0 90

MRB

VNONCW

Nederland

Ministerie van Veiligheid en Justitie
Zijne Excellentie
Mr. 1W. Opstelten
Postbus 20301
2500 EH Den Haag

Bricfenrnmer

Den Hap

14/l0.122/Bro!Abr

27januari 2014

Onderwerp

Telefoonnummer

Wijziging procesrecht

070-3490322

Excellentie,
Dank voor uw verzoek om te willen reageren op het voorstel tot wijziging van
het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering en de Algemene wet
bestuursrecht (Awb) in verband met vereenvoudiging en digitalisering van het
procesrecht.
MKB-Nederland en hetzelfde geldt voor VNO-NCW vindt een goed
functionerende rechtspraak van groot belang voor het functioneren van de
rechtstaat. De toegang tot de rechter moet eenvoudig zijn en niet te kostbaar,
de rechtspraak moet van hoge kwaliteit zijn en een uitspraak mag niet te lang
op zich laten wachten. In de toelichting wordt terecht opgemerkt, dat dat ook
vanuit economisch perspectief relevant is. Een ondernemer die uitsluitsel wil
over een contract of vergunning moet binnen redelijke termijn een bindende
rechterlijke uitspraak kunnen krijgen. Digitalisering kan daaraan een positieve
bijdrage leveren.
—

—

Toch zit er aan de versnelling en vereenvoudiging van het procesrecht ook
een mogelijk nadeel voor ondernemers. Het maakt het immers voor
opponenten mogelijk om bedrijven te bestoken met claims, waarvan soms pas
bij de rechter duidelijk wordt of die gerechtvaardigd zijn. Om dat te
voorkomen doen wij drie voorstellen.
In de eerste plaats stellen wij voor dat iemand die een procedure aanhangig
maakt al bij het aanbrengen van de zaak alle bewijsstukken moet overleggen
waarover hij op dat moment beschikt of zou kunnen beschikken. Dat
voorkomt dat de ondernemer in het ongewisse wordt gelaten, maar ook
Amerikaanse toestanden waarbij het enkele bestaan van een claim
ondernemers al tot een dure schikking dwingt.

Malietoren / Bezuidenhoutseweg 12 / Postbus 93002 / 2509 M Den Haag
www.vno-ncw.nI / 070-34903 49 / www.mkb.nI / 015-219 12 12

VNONCW

VIB

Nederland

2
In de tweede plaats zou iemand die een zaak aanhangig maakt ook zekerheid
moeten stellen dat hij de proceskosten van de wederpartij en diens schade kan
betalen. Het is bedrijven vaak een doorn in het oog, dat bedrijfsactiviteiten
jaren worden getraineerd door juridische procedures, maar de schade door de
ondernemer moet worden betaald. Wij zouden dan ook graag zien, dat art.
8:75 lid 1 Awb (misbruik van procesrecht) zou worden uitgebreid. Het civiele
recht kent wat dat betreft betere voorzieningen.
In de derde plaats vragen wij aandacht voor de toepassing van de zogeheten
onderdelenjurisprudentie (art. 6:13 Awb) in het kader van een
omgevingsvergunning. Voor inwerkingtreding van de Wabo (2010) moest in
de zienswijze bijvoorbeeld precies worden aangegeven om welk
milieuprobleem het ging, zoals geluidhinder, geur, emissies of transport. Wat
niet was genoemd, kon later in beroep niet meer naar voren worden gebracht.
Sinds de Wabo vindt de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State
het echter niet meer nodig dat elk milieubezwaar precies wordt benoemd. Het
is voldoende dât milieu wordt genoemd in de zienswijze. Voor ondernemers
betekent dat, dat zij niet langer goed kunnen inspelen op bezwaren. Zo kan
een omwonende in zijn zienswijze problemen aankaarten over geluid. De
ondernemer past de aanvraag aan, maar hoort pas anderhalfjaar later in
beroep dat er ook een probleem is met de schoorsteen, die alleen nog tegen
hoge kosten in de investeringsplannen past. Wij pleiten daarom voor een
aanpassing van art. 6:13 Awb met de eis dat in beroep alleen nog die gronden
mogen worden aangevoerd, die eerder in de zienswijze al waren genoemd en
enigszins zijn uitgewerkt.
Graag zijn wij bereid het bovenstaande nader toe
Hoogachtend,
1

Voorzittei4.41lerIand

Sector Schadeverzekering

Onze referentie

Uw referentie

Den Haag

201 3—OOl 57624/PSWIE

441820

20 december 2013

Betreft

internetconsultatie wetsvoorstel vereenvoudiging en digitalisering
Geachte heer, mevrouw,
Met deze brief reageert het Verbond van Verzekeraars graag op het wetsvoorstel
Vereenvoudiging en digitalisering procedures in burgerlijk recht en bestuursrecht.
Het Verbond van Verzekeraars is positief over het wetsvoorstel Vereenvoudiging en digitalisering
procedures in burgerlijk recht en bestuursrecht. De introductie van een basisprocedure in het
burgerlijk procesrecht geeft een vereenvoudigde efficiënte rechtsingang: procederen wordt door dit
wetsvoorstel eenvoudiger en overzichtelijker voor de rechtzoekende. Voor verzekeraars, en meer
specifiek rechtsbijstandverzekeraars, zal dat naar verwachting kosten besparen. De verplichting
(behoudens een uitzondering) om de procedure digitaal te voeren sluit aan bij de digitalisering die
(rechtsbijstand)verzekeraars binnen de eigen Organisatie doorvoeren of hebben doorgevoerd. Niet
voor niets neemt een aantal rechtsbijstandverzekeraars enthousiast deel aan het project
eKantonrechter.
Voor rechtzoekenden/rechtsbij standverzekerden is het positief dat een gerechtelijke procedure,
mede door de aangescherpte wettelijke termijnen, sneller wordt doorlopen, zodat sneller
duidelijkheid wordt verkregen. Wij stellen wel vast dat kwaliteit altijd belangrijker moet blijven dan
snelheid, het eerste mag niet gaan ten koste van het tweede. Belangrijk is hoe zal worden
omgegaan met uitstelverzoeken. Het is de bedoeling dat de verwerende partij zich bij zijn
rechtshulpverlener meldt Vrij snel na ontvangst van de oproep en voor de datum om zich te stellen.
In dat geval is er voldoende tijd om inhoudelijk een stuk op te stellen. Maar als een verweerder
zich stelt en zich pas vlak voor de datum van indienen van het verweer bij zijn rechtshulpverlener
meldt, kan het nodig zijn uitstel te vragen. Ook is de vraag of het nog mogelijk blijft op de lange
termijn te dagvaarden om het opstarten van een procedure als pressiemiddel te gebruiken om zo
toch tot een schikking te kunnen komen.

Informatie: mw. drs. P. Swienink
Doorkjesnumrner 0703338621 Fax rechtstreeks 0703338600 E-mail p.swieriinkverzekeraars.nI
Sordewijkiaan 2, 2591 XR Den Haag, Pestbus 93450, 2509 AL Den Haag, Internet w,w.verzekeraars.nI

We pleiten dan ook voor een mogelijkheid om bij het aanmelden van de zaak bij de griffie te
kunnen vragen om een langere termijn (gelijk de mogelijkheid voor het oproepen van buitenlandse
partijen). Enige flexibiliteit is een voorwaarde voor de rechtshulpverlener om kwaliteit te kunnen
blijven leveren.
Voorheen werd het uitbrengen van een dagvaarding ook ingezet als ultieme stuitingshandeling. In
de Memorie van Toelichting bij artikel 125 (wordt erop gewezen dat het aanhangig maken op
zichzelf geen stuitingshandeling is als bedoeld in artikel 3:317 BW. Indien een schuldeiser met een
oproepingsbericht wil stuiten moet hij de tijd voor het bezorgen daarvan dus incalculeren. Het
Verbond vraagt aandacht voor zaken waarin sprake is van een vervaltermijn die dus niet gestuit
kan worden. Rekening houdende met bezorgingstijden etc betekent dit in de praktijk dat de datum
van een vervaltermijn 4 tot 6 weken eerder komt te liggen. In zaken waarin sprake is van zeer
korte vervaltermijnen, zoal in het vervoersrecht, kan dit tot problemen leiden.
In het voorstel is het niet langer verplicht een dagvaarding door de deurwaarder te laten
betekenen. Het Verbond verwacht dat rechtsbijstandverzekeraars toch regelmatig zullen kiezen
voor de inzet van de deurwaarder, zodat geen tijd van de rechtzoekende verloren is wanneer de
wederpartij verkiest niet te reageren. Dat zal overigens wel anders zijn wanneer de wederpartij
wordt bijgestaan door een professionele partij waarmee concrete afspraken kunnen worden
gemaakt over het reageren op een verzoek. De keuze om wel of niet voor betekening te kiezen
moet daadwerkelijk vrij zijn en geen negatieve gevolgen hebben. Regelmatig zal snelheid in het
belang van de rechtzoekende zijn en zal om die reden de zekerheid van betekening gekozen
worden. Belangrijk is wel dat er achteraf geen discussie komt over of een dergelijke betekening nu
wel of niet nodig was, en dat die keuze niet leidt tot de veroordeling in de kosten hiervan.
Het wetsvoorstel voorziet in toegenomen middelen voor de rechter om regie te voeren ten aanzien
van de voortgang van de zaak. Het Verbond maakt zich hierover zorgen voor zover die
regiemogelijkheden betrekking hebben op de mogelijkheid van weigeren van bewijsstukken. Dit
maakt de procedure onvoorspelbaar, bijvoorbeeld als sommige omvangrijke bewijsmiddelen die in
de ogen van de rechtshulpverlener voor zijn cliënt van belang zijn niet worden meegenomen in de
beoordeling van het geschil. Ook zal op voorhand duidelijkheid moeten bestaan over de mate van
flexibiliteit die van rechtshulpverleners wordt verwacht. Wordt er door de rechter vanuit gegaan dat
hij altijd een tijdstip kan bepalen voor een mondelinge behandeling, en dat er wel een collega
beschikbaar is als de oorspronkelijke rechtshulpverlener op dat moment is verhinderd? Worden
voor rechtsbijstandjuristen en advocaten daarvoor dezelfde maatstaven gehanteerd? Het is
wenselijk dat op voorhand duidelijkheid komt over de manoeuvreerruimte van de rechter in dit
soort situaties.
In deze context heeft het Verbond wel enige moeite met de strekking van artikel 8:57 lid 1 en (in
mindere mate) met artikel 8:64, waarin gesteld wordt dat de bestuursrechter kan besluiten dat een
zitting achterwege blijft. Deze nee, tenzij-benadering druist onzes inziens in tegen de
uitgangsgedachte dat de mondelinge behandeling van het geschil een essentieel onderdeel is van
de zaaksbehandeling in beroep. Uitgangspunt behoort echter te zijn, gezien de strekking van het
bestuursrecht en het doel van de mondelinge behandeling: altijd een zitting tenzij partijen
toestemming hebben verleend om er van af te zien.
Het Verbond vraagt zich af of door deze snellere en eenvoudigere procedure meer geschillen
zullen worden voorgelegd aan de rechter in plaats van aan alternatieve geschillenbeslechters als
geschillencommissies en mediators. Een gerechtelijke procedure kan immers aantrekkelijker
worden. Hoe verhoudt zich dit tot het wetvoorstel ter bevordering van mediation? Doel van dit
voorstel is om in zowel civiele zaken als bestuurlijke zaken eerder en soms zelf verplicht de
2013-001 57624/PSWIE

2.

k

mogelijkheden van mediation na te gaan. En om daarmee het aantal procedures (met
bijbehorende kosten en belasting voor de rechterlijke macht) te beperken. Het Verbond breekt met
name een lans voor het stimuleren van mediation in bestuurszaken. Immers, in bestuurszaken is
het voeren van een (of meerdere) langdurige procedures eerder regel dan uitzondering. Het
verplichten van het beproeven van mediation kan grote invloed hebben op het beperken van het
aantal procedures en daarmee het beperken van de kosten voor alle actoren. Het op een of
andere wijze integreren van deze ontwikkelingen met betrekking tot alternatieve
geschilbeslechting in een digitale procesgang levert een aanzienlijke meerwaarde op voor het
bereiken van een efficiënte rechtspleging. Kostenbeheersing en efficiëntie worden immers ook
genoemd als doelen van dit wetsvoorstel, maar het is nog maar de vraag of met alleen een
vereenvoudiging en digitalisering deze doelstellingen gehaald zullen worden.
Gedurende de overgangsfase naar de beoogde situatie zal een lappendeken ontstaan van
meerdere soorten civiele procedures in eerste aanleg: oude verzoekschriftprocedures, oude
en de nieuwe verzoekschriftprocedure in vordering.- en
dagvaardingsprocedures
verzoekprocedures, al dan niet gedigitaliseerd. Door gefaseerde en geografisch verschillende
inwerkingtreding zal een meer versnipperde situatie ontstaan die in de praktijk eenvoudig tot
onduidelijkheden kan leiden, En dan worden in dezelfde periode ook nog grote wijzigingen in het
arbeidsrecht doorgevoerd. Voor rechtsbijstandverzekeraars klemt die situatie temeer omdat zij in
tegenstelling tot menig advocatenkantoor in gerechten in het hele land procederen. Het is
belangrijk dat rechters daar begrip voor tonen en welwillendheid betrachten in de regievoering
waar mogelijk. Wij verzoeken u dat op te nemen in de Memorie van Toelichting.
Digitaal procederen zal bij verzekeraars aanpassing vragen van de ICT-systemen. Het is van
cruciaal belang dat verzekeraars in een zo vroeg mogelijk stadium betrokken worden bij de het
ontwikkelen en vaststellen van de (systeem)technische vereisten waaraan de
gegevensuitwisseling moet voldoen. Immers, pas zodra deze eisen bekend zijn, kan het tijdstip
worden bepaald waarop daadwerkelijk gestart kan worden met digitaal procederen.
Over het uitwisselen van berichten hebben wij nog enkele specifieke opmerkingen. In een aantal
artikelen (bestuursrecht: artikel 6:17; afdeling 8.1.6a; artikel 8:79) wordt gesproken over het ter
beschikking stellen’ van stukken. Er wordt echter niet duidelijk gemaakt op welke wijze partijen
geïnformeerd worden over het feit dat er stukken beschikbaar zijn gesteld. Het Verbond zou graag
toegevoegd zien dat er een notificatie wordt verzonden indien een van de partijen iets toevoegt
aan het digitale dossier en dat de uitspraak digitaal aan partijen wordt gezonden dan wel
toegankelijk wordt gemaakt, inclusief notificatie. Het verbaast het Verbond overigens dat in artikel
8:37 nog gesproken wordt over het per post toezenden van de uitnodigingen voor de zitting.
Waarom niet digitaal?
Ik ga ervan uit u hiermee voldoende geïnformeerd te hebben en zie uw berichten met
belangstelling tegemoet. Mocht u nog vragen hebben dan kunt u uiteraard contact met mij
opnemen.
Met vriendelijke groet,

oeteidsadviseur Schade
2013-001 57624/PSWIE

3.

P..aad.
vanstate

voorzitter n de Afdeling bestuursrechtspraak

Aan
de Minister van Veiligheid en Justitie
de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Turfinarkt 147
2511 DP Den Haag
Den Haag, 18 december2013

Betreft concept-wetsvoorstel tot wijziging van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering en de
Algemene wet bestuursrecht in verband met vereenvoudiging en digitalisering van het procesrecht
Bij brief van 1 november 2013 verzocht u de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State om
een reactie op bovenvermeld concept-wetsvoorstel. Bij deze voldoe ik namens de Afdeling
bestuursrechtspraak aan dit verzoek. Gelet op de taken van de Afdeling bestuursrechtspraak beperkt
deze reactie zich tot de algemene aspecten van het wetsvoorstel en de voorgestelde wijzigingen van de
Algemene wet bestuursrecht. In de bijlage wordt voor enkele voorstellen uit deze reactie aangegeven
hoe deze in de wettekst zouden kunnen worden verwerkt.
Vooropgesteld zij dat de Afdeling bestuursrechtspraak de strekking van het wetsvoorstel
1.
onderschrijft en zelfs toejuicht. De voorgestelde digitalisering van het bestuursprocesrecht is niet
alleen in het licht van de maatschappelijke ontwikkelingen onvermijdelijk, maar biedt ook kansen om
de toegankelijkheid en de efficiency van het bestuursrechtelijk proces en daarmee de kwaliteit van de
bestuursrechtelijke rechtsbescherming te verbeteren.
Dit neemt niet weg dat het wetsvoorstel de Afdeling bestuursrechtspraak op enkele punten
aanleiding geeft tot kanttekeningen en op twee punten zelfs tot zorg. Deze punten worden hierna nader
toegelicht.
Het eerste punt van zorg betreft de beveiliging van het in te richten systeem voor
2.
gegevensverwerking met het oog op de bescherming van de privacy van de procesdeelnemers en de
vcrtrouweljklieid van bedrijfsgegevens en andere gegevens. Het behoeft geen betoog dat de dossiers
van bestuursrechtelijke procedures vaak zeer privacygevoelige gegevens bevatten. Dat zijn er veel
meer dan de zaken waarin artikel 8:29 Awb wordt toegepast. Asielzaken zijn een voor de hand liggend
voorbeeld. Maar er zijn veel meer voorbeelden. In onder meer zaken over huur-, zorg- en
kinderopvangtoeslagen bevatten dossiers vaak gedetailleerde gegevens over het inkomen van
appellanten. Dossiers over toepassing van de Wet Bibob bevatten naar hun aard zeer vertrouwelijke
gegevens.
Het gaat voorts niet slechts om privacygevoelige zaken. Onder meer in subsidiezaken kan het
dossier concurrentiegevoelige bedrijfsgegevens bevatten. Ten slotte zijn er zaken waarin vooral de
bijvoorbeeld over
overheid belang heeft bij het geheimhouden van bepaalde gegevens
onderzoeksmethoden of toezichtsstrategieëri.
In al deze gevallen is het van het grootste belang dat de gegevens die ten behoeve van de
rechtspleging worden verwerkt voldoende zijn beveiligd, in die zin dat zij slechts toegankelijk zijn
voor personen die bevoegd zijn daarvan kennis te nemen. De Afdeling bestuursrechtspraak realiseert
zicl? dat absolute veiligheid niet bestaat. Mede met het oog op het vertrouwen van burgers in de
rechtspraak behoort de rechtspraak echter wel een hoog niveau van beveiliging na te streven. De
Afdeling bestuursrechtspraak acht het een gemis dat de memorie van toelichting nauwelijks op deze
problematiek ingaat. Daardoor blijft in het midden hoe het gewenste niveau van gegevensbeveiliging
zal worden gewaarborgd, wie daarvoor verantwoordelijk is en welk budget daarvoor beschikbaar is.
Zeker nu bepaalde categorieën burgers verplicht zullen worden om digitaal te procederen, behoort
daarover vooraf duidelijkheid te bestaan.
-

1
Icneuterdijk 22

-

Postbus 20019

-

2500 EA Den Haag
S

5

S

Raad
vanState
3.
Tegen deze achtergrond heeft de Afdeling bestuursrechtspraak nog een suggestie. Het
voorgestelde artikel 8:36a, eerste lid, tweede volzin, Awb bepaalt dat de rechter bij stukken waarbij
een beroep op 8:29 Awb is gedaan, kan bepalen dat deze in afwijking van de hoofdregel “op papier”
kunnen worden ingediend. Te overwegen valt om meer in het algemeen te bepalen dat de rechter in
zaken die meer dan gemiddeld privacygevoelig zijn, kan beslissen dat de procedure in afwijking van
de hoofdregel “op papier” wordt gevoerd, dan wel dat bepaalde stukken op papier kunnen worden
ingediend. Dit naar analogie van de vanouds bestaande bevoegdheid van de rechter om te bepalen dat
de zitting met gesloten deuren zal plaatsvinden (art. 8:62 lid 2 Awb). Een specifieke bevoegdheid om
te bepalen dat “8:29-stukken” op papier mogen worden ingediend, is dan niet meer nodig, omdat de
rechter ook bij toepassing van artikel 8:29 Awb de meer algemene bevoegdheid zou kunnen
gebruiken.
4.
Een tweede punt van zorg betreft de bedrijfszekerheid van het systeem voor
gegevensverwerking, Als burgers onder omstandigheden verplicht zijn digitaal te procederen, moet dat
ool te allen tijde mogelijk zijn. De ervaringen met “internetbankieren” geven op dat punt te denken:
het komt met enige regelmaat voor dat dat bij een bepaalde bank gedurende enige tijd niet mogeljjk is.
Het is een gegeven dat dergelijke storingen zich ook bij de rechtspraak van tijd tot tijd zullen
voordoen. Absolute garanties zijn ook op het punt van de bedrijfszekerheid niet te geven. Maar de
keuze van de wetgever om bepaalde categorieën burgers te verplichten om digitaal te procederen,
brengt wel de verplichting met zich om dan ook een hoge mate van bedrijfszekerheid na te streven.
Het niveau dat de banken tot dusver hebben te weten realiseren is daarbij naar het gevoelen van de
Afdeling bestuursrechtspraak niet de norm, maar hooguit de ondergrens.
Naar het oordeel van de Afdeling bestuursrechtspraak besteedt de memorie van toelichting
ook aan dit punt te weinig aandacht. De Afdeling bestuursrechtspraak realiseert zich dat de gewenste
bedrijfszekerheid niet door een wetsbepaling kan worden gegarandeerd. Niettemin behoort de
memorie van toelichting, juist in het licht van de voorgestelde verplichting om digitaal te procederen,
wel inzichtelijk te maken welke maatregelen worden getroffen om een zo hoog mogelijk niveau van
bedrijfszekerheid te waarborgen, wie daarvoor verantwoordelijk is en welke kosten daarmee gemoeid
zijn. De Afdeling bestuursrechtspraak neemt hierbij in aanmerking dat de staat van dienst van de
overheid bij grote automatiseringsprojecten bepaald geen onvoorwaardelijk vertrouwen inboezemt.
5.
In dit verband rijzen ook juridische vragen. De Afdeling bestuursrechtspraak stelt voorop dat
de rechtspraak te allen tijde voor burgers toegankelijk moet zijn, voor zeer spoedeisende voorlopige
voorzieningen zelf 24 uur per dag. Indien de site rechtspraak.nl door een storing ontoegankelijk is, al
is het maar voor korte tijd, dient het daarom in ieder geval in spoedeisende gevallen altijd mogelijk te
blijven om de rechter langs andere dan elektronische weg te benaderen, bijvoorbeeld “op papier” of
desnoods telefonisch. Het is wenselijk dit uitdrukkelijk in de Wet Vast te leggen.
6.
Ook in minder spoedeisende gevallen roept een storing waardoor het systeem gedurende enige
tijd ontoegankelijk is, juridische vragen op. Mag ook in dat geval weer ouderwets “op papier” worden
geprocedeerd als dat nodig is om een termijn te halen? Zo ja, wie bepaalt of en hoe lang het systeem
“uit de lucht” is geweest en of dat lang genoeg was om een terugval op “papier” te rechtvaardigen?
Deze vragen zijn vooral voor het bestuursrecht, met zijn korte beroepstermijn, van groot praktisch
belang. De toelichting gaat er van uit, dat een en ander in de praktijk wel kan worden opgelost met het
leerstuk van de verschoonbare termijnoverschrijding (art. 6:11 Awb). Genoemd leerstuk zal inderdaad
de wettelijke kapstok voor de oplossing van dergelijke problemen zijn, maar er is meer nodig. Het is in
ieder geval van belang dat als het systeem “uit de lucht” gaat, ergens gezaghebbend en zo nauwkeurig
meljk wordt vastgesteld en vastgelegd dat dat is gebeurd, wanneer en hoe lang. Dit om te
voorkomen dat de bestuursrechter in elk individueel geval moet gaan beoordelen of er een storing was
en zo ja, of die ernstig genoeg was om de termijnoverschrijding verschoonbaar te maken. Dat zou
immers onvermijdelijk leiden tot uiteenlopende oordelen op dit punt.

