De instroom van bedrijfsartsen

rapportnr. 1367
oktober 2015

De instroom van bedrijfsartsen

Femke Reijenga, Vera Haanstra, Stefanie Bouman, Maartje Gielen (APE),
Claudia Maria Greijn, Joost van der Gulden (SGBO, Radboudumc) en
Rienk Prins

Een onderzoek in opdracht van het Ministerie van SZW
Den Haag, oktober 2015

rapport nr. 1367
© APE Public Economics
Website: www.ape.nl
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt
via druk, fotokopie of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande
schriftelijke toestemming.

Inhoud
Management samenvatting

7

1

Aanleiding en onderzoeksvragen
1.1
Aanleiding
1.2
Uitwerking onderzoeksvragen
1.3
Leeswijzer

13
13
14
16

2

Methoden van onderzoek
2.1
Plan van aanpak en onderzoekskader
2.2
Deel 1: deskresearch naar de match tussen vraag en aanbod
2.3
Deel 2: onderzoek in het veld naar bouwstenen voor interveniëren
2.3.1 Interviews met actoren uit het veld
2.3.2 De webenquête en het profiel van de deelnemers daaraan
2.3.3 Brainstorm met klankbordgroep

18
18
18
19
19
20
22

3

De arbeidsmarkt van bedrijfsartsen: vraag en aanbod
3.1
Sociaaleconomische en andere maatschappelijke ontwikkelingen die
de vraag beïnvloeden
3.1.1 Een marktanalyse van de bedrijfsgezondheidszorg
3.1.2 Factoren van invloed op de vraag naar bedrijfsartsen
3.2
Het aanbod aan bedrijfsartsen
3.2.1 Ontwikkeling in het aantal bedrijfsartsen
3.2.2 Toekomstig aanbod bedrijfsartsen
3.2.3 Instroom van bedrijfsartsen in de opleiding
3.3
Resultaten interviews en webenquête over de noodzaak tot
interventies
3.3.1 Citaten uit interviews over vraag en aanbod
3.3.2 Resultaten webenquête
3.4
Conclusies over de ontwikkelingen in vraag en aanbod

24

Behoeften van werkgevers en werkenden
4.1
Werkgevers en werknemers
4.2
Behoefte werkgevers aan bedrijfsgeneeskundige zorg - literatuur
4.3
Behoefte werkgevers – input uit interviews en klankbordgroep
4.4
Bedreigingen voor de toekomst van het vak – input webenquête
4.5
Behoefte werkenden – input interviews en klankbordgroep
4.6
Conclusies over de behoeften van werkgevers en werkenden

42
42
42
44
46
47
47

4

24
24
25
30
30
32
33
36
36
37
38

5

Potentiële bedrijfsartsen: kiezen voor het vak?
5.1
Wat leert de literatuur over deze keuze?
5.2
Wat wordt er in de interviews vermeld over de studiekeuze?
5.3
Resultaten van de webenquête over de studiekeuze
5.4
Belangrijkste conclusies over de keuze voor het vak

49
49
50
55
59

6

De opleiding tot bedrijfsarts
6.1
Wat leert de literatuur over de opleiding?
6.2
De opleiding tot bedrijfsarts: resultaten interviews en brainstorm
6.3
Resultaten van de webenquête over de opleiding tot bedrijfsarts
6.4
Conclusies over de opleiding tot bedrijfsarts

60
60
61
63
64

7

Het uitoefenen van het vak van bedrijfsarts
7.1
Wat leert de literatuur over de uitoefening van het vak van
bedrijfsarts?
7.2
Uitoefening van het vak: resultaten uit interviews en brainstorm
7.3
Resultaten van de webenquête over het uitoefenen van het vak van
bedrijfsarts
7.4
Conclusies over het vak van bedrijfsarts

66

8

Het vak en flankerende disciplines
8.1
Wat leert de literatuur over de relatie met flankerende disciplines
8.2
Zij-instroom en relatie bedrijfsarts en verzekeringsarts – interviews
8.3
Zij-instroom en relatie bedrijfsarts en verzekeringsarts - enquête
8.4
Relatie met flankerende disciplines – interviews en klankbord
8.5
Relatie met arboverpleegkundigen – resultaten van de webenquête
8.6
Conclusies over het vak en flankerende disciplines

76
76
76
77
79
80
83

9

De bevindingen op een rij gezet
9.1
Beantwoording van de onderzoeksvragen
9.2
Onderzoeksvraag 1: Noodzaakt de verhouding tussen vraag en
aanbod tot interveniëren?
9.3
Onderzoeksvraag 2a: Wat zijn bouwstenen voor meer
aantrekkelijkheid van het vak?
9.4
Onderzoeksvraag 2b: Potentiele interventies om het aantal
bedrijfsartsen op peil te houden
9.5
Wat kunnen de verschillende partijen bijdragen aan een oplossing?

86
86

66
68
69
74

86
87
89
95

Geraadpleegde literatuur

100

Bijlage: Leden van de klankbordgroep

103

Management samenvatting
Voorliggend onderzoek, uitgevoerd in opdracht van het ministerie van SZW,
zoomt in op de instroom van bedrijfsartsen in het werkveld en de (potentieel aanjagende) rollen van actoren hierbij. Aanleiding vormen de beleidsdoelen van het
kabinet inzake de toekomst van de arbeidsgerelateerde zorg en de bezorgdheid in
het veld over een te verwachten tekort aan bedrijfsartsen in de zeer nabije toekomst.
De onderzoeksvragen die centraal staan:
A. Noodzaakt de mis match tussen (verwachte) vraag en (verwacht) aanbod tot
interveniëren om het aantal bedrijfsartsen in Nederland op peil te houden?
B. Wat zijn bouwstenen om het vak van bedrijfsarts aantrekkelijker te maken
voor artsen en welke actoren kunnen met welke opdracht actief aan de slag
om te zorgen dat er voldoende bedrijfsartsen in Nederland zijn en blijven?
Methoden van onderzoek
In het onderzoek zijn verschillende onderzoeksmethoden toegepast om te komen
tot een evenwichtige beantwoording van de onderzoeksvragen. Naast een uitgebreid literatuuronderzoek heeft een web enquête plaatsgevonden onder basisartsen, bedrijfsartsen in opleiding, bedrijfsartsen en arboverpleegkundigen. Ter
voorbereiding en aanvulling op de web enquête hebben 22 interviews plaatsgevonden met professionals uit het werkveld: zowel bedrijfsartsen in opleiding, actieve als gestopte bedrijfsartsen, verzekeringsartsen, opleiders, vertegenwoordigers van werkgevers en werknemers, een verzekeraar en managers en adviseurs
van arbodiensten. Daarnaast werden de onderzoekers bijgestaan door een actieve
klankbordgroep met vertegenwoordigers van de belangrijkste spelers in het veld
van de arbeidsgerelateerde zorg. De resultaten van de deskresearch zijn allereerst
in een notitie vastgelegd. Bij de samenstelling daarvan hebben enkele deskundigen uit het veld de onderzoekers feedback gegeven. Deze voorlopige resultaten
vormden de input van een brainstormmiddag met de klankbordgroep. Tezamen
leiden de gedane analyses tot de volgende onderzoeksresultaten:
Antwoord op vraag A
Een analyse van ontwikkelingen in de markt van de arbodienstverlening, demografische, epidemiologische, economische en sociale ontwikkelingen, alsmede
ontwikkelingen in de wetgeving geeft - gelegd naast de ontwikkelingen in het
aanbod van (instroom en uitstroom van) bedrijfsartsen – een positief antwoord
op vraag A. Vooral de vervangingsvraag van de huidige populatie bedrijfsartsen
weegt hierin zwaar. In 2025 hebben ongeveer 750 bedrijfsartsen (40 % van het

De instroom van bedrijfsartsen | 7

huidige aantal) het vak vanwege het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd
verlaten. Zijn er voldoende opvolgers? De balans opmakend kan geconcludeerd
worden dat toenemend rekening gehouden moet worden met een tekort aan bedrijfsartsen. Een tekort dat zonder interventies nog zal groeien. Verder bleek dat
voor een up to date capaciteitsberekening met draagvlak bij de betrokken partijen
meer duidelijkheid nodig is over mogelijke veranderingen in het takenpakket van
de bedrijfsarts en een eventuele taakherschikking tussen de bedrijfsarts en andere professionals werkzaam in de arbosector, zoals de arboverpleegkundige. Zo’n
taakherschikking zou uiteraard moeten plaats vinden met waarborging van de
kwaliteit van de geleverde zorg. De mogelijkheid van een taakherschikking dient
door de verschillende beroepsgroepen in gezamenlijk overleg te worden onderzocht. Diverse bronnen en de resultaten van dit onderzoek benadrukken dat onvoldoende regie en sturing de sector afwachtend maakt en deze onvoldoende in
staat stelt de ideeën, die er zijn om de instroom te verhogen, te concretiseren. De
overheid meent dat de ‘veldpartijen’ (beroepsgroepen, arbodiensten, werkgevers,
opleidingen) hierin het initiatief kunnen nemen. Deze partijen wachten echter op
initiatieven van de overheid. Waardoor men op elkaar zit te wachten.
Dat er geïntervenieerd moet worden is evident. De mate waarin er geïntervenieerd moet worden is mede afhankelijk van de inzet van werkgevers en werknemers om bij te dragen aan de verlangde verbeteringen in de arbeidsgerelateerde
zorg. De marktvraag van werkgevers is echter niet in lijn met wat de overheid
wenst. De huidige trend onder werkgevers is dat er weinig belangstelling is en
geen extra investeringen te verwachten zijn in de arbodienstverlening. Duurzame
inzetbaarheid en preventie zijn wel thema’s die volgens werkgeversorganisaties
op de agenda van het personeelsbeleid staan. Werkgevers hebben blijkens de interviews en de literatuur weinig behoefte aan arbodienstverlening op deze terreinen. Wel hebben ze behoefte aan meer specialistische bedrijfsgeneeskundige
zorg, bij voorkeur sector- en aandoening specifiek.
De doelgroep werkenden verandert (door beleidsontwikkelingen als langer doorwerken, participatiewet). Een betere toegankelijkheid van de bedrijfsarts, het
eerder inzetten van een bedrijfsarts (meer preventie) en toegang tot arbeidsgerelateerde zorg voor mensen die niet in loondienst werken (ZZP’ ers, flexwerkers)
zijn thema’s die in de literatuur, de interviews en de webenquête veelvuldig terug
komen.
Dit werpt de vraag op: Is in Nederland als het om arbeidsgerelateerde zorg gaat
de marktvraag (“de vraag van de dag”) bepalend? We kunnen concluderen dat de
wetgeving en de mate van handhaving en sturing vanuit de overheid tot nu toe
bepalend zijn voor de vraag naar bedrijfsgeneeskundige zorg bij werkgevers en
werknemers. Het met de brief van de minister van SZW over de Toekomst van de
Arbeidsgerelateerde zorg voorgestelde beleid vraagt om snelle maatregelen.
Want de voorgestelde bevordering van de toegankelijkheid van de bedrijfsarts

voor alle werknemers, meer aandacht voor preventie en nauwere samenwerking
tussen de arbeidsgerelateerde zorg en de reguliere zorg vragen om een intensivering van de arbodienstverlening. Met het aantal bedrijfsartsen dat de komende jaren naar verwachting beschikbaar zal zijn wordt dat lastig. Bij het uitblijven van
een marktvraag – zoals deze studie zichtbaar maakt – zullen werkgevers (en
werknemers), samen met de ‘veldpartijen’ (arbodiensten, beroepsgroepen, opleidingen) gestimuleerd en geprikkeld moeten worden om preventie, duurzame inzetbaarheid en een toegankelijke arbodienstverlening voor alle werkenden daadwerkelijk vorm te geven.
Antwoord op vraag B
Onbekend maakt onbemind
Er zijn weinig basisartsen die er voor kiezen om bedrijfsarts te worden. Het vak
spreekt geneeskunde studenten weinig aan, ze associëren het werk van de bedrijfsarts (voor zover zij daar een beeld over hebben) niet met het werk van een
arts. Ze komen tijdens hun reguliere geneeskunde opleiding weinig in aanraking
met bedrijfsartsen of met de praktijk van de arbeidsgerelateerde zorg in het algemeen. Meer voorlichting en meer aandacht voor sociale geneeskunde in het
geneeskunde curriculum is de meest genoemde kans voor de toekomst van het
vak van bedrijfsarts. Het meer en beter profileren van het beroep is het meest gegeven spontane advies in de webenquête.
Het onvermogen om voldoende jonge artsen op te leiden tot bedrijfsarts is volgens de resultaten van dit onderzoek de meest gesignaleerde bedreiging voor de
toekomst van het vak van bedrijfsarts. Bijna driekwart van alle bevraagde subgroepen in de webenquête ziet het fors inzetten op het opleiden van jonge artsen
tot bedrijfsarts dan ook als kans. Een aantrekkelijke opleiding kan bijdragen aan
het imago van het vak. Het vergroten van de bekendheid van het vak, meer inspirerende voorbeelden en positieve exposure kan ertoe bijdragen dat de sector
meer artsen kan werven. Dit vraagt om interventies van verschillende partijen.
Financiering
Zowel in de literatuur, de interviews, de webenquête als in de discussie in de
klankbordgroep is gewezen op het belang van een aantrekkelijke bedrijfsartsenopleiding. In de enquête noemt een meerderheid van bedrijfsartsen en bedrijfsartsen in opleiding de huidige financiering van de opleiding een bedreiging voor
de toekomst van het vak. Ook in interviews en in de klankbordgroep kwam dit nadrukkelijk voor het voetlicht en werd gepleit voor centrale financiering van de opleiding als één van de maatregelen om het vak aantrekkelijker te maken. Opmerkelijk is dat basisartsen de financiering van de opleiding niet als probleem
noemen, wellicht omdat zij niet bekend zijn met de wijze van financieren. Dit betekent dat basisartsen zich in hun loopbaankeuze niet laten afschrikken door de

De instroom van bedrijfsartsen | 9

wijze waarop de opleiding tot bedrijfsarts nu is gefinancierd. Het is dus de vraag of
een ander financieringsmodel de primaire werving zal verbeteren. Het financieringsaspect wordt pas urgent als een arts reeds gekozen heeft voor het vak van
bedrijfsarts. De partijen in de sector (arbodiensten, beroepsgroepen, opleidingen)
zouden met elkaar in overleg kunnen treden om tot een gezamenlijk voorstel voor
een centrale financiering te komen.
Visies op het vak
Bedrijfsartsen zien de vergrijzing van de beroepsgroep als bedreiging voor de toekomst van het vak. Verder signaleert een meerderheid in de webenquête van dit
onderzoek dat er weinig innovatie is in de arbodienstverlening. Kansen die basisartsen en bedrijfsartsen zien om het vak meer toekomst te geven liggen onder
andere bij het verhogen van de professionaliteit: impulsen voor kennisontwikkeling en wetenschappelijke onderbouwing van het vak; wettelijke prikkels om preventieve activiteiten te ondersteunen en het creëren van meer mogelijkheden
voor loopbaanontwikkeling.
In het veld leeft breed de visie dat je als bedrijfsarts meer tijd hebt voor je patiënt
en beter in staat bent om de balans werk-privé te bewaken dan in andere disciplines van de geneeskunde. Uit de literatuur blijkt dat het aantal werkloze basisartsen gestaag doorgroeit. Dit schept mogelijkheden voor de werving van artsen die
bedrijfsarts willen worden. De intrinsieke motivatie voor het vak is bij de bevraagde bedrijfsartsen zeker aanwezig. Wat betreft de bijdrage die een bedrijfsarts zou
moeten leveren aan arbeidsgerelateerde zorg bestaat er ruime consensus over de
noodzaak van de volgende kerntaken: verzuimbegeleiding, preventief arbeidsomstandigheden spreekuur; werkplekbezoek; preventie en diagnostiek van beroepsziekten; voldoende mogelijkheid om zo nodig door te verwijzen; tijd voor overleg
met de behandelend arts; dossiervorming en preventieve gezondheidszorg in bedrijven. Verder wordt noodzakelijk geacht dat het beroepsgeheim en de privacy
van cliënten is gewaarborgd.
Uit het onderzoek blijkt dat bedrijfsartsen nu dikwijls een takenpakket hebben
met een al te nadrukkelijk focus op verzuimbegeleiding. Dit maakt hun werk minder aantrekkelijk.
Taakherschikking?
De bedrijfsartsen die meewerkten aan de webenquête staan veel sceptischer tegenover de voordelen van taakherschikking dan de actoren - deels uit hetzelfde
beroep - en van de beroepsorganisaties die zijn geïnterviewd of die deelnamen
aan de klankbordgroep. Daar was een aantal bedrijfsartsen, opleiders en vertegenwoordigers van beroepsgroepen zeker een voorstander van taakdelegatie (al
dan niet onder supervisie van een bedrijfsarts) mits er goed op de kwaliteit van
werken wordt gelet. Een aantal noemde dit zelfs als gedeeltelijke oplossing voor

het tekort aan bedrijfsartsen op de korte termijn. De behoefte om samen met disciplines zoals de arboverpleegkundigen, arbeidsdeskundigen en arbeidshygiënisten te komen tot een soort taakafbakening – gelet op de complementariteit van
de vakgebieden – werd meerdere malen als kansrijk opgetekend in de interviews.
Arboverpleegkundigen zien een duidelijke rol voor zichzelf weggelegd en wijzen in
dit onderzoek eveneens op de complementariteit van hun werk met dat van de
bedrijfsartsen. Ook het verder specialiseren van bedrijfsartsen – om het vak aantrekkelijker te maken - zou volgens een aantal actoren kunnen leiden tot een
taakherschikking met flankerende professionals. Ook werkgeverorganisaties zijn
een voorstander van zowel verdere specialisering van bedrijfsartsen en taakherschikking (niet alleen om inhoudelijke redenen: ook om het vak aantrekkelijker te
maken). Bedrijfsartsen zijn het meest huiverig voor het verschuiven van taken
naar casemanagers. In interviews wordt aangegeven dat het behalve een (medisch) inhoudelijk vraagstuk ook een beleidsmatige keuze is welke taken wel of
niet gedelegeerd kunnen worden met het oog op de kwaliteit van de arbeidsgeneeskundige zorg. Gezien de verantwoordelijkheidsverdeling tussen overheid en
partijen betrokken bij de arbodienstverlening en de beroepsgroepen lijkt het primair aan deze partijen zelf om invulling te geven aan het borgen van de kwaliteit
van de geleverde zorg en een taakverdeling die draagvlak heeft binnen de verschillende disciplines.
Suggesties voor verbeteringen
Geconcludeerd kan worden dat binnen het veld zelf veel ideeën leven ter verbetering van het eigen vak. Deze ideeën zijn over het algemeen zeer oplossingsgericht
en komen tegemoet aan de vraag van het ministerie van SZW naar kansrijke oplossingsrichtingen. Het kanaliseren en concretiseren van deze suggesties kan gezien worden als een nuttige vervolgstap op dit onderzoek. Samengevat liggen de
suggesties voor vervolgactiviteiten bij de volgende thema’s:
•

Meer aandacht voor de bedrijfsarts in het reguliere geneeskunde curriculum

•

Kennismakingsmogelijkheden met bedrijfsartsen organiseren voor basisartsen

•

Inzetten op een meer aantrekkelijke opleiding tot bedrijfsarts

•

Een goede regeling voor de financiering van de opleiding tot bedrijfsarts

•

Het aantrekkelijk maken van het werk van de bedrijfsarts

•

Werken aan het imago van de bedrijfsarts zodat de aantrekkelijke kanten van het
vak meer bekendheid krijgen

Het rapport sluit (in hoofdstuk 9) af met voorstellen voor bijdragen die de verschillende stakeholders kunnen leveren aan de oplossingen van de geschetste
problematiek. Aan bod komen suggesties voor de overheid, de arbodiensten, de
brancheorganisatie OVAL, individuele bedrijfsartsen, de beroepsorganisatie NVAB,
detacheringsbureaus, studentenorganisaties, RGS, de opleidingen van bedrijfsart-

De instroom van bedrijfsartsen | 11

sen en de sociale partners. Overkoepelend wordt deze stakeholders aangeraden
om niet langer te wachten op elkaar, maar om zo spoedig mogelijk in gezamenlijk
overleg een routekaart of een gezamenlijke agenda op te stellen, waarbij ook
aangegeven wordt welke maatregelen prioriteit zouden moeten hebben. Dit onderzoek levert de suggestie op om als eerste gesprekspunt te kiezen voor het
vaststellen van de eigen en van elkaars verantwoordelijkheden. Zodat de verwachtingen hieromtrent bij alle partijen hetzelfde zijn en men niet langer wacht
op elkaars initiatieven.

1
1.1

Aanleiding en onderzoeksvragen
Aanleiding
Sinds begin jaren ’90 hebben zich veel veranderingen voorgedaan die van invloed
zijn geweest op de arbeidsmarkt van bedrijfsartsen (zie Figuur 1.1). De afgelopen
ja ren is de instroom van basisartsen in de opleiding voor bedrijfsartsen sterk afgenomen. Hierover zijn zorgen geuit vanuit de Tweede Kamer, de beroepsvereniging van de bedrijfsartsen (NVAB) en het Capaciteitsorgaan.
Figuur 1.1 Wetgeving en fluctuaties op de arbeidsmarkt van bedrijfsartsen
1.
2.
3.
Begin
4. jaren 90:
ongeveer 1400
BA 5.
actief

6.
7.
8.

9.
10.

1994:
wet TZ/Arbo
uitbreiding taken BA

2002:
WVP van 20012006: nieuwe
toeloop opleiding BA

2005:
wijziging arbowetgeving
en introductie WIA

Vanaf 2006:
-daling contracten;
-daling volume diensten;
-daling
omzet
ext.
arbodienstverlening;
-daling vraag naar opleidingen BA

Kabinetsstandpunt ‘Toekomst arbeidsgerelateerde zorg’
In september 2014 bracht de Sociaal Economische Raad (SER) het advies ‘Betere
zorg voor werkenden’ uit. Dit advies, bestaande uit vijf scenario’s, is doorgerekend door het Capaciteitsorgaan op hun mogelijke consequenties. Zij constateert
onder andere dat – welk scenario ook wordt gekozen - de instroom in de vervolgopleiding tot bedrijfsarts een enorme impuls nodig heeft om te kunnen voldoen
aan de toekomstig verwachte zorgvraag. Het kabinet onderkent het belang van
voldoende aanbod aan bedrijfsartsen en ziet het risico van een tekort aan bedrijfsartsen, zo blijkt uit haar standpunt ‘Toekomst arbeidsgerelateerde zorg’ (januari 2015). Waar het Capaciteitsorgaan in overweging geeft om de opleidingskosten van de bedrijfsarts publiek in plaats van privaat te financieren, is het
kabinet er volgens dit standpunt niet van overtuigd dat publieke financiering het
vraagstuk oplost. Ze veronderstelt dat ook andere factoren een rol kunnen spelen
in het op peil houden van het aantal bedrijfsartsen in Nederland. De Nederlandse
Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskundigen (NVAB) kwam in juli 2015
met een rapport over de mogelijkheden om de instroom in de opleiding tot be-

De instroom van bedrijfsartsen | 13

drijfsarts te vergroten. Naast financiële prikkels worden ook verbeteringen in het
imago van de beroepsgroep meegenomen. Daarnaast laat het kabinet zelf onderzoek uitvoeren waarbij ook gekeken wordt naar toekomstverwachtingen bij artsen in opleiding. De bevindingen van deze onderzoeken zullen in samenhang worden bezien.

1.2

Uitwerking onderzoeksvragen
Voorliggend onderzoek dat het ministerie van SZW heeft geïnitieerd zoomt in op
de instroom van bedrijfsartsen, de verbetermogelijkheden in deze instroom en de
noodzaak en mogelijkheden om deze instroom te bevorderen.
Bovenstaande overwegingen worden meegenomen in dit onderzoek en worden
verder ontrafeld zodat de onderzoeksvragen beantwoord kunnen worden.
In het onderzoek staan twee hoofdvragen centraal:
A. Noodzaakt de mis match tussen (verwachte) vraag en (verwacht) aanbod tot
interveniëren om het aantal bedrijfsartsen in Nederland op peil te houden?
B. Wat zijn bouwstenen om het vak van bedrijfsarts aantrekkelijker te maken
voor artsen en welke actoren moeten dan met welke opdracht actief aan de
slag om te zorgen dat er voldoende bedrijfsartsen in Nederland zijn en blijven?
Voor het onderzoek heeft APE allereerst een analysekader opgesteld. Dit toont de
procesgang die centraal staat: de basisarts, kiest voor een baan bij een arbodienst, mag beginnen met de opleiding tot bedrijfsarts, staat geregistreerd als bedrijfsarts en besluit of hij/zij blijft werken op de plek waar hij/zij is opgeleid of elders gaat werken (andere arbodienst, als zelfstandig bedrijfsarts of buiten de
arbosector, bijvoorbeeld bij UWV. Dat zijn alle essentiële schakels. Bij iedere schakel kan men kiezen voor een andere optie en ben je de kandidaat kwijt (> exit).
Bijvoorbeeld iemand kiest voor een andere opleiding, maakt de opleiding tot bedrijfsarts niet af, of stopt met de beroepsuitoefening als bedrijfsarts. Op alle schakels zijn sociaaleconomische en andere maatschappelijke ontwikkelingen van invloed. Maar ook de factor “imago van de bedrijfsarts” speelt een rol. In het
onderzoek worden deze schakels in beeld gebracht en bekeken op kwaliteit, knelpunten en potentiële oplossingen.

