Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

29 544

Arbeidsmarktbeleid

Nr. 586 HERDRUK1

BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 februari 2015
In het begrotingsakkoord 2014 is afgesproken dat er een onderzoek komt
naar de loondoorbetalingplicht voor werkgevers bij ziekte en het ziekte- en
arbeidsongeschiktheidsrisico voor werkgevers en naar de mogelijkheden
om de solidariteit te bevorderen onder MKB-werkgevers, bijvoorbeeld via
het verhogen van de verzekeringsgraad door middel van private herverzekeringen of collectieve fondsen voor MKB-werkgevers2. Naar aanleiding
van deze afspraak heb ik twee externe onderzoeken laten verrichten, die ik
u hierbij toezend.
In het onderzoek naar de ervaringen van werkgevers is nagegaan of, en zo
ja, welke knelpunten werkgevers ervaren bij de loondoorbetalingplicht3.
Het andere onderzoek geeft inzicht in het aanbod van verzuimverzekeringen en de verzekeringsgraad van (kleine) werkgevers en in de
mogelijkheden om de verzekeringsgraad te verhogen4. Loondoorbetaling
bij ziekte en re-integratie van zieke werknemers maken deel uit van een
integraal stelsel van ziekte en arbeidsongeschiktheid. Ik zal in deze brief
eerst het kader van dit stelsel schetsen. Vervolgens geef ik de belangrijkste onderzoeksuitkomsten weer en zal ik mijn reactie geven op de
onderzoeken.
Beleidskader
In 1967 is de Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering (WAO)
ingevoerd. Vanaf de jaren zeventig in de vorige eeuw nam het aantal
uitkeringen op grond van de arbeidsongeschiktheid gestaag toe. In 1985
was het aantal gegroeid naar 764.000. Begin jaren negentig dreigde het
1

I.v.m. een correctie in het opschrift.
Kamerstuk 33 750, nr. 19.
3
Panteia (2014), Prikkels en knelpunten- hoe werkgevers de loondoorbetalingsverplichting bij
ziekte beleven, raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
4
APE (2014), Verzekeringsgraad kleine werkgevers, raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
2

kst-29544-586-n1
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 544, nr. 586

1

aantal van één miljoen WAO’ers. Om dit te voorkomen zijn er vanaf het
midden van de jaren negentig opeenvolgende beleidswijzigingen
doorgevoerd. Deze maatregelen versterkten de prikkels voor zowel
werkgevers als werknemers om langdurig ziekteverzuim te voorkomen. Zo
is in 1994 een loondoorbetalingplicht voor werkgevers bij ziekte van de
werknemer ingevoerd. In eerste instantie gold een loondoorbetalingplicht
van enkele weken, in de loop van de jaren is deze uitgebreid. Vanaf 2004
bedraagt de loondoorbetalingperiode twee jaar. Door de Wet premiedifferentiatie en marktwerking bij arbeidsongeschiktheidsverzekeringen (Wet
Pemba) en later de Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (Wet
WIA) werd de arbeidsongeschiktheidspremie voor de werkgever afhankelijk van het aantal werknemers dat in de arbeidsongeschiktheidsverzekering is ingestroomd. Deze maatregelen zijn er op gericht de werkgever
financieel te prikkelen om meer aan re-integratie te doen. In 2002, door
invoering van de Wet verbetering poortwachter (Wvp), zijn de
re-integratieverplichtingen versterkt.
Per 1 januari 2013 is de Wet beperking ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid vangnetters (Wet BEZAVA) in werking getreden. Met deze wet
wordt beoogd het langdurig ziekteverzuim en de WIA-instroom van zieke
uitzendkrachten, zieke werklozen en zieke werknemers met een tijdelijk
dienstverband (vangnetters) terug te dringen. Grotere werkgevers gaan
een hogere premie betalen als er meer mensen met een tijdelijk dienstverband in de Ziektewet of de WIA instromen.
Kort samengevat hebben werkgevers in de eerste twee jaar van ziekte
(tijdens de loondoorbetalingperiode) de volgende prikkels. Werkgevers
moeten twee jaar lang minimaal 70 procent van het loon doorbetalen bij
ziekte. Werkgevers zijn verplicht om arbobeleid te voeren om uitval te
verminderen. Bij dreigend langdurig verzuim dient uiterlijk in week 6 van
de ziekte een probleemanalyse opgesteld te worden, gevolgd door een
plan van aanpak in week 8. Na één jaar volgt een evaluatie en moeten
plannen voor het tweede jaar gemaakt worden. Bij de aanvraag voor een
WIA-uitkering dient een re-integratieverslag overlegd te worden. Wanneer
onvoldoende inspanningen zijn gepleegd door de werkgever kan door het
UWV een loonsanctie van maximaal één jaar opgelegd worden.
Naast prikkels voor werkgevers kent het stelsel ook prikkels voor
werknemers. Zo kan een werkgever twee wachtdagen hanteren bij ziekte.
Verder zijn de re-integratieverplichtingen voor de werknemer versterkt
met de Wet verbetering Poortwachter. Wanneer de werknemer onvoldoende meewerkt aan zijn re-integratie kan de werkgever de loondoorbetaling opschorten of kan dit effect hebben op zijn WIA-uitkering. Ook is de
drempel om toegang te krijgen tot de WIA verhoogd naar 35 procent en is
het ziektebegrip in de Ziektewet aangescherpt.
Als gevolg van bovengenoemde prikkelwerking is de instroom in
arbeidsongeschiktheidsregelingen succesvol beperkt en bedraagt de
jaarlijkse instroom nu minder dan 40.000 personen tegenover circa
100.000 aan het begin van deze eeuw.
Uitkomsten onderzoeken
Hoofdlijn onderzoeken
Uit de onderzoeken komt een genuanceerd beeld naar voren. Het laat zien
dat werkgevers hun verantwoordelijkheid ten opzichte van hun
werknemers serieus nemen. Dit blijkt onder andere uit het feit dat er
vrijwel geen werkgevers zijn die zouden willen stoppen met het doorbetalen van loon op het moment dat een werknemer zich ziek meldt. Ruim