2
*

L

,

_..
-

.,

&.»t

Raad

vanState
Het voorgestelde artikel 8:36a, eerste lid., Awb bevat een verplichting om digitaal te
7.
procederen. Het derde lid maakt daarop een uitzondering voor “de natuurlijke persoon die niet
procedeert in het kader van de uitoefening van een beroep of bedrijf’. Deze uitzondering is moeilijk
toepasbaar en daardoor ongelukkig. Het is van algemene bekendheid dat de afgelopen tien jaar het
aantal zelftandigen zonder personeel (zzp’ers) sterk is toegenomen. Als een zzp’er met kantoor aan
huis in beroep komt tegen een vergunning voor een horeca-inrichting omdat hij vreest dat deze
inrichting geluidsoverlast zal veroorzaken, doet hij dat dan in de uitoefening van zijn beroep of bedrijf
of privé?
Deze vraag klemt temeer doordat deze uitzondering in de praktijk zal moeten worden
toegepast op het niveau van de administratieve ondersteuning. Als bij een bestuursrechter een papieren
beroepschrift binnenkomt, moet immers aanstonds worden beoordeeld of dit zonder meer ontvankelijk
is, dan wel dat artikel 6:6 Awb moet worden toegepast, in dier voege dat de indiener een termijn wordt
geboden om zijn beroepschrift alsnog digitaal in te dienen. Op dat niveau zijn slechts eenvoudige en
eenluidige criteria hanteerbaar.
Gelet hierop ware de uitzondering in ieder geval uit te breiden tot natuurlijke personen in het
algemeen (tenzij deze door een professionele rechtsbijstandverlener worden vertegenwoordigd). Dat is
een criterium dat ook op administratief niveau zonder problemen kan worden toegepast.
De voorkeur van de Afdeling bestuursrechtspraak gaat echter uit naar een verdergaande
8.
oplossing. Het is de Afdeling bestuursrechtspraak niet duidelijk waarom burgers überhaupt zouden
moeten worden verplicht tot digitaal procederen. Anno 2013 valt te verwachten dat de grote
meerderheid van de burgers, bedrijven en professionele rechtsbijstandver!eners en bedrijven sowieso
de voorkeur zal geven aan digitaal procederen. Het is in het algemeen niet nodig om burgers te
verplichten tot dingen die zij toch al willen doen. Ook zonder verplichting zal binnen enkele jaren het
overgrote deel van de bestuursrechtelijke procedures digitaal verlopen. Dat is immers ook voor de
betrokken professionals en bedrijven veel aantrekkelijker en bovendien goedkoper. Om het eens
anders te zeggen: het is naar het oordeel van de Afdeling bestuursrechtspraak in dit geval niet nodig
om de stok te hanteren, omdat de wortel volstaat.
Afzien van een wettelijke verplichting heeft bovendien het voordeel dat de voorgestelde
regeling belangrijk kan worden vereenvoudigd. De hiervoor onder punten 3, 5, 6 en 7 bepleite
uitzonderingen zijn immers niet of minder noodzakelijk als de burger te allen tijde kan terugvallen op
de “ouderwetse” papieren optie.
Het voorgestelde artikel 836e Awb bepaalt, kort gezegd, dat onder meer het proces-verbaal
9.
van een mondelinge uitspraak of van een zitting, dan wel de aantekeningen die de griffier van een
zitting maakt, kunnen worden vervangen door een beeld- of geluidsopname van die zitting of die
uitspraak. Tegen deze bepaling heeft de Afdeling bestuursrechtspraak uit hoofde van haar functie als
hogerberoepsrechter ernstige bewaren. De bepaling betekent in de praktijk dat de hogerberoepsrechter
zou moeten kennisnemen van een beeld- of geluidsopname van een half uur of een uur, in plaats van
een schriftelijke weergave daarvan die zich in enkele minuten laat lezen. Dat komt de efficiency van
de rechtspraak in hoger beroep niet ten goede. Op een zitting wordt vaak veel gezegd dat uiteindelijk
niet relevant blijkt te zijn voor de te nemen beslissing. Het komt er op neer dat de werklast die
gemoeid is met het tot de relevante kern reduceren van het verhandelde ter zitting bij de rechtbank,
wordt verschoven van de rechtbank naar de hogerberoepsrechter. Dat betekent dat deze werklast wordt
verschoven van goedkopere naar duurdere krachten. Dat is geen verbetering.
Dit laat onverlet dat de Afdeling bestuursrechtspraak erkent dat het gebruik van beeld- en
gelidsopnamen soms voordelen kan hebben. Het is echter nog niet duidelijk wanneer dit wel en niet
het geval is. Daarom beveelt de Afdeling bestuursrechtspraak aan de voorgestelde bepaling te
vervangen door een positief aanwijzingsstelsel. Dat wil zeggen: te bepalen dat een beeld-of
geluidsopnarne een proces-verbaal kan vervangen in bij algemene maatregel van bestuur aan te wijzen
gevallen.

3

Raad
van State
Onderdeel van het voorziene systeem zal zijn een “zittingsprikker”, waarin partijen
10.
desgewenst een zittingsdatum kunnen “reserveren”. Dat is een mooie service aan de burger, die de
Afdeling bestuursrechtspraak op zichzelf toejuicht. Zij roept echter een praktisch probleem op bij de
afdoening van zaken buiten zitting met toepassing van artikel 8:54. Indien de bevestiging van de
“reservering” wordt opgevat als een uitnodiging voor de zitting als bedoeld in artikel 8:56 Awb, zou
iedere “reservering” het onmogelijk maken om de zaak daarna nog buiten zitting af te doen. Dat is
ongewenst, nu de “reserveringen” ook kunnen worden gemaakt voordat de rechter heeft kunnen
beoordelen of de zaak een zitting vergt. Dat zou leiden tot onnodige zittingen en dus tot een forse
toename van de doorlooptijden. Dit probleem kan worden opgelost door uitdrukkelijk vast te leggen
dat de “reservering” geen uitnodiging in de zin van artikel 8:56 Awb is. Nog beter zou wellicht zijn
om artikel 8:54 aan te passen, in dier voege dat het vervallen van de bevoegdheid tot toepassing van
artikel 8:54 niet langer wordt gekoppeld aan het verzenden van de uitnodiging voor de zitting, maar
aan een bepaald tijdsverloop voor de zitting. De aanhef van artikel 8:54, eerste lid, zou bijvoorbeeld
kunnen luiden “Tot drie weken voor de zitting .. .“ in plaats van “Totdat partijen zijn uitgenodigd ...“.
Ii.
In het voorgestelde artikel 8:36b Awb wordt het begrip “de rechtspraak” gebruikt. De
Afdeling bestuursrechtspraak gaat er van uit dat de bepaling ook moet gelden voor de bestuursrechters
die niet onder beheer van de Raad voor de rechtspraak vallen, te weten de Afdeling
bestuursrechtspraak en de Hoge Raad. Het zou goed zijn om dit in ieder geval in de memorie van
toelichting te vermelden.
Hoogachtend,

Mr. J.E.M. Polak,
voorzitter van de Afdeling bestuursrechtspraak
van de Raad van State

Bijlage: uitwerking voorstellen

4

4

Raad
vanState
BIJLAGE: uitwerking van enkele voorstellen

Artikel 8:36a Awb vervangen door:
Artikel 8:36a
1. Beroep bij de bestuursrechter wordt digitaal ingesteld.
2. Partijen en andere betrokkenen dienen ook de overige stukken digitaal in, tenzij de
bestuursrechter anders bepaalt.
3. Het eerste en het tweede lid zijn van overeenkomstige toepassing op het indienen van
verzoeken en het doen van verzet.
Toelichting:
Zie punt 3 van de reactie.
Onder vernummering van de artikelen 8:36b tot en met 8:36f een nieuw artikel 8:36b
invoegen, luidende:

2.

Artikel 8:36h
De verplichting tot digitaal procederen geldt niet voor natuurlijke personen, tenzij zij worden
vertegenwoordigd door een derde die beroepsmatig rechtsbijstand verleent.

Toelichting:
Zie punt? van de reactie.
Artikel 8:36e (oud) vervangen door:

3.

Artikel 8:36f (oud: artikel 8:36e)
In bij algemene maatregel van bestuur te bepalen gevallen kan een beeld- of geluidsopname
dienen ter vervanging van...:
a. enz.
Toelichting:
Zie punt 9 van de reactie.

•

:.

5

•1

r

.

-,

.

-

..

....

-

.

———

.

.

——-———--—--

——-

Raad voor Rechtsbijstand
Centraal kanloor LJtrei:ht
Crovaniaan 15 • 5Z1 BJ Utreiht
!‘ualbua 24080 • 3502 MEI Ulreclil
‘rel, 088 787 10 00 • Cr11 0811 787 10 90
InIOL 11111 WWW.rvrUrg
-

-

Ministerie van Veiligheid en Justitie
De Minister van Veiligheid en Justitie
Door tussenkomst van
Postbus 20301
2500 EH Den Haag
Utrecht, 16 december 2013
Betreft: Reactie Raad voor Rechtsbijstand op Wetsvoorstel vereenvoudiging en
digitalisering procedures in burgerlijk recht en bestuursrecht
Uw kenmerk: 441280
Ons kenmerk: HS02013/32
Excellentie, geachte heer Opstelten,
De Raad voor Rechtsbijstand maakt graag gebruik van de mogelijkheid te reageren
op het Wetsvoorstel vereenvoudiging en digitalisering procedures in burgerlijk recht
en bestuursrecht. Hierna geeft de Raad zijn reactie op het voorstel.
1. Belang van rechtspraak in de maatschappij
De Raad voor Rechtsbijstand (hierna: de Raad) onderschrijft van harte het belang
van rechtspraak voor een goede en snelle beslechting van juridische vraagstukken
en geschillen. Inherent aan deelname aan onze maatschappij is namelijk dat
iedereen wel eens te maken krijgt met een juridisch vraagstuk of geschil. In het
merendeel van deze vraagstukken en geschillen komen partijen er samen uit. Vaak
slagen die partijen erin om juist tot een vergelijk te komen vanwege duidelijke
oriëntatiepunten die rechters in uitspraken hebben gegeven over vergelijkbare
geschillen. Rechtspraak reikt daarmee veel verder dan het eenvoudigweg beslechten
van een geschil tussen bijvoorbeeld twee burgers en zorgt voor sturing van het
handelen van burgers.
Als partijen er toch niet samen uitkomen, dan kunnen en mogen partijen er op
vertrouwen dat er zo nodig een rechter Is die de knoop zal doorhakken en tot een
rechtvaardige oplossing zal besluiten, De rechtspraak draagt op die manier bij aan
het vertrouwen van de burger in de rechtstaat en voorkomt dat partijen berusten in
het niet oplossen van problemen en het recht van de sterkste prevaleert. Daarnaast
vermindert de rechtspraak de kans op armoede en uitsluiting, en voorkomt het dat
de kosten voor de overheid elders in de maatschappij worden gelegd.’ Tot slot
draagt de rechtspraak bij aan good governance en een gunstig investeringsklimaat.
2. Rechtspraak floreert bij goede randvoorwaarden
De burger die wordt geconfronteerd met een juridisch vraagstuk of geschil wil
hiervoor een rechtvaardige oplossing realiseren. Dle rechtvaardige oplossing hoeft
1
Er Is een relatie aanwijsbaar tussen het nIet naar behoren oplossen van bijvoorbeeld een
arbeidsprobleem en het verlies van inkomen, het ontstaan van stress gerelateerde zIekten, echtscheiding
et cetera. Al dic problemen leveren kosten op die de maatschappij vaak toch ook weer moet op moet
brengen.

1

Raad vooi’ Rechtsbij stand

zeker niet altijd te liggen in het bieden van toegang tot een rechter, al dan niet met
inschakeling van een advocaat. Niet zelden is het oplossen van het probleem via de
rechter niet de meest optimale weg. Die weg geeft het probleem wellicht een te
grote Juridische lading, kost in de regel veel tijd en is een relatief kostbare vorm van
ondersteuning. Daarom moeten we die ondersteuning zorgvuldig en op het juiste
moment in laten zetten. Tegelijkertijd is het belangrijk de zelfredzaamheid van de
burger en de ontwikkeling van andere vormen van begeleiding te bevorderen.
In de bevordering van de zelfredzaamheid heeft de overheid een belangrijke rol. De
overheid kan de zelfredzaamheid van de burger op verschillende manieren en in
verschillende hoedanigheden bevorderen.
Ten eerste als wetgever. Het is van belang dat de burger duidelijke richtpunten heeft
voor een aanvaardbare oplossing bij veel voorkomende problemen. Denk aan
normen voor kinderalimentatie, ontslagvergoedingen, spelregels voor goed
burengedrag, normen voor letselschade en verdeelsleutels voor massaschade. Met
deze ‘normen’ kan een burger rekening houden. Als deze ‘normen’ er niet zijn,
bevordert dat niet de gelijkheid, bemoeilijkt dat de zelfredzaamheid en stijgen de
kosten voor rechtspraak en rechtsbijstand.
Ook heeft de overheid als wetgever invloed op de verplichte inschakeling van een
rechter of advocaat. Naar de opvatting van de Raad is het niet altijd nodig een
rechter (of advocaat) verplicht in te schakelen. Verplichte inschakeling leidt in de
regel tot hogere kosten en voorkomt daarnaast dat concurrerende vormen van
dienstverlening tot bloei komen. Het concept wetsvoorstel scheiden zonder rechter
dat onlangs in consultatie is gegaan, beschouwt de Raad als een belangrijk stap in de
goede richting.
Tot slot heeft de overheid als ontwerper van wetten en regels onmiskenbaar ook
invloed op het aantal rechtszaken, Meer en complexere wetgeving leiden
onvermijdelijk tot een grotere druk op en behoefte aan rechtspleging en
rechtsbijstand. Daarom geldt dat wil de zelfredzaamheid van de rechtzoekende een
kans van slagen hebben dan is vereenvoudiging van wetten, regels en procedures
daarvoor een randvoorwaarde.
Ten tweede als bestuurder. De overheid kan bijdragen aan de zelfredzaamheid van
de burger door het bieden van vroegtijdige hulp aan die burger bij verheldering van
het probleem en informeren over mogelijke uitkomsten en de kansen op realisatie
van die uitkomsten. De Raad heeft als uitvoerder van de gesubsidieerde
rechtsbijstand gekozen voor de opbouw van een systeem waarbij vroege oriëntatie
via internet en interventie mogelijk is en waarbij de burger gestimuleerd en
ondersteund wordt om zijn eigen verantwoordelijkheid te nemen. Vroege diagnose
en triage via de internetapplicatie Rechtwijzer en het Juridisch Loket dragen bij aan
een eenvoudige oplossing van problemen, stimuleren eigen initiatief en leiden tot
een meer overwogen gebruik van het aantal verzoeken om rechtsbijstand met
behulp van een advocaat of mediator.
Ten derde als partij in conflicten met burgers. De overheid in zijn rol als uitvoerder
van wet en regelgeving moet zich bij uitstek dienstbaar, transparant en fair opstellen
ten opzichte van die burger. Goede informatievoorziening over wat de burger in
procedures kan verwachten en wat de toetsingscriteria zijn, ligt mede op het bord
van de overheid. Bestuursorganen nemen al maatregelen om de communicatie met
burgers te verbeteren en nodeloze conflicten te voorkomen. Maar (de uitvoering van
hun) beleid kan nog veel systematischer bekeken worden op het voorkomen en
vroegtijdig in goede banen leiden van conflicten.

2

Raad voor Rechtsbij stand

De benodigde inspanningen van de overheid om de zelfredzaamheid van de burger
te bevorderen, nemen niet weg dat de rechtspraak nodig is en blijft. Met dit
wetsontwerp zet het kabinet goede en belangrijke stappen in een efficiënter
afhandeling van geschillen door rechters, Het onderhavige wetsvoorstel leidt bij de
Raad wel tot een aantal toegespitste opmerkingen.
3. Opmerkingen van de Raad op het wetsvoorstel
3.1.

Lén verzoekschrift en één basisprocedure in het burgerlijk
procesrecht

Het wetsvoorstel beoogt de afzonderlijke dagvaarding en het verzoekschrift in civiele
zaken samen te voegen tot één nieuwe procesinleiding, genaamd het verzoekschrift.
De dagvaarding komt daarmee als procesinleiding te vervallen.
De Raad ziet grote voordelen ontstaan met de invoering van dit voorstel, omdat het
verzoekschrift bijdraagt aan een eenvoudiger, minder formele en meer
gebruiksvriendelijke start van de gerechtelijke procedure. Door de keuze voor het
verzoekschrift, een bij voorkeur digitale manier van indiening van dit verzoekschrift
en de inzet op een grotere regierol van de rechter in een mondelinge behandeling,
bevordert dit wetsvoorstel de snelheid en kwaliteit van de procedure. Het zorgt er
tevens voor dat de burger zelf meer verantwoordelijkheid kan nemen en minder snel
en vaak zijn toevlucht hoeft te zoeken In ingewikkelde procedures en rechtsbijstand.
Als we daarnaast ketenbreed voor veel voorkomende gevallen standaard
documenten opstellen zoals bijvoorbeeld brieven, vragen aan partijen,
(behandelings)protocollen, vergroten we het overzicht in het precieze punt van
geschil voor burgers, wederpartijen en juridische professionals. Het versnelt het
proces om tot een oplossing te komen, vergroot de kwaliteit en zorgt voor
transparantie in het proces.
De keuze voor één inleiding via het verzoekschrift verandert echter niets aan het
bestaande onderscheid tussen een verzoek (aspecten van openbare orde) en een
vordering (geschillen tussen private partijen). Wel kan zowel het verzoek als een
vordering voortaan aanhangig worden gemaakt via een verzoekschrift. Verder maakt
het wetsvoorstel het in beginsel mogelijk vorderingen en verzoeken in één gemengd
verzoekschrift aan de rechter voor te leggen. Artikel 77k lid 1 van het Wetboek van
Burgerlijke Rechtsvordering (Rv) biedt die mogelijkheid, ‘mits tussen de vordering en
verzoek voldoende samenhang bestaat’.
De Raad is geen voorstander van het opknippen van probleemsituaties. Maar is juist
op zoek naar een totaaloplossing waarbij bij voorkeur geïntegreerde behandeling van
zaken plaatsvindt. Dit past ook bij het beleid van de Raad voor het afgeven van een
toevoeging. De Raad geeft een toevoeging af per onderscheiden rechtsbelang.
Daartoe heeft Raad, binnen de bestaande beleidskaders, een autonome
beoordelingsbevoegdheid. Als er naar de opvatting van de Raad sprake is van
hetzelfde rechtsbelang omdat het onderwerp van geschil en het daaraan ten
grondslag liggende feitencomplex identiek of vrijwel identiek is, dan geeft de Raad
één toevoeging af. Zo nodig kan de Raad ook achteraf bij de vaststelling van de
vergoeding besluiten de vergoeding op nihil te stellen indien bij de vaststelling blijkt