14

|

2015

Figuur 1.2 Ordening van onderzoeksvragen in analyse kader

Ontwikkelingen die de interesse en arbeidsmarkt voor bedrijfsartsen beïnvloeden

Basisartsen

Bedrijfsartsen in
opleiding

Kiezen andere optie

Stromen uit

Werkzame
arts

bedrijfs-

Stromen uit

Werkgevers (klanten)

Kiezen andere optie

Sub vragen bij hoofdvraag A (is interveniëren nodig) zijn:
Sociaal economische ontwikkelingen
1. Welke ontwikkelingen (economisch, qua wetgeving, demografie) spelen een
rol en hoe beïnvloeden deze de vraag naar bedrijfsartsen?
Basisartsen:
2. Hoe kan het vak van bedrijfsarts zich ontwikkelen om aantrekkelijker te worden voor basisartsen en eventuele zij-instromers?
Opleiding tot bedrijfsarts:
3. Wat is de huidige instroom in de opleidingen en wat was de afgelopen jaren
de instroom?
Werkzame bedrijfsarts:
4. Hoeveel bedrijfsartsen zijn er werkzaam en hoe ontwikkelt dit aanbod zich?
Werkgevers (klanten):
5. Hoe wordt de marktvraag van arbodiensten en werkgevers naar geregistreerde bedrijfsartsen ingevuld?
6. Wat is de toekomstige behoefte aan bedrijfsartsen (de marktvraag), ook gezien een mogelijke taakherschikking met de arboverpleegkundige en/of arbeidsdeskundige of andere zorgprofessionals?
Sub vragen bij hoofdvraag B (bevindingen uit het veld en mogelijkheden voor
oplossingen) zijn:
Basisartsen:
6a. Wat zijn aantrekkelijke aspecten waardoor basisartsen kiezen voor de opleiding tot bedrijfsarts?
6b. Wat maakt de opleiding tot bedrijfsarts niet in eerste instantie aantrekkelijk,
waardoor als tweede keus?

De instroom van bedrijfsartsen | 15

6c. Wat weerhoudt basisartsen of studenten geneeskunde ervan de opleiding tot
bedrijfsarts te kiezen?
6d. Wat kan het vak van bedrijfsarts aantrekkelijk maken voor jonge artsen?
6e. Welke perceptie leeft er over het vak bedrijfsarts?
Opleiding tot bedrijfsarts:
7a. Wat kenmerkt de huidige instroom in de opleidingen tot bedrijfsarts en verzekeringsarts?
7b. Wat kenmerkt huidige opleidingsstructuur tot bedrijfs- en verzekeringsarts?
7c. Wat zijn toekomstverwachtingen van artsen in opleiding? (mogelijkheid van
zij-instroom, relatie met opleiding tot verzekeringsarts).
7d. Wat zijn knelpunten in de huidige opleidingsstructuur tot bedrijfsarts?
7e. Wat zijn voorstellen voor een aanpak, passend binnen de huidige regelgeving
voor de opleiding van bedrijfsarts?
Werkzame bedrijfsartsen:
8a. Kunnen de voorgenomen maatregelen uit de TAZ-brief leiden tot meer aantrekkelijkheid voor het vak van bedrijfsarts? (waardering, salaris, loopbaankansen, imago, inhoud)
8b. Wat maakt dat bedrijfsartsen voor hun pensioenleeftijd al stoppen als bedrijfsarts?
Werkgevers (klanten):
9a. Wat is er voor werkgevers nodig om eerder gebruik te maken van de diensten van een bedrijfsarts?
9b. Welke kansen en bedreigingen zien werkgevers voor het vak van bedrijfsarts?
(waar wil men de bedrijfsarts bij betrekken, wat kan door andere professionals worden gedaan?)
Slotvragen:
10. Welke kansen en bedreigingen zien de betrokkenen voor het vak en de instroom van bedrijfsartsen?
11. Wat zijn mogelijke maatregelen die door betrokken partijen ondernomen
kunnen worden om ervoor te zorgen dat er voldoende bedrijfsartsen zijn en
blijven?

1.3

Leeswijzer
In het volgende hoofdstuk wordt een toelichting gegeven op de verschillende onderzoeksmethoden die in dit onderzoek zijn toegepast. In hoofdstuk 3 wordt de
eerste onderzoeksvraag beantwoord: hoe ontwikkelt de vraag en het aanbod aan
bedrijfsartsen zich? Sociaal economische en andere maatschappelijke factoren die

16

|

2015

de vraag naar bedrijfsartsen beïnvloeden passeren de revue, alsmede de ontwikkelingen in de instroom van nieuwe bedrijfsartsen. Ook de visies daarop van betrokkenen uit het veld komen aan bod. In hoofdstuk 4 wordt nader ingegaan op
de behoeften van werkgevers en werkenden aan dienstverlening van de bedrijfsarts. De hoofdstukken 5 tot en met 8 laten zien wat motieven van artsen zijn om
wel of niet te kiezen voor het vak (hoofdstuk 5), wat de ervaringen zijn met de opleiding tot bedrijfsarts (hoofdstuk 6), wat de ervaringen en visies zijn op de uitoefening van het vak (hoofdstuk 7) en op de relatie met aanleunende disciplines zoals met de verzekeringsartsen en de arboverpleegkundigen (hoofdstuk 8). In
hoofdstuk 9 worden de onderzoeksvragen beantwoord en wordt vooral stil gestaan bij oplossingsrichtingen om artsen aan te trekken voor het vak en om zowel
de opleiding als de uitoefening van het vak aantrekkelijker te maken. Dit met het
doel om voor de nabije toekomst voldoende bedrijfsartsen te hebben en om de
arbeidsgerelateerde zorg op een hoger plan te tillen. Voor de belangrijkste stakeholders wordt aangegeven hoe zij zouden kunnen bijdragen aan de oplossing van
de geschetste problemen.

De instroom van bedrijfsartsen | 17

2
2.1

Methoden van onderzoek
Plan van aanpak en onderzoekskader
Figuur 2.1 toont de aanpak van het onderzoek op hoofdlijnen. De figuur maakt inzichtelijk dat de twee hoofdvragen die centraal staan (zie paragraaf 1.2.) met behulp van verschillende onderzoeksmethoden zijn beantwoord.
Figuur 2.1 Het plan van aanpak van het onderzoek “Instroom van bedrijfsartsen”
Onderzoeksvragen A

Onderzoeksvragen B

Systematisch deskresearch

Systematisch deskresearch

Concept tussenrapportage

Interviews stakeholders
(n=20)

Emailconsultatie deskundigen

Tussenrapportage

Webenquête (n=150)
- student/basisartsen
-b.a.in opleiding
- bedrijfsartsen
-arboverpleegkundigen

Klankbordgroep: brainstorm n.a.v. notitie

Integrale eindrapportage

2.2

Deel 1: deskresearch naar de match tussen vraag en aanbod
Er is een systematisch deskresearch geweest om bronnen te verzamelen inzake
vraag en aanbod van bedrijfsartsen. Een brede klankbordgroep met vertegenwoordigers van de betrokken beroepsgroepen, opleidingsinstellingen, capaciteitsorgaan, registratiecommissie, werkgevers/arbodiensten, OVAL, verzekeraars, geneeskunde studenten, een detacheringsbureau, werkgevers en werknemers heeft
de onderzoekers gevoed met de meest recente literatuur en beleidsdocumenten.
Allereerst is een ‘longlist’ aangelegd van bronnen die potentieel relevant zijn. Na
een eerste screening zijn hier nog bronnen aan toegevoegd (vermeld in de ge-

18

|

2015

raadpleegde literatuur voor die bronnen). Vervolgens is op basis van de onderzoeksvragen en trefwoorden een ordening aangebracht in welke bronnen voor
welke onderwerpen en vragen relevant zijn. Ten slotte is een short list opgesteld
(zie de bijgesloten literatuurlijst) van bronnen die daadwerkelijk relevant zijn: deze zijn inhoudelijk geanalyseerd en verwerkt in deze rapportage.
Op basis van de deskresearch is een concept tussenrapport opgesteld dat antwoord diende te geven op de eerste onderzoeksvraag: is interveniëren noodzakelijk? Dit conceptrapport is voorgelegd aan de door met ministerie van SZW ingestelde begeleidingscommissie, tevens is het concept doorgenomen (via
e-mailconsultatie en telefonische gesprekken) met een vijftal deskundigen (een
verzekeringsarts/bedrijfsarts, twee opleiders sociale geneeskunde, een bedrijfsarts en een onderzoeker) uit het veld. Hun commentaar is verwerkt in de volgende versie van het tussenrapport. De belangrijkste resultaten van de deskresearch
zijn verwerkt in hoofdstuk 3.

2.3

Deel 2: onderzoek in het veld naar bouwstenen voor interveniëren
2.3.1 Interviews met actoren uit het veld
Er zijn 22 telefonische interviews geweest met actoren betrokken bij de instroom
van bedrijfsartsen. In overleg met het ministerie van SZW is ervoor gekozen om
met name mensen uit de praktijk, of in ieder geval werkend dicht bij de werkvloer, te interviewen. Suggesties van namen en contactgegevens van kandidaten
voor deze interviews zijn verkregen via de klankbordgroep en uit het eigen netwerk van APE-onderzoekers.
De interviews gaven – mede – input voor de webenquête. De interviews duurden
ongeveer een half uur. Het verslag van het interview werd ter goedkeuring teruggelegd bij de geïnterviewde. Het interview betrof vooral vragen naar kwaliteit,
knelpunten en oplossingen. De belangrijkste onderwerpen waren:
1. Invloed van sociaal economische ontwikkelingen op de vraag en aanbod naar
bedrijfsartsen
2. Aantrekkelijke aspecten van het vak van de bedrijfsarts
3. Minder aantrekkelijke aspecten van het vak van de bedrijfsarts
4. Kenmerken van de huidige instroom van bedrijfsartsen in de opleiding, toekomstbeeld
5. Visie van werkzame bedrijfsartsen op het werk, toekomstbeeld
6. Opleidingsstructuur voor bedrijfsartsen en verzekeringsartsen (met aandacht
voor zij instroom)
7. Vroegtijdig stoppen van bedrijfsartsen: motieven
8. Visie op voorgenomen maatregelen van de overheid (TAZ-brief)
9. Visie op eventuele herschikking van taken

De instroom van bedrijfsartsen | 19

10.Kansen/bedreigingen voor het vak
11.Rol van werkgevers en verzekeraars
De interviews vonden plaats met (vertegenwoordigers van):
- KNMG loopbaanbureau
- De Geneeskunde student
- Een bedrijfsartsendetacheringsbureau
- Een manager en opleiders bij enkele Arbodiensten
- Opleiders bij SGBO en NSPOH
- Zelfstandig gevestigde bedrijfsarts
- Zelfstandig gevestigde bedrijfsarts/verzekeringsarts
- Universitair medische centra (verzekeringsarts)
- UWV (verzekeringsarts)
- Adviseur van arbodiensten
- Verzekeringsmaatschappij (Arbeidsongeschiktheidsverzekering)
- Werkgeversorganisaties (tevens betrokken bij SER-advies)
- Jonge artsen in opleiding tot bedrijfsarts
- Een bedrijfsarts die overgestapt is naar een ander specialisme
2.3.2 De webenquête en het profiel van de deelnemers daaraan
Er is voor een webenquête gekozen omdat dit een efficiënte en laagdrempelige
methode is om in korte tijd zoveel mogelijk mensen uit het veld te laten reflecteren. Zeker bij een korte onderzoeksperiode in vakantietijd is dit een uitermate geschikt middel gebleken. Om voldoende input te krijgen is vooraf aangegeven dat
ten minste 150 respondenten een volledig ingevulde vragenlijst zouden moeten
retourneren; liefst zo evenredig mogelijk verdeeld over de groepen respondenten.
Er zijn – mede door wat respons verhogende maatregelen - 227 vragenlijsten binnen gekomen.
De organisatie en uitvoering van de webenquête nader toegelicht:
-

-

Klankbordgroep-leden zijn gevraagd te bemiddelen bij het kunnen aanschrijven van de mogelijke
respondenten.
Adressenbestanden werden niet opgestuurd. De beheerder van de adressen (opleidingsinstituut,
beroepsvereniging) hebben de artsen aangeschreven met de vraag of ze per mail benaderd willen worden voor de enquête In de mail wordt het belang van het onderzoek uitgelegd en hoe
gewaarborgd wordt dat men anoniem deelneemt.
Betrokkenen die mee wilden werken konden een antwoordmail sturen.
Om de respons te vergroten is overlegd met de leden van de klankbordgroep over het versturen
van een herinnering of dat nog meer personen uit de achterban aangeschreven dienen te worden.
APE ontving de retourmails van de belangstellenden en stuurde vanaf een speciaal mailadres
aan iedere deelnemer een mail met daarin een link naar de enquête en een unieke inlogcode.
Mailadressen zijn strikt vertrouwelijk ingevoerd en niet voor andere doelen dan de enquête gebruikt.
Respondenten konden het invullen van de vragenlijst onderbreken en vervolgens doorgaan met

20

|

-

-

-

2015

-

-

het invullen. Het invullen vergde niet meer dan 15 minuten.
De vragenlijst begint met vragen naar persoons- en functiekenmerken, waarna de invuller doorgeleid wordt naar een voor hem/haar relevante set met vragen. Een deel van de vragen zijn voor
een ieder gelijk; een ander deel van de vragen is specifiek voor de groepen. Er zijn enkele open
vragen die worden na-gecodeerd.
De enquête stond zes weken – gedurende de zomervakantie - uit, na twee weken is er een herinnering gestuurd.
Er was een helpdesk ingericht bij APE waar invullers per mail vragen kunnen stellen. Slechts een
paar vragen over praktische punten kwamen binnen.
De vragenlijst was voordat deze online ging uitgetest.

Oorspronkelijk zou de webenquête worden uitgevoerd onder drie groepen, te weten: 1. basisartsen die nog geen specialisatie hebben gekozen, 2. bedrijfsartsen in
opleiding (i.o.) en 3. werkzame bedrijfsartsen. Om voldoende input te krijgen
werd gestreefd naar een netto respons van ten minste 150, evenredig verdeeld
over de drie groepen. Met de aantekening dat het aantal bedrijfsartsen in opleiding lager is. Een hogere respons op beide andere groepen zou dit moeten compenseren. Gedurende het onderzoek kwam, op verzoek van de klankbordgroep,
een vierde populatie hierbij, de arboverpleegkundigen. Aan hen zijn alleen de
voor hen relevante stellingen en vragen voorgelegd.1 Onderstaande tabel toont
de netto-respons per subgroep.
Tabel 2-1

Netto-respons per subgroep
Bedrijfsarts in
opleiding

Bedrijfsarts

Basisarts

Arboverpleegkundigen

Totaal

Aangeschreven

69

268

184

160

681

Enquête ingevuld

25

92

62

48

227

Responspercentage

36,2%

34,3%

33,7%

30,0%

33,3%

De wervingskanalen voor respondenten waren:
Basisartsen en geneeskunde studenten in de masterfase van hun opleiding: De
Geneeskundestudent2, rechtstreekse aanmeldingen bij APE3 en een mailing onder
een steekproef van masterstudenten geneeskunde van VUMC (Studenten aangeschreven totaal: 184 (23 via de Geneeskundestudent en APE, 11 Geneeskundestudent en APE in een latere oproep, 150 VUMC)
- Bedrijfsartsen in opleiding via de NSPOH en SGBO: 69 (SGBO 56, NSPOH 13)
1
2

Van hen is niet bekend wat hun verdere achtergrondkenmerken zijn (leeftijd, geslacht e.d).
De Geneeskundestudent, arts van de toekomst, is de landelijke, onafhankelijke belangenbehartiger

van alle geneeskundestudenten. Ze onderzoekt elk jaar de beroepskeuze van de geneeskundestudent.
3
N.a.v. een oproep binnen het eigen netwerk van APE-medewerkers wat bijvoorbeeld leidde tot het
plaatsen van een oproep op de facebookpagina van geneeskundestudenten in de masterfase in
Groningen.

De instroom van bedrijfsartsen | 21

-

Bedrijfsartsen via KOM en een mailing onder een steekproef van leden van de
NVAB Bedrijfsartsen: 268 (68 KOM, 200 NVAB)
Arboverpleegkundigen een mailing vanuit de eigen beroepsvereniging V&VN
(verstuurd aan 160 leden)

Profiel van respondenten die basisarts/geneeskundestudent in de masterfase zijn
De vragenlijst is ingevuld door 62 basisartsen/geneeskunde studenten in de masterfase (BS). Eén van hen had voorheen een registratie als bedrijfsarts, maar inmiddels niet meer. Deze respondenten zijn relatief jong (89% is jonger dan 35
jaar) en in meerderheid vrouw (74%). In de rest van het rapport wordt naar deze
subgroep verwezen als ‘basisartsen’.
Profiel van respondenten die bedrijfsarts in opleiding zijn
De vragenlijst is ingevuld door 25 bedrijfsartsen in opleiding (BA i.o.). 16% is jonger dan 35 jaar, 64% is tussen de 35 en 55 jaar en 20% is tussen de 55 en 65 jaar)
en bijna zeven op de tien (68%) is man. De helft (52%) is voorafgaand aan de opleiding tussen de 1 en 5 jaar werkzaam geweest als basisarts in de bedrijfsgezondheidszorg, de rest (48%) werkte 5 jaar of langer in deze positie.
Profiel van respondenten die bedrijfsarts zijn
De vragenlijst is ingevuld door 92 bedrijfsartsen (BA) (waarvan 1 een dubbelregistratie heeft en ook verzekeringsarts is) (41% van het totaal aantal respondenten).
Van deze bedrijfsartsen is zes op de tien (59%) 55 jaar of ouder. Een ruime meerderheid (88%) is man.
Profiel van respondenten die arboverpleegkundige zijn
In totaal 48 Arboverpleegkundigen vulden de vragenlijst is. Nadere achtergrond
kenmerken van hen ontbreken.
2.3.3 Brainstorm met klankbordgroep
Naast een kleine ambtelijke begeleidingscommissie die vanuit SZW was ingericht
en viermaal bijeen kwam, is er een klankbordgroep ingericht die bij de start van
het onderzoek en voorafgaand aan de afronding van het onderzoek bijeen is gekomen. De leden van de klankbordgroep zijn geworven uit alle partijen betrokken
bij de opleiding en het werk van bedrijfsartsen. De 30 leden van de klankbordgroep (zie bijlage) is gevraagd veldervaring in te brengen met als doel te komen
tot een integraal rapport met mogelijke maatregelen die voor alle actoren herkenbaar zijn. Zij leverden literatuur, namen van te interviewen contactpersonen
en een aantal van hen (zoals de NVAB, de Geneeskundestudent, de VVAV) leverden mailadressen aan ten behoeve van de webenquête. Het ministerie organiseerde beide bijeenkomsten van de klankbordgroep in afstemming met APE. De
tweede bijeenkomst (10 september 2015) was geheel gewijd aan een door APE

22

|

2015

geleide brainstorm over mogelijke oplossingsrichtingen. Als input voor deze brainstorm was een korte notitie geschreven met de eerste resultaten van het onderzoek.

De instroom van bedrijfsartsen | 23

3
3.1

De arbeidsmarkt van bedrijfsartsen: vraag
en aanbod
Sociaaleconomische en andere maatschappelijke ontwikkelingen
die de vraag beïnvloeden
3.1.1 Een marktanalyse van de bedrijfsgezondheidszorg
IG&H Bedrijfsgezondheid Consultants heeft een marktanalyse uitgebracht van de
bedrijfsgezondheidszorg (“De toekomst is nu”, 2011). In 2014 heeft Panteia (Van
der Kemp e.a.) in opdracht van SZW de markt en kwaliteit van de arbodienstverlening onderzocht. Beide onderzoeksbureaus concluderen dat de markt van de
arbodienstverlening en daarmee de bedrijfsgezondheidszorg zich de afgelopen 10
jaar heeft ontwikkeld van een geconcentreerde markt met enkele grote spelers
naar een meer dynamische markt met verschillende typen aanbieders. Er betreden steeds meer bedrijven de arbomarkt. Toch groeit de markt niet, met als gevolg dat concurrentie sterk is toegenomen en ook de druk op marges verder toeneemt. Bedrijfsgezondheidszorg was anno 2011 een krimpende markt.
Uit het onderzoek van IG&H blijkt dat de strategie van bedrijven in de sector samenhangt met het feit dat er voor hen sprake is van een krimpende markt. Verwacht wordt dat er in de komende jaren geen sprake zal zijn van groei en dat de
marges krap blijven. Ondanks de krimp richten steeds meer dienstverleners hun
pijlen op deze sector. Naast arbodiensten hebben ZZP’ers, zorgverzekeraars, inkomensverzekeraars en vele anderen plannen om ‘iets’ te doen in deze markt.
Daarnaast zijn veel partijen die al jarenlang actief in de branche. Met veel spelers
op de markt en weinig ruimte voor groei is hoge concurrentie onvermijdelijk. Als
gevolg hiervan verwacht IG&H dat er een consolidatieslag zal plaatsvinden.
IG&H geeft aan wat deze ontwikkelingen betekenen voor de vraag naar bedrijfsartsen:
- de vraag wordt grotendeels door de wetgever gedefinieerd;
- de klant (werkgever) is ongeïnteresseerd (werkgevers willen zich geen zorgen
hoeven te maken over de gezondheid of de financiële risico’s van zieke werknemer). Werkgevers verwachten geen meerwaarde van de bedrijfsgezondheidszorg op het terrein van preventie.

24

|

2015

Ook Van der Kemp et al (2014) staan stil bij de ontwikkeling in de arbodienstverlening sinds de wijziging in de Arbowetgeving van 2005. Deze wijziging bood
werkgevers door de Maatwerkregeling de mogelijkheid tot een alternatief voor de
inschakeling van een arbodienst. Van der Kemp constateert dat naast de beleidswijziging vooral de economische ontwikkelingen van invloed zijn geweest op het
krimpen van de markt voor de arbodienstverlening: minder werknemers bij bedrijven, een lager verzuim, meer concurrentie, meer onderhandelingen over prijs
en het uitstellen van investeringen in arbozorg. Had in 2003 ongeveer 98 % van de
bedrijven een contract met een arbodienstverlener, in 2012 was dat 73 %.
Andere ontwikkelingen die Van der Kemp e.a. en IG&H signaleren betreffen de
aard en organisatie van de arbodienstverlening zelf: zoals de opkomst van het eigen regiemodel (voor werkgevers en werknemers), de verzelfstandiging van kerndeskundigen (waaronder de zelfstandig gevestigde bedrijfsarts) en de opkomst
van de casemanager waardoor er minder gebruik wordt gemaakt van medische
professionals. Ook de rol van de verzuimverzekeraars is toegenomen: zo stellen
veel verzekeraars als voorwaarde voor hun verzekering dat de werkgever gebruik
maakt van een specifieke dienstverlener (Van der Kemp, 2014, IG&H,2011).
De vraagkant naar arbodienstverlening is divers: er zijn grote verschillen tussen
werkgevers (sector, bedrijfsgrootte) ten aanzien van de diensten die men (wel)
van de arbodienst/bedrijfsarts wil afnemen. Variërend van verzuimbeheersing tot
preventie, re-integratie medisch diensten (bijvoorbeeld spreekuur binnen het bedrijf, fysiotherapie, mediation). Alleen echt grote bedrijven – die qua aantal een
klein deel van de markt vormen – hebben de afgelopen jaren meer aandacht voor
de bedrijfsgezondheidszorg, aldus IG&H (2011: 16). Van der Kemp e.a. noteren
dat bijna de helft van de dienstverlening in 2014 de verzuimbegeleiding betreft.
Een lager verzuim betekent dus automatisch minder werk voor bedrijfsartsen.
Voor de komende tien jaar verwachten de aanbieders die deel namen aan het onderzoek van Van der Kemp een toenemende behoefte aan sociaaljuridisch advies,
meer focus op het individu, een gelijkblijvende of toenemende rol van verzuimverzekeraars en verbreding van het dienstenaanbod. IG&H verwacht dat er op
korte termijn geen herstel of verbreding in de markt van de bedrijfsgezondheidszorg zal optreden.
3.1.2 Factoren van invloed op de vraag naar bedrijfsartsen
In aanvulling op bovengenoemde schets van de markt komen we op basis van het
literatuuronderzoek tot het volgende overzicht aan factoren die de vraag beïnvloeden:

De instroom van bedrijfsartsen | 25

1. Demografische ontwikkelingen
Volgens onderzoek van NIVEL (2011) zien we de volgende demografische ontwikkelingen:
- De potentiele beroepsbevolking steeg tussen 2000 en 2008 met + 5,5%), maar
daalt naar verwachting van 10,1 miljoen (2009) naar 9,9 miljoen (2020). Tegelijkertijd is er een groei in de oudere leeftijdsgroepen;
- De feitelijke beroepsbevolking blijft constant of is licht groeiend (vanwege het
verschuiven pensioenleeftijd4/langer doorwerken. Dit leidt tot een toenemende arbeidsparticipatie van chronisch zieken.
Het Capaciteitsorgaan onderschrijft (in 2013) dat de verandering in de leeftijdssamenstelling van de beroepsbevolking de komende 10 jaar het grootst is. Na correctie voor de relatieve afname van de beroepsbevolking zal de beroepsbevolking
hiervoor de komende 10 jaar stijgen. In de tien jaar daarna zal deze veel minder
stijgen of misschien zelfs licht dalen.
Ook IG&H houdt in de marktanalyse rekening met een vergrijzing van de beroepsbevolking. Daarnaast ziet men dat minder mensen meer werk moeten doen (dus
enerzijds: de vraag naar bedrijfsgezondheidszorg zal toenemen) maar ook: flexibilisering (minder mensen in vast dienstverband) waardoor er minder aandacht van
de werkgever is voor preventie en programma’s voor duurzame inzetbaarheid.
Kortom: dit zou kunnen leiden tot een tegenstrijdig effect: met als netto resultaat
minder vraag naar bedrijfsgezondheidszorg.
2. Epidemiologische ontwikkelingen
Het Capaciteitsorgaan (2013) constateert dat psychische aandoeningen en aandoeningen van het bewegingsstelsel de belangrijkste oorzaken van arbeidsongeschiktheid zijn. Het aandeel van de psychische aandoeningen stijgt, het aandeel
van aandoeningen van het bewegingsstelsel daalt. De prevalentie van obesitas
onder werknemers neemt toe, met een corresponderende toename van de kans
op arbeidsongeschiktheid ten gevolge van diabetes en hypertensie. Een toename
van chronische aandoeningen en kanker onder de beroepsbevolking zal volgens
de experts leiden tot een jaarlijkse toename van de zorgvraag met 0,5% tot 1%
voor de bedrijfsgeneeskunde.

