periode 2022-2027.
De deltabeslissingen bevatten de volgende hoofdlijnen over de bescherming tegen
overstromingen voor het stroomgebied van de Schelde (zie ook de paragrafen 8.3
en 9.3):
Deltabeslissing Waterveiligheid:
Belangrijk onderdeel van deze deltabeslissing is een nieuwe normering voor de
primaire waterkeringen in Nederland. De huidige normen zijn al zestig jaar oud en
in die periode zijn het aantal mensen en de economische waarde achter de dijken
sterk toegenomen. Uitgangspunt voor de nieuwe normen is een risicobenadering,
die rekening houdt met de kans op een overstroming en de gevolgen. Daarbij wordt
ook rekening gehouden met de verwachte ontwikkelingen in het klimaat die kunnen
leiden tot hogere waterstanden op zee en in de rivieren. Het streven is dat de
nieuwe normering in 2017 wettelijk van kracht is, zodat de toetsing van de
waterkeringen vanaf dat jaar op basis van de nieuwe normen kan plaatsvinden.
De nieuwe normen zijn uitgedrukt in een overstromingskans: de kans dat een
overstroming plaatsvindt rekening houdend met alle mogelijke manieren waarop de
waterkering kan falen. Binnen een dijkring kunnen verschillende normen van
toepassing zijn, omdat de gevolgen van een overstroming sterk afhangen van de
plaats waar de dijkring doorbreekt. De normen zijn ingedeeld in zes klassen:
1/300, 1/1000, 1/3000, 1/10.000, 1/30.000 en 1/100.000. Met de nieuwe normen
krijgt ieder individu achter dijken of duinen een beschermingsniveau van 10-5 als
basis: de kans op overlijden van een individu door een overstroming wordt nergens
groter dan 1 op 100.000 per jaar. Waar de gevolgen zeer groot zijn, is het
beschermingsniveau hoger. Dat is het geval waar bij een overstroming sprake kan
zijn van een grote groep dodelijke slachtoffers, grote economische schade of
ernstige schade door uitval van vitale of kwetsbare functies van nationaal belang.

21

Nationaal Waterplan 2016-2021.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 53 van 124
114

De deltabeslissing waterveiligheid geeft ook verder invulling aan de meerlaagse
aanpak van waterveiligheid. Bescherming tegen overstromingen (laag 1) blijft
voorop staan: het vereiste beschermingsniveau komt vrijwel overal tot stand met
stevige waterkeringen of rivierverruimende maatregelen. In sommige gevallen kan
dat echter zeer kostbaar of maatschappelijk zeer ingrijpend zijn. Onderdeel van de
deltabeslissing is daarom dat het in speciﬁeke gevallen mogelijk wordt een slimme
combinatie toe te passen van laag 1 met maatregelen uit de andere twee lagen:
ruimtelijke inrichting en rampenbeheersing. Daarbij zijn afspraken tussen
verschillende overheden en toestemming van de minister nodig om te waarborgen
dat de benodigde veiligheid daadwerkelijk wordt gerealiseerd en onderhouden.
Deltabeslissing Rijn-Maasdelta:
Deze deltabeslissing geeft voor de Rijn-Maasdelta, het overgangsgebied tussen de
Noordzee en de rivieren, een aantal structurerende keuzen. Zo lijkt het met de
huidige kennis de beste keuze dat er na 2070, als de Maeslantkering aan vervanging toe is, opnieuw een stormvloedkering in de Nieuwe Waterweg komt die in
normale omstandigheden openstaat en bij storm gesloten kan worden. De deltabeslissing geeft ook aan dat de vereiste veiligheid rond Haringvliet en Hollandsch Diep
tot stand komt door dijkversterkingen en niet door waterberging in de Grevelingen.
Voorkeursstrategieën
Het Rijk, de provincies, gemeenten en waterschappen hebben de voorgestelde
deltabeslissingen per deelgebied vertaald in een voorkeursstrategie. De voorkeursstrategieën vormen het strategische kompas voor de keuze en de programmering
van maatregelen in het Deltaprogramma. De maatregelen voor bescherming
bestaan in veel gevallen uit een innovatieve aanpak van dijkversterkingen en
zandsuppleties of uit een combinatie van dijkversterkingen en ruimtelijke
maatregelen zoals rivierverruiming. Uit een robuustheidstoets blijkt dat de
strategieën ook bij verdergaande klimaatverandering de goede richting aangeven.

Pagina 54 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 54 van 114

8

Maatregelen: preventie

Ondanks goede waterkeringen is een overstroming niet helemaal uit te sluiten.
Daarom treft Nederland ook maatregelen om de gevolgen van overstromingen te
beperken, door zorgvuldige keuzen in de ruimtelijke inrichting te maken.
In dit overstromingsrisicobeheerplan betekent preventie: de gevolgen van een
overstroming beperken via de ruimtelijke inrichting. De Nederlandse
veiligheidsketen hanteert deze term min of meer op dezelfde manier, terwijl in het
Nederlandse waterveiligheidsbeleid een andere term gebruikelijk is:

Preventie = de gevolgen van een overstroming beperken via de
ruimtelijke inrichting
Overstromingsrisicobeheerplan spreekt van: preventie
Nederlands waterbeleid spreekt van:
gevolgen beperken (laag 2)
Nederlandse veiligheidsketen spreekt van:
preventie

8.1

Overwegingen bij de keuze van maatregelen
Selectie van maatregelen
Maatregelen voor preventie zijn maatregelen die de gevolgen van overstromingen
beperken via de ruimtelijke inrichting. Nederland treft de volgende maatregelen om
de doelen voor preventie te bereiken (zie paragraaf 6.4 en bijlage 2):
Doelen

Maatregelen

Nederland beperkt de gevolgen van
overstromingen door keuzen in de
ruimtelijke planning.

- Watertoets toepassen
- zoneren en voorwaarden stellen

Nederland bereidt zich voor op
toekomstige ontwikkelingen die
van belang zijn voor de preventie
van gevolgen van overstromingen.

- deltabeslissingen

Prioriteiten
Nederland heeft de afgelopen honderd jaar prioriteit gegeven aan een grotere
bescherming tegen overstromingen en daar fors in geïnvesteerd, onder meer als
reactie op enkele grootschalige overstromingen in de vorige eeuw. De kans op een
overstroming is daarmee aanzienlijk verkleind.
Het beperken van de gevolgen van een eventuele overstroming heeft tot nu toe
lagere prioriteit gehad. De afgelopen jaren zijn echter stappen gezet om bij nieuwe
ruimtelijke ontwikkelingen rekening te houden met de gevolgen van
overstromingen. De maatregelen die Nederland hiervoor inzet hebben een minder
verplichtend karakter dan de maatregelen voor bescherming.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 55 van 124
114

De Deltacommissaris heeft het kabinet geadviseerd over mogelijkheden om de
overstromingsrisico’s via de ruimtelijke ordening te beperken (zie paragraaf 8.3).
Het kabinet heeft het rijksbeleid en de rijksacties die hieruit voortkomen verankerd
in het Nationaal Waterplan, dat bindend is voor het Rijk.
Maatwerk
Provincies en gemeenten hebben in Nederland de regie over de ruimtelijke ordening. Deze regionale en lokale overheden houden bij besluiten over ruimtelijke
ingrepen rekening met de overstromingsrisico’s waar dat van toepassing is. Zo
nodig treffen zij naar eigen inzicht maatregelen om deze risico’s te beperken. Deze
werkwijze biedt ruimte voor regionaal en lokaal maatwerk.
Rekening houden met klimaatverandering
Het is voor Nederland noodzakelijk om in de ruimtelijke ordening meer rekening te
houden met de overstromingsrisico’s, onder meer door verdergaande klimaatverandering. De Deltacommissaris heeft het kabinet daar in 2014 over geadviseerd, met
het voorstel voor de deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie (zie paragraaf 8.3). Het
kabinet heeft het rijksbeleid en de rijksacties die hieruit voortkomen verankerd in
het Nationaal Waterplan.
8.2

Nederland beperkt de gevolgen van overstromingen door keuzen in de
ruimtelijke planning (doel 4)
In Nederland gelden geen normen om de gevolgen van overstromingen te beperken. De gevolgen van overstromingen spelen wel een rol bij besluiten over de
ruimtelijke inrichting. Nederland doet dat op de volgende manieren (zie bijlage 2):
• Watertoets toepassen22
• zoneren of voorwaarden stellen
Watertoets toepassen
De Watertoets is een proces waarbij initiatiefnemers van ruimtelijke plannen in een
vroeg stadium in gesprek gaan met de waterbeheerder, om de gevolgen voor
waterhuishoudkundige doelstellingen in beeld te brengen en bij de besluitvorming
te betrekken. Daarbij kunnen alle wateraspecten aan bod komen, waaronder
waterveiligheid. De Watertoets omvat het hele traject van vroegtijdig informeren,
adviseren en beoordelen. De resultaten komen te staan in de zogenoemde
waterparagraaf van het plan. De initiatiefnemer van het plan kan daar verschillende
onderdelen van het waterbeheer in belichten.
Bij het opstellen van onder andere bestemmingsplannen, inpassingsplannen en
projectbesluiten is het wettelijk verplicht vooroverleg te voeren over wateraspecten
als onderdeel van het Watertoetsproces.23 In het Bestuursakkoord Water hebben
de overheden afgesproken dat zij de Watertoets doorlopen bij alle ruimtelijke
plannen en besluiten van Rijk, provincies en gemeenten, voor zover die
raakvlakken hebben met het waterbeheer.24 Ook veiligheidsregio’s hebben een rol
bij de Watertoets, omdat zij de wettelijke taak hebben het bevoegd gezag te
adviseren over de fysieke veiligheid. Zij kunnen bijvoorbeeld als onderdeel van de

22
23
24

Nationaal Waterplan 2016-2021.
Besluit ruimtelijke ordening, artikel 3.1.1 en 3.1.6.
Bestuursakkoord Water (2011) en Nationaal Bestuursakkoord Water (2008).

Pagina 56 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 56 van 114

Watertoets het effect van maatregelen op de crisisbeheersing bij overstromingen
beoordelen.
Provincies kunnen aanvullende voorwaarden stellen aan de toepassing van de
Watertoets bij bestemmingsplannen. De provincie Zeeland heeft dat niet gedaan.
Zoneren en voorwaarden stellen
Provincies en gemeenten kunnen de gevolgen van overstromingen via hun
ruimtelijke plannen beperken door het gebruik van risicovolle gebieden te
reguleren. Zij kunnen zones aangeven waar bepaalde typen van gebruik niet of
alleen onder voorwaarden zijn toegestaan.
In het buitendijks gebied zijn de gebruikers zelf verantwoordelijk voor schade door
overstromingen. Gemeenten moeten de gebruikers op de hoogte stellen van de
risico’s. De Zeeuwse gemeenten wijzen daarop bij plannen voor buitendijkse
bebouwing. De provincie Zeeland onderzoekt in het kader van het Omgevingsplan
de risico’s van milieuschade bij overstroming van buitendijkse bedrijventerreinen.
De Zeeuwse waterbeheerders geven aan met welke waterpeilen initiatiefnemers
van buitendijkse bebouwing in de toekomst rekening moeten houden. Deze eigen
verantwoordelijkheid is niet van toepassing als het buitendijks gebied bescherming
geniet van een regionale waterkering die de provincie heeft aangewezen en
genormeerd.
8.3

Nederland bereidt zich voor op toekomstige ontwikkelingen die van belang
zijn bij de preventie van gevolgen van overstromingen (doel 5)
Deltabeslissingen
Nederland onderzoekt op welke manier het overstromingsrisico ook in de toekomst
op een aanvaardbaar niveau kan blijven en laat zich daarover adviseren door de
Deltacommissaris (zie ook 7.4). De voorgestelde deltabeslissingen bevatten de
volgende hoofdlijnen voor preventie in het stroomgebied van de Schelde:
Deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie:
De inzet van de deltabeslissing is de gevolgen van overstromingen en
klimaatverandering te beperken via de ruimtelijke inrichting. In Nederland hebben
alle overheden daar een verantwoordelijkheid in. Essentieel onderdeel van de
deltabeslissing is daarom een gezamenlijke ambitie voor klimaatbestendig en
waterrobuust inrichten: Nederland is in 2050 zo goed mogelijk klimaatbestendig en
waterrobuust ingericht en bij (her)ontwikkelingen ontstaat geen extra risico op
schade en slachtoffers als gevolg van een overstroming, voor zover dat
redelijkerwijs haalbaar is. De overheden hebben de ambitie vastgelegd in een
bestuursovereenkomst.25 Het procesinstrument Watertoets ondersteunt het tijdig
meewegen van klimaatbestendig en waterrobuust inrichten bij ruimtelijke
ontwikkelingen. Het Rijk zorgt ervoor dat de Watertoets behouden blijft als
wettelijk procesinstrument en dat de toepassing vroeg in het ruimtelijk proces
plaatsvindt. Onderdeel van de deltabeslissing is ook dat het Rijk ervoor zorgt dat
nationale vitale en kwetsbare functies uiterlijk in 2050 beter bestand zijn tegen
overstromingen.