3

Raad voor Rechtsbijstand

dat de zaak onder het bereik van een andere toevoeging valt. Indien het afgeven
van meerdere toevoegingen bij verknochte rechtsbelangen conform de Wet op de
rechtsbijstand noodzakelijk is, kan de Raad in bepaalde gevallen de zaken vergoeden
op basis van de regeling voor samenhangende zaken, waardoor niet de volledige
vergoeding voor alle toevoegingen wordt uitbetaald. Hierdoor is de Raad in staat om
mogelijke invloed op het aantal toevoegingen, via de indiening van meerdere
verzoekschriften /dagvaardingen (door advocaat) of het splitsen van procedures
(door de rechter), deels te neutraliseren.
Desondanks blijft er vooral op het terrein van het personen- en het familierecht veel
discussie bestaan over de uitleg van het begrip rechtsbelang. Die discussie wordt
mede bepaald door de verschillende wijzen waarop processen worden ingeleid in het
procesrecht: de ene keer via een dagvaarding, de ander keer via een verzoekschrift.
Ondanks dat het feitencomplex van die zaken wijst op hetzelfde rechtsbelang, kan de
Raad zich niet beperken tot het afgeven van een enkele toevoeging vanwege die
verschillende procesinleidingen. Met het onderhavige wetsvoorstel en de keuze voor
één vorm van procesinleiding, lijkt de Raad zich eenvoudiger te kunnen beperken tot
het afgeven van één toevoeging.
In de discussie over het rechtsbelang is ook de aanpak en het instrumentarium van
de rechter van belang. Het wetsvoorstel bevat in artikel 77k lid 4 Rv de mogelijkheid
aan de rechter om zaken te splitsen ‘indien vordering en verzoek zich naar het
oordeel van de rechter niet lenen voor gezamenlijke behandeling’. De Raad beveelt
aan om niet te terughoudend om te gaan met de tegenovergestelde optie voor de
rechter in de artikelen 220, 222 en 285 Rv. Die optie ziet erop dat een vordering en
verzoek die zich lenen voor gezamenlijke behandeling (ambtshalve), juist samen te
voegen. Wanneer een zaak door de rechter is samengevoegd is het rechtsbelang in
een toegevoegde zaak ook geen punt van discussie meer. Een niet te onderschatten
belangrijk neveneffect hiervan voor de rechtzoekende is verder dat deze in dat geval
maar één keer griffierecht en, na intrekking van mogelijke toevoegingen, maar één
eigen bijdrage hoeft te betalen.
3.2. Actievere rol voor de rechter en integratie van online diensten
Hoewel het wetsvoorstel geen verandering brengt in het uitgangspunt dat partijen de
omvang van het geschil bepalen, neemt de beïnvloedingsmogelijkheid van de rechter
in het geschil wel toe. Zo krIjgt hij meer middelen om vanaf een vroegtijdig stadium
de regie te voeren en het verloop van de procedure te bepalen. Op basis van de
mondelinge behandeling kan hij zijn aanpak afstemmen op de bijzonderheden van de
zaak. Dat betekent dat hij in het ene geval de standaardprocedure zal doorlopen, die
voorziet in een schriftelijke uitspraak na de mondelinge behandeling, In het andere
geval kan de rechter extra procedurestappen Inbouwen, zoals een nadere
uitwisseling van stukken of een nieuwe mondelinge behandeling. Ook kan de rechter
na de mondelinge beslissing onmiddellijk mondeling uitspraak doen.
Voorstelbaar is ook dat de rechter nadat het proces al voor afdoening door de
rechter is ingeleid een buitengerechtelijke oplossing initieert. Dat kan aan de orde
zijn als de rechter tijdens de mondelinge behandeling van een geschil tussen partijen
vaststelt dat het geschil gaat over meerdere samenhangende zaken. Zoals
beschreven in de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel zal de rechter de
mondelinge behandeling ook benutten om een schikking tussen partijen te
beproeven. Die schikking kan belemmerd worden door een zaak die partijen verdeeld
houdt. In dat geval zou de rechter een mondelinge beslissing kunnen nemen op die

4

Raad voor Rechtsbijstand

(deel)zaak en partijen kunnen stimuleren om voor de overige zaken een andere,
buitengerechtelijke oplossing te beproeven.
De voorgaande actieve en sturende aanpak juicht de Raad toe en sluit ook goed aan
bij de ontwikkeling die de Raad heeft ingezet met Rechtwijzer. De applicatie
Rechtwijzer die de Raad op dit moment ontwikkelt voor echtscheidingszaken, is een
online rechtshulpvoorziening die burgers helpt een rechtvaardige oplossing voor zijn
probleem te vinden tegen zo laag mogelijke kosten.
Om de effectiviteit van de toegang tot het recht (rechtspraak en rechtsbijstand) te
bevorderen, vindt de Raad het wijs de verschillende (online-) diensten van
rechtshulp en rechtspraak, daar waar nodig en mogelijk zo goed mogelijk te
integreren.
Hoewel partijen met een geschil er vaak in slagen op eigen kracht (of met behulp
van een rechtshulpverlener) een oplossing te vinden voor hun probleem, is soms de
hulp van een rechter onontbeerlijk. Een rechter die gerichte, snelle interventies
pleegt om een oplossing te vinden of de knoop door te hakken.
De Raad acht het goed denkbaar dat de rechtspraak de opgebouwde data van
Rechtwijzer benut en dat aanwendt om zijn deskundigheid op het juiste moment in
te zetten. Vanzelfsprekend is de Raad graag beschikbaar om verdere invulling te
geven aan deze gedachten.
De opzet van Rechtwijzer:
In formatie op websites en telefonische helpdesks zijn tegenwoordig vaak de eerste
ingang. Voor de rechtzoekende zelf, maar ook voor de vrienden, familieleden of
professionals die hen bijstaan. Hoewel er heel veel te vinden is op internet, is goede
en betrouwbare informatievoorziening kostbaar om te organiseren. Dat geld is niet
eenvoudig terug te verdienen met een commerciële website of advieslijn. Daarom
heeft de Raad de Rechtwijzer: een Iaagdrempelige, gesubsidieerde voorziening.

Rechtwijzer leidt de burger via verschillende fases naar een oplossing van zijn
probleem.
In de eerste fase krijgt de burger na het invullen van een vragenlijst een diagnose
van zijn probleem en een advies op maat. Bij fase 2 vindt er (zo nodig) een online
in take plaats, met probleem oplossende vragen en verzameling van gegevens die
voor het oplossen van het probleem noodzakelijk zijn. Als dat niet volstaat, kan de
burger doorgaan naar fase 3, waarin onhine een gestructureerde dialoog tussen
partijen wordt opgezet. In die fase kan de burger een online convenant sluiten met
de andere partij. Wellicht gebeurt dat pas nadat ook gebruik is gemaakt van allerlei
ondersteunende tools, zoals voor alimentatie- en pensioenberekeningen. Ook is
Juridische in formatie beschikbaar en als dat nodig is kan gebruik worden gemaakt
van een Juridische, telefonische helpdesk en bij overeenstemming tussen partijen
kan er een review worden uitgevoerd.
Als partijen samen niet tot een oplossing komen, kunnen partijen in fase 4 een
gestructureerde trialoog overeenkomen. Met hulp van een bemiddelaar gaan partijen
dan door met de onderhandeling, wat uiteindelijk moet uitmonden in een
overeenkomst. Bij overeenstemming kan er nog een controle plaats vinden van het
“online convenant” door een reviewer
In fase 5 Is een beslissing van een rechter of een arbiter en andere geschilbeslechter
aan de orde. Deze logt in en stelt online vragen. Mogelijk organiseert de rechter
instantie ook een video zitting om partijen goed te kunnen bevragen. Uiteindelijk

5

Raad voor Rechtsbijstand
neemt de instantie een bindende beslissing op het deelprobleem of op het gehele
probleem.
De rol die de rechter hier vervult vertoont overeenkomsten met de rol van de rechter
in het experiment voor de burenrechter.
Tot slot kent Rechtwijzer nog een fase van nazorg, fase 6, waarin zo nodig bijstelling
van de afspraken en de beslissing mogelijk is. Bij echtscheiding is dat een wezenlijke
stap.
3.3. De inkomensverklaring en de hoogte van het griffierecht
In het wetsvoorstel is als bijkomend voordeel van de digitalisering genoemd dat het
digitale systeem de mogelijkheid biedt om voortaan het griffierecht via digitale weg
te voldoen.
De hoogte van het griffierecht hangt mede af van het inkomen en vermogen van de
rechtzoekende. Voor een onvermogende burger geldt een verminderd tarief voor het
griffierecht. De burger die voor een verminderd tarief in aanmerking wenst te
komen, dient een door de Raad af te geven inkomensverklaring (1KV) te overleggen.
Die afgifte kan de Raad snel en eenvoudig realiseren via een beveiligde
internetomgeving. In de regel zal de burger of zijn advocaat de 1KV overleggen bij
de rechtbank. Maar zo nodig kan de Raad ook een directe en digitale uitwisseling
realiseren met de rechtbank.
De Raad maakt van de mogelijkheid gebruik om zijn zorg uit te spreken over de
stijging van de griffierechten per 1 januari aanstaande.
Vooropgesteld, de Raad is zeker geen tegenstander van het heffen van
griffierechten, Net als voor de eigen bijdrage in de gesubsidieerde rechtsbijstand
geldt, dwingt een bijdrage in de kosten de burger een gezonde afweging te maken of
het probleem serieus genoeg is om de rechtbank In te schakelen. Zo voorkomen we
in elk geval dat de burger lichtzinnig zaken voorlegt aan de rechter. Tegelijkertijd
moeten we ervoor waken dat de prijs geen belemmering vormt om er bij serieuze
problemen gebruik te maken van rechtsbijstand en rechtspraak. Op dat punt lijkt de
prijs voor rechtspraak in combinatie met de onlangs verhoogde eigen bijdrage een
serieuze drempel op te gaan werpen voor de burger.
4. Tot besluit
De Raad ondersteunt het wetsvoorstel van harte. In zijn reactie heeft de Raad een
aantal speerpunten benoemd die vanuit zijn perspectief belangrijk zijn.
Tot besluit wil de Raad noemen dat de verplichte inschakeling van een advocaat of
een rechter moet gebeuren als het echt nodig Is. Wel vindt de Raad dat de overheid
meer concurrerende vormen van dienstverlening en tarifering zou kunnen
stimuleren. Daarom zou de overheid zich meer kunnen gaan richten op het creëren
van een ‘level playing field’ met kwaliteitsnormen die niet op één vorm van
dienstverlening zijn toegesneden, maar ook gehaald kunnen worden door
alternatieven als aanbieders van websites, mediators of geschillencommissies. Onder
die omstandigheden kunnen rechters (maar ook advocaten) zich dan toeleggen op
het moeilijkste deel van het werk, waar vaak ook echte specialisatie en kennis voor
vereist is.

6

Raad voor Rechtsbij stand

De Raad is graag bereid mee te blijven denken en te werken aan de toegang tot het
recht.
Hoogachtend,

Directeur stelsel Raad voor Recntsujstand

7

openbaar bestuur

>

Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag

Raad voor het openbaar
bestuur

De minister van Veiligheid en Justitie
De heer mr. 1w. Opstelten
Postbus 20301 2500 EH Den Haag

Korte Voorhout 7
2511 CW Den t-laag
Postbus 20011
2500 A Den Haag
Nederland
www.rob-rfvnl
Contactpersoon

Datum
Betreft

26 november 2013
Consultatie wetsvoorstel vereenvoud ging en digitalisering
procedures in burgerlijk recht en bestuursrecht

07266852
Uw kenmerk
441280

Geachte heer Opstelten,

Inleiding
Bij brief van 24 oktober 2013 vraagt u de Raad om advies over het voor
ontwerp van het wetsvoorstel tot vereenvoudiging en digitalisering van
gerechtelijke procedures in burgerlijk recht en bestuursrecht (wetsvoor
stel vereenvoudiging en digitalisering van het procesrecht). Het wetsvoor
stel is opengesteld voor internetconsultatie.
De Raad is verheugd u hierbij het gevraagde advies aan te bieden. De
Raad kiest in dit advies de positie van de rechtzoekende, hij beoordeelt
het wetsontwerp niet op zijn juridisch-technische merites.

Achtergrond
Het wetsvoorstel vereenvoudiging en digitalisering van het procesrecht
gaat over veranderingen In het procesrecht en de processen bij de rechtssprekende instanties, niet over aanpassingen in de rechterlijke Organisatie
(inrichting). Het wetsvoorstel beoogt het functioneren van de rechtspraak
te verbeteren door de procedure van de rechtsgang te vereenvoudigen,
termijnen te verkorten en het digitaal procederen mogelijk te maken. De
rechter moet in de procedure meer regie krijgen. De bedoeling is dat de
kwaliteit van de rechtspraak op hoog niveau blijft gewaarborgd en dat er
wordt ingespeeld op maatschappelijke behoefte (digitalisering).
Advies
De uitgangspunten van het wetsvoorstel kunnen op instemming van de
Raad rekenen. Een vereenvoudigde basisprocedure maakt een rechtsgang
voor burgers in de regel een leek als het gaat om juridische procedures
overzichtelijker en begrijpelijker. Tijdigheid door het verkorten van ter
mijnen draagt bij aan aanzien van de rechtspraak. Studies naar procedu
rele rechtvaardigheid’ laten zien dat de aanvaardbaarheid van de uit
komst van de procedure toeneemt wanneer partijen meer en beter wor
-

-

Vergelijk de resultaten van het project ‘Prettig contact’ van het Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties.
1

Pagina 1 van 3

o/w,, baar bestiuir

den betrokken in de rechtsgang. Het is goed dat er meer maatwerk en
regie door de rechter wordt genomen, dat de rechtspraak deformaliseert
en de rechtsgang minder wordt gedicteerd door formeel-juridische procedureregels. Het gesprek bij de rechter past in de modernisering van de
horizontale verhoudingen tussen rechter en partijen, dat hoeft niet af te
doen aan de gezaghebbendheid van de uitspraak. Door goed te luisteren
en hoor en wederhoor toe te passen zijn veel zaken voor een rechter vaak
eenvoudig op te lossen. De actieve rol van de rechter om het onderlig
gende conflict te beslechten en het evenwicht tussen partijen te bewaren
is een hernieuwde Invulling van het instituut van ‘dorpsoudste’. De Raad
is positief over civiele- en bestuursrechtelijke geschillenbeslechting waarin
de burger snel en goedkoop een oplossing kan krijgen voor zijn huis-,
tuin- en keukengeschillen. Dat werkt tegen onbehagen van de burger dle
uit kostenafwegingen afziet van een gang naar de rechter.

Datum

26november2013
kenmerk
2013-00007266862

De Raad plaatst wel een paar kanttekeningen bij het wetsvoorstel. Zo
vraagt de actieve rol van de rechter om een andere rechter. Niet iedereen
zal zonder meer de nieuwe rol goed kunnen invullen, er zal In de uitwer
king van de plannen training en scholing nodig zijn. En er zal dekking no
dig zijn van de bestuurlijk verantwoordelijken voor de actievere rechter.
Want het zal wel eens misgaan, er zullen zich incidenten en missers voor
doen. Het vergt dan een rechte rug van de eindverantwoordelijken van de
rechterlijke instanties, de besturen van de gerechten, om hun medewer
kers te beschermen. En het vergt beheersing van politiek verantwoordelij
ken om niet op ieder incident te reageren.
Weliswaar is de Raad een voorstander van snellere procedures, maar de
waarborg van een zorgvuldig proces moet er natuurlijk net zo goed zijn.
Anders gezegd: verwacht mag worden dat alleen eenvoudige zaken kun
nen worden afgedaan met de nieuwe procedure en dat complexe zaken
altijd langer zullen duren.
Een ander punt waar de Raad aandacht voor vraagt is de afhankelijke
positie van burgers van de bureaucratie van de rechtspraak, dat er altijd
een categorie is die niet geholpen is met digitalisering. In het voorstel
wordt uitdrukkelijk de mogelijkheid opengehouden voor burgers om te
kiezen: een digitale of een papieren rechtsgang. Digitalisering is niet al
leen modernisering van het procesrecht, het is ook een drijver om de uit
voeringskosten te beheersen. Volgens de Raad mag het efficiencyden ken
niet doorschieten.
Tot slot signaleert de Raad dat ICT niet slechts een uitvoeringskwestie is,
maar dat het van veel strategischer belang is dan vaak wordt aangeno
2 De toepassing van 1Cr is meer dan alleen het gebruik van geavan
men.
ceerde automatisering. Het betekent veelal ook een ingrijpende wijziging
van sturing, organisatiestructuur en van werkprocessen. Met het digitali
seren van het procesrecht wordt de rechtspraak veel afhankelijker van
ICT dan we misschien nu vermoeden. En dat is niet goedkoop: de total
cost of ownership neemt alleen maar toe. Denk maar aan de toenemende
2

Vergelijk het advies van de Raad van juni 2013, ‘van wie is deze hond? Politieke sturing op
dienstverlening en ICT’.
Pagina 2 van 3

O/),1bI bestuur

kosten voor ontwikkeling en beheer, maar ook omdat je gewoon voor 1i
centjes moet betalen. De Raad agendeert nu alvast het kostenaspect van
digitalisering, en daarmee doelt hij niet op een eventuele mislukking van
een grootschalig ICT-project.

Datum
26november2013
Kenmerk

2013-00007256862

Ten slotte
Wij vinden het In Nederland heel gewoon dat je tegen de staat kunt
procederen, dat er gesubsidieerde rechtsbijstand is, en dat het voor
iedereen mogelijk is een juridische procedure te starten. Wie een
mondiaaf perspectief kiest ziet dat dit niet vanzelfsprekend is en dat er
maar weinig landen zijn waar het rechterlijk apparaat wordt beoordeeld
3 Wij hebben dus een waardevol
als toegankelijk, onpartijdig en effectief.
bezit dat bescherming verdient en daaraan kan dit wetsontwerp bijdragen.
Met vriendelijke groet,

Voorzitter Raad voor het openbaar bestuur

(7
Secretaris Raad voor het openbaar bestuur

Vergelijk de Rule of Law Index, www.worldiusticeoroiect.org.
Pagina 3 van 3

_____

NEDERLANDSE
VERENIGING

VOOR RECHTSPRAAK

De Minister van Veiligheid en justitie
Mr. l.W. Opsteken
Postbus 20301
2500 EH DEN HMG
Datum
14 januari 2014
Uw kenmerk
441280
Coactpersoon

Onderwerp
Advies op het concept-wetsvoorstel vereenvoudiging en digitalisering procedures in burgerlijk recht en
bestuursrecht

Geachte beer Opstelten,
Bij brief van 24 oktober 2013, met kenmerk 441280, heeft u de Nederlandse Vereniging voor
Rechtspraak (hierna: NVvR) om advies gevraagd over het concept-wetsvoorstel tot
vereenvoudiging en digitalisering van gerechtelijke procedures in burgerlijk recht en
bestuursrecht. Dit advies is voorbereid door leden van de vereniging en de
Wetenschappelijke Commissie en is vastgesteld door het bestuur van de NVvR.

Strekking wetsvoorstel
Dit concept-wetsvoorstel strekt, blijkens de memorie van toelichting, tot het toegankelijker
maken van de rechterlijke macht en het bieden van een eenvoudiger rechtsgang in het
burgerlijk en bestuursprocesrecht, met als doel de procesgang overzichtelijker en meer
voorspelbaar te maken, de kwaliteit van de rechtspraak te bevorderen en tevens aan te
passen aan de eisen van de tijd. In de memorie van toelichting wordt gesteld dat hiertoe
voor het burgerlijk procesrecht een overzichtelijke basisprocedure wordt voorgesteld, met
middelen voor de rechter om een vlot verloop van de basisprocedure te bevorderen. Het
wetsvoorstel bevat een aantal nieuwe termijnen, waaronder een termijn voor het indienen
van het verweerschrift en voor het doen van uitspraak door de rechter. Daarnaast wordt
gestart met het digitaliseren van de procedure.
Advisering
De NVvR is een voorstander van digitalisering van de rechtspraak. Digitalisering is nodig om
te kunnen werken aan een toekomstbestendige rechtspraak. Kwaliteits-bevordering,
toegankelijkheid, overzichtelijkheid, eenvoud en voorspelbaarheid zijn en blijven daarbij
kernbegrippen. Visie over de digitale toekomst van de rechtspraak is in het
moderniseringsproces van groot belang en past ook in de ontwikkeling van een

I

Lange Voorhout 7
Postbus 30315, 2500
infonvvr.org
Telefoon: 070-3611420

CH Den Haag
www.nvvr.org

toekomstperspectief binnen de rechtspraak zelf. De digitalisering van het burgerlijk en
1
bestuursprocesrecht als eerste stap in de modernisering vindt de NVvR dan ook positief.
Ten behoeve van het opstellen van een gedegen advies, heeft de NVvR haar leden
opgeroepen hun visie op het wetsvoorstel te delen. Op deze oproep zijn zeer veel reacties
ingekomen, die bijzonder eenduidig waren wat betreft punten van zorg en kritiek. Mede op
basis van deze reacties vraagt de NVvR zich af of met dit wetsvoorstel als basis de met de
digitalisering beoogde doelen worden bereikt. In dit advies zal de NVvR de belangrijkste
punten van zorg benoemen.
Vereenvoudiging
Het doel van het wetsvoorstel is, blijkens de memorie van toelichting, vereenvoudiging van
de procedures in het burgerlijk recht en het bestuursrecht. De NVvR i5 van mening dat op de
voorgestelde wijze het doel van vereenvoudiging niet wordt bereikt om de volgende
redenen:
Vorderingen en verzoeken blijven naast elkaar bestaan
Uit het wetsvoorstel en de daarbij behorende memorie van toelichting blijkt dat nu alleen
wordt voorzien in een (digitaal) voorportaal voor het indienen van verzoeken en vorderingen
door middel van een verzoekschrift. Hierdoor blijft het onderscheid tussen verzoeken en
vorderingen bestaan. De NVvRisvan meningdatditin hetstreven naarvereenvoudigingeen
gemiste kans is, nu er voor is gekozen vorderingen en verzoeken ook na het voorportaal
naast elkaar te laten bestaan. Volgens de NVvR zijn de rechtspraak en de burger er bij gebaat
dat de dagvaarding wordt afgeschaft in civiele zaken. Zeker bij kleine geidvorderingen en
die zijn het onderwerp van veruit de meeste procedures is de dagvaarding een te duur
obstakel, zowel voor de schuldeiser, die niet weet of hij zijn kosten kan verhalen, als voor de
(veelal onvermogende) schuldenaar, die met extra kosten wordt geconfronteerd. Ook de
Goede Vrijdagconferentie
, een voorbereidingsgroep bestaande uit rechters van
2
verschillende gerechten, heeft in 2012 gepleit voor een uniforme verzoekprocedure als
eenvoudige basisprocedure en als opmaat naar een nieuw procesrecht dat voor burgers
duidelijk is. Volgens de NVvR kan het samenvoegen van verzoek- en vorderingsprocedures
relatief eenvoudig worden gerealiseerd. De NVvR geeft de minister in overweging om, met
het oog op de gewenste vereenvoudiging, een uniforme verzoekschriftprocedure mogelijk te
maken.
-

-

Gecombineerde verzoekschrift leidt tot onduidelijkheid
De mogelijkheid tot het indienen van zowel een vordering als een verzoek in één en
hetzelfde verzoekschrift, zoals voorgesteld in artikel 77k van het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering (hierna: Rv), zorgt volgens de NVvR mogelijk voor gecompliceerde situaties
omdat het procesrecht dat op vorderingen en verzoeken van toepassing is niet is
geüniformeerd. Welke termijnen gelden bijvoorbeeld voor het indienen van een
verweerschrift in het geval van belanghebbenden, niet zijnde gedaagden, nu de regels van
de vorderingsprocedure worden gevolgd? Welk bewijsrechtelijk regime is van toepassing?
Hoe moet worden omgegaan met de verschillende appelmogelijkheden, zoals bij de
ontbinding van de arbeidsovereenkomst, waarbij geen appel mogelijk is, terwijl dit wel het
-

op de rechtspraak, Raad voor de rechtspraak. Vastgesteld op 24 maart 2010.
Zie de Startnotitie Naar een uniform procesrecht versie 1,0 d.d. 5 juli 2012 van de
Voorbereidingsgroep.
1 Visie

2

1
1.