4

In het rapport van NIVEL (2011) wordt rekening gehouden met het opschuiven van de
pensioenleeftijd van de potentiele beroepsbevolking. “Indien de pensioenleeftijd naar
66 jaar wordt opgetrokken zal de zorgvraag met 8 % in 10 jaar toenemen” . Niet vermeld in het rapport wordt of er ook rekening is gehouden met het opschuiven van de
pensioenleeftijd van de bedrijfsartsen. Overigens is de verhoging van de pensioenleeftijd in januari 2013 ingegaan; 2 jaar na het verschijnen van dit rapport.

26

|

2015

3. Ontwikkeling in het ziekteverzuim
Ontwikkelingen in het ziekteverzuim (anno 2015 is het verzuim laag, veel lager
dan in 2005) hangen sterk samen met economische groei of krimp, maar het verzuim zou wel enigszins kunnen stijgen door de veranderende populatie (zie punt 1
en 2) (IG&H, 2011, Capaciteitsorgaan 2013). In periode van economische krimp
daalt het verzuim. Minder verzuim betekent minder verzuim-spreekuren en dus
minder vraag naar bedrijfsartsen: dit is terug te vinden in de ontwikkeling over de
afgelopen twintig jaar. Echter, een toename van de arbeidsparticipatie van mensen met een arbeidsbeperking en een vergrijsde populatie zou op termijn tot een
verhoogd verzuim en dus een grotere vraag naar arbeidsgeneeskundige zorg kunnen leiden.
Het staat echter niet vast dat de grotere vraag naar verzuimbegeleiding automatisch tot een groter aantal bedrijfsartsen dient te leiden: een aantal taken in de
verzuimbegeleiding kan ook door andere arboprofessionals worden uitgevoerd.
Bedrijfsartsen kunnen zich meer (dan momenteel) toeleggen op de geneeskundige aspecten of op specifieke arbeidsgerelateerde aandoeningen, die gezien de
veranderde samenstelling van de beroepsbevolking in de nabije toekomst meer
zullen voorkomen dan nu.
4. Sociaal culturele ontwikkeling
In de verschillende studies (van der Kemp et al, 2014, IG&H, 2011, NIVEL, 2011)
wordt stilgestaan bij veranderende leefstijlen. Onduidelijk is wat deze voor gevolgen hebben op de vraag naar bedrijfsgezondheidszorg. Het leidt tot veel discussie:
moeten werkgevers zich bemoeien met de levensstijl van werknemers en dus bijvoorbeeld preventiespecialisten inschakelen? De meningen verschillen over de rol
en de zeggenschap van de werkgever. Er is protest tegen “een gezondheidscultus”
waarin een werkgever werknemers zou kunnen dwingen om meer te gaan sporten of af te vallen. Vooralsnog investeren werkgevers hier weinig in en dit leidt
niet tot veel extra werk voor de bedrijfsarts (SCP, 2015).
Een andere ontwikkeling die wordt genoemd (NIVEL, 2011) is de toenemende
mondigheid van patiënt/werknemer: of dit tot een andere invulling van de rol van
de bedrijfsarts leidt is niet duidelijk. Deze ontwikkeling vertaalt zich niet naar een
actievere bemoeienis van werknemersvertegenwoordigingen zoals OR’en met de
arbozorg. Tijdens de klankbordgroep gaf een vakbondsvertegenwoordiger aan dat
OR’en zich niet of nauwelijks bezighouden met bedrijfsgezondheidszorg.
Een laatste ontwikkeling is een geleidelijke stijging van het opleidingsniveau van
de beroepsbevolking. Hoger opgeleiden blijven gemiddeld langer gezond, mede
omdat ze werk doen met minder fysieke gezondheidsrisico’s. Hun ziekteverzuim is
gemiddeld lager dan dat van lager opgeleiden.

De instroom van bedrijfsartsen | 27

5. Economische ontwikkelingen
Bij economische groei is meer geld te besteden aan bedrijfsgezondheidszorg
(IG&H, 2011, van der Kemp et al, 2014). Dit komt van pas omdat ook een toename
van ziekteverzuim (dus meer vraag naar arbozorg) is te verwachten. Hier tegenover staat dat werkgevers door globalisering en toenemende concurrentie met lage lonen landen worden gedwongen de directe en indirecte personeelskosten te
verminderen, waardoor ook de bedrijfsgezondheidszorg onder druk komt te
staan. (IG & H en NIVEL, 2011)
Bedrijven hebben de laatste jaren minder geïnvesteerd in preventie en arbeidsgerelateerde zorg (ISZW, 2014). De afgelopen jaren werd dit versterkt door de economische recessie. In tijden van economische bloei zou echter meer aandacht
voor preventie mogen worden verondersteld. De vraag is of dit er van komt. Een
steeds groter aantal werknemers werkt op een tijdelijk contract (flexibilisering).
Nog maar weinigen werken hun hele loopbaan bij dezelfde werkgever. Voor
werkgevers geeft dit weinig impulsen om te investeren in gezondheidseffecten op
langere termijn.
6. Wettelijke en beleidsmatige ontwikkelingen
De wetgever in Brussel zal, naar het zich laat aanzien, geen aanscherping van de
bedrijfsgezondheidszorg verlangen. Het streven om de regeldruk voor werkgevers
te verlichten zal niet leiden tot nieuwe wetgeving in deze.
Het Nederlandse beleid op het gebied van de keten van Werk en Inkomen (sociale
zekerheid, arbeidsongeschiktheid, re-integratie) en de arbowetgeving zijn echter
wel van grote invloed op de vraag naar bedrijfsgezondheidszorg. Dit beleid is geregeld aan verandering onderhevig. Zo kan een toenemende rol van bedrijfsartsen
verwacht worden bij een toename van het aantal werkende Wajongers (aan het
werk gekomen door de Participatiewet). De arbowetgeving over het inschakelen
van basisartsen voor bedrijfsgeneeskundig werk (artikel 14 lid 1 onder b) laat niet
toe dat zij het werk van bedrijfsartsen overnemen: dat maakt dat er een stabiele
vraag naar bedrijfsartsen blijft. Het optrekken van de pensioengerechtigde leeftijd
vergroot zowel de vraag naar bedrijfsartsen (een grotere populatie die doorwerkt), als verkleind deze: ook bedrijfsartsen werken langer door). Eerder deze
eeuw zagen we dat de revisie van de Arbowet en het verantwoordelijk maken van
werkgevers voor twee jaar ziekteverzuim grote invloed had op de instroom in de
opleiding tot bedrijfsarts. Het huidige beleid is verwoord in de brief van de minister (januari 2015) over de toekomst van de arbeidsgerelateerde zorg en roept op
tot een verbetering van de arbeidsgerelateerde zorg.
Arbobeleid en wetgeving inzake verzuim- en arbeidsongeschiktheid van de overheid beïnvloedt – naast de economische ontwikkelingen – vooral de vraag naar
bedrijfsartsen.

28

|

2015

7. Vakinhoudelijke ontwikkelingen
Als het aan de bedrijfsartsen zelf ligt zou er meer aandacht moeten zijn voor advisering over preventie, aldus studies over loopbaanwensen (Plomp, 2010, Soethout, 2010, Marcelissen et al, 2013), een visie die tevens is verwoord in de interviews en de webenquête uit voorliggend onderzoek. Ook bij een complexere
zorgvraag (zie bovenstaande demografische en epidemiologische ontwikkelingen)
zal de invulling van hun vak kunnen veranderen. Daarnaast zien we in de literatuur (IG&H 2011, NIVEL, 2011) genoemd dat technologische ontwikkelingen (efficiency verhoging door ondersteuning van ICT middelen) en de verdergaande efficiencymaatregelen van de Arbodiensten van invloed zijn op de uitvoering van het
werk. De automatisering van verslaglegging en rapportage - die eerder al inzette
bij de verzekeringsarts - zal ook bij de bedrijfsarts tot efficiencywinst moeten gaan
leiden. En dus wellicht tot minder vraag naar nieuwe bedrijfsartsen. Daar staat tegenover de ontwikkeling dat bedrijfsartsen in de toekomst ingezet (kunnen) worden bij meer preventietaken, zoals het optimaliseren van de duurzame inzetbaarheid van de werknemers. In de interviews in dit onderzoek wordt daar expliciet
ruimte voor gevraagd door bedrijfsartsen.
8. Taakherschikking
In de rapportage van het Capaciteitsorgaan van 2013 (aangevuld met de rapportage van Van der Velde et al, 2013). wordt stilgestaan bij horizontale taakherschikking of taakverschuiving, ook wel horizontale substitutie genoemd. Dit betreft een verschuiving van werkzaamheden (van de arts) naar een andere
discipline op eenzelfde opleidingsniveau. Door de experts wordt ingeschat dat de
bedrijfsarts ook de komende periode niet geconfronteerd gaat worden met horizontale substitutie. In sommige van de scenario’s uit de scenariostudie ten behoeve van het SER advies (KPMG Plexus, 2013) is er een aanzienlijke substitutie
van de bedrijfsarts door de huisarts. Maar voor die scenario’s is niet gekozen door
de SER. De klinisch arbeidsgeneeskundige kan nu al sommige complexe taken
overnemen van de bedrijfsarts. Dit lost het probleem van een tekort aan bedrijfsartsen niet echt op, omdat de helft van de klinisch arbeidsgeneeskundigen bedrijfsarts was en niet meer inzetbaar is voor de reguliere – minder specialistische bedrijfsgeneeskundige zorg.
Verticale taakverschuiving/taakherschikking, ook wel verticale substitutie genoemd, betreft het structureel verschuiven van activiteiten (van de bedrijfsarts)
naar disciplines met een lager opleidingsniveau. Binnen de bedrijfsgeneeskunde
zullen de geïntroduceerde casemanager en preventiemedewerker bij de Arbodiensten een gedeelte van het werk van de bedrijfsarts kunnen overnemen. Arboverpleegkundigen vervullen daarnaast ook een steeds duidelijker rol in de bedrijfsgezondheidszorg, vaak werkend in het verlengde van de bedrijfsarts (zie

De instroom van bedrijfsartsen | 29

hiervoor hoofdstuk 8). Ook de basisartsen blijven een kleine, maar noemenswaardige groep artsen binnen de bedrijfsgezondheidszorg. Het percentage verticale
substitutie is ten opzichte van 2010 niet gewijzigd en bedraagt volgens experts 1%
tot 2% per jaar (van der Velde e.a. 2013).
9. Een onvervulde vraag?
NIVEL (2011:42) wijst op een onvervulde vraag vanuit werknemersperspectief:
personen die momenteel niet door een bedrijfsarts gezien worden, maar wel gebaat zouden zijn bij de dienstverlening van een bedrijfsarts. De onvervulde vraag
naar dienstverlening van de bedrijfsarts komt onder andere door het ontbreken
van voldoende capaciteit, want:
- Er is onvoldoende tijd voor verzuimbegeleiding (door krappe contracten met
werkgevers);
- De focus op werknemers met medische beperkingen die weer aan de slag gaan
(en minder aandacht voor preventie)
- Minder aandacht voor bijvoorbeeld de toenemende groep ZZP’ers, mantelzorgers en uitzendkrachten.
- Er is weinig vraag naar nieuwe dienstverlening van bedrijfsartsen, zoals op het
terrein van duurzame inzetbaarheid, gezondheidsprogramma’s). De bedrijfsartsen hebben hier nog weinig ervaring mee, aldus NIVEL.
Een aantal van deze punten wordt ook onderschreven door de SER in het TAZadvies van 2014: "De raad is van opvatting dat de arbeidsgerelateerde zorg rekening dient te houden met ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Ook de groeiende
groep werkenden met een andere arbeidsrelatie dan een vast dienstverband
dient toegang te hebben tot adequate en kwalitatief goede arbeidsgerelateerde
zorg." Als bovengenoemde ontwikkelingen doorzetten zal dit leiden tot een toename in de vraag naar de dienstverlening van bedrijfsartsen.

3.2

Het aanbod aan bedrijfsartsen
3.2.1 Ontwikkeling in het aantal bedrijfsartsen
Diverse bronnen schetsen het verloop in het aantal geregistreerde en werkzame
bedrijfsartsen. Het Capaciteitsorgaan houdt dit aantal systematisch bij. NIVEL constateerde in opdracht van het Capaciteitsorgaan in 2011 een groei van 48% tussen
2000 en 2010. In 2010 waren er rond de 2150 bedrijfsartsen werkzaam. De groei
in het aantal heeft vooral tussen 2001 en 2007 plaatsgevonden. Het Capaciteitsorgaan (2013) signaleert dat er tot 2009 een groei was bij de registratie van beide
specialismen in de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid (bedrijfsartsen en verzekeringsartsen), na 2008 is het aantal gedaald: tussen 2008 en 2013 bedroeg deze daling 6,4% bij de bedrijfsartsen en 6,9% bij de verzekeringsartsen. Zo’n 97% van de

30

|

2015

geregistreerde bedrijfsartsen en verzekeringsartsen is daadwerkelijk werkzaam in
deze functie.
Naast het teruglopen van het totale aantal geregistreerde artsen signaleert het
Capaciteitsorgaan vanaf 2006 een daling in de instroom in de specialistenregisters van de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid. Ook de instroom in de opleidingen stagneerde vanaf 2006.
Tabel 3-1

Instroom in het register van specialisten hoofdstroom Arbeid en
Gezondheid(Capaciteitsorgaan, 2013)
2005
164

2006
89

2007
90

2008
76

2009
33

2010
33

2011
25

2012
23

De daling in de instroom in de specialistenregisters is een logisch gevolg van de
daling van de instroom in de opleidingen (zie hoofdstuk 4), die al enige jaren eerder inzette. Ook de komende jaren dient er met een lagere instroom van nieuwe
specialisten in deze specialismen gerekend worden. Aldus het Capaciteitsorgaan
in 2013.
Ter versterking van deze daling in de instroom zien we een stijging van de uitstroom van specialisten van de hoofdstroom Arbeid en Gezondheid.
Tabel 3-2

-

Uitstroom uit het specialisme hoofdstroom Arbeid en Gezondheid
(Capaciteitsorgaan 2013)
2006
42

2007
57

2008
44

2009
51

2010
87

2011
88

2012
68

Zichtbaar is in elk geval dat de jaarlijkse uitstroom de laatste drie jaar (dat wil zeggen 2010-2012, de studie is uit 2013) toeneemt, vooral bij de bedrijfsartsen. Dit is
een gevolg van de verdergaande vergrijzing en dus pensionering van deze beroepsgroepen. Maar het Capaciteitsorgaan constateert ook dat de uitstroom niet
alleen wordt veroorzaakt door pensionering, er stromen namelijk jaarlijks meer
artsen uit dan alleen de 65-jarigen. Mogelijke oorzaken hiervoor zijn: het eerder
stoppen met werken, een overstap naar verzekeringsgeneeskunde of een ander
specialisme of het niet meer voldoen aan de eisen voor herregistratie.
De meest recente informatie over het aantal werkzame bedrijfsartsen is te vinden
in zowel de brief van het Capaciteitsorgaan aan de ministers van VWS en SZW
(Slenter e.a.,2014) als in de preprogrammerings-studie van NVAB/NVVG ten behoeve van Zon MW (juli 2015):
Tabel 3-3

Aantal geregistreerde bedrijfsartsen (bron: RGS 16 maart 2015)

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2020

2084

2131

2165

2154

2094

2038

1994

1937

1886

De instroom van bedrijfsartsen | 31

Over de laatste 2 jaar is er een daling van het aantal bedrijfsartsen zichtbaar van
5,4 %. De verwachting is dat het aantal uitstromers uit het vak het aantal instromers de komende jaren ruim zal overtreffen. (zie ook paragraaf 3.2.2.)
Een lagere instroom van bedrijfsartsen heeft uiteraard te maken met het feit dat
de arbosector in het afgelopen decennium ( in ieder geval tussen 2005 en 2012)
flink gekrompen is (zie hoofdstuk 2). Minder omzet betekent minder werk en dus
minder bedrijfsartsen die nodig zijn. Arbodiensten groeiden in deze periode niet
meer en namen minder artsen aan om op te leiden tot bedrijfsarts. Vanaf eind
2014 wordt een voorzichtige kentering hierin gezien, aldus een aantal geinterviewden in het veld.
3.2.2 Toekomstig aanbod bedrijfsartsen
In de capaciteitsraming van NIVEL in 2011 is uitgebreid ingegaan op de factoren
die het toekomstig aanbod aan bedrijfsartsen bepalen. Deels zijn deze factoren al
in eerder in dit hoofdstuk bij de vraagkant van de markt genoemd. De factoren
zijn:
- Instroom in opleidingen en rendement van de opleiding (maken de artsen hun
opleiding af?).
- Ontwikkelingen in het werkproces.
- Ontwikkelingen in de behoeften van de artsen zelf (bijvoorbeeld meer of minder uren willen werken, zelfstandig willen werken in plaats van loondienst).
- Uitstroom uit het vak.
- Toenemende taakdelegatie en substitutie door inzet van bijvoorbeeld basisartsen en case managers.
- Efficiencyverbetering.
- Toenemende samenwerking met huisartsen (sinds 2004: doorverwijzen mogelijk naar HA).
- Veranderingen in de regelgeving (bijv. geen verplichte aansluiting meer bij een
arbodienst, de opkomst eigen regiemodel (verzuim) waardoor er de laatste jaren minder bedrijfsartsen nodig waren).
Aspecten als aantrekkelijkheid en beeldvorming over het vak zijn hierbij nog even
buiten beschouwing gelaten.
Vervangingsvraag
NIVEL maakte in 2011 een schatting van het toekomstige aanbod aan bedrijfsartsen. Zij constateerden dat 14% van de werkzame bedrijfsartsen denkt binnen 5
jaar niet meer als bedrijfsarts te zullen werken. Volgens deze schatting uit 2011
zou het aantal werkzame bedrijfsartsen in 2022 gedaald zijn tot 1202 of 1414 (afhankelijk van de mate waarin de instroom van nieuwe bedrijfsartsen daalt). Deze
schatting komt overeen met de schatting die NVAB en NVVG in juli 2015 maakten.

32

|

2015

Zij verwachten dat gezien de demografische ontwikkelingen in de beroepsgroep
zelf (namelijk: vergrijzing) in de komende 10 jaar meer dan 40% van bedrijfsartsen
en verzekeringsartsen wegens pensionering de beroepspraktijk zullen verlaten.
Dat zou betekenen dat zonder maatregelen en andere wijzigingen er rond 2025
ongeveer 1130 bedrijfsartsen werkzaam zouden zijn. De verontrusting van de beroepsorganisaties over de vooruitzichten van de bedrijfsgezondheidszorg na 2020
heeft dus vooral te maken met de vervangingsvraag: wie neemt het werk over van
de oudere bedrijfsartsen die het vak vanwege de pensioengerechtigde leeftijd zullen verlaten.
3.2.3 Instroom van bedrijfsartsen in de opleiding
Huidige instroom
De instroom van artsen in de opleidingen tot bedrijfsarts vertoont sterke wisselingen: rond de eeuwwisseling waren er zo’n 700 artsen in opleiding tot bedrijfsarts:
meer dan bijvoorbeeld het aantal huidige KNO artsen. Het aantal bedrijfsartsen
nam tot die tijd sterk toe: achteraf gezien wellicht te sterk, waardoor de instroom
vervolgens stokte. De instroom in de opleiding is vanaf 2001 drastisch gedaald
(NIVEL, 2011). Waren het in 2001 nog 140 artsen die in de opleiding instroomden,
in 2007 waren het er 16. De aandacht in de medische opleiding en daarmee de
belangstelling van medische studenten voor arbeidsgeneeskunde is gering. Dit
zien we terug in verschillende studies, zoals die van Plomp et al (2010) en Soethout et al (2010). Het imago van het vak van de bedrijfsarts baart de beroepsorganisatie zorgen: zijn er in de toekomst wel voldoende bedrijfsartsen beschikbaar?
Ook onderzoek in opdracht van het Capaciteitsorgaan (Van der Velde, Verijdt en
Smeets, 2009) laat zien dat de sociale geneeskunde niet populair is als eerste
voorkeur voor een vervolgopleiding. Slechts 1% van de basisartsen jonger dan
dertig jaar geeft de voorkeur aan de sociale geneeskunde. De percentages worden
hoger naarmate de leeftijd van de basisartsen toeneemt, 31% van de artsen tussen de dertig en veertig jaar en maar liefst 64% van de artsen tussen de veertig en
de vijfenzestig. In 2013 is het onderzoek opnieuw verricht en zijn de percentages
respectievelijk 3%, 23% en 62%. Er is dus een stijging zichtbaar voor artsen jonger
dan dertig, maar een (lichte) daling in de twee andere leeftijdscategorieën (Van
der Velde, Abbink-Cornelissen, Bloemendaal Van der Kwartel, 2013). De percentages uit beide onderzoeken wijzen erop dat de sociale geneeskunde vaak pas later in de carrière gekozen wordt. Bijvoorbeeld wanneer de artsen gestopt zijn met
de vervolgopleiding die ze eerst volgden of nadat ze enkele jaren geen opleidingsplek hebben kunnen vinden. Aangetekend dient te worden dat het capaciteitsorgaan ook laat zien dat veel basisartsen niet terecht komen in het beroep van hun
eerste keuze.

De instroom van bedrijfsartsen | 33

Tevens constateert het Capaciteitsorgaan dat de gemiddelde leeftijd bij de start
van de opleiding tot bedrijfsarts redelijk hoog maar constant is.
Tabel 3-4

Gemiddelde leeftijd bij start van de vervolgopleiding
2005
38,9

2006
39,2

2007
38,1

2008
37,4

2009
39,7

2010
39,6

2011
38,3

2012
38,6

Dat sociale geneeskunde vaak gezien wordt als tweede voorkeur, komt ook naar
voren in de cijfers onder recent afgestudeerde artsen (afgestudeerd in 20082011). Een kleine 5% van de studenten geeft sociale geneeskunde op als eerste
voorkeur en 8% als tweede voorkeur. Voor de bedrijfsgeneeskunde zijn deze cijfers respectievelijk 0,3% en 0,4% (Van der Velde, Abbink-Cornelissen, Bloemendaal Van der Kwartel, 2013).
Tussen 2002, 2009 en 2013 zijn verschuivingen te zien in de aantrekkingskracht
van sociale geneeskunde. Sociale geneeskunde wordt steeds minder als eerste
voorkeur opgegeven. In 2002 was dit percentage 7%, in 2009 5% en in 2012/2013
4% (idem). Als onderliggende factoren voor de keuze voor sociale geneeskunde
als vervolgopleiding wordt door de artsen genoemd: ‘de mogelijkheid om deeltijd
te werken’, ‘de gunstige werktijden’ en ‘de mogelijkheid om in loondienst te gaan
werken’ genoemd. Factoren die voor alle vervolgopleidingen gelden, zijn ‘de inhoud van het werk’, ‘passie’, ‘diversiteit’ en ‘breedte van het vak of de patiëntenpopulatie’. ‘Intensief contact met patiënten’ en ‘de carrièremogelijkheden die het
werk biedt’ worden over het algemeen van hoog belang geacht, maar dit komt
minder naar voren bij de sociale geneeskunde (Van der Velde, Abbink-Cornelissen,
Bloemendaal Van der Kwartel, 2013; Van der Velde, Verijdt en Smeets, 2009). Dit
kunnen belangrijke redenen zijn waarom basisartsen niet kiezen voor een carrière
in de sociale geneeskunde. Ook kan het zijn dat de factoren die genoemd worden
om voor sociale geneeskunde te kiezen (‘de mogelijkheid om deeltijd te werken’
en ‘de gunstige werktijden’) voor deze artsen geen doorslaggevende factoren zijn.
Het Capaciteitsorgaan (2013) vermeldt de volgende aantallen van aios in de bedrijfsgezondheidszorg:
Tabel 3-5

Geregistreerde aios bedrijfsgeneeskunde (bron Capaciteitsorgaan
2013):
2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

370

263

178

118

105

89

76

70

De daling in het aantal aios is evident. Nog duidelijker wordt deze door te kijken
naar de jaarlijkse instroom in de opleiding.
RGS geeft in het voorjaar van 2015 de meest recente instroomcijfers (terug te
vinden in de studie van NVAB en NVVG, juli 2015):

34

|

2015

Tabel 3-6

Jaarlijkse instroom aios in opleiding bedrijfsgeneeskunde (bron: RGS
16 maart 2015)
2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

32

27

15

23

19

13

11

13

20

7

Wat de tabel niet laat zien is de jaarlijkse instroom in de twee opleidingen voor
bedrijfs- en verzekeringsartsen in de periode 2000 tot 2005: De instroom voor de
bedrijfsgezondheidszorg was in 2000 112 en voor de verzekeringsgeneeskunde
71. De instroom in beide opleidingen is sinds 2000 dus bijna gedecimeerd.
Zichtbaar wordt dat de instroom in 2014 lager is dan ooit genoteerd door het Capaciteitsorgaan. Dit wordt door de arbodiensten zelf toegeschreven aan de onzekerheid die er enige tijd was over de richting van het advies van de SER. Stel dat
gekozen was voor het overdragen van verzuimbegeleiding aan de huisarts dan zou
investeren in het opleiden van bedrijfsartsen immers niet gewenst zijn. Medio
2015 ligt het totaal aantal bedrijfsartsen in opleiding weer in de buurt van de 20
(Bron: mondelinge mededeling SGBO).
Toekomstige instroom in de bedrijfsarts opleiding
Het Capaciteitsorgaan is door beide ministeries gevraagd te reageren op de vijf
scenario’s die KPMG Plexus schetst (2013) en die door het kabinet zijn meegegeven bij de adviesaanvraag aan de SER in 2014. In een brief aan de ministeries verwoordt het Capaciteitsorgaan (2014) dit als volgt:
“In alle vijf scenario's is er sprake van verbeteringen in de arbeidsgerelateerde
zorg. Herintroductie van het bedrijfsgeneeskundig spreekuur voor de werknemers
in het MKB, toegankelijk maken van de bedrijfsarts voor de ZZP 'ers, sectorale organisatie van de Arbodiensten, de uitbreiding van de rol van klinisch arbeidsgeneeskundigen en de huisarts zijn allemaal maatregelen die de kwaliteit van de arbeidsgerelateerde zorg verbeteren. De beoogde kwaliteitsverbeteringen in de
arbeidsgerelateerde zorg leiden wel tot een toename van de zorgvraag onder de
beroepsbevolking. Deze toename kan worden opgevangen door een toename van
de instroom in de twee genoemde medische vervolgopleidingen. “
En:
“Daarbij moeten we overigens constateren dat de instroom in de vervolgopleiding
tot bedrijfsarts een majeure impuls nodig heeft om te kunnen voldoen aan de
toekomstig verwachte zorgvraag. De afgelopen 4 jaar was de instroom gemiddeld
14 aios per jaar, terwijl voor realisatie van uw meest conservatieve scenario (additionele inzet van de klinische arbeidsgeneeskundige) al een instroom van 117 aios
noodzakelijk is. Ook vragen wij aandacht voor de effecten die uw beleid op de curatieve zorg kan hebben. Afhankelijk van de keuzes die u maakt zullen jaarlijks mi-

De instroom van bedrijfsartsen | 35

nimaal 5 tot maximaal 291 aios extra in de opleiding huisartsgeneeskunde moeten
instromen.”
Dit betekent dat – volgens het Capaciteitsorgaan - er bij het bestaande beleid een
grote discrepantie is tussen het aantal bedrijfsartsen dat nodig is om in de toekomst arbeidsgeneeskundige zorg te bieden en het aantal bedrijfsartsen dat dan
beschikbaar zal zijn.
Het aantal opleidingsplaatsen voor bedrijfsartsen is ook afhankelijk van de financiering. De werkgever van de arts (meestal een arbodienst) zal de opleiding moeten financieren. Dat maakt de opleiding – anders dan bij de andere medische specialismen – marktgevoelig. Zolang de arbomarkt onzeker is zullen arbodiensten
weinig bereid zijn om nieuwe opleidingsplaatsen te creëren. Arbodiensten geven
in diverse bronnen en in de klankbordgroep van dit onderzoek aan dat er behoefte is aan meer regie van de overheid, zodat er minder sterke schommelingen ontstaan in het aantal opleidingsplaatsen voor bedrijfsartsen.