25

Bestuursovereenkomst Deltaprogramma, borging beslissingen en voorkeursstrategieën, 16 september 2014.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 57 van 124
114

9

Maatregelen: crisisbeheersing

Overstromingen voorkomen heeft in Nederland de hoogste prioriteit. Als toch een
overstroming dreigt, moet iedereen snel en effectief handelen om slachtoffers en
schade te beperken. Dat geldt zowel voor overheden als voor burgers en bedrijven.
Goede voorbereiding is van levensbelang.
In dit overstromingsrisicobeheerplan betekent crisisbeheersing: de gevolgen van
een overstroming beperken door effectief optreden voor, tijdens en na een
(dreigende) ramp. Het Nederlandse waterveiligheidsbeleid en de Nederlandse
veiligheidsketen gebruiken hiervoor andere termen:

Crisisbeheersing = de gevolgen van een overstroming beperken door
effectief optreden voor, tijdens en na een (dreigende) ramp
Overstromingsrisicobeheerplan spreekt van: crisisbeheersing
Nederlands waterbeleid spreekt van:
rampenbeheersing (laag 3)
Nederlandse veiligheidsketen spreekt van:
preparatie, respons/repressie
en herstel

9.1

Overwegingen bij de keuze van maatregelen

Selectie van maatregelen
De crisisbeheersing omvat alle activiteiten om slachtoffers en schade te beperken,
vanaf de overstromingsdreiging tot en met de nazorg na de bestrijding van de
ramp. Nederland treft de volgende maatregelen om de doelen voor crisisbeheersing
te bereiken (zie paragraaf 6.5 en bijlage 2):
Doelen

Maatregelen

De Nederlandse crisisbeheersing
waarborgt zo veel mogelijk
slagvaardig en doelmatig optreden,
voor tijdens en na een (dreigende)
overstromingsramp.

- plannen op orde houden
- opleiden, trainen, oefenen
- voorspellen en waarschuwen
- adequaat optreden
- herstel, nazorg en evaluatie

Nederland bereidt zich voor op
toekomstige ontwikkelingen die
van belang zijn voor de crisisbeheersing bij overstromingen.

- kader grootschalige evacuaties
- module grootschalige evacuatie bij overstromingen
- samenwerking versterken

Prioriteiten en maatwerk
Nederland heeft de afgelopen honderd jaar prioriteit gegeven aan het voorkomen
van overstromingen en fors geïnvesteerd in een grotere bescherming tegen overstromingen, onder meer als reactie op enkele grootschalige overstromingen in de
vorige eeuw. De kans op een overstroming is daarmee aanzienlijk verkleind. De
crisisbeheersing heeft in vergelijking met de bescherming tegen overstromingen
een lagere prioriteit gehad. De laatste jaren zijn stappen gezet om de
crisisbeheersing beter op orde te hebben en beter voorbereid te zijn op een
Pagina 58 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 58 van 114

overstroming. In extreme omstandigheden, zoals bij een grote (dreigende)
overstroming, kunnen de mogelijkheden voor het beperken van de gevolgen door
crisisbeheersing echter beperkt zijn.
Om de mogelijkheden voor de crisisbeheersing te verbeteren is Nederland ingedeeld in veiligheidsregio’s. De veiligheidsregio’s zijn wettelijk verplicht alle
relevante risico’s in de regio te inventariseren en te analyseren, waarbij zij ook
rekening moeten houden met relevante risico’s in aangrenzende gebieden. Iedere
veiligheidsregio stemt de crisisbeheersing af op het eigen risicoproﬁel. Deze
werkwijze waarborgt dat de crisisbeheersing voorbereid is op risico’s die de
hoogste prioriteit in de regio verdienen. Regio’s waar het risico van overstromingen
groot is in vergelijking met andere risico’s, geven hier hoge prioriteit aan in hun
beleid. Het overstromingsrisico krijgt lagere of geen prioriteit als andere risico’s in
de veiligheidsregio een grotere bedreiging vormen.
Rekening houden met klimaatverandering
Als het klimaat verandert, zal dat met name gevolgen hebben voor de bescherming
tegen overstromingen en de preventie van gevolgen van overstromingen. De
gevolgen voor de crisisbeheersing zijn waarschijnlijk minder groot. De
mogelijkheden voor crisisbeheersing zullen wel door andere ontwikkelingen
veranderen, met name door sociaaleconomische ontwikkelingen en technische
ontwikkelingen (zie paragraaf 9.3). Zo zal de crisisbeheersing gebruik kunnen
maken van nieuwe manieren om de bevolking te waarschuwen en de
zelfredzaamheid te vergroten.
9.2

De Nederlandse crisisbeheersing waarborgt zo veel mogelijk slagvaardig
en doelmatig optreden voor, tijdens en na een (dreigende) overstromingsramp (doel 6)
Nederland treft de volgende maatregelen om tijdens een (dreigende)
overstromingsramp slagvaardig en doelmatig op te kunnen treden (zie bijlage 2):
•
•
•
•
•

plannen op orde houden
opleiden, trainen, oefenen
voorspellen en waarschuwen
adequaat optreden
herstel, nazorg en evaluatie

Plannen op orde houden
Nederland bereidt zich voor op crises van allerlei aard door in plannen vast te
leggen hoe te handelen. Aan de crisisbeheersing bij overstromingen werken verschillende overheden en diensten, op landelijk, regionaal en lokaal niveau. Iedere
organisatie draagt bij vanuit de eigen verantwoordelijkheid. Voor crises in het
algemeen maakt de zogenoemde ‘algemene kolom’ plannen, terwijl de ‘waterkolom’
plannen maakt voor speciﬁeke overstromingscrises (zie ook hoofdstuk 3).
De minister van Infrastructuur en Milieu is verantwoordelijk voor de aansturing van
de calamiteitenorganisaties binnen de waterkolom en de bestrijding van de milieugevolgen. De minister van Veiligheid en Justitie coördineert de maatregelen binnen
de veiligheidsregio’s. Zodra een ramp de afzonderlijke beleidsterreinen
overschrijdt, wat bij een overstroming al snel het geval is, vindt afstemming tussen
de departementen plaats in de Ministeriële Commissie Crisisbeheersing (MCCB),
onder coördinatie van de minister van Veiligheid en Justitie.
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 59 van 124
114

De algemene kolom hanteert op landelijk niveau het Crisisplan hoogwater en
overstromingen. Op regionaal niveau zijn de plannen van de veiligheidsregio’s
leidend. De veiligheidsregio’s stellen iedere vier jaar een beleidsplan op, op basis
van een risicoanalyse. Hierin staat onder meer welke organisaties betrokken zijn bij
de rampenbestrijding en crisisbeheersing. De veiligheidsregio’s stemmen het
risicoproﬁel en het beleidsplan af met de waterschappen in de regio. De taken,
verantwoordelijkheden en bevoegdheden van de betrokken organisaties beschrijft
de veiligheidsregio iedere vier jaar in een regionaal crisisplan. In ramp- of
incidentbestrijdingsplannen geeft de veiligheidsregio aan welke maatregelen en
afspraken van toepassing zijn bij een ramp met een speciﬁek risico-object.
Veiligheidsregio’s kunnen besluiten een regionaal of interregionaal plan voor
overstromingen te maken als uit het risicoproﬁel blijkt dat een overstroming binnen
de betreffende veiligheidsregio een groot risico vormt. In het stroomgebied van de
Schelde is zo’n plan onder meer voor Zeeland gemaakt.
De waterkolom hanteert op landelijk niveau het Draaiboek hoogwater en overstromingen. Hierin staan de taken en verantwoordelijkheden van de partijen in de
waterkolom bij een overstromingsdreiging met bovenregionale effecten. Dit draaiboek is afgestemd op het Crisisplan hoogwater en overstromingen van de
algemene kolom. De regionale diensten van Rijkswaterstaat hebben in aanvulling
hierop hun eigen draaiboeken, als nadere uitwerking van het landelijke draaiboek.
Rijkswaterstaat en de waterschappen zijn wettelijk verplicht calamiteitenplannen
op te stellen.26 Deze plannen geven een overzicht van de verschillende calamiteiten
die zich in de watersystemen kunnen voordoen, de maatregelen om de calamiteiten
te bestrijden en de organisaties die daarbij een rol spelen. De waterbeheerders
stemmen de calamiteitenplannen af met de crisisplannen en
rampbestrijdingsplannen van de veiligheidsregio’s.
Opleiden, trainen, oefenen
De veiligheidsregio’s zijn wettelijk verplicht om meerjarige oefenbeleidsplannen en
oefenjaarplannen op te stellen.27 De oefeningen vinden op verschillende schaalniveaus plaats: kleinschalige oefeningen binnen de eigen organisatie, uitgebreidere
oefeningen met andere partijen en grootschalige oefeningen met meerdere overheidslagen en soms ook burgers en bedrijven. Ook de waterbeheerders zijn
wettelijk verplicht om te oefenen.28 De oefeningen betreffen de maatregelen die in
de calamiteitenplannen staan, zoals een proefsluiting van een stormvloedkering. Na
iedere oefening moet een evaluatie plaatsvinden. De resultaten daarvan kunnen
leiden tot aanpassing van de plannen, in zowel de algemene kolom als de
waterkolom.
De partijen die een rol spelen in de crisisbeheersing bij overstromingen moeten
ook aandacht besteden aan het opleiden van personeel en het trainen van de
benodigde vaardigheden. Het ministerie van Veiligheid en Justitie stelt regels op
voor het opleiden, examineren, bijscholing en oefenen van personeel in een
veiligheidsregio.29 Over gezamenlijke oefeningen maken de partijen afspraken in
onderlinge convenanten. In 2014 hebben alle veiligheidsregio’s een convenant
afgesloten met de waterbeheerders.

26
27
28
29

Waterwet, artikel 5.29.
Wet veiligheidsregio’s.
Waterwet, artikel 29.1.
Besluit personeel veiligheidsregio’s, artikel 2.

Pagina 60 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 60 van 114

Voorspellen en waarschuwen
Goede en tijdige informatie over waterstanden is cruciaal voor de crisisbeheersing
bij overstromingsdreiging. De informatie bepaalt onder meer de noodzaak voor
opschalen van de crisisorganisatie. Het Watermanagement Centrum Nederland
(WCN) meet en berekent waterstanden in de grote rivieren, het IJsselmeer, de
delta en de kustzone. De dienst maakt ook verwachtingen van hoogwaterstanden
met modellen. Met vergelijkbare instituten in Duitsland en België zijn afspraken
gemaakt over de uitwisseling van gegevens. In geval van extreem hoge
waterstanden verspreidt Rijkswaterstaat gemeten en verwachte waterstanden aan
veiligheidsregio’s, provincies, gemeenten en waterschappen, volgens de afspraken
in het Draaiboek hoogwater en overstromingen. Regionale waterbeheerders maken
voorspellingen van hoge waterstanden in regionale wateren en geven zo nodig
waarschuwingen voor hoogwater.
Adequaat optreden
Als daadwerkelijk een ramp dreigt of optreedt, handelen de overheden zoals
afgesproken in de plannen van de ‘algemene kolom’ en de ‘waterkolom’. Voorkomen
dat de ramp zich uitbreidt en mensen, dieren en goederen in veiligheid stellen
hebben daarbij de prioriteit. Als de overstroming bedwongen is, verschuift het
accent naar (tijdelijk) onderdak bieden, vitale functies in werking houden of
brengen en het overstroomde gebied weer toegankelijk en bruikbaar maken.
Bij een (dreigende) overstroming, kan de overheid niet iedereen afzonderlijk
helpen. Burgers en bedrijven moeten zo veel mogelijk zichzelf en elkaar kunnen
redden. De Nederlandse overheid wil de zelfredzaamheid van burgers en bedrijven
versterken. Daarvoor moeten zij zich bewust zijn van het overstromingsrisico en
weten welk gedrag effectief is in geval van een (dreigende) overstroming. Het
ministerie van Infrastructuur en Milieu ontwikkelt daarom samen met de partners
van het Bestuursakkoord Water een nieuwe aanpak voor publiekscommunicatie, om
het waterbewustzijn te vergroten. Deze nieuwe aanpak gaat uit van maatwerk in de
directe leefomgeving van mensen, op postcodeniveau. Het platform www.onswater.nl
ondersteunt de communicatie door op postcodeniveau te laten zien wat nodig is om
Nederland te beschermen tegen overstromingen en wat het concrete
handelingsperspectief bij overstromingen is.
Overheden moeten tijdens een crisis helder en effectief communiceren over onder
meer de actuele toestand, de voorspellingen en de evacuatiemogelijkheden.
De overheden hebben daarvoor de website www.crisis.nl ingesteld. Daarnaast
heeft iedere regio een eigen rampenzender. De frequenties staan op
www.nederlandveilig.nl. Sinds 2013 is NL-Alert actief: mensen die zich in de
nabijheid van een rampsituatie bevinden, ontvangen daarmee via hun mobiele
telefoon informatieve berichten van de overheid. Het instrument is ook inzetbaar bij
een (dreigende) overstroming.
Herstel, nazorg en evaluatie
Sommige producten, diensten en processen kunnen maatschappelijke ontwrichting
veroorzaken als zij uitvallen. Dit geheel van producten, diensten en processen
wordt de vitale infrastructuur van Nederland genoemd. De veiligheidsregio’s en de
politieregio’s maken afspraken met partijen die de vitale infrastructuur beheren om
uitval en schade bij overstromingen te voorkomen. Het Rijk stimuleert de
veiligheidsregio’s convenanten te sluiten met leveranciers van drinkwater, internet,
transport, telefonie, gas en elektriciteit.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 61 van 124
114