4

geval is bij de vordering over het salaris? De NVvR is van mening dat gecompliceerde
situaties kunnen worden voorkomen door mogelijk te maken dat partijen, wanneer er nog
een andere procedure loopt, het verzoek kunnen doen om die verzoekschriften gezamenlijk
te behandelen. De NVvR geeft de minister in overweging deze mogelijkheid in de wet op te
nemen in plaats van de mogelijkheid van het gecombineerde verzoekschrift.
De in het wetsvoorstel gebruikte terminologie is verwarrend
Over de introductie van de termen ‘verzoekschrift houdende een verzoek’ en ‘verzoekschrift
houdende een vordering’ is de NVvR van mening dat de procedure voor rechtzoekenden
bepaald niet eenvoudiger is geworden. De keuze voor de genoemde terminologie zorgt voor
verwarring, onduidelijkheid en rechtsonzekerheid, zeker wanneer sprake is van de hiervoor
besproken gecombineerde procedure. De NVvR vindt dat voor het inleidende processtuk
moet worden gekozen voor een neutrale term, die geen verwijzing naar één van beide
mogelijkheden is. Ook het gebruik van de term ‘gedaagde’ voor een verweerder tot het
moment dat hij is verschenen, laat volgens de NVvR aan duidelijkheid te wensen over.
Volgens de NVvR is het beter om te kiezen voor de term ‘verweerder’, als degene tegen wie
zich de vordering richt. De NVvR verzoekt de minister derhalve de terminologie in het
wetsvoorstel zodanig aan te passen dat de grote kans op verwarring bij de rechtzoekende
wordt voorkomen.
-

Toegang tot de rechter
Door de procedures in het burgerlijk en bestuursrecht in een dergelijk grote mate als
voorgesteld te digitaliseren, wordt de rechtspraak zeer afhankelijk van de betrouwbaarheid
van de computertechnologie. Deze technologie moet altijd “up to date” zijn. Dit betekent
een grote inspanningsverplichting voor de rechtspraak om in de digitale omgeving te blijven
investeren. De vraag is of dat met de bezuinigingen binnen de rechtspraak altijd haalbaar zal
zijn.
De voorgestelde digitalisering heeft niet alleen gevolgen voor de rechtspraak, maar ook voor
rechtspersonen die willen of moeten procederen. Zij worden immers op grond van artikel
8:36a van de Algemene wet bestuursrecht verplicht het beroep bij de bestuursrechter
digitaal in te stellen en ook hun overige stukken digitaal in te dienen, De NVvR is van mening
dat deze verplichting voor rechtspersonen het gevaar van beperking van toegang tot het
recht in zich bergt. Onder deze rechtspersonen bevinden zich immers niet alleen
multinationals, maar ook kleine, niet altijd erg professioneel georganiseerde organisaties.
Juist deze laatste groepen zullen in tijden van economische crisis hun eerste prioriteit niet
leggen bij het op peil houden van hun digitale omgeving. Sommige kleine rechtspersonen
(en vele kleine Verenigingen van Eigenaren zonder kantoor of beheerder) zullen mogelijk de
digitale weg niet of mindergoed weten te vinden. De hiervoor genoemde situatie doet zich
ook voor in civiele procedures (artikel 77b Rv). De NVvR vindt het onverantwoord om voor
dergelijke rechtspersonen de verplichting van digitaal procederen en de eisen die dit met
zich meebrengt op computertechnisch-gebied een beletsel te laten vormen om een
procedure te starten bij de bestuursrechter. De NVvR verzoekt de minister daarom de
verplichting tot digitaal procederen voor rechtspersonen te laten vervallen, dan wel te
versoepelen voor kleine(re) rechtspersonen.
-

a
4

Zekerheid voor rechtzoekenden
Voorgesteld artikel 77c Rv bevat bepalingen omtrent het tijdstip van ontvangst van stukken,
verzending en ontvangst. Niet in het wetsvoorstel opgenomen is echter de wijze waarop de
rechtzoekende wordt geïnformeerd over het feit of een ingezonden stuk, niet zijnde een
verzoekschrift, (tijdig) door de rechtbank is ontvangen. Mogelijk is het de bedoeling van de
minister om dergelijke zaken als het verzenden van (elektronische) ontvangstbevestigingen
te regelen bij algemene maatregel van bestuur (artikel 77f Rv). De NVvR is van mening dat
niets zich ertegen verzet om het zenden van een (elektronische) ontvangstbevestiging aan
de inzender van een stuk als derde lid van artikel 77c Rv op te nemen en verzoekt de
minister dit dan ook aan te passen in het wetsvoorstel.
In het wetsvoorstel mist de NVvR tevens regelgeving omtrent de wijze waarop wordt
omgegaan met computerstoringen als de rechtzoekende hierdoor wordt belemmerd in het
leggen van (tijdig) contact met de rechter. De NVvR is er voorstander van dat een procedure
hieromtrent wordt opgenomen in een algemene maatregel van bestuur als bedoeld in
artikel 77f Rv.
-

Reqievoering door de rechter
Een belangrijk uitgangspunt van het wetsvoorstel, zo blijkt uit de Memorie van toelichting, is
de versterking van de regiefunctie van de rechter. Op pagina 17 van de Memorie wordt
gesteld dat de regievoering door de rechter kan bijdragen aan kortere doorlooptijden en
meer tevredenheid onder rechtzoekenden, omdat procedures beter aansluiten bij de
behoeften in een specifieke zaak. De NVvR onderschrijft het belang van de versterking van
de regiefunctie van de rechter. Dit wetsvoorstel draagt volgens de NVvR echter niet in
voldoende mate bij aan de facilitering van deze regierol. De zitting wordt weliswaar na
indiening van het verzoekschrift reeds gepland, maar dat brengt niet met zich dat de rechter
ook eerder dan die zitting het dossier kan bestuderen en daardoor eerder de regierol op zich
kan nemen. Vooralsnog is het eerste contactmoment tussen rechter en partijen de
comparitie. Het wetsvoorstel brengt daarin geen verandering, Op pagina 3 van de Memorie
van Toelichting wordt weliswaar gesproken over ‘vroegtijdige contactmomenten’, maar het
is de NVvR niet duidelijk wat de minister bij deze contactmomenten voor ogen heeft en op
welke wijze aan deze contactmomenten vorm moet worden gegeven.
Ook nu wordt in beginsel na de comparitie vonnis gewezen en behoort het nemen van een
conclusie van re- en dupliek ook nu niet tot de basisprocedure. De procespartijen dienen
reeds in de huidige situatie (wetswijziging uit 2002) meteen hun standpunten naarvoren te
brengen. Het wetsvoorstel wijzigt In die zin niets.
De NVvR is van mening dat nadere uitwerking van de versterking van de regierol van de
rechter in wetsvoorstel en bijbehorende toelichting noodzakelijk is en verzoekt de minister
dan ook hieraan aandacht te besteden. De NVvR is van harte bereid over de nadere
uitwerking van de versterking van de regierol van de rechter in een later stadium actief mee
te denken. De NVvR verzoekt de minister voorts duidelijkheid te verschaffen in de Memorie
van Toelichting over de genoemde ‘vroegtijdige contactmomenten’.
Versnelling von de procedure door wettelijke termijnen voor uitspraken?
Uit de Memorie van Toelichting bij het wetsvoorstel blijkt dat de minister verwacht met het
vaststellen van vaste wettelijke termijnen voor het doen van uitspraak de procedure te
versnellen. Hoewel de NVvR het belang van een snelle afhandeling onderkent, lukt het,
anders dan in de meeste kantonzaken, toch vaak niet om binnen de gestelde termijn vonnis

1
4

te wijzen. Enerzijds komt dat doordat kwaliteit soms meer tijd vraagt, Niet alle zaken binnen
het burgerlijk en bestuursrecht lenen zich voor afhandeling binnen een korte termijn.
Anderzijds hebben rechters (en juridische ondersteuning)door de vele zaken die moeten
worden bestudeerd en afgehandeld vaak geen, althans onvoldoende gelegenheid om de
uitwerking van een vonnis direct na de zitting ter hand te nemen. De stelling in de Memorie
van Toelichting (pagina 16) dat de rechterlijke macht de inzet van rechters zodanig moet
organiseren dat de termijn van zes weken normaliter haalbaar is, suggereert dan ook ten
onrechte dat het feit dat de von nistermijn van zes weken vaak niet wordt gehaald, het
gevolg is van een onjuiste inzet van rechters. Zonder een aanzienlijke uitbreiding van het
aantal rechters (en juridisch ondersteuners), hetgeen de NVvR de minister in overweging
geeft, zal het halen van uitspraaktermijnen problematisch blijven. Het is dus enerzijds niet te
verwachten dat door deze termijnstelling de vonnissen sneller worden uitgesproken,
anderzijds brengt het niet halen van de termijn dan mogelijk extra werk met zich voor de
griffie. Artikel 77s bepaalt dat in bijzondere omstandigheden de rechter de uitspraak termijn
kan verlengen. Dienen deze bijzondere omstandigheden steeds te worden gemotiveerd?
Wetgevings- en implementatieproces
Digitalisering van het burgerlijk en bestuursrecht als eerste stap naar een
toekomstbestendige rechtspraak heeft, zoals eerder al gesteld, de sympathie van de NVvR.
Het aanpassen van de wetgeving is een belangrijke stap in dit proces, maar niet de enige.
Minstens zo belangrijk is een goede implementatie van de nieuwe procedures en regelingen
in cle organisatie van de rechtspraak. Dat houdt niet alleen in dat de digitale omgeving van
de Organisatie op orde moet zijn, maar ook dat de medewerkers binnen de rechtspraak tijd
en ruimte krijgen om op een goede manier de digitalisering in te bedden in het werkproces
en de (digitale) systemen.
De enorme druk om de digitalisering snel én succesvol door te voeren, Is een groot risico
voor het welslagen van het veranderproces. De NVvR verzoekt de minister daarom de
digitalisering van het burgerlijk en bestuursrecht vergezeld te doen gaan van een reëel
verwachtingspatroon en de betrokken organisatieonderdelen voldoende tijd te geven de
nieuwe werkprocessen op een juiste wijze te implementeren en eigen te maken.
Betrokkenheid van partners in het veld
Voor het welslagen van het implementatieproces is overigens ook van belang dat nauw bij
de rechtspraak betrokken partijen als bijvoorbeeld de advocatuur en de
gerechtsdeurwaarders betrokken worden bij de ontwikkelingen, zodat ook zij kunnen
anticiperen op de nieuwe processen in hun werk en hun contacten met cliënten.
Rechters zijn geen computers
Bij het streven naar een moderne rechtspraak door middel van digitalisering moet niet
worden vergeten dat rechtspraak bovenal mensenwerk is. Rechters kunnen niet worden
gedigitaliseerd. Of een zaaksdossier nu op papier staat, of in de computer, de inhoud moet
nog altijd ‘door het hoofd van de rechter’. De rechtzoekende heeft recht op kwalitatief
goede rechtspraak. De rechter staat voor kwaliteit en zal daarom het dossier moeten blijven
bestuderen en moeten reflecteren over de zaak: de autonomie van de rechter om zijn werk
te kunnen doen. Daarvoor moet altijd voldende tijd en ruimte blijven.

1.

4

Conclusie
De NVvR is voorstander van digitalisering van de rechtspraak met het oog op het belang van
een toekomstbestendige rechtspraak. Gewaakt moet echter worden voor een vermindering
van de kwaliteit van rechtspraak en het verlies of de vermindering van rechtszekerheid voor
burgers. Gelet op de belangrijke waarden van kwaliteit en rechtszekerheid leidt het
onderhavige wetsvoorstel bij de NVvR tot gevoelens van zorg. Daarnaast worden met het
wetsvoorstel mogelijkheden tot verbetering onvoldoende benut en de beoogde doelen niet
behaald. Eén van de doelen van het wetsvoorstel is vereenvoudiging van de procedures in
het burgerlijk en bestuursrecht. Doordat de vorderingen en verzoeken naast elkaar blijven
bestaan, er een gecombineerde verzoekschriftprocedure wordt geïntroduceerd en de keuze
voor de in het wetsvoorstel gebruikte terminologie, wordt het doel van vereenvoudiging
naar de mening van de NVvR niet behaald. Dit is een gemiste kans die alsnog moet worden
gepakt. De tijd die hiermee is gemoeid, moet voor lief worden genomen. De harde
verplichting voor rechtzoekenden om digitaal te procederen doet de NVvR vrezen voor een
beperking van de toegang tot de rechter. Zekerheid voor rechtzoekenden door digitalisering
van de indiening van processtukken behoeft nadere aandacht in het wetsvoorstel. Daarnaast
mist de NVvR in het wetsvoorstel een nadere uitwerking van de versterking van de regierol
van de rechter, één van de andere doelen van het wetsvoorstel. De voorgestelde
wetsartikelen faciliteren de reglerol in onvoldoende mate: er verandert weinig aan de al
bestaande situatie. Versnelling van de procedures door het stellen van vaste
uitspraaktermijnen kan niet worden verwacht als gevolg van het vele werk en het tekort aan
rechters. De NVvR vraagt aandacht voor het belang van betrokkenheid van de partners in
het veld bij de digitalisering van de rechtspraak én van een gedegen implementatieproces in
de rechtsprekende organisatie. De druk die staat op deze implementatie wat betreft tijd en
succes, vormt een groot risico voor het succesvol doorvoeren van deze grote verandering
binnen de rechtspraak. Als er nu toch op korte termijn een aanvang moet worden gemaakt
met het doorvoeren van de veranderingen, dan stelt de NVvR voor te beginnen met
(kleinere, veelal onbetwiste) geldvorderingen. Dit zijn veruit de meeste procedures. De
vormgeving van vorderingen op tegenspraak kan dan gedegener worden voorbereid, wat
ongetwijfeld leidt tot meer kwaliteit. Overigens mag niet worden vergeten dat recht5praak
bovenal mensenwerk is en dat rechters, juist vanwege hun belangrijke rol bij kwalitatief
goede rechtspraak, altijd voldoende ruimte moeten hebben om een dossier te kunnen
bestuderen en over een zaak te kunnen reflecteren.

Het bestuur van de NVvR,

voorzitter

14
4

NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

Consultatie Wetsvoorstel wijziging van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering en de
Algemene wet bestuursrecht in verband met vereenvoudiging en digitalisering van het
procesrecht

De Adviescommissie Burgerlijk Procesrecht heeft kennisgenomen van het bovenvermelde
consultatiedocument. Het ministerie van Veiligheid en Justitie heeft meerdere expertmeetings
georganiseerd, waarbij leden van de deze commissie ook aanwezig waren. De adviescommissie
merkt op dat het ministerie gebruik heeft gemaakt van de input van de adviescommissie en spreekt
daarover zijn waardering uit. De adviescommissie heeft er voor gekozen zich in dit advies te
concentreren op de hoofdlijnen van het wetsvoorstel en niet op de concrete uitwerking in
1 Daaruit mag niet worden afgeleid dat er op detailniveau geen kritiek op het
wetsartikelen.
consultatiedocument mogelijk is.
Algemeen, samenhang wetsvoorstel en KEI-programma

1.

De adviescommissie oordeelt positief over het uitgangspunt van het wetsvoorstel en het KEI
programma om door middel van procesinnovatie en digitalisering het civiele proces efficiënter
te laten verlopen. Dat neemt niet weg dat de adviescommissie ten dele kritiek heeft op de
opzet van het wetsvoorstel en het KEI-programma. Dit advies richt zich niet alleen op het
wetsvoorstel alleen, maar ook op het KEI-programma zoals dat door de rechtspraak wordt
uitgevoerd, omdat deze twee initiatieven niet los van elkaar kunnen worden gezien.

2.

Procesinnovatie start door de werkprocessen in de rechtspraak te optimaliseren. De
adviescommissie heeft begrepen dat ketenpartners daarbij worden betrokken en de
werkprocessen openbaar worden gemaakt, zodat derden (waaronder de ketenpartners) zich
daarover kunnen uitlaten. Dit is niet alleen wenselijk omdat de ketenpartners veelal verder zijn
met optimalisering van hun eigen werkprocessen en de rechtspraak van de opgedane
ervaringen kan leren. Daarnaast is het voor het behalen van maatschappelijke
kostenvoordelen noodzakelijk dat de werkprocessen binnen de ketenpartners aansluiten op die
binnen de rechtspraak. Het wetsvoorstel zou niet de randvoorwaarden moeten scheppen
waaraan de werkprocessen binnen de rechtspraak moeten worden aangepast, maar precies
andersom: de wet moet (afgezien van de fundamentele beginselen van procesrecht, maar die
staan al in de wet) bepalingen bevatten die de gedefinieerde wenselijke werkprocessen
faciliteren. Daarbij is het van belang dat de werkprocessen binnen de rechterlijke macht
verschillen van procedure tot procedure en niet (noodzakelijk) samenvallen met het
onderscheid tussen dagvaarding- (in het wetsvoorstel: vordering-) en verzoekschriftproced ures
en sectoren handel, familie en kanton. De adviescommissie beveelt daarom aan goed
aandacht te besteden aan een rapport van de Raad voor de rechtspraak, waarin de Raad de
nieuwe werkwijze beschrijft. Een ingangsdatum van 1juli 2015, zoals de voorzitter van de

De adviescommissie heeft kennisgenomen van het advies van de adviescommissie voor burgerlijk procesrecht
die hieraan wel aandacht heeft besteed, en onderschrijft de in dit advies verwoorde kritiek.

Raad voor de rechtspraak in zijn nieuwjaarstoespraak heeft genoemd, acht de
adviescommissie zeer ambitieus en roept daarbij niet alleen op tot een zeer goede
voorbereiding, maar zeker ook om te overwegen het invoeringstraject meer tijd te geven.
3.

De adviescommissie begrijpt niet de bewering in de toelichting (sub 16, p. 28) dat het
wetsvoorstel als zodanig geen financiële gevolgen heeft. Dat is voor het wetsvoorstel sec
wellicht juist, maar zeker niet voor het KEI-project als geheel. Er zal immers een substantiële
investering nodig zijn om benodigde de ICT te ontwikkelen. Bovendien zal de Organisatie van
de rechtspraak ingrijpend moeten worden aangepast. Omdat vele administratieve
werkzaamheden vervallen, zal de omvang van de griffies moeten worden teruggebracht. Dat
brengt reorganisatiekosten met zich mee, omdat afvloeiingsvergoedingen moeten worden
betaald. De adviescommissie vraagt zich af of de nieuwe basisprocedure niet meer tijd van
rechters zal vergen. De adviescommissie vraagt zich af of algemene efficiencytaakstelling uit
het Regeerakkoord via het KEI-project te realiseren is, daargelaten dat de timing van invoering
van KEI ambitieus, wellicht te ambitieus, is.

Samenhang wet, AMvB’s en procesreglementen
4.

De adviescommissie beveelt aan tegelijk met het wetsvoorstel, althans zo spoedig mogelijk
daarna, ook de beoogde AMvB’s en de concept aangepaste procesreglementen te publiceren,
zodat tijdens de behandeling van het wetsvoorstel alle conceptregelingen voorhanden zijn en
in onderlinge samenhang kunnen worden beoordeeld. Alleen in onderlinge samenhang kan
beoordeeld worden hoe de diverse regelingen in de praktijk uitwerken en of de diverse partijen
in de keten hiermee ook in de praktijk kunnen werken. De adviescommissie realiseert zich dat
de procesreglementen niet door de minister van veiligheid en justitie maar door de rechtspraak
worden vastgesteld, zodat de minister afhankelijk is van de rechtspraak. Met enige goede wil
en overleg moet het echter mogelijk zijn ervoor te zorgen dat kort na de toezending van het
wetsvoorstel aan de Tweede Kamer ook de AMvB’s en de procesreglementen in concept
gereed zijn.