3.3

Resultaten interviews en webenquête over de noodzaak tot interventies
3.3.1 Citaten uit interviews over vraag en aanbod
Alle personen uit het veld die bevraagd zijn geven aan dat ze zich bewust zijn van
een verminderde instroom in de opleiding tot bedrijfsarts en zien in de nabije toekomst een tekort optreden. Zij delen ook de visie dat er geïntervenieerd moet
worden. Maar er worden ook relativerende opmerkingen gemaakt. Zo wordt er
nog geen tekort aan bedrijfsartsen ervaren in het noorden van het land en zien
sommigen dat er sinds eind 2014 weer iets meer mensen aan de opleiding zijn begonnen. Een bedrijfsarts meldt dat sommige arbodiensten ook weer expliciet gaan
werven.
Er leven bij de geïnterviewden ook veel vragen over het beleid: vaak zijn dit vragen om duidelijkheid en sturing vanuit de overheid. De inhoud van de zogenaamde “ TAZ-brief” (2015) van de minister van SZW5 is opvallend genoeg bij slechts
weinig van de geïnterviewden exact bekend. En bij enkelen die deze wel kenden
riep deze de vraag tot nadere concretisering op.
Enkele citaten:
- “ Hoe groot de vraag naar bedrijfsartsen is, hangt af van het stelsel dat gekozen wordt. In het huidige stelsel is er een tekort. Sinds 2000 daalde de vraag,
maar nu stijgt deze weer.”

5

Kamerstukken II 2014-2015, 25 883, nr 247

36

|

2015

- “ Een stelselherziening waarbij er meer verbinding komt tussen arbeidsgerelateerde zorg en verzekeraarszorg zal de vraag naar bedrijfsartsen doen dalen.
Dit omdat er werkzaamheden kunnen worden gedelegeerd naar andere disciplines (bijvoorbeeld het niet-medische deel)”.
- “Nieuw is het grote aantal zelfstandigen in talloze sectoren (ZZP’ers). Hoe
wordt daar de arbeidsgerelateerde zorg voor geregeld?”
- “De instroom in de opleiding is laag. In combinatie met de vergrijzing zal er een
gat kunnen ontstaan. Het is mogelijk dat bedrijfsartsen na hun pensioen doorgaan als ZZP’er (“ qua werklast en werktijden is dat goed te doen” )”.
- “De toekomst van het vak is onzeker, dit kan voor artsen een reden zijn om
geen bedrijfsarts te worden. Verzekeringsgeneeskunde ligt er dicht naast. Daar
zijn banen, dus daar wordt eerder voor gekozen”.
- “ Steeds meer aanleunende disciplines springen bij om een tekort aan bedrijfsartsen op te vangen. Zo kan de arboverpleegkundige het verzuimdeel doen en
de arbeidshygiënist werk op het gebied van preventie.”
- “ Arbodiensten zitten op dit moment weer wel te springen om opgeleide bedrijfsartsen. Als een bedrijfsarts van [naam van een Arbodienst] zorgt dat iemand instroomt in de opleiding krijgt diegene daar een maandsalaris voor”.
3.3.2 Resultaten webenquête
De antwoorden van de verschillende subgroepen die zijn bevraagd in de webenquête verschillen significant van elkaar op de vraag of het nodig is om maatregelen te nemen om het aantal bedrijfsartsen op peil te houden. 80% van de bedrijfsartsen i.o. denkt dat het nodig is om maatregelen te treffen om het aantal
bedrijfsartsen op peil te houden. Onder bedrijfsartsen zelf ligt dit percentage nog
iets hoger, namelijk op bijna 82%. Van de basisartsen denkt 66% dat maatregelen
nodig zijn; 19% heeft hier geen mening over. Aangenomen mag worden dat veel
basisartsen daarover ook minder geïnformeerd zijn.
Ongeveer de helft van de bedrijfsartsen en bedrijfsartsen i.o. die het nodig vindt
dat er maatregelen worden getroffen noemt daarbij spontaan als reden dat de
bedrijfsarts een ‘uitstervend’ beroep is als gevolg van de vergrijzing en lage instroom; 21% van de basisartsen noemt spontaan dezelfde reden. Een kwart (24%)
geeft in een open antwoord aan dat zij vinden dat maatregelen nodig zijn omdat
de kwaliteit van de bedrijfsgeneeskundige zorg anders achteruit gaat, wat een negatief effect heeft op gezond werken. Een klein deel van de bedrijfsartsen, bedrijfsartsen i.o. en basisartsen stipt aan dat maatregelen nodig zijn, omdat er weinig opleidingsmogelijkheden zijn. Verder noemen met name basisartsen spontaan
dat maatregelen nodig zijn omdat het imago van de bedrijfsarts niet al te positief
is. (Dit wordt door een enkele bedrijfsarts aangestipt en door geen van de bedrijfsartsen i.o.).

De instroom van bedrijfsartsen | 37

Een kleine minderheid van de bedrijfsartsen i.o. (12%), van de bedrijfsartsen
(16%) en van de basisartsen (15%) vindt het niet nodig dat er maatregelen worden
getroffen om het aantal bedrijfsartsen op peil te houden. Redenen die zij aandragen zijn bijvoorbeeld dat zij zelf geen tekort ervaren; dat ze vinden dat bedrijfsartsen zelf moeten laten zien dat ze onmisbaar zijn (en dus een wenselijk product te
bieden hebben) of dat zij in de komende jaar een toeloop van bedrijfsartsen verwachten door het hoge aantal werkloze basisartsen en specialisten. Ook zijn er
enkele bedrijfsartsen, basisartsen en bedrijfsartsen i.o. die denken dat de markt
het probleem zelf oplost, bijvoorbeeld door een herverdeling van taken.

3.4

Conclusies over de ontwikkelingen in vraag en aanbod
In de voorgaande paragrafen worden verschillende ontwikkelingen geschetst die
de vraag naar en het aanbod van bedrijfsartsen bepalen. In Figuur 3.1 staan de belangrijkste ontwikkelingen geordend.
De balans opmakend
In de NIVEL-studie van 2011 en die van het Capaciteitsorgaan in 2013 wordt geconcludeerd (p. 47-48) dat vooral door het verhogen van de pensioenleeftijd en
een vergroting van de arbeidsparticipatie van specifieke groepen met gezondheidsproblemen er de komende jaren zeker een toenemende vraag zal zijn naar
inzet vanuit de bedrijfsgezondheidszorg, specifiek gericht op meer complexe zorgvragen. Ook de beleidsdoelen van het kabinet inzake de toekomst van de arbeidsgerelateerde zorg vragen om een intensivering die met het huidige aanbod moeilijk te realiseren is.
NIVEL stelt vast dat om in 2022 een evenwicht te bereiken tussen vraag en aanbod er vanaf 2012 op jaarbasis tussen de 99 en de 205 bedrijfsartsen zouden
moeten instromen. Ten tijde van deze studie van NIVEL (2011) was de verwachtte
instroom op jaarbasis 25 bedrijfsartsen. Deze instroom is zodoende te laag.
In 2013 stelde het Capaciteitsorgaan dat het over de gewenste instroom van bedrijfsartsen voor de nabije toekomst geen advies kon geven wegens:
- Het (nog steeds) ontbreken van stabiliteit op de markt van de bedrijfsgezondheidszorg;
- De onzekere vooruitzichten voor de Arbodiensten;
- Het beleidsvacuüm waarin de sector op dat moment verkeerde.

38

|

2015

Figuur 3.1 De ontwikkelingen: meer of minder vraag naar bedrijfsartsen?
(groen=meer, rood=minder)
-

Demografisch/epidemiologisch
Feitelijke beroepsbevolking stijgt
Vergrijzing en verbreding beroepsbevolking: hierdoor meer aandoeningen
Vervangingsvraag: 40 % van de bedrijfsartsen van 2015 is in 2025 met pensioen

-

Wetgeving/beleid
Hogere pensioenleeftijd werknemers
Stimulering duurzame inzetbaarheid en meer arbeidsparticipatie (P wet)
Wijzigingen Arbowet: verbetering toegang tot bedrijfsarts en contract
Stimulering van preventie (bijvoorbeeld versterking handhaving arbowetgeving)

-

Economisch
Economische groei (meer ziekteverzuim)
Meer investeren in preventie en bedrijfsgeneeskundige zorg

-

Taakverschuiving
Meer preventie, bijvoorbeeld bemoeienis met levensstijl van werknemers

-

Explicietere taak van bedrijfsartsen in bevorderen duurzame inzetbaarheid

Behoefte aan nieuwe instroom bedrijfsartsen

-

Demografisch
Omvang potentiele beroepsbevolking daalt

-

Wetgeving
Hogere pensioenleeftijd bedrijfsartsen
Versobering van de arbeidsgerelateerde zorg
Weinig handhaving

-

Economisch
Globalisering, prijzen onder druk, dwingt tot lagere investering in arbozorg
Krimpende markt voor bedrijfsgezondheidszorg (minder vraag van werkgevers)
Flexibilisering arbeidsmarkt: geen arbeidsgerelateerde zorg voor ZZP’ers e.d. geregeld (is groeiende populatie)

-

Taakverschuiving
Overdracht niet (strikt) medische taken aan casemanagers
Betere ICT en organisatie meer gestroomlijnd, efficiënter werken bij Arbodiensten
Beperkt tot gezondheid gerelateerde klachten en specifieke aandoeningen (PSA, bewegingsapparaat, longen) en de rest van het werk door andere professionals

-

Meer werk overgenomen door de klinische arbeidsgeneeskundige, of arboverpleegkundige

De instroom van bedrijfsartsen | 39

De SER stelde drie vormen van (verbeterde) arbeids-gerelateerde zorg voor: De interne arbodiensten bij grote bedrijven, sectorale en/of regionale (Arbo)diensten
en de huisarts/eerstelijnszorg voor de overige werkenden. Sociale partners en de
kroonleden kwamen echter niet tot overeenstemming hierover. Het kabinet concludeerde zodoende dat er onvoldoende draagvlak is voor een stelselherziening.
Daarnaast onderkent het kabinet wel dat het aantal bedrijfsartsen (in de opleidingen en door vergrijzing) momenteel en zeker in de nabije toekomst drastisch terugloopt.
Op basis van het SER-advies (2014) is begin 2015 een aantal beleidsaanpassingen
voorgesteld door het kabinet.
Resumerend de doelen die het kabinet gesteld heeft voor de toekomst van de arbeids-gerelateerde zorg:
1.

Betere arbodienstverlening door meer betrokkenheid van werknemers.

2.

Meer preventie op het werk.

3.

Het vastleggen van een basiscontract voor professionele arbodienstverlening en meer bescherming voor de werknemer.

4. Betere zorg voor werknemers door goede samenwerking tussen de reguliere gezondheidszorg
en de bedrijfsgezondheidszorg.

Het bereiken van deze doelen zal niet alleen moeten leiden tot een betere arbodienstverlening, maar zal – naar het zich laat aanzien - ook niet kunnen worden
gerealiseerd zonder een toename van het – ten opzichte van de prognoses beschikbare – aantal bedrijfsartsen.
Vrije toegang van werknemers tot de bedrijfsarts zal in de wetgeving worden
vastgelegd. Het kabinet wijst op de eerste verantwoordelijkheid van werkgevers
en werknemers bij het behalen van deze doelen en rekent op een faciliterende rol
van de beroepsverenigingen en de medische opleidingen ter verbetering van de
kwaliteit van de geboden zorg en ter verbetering van kennisontwikkeling en samenwerking. NVAB kreeg zodoende subsidie om onderzoek te doen naar het werven van nieuwe bedrijfsartsen, via ZonMw is onderzoek uitgezet uit naar de kennisinfrastructuur Arbeid & Zorg en naar de rol van klinisch arbeidsgeneeskundigen. Daarnaast werd het onderhavige onderzoek naar de instroom van
bedrijfsartsen uitgezet met de vraag: is het noodzakelijk om te interveniëren? En
als dat zo is: op welke wijze en door welke stakeholders?
Bovengenoemde ontwikkelingen afwegend is inderdaad te verwachten dat er al
op korte termijn rekening gehouden moet worden met een tekort aan bedrijfsartsen. Al is het alleen al om de vervangingsvraag op te vangen van 40 % van de bedrijfsartsen die de komende tien jaar met pensioen gaan. Deze vraag moet rond

40

|

2015

2020 zijn opgelost, want pas na 4 jaar opleiding is een nieuwe bedrijfsarts volledig
en zelfstandig inzetbaar (tijdens de opleiding werkt de aios uiteraard al, maar is
deze nog minder productief). Door een up to date capaciteitsberekening waarvoor draagvlak bestaat in het veld kan beter worden bepaald hoeveel nieuwe bedrijfsartsen nodig zijn. Hiervoor moet worden nagedacht over mogelijke ontwikkelingen van het takenpakket (bijvoorbeeld uitbreiding tot zorg voor ZZP’ers) en de
gevolgen daarvan voor de capaciteitsbehoefte. Ook moet worden stilgestaan bij
wat mogelijk is in de sfeer van taakherschikking (bijvoorbeeld door taken door te
schuiven naar arboverpleegkundigen).
Heldere afspraken over een nieuwe taakverdeling (met waarborging van de kwaliteit van de geleverde zorg) zou de arbo- en arbeidsgeneeskundige sector kunnen
helpen: de partijen zouden dit zelf met elkaar moeten overeenkomen. De veldpartijen (arbodiensten, beroepsgroepen, werkgevers, werknemers, etc.) kunnen hier
een trekkersrol in vervullen; hier ligt de primaire verantwoordelijkheid niet bij de
overheid. Waar het de geneeskundige taken betreft: bedrijfsartsen en arboverpleegkundigen zijn geregistreerd in het BIG-register. Als zij met elkaar tot een
nieuwe taakverdeling zouden komen kan dit via de daarvoor gebruikelijke procedures in het BIG-register worden vastgelegd.
Diverse bronnen en ook de resultaten van dit onderzoek benadrukken dat de onzekerheid over het wettelijke en beleidsmatige kader de sector afwachtend
maakt. Tot dusver neemt geen van de partijen het initiatief om in overleg met anderen tot een concreet actieplan te komen. Toch hebben alle partijen hun eigen
verantwoordelijkheden en mogelijkheden om bij te dragen aan een oplossing.
Wat kenmerkend lijkt voor de problematiek is dat geen enkele stakeholder zich als
probleemhouder beschouwt. Er zijn wel degelijk signalen gegeven door NVAB, het
capaciteitsorgaan en de opleidingen, maar er wordt niet door gepakt. Het lijkt of
alle spelers in het veld – inclusief de overheid - op elkaar wachten. Wel bestaat de
voorzichtige indruk dat de arbodiensten het laatste jaar meer vacatures openstellen voor jonge artsen. De instroom is in 2015 iets hoger dan in de afgelopen jaren.
Dit is echter bij lange na niet genoeg om van een afdoende oplossing te mogen
spreken
Dat er geïntervenieerd moet worden is evident. De mate waarin er geïntervenieerd moet worden is mede afhankelijk van de vraag of werkgevers (en werknemers!) de verlangde verbeteringen in de arbeidsgerelateerde zorg daadwerkelijk
realiseren. Daarnaast zijn ontwikkelingen in het aanbod van bedrijfsartsen van belang: De recente ontwikkelingen in de in- en uitstroom in het vak en de opleiding
van de bedrijfsarts, in combinatie met de vervangingsvraag voor gepensioneerde
bedrijfsartsen, nopen zeker tot maatregelen.

De instroom van bedrijfsartsen | 41

4
4.1

Behoeften van werkgevers en werkenden
Werkgevers en werknemers
Het overheidsbeleid is erop gericht de arbeidsdeelname te verhogen. De focus ligt
op langer doorwerken voor iedereen en meer arbeidsparticipatie van groepen
met een achterstand op de arbeidsmarkt. Deze focus zien we in hoofdstuk 3 terug
bij de ontwikkelingen die van invloed zijn op de inzet van arbeidsgerelateerde
zorg.
In het overheidsbeleid is een belangrijke rol weggelegd voor werkgevers: investeringen in het personeel zijn van belang om werknemers duurzaam inzetbaar te laten blijven op de arbeidsmarkt. Maatregelen die dit moeten bewerkstelligen, liggen niet alleen op het terrein van gezonde arbeidsomstandigheden; het gaat
bijvoorbeeld ook om scholing en ontwikkelmogelijkheden voor personeel, een gezonde balans tussen arbeid en zorg, en van-werk-naar-werkactiviteiten.
In de brief van de minister van SZW over de toekomst van de arbeidsgerelateerde
zorg (2015) worden de accenten gelegd op betere arbodienstverlening door meer
betrokkenheid van werknemers, meer preventie, meer bescherming van werknemers en betere zorg door goede samenwerking tussen bedrijfsgezondheidszorg
en reguliere gezondheidszorg. Het bereiken van deze doelen vraagt extra inspanningen van werkgevers en deels ook van werknemers.
In dit onderzoek is de focus gelegd op de ontwikkelingen die de vraag naar arbeidsgerelateerde zorg bepalen en naar de bevindingen in dit werkveld ter verbetering van deze zorg. De inzet van werkgevers is echter ook van invloed op het beantwoorden van deze vraag. Waar zetten werkgevers op in, wat willen zij?
Hetzelfde geldt voor de behoeften van werkenden: welke (verandering in) behoefte is er onder werknemers en ZZP’ers?

4.2

Behoefte werkgevers aan bedrijfsgeneeskundige zorg - literatuur
Weinig interesse, geen groei te verwachten
In paragraaf 3.1.1. is reeds een korte analyse gegeven van de ontwikkelingen die
volgens de literatuur spelen in de vraag naar arbodienstverlening. Volgens IG&H
(2011) zijn klanten (werkgevers) niet of nauwelijks geïnteresseerd in arbodienst-

42

|

2015

verlening. Werkgevers willen zich geen zorgen hoeven te maken over de gezondheid of de financiële risico’s van zieke werknemer. En ze verwachten geen meerwaarde van extra inspanningen van arbodienstverleners op het terrein van preventie. De arbodienstverlening is een krimpende markt. Ook Van der Kemp et al
(2014) verwachten geen herstel of verbreding in de markt van de bedrijfsgezondheidszorg door een grotere vraag van werkgevers. Ook de cijfers van de inspectie
SZW (2014) laten reeds zien dat het aantal bedrijven met een contract met een
arbodienstverlener sterk gedaald is tussen 2003 en 2012. Een deel van die ontwikkeling kwam voort uit het gewijzigde beleid waarbij de arbozorg in de onderneming directer op de werkvloer gedaan zou moeten worden door een preventiemedewerker binnen het bedrijf.
Geringe aandacht voor duurzame inzetbaarheid en arbeidsomstandigheden
Deze bevindingen werden zeer recent verder onderbouwd door het SCP. Cijfers
uit het Arbeidsvraagpanel van SCP onder werkgevers (Van Echtelt et al, 2015) laten zien dat de investeringen in de duurzame inzetbaarheid van werknemers zich
op veel punten niet bewegen in de door de overheid gewenste richting. Ook uit
het panel blijkt dat arbeidsomstandigheden het afgelopen decennium steeds
minder aandacht van werkgevers kregen. Dat maakt dat het zonder grote beleidsinspanningen niet zal lukken werkgevers actief in te zetten op het bereiken van de
doelen die SZW heeft gesteld. Ondanks de grote maatschappelijke aandacht voor
duurzame inzetbaarheid, investeren werkgevers niet vaker in scholing van werknemers (Van Echtelt et al, 2015). Hoewel er over een langere periode (sinds de jaren negentig) sprake was van een stijging in het aandeel werknemers dat een opleiding of cursus volgt, neemt scholing het laatste decennium niet toe. Het zijn
relatief vaak werknemers met een vast contract die een aan het werk gerelateerde cursus of opleiding volgen. Werknemers die, vanwege hun tijdelijke contract,
scholing het hardst nodig hebben voor hun inzetbaarheid op de arbeidsmarkt,
profiteren dus het minst. Ook het aantrekken van mensen met gezondheidsbeperkingen heeft erg weinig prioriteit bij werkgevers.
Wat betekent dit voor de arbeidsgerelateerde zorg? Als er vanuit de ‘markt’ geen
vraag is naar preventie en verbetering van arbeidsomstandigheden, wat is dan de
consequentie? Uiteraard wordt de marktvraag vanuit werkgevers sterk ingegeven
door ‘de vraag van vandaag’ en is de beleidsvraag er meer een van de nabije toekomst. Wordt er ingezet op meer handhaving van de arbowetgeving? Of op nieuwe stimuleringsregelingen, concrete afspraken of convenanten? In het slothoofdstuk noteren we een aantal suggesties uit het veld.
Werkgevers wensen een kleinere loondoorbetalingsverplichting bij ziekte
Het Arbeidsvraagpanel bevat ook informatie over overheidsmaatregelen die door
individuele werkgevers wenselijk geacht worden. Het vaakst wordt genoemd een

De instroom van bedrijfsartsen | 43

kleinere verantwoordelijkheid voor werkgevers voor de kosten van ziekte en arbeidsongeschiktheid (loondoorbetalingsverplichting bij ziekte) (Van Echtelt et al
2015). Er wordt overigens in dit kader bij SZW momenteel een voorstel ontwikkeld om kleinere werkgevers een eigen risico te geven van een jaar.
Werkgevers positiever over doorwerken van werknemers tot na het zestigste jaar
Een ontwikkeling die zich wel beweegt in de door de overheid gewenste richting
van langer doorwerken is het toenemende aantal werkende ouderen. Werkgevers
zijn positiever gaan denken over het doorwerken van werknemers tot na het zestigste jaar, aldus het SCP (Van Echtelt et al 2015).

4.3

Behoefte werkgevers – input uit interviews en klankbordgroep
Visie werkgeversorganisaties
- Werkgeversorganisaties, voor dit onderzoek geïnterviewd, geven aan dat de
bedrijfsarts lang niet altijd nodig is. Herschikking van taken is hun inziens zeker
een optie om het tekort aan bedrijfsartsen aan te vullen. Werkgeversorganisaties staan in principe positief tegenover taakherschikking;
- Ook benadrukken ze dat ‘arbeid’ centraal moet staan bij de bedrijfsgezondheidszorg. Het is in hun ogen jammer dat er geen stelselwijziging zal komen:
dat had richting kunnen geven aan een nieuwe inrichting van de arbeidsgerelateerde zorg. Bijvoorbeeld tot een nieuwe opleiding voor bedrijfsartsen, meer
specialisatie van bedrijfsartsen (op het gebied van psychosociale arbeidsbelasting, fysieke klachten, stoffenbeleid (huid/longen));
- Werkgeverorganisaties wijzen in de interviews en de klankbordgroep ook op
de eigen verantwoordelijkheid van de werknemer en de aandacht die er in bedrijven (volgens hen) reeds wordt besteed aan duurzame inzetbaarheid.
De rol van de werkgevers volgens andere geïnterviewden
- Specialisatie. In enkele interviews en de klankbordgroep wordt aandacht gevraagd voor het in het SER-advies (2014) voorgestelde scenario van meer regionale of sectorgewijze arbodiensten. Werkgevers zouden op sector niveau
overstijgende afspraken kunnen maken over de aard en omvang van de arbodienstverlening. Dit vraagt om meer specialisatie van bedrijfsartsen ten aanzien van specifieke bedrijfsproblemen en gezondheidsproblematiek die in de
sector waarvoor zij werken veel voorkomen. Dat kan het vak inhoudelijk ook
aantrekkelijker maken. Werkgeversorganisaties zijn een voorstander van dit
scenario;
- Maatwerk. De vraag naar bedrijfsartsen blijft, maar de wensen van de klanten
veranderen: ze willen niet meer per se een arbodienst maar een geregistreerde bedrijfsarts en maatwerk. Er zijn ook bedrijven die echt willen dat de be-

44

|

2015

drijfsarts tijd voor het bedrijf heeft, dat er persoonlijk contact is. Die werken
liever niet met casemanagers. Verder wordt gesignaleerd dat werkgevers graag
meer verbinding zien tussen arbeidsgerelateerde zorg en verzekeraarszorg.
Met ruimte voor maatwerk. Hier zijn geen grote veranderingen voor nodig;
- Preventie. Er is onder geïnterviewden een wisselend beeld als het gaat om de
rol van de bedrijfsarts bij preventie en het bieden van ondersteuning bij het
optimaliseren van de duurzame inzetbaarheid. Voor sommigen is het een
vraagteken hoe opdrachtgevers (werkgevers) de rol van de bedrijfsarts zien.
Mag je als bedrijfsarts meer dan alleen schadelast beperken? Anderen signaleren alleen dat werkgevers belangstelling tonen voor duurzame inzetbaarheid
en dat de bedrijfsarts een rol kan spelen in het gezond aan het werk houden
van oudere werknemers. Er zijn ook geïnterviewden die signaleren dat de bedrijfsarts in dit alles een actieve rol kan spelen maar dat werkgevers daar weinig belangstelling voor tonen. Factoren die volgens geïnterviewden van positieve invloed zijn op de vraag/mate van preventie door werkgevers zijn:
wettelijke verplichtingen; de grootte van de organisatie; mate van aandacht
van het bedrijf in de media; veroudering van de werkzame beroepsbevolking
(langer werken) en de participatiewet. Daarnaast wordt aangestipt dat er een
Europese (preventie)richtlijn is. Op papier is alles goed geregeld, maar bij de
implementatie van preventie zijn we in Nederland afhankelijk van de mate
waarin werkgevers hierin werkelijk hun verantwoordelijkheid nemen.
- Belangenconflict werkgever versus bedrijfsarts. Geïnterviewden signaleren dat
de driehoeksverhouding met de opdrachtgever (de werkgever) en de werknemer lastig kan zijn: een bedrijfsarts moet de belangen van beide partijen behartigen en is zelf afhankelijk van de werkgever. Adviezen van bedrijfsartsen
worden niet altijd opgevolgd door de werkgever. Zeker als het om preventie
gaat worden adviezen nogal eens genegeerd. Ook wanneer de bedrijfsarts bij
een groot bedrijf (intern) werkt kan dat lastig zijn omdat de bedrijfsarts onder
druk staat van de klant. De bedrijfsarts wil doorgaans werken aan duurzame
re-integratie. Het bedrijf wil het liefst dat de werknemer direct weer aan de
slag gaat of blijft. Door dit belangenconflict wisselen bedrijven soms van bedrijfsarts.
- Bezuinigingen. Men signaleert dat werkgevers bezuinigen waar ze kunnen. Zo
wordt er kritisch gekeken naar de uren dat de bedrijfsarts wordt ingezet. Bedrijfsartsen merken soms hoe er door werkgevers beknibbeld wordt op de
uren. De onderbouwing voor deze bezuinigingen ontbreekt vaak, aldus de respondenten.