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 544, nr. 586

2

80 procent van de geënquêteerde werkgevers heeft begrip voor de
verplichting om loon door te betalen. Ook het feit dat werkgevers, indien
zij zelf de hoogte van de loondoorbetaling zouden mogen kiezen,
gemiddeld 145 procent5 van het loon door zouden willen betalen over de
eerste twee ziektejaren, versterkt het vertrouwen dat het intrinsieke
draagvlak voor loondoorbetaling groot is. Dit percentage komt redelijk
overeen met het wettelijk percentage van cumulatief 140 procent.
Het financiële draagvlak van de loondoorbetalingplicht is beperkter dan
het algemene draagvlak. Uit het onderzoek naar de ervaringen van
werkgevers blijkt dat 45 procent van de werkgevers aangeeft dat de
kosten die voortkomen uit ziekte en re-integratie niet goed te dragen zijn.
Vooral werkgevers uit sectoren die de afgelopen jaren last hebben gehad
van economische tegenwind geven aan dat de kosten niet goed te dragen
zijn.
Het professionele draagvlak6 voor de loondoorbetalingplicht is hoog,
72 procent van de werkgevers heeft het idee het ziekteverzuim in de eigen
organisatie te kunnen beïnvloeden en 80 procent van de werkgevers geeft
aan bij te kunnen dragen aan de re-integratie van een zieke werknemer.
Knelpunten
Het algemene begrip van werkgevers voor de loondoorbetalingplicht is
groot, maar als een individuele werkgever geconfronteerd wordt met een
langdurig ziektegeval kan hij wel knelpunten ervaren. Meer dan de helft
van de geënquêteerde werkgevers geeft dat ook aan. De knelpunten die
werkgevers noemen, hebben zowel betrekking op de financiële lasten als
op de re-integratieverplichtingen uit de Wet Verbetering Poortwachter die
met de loondoorbetalingplicht samenhangen. De financiële lasten worden
in het bijzonder als knellend ervaren wanneer werkgevers vinden dat
werknemers zich ten onrechte ziekmelden of wanneer de werknemer
volgens de werkgever zelf schuld draagt aan zijn ziek zijn. De
re-integratieverplichtingen worden vooral als knellend ervaren wanneer
werkgevers geen passend alternatief werk kunnen bieden, wanneer het
UWV volgens hen te strikt is en als zij van oordeel zijn dat de werknemer
onvoldoende meewerkt aan zijn eigen re-integratie. Ik ga hieronder in op
de bovenwettelijke aanvullingen op de loondoorbetalingplicht die sociale
partners afspreken, de balans bij de re-integratieverplichtingen, de
verzekeringsgraad van werkgevers en het gebruik van flexibele
dienstverbanden.
Bovenwettelijke aanvullingen
Zoals eerder gezegd, ligt het niveau dat werkgevers willen betalen dicht
bij het wettelijk verplichte niveau. In cao’s worden vaak aanvullende
afspraken gemaakt over loondoorbetaling bij ziekte. Werkgevers blijken
hier in de praktijk niet altijd van op de hoogte. Uit eerder onderzoek7 blijkt
dat in alle onderzochte cao’s is afgesproken dat de werkgever meer
doorbetaalt dan het wettelijke niveau. Daarnaast laat dit onderzoek zien
dat in 24 van de 100 cao’s die zijn onderzocht de loondoorbetaling bij
ziekte over de eerste twee ziektejaren boven 170 procent ligt. In nog eens
38 cao’s is dit het geval onder de voorwaarde dat de werknemer zich
voldoende inspant voor re-integratie. In het najaarsakkoord 2004 was
5