Figuur 9.1 Vitale infrastructuur in Nederland

Het Rijk keert onder voorwaarden schadevergoeding uit bij overstromingsrampen.30
Hierbij geldt dezelfde deﬁnitie van een ramp als in de Wet veiligheidsregio’s: “een
zwaar ongeval of een andere gebeurtenis waarbij het leven en de gezondheid van
veel personen, het milieu of grote materiële belangen in ernstige mate zijn
geschaad of worden bedreigd en waarbij een gecoördineerde inzet van diensten of
organisaties van verschillende disciplines is vereist om de dreiging weg te nemen of
schadelijke gevolgen te beperken”. Zowel burgers en bedrijven als overheden en
stichtingen kunnen een beroep doen op schadevergoeding. Voorwaarde is dat de
schade niet verwijtbaar, redelijkerwijs onverzekerbaar en niet verhaalbaar is.
Gemeenten en veiligheidsregio’s kunnen een tegemoetkoming krijgen voor de
kosten van de rampenbestrijding op basis van de Wet veiligheidsregio’s.
Slachtoffers, nabestaanden en de andere betrokkenen kunnen tijdens of na een
ramp bij verschillende organisaties terecht voor nazorg, zoals Stichting Arq,
Slachtofferhulp Nederland, Stichting Korrelatie, Algemeen Maatschappelijk Werk en
Sensoor. De overheid ondersteunt deze organisaties, onder meer met subsidies. Op
rijksniveau coördineert het ministerie van Veiligheid en Justitie de nafase.31
Als daadwerkelijk een ramp is opgetreden, vindt achteraf een evaluatie plaats. De
evaluatie brengt in beeld of alle partijen gehandeld hebben zoals afgesproken in de
plannen, hoe effectief de wijze van optreden is geweest en op welke manier de
crisisbeheersing te verbeteren is.
9.3

Nederland bereidt zich voor op toekomstige ontwikkelingen die van belang
zijn voor de crisisbeheersing bij overstromingen (doel 7)
Kader grootschalige evacuatie
Bij een (dreigende) ramp kan een evacuatie noodzakelijk zijn. De burgemeester kan
in zo´n geval een (dringend) evacuatieadvies geven. Wanneer de gebeurtenis de
schaal van een gemeente overschrijdt, ligt deze bevoegdheid bij de voorzitter van

30
31

Wet tegemoetkoming schade bij rampen.
Handboek Crisisbesluitvorming.

Pagina 62 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 62 van 114

de veiligheidsregio. Bij grootschalige rampen, zoals overstromingen, kernongevallen, natuurbranden en incidenten met gevaarlijke stoffen, kunnen evacuaties ook
het niveau van een veiligheidsregio overstijgen. In deze gevallen moeten de
betrokken veiligheidsregio’s en het Rijk hun maatregelen onderling goed
afstemmen.
De afstemming van maatregelen op de verschillende niveaus wordt eenvoudiger als
de partijen gelijke uitgangspunten en dezelfde volgorde in stappen en besluiten
hanteren. Nederland heeft daarom het Kader grootschalige evacuatie opgesteld, als
gezamenlijk startpunt voor de voorbereiding en uitvoering van een grootschalige
evacuatie. Het kader geeft het bestuurlijke proces weer om tot keuzen over de
evacuatie te komen, in aansluiting bij bestaande taakverdeling tussen regio’s en
het Rijk. Het betreft een generiek kader, dat toepasbaar is bij alle dreigingen die
tot een grootschalige evacuatie kunnen leiden.
Module grootschalige evacuatie bij overstromingen (MEGO)
Het ministerie van Infrastructuur en Milieu ontwikkelt, samen met Rijkswaterstaat,
de veiligheidsregio’s en het ministerie van Veiligheid en Justitie de module
grootschalige evacuatie bij overstromingen. Het doel van de module is de
effectiviteit van evacuaties bij een (dreigende) overstroming te verbeteren door
burgers en overheid van betere informatie te voorzien. Hierdoor kan het aantal
slachtoffers en de mogelijke schade verminderen. De module bestaat uit vier
onderdelen:
•
•
•
•

basisinformatie, zoals scenario’s, basiskaarten en kengetallen;
communicatiemiddelen;
benutting van de infrastructuur;
kaarten met informatie over risicovolle bedrijven (BRZO-bedrijven).

Met deze module kan de overheid bij evacuaties handreikingen en een handelingsperspectief geven aan burgers en rampenbestrijders. Daarbij wordt rekening
gehouden met verschillende vormen van evacuaties, zoals preventieve horizontale
evacuatie (naar aangrenzende veilige gebieden), verticale evacuatie (naar een
hooggelegen locatie binnen het bedreigde gebied) en schuilen.
Tot de communicatiemiddelen van MEGO behoren de app ‘Overstroomik’ en de
website www.overstroomik.nl. Burgers kunnen hiermee op postcodeniveau
informatie vinden over de overstromingsrisico’s en een algemeen handelingsperspectief. De app en de website laten bijvoorbeeld zien hoe hoog het water
maximaal in het betreffende postcodegebied komt, waar zich hoge gebouwen
bevinden met een droge verdieping en welke infrastructuur droog blijft. Met deze
informatie kunnen burgers zich voorbereiden op een dreigende overstroming.
De site geeft aan welke gevaren of omstandigheden daarbij te verwachten zijn.
De website en de app ondersteunen de voorbereiding op crises in de situatie waarin
nog geen sprake van overstromingsdreiging is. Als een echte crisis dreigt, worden
burgers verwezen naar de eigen veiligheidsregio en de eigen regionale
rampenzender voor actuele dreigingsinformatie en een toegesneden
handelingsadvies.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 63 van 124
114

Samenwerking versterken
Hoewel de nadruk van het overstromingsrisicobeheer in Nederland op bescherming
ligt, is het in alle gevallen van groot belang dat de crisisbeheersing – met
preventieve evacuatie als onderdeel daarvan – op orde is. Het ministerie van
Infrastructuur en Milieu, het ministerie van Veiligheid en Justitie, de veiligheidsregio’s en de water- en netwerkbeheerders gaan de samenwerking in de
preparatie- en responsfase daarom versterken. De veiligheidsregio’s verankeren de
versterkte samenwerking in de risicoproﬁelen, beleidsplannen en crisisplannen die
zij iedere vier jaar vaststellen.
De minister van Veiligheid en Justitie en het Veiligheidsberaad hebben een gezamenlijke agenda vastgesteld voor de doorontwikkeling van de veiligheidsregio’s en
het verstevigen van de samenwerking tussen regio’s en Rijk op het gebied van
rampenbestrijding en crisisbeheersing. De partijen ontwikkelen een Roadmap
waarmee de veiligheidsregio’s, samen met de betrokken partners, voor een adequate rampenbeheersing bij overstromingen kunnen zorgen. Het doel is effectieve
samenwerking bij risico- en crisisbeheersing (preparatie, respons en nazorg),
tussen de veiligheidsregio’s, de betrokken ministeries en de weg- en
waterbeheerders.

Pagina 64 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 64 van 114

10

Monitoring

In 2021 rapporteert Nederland over de voortgang van de maatregelen voor
bescherming, preventie en crisisbeheersing aan de Europese Commissie. Om een
goed overzicht te kunnen geven, hebben de Nederlandse overheden afgesproken op
welke manier ze de maatregelen monitoren.
10.1

Noodzaak van monitoring
Dit plan bevat een groot aantal maatregelen om de overstromingsrisico’s in Nederland te beheersen (zie bijlage 2). Net als de andere lidstaten zal Nederland het plan
in 2021 actualiseren en aan de Europese Commissie rapporteren welke van de
aangekondigde maatregelen in gang zijn gezet, afgerond zijn of nog lopen. Voor
deze voortgangsrapportage is het noodzakelijk de uitvoering van maatregelen te
monitoren (zie bijlage 3).

10.2

Aansluiten bij bestaande voortgangsrapportages
Voor veel maatregelen vindt nu al monitoring van de voortgang plaats en wordt
regelmatig gerapporteerd. Zo zijn waterschappen verplicht jaarlijks aan hun eigen
bestuur of tweejaarlijks aan de provincie te rapporteren over hun taken. Het Rijk
rapporteert ieder half jaar over grote uitvoeringsprogramma’s zoals het Hoogwaterbeschermingsprogramma en jaarlijks over de voortgang van het Nationaal
Waterplan (Water in Beeld). De Deltacommissaris stelt jaarlijks een rapportage
over het Deltaprogramma op. Nederland zal zo veel mogelijk gebruik maken van
deze bestaande rapportages bij het opstellen van de voortgangsrapportage over
het overstromingsrisicobeheerplan. Dit waarborgt de onderlinge consistentie van de
rapportages en beperkt de benodigde inspanning.

10.3

Selectie van indicatoren
Voor de uitvoering van de maatregelen in dit plan staan veel verschillende partijen
aan de lat: verschillende ministeries en alle provincies, gemeenten en waterschappen. Zo vindt de twaalfjaarlijkse toetsing van primaire waterkeringen plaats door
Rijkswaterstaat en alle waterschappen die dergelijke waterkeringen in beheer
hebben. Voor het toepassen van de watertoets, die de gevolgen van ruimtelijke
plannen op het waterbeheer in beeld brengt, staan onder meer alle gemeenten aan
de lat die een bestemmingsplan aanpassen. Meerdere veiligheidsregio´s stellen een
rampenbestrijdingsplan op voor overstromingsrisico’s. Om in 2021 landelijk te
kunnen rapporteren over de voortgang van dergelijke maatregelen, is het nodig de
manier van monitoren te stroomlijnen.
De Nederlandse overheden hebben daarom per maatregel afgesproken hoe de
voortgang in beeld gebracht wordt. Bijlage 3 geeft een overzicht van de
indicatoren. Alle partijen die verantwoordelijk zijn voor de uitvoering, gebruiken
deze indicatoren bij de monitoring. In 2021 worden de resultaten verzameld en
gebundeld ten behoeve van de landelijke rapportage.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 65 van 124
114

Bij de keuze van de indicatoren is rekening gehouden met de volgende voorwaarden:
• de indicator is in de praktijk goed te monitoren;
• de voortgangsinformatie is zo veel mogelijk af te leiden uit bestaande
voortgangsrapportages;
• de indicator geeft een eenduidig en landelijk consistent beeld van de voortgang;
• de gerapporteerde voortgang is aan de hand van de monitoringgegevens goed te
onderbouwen.
Met de gekozen indicatoren kan Nederland in 2021 voor zo veel mogelijk maatregelen een kwantitatief beeld van de voortgang geven. Zo zal het mogelijk zijn aan te
geven hoeveel dijkversterkingsprojecten uit het Hoogwaterbeschermingsprogramma zijn afgerond. Voor sommige maatregelen is zo’n kwantitatief beeld niet
mogelijk, bijvoorbeeld voor de maatregel ‘plannen op orde houden’ voor de
crisisbeheersing. In die gevallen is gekozen voor een indicator die de voortgang zo
goed mogelijk op kwalitatieve wijze weergeeft.

Pagina 66 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 66 van 114

11

Participatie

Alle inwoners van Nederland hebben belang bij een goede beheersing van de
overstromingsrisico’s. Daarom betrekken de verantwoordelijke partijen collegaoverheden, maatschappelijke organisaties, bedrijven en burgers zo veel mogelijk bij
de totstandkoming van het beleid en de maatregelen.
Participatie van overheden
Alle overheden hebben bijgedragen aan dit overstromingsrisicobeheerplan: het
Rijk, alle provincies en waterschappen, de gemeenten en de veiligheidsregio’s. Het
Rijk heeft hierbij het voortouw genomen. Ook de kaarten zijn met medewerking
van alle overheden tot stand gekomen. Hiervoor hebben de provincies het
voortouw genomen, terwijl waterschappen en Rijkswaterstaat de benodigde
gegevens hebben aangeleverd. Gemeenten en veiligheidsregio’s zijn geconsulteerd
over de kaarten, omdat zij belangrijke gebruikers van deze kaarten zijn.
Participatie van maatschappelijke partijen, bedrijven en burgers
Bij de totstandkoming van dit overstromingsrisicobeheerplan is geen gebruik
gemaakt van publieke participatie. De reden hiervoor is dat een groot deel van de
doelen en maatregelen in dit plan al eerder zijn vastgelegd in bestaande wetten,
beleidsplannen en uitvoeringsbesluiten, met toepassing van de daarbij behorende
inspraakprocedures en in een aantal gevallen ook met actieve participatie.
Het overstromingsrisicobeheerplan bevat ook nieuwe ideeën, doelen en maatregelen voor het beheer van overstromingsrisico’s. Deze komen voort uit de
deltabeslissingen van het Deltaprogramma. Bij de voorbereiding daarvan is een
intensief traject van publieke participatie doorlopen, met name met
maatschappelijke organisaties, wetenschappers en bedrijven.
Bij de uitvoering van de afzonderlijke maatregelen in dit overstromingsrisicobeheerplan wordt de directe omgeving in de meeste gevallen intensief betrokken
(omgevingsmanagement). De inbreng van de omgeving varieert van meedenken
over het beperken van hinder tijdens de uitvoering, het benutten van meekoppelkansen of de precieze uitwerking van het plan.
Communicatie en inspraak
De kaarten met de overstromingsrisico’s en -gevaren zijn op 20 december 2013
gepubliceerd op www.risicokaart.nl. Deze site is voor iedereen vrij toegankelijk. Het
Rijk, de provincies en de waterschappen hebben de website bekendgemaakt met
een persbericht. Door de publicatie van de kaarten op de website hebben alle
Nederlanders de mogelijkheid kennis te nemen van de overstromingsrisico’s in
Nederland.
Het ontwerp overstromingsrisicobeheerplan lag ter inzage in de periode van 23
december 2014 tot 22 juni 2015. In deze periode lagen de ontwerp stroomgebiedbeheerplannen voor de Kaderrichtlijn Water eveneens ter inzage, en in de laatste
zes weken ook het ontwerp Nationaal Waterplan. Alle maatschappelijke partijen,
bedrijven en burgers hebben de gelegenheid gehad zienswijzen in te dienen. De
inspraak-periode is aangekondigd in de Staatscourant en landelijke dagbladen.
Waar nodig is het overstromingsrisicobeheerplan (of een van de andere plannen)

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 67 van 124
114

aangepast naar aanleiding van de zienswijzen. Het bevoegd gezag geeft in een Nota
van Antwoord aan op welke wijze met de verschillende zienswijzen is omgegaan.
Voorafgaand aan de inspraakperiode hebben de Nederlandse overheden en (drink)
waterbedrijven gezamenlijk de campagne Ons water gestart. Het doel is
Nederlanders ervan bewust te maken dat goede bescherming tegen
overstromingen niet vanzelfsprekend is. Onderdeel van de campagne zijn de
website www.onswater.nl en de app Overstroomik? De website geeft informatie
over alle onderdelen van het waterbeheer, waaronder het
overstromingsrisicobeheer. De app geeft op basis van de postcode aan hoe hoog
het water bij een overstroming op de betreffende locatie kan komen te staan en
welke handelingen in dat geval verstandig zijn.