De instroom van bedrijfsartsen | 45

- Controle op wettelijke kaders die gelden voor werkgevers. Geïnterviewden signaleren dat controle op de naleving van de wettelijke verplichting voor werkgevers om een contract af te sluiten met een arbodienst of een zelfstandig bedrijfsarts een belangrijke taak is van de overheid. Dit zou de bedrijfsarts
zekerheid bieden (over de toekomst van het vak). Bemoeienis van VWS is hierbij ook wenselijk, zo geeft men aan. Ook is er behoefte aan richting vanuit de
overheid welke kwaliteit van bedrijfsgeneeskundige zorg wenselijk is (gezien
o.a. de in interviews en literatuur gesignaleerde geringe belangstelling van
werkgevers voor preventie, het belangenconflict tussen bedrijfsarts en werkgever, bezuinigingen op de uren etc.). Moet de marktvraag alles bepalend zijn
of moet je als overheid zeggen: als we deze kwaliteit van bedrijfsgeneeskundige zorg willen, dan is dit nodig aan wettelijk kader en/of handhaving en/of beleid? Dat is een vraag die in veel interviews op tafel komt.
- Cao-afspraken. De Landelijke vereniging van Artsen in Dienstverband (LAD) ziet
voor zichzelf drie rollen weggelegd: (a) bij het afsluiten van cao’s afspraken
maken met werkgevers over zaken die niet wettelijk geregeld zijn; (b) men
komt overal in het land dus daar informatie ophalen in hoeverre werkgevers
voldoen aan de eisen; (c) participeren in toekomstige ontwikkelingen. De NVAB
vult hier op aan dat de LAD zou moeten onderhandelen over secundaire arbeid
en het ontwikkelen van professionaliteit (kwaliteitsontwikkeling). Door een
branche cao zou er minder sprake zijn van concurrentie op lage prijs (al kan
een arbodienst nog steeds boven cao belonen).

4.4

Bedreigingen voor de toekomst van het vak – input webenquête
Ruim de helft (56%) van alle bevraagde subgroepen ziet minder inspraak van de
bedrijfsarts op directieniveau bij klantorganisaties als bedreiging voor de toekomst van het vak. Verder zien arboverpleegkundigen significant vaker bezuinigingen bij klantorganisaties als bedreiging voor het vak van de bedrijfsarts (82%
versus ongeveer de helft van de artsen). Ook signaleren zij samen met basisartsen
significant vaker (36% en 34%) baanonzekerheid als bedreiging voor het vak.
Tabel 4-1

Bedreigingen – qua uitoefening van het vak
Bedrijfsarts
i.o. (n=25)

Bedrijfsarts
(n=84)

Basisarts
(n=53)

Arboverpleegkundi-

Totaal

gen (n=44)

(n=206)

Percentage (zeker) een bedreiging
Bezuinigingen bij klantorganisaties*.
Minder inspraak van de bedrijfsarts op
directieniveau bij klantorganisaties.
Baanonzekerheid.

46

|

2015

48,0

50,0

49,1

81,8

56,3

32,0

66,7

52,8

52,3

55,8

16,0

19,1

34,0

36,4

26,2

4.5

Behoefte werkenden – input interviews en klankbordgroep
Qua behoeften van werkenden signaleerden geïnterviewden/de klankbordgroep:
- dat bedrijfsartsen wellicht meer hun oor te luisteren zouden moeten leggen op
de werkvloer (immers het speelveld van bedrijfsartsen) zodat daar impulsen
uit kunnen worden gehaald;
- dat de Participatiewet wellicht zal leiden tot meer vraag naar bedrijfsartsen:
bedrijven die mensen met beperkingen aannemen hebben goede arbeidsgerelateerde zorg nodig. Het is aan (opleiders van) bedrijfsartsen om hun expertise
aan te laten sluiten op deze specifiekere zorgvraag: je verwacht een vraag naar
specialisatie als (meer) groepen met (meer) beperkingen op de arbeidsmarkt
komen. De vraag is of dat aanbod er al voldoende is;
- dat werkgevers de bedrijfsarts vaak te laat inzetten. Werkenden zouden (gestimuleerd moeten worden om) meer/voldoende eigen verantwoordelijkheid
te nemen om (preventief) bij een bedrijfsarts aan te kloppen;
- dat er een behoefte is aan een betere toegankelijkheid van de bedrijfsarts, zodat alle werknemers met vragen of problemen kunnen aankloppen;
- dat de toegang voor ZZP’ers tot bedrijfsartsen beperkt is. Zij komen direct bij
de verzekeringsarts terecht als ze langdurig verzuimen en een arbeidsongeschiktheidsverzekering hebben;
- dat ook flexwerkers eerder bij de verzekeringsarts komen. De arbobegeleiding
wordt voor hen immers door UWV ingevuld. Momenteel lopen er pilots in drie
sectoren waarbij de verantwoordelijkheid voor de begeleiding en re-integratie
van eindedienstverbanders (een subgroep van flexwerkers) na het tijdelijk
dienstverband bij de werkgever blijft en niet overgaat naar UWV.6 Dit verruimt
de doelgroep van werkenden waar bedrijfsartsen (nu nog in pilotsetting) hun
diensten aan verlenen.

4.6

Conclusies over de behoeften van werkgevers en werkenden
De geschetste beleidsontwikkelingen in hoofdstuk 3 (langer doorwerken, participatiewet, meer preventie, verbetering arbeidsgerelateerde zorg) doen vermoeden
dat er behoefte is aan meer bedrijfsartsen in de (nabije) toekomst. Echter, de
marktvraag (van werkgevers) lijkt niet voldoende aan te sluiten op de wettelijke
verplichtingen ten aanzien van arbo- en bedrijfsgezondheidszorg.

6

Convenant tijdelijk besluit experimenten Ziektewet. Een convenant tussen de Sector Transport en
Logistiek, de Sector Agrarisch en Groen, de Sector Detailhandel en UWV als alternatief voor de arbeidsverledeneis in het sociaal akkoord.

De instroom van bedrijfsartsen | 47

De huidige trend onder werkgevers is dat er weinig belangstelling is en geen extra
investeringen te verwachten zijn in het inzetten van de arbodienstverlening.
Duurzame inzetbaarheid en preventie zijn wel thema’s die volgens werkgeversorganisaties op de agenda staat in het personeelsbeleid, maar deze komen nog niet
tot uiting in de prioriteiten in het personeelsbeleid van individuele bedrijven volgens SCP-cijfers. Werkgevers hebben zoals blijkt uit de interviews en de literatuur
weinig behoefte aan arbodienstverlening op deze terreinen.
Ook over de rol van bedrijfsartsen verschillen de werkgevers van mening met de
andere stakeholders die in dit onderzoek aan het woord komen. De rol van de bedrijfsarts zou beperkter kunnen zijn wat de werkgevers betreft. Werkgeversorganisaties pleiten voor meer taakherschikking en meer specialistische bedrijfsgeneeskundige zorg, bij voorkeur sector en aandoeningen-specifiek. Bedrijfsartsen
zelf vrezen uitholling van het vak en nog meer bezuinigingen waardoor minder (en
kwalitatief mindere) zorg verleend kan worden. Ook wordt veelvuldig gewezen op
de beperkte naleving van de wettelijke regels inzake de arbozorg. Meer sturing
vanuit zowel SZW als VWS, meer handhaving van de inspectie SZW en een eigen
cao voor de arbodienstverlening zou kunnen helpen in het verbeteren van de naleving, aldus opgetekend in de interviews en webenquête.
Een betere toegankelijkheid van de bedrijfsarts, het eerder inzetten van een bedrijfsarts (meer preventie) en meer arbeidsgerelateerde zorg voor mensen die
niet in loondienst werken (ZZP’ers, flexwerkers) zijn thema’s die in de literatuur,
de interviews en de webenquête veelvuldig terug komen. Toch wordt geconstateerd door een vertegenwoordiger van werknemers in de klankbordgroep dat
binnen de bedrijven en binnen OR’en door werknemers het thema van de arbeidsgerelateerde zorg nauwelijks aandacht krijgt.
Dit werpt de vraag op: Is in Nederland de marktvraag (de vraag van de dag) bepalend? We kunnen concluderen dat de mate van wetgeving, handhaving en sturing
vanuit de overheid van grote invloed is gebleken op de vraag naar bedrijfsgeneeskundige zorg bij werkgevers en werknemers in de praktijk. Als de politiek het ingezette beleid wil handhaven noodzaken de recente ontwikkelingen qua in- en uitstroom van bedrijfsartsen (met name de vervangingsvraag voor bedrijfsartsen die
met pensioen gaan) en de in dit hoofdstuk gesignaleerde (deels uitblijvende)
marktvraag tot maatregelen om het aantal bedrijfsartsen in Nederland op peil te
houden. Vanuit werkgevers zijn bijvoorbeeld momenteel weinig initiatieven te
verwachten om de doelstellingen uit de TAZ brief van SZW te behalen. Werkgevers zullen extra gestimuleerd of geprikkeld moeten worden om preventie, duurzame inzetbaarheid en een toegankelijke arbodienstverlening voor alle werkenden vorm te geven. Dit vraagt om coördinatie en regiekracht vanuit SZW en VWS.

48

|

2015

5
5.1

Potentiële bedrijfsartsen: kiezen voor het vak?
Wat leert de literatuur over deze keuze?
Aantrekkelijke aspecten van het vak van bedrijfsarts volgens basisartsen
Bedrijfsarts worden is geen vanzelfsprekende optie voor basisartsen. Toch zijn er
ieder jaar enkele artsen die bewust de keuze maken voor de opleiding tot bedrijfsarts. Recent deed SGBO hier onderzoek naar. Enkele redenen voor hun keuze
die door jonge bedrijfsartsen worden genoemd, zijn: meer tijd en aandacht voor
de cliënt in combinatie met prettige arbeidsvoorwaarden zoals regelmatige werktijden, geen avond- of nachtdiensten, minder hectiek en een lagere werkdruk dan
in het ziekenhuis gebruikelijk is (Greijn & Van der Gulden, 2015; vergelijkbaar met
de bevindingen van Soethout, 2010, Marcelissen et al, 2010, Plomp et al (2010) en
NVAB, juni 2015). Daarnaast speelt het teamgevoel en de afwezigheid van hiërarchie, de verscheidenheid aan problematiek en het kijken naar de cliënt in plaats
van naar de diagnose een belangrijke rol (Greijn & Van der Gulden, 2015).
Minder aantrekkelijke aspecten van het vak van bedrijfsarts
Hetgeen medische studenten aantrekkelijk vinden van het geneeskundige vak,
herkennen zij nauwelijks in het vakgebied van de sociale geneeskunde. De associaties die de studenten hebben met het vak van bedrijfsarts komen niet overeen
met de beelden die zij hebben van hun latere werk als arts (Soethout, 2010).
Studenten herkennen het belang van preventie en gezondheidsvoorlichting, maar
lopen er niet warm voor. Public Health staat veraf van de belevingswereld van de
studenten die zich in grote meerderheid oriënteren op een loopbaan waarin ze
iets voor patiënten kunnen betekenen (Van der Gulden, 2012). Omdat studenten
niet herkennen wat ze als bedrijfsarts voor een patiënt kunnen betekenen, sluiten
ze al in een vroeg stadium van hun studie de optie af om bedrijfsarts te worden.
Redenen om niet te kiezen voor het vak
Een belangrijke verklaring waarom bedrijfsgeneeskunde niet als toekomstig werkveld wordt gezien ligt in het feit dat er tijdens de geneeskundeopleiding bijzonder
weinig aandacht wordt geschonken aan de bedrijfsgeneeskunde (NVAB, 2015).
Soethout (2010) licht dit bezien vanuit VUMC toe: in een studie van 6 jaar is een
coschap sociale geneeskunde van 2 weken opgenomen. De studenten mogen kiezen met welk discipline zij binnen dit coschap willen kennismaken. 50 % kiest de
maatschappelijke gezondheidszorg, 40 % kiest de bedrijfsgezondheidzorg en 10 %

De instroom van bedrijfsartsen | 49

kiest de verzekeringsgeneeskunde. Dat maakt dat de meeste studenten als zij afstuderen als basisarts het vakgebied van de bedrijfsarts niet of nauwelijks kennen.
Dat geneeskunde-studenten en pas afgestudeerde artsen geen beeld hebben bij
het beroep van de bedrijfsarts, blijkt uit de vragen die gesteld werden tijdens de
Carrièrebeurs bij de NVAB stand. De meest gehoorde vragen waren: ‘Kunt u mij
vertellen hoe uw dag als bedrijfsarts eruit ziet?’ en ‘Waarom heeft u gekozen voor
het vak van bedrijfsarts?’ (NVAB, 2015 “ de bedrijfsarts werkt”).
Een andere reden waarom studenten niet in eerste instantie kiezen voor de sociale geneeskunde is het gebrek aan inspirerende rolmodellen vanuit de vakgroep.
Uit onderzoek blijkt dat rolmodellen een belangrijke rol spelen in het kiezen van
een specialisme (Cruess, Cruess & Steinert aangehaald in Greijn & Van der Gulden,
2015). Het onderwijs voor bedrijfsgeneeskunde wordt veelal gegeven door oudere, mannelijke bedrijfsartsen. Hierdoor worden de studenten (overwegend vrouwen) bevestigd in hun vooroordelen dat het inderdaad een vak is voor mannen
aan het einde van hun carrière (Greijn & Van der Gulden, 2015).

5.2

Wat wordt er in de interviews vermeld over de studiekeuze?
Aantrekkelijke aspecten van het vak om bedrijfsarts te worden (of te blijven)
Geïnterviewden verwijzen naar de breedte van het vak; de gelegenheid om aan
preventie te doen; er belang aan hechten om als bedrijfsarts te kunnen werken;
arbeidsvoorwaarden en het speelveld waar je je in begeeft als aspecten die het
aantrekkelijk maken om te kiezen voor het vak van bedrijfsarts (/dit vak uit te oefenen). De betere werk-privé balans ten opzichte van andere disciplines zou gezien de feminisering van de geneeskunde kunnen leiden tot meer instroom in het
vak, mits er voldoende aandacht is voor het vak in het geneeskundecurriculum en
de co-schapen, zo veronderstelt een actor. Enkele citaten:
De breedte van het vak


“Het is een aantrekkelijk vak voor mensen die affiniteit hebben met management & organisatie.
En arbokennis is toepasbaar in verschillende sectoren.”



“Generalist zijn: je hebt zowel communicatieve vaardigheden als medische kennis nodig.”

Preventie
“De meeste artsen zien alleen patiënten met klachten die voorkomen hadden kunnen worden. Als
bedrijfsarts kan je je bezig houden met preventie om deze klachten daadwerkelijk te voorkomen.”
Het belangrijk vinden om als bedrijfsarts te werken

50

|

2015

“Individuele gesprekken, aandacht voor de persoon, nadenken over de vraag hoe houden we mensen zo lang mogelijk gezond aan het werk? Hoe haal je het beste uit mensen, ondanks beperkingen?”
Arbeidsvoorwaarden


“Regelmaat, geen diensten, flexibel in het indelen van werktijd. De balans werk-privé is beter.”



“Minder belastend werk: een bedrijfsarts ziet geen hele zieke patiënten.”



“Baangarantie.”



“Prima secundaire arbeidsvoorwaarden.”



“Goed te combineren met andere bezigheden (bestuursfunctie, nevenactiviteiten en hobby’s).”

Het speelveld


“Contacten met medici, directie, werknemers, spanningsveld hiertussen, mensen in hun werkomgeving ontmoeten.”

Wat weerhoudt om bedrijfsarts te worden (of te blijven)
- Het imago:
De geïnterviewde actoren in het onderhavige onderzoek (bedrijfsartsen, verzekeringsartsen, opleiders) zijn het er over eens dat werken in de sociale geneeskunde,
en zeker werken in de arbeidsgerelateerde zorg niet aantrekkelijk, uitdagend of
“sexy” wordt gevonden door basisartsen en medisch studenten. De curatieve zorg
en het werken in de kliniek scoort het hoogst als toekomstdroom voor medische
studenten: ‘het beter maken van mensen’ is blijkbaar niet de associatie die men
koppelt aan het vak van bedrijfsarts. Ook het werken in de preventieve sfeer
wordt nauwelijks geassocieerd met het werk van een arts. Enkele citaten:
Imago


“Imago: het wordt niet als echt medisch vak gezien, andere specialisten zouden dit vak ook
kunnen uitoefenen, bedrijfsarts is slechts ‘controleur’, slechte status.”



“Saai en niet uitdagend: eenzijdige patiëntenpopulatie, veel patiënten met psychische klachten,
veel doorsturen, zelf geen behandelend arts, oppervlakkig in medisch opzicht, vaak te weinig tijd
voor goede begeleiding, weinig curatief bezig.”



“Pas afgestuurde basisartsen willen mensen beter maken en hebben het idee dat in het vak van
bedrijfsarts niet te kunnen.”



“Administratieve rompslomp: de vele richtlijnen van de NVAB maar ook WVP, WIA en de samenwerking met de UWV-verzekeringsartsen.”



“Onduidelijkheid over taken en verwachtingen.”

De instroom van bedrijfsartsen | 51

Het speelveld waar de bedrijfsarts zich in begeeft wordt als lastig ervaren:

-

“De driehoeksverhouding met de opdrachtgever (werkgever) en de werknemer kan lastig zijn. De
bedrijfsarts dient de belangen van beide partijen te behartigen maar is afhankelijk van de werkgever.”
“Bedrijfsartsen vinden de druk van alle kanten (werkgever, werknemer, verzekeraar, arbodienst) lastig. Als arts ben je ten dienste van de patiënt, maar dit is lastig als er aan alle kanten bij je gelobbyd
wordt.”

- Het aanzien van het vak:
Op de statusladder van artsen (waar de chirurgen bovenaan staan) staan de sociaal geneeskundigen onderaan. Het imago van sociale geneeskunde in het algemeen en bedrijfsgeneeskunde en verzekeringsgeneeskunde in het bijzonder
wordt er tijdens de opleiding niet beter op: Van zowel docenten als artsen in het
ziekenhuis (de omgeving waar het grootste deel van de medische opleiding in
plaats vindt) krijgen de studenten te horen dat de sociale geneeskunde meer een
vak is voor artsen die niet hard willen of kunnen werken (c.q. diensten willen
draaien), minder ambitieus zijn of nergens anders terecht kunnen. Dit terwijl het
werkveld waar artsen uiteindelijk in terechtkomen zo in elkaar zit dat globaal genomen een derde van de opgeleide artsen huisarts wordt, een derde werkt als
arts in de klinische setting en een derde werkt in het brede veld van de maatschappelijke gezondheidszorg. Een citaat:
“Geneeskundestudenten hebben verwachtingen die niet aansluiten bij de praktijk. Ongeveer 90%
denkt dat ze medisch specialist worden, maar in werkelijkheid wordt ongeveer 30% medisch specialist. Het zou goed zijn om deze verdeling aan het begin van de loopbaan van de geneeskundestudent
te schetsen.”

- Onbekendheid met het vak en geringe aandacht tijdens de opleiding.
Enkele citaten:
“Geneeskundestudenten komen het vak niet vanzelf tegen, maar pas later bij het coschap sociale
geneeskunde.”
“Er staan 3 weken voor sociale geneeskunde. De helft van de studenten loopt mee in de public
health, de helft in de bedrijfs – en of verzekeringsgeneeskunde. Naast meelopen met een bedrijfsarts, moeten ze opdrachten uitvoeren, bespreken en aan het einde van heet coschap een referaat
houden. Het coschap kan heel afwisselend zijn: er zijn enthousiaste en bevlogen bedrijfsartsen,
maar er zijn ook bedrijfsartsen die zelf niet meer enthousiast zijn en dat geeft niet echt een inspirerend voorbeeld. “

52

|

2015

- Baanonzekerheid, perspectief op doorgroei en arbeidsvoorwaarden:
Een aantal interviews vond plaats met artsen die zeer recent gekozen hebben
voor het vak. Ook in het onderzoek van Greijn en van der Gulden (2015) komen
jonge artsen aan het woord. Zij zeggen dat vacatures moeilijk te vinden zijn. Gebruikelijke vacaturesites vermelden geen functies voor bedrijfsarts (ook als deze
er wel zijn) en ook de websites van de grote arbodiensten laten weinig vacatures
zien. Basisartsen die bewust voor het vak van bedrijfsarts kiezen moeten dus goed
zoeken om een baan te vinden7. De sector laat hier kansen liggen, aldus de jonge
artsen. Enkele citaten:


“voorafgaand geen toezegging of ze in de opleiding kunnen komen.”



“de loopbaanperspectieven zijn afgenomen.”



“door faillissementen en overnames zie ik een versobering van arbeidsvoorwaarden.”

Kansen en bedreigingen gerelateerd aan studiekeuze
Geïnterviewden noemen de presentatie van het vak onder potentiele bedrijfsartsen (een vraag om duidelijkheid over de toekomst van het vak) en de inrichting
van het curriculum van de geneeskundeopleiding als kans voor de toekomst voor
het vak van bedrijfsarts. Omgekeerd zien zij de beperkte aandacht op universiteiten voor bedrijfsgeneeskunde als bedreiging. Enkele citaten:
Kans: presentatie van het vak


“Bekendheid (onder studenten) vergroten.”



“Presenteren van het vak zoals het echt is, door te communiceren wat een bedrijfsarts doet.”



“Meer exposure van het vak.”



“Meer duidelijkheid over de toekomst en de inhoud van het vak meer bekendheid geven.”

Kans: inrichting van het curriculum van de geneeskundeopleiding


“In de studie naar basisarts meer aandacht aan de bedrijfsgezondheidszorg besteden. Bijvoorbeeld als vast onderdeel opnemen dat de student een tijdje meeloopt bij een arbodienst.”

Resultaten brainstorm
Tijdens een brainstorm bijeenkomst van de klankbordgroep werd geconstateerd
dat de toegang tot het specialisme van de bedrijfsgezondheidszorg te onduidelijk
is. De klinische vakken dienen zich vanzelf aan, het vak bedrijfsarts is lastig vindbaar. Gepleit werd om de aandacht voor de bedrijfsgezondheidzorg zo vroeg mo7

In de klankbordgroep vertelt BKV dat ze dit geluid herkennen (we kregen eerst veel telefoontjes
van basisartsen die zich wilden oriënteren op het vak van bedrijfsarts, maar er waren geen vacatures/plekken). Echter, BKV signaleert ook dat dit sinds 1,5 jaar aan het veranderen is. Ze bevestigen
dat hierdoor de jaren daarvoor wel enthousiastelingen voor het vak verloren zijn gegaan.