Gemiddeld zouden werkgevers het eerste jaar ca. 80 procent van het loon door willen betalen
en in het tweede jaar ongeveer 65 procent. Over twee jaar bekeken is dit 145 procent.
Onder professioneel draagvlak wordt de mate waarin werkgevers capabel zijn om de aan hen
toebedeelde verantwoordelijkheden te dragen verstaan.
7
Bron: bijlage bij Kamerstuk 29 544, nr. 514.
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 544, nr. 586

3

afgesproken dat de loondoorbetaling over de eerste twee ziektejaren in
principe niet meer dan 170 procent zal bedragen, met de mogelijkheid om
aanvullende afspraken te maken ter stimulering van re-integratie en
participatie. In de overige onderzochte cao’s bedraagt de hoogte van de
loondoorbetaling maximaal 170 procent. Veel cao-aanvullingen kennen
een aflopend niveau.
Re-integratieverplichtingen
In het onderzoek naar de ervaringen van werkgevers signaleren
werkgevers knelpunten bij hun re-integratieverplichtingen op grond van
onder andere de Wet Verbetering Poortwachter. Werkgevers noemen in dit
kader het ontbreken van passende arbeid, re-integratie tweede spoor, de
strikte procedures die het UWV hanteert, de hoogte van de kosten van
re-integratie en de wijze waarop werknemers meewerken aan de
re-integratie.
Een deel van de werkgevers geeft aan dat ze de prikkels voor werkgevers
niet in balans vinden met die voor werknemers. Naar hun mening slaat de
balans uit richting de werknemer. De huidige wet- en regelgeving geeft
werkgevers een aantal instrumenten om de balans tussen werkgever en
werknemer recht te trekken, maar uit het onderzoek komt naar voren dat
werkgevers veelal geen goed beeld hebben van de bestaande instrumenten die ze hebben om werknemers aan hun plichten te houden.
Werkgevers hebben bijvoorbeeld de mogelijkheid om bij twijfel over de
ziekte van de werknemer of ontevredenheid over de re-integratieinspanningen om een deskundigenoordeel aan het UWV te vragen of in
een uiterst geval geen of minder loon door te betalen8.
Verzuimverzekeringen
Ongeveer 76 procent van alle werkgevers heeft een verzekering voor de
loondoorbetalingplicht afgesloten. Uit het onderzoek naar de verzekeringsgraad blijkt dat kleine en middelgrote werkgevers een hoge
verzekeringsgraad kennen. Dit sluit aan bij wat vanuit de verzekeringstheorie verwacht mag worden.
Uit het onderzoek naar de verzekeringsgraad blijkt echter wel dat kleine,
startende ondernemingen relatief vaak onverzekerd zijn. Ongeveer
60 procent van de kleine bedrijven die minder dan 6 jaar bestaat heeft een
verzuimverzekering. Het is niet op voorhand duidelijk of hier sprake is van
een rationele keuze of dat werkgevers in de eerste periode meer aandacht
besteden aan alle andere aspecten die komen kijken bij het oprichten van
een eigen bedrijf.
In hetzelfde onderzoek is ook gevraagd naar de kenmerken van een ideale
verzuimverzekering voor (kleine) werkgevers. Werkgevers hebben
aangegeven dat een ideale verzekering meer «ontzorgt» dan nu het geval
is. Daarbij denken zij aan hulp bij het vormgeving van re-integratie tweede
spoor. Ook hebben werkgevers aangegeven dat de premies niet inzichtelijk zijn en pakketten lastig te vergelijken zijn.
Tijdelijke contracten
Werkgevers kunnen de wettelijke verzuimverplichtingen beperken door
gebruik te maken van flexibele arbeid. Verzekerde en onverzekerde
bedrijven maken evenveel gebruik van flexibele arbeid. Daaruit blijkt dat
werkgevers flexibele arbeid niet inzetten als alternatief voor verzekeren.
Bij de keuze voor flexibele arbeid spelen vooral bedrijfseconomische
8