Pagina 68 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 68 van 114

12

Internationale afstemming

De overstromingsrisico’s houden niet op bij de Nederlandse grens. Ook de andere
landen in het stroomgebied van de Schelde hebben ermee te maken en treffen
maatregelen om de risico’s te beheersen. De landen stemmen hun aanpak
onderling af, om van elkaar te leren en de onderlinge solidariteit te waarborgen.
Afstemming van deel A en deel B
Het internationale deel van dit overstromingsrisicobeheerplan (deel A) en het
nationale deel (deel B) zijn in wisselwerking met elkaar tot stand gekomen.
Nederland heeft bij het opstellen van deel A de bevindingen uit het voorliggende
plan ingebracht, om te waarborgen dat de doelen en maatregelen in de beide delen
bij elkaar passen en realistisch en haalbaar zijn.
Afstemming over de grote grensoverschrijdende rivieren
De internationale afstemming over doelen en maatregelen voor de hoofdstroom
van de Schelde en de grotere grensoverschrijdende zijrivieren heeft plaatsgevonden in de werkgroep hoogwater van de Internationale Scheldecommissie (ISC).
De afstemming is toegespitst op onderwerpen met een transnationaal karakter die
afstemming in het gehele internationale stroomgebied vragen. Daarnaast heeft
bilateraal overleg plaatsgevonden.
Uitgangspunt daarbij is de solidariteit tussen de landen die ten grondslag ligt aan
de Richtlijn overstromingsrisico’s. Deel A is geschreven door het secretariaat van
de ISC, in overleg met de landenvertegenwoordigers. De plenaire vergadering van
de commissie heeft deel A vastgesteld. In Nederland heeft het Rijk het voortouw
bij deze internationale afstemming genomen. Deel A gaat ook in op de afstemming
van nationale maatregelen met grensoverschrijdende effecten.
Afstemming over kleinere grensoverschrijdende wateren
Doelen en maatregelen voor kleinere grensoverschrijdende wateren zijn opgenomen in het nationale deel van het overstromingsrisicobeheerplan (deel B), voor
zover deze wateren onderdeel zijn van het toepassingsbereik (zie hoofdstuk 5).
Afstemming over deze doelen en maatregelen heeft plaatsgevonden in bilateraal
internationaal overleg, waaraan de Nederlandse provincies en waterschappen en de
Vlaamse waterbeheerders hebben deelgenomen. De partijen hebben in dit overleg
informatie uitgewisseld over de totstandkoming van de kaarten, de methoden voor
het modelleren van overstromingsscenario’s en legenda’s. Ook is geanalyseerd of
de voorgestelde maatregelen voor deze wateren grensoverschrijdende effecten
hebben. Voor speciﬁeke wateren zijn ook aparte bilaterale expertsessies georganiseerd. Alle resultaten van de overleggen zijn toegezonden aan de Internationale
Scheldecommissie.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 69 van 124
114

13

Afstemming met de Kaderrichtlijn Water en overig beleid

De Nederlandse inspanningen voor de beheersing van het overstromingsrisico
hebben raakvlakken met ander beleid. Dit overstromingsrisicobeheerplan raakt met
name aan het stroomgebiedbeheerplan dat Nederland voor de Kaderrichtlijn Water
heeft opgesteld.
13.1

Afstemming met de Kaderrichtlijn Water
Het doel van de Europese Kaderrichtlijn Water is dat alle wateren in de Europese
stroomgebieden ecologisch en chemisch gezond worden. Alle lidstaten hebben
daarvoor doelen en maatregelen vastgelegd in plannen per stroomgebied. Nederland heeft voor het stroomgebiedbeheerplan voor de Kaderrichtlijn Water en het
voorliggende overstromingsrisicobeheerplan zo veel mogelijk dezelfde uitgangspunten en processen gekozen. Ook stimuleert Nederland dat inspanningen voor het
verminderen van het overstromingsrisico en voor een gezonde toestand van het
water elkaar versterken.
Verantwoordelijke autoriteiten
Zowel voor de Kaderrichtlijn Water als voor de Richtlijn overstromingsrisico’s heeft
Nederland gerapporteerd welke overheidsorganen verantwoordelijkheid dragen.
Deze zogenoemde ‘competent authorities’ zijn grotendeels dezelfde. Voor beide
richtlijnen dragen het ministerie van Infrastructuur en Milieu, de provincies, de
waterschappen en de gemeenten verantwoordelijkheid. In aanvulling hierop
behoren voor de Richtlijn overstromingsrisico’s ook enkele andere organisaties tot
de verantwoordelijke autoriteiten: de veiligheidsregio’s, het Veiligheidsberaad en
het ministerie van Veiligheid en Justitie. Deze organisaties zijn verantwoordelijk
voor de crisisbeheersing. Een volledig overzicht van de verantwoordelijke autoriteiten
op het gebied van overstromingsrisico’s is te vinden op www.helpdeskwater.nl.
Net als voor de Kaderrichtlijn Water is ook voor de Richtlijn overstromingsrisico’s
het ministerie van Infrastructuur en Milieu verantwoordelijk voor rapportages aan
de Europese Commissie. De provincies zijn verantwoordelijk voor het opstellen en
actualiseren van de kaarten en voor de monitoring. Het opstellen en actualiseren
van de overstromingsrisicobeheerplannen is een gedeelde verantwoordelijkheid
van alle verantwoordelijke autoriteiten.
Begrenzing van het stroomgebied
Nederland hanteert voor de Kaderrichtlijn Water en de Richtlijn overstromingsrisico’s
dezelfde indeling in stroomgebieden. De begrenzing van het stroomgebied van de
Schelde staat in paragraaf 4.1.
Afstemming van doelen en maatregelen
De doelen in het stroomgebiedbeheerplan voor de Kaderrichtlijn Water en het
overstromingsrisicobeheerplan voor de Richtlijn overstromingsrisico’s liggen deels
in elkaars verlengde. De doelen uit het stroomgebiedbeheerplan hebben over het
algemeen geen negatief effect op het overstromingsrisico. Andersom heeft het
overstromingsrisicobeheer in Nederland er mede toe geleid dat een groot aantal
wateren sterk veranderd of kunstmatig is en ook zal blijven; dat geldt ook voor de
doelen uit dit overstromingsrisicobeheerplan. Toch kunnen de doelen elkaar in een
aantal gevallen versterken, zoals langs rivieren en beken, waar meer ruimte voor

Pagina 70 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 70 van 114

het water zowel ten goede komt aan het overstromingsrisicobeheer als aan de
kwaliteit van het natuurlijk systeem. In het stroomgebied van de Schelde is dat
echter niet of nauwelijks van toepassing.
Bij de uitvoering van maatregelen voor beide richtlijnen geldt dat synergie vooral
kansrijk is bij toepassing van ruimtelijke maatregelen. Ruimtelijke maatregelen
zoals retentiegebieden, nevengeulen en uiterwaardverlaging kunnen bijdragen aan
het verminderen van overstromingsrisico’s. Dergelijke maatregelen zijn vaak te
combineren met uitbreiding of herstel van leefgebieden, ecologische verbindingen
of verbetering van de waterkwaliteit. Bij andere maatregelen voor het
overstromingsrisicobeheer, zoals dijkversterkingen, is synergie moeilijker te
bereiken. Door een speciale toplaag op de steenbekleding aan te brengen, kunnen
wieren zich beter hechten. Ook de toepassing van biobouwers, zoals mossel- en
oesterriffen in zout water en de aanplant van wilgen en riet in brak tot zoet water,
kan zowel voor het beperken van overstromingsrisico’s als voor doelen uit de
Kaderrichtlijn Water positief uitpakken.
Bij maatregelen van enige omvang zijn initiatiefnemers wettelijk verplicht een
milieueffectrapportage op te stellen. Dit is bij vrijwel alle maatregelen voor de twee
richtlijnen een vereiste. Het opstellen van een milieueffectrapportage dwingt de
initiatiefnemers al tot een integrale invulling van maatregelen. Dat geldt ook voor
de Watertoets, waarbij initiatiefnemers de gevolgen van een maatregel voor het
watermilieu moeten beschrijven. Projectplannen voor dijkversterkingen ondergaan
een toets in het kader van de ﬂora- en faunawet en de natuurbeschermingswet.
13.2

Afstemming met overig beleid
Bij de vaststelling van beleid vindt in Nederland altijd een integrale afweging
plaats. Daarbij wordt helder wat de consequenties van het beleid zijn voor andere
sectoren en andersom. De controle op deze afweging vindt plaats in de Tweede
Kamer (voor beleid van het Rijk), Provinciale Staten (beleid van provincie en
waterschappen) en de gemeenteraad (beleid van de gemeente).
Als plannen en maatregelen het milieu beïnvloeden, is een milieueffectrapportage
vereist. Deze rapportage brengt de gevolgen voor het milieu in brede zin in beeld.
De Watertoets brengt de consequenties voor het waterbeheer in beeld bij
ruimtelijke plannen en maatregelen. Door deze instrumenten wegen de gevolgen
voor milieu en water expliciet mee in de besluitvorming.
Belanghebbenden krijgen via de reguliere inspraakprocedures de gelegenheid om
consequenties van het voorgenomen beleid te benadrukken die naar hun mening
onvoldoende of niet correct in beeld zijn gebracht. Bij de voorbereiding van de
uitvoering kunnen belanghebbenden vaak deelnemen aan actieve
participatietrajecten.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 71 van 124
114

Bijlage 1 Kaarten van het overstromingsgevaar en
het overstromingsrisico

Nederland heeft een set kaarten gemaakt die de risico’s van overstromingen laten
zien, zoals de Richtlijn overstromingsrisico’s voorschrijft. Met deze kaarten is het
mogelijk te beoordelen of de doelen en maatregelen in het overstromingsrisicobeheerplan in gepaste verhouding staan tot het gevaar van de overstromingen. Deze
bijlage geeft eerst een toelichting en een beschrijving van de kaarten en vervolgens
de volledige set kaarten voor het stroomgebied van de Schelde.
Nederland heeft in maart 2014 een rapportage over de kaarten voor de EU opgesteld. De onderstaande beschrijving van de kaarten is gebaseerd op nieuwe
analyses (juli 2014), waarbij enkele verbeteringen zijn doorgevoerd. De getallen in
de beschrijvingen hieronder wijken daardoor op een aantal plaatsen in geringe
mate af van de rapportage aan de EU. De kaarten zijn ook in meer detail in te zien
op www.risicokaart.nl. Deze online kaarten worden regelmatig geactualiseerd op
basis van nieuwe gegevens.