De instroom van bedrijfsartsen | 53

gelijk in de geneeskunde opleiding aan te bieden. Een deelnemer aan de bijeenkomst verwoordde het als: “Als ze eenmaal in de witte jas zitten is het al bijna te
laat.” Er is op dit vlak al beweging in het veld: de Universiteit Groningen heeft
aanpassingen in haar curriculum van de geneeskunde opleiding gedaan om deze
meer aan te laten sluiten bij de praktijk (waarin 1/3 van de artsen werkzaam is als
huisarts, 1/3 in de maatschappelijke gezondheidszorg en 1/3 als specialist). Tijdens de brainstorm werd verder geopperd dat de sector en de beroepsgroep zelf
actiever aan promotie kunnen doen op universiteiten. Bijvoorbeeld ook om te
helpen zoeken naar goede opleidingsplekken en een breder cursusaanbod aan geinteresseerde basisartsen. Daarbij werd benadrukt dat een regierol van de overheid onontbeerlijk is om een en ander te realiseren in de praktijk. BKV signaleerde
verder dat ze sinds 1,5 jaar weer meer plekken/vacatures voor bedrijfsartsen zien.
Enkele citaten:
Uitspraken van klankbordgroep leden:
“De arbeidsmarkt voor artsen is slecht en toch kiezen studenten voor populaire specialismen. Door
interveniëren in de basisopleiding is dit te keren, denk aan het voorbeeld van de ouderengeneeskunde. Op faculteiten met een verplicht coschap oudergeneeskunde of geriatrie overwegen significant meer studenten deze carrièrerichting. Dat hoeft niet voor bedrijfsartsen maar je kunt studenten er wel meer en eerder mee in aanraking laten komen. Dit kan zitten in communicatie (de
voordelen van het vak meer laten leven) en in het curriculum van de opleiding (les van gemotiveerde bedrijfsartsen, een coschap bij een inspirerende bedrijfsarts).” De Geneeskundestudent
“Er zijn best veel medisch studenten die niet 60 uur per week in een ziekenhuis willen werken, Welke route moet ik gaan? Dat weten ze vaak niet. Dus laagdrempeliger zijn, duidelijker vindbaar.” Coronel Instituut voor Arbeid en Gezondheid
“Ik zit 15 jaar in het vak en behoor nog steeds tot de jongste 2% van de beroepsgroep. Ik heb eigenlijk geen binding meer met jonge basisartsen. Je bent de aansluiting met studenten kwijt, die krijgen
geen verhalen/voorbeelden meer. Dit is een probleem met de vergrijzing.” NVAB
“Wij kunnen zorgen voor bekendheid van het vak bij basisartsen en studenten, voor toeleiding van
enthousiaste bedrijfsartsen (match). Verder is onze loopbaanwijzer een interessante tool.” BKV
“Als branche zelf kunnen we meer aan promotie doen in contacten met universiteiten, het imago
van het vak verbeteren. Het is nodig dat de overheid hier in meestuurt: wat is nodig aan werving en
selectie? Wat is nodig aan imago? Er is al te lang over gepraat, het is nu tijd voor richting en actief
handelen.” Oval.
“We kregen eerst veel telefoontjes van basisartsen die zich wilden oriënteren op het vak van bedrijfsarts, maar er waren geen vacatures/plekken. Sinds 1,5 jaar is dit aan het veranderen. De jaren
daarvoor zijn hierdoor wel enthousiastelingen voor het vak verloren gegaan.” BKV

54

|

2015

5.3

Resultaten van de webenquête over de studiekeuze
Curriculum opleiding geneeskunde
Acht op de tien (80%) bedrijfsartsen en bedrijfsartsen i.o. vinden de aandacht
voor de relatie arbeid en gezondheid in het curriculum van de geneeskunde opleiding onvoldoende. Basisartsen verhouden zich hier anders toe: 44% vindt de aandacht voldoende, 26% reageert neutraal en 31% vindt de aandacht onvoldoende.
Ongeveer twee derde van de bedrijfsartsen (64%) en van de bedrijfsartsen i.o.
(68%) geeft aan dat zij tijdens hun opleiding geneeskunde geen voorlichting ontvingen over het vak van bedrijfsarts. Onder de basisartsen (die recenter de opleiding tot geneeskunde volg(d)en) signaleren vier op de tien (39%) dit gebrek aan
voorlichting. In de loop der jaren is de voorlichting over het vak van bedrijfsarts in
de reguliere opleiding dus toegenomen, maar deze is nog niet optimaal.
Twee derde van de bedrijfsartsen i.o. (68%) geeft aan dat zij tijdens hun geneeskunde opleiding niet in aanraking zijn gekomen met een bedrijfsarts of opleider
die op inspirerende wijze een goed beeld van het vak van bedrijfsarts kon geven.
Onder bedrijfsartsen en basisartsen ligt dit percentage lager (54% en 55%) wat
doet vermoeden dat het in aanraking komen met een inspirerende bedrijfsarts of
opleider golfbewegingen kent in de tijd. Stabiel gegeven is dat ruim de helft van
de geneeskundestudenten tijdens de reguliere opleiding niet in aanraking komt
met een inspirerende bedrijfsarts of opleider. Zie Tabel 5-1.
Tabel 5-1.

Stellingen over de opleiding geneeskunde die men volgt/volgde
Bedrijfsarts i.o.

Bedrijfsarts

Basisarts

Totaal

(n=25)

(n=91)

(n=62)

(n=178)

Aandacht voor relatie ar- Eens

4,0

15,4

43,6

23,6

beid en gezondheid was/is

Neutraal

16,0

4,4

25,8

13,5

voldoende.*

Oneens

80,0

80,2

30,7

62,9

100,0

100,0

100,0

100,0

Ik ontving/ontvang voor- Eens

28,0

15,4

40,3

25,8

lichting over het vak van

Neutraal

8,0

16,5

21,0

16,9

bedrijfsarts.*

Oneens

64,0

68,1

38,7

57,3

100,0

100,0

100,0

100,0

Percentage eens

Bedrijfsarts/opleider gaf op Eens

16,0

37,4

30,7

32,0

inspirerende wijze goed Neutraal
beeld van het vak van be- Oneens

16,0

8,8

14,5

11,8

drijfsarts.

68,0

53,9

54,8

56,2

100,0

100,0

100,0

100,0

* Is significant verschil tussen bedrijfsarts i.o., bedrijfsarts en basisarts.

De instroom van bedrijfsartsen | 55

Coschap bedrijfsgeneeskunde tijdens de geneeskundeopleiding
Bedrijfsartsen, bedrijfsartsen i.o. en basisartsen verschillen niet significant in het
wel of niet hebben gedaan van een coschap bedrijfsgeneeskunde. Gemiddeld
heeft 38% een dergelijk coschap wel gelopen en 62% niet. Ook in de ervaringen
met het coschap verschillen de subgroepen niet significant van elkaar. Gemiddeld
bevestigt 43% dat zij geen inspirerende begeleider hadden en bevestigt een derde
(31%) dat het coschap te kort was om een goed beeld te krijgen van het vak. Eén
op de tien (12%) vindt dat de begeleider te weinig moeite nam om hem/haar goed
in te werken. Waar men wel in verschilt, is de mate waarin het coschap ervoor
zorgde dat men koos voor het vak van bedrijfsarts/men van plan is dit te kiezen.
Bij bedrijfsartsen i.o. is dit bij 50% het geval, bij bedrijfsartsen 46% en bij basisartsen 0%. In antwoord op de vraag wat er verbeterd kan worden aan het coschap
geven bedrijfsartsen i.o. en basisartsen aan dat coassistenten meer zelfstandigheid wensen (bv eigen spreekuur, ervaren wat het vak is en niet alleen meekijken)
en dat ze in het coschap een breed beeld van de bedrijfsgeneeskunde wensen te
krijgen (een betere planning zodat meer kernspecialismen aan bod komen).
Citaten over het coschap (voorbeelden van gegeven open antwoorden in de webenquête):
“Het is van belang om niet alleen verzuimspreekuren/SMT mee te krijgen, maar ook werkplekonderzoeken en keuringen, meelopen met arbeid hygiënisten/AD/A&Oadviseurs/ veiligheidskundigen etc.
om een compleet beeld van de bedrijfsgezondheidszorg te krijgen.”
“ Je zit aan het einde van je opleiding en je mag niet eens een anamnese gesprek voeren. Ik zat bij
de [naam arbodienst], elke dag bij een andere bedrijfsarts en ik zat er op een kruk naast. Absoluut
geen inspirerend coschap.”
Co schap bij jonge inspirerende bedrijfsarts of arts in opleiding tot bedrijfsarts. Hierbij ook zelf actieve rol; zelf spreekuur doen onder supervisie.”
“Zelf een plek kunnen kiezen zodat je meer gemotiveerd bent. Rooster maken en patiënten inroosteren om zelf te zien en beleid op te maken.”
“Meer zelf cliënten zien, meer verdieping, meer enthousiasme.”

Keuze voor het vak
Werkzame bedrijfsartsen wisten significant vaker niet wat het vak inhield toen ze
ervoor kozen om bedrijfsarts te worden (36%) in vergelijking met bedrijfsartsen
die momenteel in opleiding zijn (12%). Verder verschillen bedrijfsartsen en bedrijfsartsen i.o. niet significant in hun redenen om voor het vak te kiezen. Meest
genoemde redenen zijn dat men belang hecht aan de eigen professionaliteit en

56

|

2015

autonomie (92%); het gevarieerde contact en het werken op verschillende locaties dat aanspreekt (78%) en de mogelijkheid tot preventie (70%). Zie Tabel 5-2.
Tabel 5-2

Waarom (destijds) ervoor gekozen om bedrijfsarts te worden?**
Totaal

Percentage bij de gegeven reden

(n=115)

Ik hecht belang aan mijn professionaliteit en autonomie.

92,0

Gevarieerde contact en werken op verschillende locaties spreekt mij aan.

77,7

De mogelijkheid om aan preventie te doen.

69,6

Ik vind het belangrijk te kunnen werken als sociaal geneeskundig specialist-bedrijfsarts.

67,9

Ik wil graag regelmatige werktijden/een goede balans tussen werk en privé.

66,1

Het speelveld waar je je dan in begeeft: het behartigen van de belangen van zowel
werkgevers, verzuimverzekeraars en werknemers.

64,3

Ik verwacht(te) weinig baanonzekerheid als bedrijfsarts.

58,0

Ik ben/was er van overtuigt dat de opleiding voldoende meerwaarde had.

53,6

Mijn arbodienst biedt de mogelijkheid tot het volgen van de opleiding.

51,8

Geen problemen met de financiering van de opleiding.

45,6

Sociale geneeskunde spreekt mij meer aan dan de curatieve zorg.

44,6

Ik weet/wist van te voren goed wat het vak inhield.*

8

41,1

Bij bedrijfsgeneeskunde is er minder concurrentie voor een opleidingsplaats.

30,4

Het salaris ten opzichte van andere disciplines in de geneeskunde.

8,0

Anders, namelijk…

29,5

** Geen significante verschillen tussen bedrijfsartsen i.o. en bedrijfsartsen

Drempels
97% van de basisartsen bevestigt dat er zaken zijn die hen er van weerhouden om
bedrijfsarts te worden. Gevraagd naar wat hen hiervan weerhoudt noemen zij als
top 3: tevredenheid met hun huidige vak (62%), dat sociale geneeskunde hen
minder aanspreekt dan curatieve zorg (58%) en het speelveld waar je je dan in
begeeft (56%) (zie Tabel 5-3).

8

Met deze stelling is 25% van de bedrijfsartsen in opleiding het eens en 42,9% van de bedrijfsartsen.

De instroom van bedrijfsartsen | 57

Tabel 5-3

Wat weerhoudt basisartsen om bedrijfsarts te worden?

96,5% van de basisartsen geeft aan dat er zaken zijn die hen ervan weerhouden om

Totaal

bedrijfsarts te worden. Wat hen weerhoudt is:

(n=55)

Ik ben tevreden met mijn huidige vak.

61,8

Sociale geneeskunde spreekt mij minder aan dan de curatieve zorg.

58,2

Het speelveld waar je je dan in begeeft: het belangenconflict tussen
werkgevers, verzuimverzekeraars en werknemers.

56,4

Het vak heeft weinig aanzien en dat vind ik een nadeel.

38,2

Mijn onbekendheid met het vak.

34,6

Ik vraag me af of de opleiding wel voldoende meerwaarde heeft.

34,6

Geringe aandacht tijdens de geneeskundeopleiding voor de sociale geneeskunde.

30,9

Ik houd niet van regelmatige werktijden: wil meer afwisseling.

14,6

Het salaris ten opzichte van andere disciplines in de geneeskunde.

7,3

Ik ga er financieel te weinig op vooruit wanneer ik deze opleiding zou doen.

7,3

Ik zie op tegen de belasting van een opleiding naast/tijdens mijn werk.

5,5

Ik voorzie baanonzekerheid omdat de vraag naar BA afhankelijk is van beleidskeuzes.

5,5

Mijn arbodienst biedt geen mogelijkheid tot het volgen van de opleiding.

1,8

Problemen met de financiering van de opleiding.

1,8

Anders, namelijk…

12,7

Kansen en bedreigingen gerelateerd aan studiekeuze
De meeste respondenten (83%) zien meer aandacht voor sociale geneeskunde in
het geneeskundecurriculum als een reële kans voor de toekomst van het vak van
bedrijfsarts. Als bedreiging voor de toekomst van het vak wordt het imago van de
bedrijfsarts significant vaak genoemd door basisartsen (91%), de groep die de potentiele nieuwe instroom vormt. Zie Tabel 5-4.
Tabel 5-4

Kansen en bedreigingen voor het vak – qua studiekeuze

percentage (zeker) een kans:
meer aandacht voor sociale geneeskunde in het geneeskunde curriculum
percentage (zeker) een bedreiging:
het imago van de bedrijfsarts*

Arbover-

Bedrijfsarts Bedrijfsarts

Basisarts

i.o. (n=25)

(n=84)

(n=53)

88,0

88,1

73,6

79,6

82,5

76,0

67,9

90,6

77,3

76,7

pleegkun-

digen n=44) (n=206)

* Is significant verschil tussen bedrijfsarts i.o., bedrijfsarts, basisarts en arboverpleegkundige.

58

|

2015

Totaal

Wat is nodig om het aantal bedrijfsartsen op peil te houden
Aan alle respondenten is gevraagd wat gedaan zou kunnen worden om te zorgen
dat er voldoende bedrijfsartsen in Nederland zijn en blijven. De antwoorden van
de verschillende subgroepen verschillen niet significant van elkaar. De meest
spontaan genoemde ‘oplossing’ (37%) is het beter en/of meer profileren van beroep. Andere oplossingen (in volgorde van veel naar weinig genoemd) zijn:
- vak aantrekkelijker maken;
- opleiding aantrekkelijker maken;
- een systeemverandering;
- versterken van de (onafhankelijke) positie.

5.4

Belangrijkste conclusies over de keuze voor het vak
Er zijn weinig basisartsen die er voor kiezen om bedrijfsarts te worden. Vrijwel alle
basisartsen (en een meerderheid van de bedrijfsartsen i.o., bedrijfsartsen en arboverpleegkundigen) signaleren het imago van het vak als een reële bedreiging voor
de toekomst voor het vak. Het vak spreekt geneeskunde studenten weinig aan, ze
associëren het werk van de bedrijfsarts (voor zover zij daar een beeld over hebben) niet met het werk van een arts. Ze komen tijdens hun reguliere geneeskunde
opleiding bijzonder weinig in aanraking met bedrijfsartsen of met de praktijk van
de arbeidsgerelateerde zorg in het algemeen. “Onbekend maakt onbemind” beamen ook alle actoren die zijn geïnterviewd. Meer voorlichting en meer aandacht
voor sociale geneeskunde in het geneeskunde curriculum is de meest genoemde
kans voor de toekomst van het vak van bedrijfsarts. Het meer en beter profileren
van het beroep is het meest gegeven spontane advies in de webenquête. De ideeen om dit handen en voeten te geven zijn aanwezig in het veld (en worden al
deels toegepast, zie de genoemde voorbeelden). Met een duidelijke visie vanuit
de overheid (meer duidelijkheid over de toekomst van de arbeidsgerelateerde
zorg), de beroepsgroep en arbodiensten (verbetering van het imago, uitdragen
van de aantrekkelijke kanten van het vak, meer gerichte werving) kan het veld ervoor zorgen dat het vak van bedrijfsarts meer en beter onder de aandacht gebracht worden van mogelijke instromers. Dit zou gezien de resultaten gepresenteerd in dit hoofdstuk een belangrijke eerste stap zijn om het aantal bedrijfsartsen
in Nederland op peil te houden. In het slothoofdstuk worden de verschillende
suggesties voor verbetering nader uitgewerkt.

De instroom van bedrijfsartsen | 59

6
6.1

De opleiding tot bedrijfsarts
Wat leert de literatuur over de opleiding?
Het imago van het vak van bedrijfsarts is reeds in voorgaand hoofdstuk behandeld. In de literatuur wordt verder met name gewezen op de financiering van de
opleiding, als barrière om aan de opleiding te beginnen of om een opleidingsplaats aan te bieden.
In het onderzoek van Greijn en Van der Gulden (2015) komt naar voren dat sommige artsen aarzelen om met de opleiding tot bedrijfsarts te starten omdat ze zich
dan verplichten tot het gedeeltelijk terugbetalen van de opleidingskosten indien
ze besluiten met de opleiding te stoppen of binnen een afgesproken periode bij
de arbodienst wegwillen. Dit zorgt ervoor dat artsen zeer zeker van hun keuze
moeten zijn, ook al leren ze een deel van het vak pas echt tijdens de opleiding
kennen. Voor sommige artsen vormt deze betalingsregeling volgens dit onderzoek
onder jonge artsen een drempel. In de preprogrammering studie van de NVAB
(2015) en het SER-advies (2014) wordt aangegeven dat het ontbreken van publieke financiering een van de oorzaken is voor de stagnerende instroom van bedrijfsartsen.
Het kabinet is er echter niet van overtuigd dat publieke financiering het vraagstuk
van een tekort aan bedrijfsartsen oplost (Ministerie van SZW, 2015). De beschikbaarheid van opleidingsplaatsen en de toekomstverwachtingen van (basis)artsen
kunnen ook een rol spelen, aldus het kabinet in de zogenaamde “ TAZ-brief”.
Vooralsnog is niet duidelijk hoe groot de invloed zou zijn van het wegvallen van
een zeker financieel risico voor artsen die met de opleiding tot bedrijfsarts starten. Zou dit werkelijk bijdragen tot een hogere instroom? En wat zou dan het effect zijn op het uitvalpercentage? Bekend is dat dit hoger ligt in verschillende medische vervolgopleidingen, wellicht juist omdat artsen daar gemakkelijk met hun
specialisatie beginnen zonder dat ze een financiële verantwoordelijkheid hebben
wanneer ze voortijdig stoppen.
Als de regeling die nu bestaat voor de huisartsenopleiding zou worden overgenomen voor die van de bedrijfsartsenopleiding heeft dit zeker ook minpunten: artsen in opleiding tot huisarts verdienen minder en ze hebben geen baangarantie.
Aan het einde van de opleiding moeten zij op zoek naar een plek in een gezond-

60

|

2015

heidscentrum of maatschap. Het is wellicht gewenst meer aandacht te besteden
aan de arbeidsvoorwaardelijke voordelen die nieuwkomers in de bedrijfsgeneeskunde genieten (NVAB, scenariostudie financiering van de opleiding, 2015)
In de discussie over het betalen van de opleiding uit publieke middelen (terug te
vinden in de NVAB scenariostudie naar de financiering van de opleiding, 2015)
blijft in het algemeen onduidelijk wat dan betaald moet worden: de kosten aan
het opleidingsinstituut of ook (een deel van) de salarislasten van de arts in opleiding tot bedrijfsarts? Voor werkgevers in de sector (arbodiensten) geldt als een
verliespost dat artsen in opleiding niet declarabel werken op de dagen dat zij met
de opleiding bezig zijn. Daar staat tegenover dat deze artsen minder verdienen
dan hun ervaren collega’s, maar wel voor het gebruikelijke uurtarief hun spreekuur doen voor klantorganisaties.
Een overweging om de opleiding (deels) uit publieke middelen te financieren zou
kunnen zijn dat daarmee meer regie ontstaat ten aanzien van het aantal artsen
dat wordt opgeleid. De overheid (of een uitvoeringsorganisatie namens de overheid) krijgt daarmee grip op het aantal beschikbare opleidingsplaatsen, zoals dat
bij de opleidingen voor de curatieve zorg gebruikelijk is. Het is overigens niet gezegd dat het aantal beschikbare plaatsen ook steeds gevuld wordt. In andere mindere populaire vakgebieden zoals dat van de arts maatschappij & gezondheid
blijkt dit niet steeds te lukken (NVAB scenariostudie financiering van de opleiding,
2015).

6.2

De opleiding tot bedrijfsarts: resultaten interviews en brainstorm
Kans voor de toekomst van het vak van bedrijfsarts - qua opleiding tot bedrijfsarts
Als kans voor de toekomst van het vak van bedrijfsarts signaleert men in de interviews een betere inrichting van het eerste jaar dat iemand werkt bij een arbodienst. Denk daarbij aan een betere begeleiding en supervisie, een inwerkprogramma met ruimte om zich te ontwikkelen. Ook signaleert men mogelijkheden
om de opleiding tot bedrijfsarts aantrekkelijker te maken: denk aan meer ruimte
voor wetenschappelijke ontwikkeling. Enkele citaten:
“De inrichting van het eerste jaar dat iemand werkt bij een arbodienst is cruciaal: krijg je alleen verzuimspreekuren of werk je in de breedte van het veld?”
“Nederland zou ook een centraal bedrijfsartsen instituut kunnen maken. Met verschillende modulen
aan verschillende universiteiten. “
“Geef studenten bijvoorbeeld de kans om eerst een half jaar mee te draaien als basisarts voordat de
keuze gemaakt wordt of men de opleiding tot bedrijfsarts gaat doen.”

De instroom van bedrijfsartsen | 61

“Er zijn duidelijke generatieverschillen: de jongere bedrijfsartsen zijn in toenemende mate ambitieus. Het onderwijs is sterk verbeterd, dat heeft daar mee te maken.“
“Er is behoefte aan meer aandacht voor wetenschappelijke ontwikkeling in het vakgebied. Ruimte
voor promotie onderzoek bijvoorbeeld.”

Bedreiging voor de toekomst van het vak – qua opleiding tot bedrijfsarts
Net als in de literatuur wordt ook in de interviews en de brainstorm met de klankbordgroep de financieringsstructuur van de opleiding tot bedrijfsarts vaak genoemd als knelpunt/bedreiging voor de toekomst van het vak. Niet zozeer een
publiek, maar vooral een centraal opleidingsfonds wordt diverse malen als mogelijke oplossing genoemd voor het huidige onvermogen om voldoende jonge artsen
op te leiden tot bedrijfsarts. Enkele citaten:
“Degene die opgeleid wil worden tot bedrijfsarts zou minder afhankelijk moeten zijn van de werkgever die de opleiding financiert. Als het financieel slecht gaat met een arbodienst, dan is er ook een
terugloop in het aantal opleidingsplaatsen. Deze terugloop strookt niet met de praktijk: gezien de
gemiddelde leeftijd van bedrijfsartsen en de verwachtte uitstroom richting pensioen zijn minder opleidingsplaatsen niet wenselijk. “We zien steeds minder artsen in opleiding gaat tot bedrijfsarts. Dit
kun je 1 op 1 doortrekken naar de economische situatie van arbodiensten”.
“Structureler opleiden is nodig en dit mag niet afhangen van commerciële arbodiensten. “

Resultaten brainstormsessie
In de brainstormsessie van de klankbordgroep blijkt een breed gedragen behoefte
aan centrale financiering van de opleiding tot bedrijfsarts, door de overheid en
arbosector (arbodiensten, maatschappen, zelfstandige bedrijfsartsen) samen. Ook
de suggestie om een deel van de financiering uit de sociale premies te halen - zoals bij UWV de opleiding tot verzekeringsarts wordt gefinancierd – passeert in de
brainstormsessie de revue. Een citaat:
“Je moet iets aan de financiering doen: overheid samen met organisaties en zelfstandigen/maatschappen.” Oval

Gevraagd naar rollen die actoren voor zichzelf weggelegd zien ten aanzien van instroom in de opleiding tot bedrijfsarts kwam bijvoorbeeld ter tafel:
- goede samenwerking met opleidingsinstituten en vertegenwoordigen van potentiele nieuwe opleiders (RGS);

62

|

2015

- opleiden van bedrijfsartsen (De Bedrijfsartsengroep9);
- bemiddelen, kanaliseren waar goede opleidingsplekken zijn (NSPOH);
- een cursusaanbod ’s avonds om basisartsen geïnteresseerd te krijgen voor het
vak van bedrijfsarts (dit gebeurt al) (NSPOH).

6.3

Resultaten van de webenquête over de opleiding tot bedrijfsarts
Gemiddeld cijfer en visie op de opleiding
Bedrijfsartsen i.o. geven de opleiding tot bedrijfsarts gemiddeld een 7,2 als cijfer.
Hierbij doen zich geen significante verschillen voor naar het jaartal waarin men de
opleiding verwacht af te ronden (bij de respondenten die deze vraag invulden lag
dit tussen 2015 en 2020). De visie van bedrijfsartsen i.o. en werkzame bedrijfsartsen op de opleiding tot bedrijfsarts verschilt niet significant naar jaartal waarin
men de opleiding heeft afgerond/verwacht af te ronden.10 Gemiddeld genomen
geeft een meerderheid aan dat competenties zijn toegenomen door het volgen
van de opleiding (72%) en geeft ruim de helft aan (54%) dat de opleiding in positieve zin overeenkomt met de verwachtingen en/of aansluit op de praktijk. Zie
Tabel 6-1.
Tabel 6-1

Stellingen over de opleiding tot bedrijfsarts **
Totaal

Percentage eens

(n=116)

Mijn competenties namen toe door het volgen van de opleiding.

71,6

De opleiding komt in positieve zin overeen met mijn verwachtingen.

53,5

Mijn opleiding sloot/sluit voldoende aan op de praktijk.

53,5

** Geen significante verschillen tussen bedrijfsartsen i.o. en werkzame bedrijfsartsen

Suggesties voor de opleiding
Meest genoemde suggesties aangaande de opleiding tot bedrijfsarts of voor specifieke nascholingen hebben betrekking op: de inhoud (specifieke vakken die aangeboden zouden moeten worden), aandacht voor preventie en de samenwerking
met werkgevers en een betere aansluiting van de opleiding (of nascholing) op de
praktijk.
Kansen en bedreigingen qua opleiding tot bedrijfsarts
Bijna driekwart van alle bevraagde subgroepen (74%) ziet het fors inzetten op het
opleiden van jonge artsen tot bedrijfsarts als kans. De urgentie om hier werk van
9

Een samenwerkingsverband van zelfstandige bedrijfsartsen
Gekeken is naar afronding opleiding: 1975-1989, 1990-1994,1995-1999,2000-2004,
2005-2009, 2010-2014, 2015-2017, 2018-2020.