Loskoppeling digitale procesingang
5.

-

basisprocedure

Het doel van het wetsvoorstel is tweeledig: enerzijds de verplichting om digitaal te procederen
wettelijk te verankeren en anderzijds om een uniforme basisprocedure voor verzoek- en
vorderingsprocedures voor te schrijven. Deze twee doelstellingen staan los van elkaar. De
nieuwe uniforme basisprocedure kan ook worden ingevoerd zonder digitaal procederen
verplicht te stellen. Voor een belangrijk deel is dit ook mogelijk binnen de huidige wettelijke
regeling. De adviescommissie meent dat in het wetsvoorstel deze koppeling moet worden
losgelaten: de nieuwe uniforme basisprocedure kan worden ingevoerd zodra de nieuwe
werkprocessen binnen de rechterlijke macht zijn vastgesteld. De redenen voor dit
klem mende advies zijn de volgende:
—

—

(a)
(b)

(c)

De adviescommissie meent dat digitaal procederen geen doel is, maar een middel om
efficiencyvoordelen te behalen;
Door de nieuwe basisprocedure te koppelen aan de invoering van het digitaal
procederen wordt de inwerkingtreding van het wetsvoorstel afhankelijk gemaakt van
een buitengewoon complex automatiseringsproject. Automatiseringsprojecten binnen
de overheid plegen nogal eens uit te lopen en veel kostbaarder te worden dan vooraf
begroot (de ervaringen met de invoering van een landelijke rekening-courant voor het
griffierecht tonen aan dat hierover niet lichtvaardig moet worden gedacht);
Loskoppeling van beide onderdelen van het wetsvoorstel biedt de mogelijkheid om
digitaal procederen gefaseerd in te voeren; eerst op vrijwillige basis om het systeem uit
te testen, en vervolgens geleidelijk, procedure voor procedure. Dit laatste is ook
wenselijk omdat de invoerschermen procedurespecifiek zijn.

Gevolgen falen techniek niet afwentelen op procesdeelnemers
6.

Digitaal procederen betekent dat de rechtspraak en de procesdeelnemers afhankelijk zijn van
de techniek. Het is een feit van algemene bekendheid dat de systemen van zowel de
rechtspraak als procespartijen en hun adviseurs niet altijd 100% beschikbaar zijn. Ten gevolge
van technische calamiteiten is het niet ondenkbaar dat documenten niet tijdig kunnen worden
ingediend. De oorzaken kunnen divers zijn:

-

-

-

7.

de systemen van de rechtspraak kunnen niet toegankelijk zijn, zodat processtukken niet
kunnen worden geüpload;
het netwerk tussen de gebruiker en de rechtspraak kan niet gebruikt worden. Oorzaken
kunnen zijn gelegen in een kabelbreuk, een storing van kabel-, glasvezel-, telefoon- of
mobiele verbindingen van operators (bijvoorbeeld KPN) e.d.;
storingen van individuele (computer)systemen van justitiabelen of hun adviseurs.

De adviescommissie meent dat in alle drie deze gevallen er mogelijkheden moeten zijn om
uitstel te kunnen verkrijgen voor het indienen van processtukken, en dat dit niet uitsluitend het
geval moet zijn als de systemen van de rechtspraak ontoegankelijk zijn. Dit geldt zeker nu de
termijn waarbinnen proceshandelingen moeten worden verricht verkort worden, waardoor te
verwachten valt dat justitiabelen en hun adviseurs min of meer gedwongen zijn om ook aan het
einde van de termijn nog werkzaamheden te verrichten en processtukken vaak pas op het
laatste moment gereed zullen zijn. Uiteraard zal de bewijslast dat er sprake is geweest van een
calamiteit op de justitiabele en zijn adviseur moeten rusten, maar de gevolgen van
termijnoverschrijding kunnen zo ingrijpend zijn dat er een reële ruimte moet zijn voor een
beroep op overmacht.

Terminologie
8.

De in het wetsvoorstel gehanteerde terminologie (zowel een verzoekschriftprocedure als een
vorderingsprocedure beginnen met een verzoekschrift) is verwarrend: de huidige

dagvaardingsprocedure en de huidige verzoekschriftprocedure worden onder één noemer
gebracht. Hoewel het onderscheid tussen beide procesvormen gehandhaafd blijft, wordt
voorzien in een uniforme wijze van procesinleiding. De dagvaarding wordt afgeschaft.
9.

In het vervolg gaat het derhalve om vorderingsprocedures en verzoekprocedures. Voor de
uniforme procesinleiding wordt de term “verzoekschrift” gebruikt. Dat is ons inziens geen goed
idee. Weliswaar wordt de term verzoekschriftprocedure in de derde titel van Boek 1 vervangen
door de term verzoekprocedure, maar dat laat onverlet dat de term verzoekschriftprocedure tot
nu toe altijd gebruikt is voor wat straks de verzoekprocedure heet en dat die term
dientengevolge geassocieerd zal worden met wat straks de verzoekprocedure is en niet met de
vorderingsprocedure. Het is ook wonderlijk dat er straks een categorie verzoekschriften is die
helemaal geen verzoek bevatten, maar een, daarvan scherp te onderscheiden, vordering. Dat
leidt tot verwarring.

10. Volgens de toelichting is gedacht aan de term procesinleiding in plaats van verzoekschrift,
maar die term is verworpen omdat zij in de juridische context nieuw zou zijn en voor de
gebruikers een veel grotere omslag in het spraakgebruik zou vragen dan de term
verzoekschrift. Die argumentatie overtuigt ons niet. Bij de invoering van het nieuw BW hebben
de beoefenaren van het burgerlijk en procesrecht wel voor hetere vuren gestaan. De term
procesinleiding leidt niet tot verwarring. Die term heeft onze voorkeur boven de term
verzoekschrift.
11. Nog beter acht de adviescommissie echter de term procesaanvraag. Het begrip proces is
neutraal en slaat zowel op de vorderingsprocedure als de verzoekprocedure. De
procesaanvraag is aldus een verzoek om recht te doen, hetzij op een bij die aanvraag
ingestelde vordering hetzij op een daarbij ingediend verzoek.
12. Ook het gebruik van de term gedaagde leidt tot bevreemding. Een vorderingsprocedure wordt
niet meer aanhangig gemaakt door dagvaarding, maar door indiening van een verzoekschrift.
Waarom dan toch de term gedaagde handhaven? Volgens de toelichting verschiet de
gedaagde van kleur wanneer hij zich stelt. Hij wordt verweerder zodra hij in de procedure is
verschenen. Maar daarin is het voorontwerp ook niet consequent, zie onder meer artikel 128
Rv (nieuw). Dat artikel gaat over de verschenen gedaagde en dus over de verweerder. Die
verschenen gedaagde is in de systematiek van het voorontwerp een contradictio in terminis.
13. De conclusie van antwoord is afgeschaft. Dat wordt een verweerschrift. Ook de conclusies van
repliek en dupliek verdwijnen, evenals nadere conclusies. In plaats daarvan bepaalt artikel 77t
lid 1 onder b Rv (nieuw) dat partijen, wanneer de rechter dat bepaalt, “bij nader stuk” kunnen
reageren op elkaars standpunten. Waarom wordt er dan toch nog hier en daar over conclusies
gesproken, zoals in artikel 130 lid 1 en in artikel 210 leden 1 en 2 Rv (nieuw)? Wat is, anders
gezegd, de definitie van een conclusie en wat onderscheidt een conclusie van een stuk? Beter
is het gebruik van de term “memorie”, die ook aansluit bij de terminologie die gebruikt wordt in

hoger beroep en in arbitrale procedures. Ook de term “akte” is niet zinvol meer. Wat tot
dusverre bij akte wordt overgelegd, wordt straks digitaal aangeleverd, terwijl als het gaat om
een akte met een bijzondere inhoud (bijvoorbeeld een akte houdende vermeerdering van eis)
de term “memorie” weer gebruikt kan worden.
14. Niet mooi is artikel 77a lid 1 Rv (nieuw) waarbij gesproken wordt over alle zaken waarbij een
vordering of eis wordt ingediend. Die termen zijn volgens de toelichting synoniem. Waarom
deze synoniemen hier naast elkaar plaatsen? Zou het niet beter zijn om een bepaling op te
nemen waarin wordt geregeld dat daar waar in de wet gesproken wordt over een eis de
bepalingen die op vorderingsprocedures van toepassing zijn, gelden?
Oproepingen en termijnen
15. Artikel 77j lid 4 Rv (nieuw) bepaalt dat de griffier de eiser een oproepingsbericht stuurt. Wat het
oproepingsbericht moet bevatten, wordt geregeld in artikel 112 Rv (nieuw).Ter voorkoming van
misverstanden acht de adviescommissie het wenselijk in artikel 112 Rv op te nemen dat het
verzoekschrift integraal in het oproepingsbericht wordt opgenomen, zonder dat daarbij de
bewijsmiddelen worden gevoegd. Daarbij wordt voorkomen dat potentieel omvangrijke
aantallen producties met het oproepingsbericht moeten worden betekend. Wel moet worden
geregeld dat ook voordat de verweerder in de procedure is verschenen, deze kennis kan
nemen van deze producties, bijvoorbeeld om te kunnen beoordelen of hij verweer wil voeren.
16. De termijn die de verweerder heeft om te verschijnen in de procedure bedraagt 4 weken na de
dag van indiening in het verzoekschrift (artikel 112 sub a Rv (nieuw)), en wordt verlengd met 2
weken in het geval van artikel 113 lid 1, sub b Rv (nieuw)). De adviescommissie meent dat
onvoldoende rekening is gehouden met de mogelijkheid dat de verweerder niet tijdig bij exploot
door de eiser wordt opgeroepen. De adviescommissie geeft de minister in overweging te
bepalen dat de verweerder bij exploot wordt opgeroepen om te verschijnen binnen 8 dagen na
betekening van het exploot, maar niet eerder dan binnen 4 weken na de indiening van het
verzoek, onverminderd het bepaalde in artikel 115 Rv (nieuw).
Onderscheid standaardprocedures

—

complexe procedures; regiezitting

17. De adviescommissie constateert dat het wetsvoorstel terecht veel aandacht heeft voor de
mogelijkheid van maatwerk. De commissie stelt voor dat de werkprocessen binnen de
rechterlijke macht zo worden ingericht dat er een scheiding wordt gemaakt tussen
standaardprocedures en complexe procedures die maatwerk behoeven. De adviescommissie
heeft zich afgevraagd of het mogelijk is om te definiëren wat onder een standaard en een
complexe procedure moet worden verstaan. Het is niet mogelijk om één criterium te formuleren
aan de hand waarvan dat kan worden beoordeeld. Criteria die erop kunnen wijzen dat een
procedure maatwerk behoeft, kunnen de volgende zijn:
—

—

-

-

-

-

-

-

bij de procedure zijn aan de zijde van de eiser of de verweerder meerdere partijen
betrokken;
de procedure staat niet op zich, maar is slechts één van de vele procedures die tussen
partijen worden gevoerd;
het geschil is juridisch of feitelijk complex, hetgeen kan blijken uit de omvang van het
verzoek (de procesaanleg);
partijen vragen om voorlopige bewijsverrichtingen (nakoming exhibitieplicht, voorlopig
getuigenverhoor of deskundigenbericht);
partijen vragen naast het bodemgeschil om het treffen van voorlopige voorzieningen;
in de procedure spelen voorvragen een rol, waarvan het wenselijk is die als eerste te
beantwoorden;
in de procedure worden incidenten opgeworpen (voeging of tussenkomst, vrijwaring, etc.).

18. Artikel 77t Rv (nieuw) biedt de rechter de mogelijkheid maatwerk te bieden. In de toelichting
wordt gewezen op de mogelijkheid van een regiezitting (zie om. p. 1, 3, 5 en 14). Het idee is
dat de mondelinge behandeling in het basismodel als regiezitting kan worden gebruikt. De
adviescommissie meent dat dit echter niet efficiënt is, omdat deze mondelinge behandeling na
de indiening van het verweerschrift plaatsvindt, en niet daarvoor. De adviescommissie pleit er
dan ook voor dat de rechter de bevoegdheid krijgt op verzoek van één of meer van de partijen
of ambtshalve een regiezitting te gelasten. Daarbij staat de adviescommissie het volgende voor
ogen:

-

-

-

-

-

-

een regiezitting kan in ieder stadium van de procedure geschieden, maar het ligt voor de
hand dat dit gebeurt vôôr de indiening van het verweerschrift;
als partijen gezamenlijk om een regiezitting vragen, kan de rechter dat verzoek alleen om
zwaarwegende redenen afwijzen;
de regiezitting vindt plaats ten overstaan van één rechter, de zaakrechter, die in beginsel
deze taak behoudt gedurende de gehele procedure, en deel uitmaakt van de enkel- of
meervoudige kamer die vonnis wijst;
de regiezitting vindt in beginsel plaats met alleen de advocaten van partijen, tenzij de
2
rechter beslist dat partijen zelf aanwezig dienen te zijn;
de regiezitting kan ook telefonisch plaatsvinden via een telefonische vergadering, uiteraard
met betrokkenheid van de advocaten van alle partijen;
onderwerpen die zich kunnen lenen voor behandeling tijdens een regiezitting kunnen onder
meer zijn:
a.

2

gefaseerde procesvoering: het kan doelmatig zijn eerst te beslissen over bepaalde
voor-vragen zoals ontvankeljkheidskwesties (verjaring; juiste procespartij) en/of

Doorgaans zal het om zaken gaan waar procesvertegenwoordiging door een advocaat verplicht is.
Uitzonderingen zijn echter denkbaar.

aansprakelijkheidsvragen. Het beginsel van concentratie van verweer moet in die
gevallen in afwijking van artikel 771 lid 3 Rv (nieuw) doorbroken (kunnen) worden;
allerlei incidenten (bevoegdheid; vrijwaring; splitsing etc.);
bewijskwesties, waaronder artikel 843a vorderingen/verzoeken;
-

b.
c.
d.
e.

-

termijnen;
repliek/dupliek (vergelijk artikel 77t Rv (nieuw))

19. Indien partijen tijdens de (bodem)procedure een kort geding aanspannen of een verzoek doen
om voorlopig getuigenverhoor of deskundigenbericht, vindt de behandeling hiervan plaats ten
overstaan van de zaakrechter. Als het verzoek om voorlopig getuigenverhoor wordt
toegewezen, treedt de zaakrechter in beginsel op als rechter-commissaris. Op deze wijze die
desgewenst in de wet kan worden vastgelegd wordt de regiefunctie van de zaakrechter
versterkt en kan een substantiële efficiencyverbetering worden bereikt.
—

—

Verdere mogelijkheden voor efficiencyverbeteringen
20. Het wetsvoorstel regelt niet (i) aanpassingen van het bewijsrecht en (ii) de incidenten in de
vorderingsprocedure. De adviescommissie meent dat dit een gemiste kans is. De
adviescommissie meent dat overwogen zou moeten worden de toewijzing voor verzoek om een
voorlopig getuigenverhoor tijdens de procedure discretionair te maken, en deze beslissing over
te laten aan de zaakrechter. Verder zou overwogen kunnen worden te bepalen dat de
behandeling van een verzoek om een voorlopige bewijsverrichting ambtshalve heeft te gelden
als een preprocessuele zitting (zie hierna). Dit biedt de rechter meer mogelijkheden tot
regievoering. Voor wat betreft de regeling van de incidenten meent de adviescommissie dat het
een gemiste kans is deze niet in het wetsvoorstel mee te nemen. Incidenten kunnen de
procedure ernstig vertragen en de mogelijkheid om die in te stellen behoeft daarom
heroverweging.
Preprocessuele zitting
21. In het voetspoor van Uitgebalanceerd, Eindrapport Fundamentele herbezinning, p. 65, beveelt
de adviescommissie aan om ook voordat het tot procesvoering komt, te voorzien in de
mogelijkheid van regievoering en wel door de mogelijkheid te openen om op verzoek van een
procespartij een preprocessuele zitting te gelasten. Aan de hand van een door elke partij
ingediend posifion paper kunnen partijen onder leiding van de rechter dan onder meer
desgewenst afspraken maken over mediation, de inrichting en de omvang van de procedure,
bewijskwesties en termijnen.
22. Zoals hiervoor in nr. 20 opgemerkt, acht de adviescommissie het ook wenselijk te regelen dat
telkens wanneer om een voorlopig getuigenverhoor en/of een voorlopig deskundigenbericht
wordt verzocht de mondelinge behandeling van het desbetreffende verzoek tevens wordt
gebruikt als preprocessuele zitting waardoor de rechter ook in die fase al de mogelijkheid heeft

om met partijen in gesprek te komen over de wijze waarop het proces wordt vormgegeven. In
ieder geval zou hierin moeten worden voorzien in die gevallen waarin tegen een dergelijk
verzoek verweer wordt gevoerd.
Verweer tegen tegenvordering
23. Artikel 771 lid 6 Rv (nieuw) bepaalt dat het verweerschrift een tegenvordering of tegenverzoek
mag bevatten. Hoe het zit met het verweer tegen die tegenvordering of dat tegenverzoek is
echter niet geregeld. Wat stelt de wetgever hier voor? Een recht op schriftelijk verweer? Dat
ligt voor de hand, maar staat nergens. Aannemende dat het recht op schriftelijk verweer
bestaat is de vraag of de procesaanvrager voldoende tijd krijgt om dit in te dienen. Het
uitgangspunt in de toelichting (p. 5 onder 1.4.3) dat de bedoeling is de mondelinge
behandeling in beginsel binnen vijftien weken na de start van de procedure te laten
plaatsvinden, zal doorgaans niet haalbaar zijn, zeker niet wanneer bedacht wordt dat volgens
artikel 77n lid 5 Rv (nieuw) het desbetreffende verweerschrift uiterlijk tien dagen voor de
mondelinge behandeling moet worden ingediend. Een oplossing zou kunnen zijn dat de
verweerder wanneer hij zich stelt laat weten of hij een tegenvordering of tegenverzoek wil
instellen. In die gevallen dient de termijn waarop de mondelinge behandeling plaatsvindt
daarop te worden afgestemd.
Bewils
24. Uit de toelichting op artikel 77t Rv (nieuw) blijkt dat de verwachting vanuit de Rechtspraak is
dat in 90-95% van de zaken na de mondelinge behandeling volgens het basisstramien vonnis
kan worden gewezen. Hoewel dat niet helemaal duidelijk is, lijkt het erop dat de toelichting hier
doelt op een eindvonnis. Prof. mr. Ahsmann heeft er in een inleiding voor de Nederlandse
Vereniging voor Procesrecht in 2009 al eens op gewezen dat in de Rechtbank Rotterdam in de
jaren 2007 en 2008 het aantal bewijsopdrachten is gehalveerd. Was in de jaren 1998 en 1999
de verhouding tussen eindvonnissen en tussenvonnissen 2 : 1, in 2007 en 2008 was die
verhouding 4 : 1 geworden. Die lijn wordt nu doorgetrokken met als gevolg een verwachting
van een verhouding van 10: 1 of zelfs 20: 1.
25. Dit kan tot geen andere conclusie leiden dan dat de bewijsvoering steeds meer het karakter
van een sluitpost krijgt. De door de Rechtspraak uitgesproken verwachting is niets anders dan
de resultante van een loutere bezuinigingsmaatregel. Dat is om een aantal redenen
onaanvaardbaar. Het is vanuit het individuele belang van partijen onaanvaardbaar omdat het
streven naar waarheidsvinding dat steeds prominenter wordt benoemd als een fundamenteel
beginsel van procesrecht in het gedrang komt met als gevolg een reëel risico op uitspraken die
onjuist zijn omdat zij niet of slechts gedeeltelijk op feiten zijn gebaseerd. Het is ook
maatschappelijk onaanvaardbaar omdat procesvoering minder voorspelbaar wordt en tot een
afnemend vertrouwen in de rechtspraak zal leiden. Het is trouwens vanuit
bekostigingsoverwegingen eveneens onbegrijpelijk omdat deze ontwikkeling ertoe leidt dat aan

veel meer procedures een voorlopig getuigenverhoor vooraf zal gaan, terwijl vaker hoger
beroep zal worden ingesteld.
26. Al met al gaat het hier om een ontwikkeling die een van de pijlers van de rechtstaat, waaraan
in de toelichting terecht een groot belang wordt gehecht, ernstig ondermijnt.
De afschaffing van het recht op pleidooi
27. Op zichzelf heeft de Commissie geen moeite met de schrapping van het recht op pleidooi. Het
gaat hier om een semantische kwestie. Bepalend is het recht van partijen om mondeling hun
stellingen toe te lichten. Dat recht is verankerd in artikel 6 EVRM. In dit licht is niet
aanvaardbaar dat artikel 77n lid 1 onder b Rv (nieuw) bepaalt dat de rechter aan partijen de
gelegenheid kan geven hun stellingen kort toe te lichten. Gelet op de afschaffing van de
pleidooien en de centrale plaats van de mondelinge behandeling, gaat het hier niet om een
discretionaire bevoegdheid van de rechter. Verdragsrechtelijk dient simpelweg in de
mogelijkheid tot mondelinge toelichting te worden voorzien. Ook de bepaling dat dit kort dient
te gebeuren, is misplaatst. Gelet op het basisstramien van één schriftelijke ronde is goed
denkbaar dat die toelichting helemaal niet kort kan zijn, zeker niet bij complexe en of
omvangrijke zaken. De advocaten moeten de gelegenheid hebben hun werk goed te doen. Dat
laat onverlet dat zij zich moeten realiseren dat de rechter het dossier voor de zitting heeft
bestudeerd en dat de inhoud daarvan niet herhaald behoeft te worden.
28. Met regelmaat wordt als een panacee voor een vonnis zonder verdere bewijsvoering een
tekortschieten in de stelplicht gehanteerd. Advocaten zijn er daardoor beducht voor dat zij
stellingen laten liggen door daar niet op in te gaan, resulterend in oeverloze en saaie
pleidooien. Indien de rechtspraak erop toeziet dat ter gelegenheid van de mondelinge
behandeling mogelijke steltekorten worden geadresseerd, kunnen de advocaten dan ook een
stuk korter worden. Dat is winst voor iedereen.
17januari 2014
Mr L. Böhmer
Mr R.B. Gerretsen
Mr R.M. Hermans
Mr R.F. Thunnissen
Mr L.J. Burgman, secretaris

NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

Adviescommissie bestuursrecht
Consultatie Wetsvoorstel wijziging van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering en
de Algemene wet bestuursrecht en digitaliseririg van het procesrecht
De Adviescommissie bestuursrecht heeft kennis genomen van het bovenvermelde
consultatiedocument. Het wetsvoorstel strekt tot omvangrijke wijzigingen in het burgerlijk
procesrecht die tot doel hebben het procesrecht te vereenvoudigen en digitalisering mogelijk te
maken. De wijzigingen in het wetsvoorstel voor het bestuursprocesrecht zijn aanzienlijk
beperkter van omvang. De reden daarvoor is dat de Algemene wet bestuursrecht (Awb) thans
reeds mogelijkheden biedt voor digitaal procederen en recente wetswijzigingen hebben geleid
tot vereenvoudiging van het bestuursprocesrecht, waarbij met name veel aandacht is besteed
aan de definitieve geschilbeslechting. Te denken is aan de introductie van de bestuurlijke lus
en de Wet aanpassing bestuursprocesrecht. Ook de introductie van de Nieuwe
ZaaksBehandeling strekt tot aanpassing van de procesvoering. De Adviescommissie
bestuursrecht ondersteunt de doelstellingen van het wetsvoorstel. Daarbij dient wel te worden
opgemerkt dat bij de expertmeetings is gebleken dat het wetsvoorstel niet op alle punten even
goed doordacht is, wellicht als gevolg van tijdsdruk.
De adviescommissie bestuursrecht concentreert zich in dit advies op de wijzigingen van de
Algemene wet bestuursrecht en verwijst graag naar het advies van de adviescommissie
Burgerlijk Procesrecht voor wat betreft de wijzigingen in het burgerlijk procesrecht.
Enerzijds bevat het wetsvoorstel enige wetstechnische en tekstuele aanpassingen in
Hoofdstuk 6 en 7, die op zich geen verband houden met vereenvoudiging van het procesrecht
en digitalisering. Deze bevatten geen inhoudelijke wijziging en de adviescommissie laat deze
aanpassingen om die reden onbesproken.
Hoofdstuk 8 (bijzonder bepalingen over de wijze van procederen bij de bestuursrechter) bevat
een nieuwe Afdeling 8.1 .6a (Digitaal verkeer met de bestuursrechter). Deze nieuwe Afdeling
was noodzakelijk omdat de Awb digitaal verkeer met de bestuursrechter weliswaar mogelijk
maakte (8:40a Awb), maar geen verplichting inhield en ook verdere elektronische
communicatie niet mogelijk maakte. Het wetsvoorstel hanteert het uitgangspunt dat beroep bij
de bestuursrechter digitaal moet worden ingesteld en dat geldt ook voor alle overige stukken.
Dit is alleen anders indien het beroep wordt ingesteld door een natuurlijk persoon die niet
procedeert in het kader van de uitoefening van een beroep of bedrijf, tenzij hij wordt bijgestaan
of vertegenwoordigd door een derde die beroepsmatig rechtsbijstand verleent. Ofschoon de
adviescommissie in beginsel geen bezwaren heeft tegen digitaal procederen, past hierbij wel
een aantal kanttekeningen. Indien het ontwerp kracht van wet krijgt, dient digitaal te worden
geprocedeerd (zie voor de uitzondering artikel 8:36a, derde lid, Awb).
Er is tot op heden weinig ervaring met digitaal communiceren met de rechtbank, Op dit
moment houden rechtbanken dat af en beperken zich tot het ontvangen van een digitaal
ingediend beroepschrift dat vervolgens wordt uitgeprint en in het dossier wordt gedaan. Er is
geen alternatief beschikbaar voor het geval dat digitaal procederen zoveel problemen oplevert
dat de rechtsbescherming in het geding komt.

NEOFLAND5F OROE VAN ADVOCATEN

Het wetsvoorstel maakt het bijvoorbeeld niet mogelijk dat op vrijwillige basis digitaal worden
geprocedeerd. Daarbij kan een procespartij aan de start van de procedure kiezen of er digitaal
of schriftelijk wordt geprocedeerd. Eenmaal gekozen, kan de keuze niet worden teruggedraaid.
Op deze wijze kan de bestuursrechter en de procespartijen ervaringen opdoen met het digitaal
procederen. Vervolgens kan het digitaal procederen (op basis van de opgedane ervaringen) op
een verantwoorde wijze gefaseerd worden ingevoerd. De adviescommissie vreest dat de
overgang naar digitaal procederen zonder dat de bestuursrechter hiermee ervaring heeft
kunnen op doen, tot grote praktische problemen gaan leiden waarvan uiteindelijk de
rechtszoekende het slachtoffer zal worden.
Hierbij speelt een belangrijke rol, dat digitaal procederen enkel mogelijk is bij een optimaal
functionerende techniek. Indien deze techniek het laat afweten, ook buiten de schuld van de
rechtszoekende of hun gemachtigden, is het mogelijk dat de gevolgen hiervan worden
gedragen door de rechtzoekenden.
Tijdens de expertmeetings is aangegeven dat bij falende techniek aan de zijde van de
rechtbank als gevolg waarvan het stuk niet door de bestuursrechter wordt ontvangen, er
sprake zal zijn van een verschoonbare termijnoverschrijding. Vereiste hiervoor is wel dat
partijen aannemelijk kunnen maken dat de techniek aan de zijde van de rechtbank faalde en zij
zijn dan afhankelijk van informatie van diezelfde rechtbank. Falende techniek aan de zijde van
partijen of hun gemachtigden komen voor rekening van deze partijen. Tijdens de
expertmeetings is aangegeven dat indien sprake zou van een lokale storing, ook de
verschoonbare termijnoverschrijding een oplossing zou kunnen bieden. De wet biedt hiervoor
echter geen grondslag en het is dan de rechtbank die uiteindelijk zal moeten bepalen waar de
verantwoordelijkheid ligt. Een ruimhartige toepassing van dit leerstuk ligt voor de hand,
aangezien de partijen geen andere keuze heeft dan digitaal procederen. Ook mogelijk is dat
het computersysteem van de partij of hun gemachtigde faalt. Alsdan is tijdens de
expertmeeting aangegeven dat de verantwoordelijkheid voor de eigen systemen ligt bij de partij
of hun gemachtigde. De adviescommissie acht dit niet zonder meer aanvaardbaar, aangezien
de partij of hun gemachtigde geen andere wijze van procederen is toegestaan. De vraag is
overigens wat rechtens is indien de partij het processtuk alsnog schriftelijk indient. Is er dan
sprake van een vormverzuim en wordt de partij dan in de gelegenheid gesteld het processtuk
alsnog digitaal in te dienen, of is het verzuim fataal. Het wetsvoorstel biedt hierover geen
duidelijkheid.
Voor partijen en hun gemachtigden is het van groot belang een bevestiging te krijgen dat het
processtuk of andersoortig document inderdaad op Mijn Zaak is geplaatst. Artikel 8:36b,
tweede lid, geeft aan dat van elke plaatsing een digitale kennisgeving aan betrokkene wordt
verzonden.
In het wetsvoorstel is opgenomen dat indien ondertekening is voorgeschreven, dit dient te
gebeuren met een elektronische handtekening. In de toelichting is vermeld dat de eisen die
hieraan worden gesteld nog nader moeten worden uitgewerkt bij AMvB. De adviescommissie
dringt er op aan dat deze AMvB tijdig wordt vastgesteld, zodat partijen en gemachtigden zich
kunnen voorbereiden en hun systemen op orde kunnen brengen.
Artikel 8:36e Awb is een vreemde eend in de bijt. Dit artikel is gericht op lastenverlichting voor

NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

de griffie doordat een beeld- of geluidopname bepaalde stukken kan vervangen. De
adviescommissie begrijpt dit artikel zo dat het enkel mogelijk maakt dat beeld-of geluidopname
deze stukken kunnen vervangen, niet dat het de rechtbank zou zijn toegestaan om zonder
toestemming van partijen beeld- of geluidopname te maken, ook niet via nadere regelgeving ex
artikel 8:36f, tweede lid, Awb.
Voor de rechtspraktijk kan de AMvB op basis van artikel 8:36f van groot belang zijn, In deze
AMvB kunnen nadere regels worden gesteld over het digitale verkeer met de bestuursrechter.
Gezien het grote praktische belang van deze nadere regelgeving dringt de adviescommissie er
op aan dat voorafgaande aan het vaststellen van deze AMvB overleg wordt gevoerd met de
betrokken partijen waaronder de Orde.
Artikel 8:79 Awb is aangepast zodat het ook mogelijk is om langs digitale weg een kopie van
de uitspraak te verstrekken. Het is niet duidelijk op welke wijze een dergelijke digitale kopie ook
executoriale titel zou kunnen opleveren en of een print van de uitspraak voldoende zal zijn om
hoger beroep te kunnen instellen. Staat op Mijn Zaak een scan van de uitspraak, dus met
‘natte’ handtekening? Weliswaar bepaalt artikel 8:107 Awb dat een kopie van de uitspraak na
de mededeling dat hoger beroep is ingesteld aan de griffier van de hogerberoepsrechter ter
beschikking wordt gesteld, dat betekent nog niet dat een partij hoger beroep zou kunnen
instellen als het enkel beschikt over een uitspraak die niet is voorzien van een ‘natte’
handtekening. Wellicht kan aan deze praktische kant ook aandacht worden besteed in de
toelichting.
Het overgangsrecht bepaalt dat op een vordering of verzoek dat aan de rechter is voorgelegd
voor de dag van inwerkingtreding van de wet, het oude recht van toepassing blijft. Artikel III
heeft betrekking op het gehele wetsvoorstel. Er wordt de term ‘rechter’ gebruikt, zodat dat niet
kan zien op procedures bij de bestuursrechter. Artikel 8:88 behelst een
verzoekschriftprocedure en het overgangsrecht lijkt dan niet van toepassing.
15 januari 2014

Adviescommissie bestuursrecht
Voorzitter

!jpjjJ

JIJ
III
de Nederlandse Orde van Belastingadviseurs
Commissie Wetsvoorstellen

De Minister van Veiligheid en Justitie
Directie Wetgeving
SchedeLdoekshaven 100
2511 EX Den Haag

Amsterdam, 19 december 2013

Betreft: Voorstel tot wijziging van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering en
de Algemene wet bestuursrecht in verband met vereenvoudiging en
digitalisering van het procesrecht
Excellentie,
De Nederlandse Orde van Belastingadviseurs (de NOB) heeft met belangstelling kennis
genomen van het conceptwetsvoorstel tot wijziging van het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering en de Algemene wet bestiiursrecht (Awb) in verband met vereenvoudiging
en digitalisering van het procesrecht ontvangen. Het wetsvoorstel regelt ter voorbereiding op
de digitalisering van de rechtspraak de wijziging van diverse artikelen in het Wetboek van
Burgerlijke Rechtsvordering en de Awb. Daarnaast worden enkele artikelen tekstueel
aangepast.
Vanuit het perspectief van het belastingrecht wenst de NOB commentaar te geven op de
voorgenomen wijzigingen op de wijzigingen in de Awb. Het commentaar is opgebouwd uit
inleidend, algemeen commentaar en daaropvolgend specifiek artikeisgewijs commentaar.
Algemeen
De meeste wijzigingen die worden voorgesteld voor de Awb zijn van tekstuele aard. De tekst
van de meeste artikelen van de Awb is gericht op het (standaard) schriftelijk verzenden van
stukken, zoals bijvoorbeeld het “toezenden van stukken” en het “aantekenen van de datum
van ontvangst”. Dergelijke teksten slaan specifiek op schriftelijke verzending van stukken.
Nu digitale verzending het uitgangspunt zal worden, dienen deze artikelen tekstueel te
worden aangepast. Deze tekstuele aanpassingen komen de NOB logisch voor en hierop zullen
wij hierna niet verder ingaan.

Hier en daar mist de NOB echter wel een consistente lijn met betrekking tot het toepassen
van de hoofdregel (digitaal procederen) en het toelaten van uitzonderingen (stukken op schrift
aan leveren). Zo wordt digitaal procederen verplicht voor alle partijen, behalve de natuurlijke
persoon die zich niet (professioneel) laat vertegenwoordigen. Partijen die verplicht zijn
digitaal te procederen en dat niet doen, lopen het risico niet-ontvankelijk te worden verklaard.
Voordat aan het niet digitaal procederen dergelijke verstrekkende consequenties worden
De Commissie Wetsvoorstellen van de NOB toetst fiscale wetsvoorstellen op strjdigheid met het recht,
effectiviteit en efficiency, terugwerkende kracht, uitvoerbaarheid, administratieve lastendruk en fiscaal
vestigingsklimaat.
J Nluidcrpoori Srphit I%IruL 500. 0 S .W Arnterdm Pohu ?07. 1 X(I Cl. Anv,erdim
TeL 02W 514 IS 50 Fx 020 54 5 89. ErnI: nohnnh nei. Intemet: www ncli,eet, ABN-AMRO. 45CJ 45.005. kvk nr. 4053L315

Îi2ii
verbonden, is het naar de mening van de NOB aanbevelenswaardig algemene definities op te
nemen, zoals bijvoorbeeld wat onder “beroepsmatig rechtsbij stand verlenen” valt.
Artikeisgewijs commentaar
Voor zover relevant, geven wij hieronder per artikel commentaar op de voorgenomen
wijzigingen.
Afdeling 8.l.6.a
De NOB twijfelt aan het invoegen van een aparte afdeling binnen hoofdstuk 8. De vraag is
namelijk of deze opbouw nog wenselijk is op het moment dat digitale communicatie, in de
lijn der verwachting, uiteindelijk ook standaard wordt in de bezwaarfase of de fase van het
administratief beroep. Wij vragen ons af of het, met het oog op de toekomst, niet wenselijker
dan wel logischer is om een algemene afdeling over digitale communicatie op te nemen in
hoofdstuk 6 (algemene bepalingen inzake bezwaar en beroep), en deze afdeling vooralsnog
slechts (verplicht) van toepassing te verklaren op de bepalingen uit hoofdstuk 8 (bijzondere
bepalingen over beroep en hoger beroep). Wellicht is een digitale afdeling ter hoogte van de
artikelen 6:4 of 6:8 op termijn een logischere plaats.
Artikel 8:36a
In de toelichting op deze wijziging wordt onder meer aangegeven dat het de verwachting is
dat er onder omstandigheden toch behoefte zal zijn aan de mogelijkheid om kennisgeving van
bepaalde stukken als bedoeld in artikel 8:29 Awb niet langs de digitale weg te laten
geschieden. Voorts wordt opgemerkt dat de nodige technische voorzieningen zullen worden
getroffen om te voorkomen dat dergelijke stukken voor alle procespartijen inzichtelijk
worden. De eisen die uit de toepassing van artikel 8:29 Awb voortvloeien kunnen derhalve
voldoende worden gewaarborgd door de technische kwalificaties van de digitale omgeving.
Ten behoeve van de consistentie stellen wij daarom voor om in het geval van een beroep op
uitzondering te maken op de verplichting tot het digitaal aanleveren
artikel 8:29 Awb
van de stukken. De voorgenomen wijzigingen hebben tot doel om de digitale procedure tot de
standaard te verheffen. Naar de mening van de NOB behoort binnen het nieuwe systeem
slechts ruimte te zijn voor echt noodzakelijke uitzonderingen. Nu door het systeem zelf kan
worden gewaarborgd dat sommige stukken slechts inzichtelijk zijn voor de rechter en niet
voor anderen, lijkt ons een afwijking van de standaard procedure in dit geval niet
noodzakelijk en ook niet op haar plaats.
Voorstel tot aanpassen artikel 8:36a, eerste lid (doorgehaald):
Beroep bij de bestuursrechter wordt digitaal ingesteld. Partijen dienen gedurende de
1.
procedure ook alle overige stukken digitaal in, tenzij de rechter anders bepaalt vanwege de
toepuscljkheid van artikel 8:29.(...)
Artikel 8:36b
Om te constateren of een stuk tijdig is ontvangen, zal worden gekeken naar het moment
waarop het stuk in “Mijn Zaak” is geplaatst. Zodra dit is gebeurd, wordt een notificatiebericht
verzonden aan de betrokkenen (de wederpartij en de griffier) bij de procedure, waarin wordt
gemeld dat er een nieuw bericht of stuk in de omgeving is geplaatst. Uit de toelichting noch
uit de wijzigingen in de artikelen kan de NOB opmaken of het systeem tevens aan degene die
het stuk in de omgeving heeft geplaatst, een ontvangstbevestiging dan wel notificatiebericht
De Commissie Wetsvoorstellen van de NOB toeLt fiscale wetsvoorstellen op sfr(/digheid met het recht.
effectiviteit en efficiency, terugwerkende kracht, uitvoerbaarheia administratieve lastendruk en fiscaal
vestigingsklimaat
2

aPiii
zal versturen. Voor het (digitale) dossier van de persoon die verantwoordelijk is voor het
tijdig indienen van de stukken kan het cruciaal zijn om over een dergelijke “bevestiging van
succesvol uploaden” te beschikken, inclusief datum en tij dstempel.
Suggestie voor uitbreiding artikel 8:36b, eerste lid (onderstreept):
Als tijdstip waarop een stuk als bedoeld in artikel 8:36a, eerste lid of tweede lid door de
bestuursrechrer digitaal is ontvangen, geldt het tijdsizp waarop het bericht het systeem voor
gegevensi..’erwerking van de rechtspraak heeft bereikt. Aan de indiener wordt een digitale
kennisgeving van het tijdstip van ontvangst verzonden.
Artikel 8:36d en artikel 8:36f
De NOB begrijpt dat het indienen van zeer omvangrijke digitale bestanden kan worden
aangemerkt als strijdig met de eisen van een goede procesorde.
De NOB kan zich voorstellen dat in de praktijk behoefte bestaat aan richtlijnen op grond
waarvan kan worden beoordeeld of en onder welke voorwaarden een stuk wordt aangemerkt
als te omvangrijk. Indien deze richtlijnen worden vervat in een direct meetbare hoeveelheid,
dat wil bijvoorbeeld zeggen een maximale grootte van het bestand, een maximaal aantal
pagina’s of een maximaal aantal bestanden / bij lagen, dan pleit de NOB zeer voor een digitale
kennisgeving daarvan. Het moet redelijk eenvoudig te realiseren zijn om bij het uploaden van
bestanden aan de indiener een “foutmelding” te geven, inhoudende dat één of meer van de
bestanden die worden ingediend, worden aangemerkt als te omvangrijk. In dezelfde melding
kan aan de indiener van het bestand een mogelijkheid worden geboden al dan niet door te
gaan en om het omvangrijke bestand toe te lichten, door bijvoorbeeld aan te geven dat het
gaat om beeldend materiaal of door aan te geven dat slechts enkele pagina’s relevant zijn
voor de rechter en dat de rest van het bestand als ondersteunende bijlage dient. Door middel
van deze kennisgeving krijgt de indiener van het bestand tijdens het uploaden kennis van de
risico’s die het indienen van een omvangrijk bestand met zich meebrengen en kan hij daar op
inspelen.
Mocht een zodanige melding tijdens het uploaden niet mogelijk of niet uitvoerbaar zijn, dan
stellen wij voor om de rechter in de gelegenheid te stellen om aan de indiener van het bestand
de mogelijkheid te geven zijn “fout” eenmalig te herstellen, alvorens hier een voor de
indiener negatieve procesbeslissing aan te verbinden. Naar de mening van de NOB is dit
mogelijk door het indienen van een omvangrijk stuk aan te merken als een verzuim in de zin
van artikel 6:6 Awb. De kans is aanwezig dat een omvangrijk document van groot belang is
voor de gerechtelijke procedure, en een directe weigering van dit document, zonder
mogelijkheid tot herstel, kan de belanghebbende ertoe dwingen om slechts wegens dit feit een
(kostbare) hoger beroepsprocedure op te starten.
Suggestie tot uitbreiding artikel 8:36d (onderstreept):
1.
De bestuursrechter kan digitaal verschafte gegevens en bescheiden weigeren voor
zover de aanvaarding daarvan in strijd zou zijn met de eisen van een goede
procesorde.
Voor zover digitaal verschafte gegevens en bescheiden op grond van het eerste lid
2.
kunnen worden geweizertZ omdat deze zijn aan te merken als te omvangrijk
wordt de indiener daarvan op de hoogte gesteld en krijgt hij gelegenheid het
belang van die gegevens en bescheiden toe te lichten.
De Commissie Wetsvoorstellen van de NOB toetst fiscale wetsvoorstellen op strjdigheid met het recht,
effectiviteit en efficiency, terugwerkende kracht, uitvoerbaarhei4 administratieve lastendruk en fiscaal
vestigings klimaat.
3

j9JjJ
3.