Toelichting op de kaarten
De verplichte set kaarten bestaat uit overstromingsgevaarkaarten en overstromingsrisicokaarten. De set overstromingsgevaarkaarten omvat drie typen
kaarten die informatie geven over de aard van de overstroming: de omvang van de
overstroming, de waterdiepte en de stroomsnelheid. De overstromingsrisicokaarten
geven informatie over de waarden die aanwezig zijn in gebieden die door een
overstroming getroffen kunnen worden: een indicatie van het aantal inwoners, de
overheersende economische bedrijvigheid, installaties die bij overstroming schade
kunnen veroorzaken (zogenoemde IED-installaties) en kwetsbare of beschermde
natuurgebieden.
Door deze kaarten te combineren, is allerlei informatie af te leiden over de
mogelijke gevolgen overstromingen: hoe groot zijn gebieden waar het water hoger
of minder hoog kan komen te staan, hoeveel bewoners kunnen door
overstromingen getroffen worden, hoeveel gevaarlijke installaties kunnen
overstromen, enzovoort. De Richtlijn overstromingsrisico’s schrijft voor over welke
informatie de lidstaten moeten rapporteren. De beschrijving hieronder geeft daar
invulling aan.
De beschrijving geeft de gevolgen weer van drie typen overstromingen: overstromingen met een grote kans van optreden (meerdere malen in een mensenleven),
met een middelgrote kans van optreden (eenmaal in een mensenleven) en met een
kleine kans van optreden (zeer kleine kans in een mensenleven). De gevolgen van
een overstroming hangen sterk samen met de waterdiepte. Het is bijvoorbeeld van
belang of het water minder dan 0,8 meter, meer dan 2 meter of meer dan 5 meter
kan komen te staan. Bij een waterdiepte tot 0,8 meter is het overstroomde gebied
in principe toegankelijk met speciaal daarvoor uitgeruste voertuigen. Dat kan van
belang zijn voor aan- en afvoer van personen, goederen en vee. Als het water meer
dan 2 meter hoog staat, staat de begane grond van woningen (bijna) geheel onder
water. Bij dergelijke grote waterdiepten zal het vrij lang duren voordat het gebied
weer leeggestroomd is. Waterdiepten van meer dan 5 meter kunnen optreden bij

Pagina 72 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 72 van 114

overstromingen met een middelgrote of kleine kans van optreden in een mensenleven. In die situatie staat ook de eerste verdieping van woningen onder water.
In de onderstaande beschrijving worden de volgende termen gebruikt:
• Beschermde gebieden: gebieden die door waterkeringen beschermd worden
tegen overstromingen;
• Onbeschermde gebieden: gebieden die niet door waterkeringen beschermd
worden. Dit zijn bijvoorbeeld uiterwaarden, het strand, slikken en schorren en
beekdalen;
• Potentieel aantal getroffenen: het aantal burgers dat bij een overstroming
betrokken kan raken. Het aantal slachtoffers (gewonden en doden) is over het
algemeen veel kleiner dan het aantal getroffenen;
• IED-installaties: installaties die in meer of mindere mate ‘gevaarlijk’ zijn, zoals
kerncentrales, chemische industrie en opslagplaatsen van gevaarlijke of
verontreinigende stoffen.32 Deze installaties kunnen bij overstroming vervolgschade veroorzaken aan het milieu of de gezondheid van mensen;
• Kwetsbare gebieden: gebieden met belangrijke natuurwaarden. Overstromingen
kunnen verontreinigingen met zich meebrengen, bijvoorbeeld doordat gevaarlijke
installaties overstromen, die de kwetsbare gebieden aantasten. Kwetsbare
gebieden zijn beschermde gebieden zoals aangewezen in Richtlijn 2000/60/EG;
• Bijzonder kwetsbare instellingen: hieronder vallen gebouwen waarin zich veel
mensen kunnen bevinden of waar niet-zelfredzame mensen aanwezig zijn
(zieken, bejaarden, kinderen), zoals kinderdagverblijven, basisscholen,
ziekenhuizen en grotere hotels.
De beschrijving hieronder bevat een groot aantal getallen, zoals oppervlakten van
bepaalde typen gebieden die kunnen overstromen, de aantallen mensen die daar
wonen en het aantal IED-installaties. Deze getallen zijn het resultaat van overstromingsberekeningen in combinatie met digitale geograﬁsche informatie (GISbestanden). De overstromingsberekeningen geven een zo goed mogelijke benaderingen van de werkelijkheid, op basis van de best beschikbare kennis, maar zijn wel
met onzekerheden omgeven. Dat geldt daarmee ook voor de hieronder gepresenteerde getallen. Toch is ervoor gekozen de getallen niet af te ronden, om zo
transparant mogelijk te zijn.

Beschrijving van de kaarten
Overstromingen met grote kans van optreden (meerdere malen in een
mensenleven)
In het Scheldestroomgebied kan 11.340 hectare (6% van het totale overstroombare gebied) meerdere malen in een mensenleven overstromen. Het gaat hierbij
uitsluitend om onbeschermde gebieden, zoals het Verdronken Land van Saeftinghe.
In 10% van dit gebied is de verwachte waterdiepte minder dan 0,8 meter en in
60% kan het water meer dan 2 meter hoog staan.
In de gebieden die met een grote kans kunnen overstromen, wonen 77 personen.
20 van hen kunnen te maken krijgen met waterdiepten van minder dan 0,8 meter
en 47 met waterdiepten groter dan 2 meter. Het getroffen landgebruik bestaat

32

Installaties uit bijlage I bij Richtlijn 96/61/EG van de Raad van 24 september 1996 inzake geïntegreerde
preventie ter bestrijding van verontreiniging en uit bijlage 3 van de Regeling provinciale risicokaart.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 73 van 124
114

overwegend uit agrarisch gebied en bos- en natuurgebied (90%) en voor 10% uit
infrastructuur en woon-, werk- of recreatieterrein.
In het gebied staan geen IED-objecten. Een aantal kwetsbare gebieden ligt in de
zone met een grote kans op overstroming: 35 zwemwaterlocaties en Natura
2000-gebieden met een totale oppervlak van 10.600 hectare. Deze Natura
2000-gebieden herbergen vrijwel uitsluitend natuurdoeltypen die door hun
watergebonden karakter niet kwetsbaar zijn voor overstroming. Daarnaast kunnen
6 bijzonder kwetsbare instellingen en 8 cultuurhistorische objecten overstromen.
Overstromingen met een middelgrote kans van optreden (eenmaal in een
mensenleven)
Overstromingen met een middelgrote kans van optreden kunnen ongeveer één
keer in een mensenleven voorkomen. In het Scheldestroomgebied heeft ruim
23.100 hectare (11% van het totale overstroombare gebied) een middelgrote kans
op overstromen. 11.900 hectare (6%) hiervan bestaat uit beschermde gebieden.
De overige 11.200 hectare (6%) betreft onbeschermde gebieden.
Overstroming van beschermde gebieden is in dit geval altijd het gevolg van een
doorbraak van regionale waterkeringen (Kanaal door Walcheren, Kanaal GentTerneuzen). 15% van deze gebieden kan te maken krijgen met waterdiepten kleiner
dan 0,8 meter en 11% met waterdiepten groter dan 2 meter. Van de overstroombare onbeschermde gebieden krijgt 12% te maken met waterdiepten kleiner dan
0,8 meter en 79% met waterdiepten groter dan 2 meter. In 11% van de
onbeschermde gebieden kan het water hoger dan 5 meter komen te staan.
In gebieden met een middelgrote kans op overstromen wonen 84.084 personen,
waarvan 99,8% in beschermd gebied. 35% van de getroffen inwoners in
beschermd gebied kan te maken krijgen met overstromingsdiepten van minder dan
0,8 meter. 2% woont op een locatie waar diepten van meer dan 2 meter kunnen
optreden. In de onbeschermde gebieden krijgt 22% van de potentieel getroffen
inwoners te maken met waterdiepten kleiner dan 0,8 meter en 67% met
waterdiepten groter dan 2 meter (273 personen). 1% kan waterdiepten groter dan
5 meter verwachten.
Bij overstromingen met een middelgrote kans van optreden, bestaat het potentieel
getroffen landgebruik in het beschermde gebied voor 30% uit infrastructuur en
woon-, werk- of recreatieterrein en voor 70% uit agrarisch gebied en bos- en
natuurterreinen. In onbeschermd gebied gaat het om 10% (500 hectare)
infrastructuur en woon-, werk- of recreatieterrein en 90% agrarisch gebied en
bos- en natuurterreinen.
Vier IED-objecten staan in een gebied met een middelgrote overstromingskans,
allemaal in beschermd gebied. Bij twee daarvan is de verwachte waterdiepte
kleiner dan 0,8 meter. Bij geen van de objecten is de verwachte waterdiepte groter
dan 2 m.
Bij overstromingen met een middelgrote kans van optreden kunnen zowel in
beschermde als onbeschermde gebieden kwetsbare functies worden getroffen: 38
zwemwaterlocaties (2 in beschermd gebied, 36 in onbeschermd gebied) en Natura
2000-gebieden (100 hectare in beschermd gebied, 10.900 hectare in onbeschermd
gebied). In beschermd gebied kunnen 107 cultuurhistorische objecten worden
getroffen, in onbeschermd gebied 8. In beschermd gebied kunnen 300 bijzonder

Pagina 74 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 74 van 114

kwetsbare instellingen worden getroffen, in onbeschermd gebied 7. Drinkwaterlocaties worden niet getroffen.
Overstromingen met een kleine kans van optreden (kleine kans in een
mensenleven)
Deze overstromingen hebben een (zeer) kleine kans van optreden tijdens een
mensenleven. In het Scheldestroomgebied kan daarbij 109.300 hectare (54% van
het totale overstroombare gebied) overstromen. Van deze 54% betreft 48%
beschermde gebieden en 6% onbeschermde gebieden. Dergelijke overstromingen
ontstaan in beschermde gebieden door het bezwijken van regionale waterkeringen
of primaire keringen langs de Zeeuwse deltawateren en de kust.
In gebieden die met een kleine kans kunnen overstromen, wonen 246.200 personen, vrijwel allemaal (99,9%) in beschermd gebied. 22% van de getroffen inwoners
in beschermd gebied kan te maken krijgen met overstromingsdiepten van minder
dan 0,8 meter. 36% woont op een locatie waar waterdiepten van meer dan 2 meter
kunnen optreden en 0,3% woont in gebied waar waterdiepten van meer dan 5
meter kunnen optreden (787 personen).
In de onbeschermde gebieden kan 18% van de bewoners te maken krijgen met
waterdiepten van minder dan 0,8 meter (80 personen) en 62% (277 personen) met
waterdiepten groter dan 2 meter. 17 personen wonen in gebieden waar het water
meer dan 5 meter hoog kan komen te staan.
Bij overstromingen met een kleine kans van optreden, bestaat het potentieel
getroffen landgebruik in de beschermde gebieden voor 15% (14.000 hectare) uit
infrastructuur en woon-, werk- of recreatieterrein en voor 85% uit agrarisch gebied
en bos- en natuurterreinen. In onbeschermd gebied gaat het om 10% (600
hectare) infrastructuur en woon-, werk- of recreatieterrein en 90% agrarisch
gebied en bos- en natuurterrein.
36 IED-objecten staan in gebieden met een kleine overstromingskans, allemaal in
beschermd gebied. 10 daarvan liggen in gebieden waar het water minder dan 0,8
meter kan komen te staan. Vijftien objecten staan in een gebied met een
verwachte waterdiepte van meer dan 2 meter, en één daarvan in een gebied met
een verwachte waterdiepte van meer dan 5 meter.
Bij overstromingen met een kleine kans van optreden worden niet alleen in onbeschermde maar ook in beschermde gebieden kwetsbare functies getroffen. Het
gaat om zwemwaterlocaties (3 in beschermd gebied, 37 in onbeschermd gebied) en
Natura 2000-gebieden (2.800 hectare in beschermd gebied en bijna 11.300 hectare
in onbeschermd gebied). Verder kunnen in het beschermde gebied 1.058
cultuurhistorische objecten worden getroffen en in het onbeschermde gebied 8.
Ook kunnen in het beschermde gebied 1.131 bijzonder kwetsbare instellingen
worden getroffen en 17 in onbeschermd gebied. Drinkwaterlocaties worden niet
getroffen.

Kaartenset
Hierna worden de kaarten getoond die Nederland in het kader van de Richtlijn
Overstromingsrisico’s gemaakt heeft. Als eerste komen de kaarten die de richtlijn
verplicht stelt aan bod, voor de drie scenario’s die hierboven beschreven zijn.
Daarna volgen enkele kaarten met aanvullende informatie.

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 75 van 124
114

Kaart 1 Stroomgebieden Nederland

Pagina 76 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 76 van 114

Kaart 2 Omvang van de overstroming bij overstromingen met grote kans

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 77 van 124
114

Kaart 3 Maximale waterdiepte bij overstromingen met grote kans

Pagina 78 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 78 van 114

Kaart 4 Potentieel getroffen inwoners bij overstromingen met grote kans

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 79 van 124
114

Kaart 5 Potentieel getroffen landgebruik bij overstromingen met grote kans

Pagina 80 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 80 van 114

Kaart 6 Potentieel getroffen IED-installaties bij overstromingen met grote kans

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 81 van 124
114

Kaart 7 Potentieel getroffen kwestbare gebieden bij overstromingen met grote kans

Pagina 82 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 82 van 114

Kaart 8 Bijzonder kwetsbare instellingen bij overstromingen met grote kans

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 83 van 124
114

Kaart 9 Potentieel getroffen rijksmonumenten bij overstromingen met grote kans

Pagina 84 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 84 van 114

Kaart 10 Omvang van de overstroming bij overstromingen met middelgrote kans

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 85 van 124
114

Kaart 11 Maximale waterdiepte bij overstromingen met middelgrote kans

Pagina 86 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 86 van 114

Kaart 12 Potentieel getroffen inwoners bij overstromingen met middelgrote kans

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 87 van 124
114

Kaart 13 Potentieel getroffen landgebruik bij overstromingen met middelgrote kans

Pagina 88 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 88 van 114

Kaart 14 Potentieel grtroffen IED-installaties bij overstromingen met middelgrote kans

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 89 van 124
114

Kaart 15 Potentieel getroffen kwetsbare gebieden bij overstromingen met middelgrote kans

Pagina 90 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 90 van 114

Kaart 16 Bijzonder kwetsbare instellingen bij overstromingen met middelgrote kans

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 91 van 124
114

Kaart 17 Potentieel getroffen rijksmonumenten bij overstromingen met middelgrote kans

Pagina 92 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 92 van 114

Kaart 18 Omvang van de overstroming bij overstromingen met kleine kans

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 93 van 124
114

Kaart 19 Maximale waterdiepte bij overstromingen met kleine kans

Pagina 94 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 94 van 114

Kaart 20 Potentieel getroffen inwoners bij overstromingen met kleine kans

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 95 van 124
114

Kaart 21 Potentieel getroffen landgebruik bij overstromingen met kleine kans

Pagina 96 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 96 van 114

Kaart 22 Potentieel getroffen IED-installaties bij overstromingen met kleine kans