10

De instroom van bedrijfsartsen | 63

te maken wordt onderstreept door de uitkomst dat een ruime meerderheid
(waarbij bedrijfsartsen significant vaker, 88%) het onvermogen om voldoende
jonge artsen op te leiden als bedrijfsarts ziet als reëel bedreiging voor het vak.
Aandacht voor de financiering van de opleiding is hierbij van belang: met name
bedrijfsartsen (74%) en bedrijfsartsen i.o. (64%) zien het feit dat de eigen werkgever de opleiding moet betalen als bedreiging. Het significante verschil met basisartsen en arboverpleegkundigen komt wellicht doordat zij minder bekend zijn met
de wijze van financieren. Zie Tabel 6-2.
Tabel 6-2

Kansen en bedreigingen voor het vak – qua opleiding tot bedrijfsarts
Arbover-

Bedrijfsarts

Bedrijfsarts

Basisarts

i.o. (n=25)

(n=84)

(n=53)

80,0

81,0

73,6

59,1

74,3

76,0

88,1

81,1

70,5

81,1

64,0

73,8

28,3

36,4

52,9

pleegkundi-

Totaal

gen (n=44)

(n=206)

percentage (zeker) een kans:
Fors inzetten op het opleiden van
jonge artsen tot bedrijfsarts.

percentage (zeker) een bedreiging:
Het onvermogen voldoende jonge
artsen op te leiden tot bedrijfsarts. *
De financiering van de opleiding tot
bedrijfsarts.*

6.4

Conclusies over de opleiding tot bedrijfsarts
In dit hoofdstuk zagen we dat het onvermogen om voldoende jonge artsen op te
leiden tot bedrijfsarts de meest gesignaleerde bedreiging is voor de toekomst van
het vak van bedrijfsarts. Bijna driekwart van alle bevraagde subgroepen in de
webenquête ziet het fors inzetten op het opleiden van artsen tot bedrijfsarts dan
ook als kans. Het opleiden tot bedrijfsarts wordt vanuit de arbodiensten gedaan.
In de praktijk gaat het zo dat arbodiensten artsen werven en deze na enige tijd de
mogelijkheden bieden om naar de opleiding te gaan. Een aantrekkelijke opleiding
kan bijdragen aan het imago van het vak.
Dat bedrijfsartsen niet alleen bij arbodiensten, maar ook door een maatschap van
zelfstandige bedrijfsartsen, zoals nu door de Bedrijfsartsengroep, kunnen worden
opgeleid is in dit licht een nieuwe ontwikkeling. Waarborging van de kwaliteit
dient hierbij wel als voorwaarde. De Registratiecommissie van de KNMG beziet in
overleg met de sector hoe er kan worden aangesloten op deze nieuwe ontwikkelingen.

64

|

2015

Fors inzetten op het opleiden van jonge artsen vraagt om interventies van verschillende partijen. Het vergroten van de bekendheid van het vak, meer inspirerende voorbeelden en positieve exposure (zie hoofdstuk 5) kan ertoe bijdragen
dat de sector meer artsen kan werven. Een aantrekkelijke en uitdagende opleiding
tot bedrijfsarts kan er vervolgens toe bijdragen dat deze artsen ‘de smaak te pakken krijgen’ en in de bedrijfsgezondheidszorg willen blijven werken.
Zowel in de literatuur, de interviews, de webenquête als in de discussie in de
klankbordgroep is gewezen op het belang van een aantrekkelijke bedrijfsartsenopleiding. Aandachtspunt bij het aantrekkelijker maken van de opleiding is de financiering. In de enquête noemt een meerderheid van bedrijfsartsen en bedrijfsartsen in opleiding (de ervaringsdeskundigen) de huidige financiering van de
opleiding als bedreiging voor de toekomst van het vak. Ook in interviews als in de
klankbordgroep kwam dit nadrukkelijk voor het voetlicht en werd gepleit voor
centrale financiering van de opleiding als één van de maatregelen om het vak aantrekkelijker te maken.
Opmerkelijk is dat basisartsen de financiering van de opleiding niet als probleem
noemen, wellicht doordat zij niet bekend zijn met de wijze van financieren. Dit betekent dat basisartsen zich in hun loopbaankeuze niet laten afschrikken door de
wijze waarop de opleiding tot bedrijfsarts nu is gefinancierd. Het is dus de vraag of
een ander financieringsmodel de primaire werving zal verbeteren. Het financieringsaspect wordt pas urgent als een arts reeds gekozen heeft voor het vak van
bedrijfsarts.

De instroom van bedrijfsartsen | 65

7
7.1

Het uitoefenen van het vak van bedrijfsarts
Wat leert de literatuur over de uitoefening van het vak van bedrijfsarts?
Visie op de toekomst van het vak
Eerder in dit rapport werd gerefereerd aan de scenario-studie van KPMG Plexus
(2014). Deze vormde mede de basis voor het SER advies van 2014. Het verbaast
niet dat onder de bedrijfsartsen zelf (NVAB 2015) het meeste draagvlak gevonden
wordt voor scenario 2 (klinisch arbeidsgeneeskundige in de tweede lijn) en 3 (sectorale/regionale bedrijfsgezondheidszorg)van de KPMG Plexus-studie11: Deze scenario’s bieden specialisatie voor bedrijfsartsen waardoor de carrièremogelijkheden van het beroep vergroot worden. De aantrekkelijkheid van het vakgebied
neemt dan toe, wat tevens een oplossing biedt voor het groeiende en nijpende
capaciteitsprobleem.
Het vak van bedrijfsarts als tweede keus
Uit de vacaturetellingen van de Arbeidsmarktmonitor in Medisch Contact (2015) is
af te leiden dat het aantal aios is gegroeid van 4670 in 2012 naar een geschatte
6000 in 2015. In hoofdstuk 3 werd eveneens geconstateerd dat er wellicht enige
tijd teveel artsen zijn opgeleid. Het aantal werkloze basisartsen – in 2015 geschat
op 700 – groeit gestaag door. Een verklaring hiervoor is dat het aantal opleidingsplaatsen voor de meeste curatieve specialisaties is verminderd. Dit schept in principe mogelijkheden voor de werving van artsen die bedrijfsarts of verzekeringsarts
willen worden. (De Kwant, 2015). Deze mogelijkheden zijn alsnog weinig tot niet
benut. Een aantal van de huidige bedrijfsartsen in opleiding had in eerste instantie
een ander specialisme willen volgen. Omdat zij geen opleidingsplaats konden vinden in hun specialisme naar keuze, maar wel in de bedrijfsgeneeskunde, hebben
zij hun tweede keuze gevolgd.
Kans: verhogen professionaliteit
Het vak van bedrijfsarts kan volgens jonge artsen met interesse voor de bedrijfsgeneeskunde aantrekkelijker gemaakt worden door meer aandacht voor onder11

66

De andere scenario’s betreffen: 1. Aanpassingen binnen het huidige zorgsysteem, 4. Een model
zonder bedrijfsarts en 5. Specialisering binnen de eerste lijn

|

2015

wijs aan geneeskunde studenten en meer wetenschappelijk onderzoek. Ook het
verbeteren van het imago en het vergroten van de (preventieve) rol van bedrijfsartsen in de gezondheidszorg, kan zorgen voor een meer inspirerende uitstraling
en voor meer aanzien ten opzichte van andere specialismen. Als voorbeelden
worden genoemd het organiseren van congressen en lezingen, het actief aanbieden van (onderzoeks-)stages en het publiceren van wetenschappelijke artikelen
(Greijn & Van der Gulden, 2015; NVAB, 2015 de bedrijfsarts werkt). In het veld
wordt tevens een roep om meer academisering van de bedrijfsgeneeskunde gehoord (idem en NVAB 2015, preprogrammeringsstudie). Het promoten van het
vak van de klinisch arbeidsgeneeskundige lijkt deels aan deze wens tegemoet te
komen.
Kans: versterken autonome positie
Een van de vooroordelen die heersen over de bedrijfsgeneeskunde, is dat de bedrijfsarts het voor de werkgever opneemt omdat deze partij betaalt voor de diensten. De onafhankelijkheid van de bedrijfsarts is niet onomstreden en zeker meer
complex dan die van een arts in het ziekenhuis. In een onderzoek uitgevoerd voor
het ministerie van SZW en VWS (AStri, 2011) komt naar voren dat bij een relatief
kleine groep bedrijfsartsen het onafhankelijk handelen inderdaad regelmatig in
het geding komt. Oorzaken die hiervoor aangedragen worden, zijn de opstelling
van de werkgever (21%), de werknemer (9%) of de eigen werkgever bij de arbodienst (22%). Bedrijfsartsen die werken bij een externe arbodienst ervaren significant vaker deze problemen dan hun beroepsgenoten bij een interne arbodienst
(idem). Het is daarom van belang dat de jonge artsen snel leren om voldoende
weerbaar te zijn om zich onafhankelijk op te stellen. Die onafhankelijkheid moet
in veel gevallen min of meer worden afgedwongen. Er is geregeld druk op de besluitvorming van de bedrijfsarts. Het is van belang dat de overheid en de werkgevers van de bedrijfsartsen (arbodiensten) de onafhankelijkheid van bedrijfsartsen
faciliteren en waarborgen.
Kans: meer ruimte voor preventie in opleiding en in het werk
De bedrijfsartsen besteden gemiddeld een kwart van hun tijd aan preventieve taken (inclusief preventief arbeidsomstandigheden spreekuur). Toch is zeventig tot
tachtig procent van de artsen van mening dat ze meer ruimte zouden moeten
hebben voor preventieve activiteiten ten aanzien van arbeidsomstandigheden,
leefstijl en vitaliteit (SER, 2014; Van der Gulden, Zwart & Prins, 2012). In een ledenraadpleging van de NVAB in 2010 gaf 79% aan dat door de nadruk op verzuim
de aandacht voor preventie naar de achtergrond is geschoven (aangehaald in SER,
2014). In het onderzoek van Greijn en Van der Gulden (2015) komt naar voren dat
dit voor jonge bedrijfsartsen in opleiding een belangrijk aandachtspunt is. De preventieve insteek van het vak is voor hen een van de redenen geweest om te kiezen voor de bedrijfsgeneeskunde. Deze opvatting wordt waarschijnlijk gedeeld

De instroom van bedrijfsartsen | 67

door andere jonge artsen met interesse in de bedrijfsgeneeskunde. Om deze reden is het verstandig om het preventieve karakter van het beroep te bewaken en
zo mogelijk uit te breiden.
Voor arbodiensten speelt nog een ander probleem: de jonge bedrijfsartsen zijn
niet erg honkvast zijn. Ze zeggen in het onderzoek van Greijn en van der Gulden
(2015) rond te gaan kijken naar een baan buiten de bedrijfsgeneeskundige zorg zo
gauw de routine toeslaat en ze hun werk als minder uitdagend gaan ervaren. Hier
ligt een risico voor arbodiensten: hoe behouden ze de opgeleide bedrijfsartsen
binnen de organisatie waar ze zijn opgeleid?. En blijven ze behouden voor het
vak?

7.2

Uitoefening van het vak: resultaten uit interviews en brainstorm
Kansen voor de toekomst van het vak qua uitoefening van het vak
Geïnterviewde zien als kans het stimuleren en creëren van mogelijkheden voor
innovatie, bijvoorbeeld op het vlak van (verhogen van) werkplezier en preventie.
Denk aan: zorgen dat medewerkers fysiek goed zitten; sportmogelijkheden bij de
werkplek en verplichte pauzes met behulp van apps. Daarnaast is een kans
(meerdere malen genoemd) dat in klinische vakken weinig opleidingsplaatsen zijn,
waardoor een aantal artsen alsnog de route naar bedrijfsgeneeskunde kiest. De
meeste basisartsen komen immers niet terecht in het medische specialisme van
hun eerste keuze.
Bedreigingen voor het vak
Zowel in de interviews als in de brainstorm met de klankbordgroep wordt het
ontbreken van impulsen voor kennisontwikkeling en de wetenschappelijke onderbouwing en ontwikkeling van het vak als bedreigend voor het vak genoemd.
Suggesties om het vak aantrekkelijker te maken
Geïnterviewden geven de volgende (meer dan eens genoemde) suggesties om het
vak van bedrijfsarts aantrekkelijker te maken:
- Een meer afwisselend takenpakket (verbreding van het vak met meer taken);
- Specialisatie (meer gelegenheid tot verdieping in specifieke onderwerpen / het
vak beperken tot medische zaken);
- Meer ruimte voor het doen van wetenschappelijk onderzoek om zodoende het
vak meer evidence based te maken. Dit hangt ook samen met het vorige punt:
de bedrijfsarts meer specialist maken door te richten op best mogelijke (klinische) behandeling en deze te toetsen);
- In het werk meer ruimte voor preventie;
- Meer autonomie in de uitoefening van het vak.

68

|

2015

Visie op voorgenomen maatregelen van de overheid
In de interviews is expliciet gevraagd naar de visie op het meest recente beleid inzake de arbeidsgerelateerde zorg, zoals verwoord in de brief van de minister van
SZW (2015). Opvallend is dat veel van de 22 geïnterviewden niet goed op de
hoogte zijn van de inhoud van de zogenaamde TAZ-brief. Sommigen menen dat er
– na het niet bereiken van een akkoord in het SER-advies van 2014 - gekozen is
voor ongewijzigd beleid. Sommigen geven aan dat zij meer sturing en regie verwachten van SZW. Degenen die het beleid wel kennen zouden graag meer concretisering willen zien in praktische maatregelen.
In de klankbordgroep – met goed geïnformeerde vertegenwoordigers van de betrokken beroepsgroepen - is de brief van de minister wel bekend. Gevraagd naar
de visie daarop, werd genoteerd:
- De NVAB is blij met een aantal van de genoemde maatregelen, maar mist een
financiële paragraaf. (NVAB);
- Er zou meer nadruk op duurzame inzetbaarheid en preventie moeten liggen.
Dat doen landen om ons heen ook (bedrijfsartsen en opleiders);
- Er moet meer gedifferentieerd worden: geen monopolie positie voor bedrijfsartsen maar bijvoorbeeld meer arboverpleegkundigen in het veld (V&VN).

7.3

Resultaten van de webenquête over het uitoefenen van het vak van
bedrijfsarts
Visie op het vak van bedrijfsartsen zelf en bedrijfsartsen i.o.
Bedrijfsartsen en bedrijfsartsen i.o. zijn veelal tevreden over het vak van bedrijfsarts (79%) en vinden dat het vak overeenkomt met hun verwachtingen (72%). Zie
Tabel 7-1.
Tabel 7-1

Stellingen over de opleiding tot bedrijfsarts en het vak zelf**
Totaal

Percentage eens

(n=116)

Ik ben tevreden over het vak van bedrijfsarts.

78,7

Het vak komt in positieve zin overeen met mijn verwachtingen.

71,9

Gemiddeld genomen vindt ruim driekwart (77%) van de ondervraagden (zowel
basisartsen, bedrijfsartsen i.o. als werkzame bedrijfsartsen) dat je als bedrijfsarts
meer tijd hebt voor de patiënt dan andere artsen. Verder is 66% het eens dat de
bedrijfsarts de balans tussen werk en privé beter kan bewaken dan de meeste andere artsen.

De instroom van bedrijfsartsen | 69

De bevraagde artsen verschillen in hun visie op andere aspecten die te maken
hebben met imago en aantrekkelijkheid van het vak. Zo vinden bedrijfsartsen en
bedrijfsartsen i.o. vaker dan basisartsen dat de diversiteit van gepresenteerde
problematiek en werksituaties van werknemers het vak uitdagend maken (91% en
92%); evenals het speelveld waar je je in begeeft (88% en 76%). Ook vinden zij vaker dat je je als bedrijfsarts breder moet ontwikkelen dan de meeste andere artsen (74% en 80%). Bedrijfsartsen i.o. vinden relatief vaker (60 %) dan werkzame
bedrijfsartsen en basisartsen dat het aan te raden is voor medisch studenten om
bedrijfsarts te worden. Zie Tabel 7-2.
Tabel 7-2

Visie op het vak van bedrijfsarts (BA)
Bedrijfsarts

Bedrijfsarts

Basisarts

Totaal

i.o. (n=25)

(n=88)

(n=59)

(n=172)

60,0

31,8

13,6

29,7

16,0

31,8

3,4

19,8

56,0

72,7

59,3

65,7

80,0

73,9

23,7

57,6

92,0

90,9

18,6

66,3

Speelveld waarin je je begeeft is uitdagend.*

76,0

87,5

35,6

68,0

Als BA heb je meer tijd voor de patiënt.

68,0

85,2

67,8

76,7

56,0

61,4

27,1

48,8

68,0

69,3

55,9

64,5

32,0

43,2

23,7

34,9

Percentage eens
Ik raad medisch studenten aan BA te worden.*
Elke arts zou een deel van zijn loopbaan BA
moeten zijn.*
De BA kan de balans tussen werk en privé beter bewaken dan de meeste andere artsen.
Als BA moet je je breder ontwikkelen dan de
meeste andere artsen.*
Diversiteit van gepresenteerde problematiek
en werksituaties van werknemers maken het
vak uitdagend.*

Als BA draag je veel bij aan de gezondheid
van cliënten.*
Als BA draag je veel bij aan de kwaliteit van
leven van cliënten.*
Anders, namelijk…

* Is significant verschil tussen bedrijfsartsen i.o., bedrijfsartsen en basisartsen

Opvallend in bovenstaande tabel is dat bedrijfsartsen en artsen in opleiding tot
bedrijfsarts (die het werk al kennen) veel positiever oordelen over hun werk dan
dat basisartsen dat doen. Zo oordelen bedrijfsartsen en aio’s significant positiever
over de diversiteit van de problematiek waarmee zij worden geconfronteerd in
het werk, over het speelveld waarin zij hun werk doen en over hun bijdrage aan
zowel de gezondheid als het welbevinden van cliënten. Kennelijk herkennen basisartsen (nog) niet dat dit aantrekkelijke kanten zijn van het vak. Dat geldt ook
voor de stelling dat een bedrijfsarts zich breder moet ontwikkelen dan in de meeste andere medische disciplines gebruikelijk is. (Ruim) driekwart van de aio’s en

70

|

2015

bedrijfsartsen is het hiermee eens, terwijl slechts een kwart van de basisartsen dit
aspect van het vak onderschrijft.
Tweede keus
Krap een kwart (23%) van de bedrijfsartsen en bedrijfsartsen i.o. geeft aan dat het
hun eerste keuze was om bedrijfsarts te worden. Bedrijfsartsen en bedrijfsartsen
i.o. verschillen hierbij niet significant in hun antwoord. Ook in wat dan hun eerste
keus was, verschillen beiden niet significant. Voorbeelden van eerste voorkeuren
zijn met stip op 1 huisarts, gevolgd door andere disciplines als internist, mdl-arts,
neuroloog, chirurg, gynaecoloog en psychiater. Sommige artsen geven ook aan
dat ze een lijstje hadden van een top drie. Zo schrijft een bedrijfsarts bijvoorbeeld:
“bedrijfsarts was een van de drie voorkeuren”, of bijvoorbeeld een arts die als reactie schrijft: “Huisarts, dermatoloog, maar bedrijfsarts stond wel met de anderen
bovenaan”.
Eerder stoppen of doorwerken
Ruim de helft (53%) van de bedrijfsartsen en de bedrijfsartsen i.o. overweegt eerder (gedeeltelijk) te stoppen met werken. Als redenen hiervoor noemen zij onder
andere de behoefte aan meer privé tijd, behoefte aan meer diepgang en de als
hoog ervaren werkdruk. De andere helft overweegt (gedeeltelijk) door te werken
na de pensioenleeftijd. Redenen die men geeft zijn dat men het vak te leuk vindt,
maatschappelijk betrokken wil blijven en bijvoorbeeld dat het goed parttime te
doen is.
Noodzakelijke taken
Bedrijfsartsen i.o., bedrijfsartsen en basisartsen vinden alle drie de volgende taken noodzakelijk om professionele bedrijfsgezondheidzorg te kunnen leveren:
-

Werkplekbezoek (96%);
Privacy en beroepsgeheim (96%);
Preventie en diagnostiek van beroepsziekten (93%);
Voldoende mogelijkheid om zo nodig door te verwijzen (93%);
Tijd voor overleg met de behandelend arts (93%);
Dossiervorming (91%);
Preventieve gezondheidszorg in bedrijven (87%).

Alle drie de subgroepen zijn minder overtuigd van de noodzaak van een second
opinion: ruim de helft (56%) vindt dit noodzakelijk. Daarnaast zijn er ook verschillen in opvatting tussen de drie subgroepen over de mate waarin een taak noodzakelijk is voor het leveren van professionele bedrijfsgezondheidszorg.
Bedrijfsartsen (gevolgd door bedrijfsartsen i.o.) vinden significant vaker een noodzakelijke taak:

De instroom van bedrijfsartsen | 71

- Basiscontract waarin alle noodzakelijke taken en dienstverlening worden benoemd (zegt 86% van de bedrijfsartsen, 80% van de bedrijfsartsen i.o. en 59%
van de basisartsen);
- Overleg met de OR of PVT (zegt 85% van de bedrijfsartsen, 68% van de bedrijfsartsen in opleiding en 63% van de basisartsen).
Bedrijfsartsen i.o. (gevolgd door bedrijfsartsen) vinden significant vaker een noodzakelijke taak:
- Preventief arbeidsomstandigheden spreekuur (zegt 100% van de bedrijfsartsen
in opleiding, 96% van de bedrijfsartsen en 76% van de basisartsen);
- Klachtenregeling van de dienst (zegt 88% van de bedrijfsartsen i.o., 81% van de
bedrijfsartsen en 63% van de basisartsen);
- Risico- Inventarisatie en Evaluatie (zegt 84% van de bedrijfsartsen i.o., 79% van
de bedrijfsartsen en 30% van de basisartsen);
- Periodiek Arbeidsgezondheidskundig Onderzoek (BA i.o.68%, BA 60%, BS 26%).
Basisartsen (gevolgd door bedrijfsartsen i.o.) vinden significant vaker een noodzakelijke taak:
- Verzuimbegeleiding (zegt 94% van de basisartsen, 84% van de bedrijfsartsen
i.o. en 80% van de bedrijfsartsen);
- Melding van beroepsziekten (zegt 87% van de basisartsen, 72% van de bedrijfsartsen i.o. en 56% van de bedrijfsartsen).
Kansen qua uitoefening van het vak
Basisartsen noemen de verbreding van het takenpakket en meer mogelijkheid tot
loopbaanontwikkeling (bijvoorbeeld door taken in onderzoek of onderwijs) vaak
(respectievelijk 81 % en 79 %) als kans voor de toekomst van het vak van bedrijfsarts. Bedrijfsartsen i.o. zien met name het versterken van de autonome positie als
kans voor de toekomst van het vak (84%). De bevraagde disciplines verschillen
niet significant in hun opvatting dat het verhogen van de professionaliteit een
kans is voor de toekomst van het vak (71%) evenals wettelijke prikkels om preventieve activiteiten te ondersteunen (68%). Zie Tabel 7-3.
Bedreigingen qua uitoefening van het vak
Bedrijfsartsen (80%) zien significant vaker dan bedrijfsartsen i.o., basisartsen en
arboverpleegkundigen de sterke vergrijzing van de beroepsgroep als bedreiging
voor de toekomst van het vak van bedrijfsarts. Andere reële bedreigingen die bevraagde disciplines in meerderheid signaleren zijn: te weinig innovatie van arbodienstverlening (65%); versmalling, de inperking tot vraagbaak zijn bij complexe
arbeid gerelateerde problematiek (57%) en het eenzijdige takenpakket (55%).

72

|

2015

Suggesties om het vak aantrekkelijker te maken
Basisartsen die aangeven dat iets hen weerhoudt om bedrijfsarts te worden (zie
hoofdstuk 5) is gevraagd wat voor hen het vak van bedrijfsarts aantrekkelijker zou
maken. De door hen meest genoemde aspecten zijn: de mogelijkheid om ook curatief bezig te zijn (71%), een meer afwisselend takenpakket (58%) en meer gelegenheid zich in specifieke onderwerpen te verdiepen (56%) (zie Tabel 7-4).
Tabel 7-3

Kansen en bedreigingen – qua uitoefening van het vak
Bedrijfsarts Bedrijfsarts

Basisarts

i.o. (n=25)

(n=84)

(n=53)

68,0

72,6

Autonome positie versterken *

84,0

Professionaliteit verhogen
Verbreding van het takenpakket *

Arboverpleegkundi-

Totaal

gen (n=44)

(n=206)

79,3

75

74,3

71,4

75,5

61,4

71,8

76,0

69,1

69,8

72,7

70,9

72,0

66,7

81,1

54,5

68,5

72,0

69,1

54,7

77,3

67,5

Sterke vergrijzing van beroepsgroep.*

60,0

79,8

47,2

68,2

66,5

Te weinig innovatie arbodienstverlening.

44,0

65,5

60,4

79,6

64,6

56,0

61,9

56,6

47,7

56,8

52,0

52,4

66,0

50,0

55,3

40,0

48,8

45,3

59,1

49,0

percentage (zeker) een kans:
Meer mogelijkheid tot loopbaanontwikkelingen, b.v. door taken in onderzoek/
onderwijs *

Wettelijke prikkels om preventieve activiteiten te ondersteunen
percentage (zeker) een bedreiging:

Versmalling: BA alleen nog als vraagbaak
bij complexe arbeidsgerelateerde problematiek.
Het eenzijdige takenpakket.
Het commerciële karakter van de arbodienstverlening.

Tabel 7-4

Indien iets weerhoudt: wat zou het vak aantrekkelijker maken?
Totaal

Percentage ja

(n=52)

De mogelijkheid om ook curatief bezig te zijn.

71,2

Een meer afwisselend takenpakket.

57,7

Meer gelegenheid om me in specifieke onderwerpen te verdiepen.

55,8

(Perspectief op) een hoger salaris.

40,4

Meer aandacht voor preventie.

38,5

Meer mogelijkheid voor training of scholing.

38,5

De instroom van bedrijfsartsen | 73

7.4

Meer autonomie om mijn werk in te delen.

44,2

Een minder hoge werkdruk.

11,5

Minder accent op facturabiliteit.