Bij of krachtens algemene maatre-el van bestuur kunnen nadere regels worden
gesteld over de voorwaarden waaronder gegevens en bescheiden kunnen worden
aangemerkt als te omvangrijk

Artikel 8:36e
In beginsel bestaan geen bezwaren tegen het separaat opnemen van een artikel over het
gebruik van beeld- of geluidsopnarnes, voor zover deze de verslaglegging ter zitting en/of het
proces-verbaal vervangen. De NOB acht het wel van belang dat deze stukken op dezelfde
wijze worden beschermd en gewaarborgd,, als waarop dat voor de schriftelijke versie van
deze stukken wordt gedaan. Dat wil zeggen dat de opnames slechts aan partijen ter
beschikking worden gesteld en dat de opnames slechts dienen ter ondersteuning van het
bestuursrechtelijke proces. Net als al het andere (bewijs)materiaal dat wordt verzameld in een
bestuursrechtelijke procedure, mag dit niet worden gebruikt in een (eventueel
daaropvolgende) strafrechtelijke procedure.
Voorts raadt de NOB aan om het feit dat beeld- dan wel geluidsopnames worden gemaakt,
vooraf aan te kondigen aan de deelnemende partijen. Dit om te voorkomen dat eventuele
discussies ontstaan over de verenigbaarheid van deze opnames met de Nederlandse
privacywetgeving. Ook stelt de NOB voor om het voor een belanghebbende mogelijk te
maken om op grond van zwaarwegende redenen bezwaar te maken tegen opname van beeld
en/of geluid. In uitzonderlijke gevallen kunnen opnames van beeld bijvoorbeeld strijd
opleveren met religieuze overwegingen.
Daarnaast kan een dligitaal proces-verbaal minder wenselijk zijn in situaties waarin het vonnis
een executoriale titel tot gevolg heeft. Om tot executie te kunnen overgaan, heeft een
deurwaarder het originele exemplaar van het gerechtelijke vonnis nodig (“In naam des
Konings”). Nu wordt voorgesteld om de gehele gerechtelijke procedure te digitaliseren, zal
het originele exemplaar van het gerechtelijke vonnis in beginsel een digitaal document zijn en
een print daarvan slechts een kopie. Om die reden kan de NOB zich voorstellen dat een
mogelijkheid om af te wijken van de hoofdregel zijnde het digitaliseren van het vonnis in
deze gevallen wenselijk is.
—

—

Artikel III (Overgangsbepaling)
De NOB begrijpt dat voor procedures waarvoor op de dag van inwerkingtreding bij de
bestuursrechter al beroep is ingesteld of een verzoek is ingediend, de nieuwe standaard
verplichting voor het voeren van een digitale procedure niet zal gelden. Voor alle procedures
die na inwerkingtreding aanhangig worden gemaakt, zal deze verplichting wel gelden. Dit
geldt ook indien een rechtsmiddel wordt ingesteld tegen een uitspraak in een procedure, die
op papier is gevoerd.
De NOB wijst erop dat, in gevallen waarin een rechtsniiddel wordt ingesteld tegen een
uitspraak in een procedure, die op papier is gevoerd, de verplichting tot cligitaal procederen
een onredelijk hoge administratielast voor partijen met zich kan meebrengen, aangezien zij
alle door hen op papier gestelde stukken zullen moeten digitaliseren. Het kan derhalve in
voorkomende gevallen de voorkeur hebben om op papier gestarte procedures, ook in hoger
beroep en in cassatie op papier te blijven voeren, tot aan het moment van de einduitspraak.
Artikel W (Inwerkingtreding)
De Commissie Wetsvoorstellen van de NOB toetst fiscale wetsvoorstellen op strjdigheid met het recht,
effectiviteit en efficiency, terugwerkende kracht. uitvoerbaarheia administratieve lastendruk en fiscaal
vestigingsklimaat.
4

ij9Jij
De gefaseerde inwerkingtreding van deze wetgeving komt de NOB onwenselijk voor. Het
bedrijfsleven zal naar alle waarschijnlijkheid geen bezwaar hebben tegen een pilot bij een
tweetal rechtbanken, maar zal juist in verband met een duidelijke en snelle overgang op het
nieuwe systeem gebaat zijn bij een zo gelijktijdig mogelijke invoering van de nieuwe
wetgeving. Wij wijzen in dit verband op het risico van niet-ontvankelijkheid door het
indienen van papieren stukken daar waar het indienen van digitale stukken inmiddels
verplicht is gesteld. Verwarring over de juiste wijze van indienen moet te allen tijde en zoveel
mogelijk worden voorkomen, en een gelijktijdige invoering van het nieuwe systeem draagt
daar aan bij.
Slotopmerkingen
Voornamelijk in de toelichting op de gewijzigde wetgeving mist de NOB een omschrijving
van de wijze waarop met het dossier zal worden omgegaan in het geval de rechter
prejudiciële vragen aan het Hof van Justitie EU in Luxemburg stelt. Voor zover de NOB
bekend kan de procedure vanaf dat moment niet langer digitaal worden gevoerd. De vraag is
of, ten behoeve van de volledigheid van het Nederlandse dossier, behoefte kan bestaan aan
het plaatsen van de stukken van ‘Europese hand’, zoals de conclusie van de AdvocaatGeneraal of de uiteindelijke uitspraak van het Hof van Justitie EU, in de digitale omgeving.
Uiteindelijk zal de Nederlandse verwijzende rechter namelijk op basis van deze stulcicen nog
een eindarrest moeten wijzen. Als blijkt dat hier behoefte aan bestaat, zal ook moeten worden
bepaald welke partij de verantwoordelijkheid draagt voor het tijdig plaatsen van deze stukken
in de digitale omgeving.
Uiteraard is de Orde graag bereid het bovenstaande nader toe te lichten.
Hoogachtend,
de Nederlandse Orde van
namens

De Commissie Wetsvoorstellen van de NOB toetst fiscale wetsvoorstellen op strjdigheld met het recht,
effectiviteit en efficiency, terugwerkende kracht. uitvoerbaarheid administratieve lastendruk en fiscaal
vestigingsklimaat.
5

Den Haag, 19december 2013
No. 249/1 3/GClig
PRESIDENT
VAN DE
HOGE RAAD DER NEDERLANDEN

De Minister van Veiligheid en Justitie
T.a.v.
Directeur Wetgeving en Juridische Zaken
Postbus 20301
2500 EH DEN HAAG

Mijnheer de minister,

Bij brief van t november 2013, uw kenmerk 441280, verzocht u ons om advies uitte brengen
naar aanleiding van het “Voorstel tot wijziging van het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering en de Algemene Wet bestuursrecht in verband met vereenvoudiging en
digitalisering van het procesrecht’ (hierna: het voorstel), met toelichting. Gaarne voldoen wij
hierbij aan dit verzoek.
1. Inleiding
Het voorstel betreft onder meer de digitalisering van de civielrechtelijke en bestuursrechtelijke
procedures, vooralsnog alleen in eerste aanleg, teneinde het procederen voor rechtzoekenden
toegankelijker te maken. Wij zijn positief over het voornemen om deze procedures te
moderniseren door middel van digitalisering. Ook verwelkomen wij maatregelen die de toegang
tot de rechter voor rechtzoekenden vergemakkelijken, in het bijzonder indien het gaat om
rechtzoekenden die procederen zonder deskundige bijstand.
Het voorstel bevat regels die erop zijn gericht de mogelijkheden tot regievoering door de rechter
ten aanzien van het verloop en de voortgang van de zaak te accentueren. Ook daarover zijn wij
positief. Ln het civiele procesrecht plaatsen wij hierbij echter wel de kanttekening dat de rechten
van de procespartijen tegenover elkaar en ten opzichte van de rechter in de wet moeten worden
gewaarborgd.
Het voorstel is tevens gericht op een versnelling van procedures. Het is een veel gehoorde wens
dat gerechtelijke procedures sneller verlopen. Wij steunen het streven om aan deze wens
tegemoet te komen.

Pu,ihu. 2OO / 25(X) EH t)n Ha.ig

2
19december2013
Na 249
1310C/ig
1

2. Civiel procesrecht

2.1. AIen,ene opnierkfngen
Bij de herziening van het burgerlijk procesrecht per 1januari 2002 heeft de wetgever het
Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering zo ingericht dat de wet voor de rechtspraktijk kan
dienen als een spoorboekje voor de inrichting en het verloop van de procedure. De voorschriften
die gelden voor alle civiele procedures staan voorop, waaronder de algemene voorschriften van
Titel t, derde afdeling. Dit model, dat goed Wijkt te werken, wordt door het wetsvoorstel op
twee manieren doorkruist:
(i) De nieuwe Eerste titel A over de basisprocedure in eerste aanleg leest niet als een
spoorboekje, aangezien allerlei voorschriften over de inrichting en het verloop van de procedure
niet in logische volgorde zijn bijeengebracht. Onduidelijk is hoe de nieuwe voorschriften over
de basisprocedure in eerste aanleg zich zullen verhouden tot de algemene voorschriften van
Titel 1, derde afdeling.
Een voorbeeld hiervan is het voorgestelde art. 77d, dat bepaalt dat de rechter digitaal verschafte
gegevens en bescheiden kan weigeren voor zover de aanvaarding daarvan in strijd zou zijn met
de eisen van een goede procesorde. Onduidelijk is hoe deze bepaling zich verhoudt tot art. 22
Rv over het verschaffen van informatie. Een ander voorbeeld betreft art. 77i, dat voor een deel
dezelfde materie regelt als de algemene voorschriften in de art. 19 en 22 Rv over het beginsel
van hoor en wederhoor en wederom het verschaffen van informatie.
(ii) De gegeven voorbeelden illustreren een tweede bezwaar, namelijk dat ook binnen de
voorgestelde Eerste titel A voorschriften niet als een handreiking voor de praktijk onder elkaar
zijn geplaatst, maar op verschillende plaatsen dezelfde materie wordt geregeld. Dit is niet
behulpzaam en kan leiden tot nieuwe rechtsvragen. De betekenis van elkaar deels overlappende
voorschriften en hun onderlinge verhouding zijn in het voorstel onvoldoende duidelijk
verwoord. Dit kan aanleiding geven tot verschillende interpretatie van dergelijke voorschriften
en tot procedures daarover, tot een uiteenlopend gebruik van die voorschriften in de praktijk, en
daarmee tot een gebrek aan uniformiteit in de toepassing ervan. Deze rechtsonzekerheid achten
wij onwenselijk.
2.2. Vereem’oudiging
In de memorie van toelichting wordt vooropgesteld dat een belangrijk doel van het wetsvoorstel
is de vereenvoudiging van het civiele procesrecht. Het behalen van dit doel wordt bemoeilijkt
door de gebruikte terminologie, die bepaald geen vereenvoudiging teweeg brengt. Een
voorbeeld hiervan is dat het procesinleidend stuk een verzoekschrift wordt genoemd, dat zowel
een verzoekprocedure (thans: verzoekschri ftprocedure) als een vorderingsprocedure (thans:
dagvaardingsprocedure) kan inleiden. Ook wordt in de vorderingsprocedure gesproken van de
gedaagde, hoewel de dagvaarding vervalt, die geen antwoord, maar een verweerschrift kan
indienen.

2.3. Inschakeling deurwaarder bij procesinleiding
Instemming verdient dat de procespartijen in het wetsvoorstel niet langer verplicht zijn tot
inschakeling van een deurwaarder om een vorderingsprocedure (thans: dagvaardingsprocedure)
Po4Lhu% 20(R / itN1 E[l ()en II:iag

3
19 dcccmbcr 2013
No, 249!IJIGCIig

in te leiden. Ook valt toe te juichen dat de deurwaarder desgewenst wel aanstonds kun worden
ingeschakeld. Deze keuzevrijheid past bij de eigen verantwoordelijkheid van de procespartijen
in gevallen waarin het gaat over onderwerpen die ter vrije bepaling van partijen staan.
24. Type procesinleidend stuk
Verder vinden wij het een positieve ontwikkeling dat de aard van de procedure niet meer zal
bepalen met welk stuk de procedure moet worden ingeleid, zoals nu nog het geval is in de
dagvaardings- en verzoekschriftprocedure. Niettemin verdient deze eerste stap naar een
eenvormige basisprocedure verdere aandacht van de wetgever na voltooiing van de onderhavige
wetgevingsoperatie. Verdere stroomlijning voor zover passend bij de aard van de procedure is
in onze ogen wenselijk voor een werkelijke vereenvoudiging van het procesrecht.
2.5. Mondelinge behandeling
Hei voorstel bevat in art. un een regeling over de inrichting van de mondelinge behandeling.
Art. 134 Rv over het pleidooi wordt door het voorstel geschrapt.
De mondelinge behandeling dient in hei licht van het beginsel van hoor en wederhoor, mede
bezien tegen de achtergrond van art. 6 EVRM, zodanig te worden ingericht dat daarin ook recht
wordt gedaan aan de aanspraak van procespartijen om hun standpunt voor de rechter te
bepleiten. In art. 77n lid 1, aanhef en onder b, is bepaald dat de rechter partijen gelegenheid kan
geven hun stellingen kort toe te lichten. Deze bepaling ware zo te redigeren dat partijen daarop
daadwerkelijk aanspraak kunnen maken.
In het voorgestelde art. 77fl staat in lid l aanhef en onder d en e dat de rechter een schikking kan
beproeven en met partijen kan overleggen over het verdere verloop van de procedure. Niet
wordt echter het hoofddoel van de mondelinge behandeling vermeld, namelijk dat de rechter
tijdens die mondelinge behandeling de zaak inhoudelijk met partijen bespreekt en behandelt.
Niettemin wordt in de memorie van toelichting in par. 1.1 vermeld dat de mondelinge
behandeling centraal zal staan in de basisprocedure. De doelstellingen van de mondelinge
behandeling verdienen meer aandacht in de toelichting op art. 77n. Onduidelijk is bovendien
hoe art. 77n zich zal verhouden tot de art. 24 en 25 Rv over de omvang van de rechtsstnjd van
partijen en de aanvulling van rechtsgronden door de rechter. 1-let verdient overweging dit te
verduidelijken.
Art. 77m lid 6, tweede volzin, bepaalt dat de rechter in kantonzaken de mondelinge behandeling
achterwege kan laten, tenzij een partij om een mondelinge behandeling vraagt. In het licht van
het beginsel van hoor en wederhoor, mede bezien tegen de achtergrond van art. 6 EVRM, is
denkbaar dat aard en belang van de zaak meebrengen dat slechts een mondelinge behandeling
plaatsvindt wanneer een partij daarom verzoekt. Niet duidelijk is echter waarom dat voor alle
kantonzaken zonder meer het geval zou zijn. Er zijn immers talloze kantonzaken, zoals
ontbindingsprocedures, procedures over huur van bedrijfsruimte of agentuurovereenkomsten,
waarin de aard en het belang van de zaak de toepassing van de regel van de eerste volzin van het
voorgestelde art. 77m lid 6 rechtvaardigen. 1-let verdient uit een oogpunt van rechtszekerheid
voor procespartijen overweging de tweede volzin in die zin te wijzigen dat de kantonrechter een
discretionaire bevoegdheid zal hebben om gezien de aard en het belang van de zaak een
Poïlhus 2OIfl / 2tX) EI-t Dcii H»j

4
19 deccmbr 2013
No. 249II3IGCJig

mondelinge behandeling achterwege te laten, tenzij een partij om een mondelinge behandeling
vraagt.
2.6. Einde van de procedure
In art. 77s wordt voorzien in een wettelijke uitspraaktermijn. Wij onderschrijven de wens om te
streven naar verdere versnelling van civiele procedures en menen dat een wettelijke
uitspraaktermijn in dit verband een positieve stimulans kan zijn. Wel tekenen wij hierbij aan dat
een wettelijke uitspraaktermijn ook verwachtingen zal wekken bij de procespartijen. Indien
dergelijke verwachtingen niet kunnen worden gehonoreerd, kan dat uiteindelijk het vertrouwen
in de rechtspraak raken. Daarbij verdient opmerking dat bij het bepalen van de uitspraaktermijn
in de praktijk mede een rol speelt dat zaakstromen in de gerechten deels onvoorspelbaar zijn en
dat de noodzaak van de inzet van specialistische kennis beperkingen kan stellen aan de
haalbaarheid van vaste wettelijke termijnen. Het komt dan ook juist voor dat het voorstel tevens
voorziet in de mogelijkheid van termijnverlenging. De memorie van toelichting vermeldt niet
op grond waarvan valt aan te nemen dat uitspraaktermijnen die thans niet worden gehaald, wel
zullen worden gehaald na inwerkingtreding van het wetsvoorstel.
Met betrekking tot het einde van de procedure signaleren wij nog enkele aandachtspunten. Het
voorgestelde art. 77o regelt niet wat er met de procedure gebeurt als een schikking tot stand
komt. Het wetsvoorstel gaat ervan uit dat andere vormen van beëindiging dan door een
uitspraak of een schikking (doorhaling, verval van instantie) geen wettelijke regeling meer
behoeven op de grond dat de nieuwe basisprocedure een vlot verloop zal kennen. Er zullen
echter altijd procedures blijven die niet in het basismodel vallen en waarin er meer
processtappen zijn, zoals ook de memorie van toelichting onderkent. In zodanige procedures
kunnen wel degelijk andere vormen van beëindiging optreden, zodat de bestaande regeling
daarvan niet kan worden afgeschaft. Uit een oogpunt van rechtszekerheid en het voorkomen van
vermijdbare geschillen dienen de verschijningsvormen van het einde van een procedure
wettelijk geregeld te zijn. Meer in het algemeen geldt dat voor zover het voorstel huidige
wettelijke bepalingen afschaft die niet voor niets een plaats hebben in het (systeem van het)
civiele procesrecht, dat niet verstandig lijkt.
Een ander aandachtspunt bij het einde van de procedure is dat het wetsvoorstel ervan uitgaat dat
een grosse in digitale vorm zal worden verstrekt. Art. 430 Rv wordt niet gewijzigd. Het verdient
overweging te verduidelijken of het aan de deurwaarder wordt overgelaten om de feitelijke
tenuitvoerlegging van een grosse mogelijk te maken.
2.7 Overgangsrechr
Naar huidig procesrecht zijn tal van bepalingen van de procedure in eerste aanleg van
overeenkomstige toepassing op het hoger beroep. Bij de redactie van het overgangsrecht
verdient dan ook aandacht dat, voor het geval het voorstel eerder wet wordt en in werking treedt
dan de daarop aansluitende wetswijzigingen in hoger beroep, het overgangsrecht zal moeten
voorzien in bepalingen met betrekking tot de inleiding, behandeling en het einde van de
procedure in hoger beroep.