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 97 van 124
114

Kaart 23 Potentieel getroffen kwetsbare gebieden bij overstromingen met kleine kans

Pagina 98 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 98 van 114

Kaart 24 Bijzonder kwestbare instellingen bij overstromingen met kleine kans

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 99 van 124
114

Kaart 25 Potentieel getroffen rijksmonumenten bij overstromingen met kleine kans

Pagina 100 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 100 van 114

Kaart 26 Maximale stroomsnelheid bij overstromingen met kleine kans

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 101 van 124
114

Kaart 27 Minimale aankomsttijd eerste water bij overstromingen met kleine kans

Pagina 102 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 102 van 114

Kaart 28 Duur van de overstroming bij overstromingen met kleine kans

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 103 van 124
114

Kaart 29 Gelijktijdig bedreigde gebieden bij overstromingen met kleine kans

Pagina 104 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 104 van 114

Kaart 30 Bronnen van overstromingen bij overstromingen met kleine kans

ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 105 van 124
114

Kaart 31 Schadepotentieel bij overstromingen met kleine kans

Pagina 106 van 124
ORBP Schelde – 2016-2021

Pagina 106 van 114

Bijlage 2 Overzicht van maatregelen voor het verminderen van
het overstromingsrisico
Maatregelentabel 2016-2021
Doelen

Soort
maatregel

Maatregel

Aspect

Omschrijving maatregel

Voortgang
Indicator (tbv
rapportage EU
in 2021)

Verantwoordelijke partij

Locatie

Prioriteit

Status

werken in
kanalen, aan
kust en in
uiterwaarden

aanwijzen en
normeren

aggregated De primaire waterkeringen in het
stroomgebied zijn allemaal aangewezen
en van een norm voorzien in de Waterwet. Ook de nieuwe normen worden in de
wet vastgelegd, voorzien is dat de wet in
2017 wordt gewijzigd. De wet schrijft
voor dat eens in de twaalf jaar een
evaluatie van deze normen plaatsvindt.

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting

Rijk

Rijn,
Maas,
Schelde,
Eems

very high

ongoing

werken in
kanalen, aan
kust en in
uiterwaarden

beheren en
onderhouden
- B&O
keringen

aggregated Beheren en onderhouden omvat een
breed palet aan activiteiten. In de eerste
plaats behoren hiertoe alle activiteiten
om de bestaande kering zijn functies
duurzaam te laten vervullen (een legger
opstellen, de staat van de kering regelmatig inspecteren, regelgeving hand­
haven, werkzaamheden uitvoeren om de
keringen op orde te houden). Onder
beheer worden ook de handelingen
verstaan die nodig zijn om beweegbare
keringen volgens afgesproken regimes te
openen en te sluiten.

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting

Rijk en
waterschappen

Rijn,
Maas,
Schelde,
Eems

high

ongoing

overige
bescherming

aggregated In het Bestuursakkoord Water zijn
beheren en
afspraken gemaakt over toezicht op het
onderhouden
gebied van waterveiligheid. Het Rijk
- toezichthoudt toezicht op de wettelijk verplichte
functie
toetsingen van de primaire keringen.
provincie
De provincies zijn bevoegd project­
(bijv. vaststelplannen voor versterking van primaire
len dijkverwaterkeringen goed te keuren, vanwege
sterkingsplanhun rol in de brede afweging over onder
nen)
meer ruimtelijke ordening en natuur.

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting

Provincie
(goedkeuring
plannen)
Rijk (toetsing primaire
keringen)

Rijn,
Maas,
Schelde,
Eems

high

ongoing

natuurlijk
overstromingsbeheer/
afvloeiingsen opvang­
beheer

beheren en
onderhouden
- rivierbed op
orde houden
(o.a. stroomlijn)

aggregated Rijkswaterstaat is beheerder van de
rivieren. RWS zorgt ervoor dat rivieren
voldoende ruimte houden voor berging en
afvoer van water, bijvoorbeeld met
baggerwerk en werkzaamheden in het
kader van het programma Stroomlijn.

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting
(nl. uitkomst
wettelijke toets
op rivier)

Rijk

Rijn,
Maas

high

ongoing

overige
bescherming

beheren en
onderhouden
- Toepassen
Beleidslijn
grote rivieren

aggregated Het doel van de Beleidslijn grote rivieren
is het waarborgen van een veilige afvoer
en voldoende berging van rivierwater,
onder normale en maatgevende hoogwaterstanden, en het bieden van voldoende
ontwikkelingsmogelijkheden voor
overheden om te zorgen voor een goede
ruimtelijke ordening.

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting

Rijk

Rijn,
Maas

high

ongoing

regulering
waterstroom

beheren en
onderhouden
- peilbeheer

aggregated In een aantal rijkswateren is het (winter) is er een
peil van invloed op de hoogwaterbescher- peilbesluit (incl
ming. Voor die wateren zijn op basis van sturingsregels)?
een brede belangenafweging peilbesluiten
vastgesteld. Het peilbesluit regelt het
(winter)peil en het spuiregime om dat
(winter)peil zo goed mogelijk te handhaven.

Rijk

Rijn,
Maas,
Schelde

high

ongoing

werken in
kanalen, aan
kust en in
uiterwaarden

beheren en
onderhouden
- dynamisch
handhaven
basiskustlijn

kaartje(s) +
aggregated In 1990 is gekozen voor het ‘dynamisch
kwalitatieve
handhaven’ van de kustlijn: structurele
kustachteruitgang wordt langs de gehele toelichting
Nederlandse kust bestreden, op de
uiteinden van enkele Waddeneilanden na.
De basiskustlijn (BKL) geldt als norm
voor de te handhaven kustlijn. De BKL is
in 1992 vastgesteld en in 2001 herzien.
Elk jaar onderzoekt Rijkswaterstaat aan
de hand van de jaarlijkse kustmetingen
(JARKUS) en de trend van de afgelopen
jaren (maximaal tien jaar) of de kust
voldoet aan de BKL. Met een dergelijke
jaarlijkse toetsing is structurele kustachteruitgang langs de Nederlandse kust
tijdig te signaleren. De resultaten van de
toetsing verschijnen in een jaarlijkse
rapportage (het Kustlijnkaartenboek).
Als bij de toetsing blijkt dat de norm is
overschreden of dreigt te worden
overschreden, volgt zo nodig een ingreep.
Doorgaans is dat een zandsuppletie. De
wettelijke zorg voor de handhaving van
de kustlijn is niet gericht op beveiliging
tegen overstroming van het buitendijkse
gebied, maar op ondersteuning van het
beheer van de primaire waterkeringen
langs de kust, door afslag te bestrijden
met zandsuppleties onder water en op
het strand.

Rijk

Rijn,
Maas,
Schelde,
Eems

high

ongoing

Bescherming
1. Nederland
doorloopt continu
cycli van normeren,
toetsen en zo nodig
versterken van
waterkeringen, om
de beschermings­
niveaus uit wet- en
regelgeving te
bereiken.

Pagina 107 van 114

"Primaire
waterkeringen:
waterke­r­in­
gen langs
het hoofdwater­
systeem;"

ORBP Schelde – 2016-2021

Doelen

Pagina 108 van 114

Voortgang
Indicator (tbv
rapportage EU
in 2021)

Verantwoordelijke partij

Locatie

Prioriteit

Status

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting
op afgekeurde
waterkeringen

Rijk en
waterschappen

Rijn,
Maas,
Schelde,
Eems

high

ongoing

aantal projecten Rijk
gereed/in
uitvoering/in
planfase

Rijn,
Maas,
Schelde,
Eems

high

ongoing

aggregated In 1996 zijn naar aanleiding van nieuwe
inzichten de dijkbekledingen langs de
Westerschelde en Oosterschelde gecontroleerd. De conclusie was dat een groot
deel van de bekledingen van gezette
steen niet voldoet aan de veiligheidsnormen uit de wet. Het Programma Herstel
Steenbekledingen Oosterschelde en
Westerschelde bevat maatregelen om de
afgekeurde dijkvakken te verbeteren.

is programma
gereed, ja/nee?

Schelde

high

ongoing

aggregated In het kader van de Maaswerken worden
twee grote rivierverruimingsprojecten
uitgevoerd. In het zuiden van Limburg
levert het project Grensmaas met
grootschalige, ondiepe grindwinning in
het traject tussen Maastricht en Maaseik
(België) extra ruimte voor de rivier en
nieuwe natuurgebieden op. De
Grensmaas, die de grens tussen België en
Nederland vormt, krijgt hierdoor weer
meer het karakter van een natuurlijke
grindrivier en de hoogwaterstanden
zullen dalen. Meer naar het noorden vindt
het project Zandmaas plaats. Daar wordt
op een aantal trajecten het zomerbed
verdiept en komen hoogwatergeulen en
retentiebekkens tot stand. Ook hier zal de
hoogwaterstand dalen.

aantal projecten Rijk
gereed/in
uitvoering/in
planfase

Maas

high

ongoing

high

on
going

Soort
maatregel

Maatregel

Aspect

Omschrijving maatregel

werken in
kanalen, aan
kust en in
uiterwaarden

toetsen (inclu- aggregated De beheerders van waterkeringen toetsen
regelmatig de waterstaatkundige
sief hydraulitoestand van de waterkeringen. Voor de
sche meetproprimaire waterkeringen gebeurt dit iedere
gramma's)
twaalf jaar. De minister van Infrastructuur en Milieu informeert de Tweede
Kamer over de resultaten van deze
toetsing. Bij de toetsing van de primaire
waterkeringen brengt de beheerder van
de grote rivieren (Rijkswaterstaat) ook in
beeld of het rivierbed voldoende ruimte
heeft voor een vlotte afvoer van rivierwater. De toetsingen vinden plaats op basis
van maatgevende belastingen die worden
afgeleid uit metingen (onder meer van
waterstanden en golven).

werken in
kanalen, aan
kust en in
uiterwaarden

op orde
brengen
- HWBP2

aggregated Bij de wettelijke toetsingen in 2001 en
2006 is een deel van de primaire
waterkeringen afgekeurd vanwege
nieuwe inzichten in de waterveiligheid.
In 2003 zijn de zeeweringen langs de
Noordzeekust apart getoetst. Daarbij is
vastgesteld dat tien locaties over twintig
jaar niet meer aan de geldende veiligheidsnorm zouden voldoen: de zogenoemde ‘prioritaire Zwakke Schakels’.
De afgekeurde waterkeringen en Zwakke
Schakels zijn opgenomen in het HWBP-2,
dat in 2007 van start is gegaan. Dit
subsidieprogramma bevat maatregelen
die de waterkeringbeheerders uitvoeren
om de waterkeringen weer aan de
geldende wettelijke veiligheidsnormen te
laten voldoen.

werken in
kanalen, aan
kust en in
uiterwaarden

op orde
brengen
– Programma
herstel
steenbekledingen
Zeeland

natuurlijk
overstromingsbeheer/
afvloeiingsen opvangbeheer

op orde
brengen
- Maaswerken
rivierverruiming

werken in
kanalen, aan
kust en in
uiterwaarden

aggregated "Prioritaire sluitstukkaden zijn nieuwe
op orde
kaden of kadeverhogingen die in aanvulbrengen
ling op de rivierverruimende maatregelen
- Maaswerken
nodig zijn om het beschermingsniveau
prioritaire
van 1:250 in het plangebied van Zandsluitstukkaden
maas en Grensmaas te realiseren. De
prioritaire sluitstukkaden zijn in de
bestuursovereenkomst ""sluitstukkaden
Maasdal"" vastgelegd. "

natuurlijk
overstromingsbeheer/
afvloeiingsen opvangbeheer

aggregated In aanvulling op de Maaswerken vinden
op orde
enkele rivierverruimingsprojecten plaats
brengen
om waterstanden verder te verlagen.
- RivierverruiVoorbeelden zijn: herstel oude Maasarm
ming Maas
Ooijen-Wanssum, Lus van Linne en
anders dan
hoogwatergeul Raaijweide te Venlo. In
Maaswerken
Noord-Limburg en het Maasplassengebied
worden gebiedsontwikkelingen voorbereid
met als onderdeel rivierverruiming.
Hiermee wordt ook geanticipeerd op de
verwachte toename van de piekafvoer
door klimaatverandering: waar mogelijk
wordt overruimte voor de rivier gecreëerd, om dijkverhoging in de toekomst
(richting 2100) te voorkomen.