Artikel 7:629 lid 3 BW.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 544, nr. 586

4

redenen een rol. Daarnaast blijkt dat de verzekeringsstatus geen invloed
heeft op de bereidheid van werkgevers om mensen met gezondheidsklachten aan te nemen.
28 procent van de werkgevers geeft aan voorzichtiger te zijn geworden
met het aannemen van nieuwe werknemers en 45 procent geeft aan dat
de loondoorbetalingplicht leidt tot extra voorzichtigheid bij het omzetten
van het tijdelijke contract in een vast contract. Veel van hen benutten die
mogelijkheid maximaal en verlengen het eerste tijdelijke contract eerst
tweemaal voordat zij dit omzetten in een vast contract. Bij doorvragen aan
werkgevers blijkt dat het verband met de loondoorbetaling minder direct
is dan gesuggereerd. Andere factoren, zoals marktomstandigheden,
bedrijfskenmerken (zoals winstverwachting, bedrijfsgrootte etc.) en het
functioneren van de medewerker, hebben een directere invloed op het
aannemen van personeel. De loondoorbetalingplicht wordt vaak niet op
zichzelf beoordeeld, maar gezien als onderdeel van een verzameling van
regels waar ook de ontslagbescherming, aansprakelijkheid en de
loonbelasting onderdeel van is.
Reactie op de onderzoeken
De onderzoeken geven een goed beeld van de opvattingen van
werkgevers ten aanzien van de loondoorbetaling. De onderzoeken
bevestigen mijn beeld uit contacten met werkgevers. Werkgevers voelen
zich verantwoordelijk voor hun werknemers en er is een groot intrinsiek
draagvlak voor de loondoorbetalingplicht. Het onderzoek geeft ook een
goed beeld in de verschillen die tussen werkgevers bestaan. Een deel van
de werkgevers ervaart knelpunten bij de loondoorbetalingverplichting
voor zieke werknemers. Werkgevers ervaren vaker knelpunten rondom de
re-integratieverplichtingen, dan bij de financiële aspecten van de
loondoorbetaling.
De loondoorbetaling is onderdeel van een groter geheel, namelijk het
financieringstelsel van ziekte en arbeidsongeschiktheid, dat op zijn beurt
weer in een breder licht kan worden gezien. Primair wordt door dit stelsel
voorzien in de financiering van de inkomenswaarborg voor zieke
werknemers. Daarnaast gaat vanuit de gekozen vormgeving een prikkel
uit om langdurig ziekteverzuim daar waar mogelijk te voorkomen.
Bovendien kan de gekozen vormgeving effect hebben op het functioneren
van de arbeidsmarkt. Het kan medebepalend zijn voor de keuze van een
werkgever voor de vorm waarin hij arbeid wil laten verrichten.
Deze bredere context is van belang. Het Kabinet is op verschillende
terreinen aan de slag. Met deze brief stuur ik uw Kamer de uitkomsten van
de onderzoeken naar loondoorbetaling bij ziekte. In het voorjaar zal ook
het IBO zzp naar de Kamer gestuurd worden. Ook is de herziening van het
belastingstelsel een kapstok om te kijken of er aanvullende mogelijkheden
zijn om dynamiek, groei, werkgelegenheid en zekerheid op de arbeidsmarkt van de toekomst veilig te stellen. Zoals in de begrotingsbehandeling aangegeven moeten we de effecten van maatregelen in
samenhang blijven bezien.
Ook heb ik uw Kamer toegezegd het CPB een doorrekening te laten maken
van de economische effecten van het inkorten van de loondoorbetalingplicht van twee naar één jaar. Het CPB verwacht dat het deze doorrekening
omtrent maart-april gereed kan hebben. In 2012 heeft het Ministerie van
SZW zelf berekend dat verlenging van de loondoorbetaling van één naar
twee jaar, volgens de beschikbare modellen, ervoor gezorgd heeft dat
jaarlijks ruim 13.000 mensen minder in de arbeidsongeschiktheidsregeling
instromen. Die mensen blijven behouden voor de arbeidsmarkt en zijn
daardoor niet afhankelijk geworden van een uitkering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 544, nr. 586

5

Gezien de samenhang tussen deze trajecten wil ik op dit moment niet
vooruitlopen op deze bredere discussie. Ik verwacht dat uw Kamer voor
de zomer hierover nader geïnformeerd kan worden.
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
L.F. Asscher

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 544, nr. 586

6