Postbus 20Mï / 2500 EH D,n H

5
19 dt.ccmbcr 2013
No 249!I3IGcrg

3. Bestuursprocesrecht
3. 1. In beginsel verplicht digitaal procederen
Een belangrijk element van het conceptwetsvoorstel is dat digitaal procederen in het
bestuursrecht in beginsel verplicht wordt gesteld. Een uitzondering hierop is opgenomen in het
derde lid van het voorgestelde artikel 8:36a Awb. De verplichting om digitaal te procederen
geldt volgens die bepaling niet voor natuurlijke personen die niet procederen in het kader van de
uitoefening van een beroep of bedrijf, en die ook niet worden bijgestaan of vertegenwoordigd
door een derde die beroepsmatig rechtsbijstand verleent.
Wij merken op dat in bijzondere gevallen ook degene die een bedrijf of beroep uitoefent in de
positie kan verkeren dat hij in redelijkheid niet in staat is langs digiale weg te communiceren.
Zo blijkt uit de memorie van toelichting dat van de natuurlijke personen in de leeftijdsgroep van
65 tot 75 jaar 26 % geen gebruik maakt van internet. Voorkomen moet worden dat de
verplichting om digiaal te procederen de toegang tot de rechter voor bepaalde ondernemers
blokkeert.
In verband daannee geven wij u in overweging de bestuursrechter de mogelijkheid te bieden om
bij wege van uitzondering toe te staan dat ook degene die een bedrijf of beroep uitoefent langs
papieren weg procedeert, indien van de betrokkene in redelijkheid niet gevergd kun worden zich
langs digitale weg tot de rechter te wenden.
In de praktijk zal degene die gebruik wil maken van de uitzonderingsbepaling van art. 8:36a, lid
3 een op papier gesteld processtuk bij de rechtbank indienen. De rechtbank zal dan moeten
beoordelen of is voldaan aan de voorwaarden die het derde lid van art. 8:36a Awb stelt. Het is
de vraag wat er moet gebeuren als de bestuursrechter in een dergelijk geval van oordeel is dat de
uitzondering van het derde lid niet van toepassing is. In het civiele procesrecht krijgt een partij
dan een herstelmogelijkheid (zie het voorgestelde art. 77b, lid 6 Rv.). Het wetsvoorstel voorziet
niet in een soortgelijke bepaling in de Awb. Wel is een regeling over herstel van verzuimen
opgenomen in het bestaande artikel 6:6 Awb, maar die regeling ziet alleen op bezwaar- en
beroepschriften, en niet op overige processtukken.
De formulering van de uitzondering in art. 8:36a. lid 3 Awb roept de vraag op wat onder een
bedrijf of beroep moet worden verstaan. De memorie van toelichting biedt op dit punt geen
verduidelijking. Ook is niet duidelijk of het hier om een uniform begrip gaat. Of wordt het
antwoord op de vraag of iemand procedeert in het kader van de uitoefening van een bedrijf of
beroep beïnvloed door de wettelijke regeling waarop de procedure betrekking heeft, en kan het
daardoor per (soort) procedure verschillen? Om een voorbeeld te noemen: als een ondernemer
in de zin van de omzetbelasting opkomt tegen een naheffingsaanslag omzetbelasting die aan
hem in die hoedanigheid is opgelegd, moet dan voor de uitleg van het begrip bedrijf en beroep
worden aangesloten bij het ondememersbegrip in de wetgeving over de omzetbelasting?
Daarnaast rijst de vraag of het criterium van bijstand in een procedure door een derde die
beroepsmatig rechtsbijstand verleent, werkbaar is. Dat een belanghebbende wordt
vertegenwoordigd door een derde, zal voor de rechter kenbaar zijn uit processtukken die door de
vertegenwoordiger worden ingediend. Maar of een processtuk is opgesteld met bijstand van een
derde, zal voor de rechter die dat processtuk ontvangt veelal niet kenbaar zijn.
PosLhus 2O30 / 2S00 EH Dn Hiag

6
19 dcemb,r 2013
No. 24WIJIGCIi

3.2. Digirale stukken
Volgens het voorgestelde art. 8:36a, lid 1 Awb, worden naast het beroepschrift ook alle overige
stukken in beginsel digitaal ingediend. Het begrip stukken wordt in deze bepaling niet
gedefinieerd. Vallen hieronder bijvoorbeeld ook uitstelverzoeken?
In sommige zaken worden door partijen onder de huidige regeling fysieke bewijsstukken

ingezonden. Te denken valt aan monsters van een ingevoerd product in douanezaken. Het zou
wenselijk zijn om de mogelijkheid daartoe open Ie houden, in aanmerking genomen dat partijen
dergelijke voorwerpen ook ter zitting kunnen tonen of overleggen en een doelmatige
procesvoering erbij gebaat is dat zij daarmee niet tot dat stadium wachten.
De mogelijkheid voor de rechter om te bepalen dat partijen bepaalde stukken anders dan digitaal
inbrengen, is in de slotzin van het voorgestelde art. 8:36a, lid 1 Awb beperkt tot gevallen waarin
de geheimhoudingsregeling van art. 8:29 Awb aan de orde is. Ten aanzien van stukken die
worden ingebracht door anderen dan partijen geldt deze beperking niet. Uit de toelichting blijkt
niet waarop dit verschil in behandeling tussen partijen en andere procesdeelnemers gebaseerd is.
Verder verdient opmerking dat bepaalde bestuursorganen. zoals de Belastingdienst, vaak niet
meer beschikken over (volledig) papieren dossiers, maar de op de zaak betrekking hebbende
informatie digitaal opslaan. Uit deze informatie kunnen stukken worden samengesteld ten
behoeve van een beroepsprocedure. Zo legt de Belastingdienst onder het huidige procesrecht als
bijlagen bij het verweerschrift in belastingzaken vaak schermprints over waarop digitaal
vastgelegde informatie over de desbetreffende aangifte en belastingaanslag is samengebracht.
De informatie die op die prints is samengebracht, kan (en zal veelal) een rol hebben gespeeld bij
de besluitvorming door het bestuursorgaan, en daarmee op de zaak betrekking hebben. Het is
niet geheel duidelijk hoe dergelijke informatie in een digitale procedure aangeleverd moet
worden. Met name is het de vraag welke informatie dan behoort tot het desbetreffende “stuk”.
Hoe moet het begrip “stuk” worden opgevat indien de informatie (nog) nooit de papieren vorm
heeft aangenomen en het gaat om een combinatie van diverse gegevens die digitaal zijn
vastgelegd in systemen van het bestuursorgaan? Waar ligt dan de grens tussen ddn stuk en
diverse stukken (gegevensdragers)? Zo is niet geheel duidelijk in hoeverre ook zogenoemde
metadata in dit verband op grond van art, 8:42 Awb in het geding moeten worden gebracht,
bijvoorbeeld data over het tijdstip van invoering van de gegevens, de vraag of andere data zijn
overschreven en de werkplek van waaruit de gegevens zijn ingevoerd. Het zou daarom
aanbeveling verdienen in (de toelichting op) het wetsvoorstel te verduidelijken hoe in een
digitale procedure het begrip “stuk” moet worden uitgelegd en afgebakend.
3.3. Anti’oordkaartrnetIzode
Volgens het voorgestelde art. 8:57, lid 1 Awb kon de bestuursrechter bepalen dat het onderzoek
ter zitting achterwege blijft indien partijen niet binnen een door hem gestelde termijn hebben
verklaard dat zij gebruik willen maken van het recht ter zitting te worden gehoord.
Uit de toelichting op deze bepaling blijkt dat bedoeld is dat de zitting slechts achterwege kan
blijven als geen der partijen heeft verklaard gebruik te willen maken van de zitting. De tekst van
Pusihus 20)1 t 2511(1 EH Dn

7
19 dcccmbir 2013
No 2$9II3IGCrig

het voorgestelde art. 8:57, lid 1 zou echter de gedachte kunnen voeden dat de zitting ook
achterwege kan blijven als binnen de gestelde termijn niet alle partijen hebben verklaard
gebruik te willen maken van de zitting, maar én of meer van hen wel. Op dit punt verdient het
ter vermijding van elk misverstand aanbeveling de tekst van de Wet te verduidelijken.
De voorgestelde bepaling raakt in bestuurlijke boetezaken aan het in art. 6 EVRM besloten
liggende recht van de aangeklaagde om te worden berecht in zijn aanwezigheid (zie HR 23
september2011, nr. 10/04259, BNB 2012/114). In de toelichting op dit voorgestelde artikel
ware aandacht te besteden aan deze verdragsrechtelijke garantie.
Het voorgestelde art. 8:57, lid 1 Awb doet verder de vraag rijzen hoe invoering van de
antwoordkaartmethode zich verhoudt tot de nadruk die in de zogenoemde nieuwe
zaaksbehandeling wordt gelegd op vroegtijdig persoonlijk contact tussen partijen en de rechter.
Daarbij verdient opmerking dat veel procespartijen die in het bestuursrecht zelf procederen, zich
mondeling beter kunnen uitdrukken dan schriftelijk.
Gezien het belang van een zitting voor partijen dient de uitnodiging voor die zitting, indien deze
plaatsvindt in papieren vorm, in beginsel aangetekend aan hen te worden toegezonden. Daarbij
zou aansluiten dat aangetekende verzending ook als regel wordt voorgeschreven met betrekking
tot de papieren “antwoordkaart”, aangezien die bij het uitblijven van een reactie kan leiden
tot verval van het recht op een zitting.
—

-

Wij bevelen aan om duidelijk te maken of ten aanzien van de reactie op een antwoordkaart, die
moet plaatsvinden binnen een door de bestuursrechter gestelde redelijke termijn, de
ontvangsttheorie geldt dan wel de (gematigde) verzendtheorie.
3.4. Varia

Op grond van het voorgestelde art. 8:36d Awb kan de bestuursrechter digitaal verschafte
gegevens en bescheiden weigeren voor zover de aanvaarding daarvan in strijd zou zijn met de
eisen van een goede procesorde. Waarom wijkt deze bepaling af van de regeling voor
bestuursorganen in art. 2:15, lid 2 Awb? En waarom is voor papieren gegevens geen zelfde
regeling getroffen? Verder is niet op voorhand duidelijk wat in dit verband de strekking is van
de woorden “voor zover”. Moet hieruit worden afgeleid dat digitale stukken ook gedeeltelijk
kunnen worden geweigerd? Hoe werkt dat technisch uit?
Het voorgestelde art. 8:36e Awb betreft beeld- of geluidsopnamen van (onder meer) zittingen.
Deze bepaling lijkt ook van toepassing te zijn in gevallen waarin “op papier” wordt
geprocedeerd. De vraag rijst hoe in dat geval de beeld- of geluidsopnamen aan partijen
worden verstrekt.
Indien hoger beroep wordt ingesteld en van de zitting in lagere instantie slechts een beeld- of
geluidsopname is gemaakt, zal door de hogerberoepsrechter vermoedelijk in veel gevallen om
opmaking van een schriftelijk pmces-verbaal worden gevraagd. Indien beroep in cassatie
wordt ingesteld, zal dit op grond van art. 28a, lid 3 AWR. in alle gevallen moeten gebeuren.
De vraag rijst dan hoe dit proces-verbaal zich verhoudt tot de opname. Daarmee hangt samen
de vraag of en zo ja in hoeverre het proces-verbaal een zakelijke samenvatting mag zijn van
het verhandelde ter zitting. Als een samenvatting toelaatbaar is, hetgeen de overzichtelijkheid
voor de hogere rechter verhoogt, rijst de vraag of die rechter ook kennis mag en zo nodig moet
l’sihus 20103 / 2500 EH Dcri Hjn

8
19 dccmticr 2013
Nt z491131GCrig

nemen van de volledige opname indien deze meer informatie bevat dan het proces-verbaaL En
waarvan moet de hogere rechter uitgaan bij tegenstrijdigheid tussen de opname en het procesverbaal? Wordt ook van de Hoge Raad als cassatierechter verwacht dat hij de opname en het
proces-verbaal raadpleegt, vergelijkt en bij eventuele tegenstrijdigheden de knoop doorhakt?
Het verdient aanbeveling aandacht aan dergelijke kwesties te besteden in de toelichting bij de
wettelijke regeling, mede in het licht van de werklast die daaruit mogelijk voortvloeit voor de
hogere rechter.
Art. 8:42, lid 1 Awb: het slot van deze bepaling is zodanig geformuleerd, dat daaruit de
onterechte indruk zou kunnen ontstaan dat het bestuursorgaan geen verweerschrift kan
indienen als de bestuursrechter om die indiening heeft verzocht.
4. Tot slot
Het wetsvoorstel brengt geen wijzigingen aan in de wettelijke bepalingen over de procedure in
cassatie. Wel merken wij met het oog op een (eventuele) op dit voorstel voortbouwende
wetswijziging voor de procesinleiding in cassatie in civiele zaken op dat de Hoge Raad zich
graag zal aansluiten bij het proces van digitalisering. Hetzelfde geldt met betrekking tot digitale
procesvoering in bestuursrechtelijke cassatieprocedures.

Tekenen met vriendelijke groet,

1

Pnsbus 2Oij)’ / 2Ç00 EH D,i Huz

1’’’IIIl.
COLLEGE BESCHERMING PERSOONSGEGEVENS

POSTADRES
TEL

AAN

070

-

Potbu 93374, 2509 AJ Den Haag
88 88 500

FAX

070

-

88 88 501

De minister van Veiligheid & Justitie,
de heer mr, I.W. Opstelten
Postbus 20301
2500 EH DEN HAAG

BEZOERADRES

INTERNET

Juliana van Stolbergiaan 4-10

wwwcbpwebnI

www.mijriprivacynl

20januari2014
z2013-00842
CONTACrFE14SON mw. mr.
DATUM

ONS KENMERK

administratie@cbpweb.nl
UWBRJEFVAN 30 oktober 2013
uwic,x 441280

ONDERWERP

Wetgevingsadvies wetsvoorstel
vereenvoudiging en digitalisering procedures
burgerlijk recht en bestuursrecht
-

Geachte heer Opstelten,
Bij brief van 30 oktober 2013 heeft 11 het College bescherming persoonsgegevens (CBP) op grond
van het bepaalde in artikel 51, tweede lid van de Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp)
gevraagd te adviseren op het wetsvoorstel vereenvoudiging en digitalisering procedures in burgerlijk
recht en bestuursrecht (hierna: wetsvoorstel).
Het wetsvoorstel was Ier consultatie opengesteld via internet van 24 oktober 2013 tot 20 december
2013. Het CBP heeft hierover op 6 november 2013 op ambtelijk niveau telefonisch contact gehad
met het ministerie van Veiligheid en Justitie. In dit telefoongesprek is afgestemd dat het CBP
uiterlijk medio januari 2014 zijn wetgevingsadvies zal toezenden. Op 6januari2014 heeft het CBP
begrepen dat er geen voor het CBP relevante wijzigingen naar aanleiding van de
internetconsultatie zullen worden doorgevoerd in het wetsvoorstel. Het CBP adviseert derhalve
op het wetsvoorstel zoals dat op 30 oktober 2013 aan het CBP is voorgelegd.
Achtergrond
Het thans voorliggende wetsvoorstel legt de wettelijk basis voor het nog bij of krachtens AmvB’s
te regelen webportaal: “Mijn Zaken” (als onderdeel van www.rechtspraak.nl). Er zal een
webportaal komen ten behoeve van alle rechterlijke instanties.

In de periode van 2002 tot en met 2004 heeft het CBP op verzoek van de Raad voor de
Rechtspraak een drietal (z2002-01015, z2003-0162? en z2003-00707) voorlichtingsverzoeken in.zalce
het informatiesysteem “Mijn Zaken” behandeld. Dit informatiesysteem hield kort gezegd in: de
publicatie van de roladministratie van de gerechten op een beveiligde website voor de
advocatuur. Via “Mijn Zaken” zal het voor het advocatenkantoor mogelijk worden de rol van het
eigen arrondissement te raadplegen (en niet de rol van de andere arrondissementen). Met het
noodzakelijkheidsvereiste van de artikelen 8 en 11, eerste lid, Wbp wordt zodoende voldoende
rekening gehouden. Het CBP kon daarom instemmen met deze tijdelijke versie van het
informatiesysteem in afwachting van een definitieve oplossing, waarbij een op maat gesneden
toegang tot het systeem zal worden gerealiseerd.

BIJLAGEN

-

1
BLAD

Iplil
COLLEGE BESCHERMING PERSOONSGEGEVENS

DATUM
ONS KENMERK

20januari 2014
z2013-00842

Inhoud wetsvoorstel’
De vereenvoudiging van het burgerlijk procesrecht en de invoering van termijnen voor partijen en
de rechter maakt de procesgang overzichtelijker en meer voorspelbaar. Door de nadruk te leggen
op vroegtijdig contact met de rechter en stu ring door de rechter, wordt bereikt dat de procedure
sneller kan verlopen en ook minder kostbaar is. Dat draagt bij aan de kwaliteit van de
rechtspraak. De digitalisering van procedures in het burgerlijk recht en het bestuursrecht maakt
het procederen voor veel rechtzoekenden toegankelijker. De rechtspraak wordt hiermee aan de
eisen van de tijd aangepast.
Het wetsvoorstel sluit aan op eerdere maatregelen tot verbeteringen van het burgerlijk- en het
bestuursprocesrecht. De Raad voor de Rechtspraak en de Minister van Veiligheid en Justitie
2
zetten verschillende instrumenten in om de voorgenomen veranderingen tot stand te brengen. De
Minister van Veiligheid en Justitie draagt zorg voor de totstandkoming van de benodigde
wetgeving. De Raad voor de Rechtspraak bereidt een nieuw digitaal systeem voor ten behoeve
van de nieuwe rechtsgang. Dat systeem zal bruikbaar moeten zijn voor de rechtspraak,
rechtzoekende en zijn vertegenwoordigers.
Dit wetsvoorstel leidt tot vijf wezenlijke veranderingen. Allereerst worden de afzonderlijke
dagvaarding en het verzoekschrift in civiele zaken samengevoegd tot één nieuwe procesinleiding,
genaamd het verzoekschrift, waarmee de nieuwe vereenvoudigde basisprocedure start. Ten
tweede wordt de verplichting tot het betekenen van de huidige dagvaarding opgeheven,
waardoor er laagdrempelige mogelijkheden komen voor de eisende partij om haar wederpartij in
rechte te betrekken. Ten derde komen er meer wettelijke termijnen voor het verrichten van
specifieke processtappen. Ten vierde kan de rechter meer regie voeren op het verloop van de
procedure. Tot slot wordt het in het burgerlijk procesrecht net als in het bestuursprocesrecht
mogelijk om een procedure digitaal te starten en tijdens de procedure digitaal stukken in te
dienen bij de rechter. Met dit wetsvoorstel wordt de digitale weg in beginsel de hoofdweg.
Het wetsvoorstel zal leiden tot aanpassing van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv)
en de Algemene wet bestuursrecht (Awb).
3
Beoordeling
Voor zover relevant zal hieronder worden ingegaan op de aspecten uit het wetsvoorstel die de
Wbp-normen raken.
AmvB’s
In de MvT van het wetsvoorstel wordt aangeven dat een aantal aspecten nader zal worden
uitgewerkt middels een algemene maatregel van bestuur.
4

Zie; Meinrie van Toelichting van dit wetsvoorsteL
‘Brief van 31 oktober 20fl, bijlage bij Kamerstukken 12011/12,33(171, nr. 5.

‘MvT, p. 6.
MvT, zie o.a. p. 6-7, 22,24,34,36,44,66-69.

8LAD

2

liii
COLLEGE BESCHERMING PERSOONSGEGEVENS

20januari 2014

OP.TUM

z2013-00842

ONS KENMERJC

1. Het CBP verzoekt u om deze AmvB te zijner tijd aan het CBP voor advies conform artikel 51
lid 2Wbp voor te leggen.
Verantwoordelijke
In de MvP wordt aangegeven dat de Raad voor de Rechtspraak de inrichting van het nieuwe
informatiesysteem “Mijn Zaak” op zich zal nemen in zijn procesreglement.
2. Uit de MvT wordt niet duidelijk welke organisatie de verantwoordelijke, in de zin van
de

Wbp, is voor het informatiesysteem “Mijn Zaak.” Het CBP adviseert om dit explidet aan te
geven in het wetsvoorstel.

Beveiliging
Bij het digitaal starten van een procedure is het vanzelfsprekend van belang dat de identiteit van
degene die de procedure start voldoende vaststaat. Hetzelfde geldt voor de indiening van
stukken. Voor de digitale verzending wordt daarom rekening houdend met de huidige stand
van de techniek gebruik gemaakt van DigiD of e-herkerming voor de authentificatie en de
(veiligheids-) waarborgen. Burgers maken in beginsel gebruik van DigiD en niet-natuurlijke
personen van e-Herkenning. De Rechtspraak sluit hiermee aan bij bestaande
overheidsstandaarden voor beveiligd elektronisch verkeer, aldus de MvT.
6
—

-

Voor “system to system” contact zal nog nader worden vastgesteld welk systeem wordt gebruikt.
De verweerder (of zijn gemachtigde) kan zijn verweer en bewijsstukken op dezelfde wijze
indienen. Ook de verdere stukkenwisseling tussen partijen vindt plaats binnen de digitale
omgeving. Als een wijziging in “Mijn Zaak” optreedt doordat een van partijen een stuk heeft
geüpload of de rechtbank een bericht heeft geplaatst, krijgen partijen hiervan elektronisch
een
notificatie. Betrokkenen bij een verzoek kunnen, net als andere bij een procedure betrokken
partijen, toegang krijgen tot (een specifiek onderdeel van) “Mijn Zaak” De Rechtspraak zal ervoor
zorgdragen dat persoonsgegevens die in het digitale systeem worden opgenomen naar behoren
worden afgeschermd, zodat niet meer toegang wordt gegeven dan in het kader van de procedure
noodzakelijk is. De Rechtspraak creëert daarnaast afzonderlijke voorzieningen voor zaken waarin
een partij terecht verzoekt om geheimhouding van een specifiek stuk
7
Het wetsvoorstel neemt belemmeringen voor digitaal procederen in de Rv en Awb weg en is
zoveel mogelijk techniekneutraal geformuleerd. Dat voorkomt dat technische ontwikkelingen
in
de toekomst dwingen tot een volgende wetswijziging. Meer technische en gedetailleerde
voorschriften zullen in een AmvB worden opgenomen. In de ArnvB zal bijvoorbeeld worden
aangegeven welk 8
STORK-niveau vereist is voor de beveiliging van de digitale 9
communicatie.

Onder andere op p.i
7 van de MvT.
‘MvT, p. 20.
‘MvTp.20,65.
‘Hiermee wordt het beveiliginganiveau van het nieuwe authenticatiemiddel bedoeld.
MvT, p. 22.

8LAD

3

IIIIIII
COLLEGE BESCHERMING PERSOONSGEGEVENS

20januari2014
z2013-00842

DATUM
ONS KENMERK

3. Het CBP adviseert om, bijvoorbeeld in de MvT, aandacht te besteden aan het periodiek
evalueren van de beveiliging van het systeem, zodat gegarandeerd kan worden dat de
getroffen maatregelen afdoende rekening houden met de stand van de techniek om te zorgen
voor een passend beveiligingsniveau (artikel 13 Wbp), omdat in het informatiesysteem
gevoelige persoonsgegevens opgenomen zullen worden.
Digitale beeld- en geluidsopnamen
In artikelen 8:36e en 8:36f Awb en 77f en 7
7q Rv is bepaald dat beeld- en geluidsopnamen
gemaakt kunnen worden van een zitting en eventueel als vervanging van de schriftelijke versie
kunnen dienen. Voorts is bepaald dat bij of krachtens ArnvB nadere regels kunnen worden
gesteld over de toepassing van beeld- en geluidsopnamen.’°
4. Het CBP ziet deze AmvB met interesse tegemoet en adviseert om in deze AmvB in elk geval
aandacht te besteden aan de informatieplicht/kenbaarheidsvereiste (artikel 33 en 34Wbp)
richting de diverse partijen (zoals: professionele en niet-professionele procesdee]nemers).
Overige opmerking
Het conceptwetsvoorstel digitale processtukken ligt nu voor advies bij het CBP. Dit
wetsvoorstel faciliteert en kanaliseert de ‘digitalisering’ van het strafproces. Dit wetsvoorstel
hangt nauw samen met de digitalisering van het burgerlijk recht en bestuursrecht. Het CBP
adviseert daarom om in te gaan op de samenhang (en verschillen?) tussen beide
wetsvoorstellen in de MvT.

5.

Conclusie
Het CBP adviseert u aan het vorenstaande op passende wijze aandacht te schenken.

oogchtend,
Het College bescherming persoonsgegevens,
Voor et College,

Lid van het College

4vT, p. 36, 44,68-69.

BLAD

4