Rijk

Maas

aantal projecten diverse
partijen
gereed/in
uitvoering/in
planfase

Maas

ORBP Schelde – 2016-2021

Doelen

Soort
maatregel

Maatregel

Aspect

Omschrijving maatregel

werken in
kanalen, aan
kust en in
uiterwaarden

aggregated Bij de derde wettelijke toetsing is een
op orde
deel van de primaire waterkeringen
brengen
afgekeurd vanwege nieuwe inzichten op
- nieuw
het gebied van waterveiligheid. Het
Hoogwaterbenieuwe Hoogwaterbeschermingsprogramschermingsma richt zich op versterking van deze
programma
afgekeurde keringen. In 2014 is de eerste
programmering opgesteld. De programmering wordt ieder jaar vernieuwd. Bij de
prioritering speelt de urgentie van
versterkingen een belangrijke rol: de
ernst van de tekortkoming in relatie tot
de mogelijke schade.

werken in
kanalen, aan
kust en in
uiterwaarden

op orde
brengen
- RvdR:
dijkversterking, dijkverlegging en
hoogwatergeulen

aggregated Aanleiding voor het programma Ruimte
voor de Rivier is de verhoging van de
maatgevende afvoer op de Rijn van
15.000 naar 16.000 m3/s (Maas: 3650
naar 3800 m3/s). Om deze afvoer
mogelijk te maken worden in totaal 34
maatregelen uitgevoerd. De maatregelen
zijn vastgelegd in de Planologische
Kernbeslissing Ruimte voor de Rivier
(PKB): een rijksprogramma om het
Nederlandse rivierengebied veiliger en
aantrekkelijker te maken, rekening
houdend met bestaande gebruiksfuncties.
Tot de maatregelen behoren een aantal
dijkversterkingen, dijkverleggingen
(waardoor uiterwaarden breder worden
en de rivier meer ruimte krijgt) en een
hoogwatergeul (een nieuwe aftakking van
de rivier).

Locatie

Prioriteit

Status

aantal projecten Rijk
gereed/in
uitvoering/in
planfase

Rijn,
Maas,
Schelde,
Eems

high

ongoing

aantal projecten Rijk
gereed/in
uitvoering/in
planfase

Rijn,
Maas

high

ongoing

Voortgang
Indicator (tbv
rapportage EU
in 2021)

Verantwoordelijke partij

In het Maasstroomgebied zijn de projecten Noordwaard en Overdiepse Polder
voorbeelden.

Regionale
waterkeringen:
waterkeringen langs
regionale
wateren.

Pagina 109 van 114

natuurlijk
overstromingsbeheer/
afvloeiingsen opvangbeheer

op orde
brengen
- RvdR - uiterwaardvergraving

aggregated Aanleiding voor het programma Ruimte
voor de Rivier is de verhoging van de
maatgevende afvoer op de Rijn van
15.000 naar 16.000 m3/s. Om deze
afvoer mogelijk te maken worden in
totaal 34 maatregelen uitgevoerd. De
maatregelen zijn vastgelegd in de
Planologische Kernbeslissing Ruimte voor
de Rivier (PKB): een rijksprogramma om
het Nederlandse rivierengebied veiliger
en aantrekkelijker te maken, rekening
houdend met bestaande gebruiksfuncties.
Een deel van de maatregelen bestaat uit
het afgraven van delen van de uiterwaard, waarmee de rivier bij hoogwater
meer ruimte krijgt.

aantal projecten Rijk
gereed/in
uitvoering/in
planfase

Rijn

high

ongoing

regulering
waterstroom

op orde
brengen
- RvdR:
kribverlaging,
zomerbedverdieping

aggregated Aanleiding voor het programma Ruimte
voor de Rivier is de verhoging van de
maatgevende afvoer op de Rijn van
15.000 naar 16.000 m3/s. Om deze
afvoer mogelijk te maken worden in
totaal 34 maatregelen uitgevoerd. De
maatregelen zijn vastgelegd in de
Planologische Kernbeslissing Ruimte voor
de Rivier (PKB): een rijksprogramma om
het Nederlandse rivierengebied veiliger
en aantrekkelijker te maken, rekening
houdend met bestaande gebruiksfuncties.
Tot de maatregelen behoren kribverlagingen (om het water sneller af te kunnen
voeren) en zomerbedverdiepingen (om
meer ruimte voor het water te maken).

aantal projecten Rijk
gereed/in
uitvoering/in
planfase

Rijn

high

ongoing

werken in
kanalen, aan
kust en in
uiterwaarden

aanwijzen en
normeren

aggregated De provincie wijst in de provinciale
waterverordening de waterkeringen aan
die op grond van hun functie van
regio­nale betekenis zijn. Voor deze waterkeringen wordt ook een veiligheidsnorm
in de verordening opgenomen. Voor
regionale keringen in beheer bij het rijk
stelt de Minister van IenM normen vast,
i.o.m de provincies.

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + zijn
normen van
keringen
gewijzigd?

Provincie en
rijk

Rijn,
Maas,
Schelde,
Eems

high

ongoing

werken in
kanalen, aan
kust en in
uiterwaarden

beheren en
onderhouden
- B&O
keringen

aggregated Beheren en onderhouden omvat een
breed palet aan activiteiten. In de eerste
plaats behoren hiertoe alle activiteiten
om de bestaande kering zijn functies
duurzaam te laten vervullen (een legger
opstellen, de staat van de kering regelmatig inspecteren, regelgeving handhaven, werkzaamheden uitvoeren om de
keringen op orde te houden). Onder
beheer worden ook de handelingen
verstaan die nodig zijn om beweegbare
keringen volgens afgesproken regimes te
openen en te sluiten.

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting

waterschappen (In de
toekomst
ook Rijk, als
normen zijn
vastgesteld
voor de
regionale
keringen die
RWS
beheert. Dit
is toekomstig beleid)

Rijn,
Maas,
Schelde,
Eems

high

ongoing

ORBP Schelde – 2016-2021

Soort
maatregel

Maatregel

Aspect

Omschrijving maatregel

Voortgang
Indicator (tbv
rapportage EU
in 2021)

Verantwoordelijke partij

Locatie

Prioriteit

Status

overige
bescherming

beheren en
onderhouden
- toezichtfunctie
provincie/rijk

aggregated In het Bestuursakkoord Water zijn
afspraken gemaakt over toezicht op het
gebied van waterveiligheid. Voor de
regionale keringen is de provincie
toezichthouder. Voor regionale keringen
in beheer bij het rijk is er een gedeelde
verantwoordelijkheid tussen provincie en
rijk.

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting

Provincie en
rijk

Rijn,
Maas,
Schelde,
Eems

high

ongoing

werken in
kanalen, aan
kust en in
uiterwaarden

toetsen (inclu- aggregated Voor de regionale waterkeringen stellen
de provincies in verordeningen vast hoe
sief meetprovaak de toetsing plaatsvindt. Voor zover
gramma's)
provincies een toetsfrequentie hebben
vastgesteld varieert deze van vijf tot
twaalf jaar. In de provincie Noord Brabant
is dit 6 jaar.

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting

waterschappen (In de
toekomst
ook Rijk, als
normen zijn
vastgesteld
voor de
regionale
keringen die
RWS
beheert. Dit
is toekomstig beleid)

Rijn,
Maas,
Schelde,
Eems

high

ongoing

werken in
kanalen, aan
kust en in
uiterwaarden

op orde
brengen
keringen
(t.b.v.
integrale
benadering
zijn soms ook
maatregelen
in waterlopen
denkbaar)

aggregated De waterbeheerder moet het watersysteem (waaronder de waterkering) zo
inrichten en beheren dat het voldoet aan
veiligheidsnorm uit de provinciale
verordening.

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting

waterschappen (In de
toekomst
ook Rijk, als
normen zijn
vastgesteld
voor de
regionale
keringen die
RWS
beheert. Dit
is toekomstig beleid)

Rijn,
Maas,
Schelde,
Eems

high

ongoing

2. Nederland treft
waar nodig maatregelen om de
overstromingsrisico's langs onbedijkte wateren te
beperken.

natuurlijk
overstromingsbeheer/
afvloeiingsen opvangbeheer

Op orde
brengen en
houden
beeksysteem

aggregated Waterbeheerders zorgen ervoor dat
beken voldoende ruimte houden voor
berging en afvoer van water. Maatregelen
zijn bijvoorbeeld water- en oeverplanten
verwijderen, baggeren, gebieden
inrichten voor berging bij hoogwater en
maatregelen uitvoeren om water vast te
houden in de haarvaten van het systeem.

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting

Waterschap- Maas
pen (speelt
alleen in
Limburg, par
7.3 ORBPMaas)

high

on
going

3. Nederland
bereidt zich voor op
toekomstige
ontwikkelingen die
van belang zijn
voor de bescherming tegen overstromingen.

overige
"Primaire
waterkerin- bescherming
gen:
waterkeringen langs
het
hoofdwatersysteem;"

deltabeslissin- aggregated Nederland heeft in het Nationaal Waterplan drie deltabeslissingen genomen die
gen, besluiten
gaan over bescherming tegen overstrouitwerken
mingen:
over:
- Deltabeslissing waterveiligheid
- Deltabeslis- Deltabeslissing Rijn-Maasdelta
sing
- Deltabeslissing IJsselmeergebied
waterveiligIn de volgende planperiode worden deze
heid
beslissingen verder uitgewerkt, bijv. door
- Deltabeslishet streven de nieuwe normen voor
sing
waterveiligheid in 2017 te verankeren in
Rijn-Maaswetgeving. De voortgang wordt jaarlijks
delta
gerapporteerd in het Deltaprogramma.
- Deltabeslissing
Ijsselmeergebied

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting

Rijk

Rijn,
Maas,
Schelde,
Eems

high

ongoing

vermijden

Watertoets
toepassen

aggregated De Watertoets is een proces waarbij
initiatiefnemers van ruimtelijke plannen
in een vroeg stadium in gesprek gaan
met de waterbeheerder, om de gevolgen
voor waterhuishoudkundige doelstellingen
in beeld te brengen en bij de besluitvorming te betrekken. Daarbij kunnen alle
wateraspecten aan bod komen, waaronder waterveiligheid. Het is wettelijk
verplicht vooroverleg te voeren als
onderdeel van het Watertoetsproces bij
het opstellen van onder meer bestemmingsplannen, inpassingsplannen en
projectbesluiten

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting

Gemeenten,
Rijk en
waterschappen (initiatiefnemer
planvorm
dient proces
te starten,
Rijk en
waterschappen kunnen
gevraagd
worden
advies te
geven)

Rijn,
Maas.
Schelde,
Eems

medium

ongoing

vermijden en
overige
preventie

Zoneren en
voorwaarden
stellen

aggregated De beheerders van waterkeringen wijzen
aan weerszijden van een waterkering
zones aan waarop de keur van toepassing
is. Deze zone wordt opgenomen in de
legger en dient door provincie en
gemeente overgenomen te worden.
Hiermee wordt ruimte rond de waterkering gereserveerd voor beheer, onderhoud en eventuele versterkingen in de
toekomst.
Ook kunnen provincies en gemeenten de
gevolgen van overstromingen via hun
ruimtelijke plannen beperken door het
gebruik van risicovolle gebieden te
reguleren. Zij kunnen zones aangeven
waar bepaalde typen van gebruik niet of
alleen onder voorwaarden zijn toegestaan.

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting

Rijk,
provincies,
gemeenten
en waterschappen

Rijn,
Maas.
Schelde,
Eems

high

ongoing

Doelen

Preventie
4. Nederland
beperkt de gevolgen van overstromingen door
keuzen in de
ruimtelijke planning.

Pagina 110 van 114

Primaire
waterkeringen en
regionale
keringen

ORBP Schelde – 2016-2021

Voortgang
Indicator (tbv
rapportage EU
in 2021)

Verantwoordelijke partij

Locatie

Prioriteit

Status

deltabeslissin- aggregated Nederland heeft in het Nationaal Waterplan de deltabeslissing Ruimtelijke
gen, besluit
Adaptatie genomen die gaat over
uitwerken
preventie van overstromingen. In de
over: deltabevolgende planperiode wordt deze
slissing
beslissing verder uitgewerkt. De voortRuimtelijke
gang wordt jaarlijks gerapporteerd in het
Adaptatie
Deltaprogramma.

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting

Rijk

Rijn,
Maas.
Schelde,
Eems

high

ongoing

planning
hulpdiensten
bij noodgevallen

plannen op
orde houden

aggregated Zowel in de veiligheidskolom als in de
waterkolom worden plannen opgesteld.
De veiligheidskolom stelt het landelijk
Crisisplan hoogwater en overstromingen
op en iedere veiligheidsregio stelt een
beleidsplan en waar nodig een rampenbestrijdingsplan op. In de waterkolom wordt
het Draaiboek Hoogwater en overstromingen opgesteld en stellen RWS en de
waterschappen een calamiteitenplan op.

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting

Rijk,
gemeenten,
waterschappen en
veiligheidsregio's

Rijn,
Maas.
Schelde,
Eems

high

ongoing

planning
hulpdiensten
bij noodgevallen

opleiden,
trainen,
oefenen

aggregated Opleiden, trainen en oefenen is voor
veiligheidsregio's en waterbeheerders een
verplichte maatregel. De plannen geven
aan hoe en hoe vaak deze activiteiten
plaatsvinden.

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting
Geldt voor
waterschappen/
RWS nav
calamiteitenplannen en
veiligheidsregio's nav
oefenplannen

Rijk,
gemeenten,
waterschappen en
veiligheidsregio's

Rijn,
Maas.
Schelde,
Eems

high

ongoing

overstromingsvoorspelling en
-waarschuwing

voorspellen en
waarschuwen

aggregated Goede en tijdige informatie over onder
meer het weer en de waterstanden is
cruciaal voor crisisbeheersing. Zowel het
Rijk (Rijkswaterstaat) als regionale
beheerders maken verwachtingen van
hoogwaterstanden. Het Rijk doet dit voor
het hoofdsysteem en de regionale
beheerders voor de regionale wateren. In
geval van (dreigende) calamiteiten
worden de verwachtingen in adequate
waarschuwingen omgezet.

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting

Rijk,
gemeenten,
waterschappen en
veiligheidsregio's

Rijn,
Maas.
Schelde,
Eems

high

ongoing

overige
paraatheid

adequaat
optreden
- plannen
uitvoeren

aggregated Bij een (dreigende) ramp treden de
calamiteitenplannen in werking en voeren
de partijen de daarin genoemde acties
uit, zoals op- en afschalen, alarmering,
dijkbewaking, versnelde afvoer van water
en evacuatie.

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting

Rijk,
gemeenten,
waterschappen en
veiligheidsregio's

Rijn,
Maas.
Schelde,
Eems

high

not
started
(start
als een
ramp is
opgetreden)

aggregated De rampenbeheersing is te verbeteren
door de zelfredzaamheid van de burgers
te vergroten. Burgers en belanghebbenden moeten daarvoor tijdig efficiënte
informatie krijgen.

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting

Rijk,
gemeenten,
waterschappen en
veiligheidsregio's

Rijn,
Maas.
Schelde,
Eems

high

ongoing

aggregated Het doel van herstel en nazorg is dat een
gebied na een (dreigende) overstroming
weer zo snel mogelijk normaal kan
functioneren. Herstel en nazorg omvat
onder meer de uitvoering van waterstaatkundige, infrastructurele en maatschappelijke herstelmaatregelen na de overstroming, het afbouwen van de
calamiteitenorganisatie en evaluatie van
de crisisbeheersing. Wie schade lijdt als
gevolg van overstromingen, kan in
sommige gevallen een schadevergoeding
krijgen van de rijksoverheid (Wet
tegemoetkoming schade bij rampen).

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting

Rijk,
gemeenten,
waterschappen en
veiligheidsregio's

Rijn,
Maas.
Schelde,
Eems

high

not
started
(start
als een
ramp is
opgetreden)

Kader
besef en
grootschalige
paraatheid
onder publiek evacuatie

aggregated Het kader geeft het bestuurlijk proces
weer om tot keuzes over evacuatie te
komen, in aansluiting op de bestaande
taakverdeling tussen regio's en rijk.
verder regelt dit kader regelt dat rijk en
veiligheidsregio's hun maatregelen goed
onderling kunnen afstemmen bij grootschalige rampen.

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting

Rijk

Rijn,
Maas.
Schelde,
Eems

high

ongoing

module
besef en
grootschalige
paraatheid
onder publiek evacuatie bij
overstromingen

aggregated

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting

Rijk

Rijn,
Maas.
Schelde,
Eems

high

ongoing

Samenwerbesef en
king versterparaatheid
onder publiek ken

aggregated De ministeries van IenM en VenJ, de
waterbeheerders en de veiligheidsregio's
gaan de samenwerking bij crisisbeheersing versterken. Het doel is een roadmap
te ontwikkelen voor effectieve samenwerking.

maatregel
uitgevoerd ja/
nee + kwalitatieve toelichting

Rijk en
veiligheidsregio's

Rijn,
Maas.
Schelde,
Eems

high

ongoing

Doelen

Soort
maatregel

Maatregel

Primaire
5. Nederland
bereidt zich voor op waterkeringen
toekomstige
ontwikkelingen die
van belang zijn
voor de preventie
van gevolgen van
overstromingen.

overige
preventie

Aspect

Omschrijving maatregel

Crisisbeheersing
6. De Nederlandse
crisisbeheersing
waarborgt zo veel
mogelijk slagvaardig en doelmatig
optreden voor,
tijdens en na een
(dreigende)
overstromingsramp.

Primaire
waterkeringen en
regionale
keringen

adequaat
besef en
optreden
paraatheid
onder publiek - handelingsperspectief
bieden
afzonderlijk
en maatschappelijk
herstel,
milieuherstel
en overige
herstel- en
evaluatieonderwerpen

Primaire
7. Nederland
bereidt zich voor op waterkeringen
toekomstige
ontwikkelingen die
van belang zijn
voor de crisisbeheersing bij overstromingen.

Pagina 111 van 114

herstel,
nazorg en
evaluatie

Voor het ramptype overstromingen
vormt het opstellen van de module
grootschalige evacuatie bij overstromingen één van de nader uit te werken
thema's van het Kader grootschalige
overstromingen.

ORBP Schelde – 2016-2021

Bijlage 3 Monitoring van maatregelen voor het verminderen van
het overstromingsrisico
Overzicht van indicatoren voor het monitoren van de voortgang van maatregelen
Aspect

Soort maatregel

Maatregel

Verantwoordelijke
partij

Voortgang indicator t.b.v.
rapportage EU in 2021

Locatie

Status

bescherming

werken in kanalen,
aan kust en in
uiterwaarden

aanwijzen en
normeren

Rijk

ja/nee + kwalitatieve
toelichting

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

bescherming

werken in kanalen,
aan kust en in
uiterwaarden

beheren en onderhouden - B&O
keringen

Rijk en waterschappen

ja/nee + kwalitatieve
toelichting

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

bescherming

overige
bescherming

beheren en onderhouden toezichtfunctie
provincie (bijv.
vaststellen dijkversterkingsplannen)

provincie (goedkeuring
plannen),
Rijk (toetsing primaire
keringen)

ja/nee + kwalitatieve
toelichting

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

bescherming

natuurlijk overstromingsbeheer/
afvloeiings- en
opvangbeheer

beheren en onderhouden - rivierbed
op orde houden
(o.a. Stroomlijn)

Rijk

ja/nee + kwalitatieve
toelichting (uitkomst
wettelijke toets op rivier)

Rijn, Maas

on-going

bescherming

overige
bescherming

beheren en onderhouden - Toepassen
Beleidslijn grote
rivieren

Rijk

ja/nee + kwalitatieve
toelichting

Rijn, Maas

on-going

bescherming

regulering
waterstroom

beheren en onderhouden - peilbeheer

Rijk

Is er een peilbesluit (inclusief
sturingsregels)?

Rijn, Maas,
Schelde

on-going

bescherming

werken in kanalen,
aan kust en in
uiterwaarden

beheren en onderhouden - dynamisch
handhaven basiskustlijn

Rijk

kaartje(s) + kwalitatieve
toelichting

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

bescherming

werken in kanalen,
aan kust en in
uiterwaarden

toetsen (inclusief
hydraulische
meetprogramma’s)

Rijk en waterschappen

ja/nee + kwalitatieve
toelichting op afgekeurde
waterkeringen

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

bescherming

werken in kanalen,
aan kust en in
uiterwaarden

op orde brengen HWBP2

Rijk

aantal projecten gereed/in
uitvoering/in planfase

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

bescherming

werken in kanalen,
aan kust en in
uiterwaarden

op orde brengen –
Programma herstel
steenbekledingen
Zeeland

Rijk

is programma gereed, ja/
nee?

Schelde

on-going

bescherming

natuurlijk overstromingsbeheer/
afvloeiings- en
opvangbeheer

op orde brengen Maaswerken
rivierverruiming

Rijk

aantal projecten gereed/in
uitvoering/in planfase

Maas

on-going

bescherming

werken in kanalen,
aan kust en in
uiterwaarden

op orde brengen
– Maaswerken
prioritaire sluitstukkaden

Rijk

aantal projecten gereed/in
uitvoering/in planfase

Maas

on-going

bescherming

natuurlijk overstromingsbeheer/
afvloeiings- en
opvangbeheer

op orde brengen Rivierverruiming
Maas anders dan
Maaswerken

diverse partijen

aantal projecten gereed/in
uitvoering/in planfase

Maas

on-going

bescherming

werken in kanalen,
aan kust en in
uiterwaarden

op orde brengen
– nieuw Hoogwaterbeschermingsprogramma

Rijk

aantal projecten gereed/in
uitvoering/in planfase

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

bescherming

werken in kanalen,
aan kust en in
uiterwaarden

op orde brengen
- RvdR: dijkversterking, dijkverlegging
en hoogwatergeulen

Rijk

aantal projecten gereed/in
uitvoering/in planfase

Rijn, Maas

on-going

bescherming

natuurlijk overstromingsbeheer/
afvloeiings- en
opvangbeheer

op orde brengen
- RvdR –
uiterwaardvergraving

Rijk

aantal projecten gereed/in
uitvoering/in planfase

Rijn

on-going

bescherming

regulering
waterstroom

op orde brengen RvdR: kribverlaging,
zomerbedverdieping

Rijk

aantal projecten gereed/in
uitvoering/in planfase

Rijn

on-going

bescherming

werken in kanalen,
aan kust en in
uiterwaarden

aanwijzen en
normeren

provincie en Rijk

ja/nee

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

bescherming

werken in kanalen,
aan kust en in
uiterwaarden

beheren en onderhouden - B&O
keringen

waterschappen (In de
toekomst ook Rijk, als
normen zijn vastgesteld voor de
regionale keringen die
RWS beheert. Dit is
toekomstig beleid.)

ja/nee + kwalitatieve
toelichting

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

bescherming

overige
bescherming

beheren en onderhouden toezichtfunctie
provincie/Rijk

provincie en Rijk

ja/nee + kwalitatieve
toelichting

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

bescherming

werken in kanalen,
aan kust en in
uiterwaarden

toetsen (inclusief
meetprogramma’s)

waterschappen (In de
toekomst ook Rijk, als
normen zijn vastgesteld voor de
regionale keringen die
RWS beheert. Dit is
toekomstig beleid)

ja/nee (eventueel met
kwalitatieve toelichting)

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

Pagina 112 van 114

ORBP Schelde – 2016-2021

Aspect

Soort maatregel

Maatregel

Verantwoordelijke
partij

Voortgang indicator t.b.v.
rapportage EU in 2021

Locatie

Status

bescherming

werken in kanalen,
aan kust en in
uiterwaarden

op orde brengen
keringen (t.b.v. een
integrale benadering zijn soms ook
maatregelen in
waterlopen denkbaar)

waterschappen (In de
toekomst ook Rijk, als
normen zijn vastgesteld voor de
regionale keringen die
RWS beheert. Dit is
toekomstig beleid.)

ja/nee (eventueel met
kwalitatieve toelichting)

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

bescherming

natuurlijk overstromingsbeheer/
afvloeiings- en
opvangbeheer

op orde brengen en
houden beeksysteem

waterschappen (speelt
alleen in Limburg, par
7.3 ORBP-Maas)

ja/nee + kwalitatieve
toelichting

Maas

on-going

bescherming

overige
bescherming

deltabeslissingen,
besluiten uitwerken
over:
- deltabeslissing
Waterveiligheid
- deltabeslissing
Rijn-Maasdelta
- deltabeslissing
IJsselmeergebied

Rijk

ja/nee + kwalitatieve
toelichting

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

preventie

vermijden

Watertoets toepassen

gemeenten, Rijk en
waterschappen
(initiatiefnemer
planvorm dient proces
te starten, Rijk en
waterschappen kunnen
gevraagd worden
advies te geven)

ja/nee + kwalitatieve
toelichting

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

preventie

vermijden en
overige preventie

zoneren en voorwaarden stellen

Rijk, provincies,
gemeenten en
waterschappen

ja/nee (+ kwalitatieve
toelichting)

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

preventie

overige preventie

deltabeslissingen,
besluit uitwerken
over: deltabeslissing Ruimtelijke
Adaptatie

Rijk

ja/nee + kwalitatieve
toelichting

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

paraatheid

planning
hulpdiensten bij
noodgevallen

plannen op orde
houden

Rijk, gemeenten,
waterschappen en
veiligheidsregio’s

ja/nee (+ kwalitatieve
toelichting)

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

paraatheid

planning
hulpdiensten bij
noodgevallen

opleiden, trainen,
oefenen

Rijk, gemeenten,
waterschappen en
veiligheidsregio’s

ja/nee (+ kwalitatieve
toelichting)
Geldt voor waterschappen/
RWS (n.a.v.
calamiteitenplannen) en
veiligheidsregi-o’s (n.a.v.
oefenplannen)

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

paraatheid

overstromingsvoorspelling en
-waarschuwing

voorspellen en
waarschuwen

Rijk, gemeenten,
waterschappen en
veiligheidsregio’s

ja/nee (+ kwalitatieve
toelichting)

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

paraatheid

overige paraatheid

adequaat optreden
- plannen uitvoeren

Rijk, gemeenten,
waterschappen en
veiligheidsregio’s

ja/nee + kwalitatieve
toelichting

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

not started (start
als er
sprake is
van een
ramp of
dreiging)

paraatheid

besef en
paraatheid onder
publiek

adequaat optreden
– handelingsperspectief bieden

Rijk, gemeenten,
waterschappen en
veiligheidsregio’s

ja/nee + kwalitatieve
toelichting

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

herstel en evaluatie

afzonderlijk en
maatschappelijk
herstel,
milieuherstel en
overige herstel- en
evaluatieonderwerpen

herstel, nazorg en
evaluatie

Rijk, gemeenten,
waterschappen en
veiligheidsregio’s

ja/nee (+ kwalitatieve
toelichting)

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

not started (start
als er
sprake is
van een
ramp of
dreiging)

paraatheid

besef en
paraatheid onder
publiek

kader grootschalige
evacuatie

Rijk

ja/nee + kwalitatieve
toelichting

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

paraatheid

besef en
paraatheid onder
publiek

module grootschalige evacuatie bij
overstromingen

Rijk

ja/nee + kwalitatieve
toelichting

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

paraatheid

besef en
paraatheid onder
publiek

samenwerking
versterken

Rijk en veiligheidsregio’s

ja/nee + kwalitatieve
toelichting

Rijn, Maas,
Schelde,
Eems

on-going

Pagina 113 van 114

ORBP Schelde – 2016-2021