25,0

Anders, namelijk…

13,5

Conclusies over het vak van bedrijfsarts
Visie op het vak en de taken van de bedrijfsarts
Basisartsen herkennen (nog) niet alle aantrekkelijke aspecten van het vak van bedrijfsarts (dit is in lijn met de resultaten van hoofdstuk 5 en 6: hier ligt een kans
om het vak beter en meer te profileren). Wel leeft in het veld breed de visie dat je
als bedrijfsarts meer tijd hebt voor je patiënt en beter in staat bent om de balans
werk-privé te bewaken dan in andere disciplines van de geneeskunde. Uit de literatuur blijkt dat het aantal werkloze basisartsen gestaag doorgroeit. Dit schept
mogelijkheden voor de werving van artsen die bedrijfsarts willen worden. In interviews wordt de kanttekening gemaakt dat dit wellicht leidt tot minder echt
gemotiveerde bedrijfsartsen. Echter, onder de huidige werkzame bedrijfsartsen
en bedrijfsartsen in opleiding was bij driekwart het vak van bedrijfsarts ook tweede keus. Uit gegeven toelichtingen hierop blijkt dat het vak dan bijvoorbeeld wel
met andere disciplines bovenaan het lijstje van voorkeuren stond. De intrinsieke
motivatie voor het vak is bij hen wel degelijk aanwezig. Wat betreft het leveren
van professionele bedrijfsgezondheidszorg bestaat er ruime consensus (onder bedrijfsartsen, bedrijfsartsen in opleiding en basisartsen) over de noodzaak van de
volgende taken: werkplekbezoek; privacy en beroepsgeheim; preventie en diagnostiek van beroepsziekten; voldoende mogelijkheid om zo nodig door te verwijzen; tijd voor overleg met de behandelend arts; dossiervorming en preventieve
gezondheidszorg in bedrijven. Accentverschillen zijn dat: bedrijfsartsen daarnaast
relatief het hoogst scoren op de noodzaak van een basiscontract en overleg met
de OR of PVT; bedrijfsartsen in opleiding op het preventief arbeidsomstandigheden spreekuur; een klachtenregeling van de dienst; de risico-inventarisatie en evaluatie en het periodiek arbeidsgezondheidskundig onderzoek en dat basisartsen het hoogst scoren op verzuimbegeleiding en melding van beroepsziekten.
Kansen voor de toekomst van het vak van bedrijfsarts
Bedrijfsartsen zien relatief vaak de vergrijzing van de beroepsgroep als bedreiging
voor de toekomst van het vak. Verder signaleert een meerderheid (van bedrijfsartsen, bedrijfsartsen in opleiding, basisartsen en arboverpleegkundigen) te weinig innovatie in arbodienstverlening; de bedrijfsarts alleen nog als vraagbaak bij
complexe arbeidsgerelateerde problematiek en het eenzijdige takenpakket als
bedreigingen voor de toekomst van het vak. Alle bestudeerde bronnen signaleren
in dit opzicht diverse kansen voor het vak van bedrijfsarts, te weten:

74

|

2015

- verhogen van de professionaliteit: impulsen voor kennisontwikkeling en wetenschappelijke onderbouwing van het vak (blijkt uit de literatuur, interviews
en is een breed gedeelde opvatting die blijkt uit de webenquête);
- wettelijke prikkels om preventieve activiteiten te ondersteunen (idem);
- versterken autonome positie (blijkt uit de literatuur, interviews én significant
vaker genoemd door bedrijfsartsen i.o.).
Basisartsen (de jonge generatie, de belangrijke vijver voor werving van bedrijfsartsen gezien de vergrijzing van de beroepsgroep) noemen daarnaast significant vaker de volgende kansen:
- verbreding takenpakket;
- meer mogelijkheden tot loopbaanontwikkeling.
Een concretisering van deze kansen wordt zichtbaar in wat basisartsen (en dan
specifiek degenen die op dit moment drempels ervaren om te kiezen voor het vak
van bedrijfsarts) in meerderheid noemen als aspecten die het vak van bedrijfsarts
voor hen persoonlijk aantrekkelijker zou maken. Dit betreft:
- de mogelijkheid om ook curatief bezig te zijn;
- meer afwisseling in het takenpakket (ook genoemd in interviews);
- meer gelegenheid om zich te verdiepen in specifieke onderwerpen (ook genoemd in interviews).
Geconcludeerd kan worden dat binnen het beroepsveld zelf veel ideeën leven ter
verbetering van het eigen vak. Deze ideeën zijn over het algemeen zeer oplossingsgericht en komen tegemoet aan de vraag van het ministerie van SZW naar
kansrijke oplossingsrichtingen. Het kanaliseren en concretiseren van deze suggesties kan gezien worden als een nuttige vervolgstap op dit onderzoek.

De instroom van bedrijfsartsen | 75

8
8.1

Het vak en flankerende disciplines
Wat leert de literatuur over de relatie met flankerende disciplines
Een manier om het vak van bedrijfsarts aantrekkelijker te maken is – volgens diverse bronnen – mogelijk door het (gedeeltelijk) samenvoegen van de opleiding
tot bedrijfsarts en verzekeringsarts. Op deze manier leren artsen nog meer over
arbeid en gezondheid en is het makkelijker om tijdens de carrière te switchen tussen de twee vakgebieden. In het NVAB rapport (2015, preprogrammeringstudie)
wordt gesproken over een betere coördinatie en samenwerking in de opleiding
van bedrijfs- en verzekeringsartsen op nationaal en internationaal niveau. Daarmee wordt geen uitspraak gedaan over het samenvoegen van de opleidingen. In
het rapport wordt verder ingegaan op het borgen van de kwaliteit van de opleidingen tot sociaal geneeskundige en bijbehorende nascholingen door project
KOERS, de stimulering van professional performance, en een stimuleringsprijs
voor het onderwijs.

8.2

Zij-instroom en relatie bedrijfsarts en verzekeringsarts – interviews
Zij-instroom en samenwerking en afstemming met andere disciplines als kans
Geïnterviewden geven aan dat de overstap van bedrijfsarts naar de verzekeringsgeneeskunde nog wel eens gemaakt wordt en dat hiervoor een jaar bijscholing
nodig is. De overstap naar geriatrie komt ook voor. Ook laten verzekeringsartsen
zich omscholen tot bedrijfsarts. Zij komen dan terecht in een baan om verzuimdossiers UWV-‘proof’ te maken of kiezen er bewust voor het brede werkveld van
bedrijfsarts bestrijken (net als artsen die vanuit andere disciplines zijinstromen).
Sommige geïnterviewden pleiten voor herinvoering van applicatiecursussen voor
zij-instromers (die tot 8 jaar geleden bestonden): anderen zijn daar geen voorstander van. Meer respondenten pleiten voor het aanpassen van de opleiding tot
bedrijfsarts op zo’n manier dat er meer sprake is van samenwerking en afstemming met andere disciplines in de geneeskunde. Enkele citaten:
“Een deel van de instromers is afgeknapt op de ziekenhuiscultuur (hiërarchische verhoudingen, positieverschillen). Bij sociaal geneeskundige banen gaat dit relaxter, er is meer sociale omgang met elkaar.”

76

|

2015

“Er is behoefte aan modernisering van het vak. De faculteiten moeten een strategie bedenken. Het
is goed als er meer samengewerkt wordt op het terrein van arbeids- en verzekeringsgeneeskunde en
de curatieve zorg. Ook een stevigere brug met de huisartsenopleiding moet gebouwd worden. “
“In de opleiding kan meer gedaan worden aan de afstemming en samenwerking met de huisarts, er
is immers ook overlap in het werk. Zodoende kan de opleiding breder worden. “

Het vak van bedrijfsarts ten opzichte van het vak van verzekeringsarts
Sommigen signaleren het combineren van de functie van verzekeringsarts en bedrijfsarts als kans voor de toekomst van het vak van bedrijfsarts omdat dit het takenpakket van de bedrijfsarts meer variatie zou bieden. Anderen signaleren dat
de overlap tussen de taken van verzekeringsartsen en bedrijfsartsen evident is,
maar de verschillen ook: de een adviseert de zieke werknemer en zorgt voor een
vertaling naar de werkgever, de ander is verantwoordelijk voor de claimbeoordeling en checkt de procesgang.

8.3

Zij-instroom en relatie bedrijfsarts en verzekeringsarts - enquête
Zij-instroom
Zij instromers (n=27) die deelnamen aan de webenquête waren hiervoor veelal
huisarts of verzekeringsarts. Andere disciplines van waaruit men instroomde zijn
bijvoorbeeld arts in public health; gynaecoloog in opleiding; hoofd polikliniek en
huisartsenlaboratorium; medisch specialist in opleiding; verzekeringsarts in opleiding en artsen werkzaam in de farmaceutische industrie. 83% van de zijinstromers zou andere artsen ook aanraden deze stap te zetten. Redenen voor de
overstap die zij noemen in antwoord op een open vraag in de webenquête:
“beter tijd voor 10 patiënten dan haast bij 40 op een dag.”
“het is inhoudelijk breder dan men in eerste instantie verwacht.”
“preventie van ziektes bestaat!”
“veel ontwikkelingsmogelijkheden in een brede context.”
“verzekeringsgeneeskundige basis biedt veel meerwaarde.”

Relatie vak bedrijfsarts met verzekeringsarts
Bedrijfsartsen vinden bijna allemaal (91%) dat de bedrijfs- en verzekeringsarts
meer met elkaar in gesprek moeten om misverstanden te voorkomen die tot UWV
sancties kunnen leiden. Bedrijfsartsen i.o. (80%) en basisartsen (75%) reageren
hier ook in grote mate instemmend op, maar wel significant minder vaak.

De instroom van bedrijfsartsen | 77

Verder is het grootste deel van de bedrijfsartsen, bedrijfsartsen i.o. en basisartsen
(65%) van mening dat het goed zou zijn om als bedrijfsarts ook een tijd als verzekeringsarts te werken en andersom. Al zijn de bedrijfsartsen i.o. het wel significant
vaker oneens met deze stelling (32%) dan de basisartsen (7%) en de werkzame
bedrijfsartsen (16%).
Wat betreft de opleiding vindt ruim de helft (54%) van de basisartsen dat het
goed zou zijn om de opleiding tot bedrijfs- en verzekeringsarts te combineren zodat je bevoegd wordt om in beide rollen te werken. Significant minder bedrijfsartsen (40%) en bedrijfsartsen i.o. (20%) zijn het hiermee eens (Zie Tabel 8-1).
Tabel 8-1

Visie over relatie vak bedrijfsarts met vak verzekeringsarts

Percentage eens

Bedrijfsarts i.o.

Bedrijfsarts

Basisarts

Totaal

(n=25)

(n=86)

(n=56)

(n=161)

20,0

39,5

53,6

41,3

80,0

90,7

75,0

83,8

64,0

68,6

60,7

65,3

Het zou goed zijn om de opleiding tot bedrijfsarts en verzekeringsarts te combineren
zodat je bevoegd wordt om in beide rollen
te werken.*
De bedrijfs- en verzekeringsarts moeten
meer met elkaar in gesprek om misverstanden te voorkomen die tot UWV sancties
kunnen leiden.*
Het zou goed zijn om als bedrijfsarts ook een
tijd als verzekeringsarts te werken en andersom*
* Significant verschil tussen bedrijfsartsen i.o., bedrijfsartsen en basisartsen

Kans voor de toekomst van het vak – resultaten uit de webenquête
twee derde van de basisartsen (64%) en arboverpleegkundigen (66%) ziet het
combineren van de opleiding tot bedrijfsarts en verzekeringsarts als reële kans
voor het vak (dit is significant vaker dan bij de bedrijfsartsen en de bedrijfsartsen
i.o.). Zie Tabel 8-2.
Tabel 8-2

Combineren opleiding bedrijfsarts en verzekeringsarts
Bedrijfsarts

Bedrijfsarts

Basis-

Arboverpleeg-

i.o. (n=25)

(n=84)

arts

kundigen (n=44)

(n=206)

(n=53)
Percentage (zeker) een kans:
Combineren van de opleiding van bedrijfsarts en verzekeringsarts. *

36,0

41,7

64,2

* Significant verschil tussen bedrijfsartsen i.o., bedrijfsartsen en basisartsen

78

|

2015

Totaal

65,9

51,9

8.4

Relatie met flankerende disciplines – interviews en klankbord
Arboverpleegkundige en de master tot verpleegkundig specialist
Het is vooral de samenwerking en de taakverdeling met de arboverpleegkundige
die in dit onderzoek aan bod is gekomen. In de webenquête is hier op verzoek van
de opdrachtgever speciale aandacht aan besteed. Vanuit de Arboverpleegkundige
hoek wordt gewezen op een master verpleegkundig specialist, gericht op eigen
behandelingsbevoegdheid. Die opleiding bestaat al 10 jaar, is geïmplementeerd
vanuit VWS, en sinds 3 jaar bekend bij de verpleegkundige beroepsgroep. In ziekenhuizen is deze ontwikkeling voor verpleegkundig specialisten al in gang gezet.
De beroepsgroep van de arboverpleegkundige (V&VN) zou deze opleiding ook
graag binnen de bedrijfsgeneeskundige zorg willen zien.
Kansen en bedreigingen
De mogelijkheden voor taakherschikking om het tekort aan bedrijfsartsen op te
vangen wordt – in de interviews - door sommige bedrijfsartsen als bedreiging en
door anderen juist als kans voor verbetering van het vak gezien. In het veld worden veel voorbeelden genoemd van (met name positieve) ervaringen met het delegeren van taken onder supervisie van de bedrijfsarts of over vergaande samenwerking of taakverdeling met andere disciplines (zoals met arboverpleegkundigen,
arbeid hygiënisten en veiligheidskundigen, maar ook met zorgverleners in de eerste lijn, met name met huisartsen). Geïnterviewden noemen als kansen voor de
toekomst van het vak van bedrijfsarts: taakdelegatie (mitst eerst onderzocht) en
betere afstemming met het werk van arboverpleegkundigen. Ook meer afstemming en betere samenwerking met de eerste lijn, de curatieve zorgsector en andere professionals acht men wenselijk. In de TAZ-brief (2015) stelt het ministerie
van SZW het doel tot meer samenwerking; een concrete uitwerking hoe dit gestalte te geven is nog niet gemaakt. In het veld is wel een grote behoefte aan deze
uitwerking. Enkele citaten:
Kansen voor de toekomst van het vak van bedrijfsarts
-

Taakdelegatie zou het tekort aan bedrijfsartsen kunnen opvangen. Arboverpleegkundigen zou-

-

Samenwerking optimaliseren tussen bedrijfsartsen en arboverpleegkundigen;

-

Betere afstemming met het werk van de arboverpleegkundigen;

-

Meer samenwerking met de eerste lijn, met de curatieve zorgsector en andere professionals.

den de eerste verzuimgesprekken kunnen voeren. Dit moet eerst verder onderzocht worden;

De gesignaleerde risico’s, waardoor sommige bedrijfsartsen sceptisch zijn over
taakherschikking, hebben te maken met de beperkte bevoegdheden en gebrek
aan specifieke kennis (die bedrijfsartsen wel hebben) van degenen die taken van
bedrijfsartsen zouden overnemen. Vanuit werknemersorganisaties wordt er in de
klankbordgroep gewezen op het risico dat bij een taakherschikking de bedrijfsarts

De instroom van bedrijfsartsen | 79

verder van de werknemer komt te staan indien zij/hij minder persoonlijk contact
met de werknemer zou hebben. Ook in de interviews wordt gewezen op het risico
van uitholling van het vak bij een vergaande taakherschikking. Bij taakherschikking
komt het aan op goede communicatie, aldus de geïnterviewden. Voorwaarden
dient wel te zijn dat de zorg kwalitatief goed blijft. Sommigen geven aan dat het
meer om een delegatie van taken dient te gaan, en niet zozeer om een herschikking van taken. Aangegeven wordt dat het vooral een politiek vraagstuk is dat nog
uitgewerkt moet worden: welke taken kunnen wel/niet gedelegeerd worden? Er
wordt in dit kader verwezen naar de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO).

8.5

Relatie met arboverpleegkundigen – resultaten van de webenquête
Een inkijkje in het vak van arboverpleegkundige
Arboverpleegkundigen zijn BIG-geregistreerde verpleegkundigen die (post)-hbo
zijn opgeleid. Omdat zij net als bedrijfsartsen een BIG-registratie hebben en werkzaam zijn in de bedrijfsgezondheidszorg is ( op advies van de klankbordgroep) aan
hen in de webenquête ook een aantal vragen voorgelegd. Hieruit blijkt dat alle arboverpleegkundigen van mening zijn dat zij onmisbaar zijn in de bedrijfsgeneeskunde.
Visie arboverpleegkundigen op hun takenpakket
Arboverpleegkundigen geven aan dat expertise de grootse stempel drukt op hun
takenpakket, gevolgd door het management en beleidskeuzes vanuit de politiek.
Bijna driekwart (73%) is het eens dat hun takenpakket (mede) wordt bepaald door
de eigen kennis en vaardigheden; vier op de tien (42%) zijn het eens dat het takenpakket (mede) bepaald wordt door het management en een derde is het eens
dat het takenpakket (mede) afhangt van beleidskeuzes vanuit de politiek.
Visie van arboverpleegkundigen op hun huidige samenwerking met de bedrijfsarts
Uitgaande van hun huidige werkzaamheden als arboverpleegkundige bevestigt:
- 89% dat zij een goed team vormen met de bedrijfsarts: ze vullen elkaar aan;
- 64% dat zij de bedrijfsarts alleen inschakelen bij moeilijke gevallen;
- 80% dat de taakverdeling met de bedrijfsarts duidelijk is;
- 7% dat de taakverdeling met de bedrijfsarts vaak verandert.
Visie van de arboverpleegkundigen op hun vak
In antwoord op een open vraag wat zou kunnen helpen om meer arboverpleegkundigen te werven en op te leiden noemt 80% spontaan verbetering van de positie/bekendheid van de arboverpleegkundige. Andere antwoorden (in volgorde van
veel naar weinig genoemd zijn:
- betere opleidingsvoorzieningen en een koppeling de praktijk;

80

|

2015

- een meer afgebakende taakverdeling;
- focus verschuiven (van verzuim duur duurzaamheid/vitaliteit/preventie/stress)
- het verkrijgen van meer zelfstandige bevoegdheden.
In antwoord op een open vraag wat aspecten zijn van het vak die het voor verpleegkundigen werkzaam in de zorg aantrekkelijk maken om arboverpleegkundige
te worden noemt bijna de helft (47%) spontaan: de arbeidsvoorwaarden (werktijden, salaris). Andere antwoorden (in volgorde van veel naar weinig genoemd) zijn:
- het bezig zijn met preventie;
- de zelfstandigheid of autonomie van het vak;
- de variatie van de werkzaamheden;
- de commerciële kant;
- het bieden van ondersteuning en advies;
- de samenwerking tussen disciplines;
- het brede werkveld.
In antwoord op een open vraag wat aspecten zijn van het vak die voor verpleegkundigen werkzaam in de zorg een drempel kunnen vormen om arboverpleegkundige te worden geeft men als antwoorden (in volgorde van veel naar weinig
genoemd):
- de onduidelijke positie;
- de onbekendheid van het vak;
- dat je geen ‘directe zorg’ meer levert;
- meer zakelijk contact;
- de hoge werkdruk en het zittende beroep;
- het onzekere toekomstperspectief;
- de beperkte opleidingsmogelijkheden.
Visie van arboverpleegkundigen op taakherschikking
- De arboverpleegkundigen zijn overtuigd van de toegevoegde waarde die zij
hebben ten opzichte van de bedrijfsartsen: 75% bevestigt dat zij een aantal taken hebben die niet door een bedrijfsarts kunnen worden overgenomen en
83% bevestigt dat de bedrijfsarts een aantal taken heeft die niet door een arboverpleegkundige kunnen worden overgenomen. Ook bevestigt twee derde
dat een aantal taken van bedrijfsartsen niet door andere zorgprofessionals kan
worden overgenomen;
- Ruim acht op de tien (82%) arboverpleegkundigen denken dat zij met extra
scholing meer taken van de bedrijfsarts kunnen overnemen. Een derde denkt
dat dit ook zonder extra scholing kan;

De instroom van bedrijfsartsen | 81

Visie van arboverpleegkundigen op het wat en hoe van taakherschikking
Aan de arboverpleegkundigen die denken (met of zonder scholing) taken over te
kunnen nemen van de bedrijfsarts (die voor hen persoonlijk op dit moment extra
zijn ten opzichte van hun huidige takenpakket), is gevraagd welke taken dit zijn.
De top drie is PAGO (57%); een preventief arbeidsomstandighedenspreekuur
(50%) en overleg met de OR of personeelsvertegenwoordiging (50%). Gevolgd
door de taken verzuimbegeleiding, melding van beroepsziekten en dossiervorming (allen 43%) en risico-inventarisatie & evaluatie en preventie van beroepsziekten (beiden 29%). Twee arboverpleegkundigen geven aan dat zij alle genoemde taken reeds zelf uitvoeren. Andere taken die genoemd werden als extra taken
die aan het takenpakket van de Arboverpleegkundige zouden kunnen worden
toegevoegd, zijn bijvoorbeeld probleemanalyses maken, begeleiding verzorgen bij
gezondheidschecks en uitleg geven over wetten en regelingen. Gevraagd naar wat
nodig zou zijn om het overnemen van extra taken te realiseren in de praktijk
noemen ruim de helft van de arboverpleegkundigen spontaan scholing/en of opdoen van meer kennis. Daarnaast worden genoemd (in volgorde van veel naar
weinig): meer samenwerking (afstemming, communicatie) met andere disciplines;
aanpassing van de wetgeving zodat arboverpleegkundigen meer bevoegdheden
en verantwoordelijkheden krijgen en taakdelegatie.
Bijdrage taakherschikking aan het voorkomen van een tekort aan bedrijfsartsen?
Arboverpleegkundigen vinden significant vaker (89%, tegenover 44% van de bedrijfsartsen i.o., 36% van de bedrijfsartsen en 36% van de basisartsen) dat taakherschikking tussen bedrijfsarts en de arboverpleegkundige (beiden BIGgeregistreerd) kan bijdragen aan het voorkomen van een tekort aan bedrijfsartsen. Toelichtingen die respondenten geven zijn dat taakherschikking tussen bedrijfsarts en arboverpleegkundige kan bijdragen aan het voorkomen van een tekort zodat de bedrijfsarts zich dan kan richten op kerntaken. Sommigen wijzen
hierbij op het belang van een goede afbakening van verantwoordelijkheden (en
communicatie over deze taakverdeling naar klanten) en/of geven aan dat dit alleen kan bij voldoende vertrouwen/draagvlak/waardering voor elkaars beroep.
Een enkeling noemt als positief neveneffect dat dit beide vakken aantrekkelijker
maakt. Er zijn ook respondenten die aangeven dat taakherschikking voor een deel
kan bijdragen aan het voorkomen van een tekort aan bedrijfsartsen, maar dat er
daarnaast toch ook nieuwe bedrijfsartsen nodig zijn. Respondenten die aangeven
dat taakherschikking niet kan bijdragen aan het voorkomen van een tekort geven
als reden dat taakherschikking tussen bedrijfsarts en arboverpleegkundige afbreuk zou doen aan de professionaliteit van het vak van bedrijfsarts of dat dit
weer allerlei andere complicaties geeft. Tot slot, waar een aantal bedrijfsartsen in
een toelichting noemt dat taakherschikking tussen te duur is voor werkgevers,

82

|

2015

noemt een deel van de arboverpleegkundigen dat taakherschikking juist financieel
aantrekkelijk is voor werkgevers.
Relatie met flankerende disciplines: kansen en bedreigingen voor het vak
Vrijwel alle arboverpleegkundigen zien het inzetten van arboverpleegkundigen als
kans voor de toekomst voor het vak van de bedrijfsarts. Dit is significant vaker dan
genoemd door de artsen in de webenquête. Onder geen van de bevraagde subgroepen signaleert een meerderheid de inzet van casemanagers en anderen voor
eenvoudige taken en ondersteuning als kans. Bedrijfsartsen zien verschuiving van
taken naar casemanagers en anderen significant vaker als bedreiging dan de andere disciplines (67% van de bedrijfsartsen, 60% van de basisartsen, 56% van de
bedrijfsartsen i.o. en 36% van de arboverpleegkundige). Zie Tabel 8-3.
Tabel 8-3

Kansen en bedreigingen – qua uitoefening van het vak
Bedrijfsarts
i.o. (n=25)

Bedrijfsarts
(n=84)

Basisarts
(n=53)

Arboverpleegkundi-

Totaal

gen (n=44)

(n=206)

percentage (zeker) een kans:

8.6

Inzetten van arboverpleegkundigen
Inzetten van casemanagers e.a. voor
eenvoudige taken en ondersteuning

36,0

23,8

35,8

97,7

44,2

28,0

36,9

43,4

36,4

37,4

percentage (zeker) een bedreiging:
Het verschuiven van taken naar casemanagers en anderen.*

56,0

66,7

60,4

36,4

Conclusies over het vak en flankerende disciplines
Bedrijfsarts en verzekeringsarts – de opleiding
Het vak van bedrijfsarts en verzekeringsarts liggen qua discipline in de geneeskunde het dichts bij elkaar, gevolgd door het vak van huisarts. Dit blijkt ook uit
antwoorden van zij-instromers op de webenquête: een meerderheid is zijinstromer vanuit de discipline verzekerings- of huisartsgeneeskunde. Niet verwonderlijk dus dat in de literatuur het samenvoegen van de opleiding tot bedrijfsarts en verzekeringsarts naar voren komt als een manier om het vak van bedrijfsarts aantrekkelijker te maken. Uit de enquête blijkt dat bedrijfsartsen en
bedrijfsartsen in opleiding hier niet warm voor lopen, basisartsen zijn positiever
gestemd: ruim de helft is het eens dat combineren van de opleidingen goed zou
zijn, zodat je bevoegd wordt in beide rollen te werken, twee derde signaleert dit
ook als kans voor de toekomst van het vak van bedrijfsarts. Dat is significant vaker
dan bedrijfsartsen en bedrijfsartsen in opleiding.

De instroom van bedrijfsartsen | 83

57,3

Verder pleiten geïnterviewden (in meer brede zin) voor het aanpassen van de opleiding tot bedrijfsarts op zo’n manier dat er meer sprake is van samenwerking en
afstemming met andere disciplines in de geneeskunde. Dus arbeids- en verzekeringsgeneeskunde én curatieve zorg: ook met de huisartsenopleiding zou een stevigere brug gebouwd moeten worden. Er is immers ook overlap in het werk: zodoende kan de opleiding breder worden (dit sluit aan bij enkele gesignaleerde
kansen voor het vak van bedrijfsarts: verhogen professionaliteit, verbreding takenpakket en meer mogelijkheden tot loopbaanontwikkeling in hoofdstuk 7).
Bedrijfsarts en verzekeringsarts – het vak
twee derde van de respondenten op de webenquête (van de bedrijfsartsen, bedrijfsartsen in opleiding en basisartsen) vindt dat het goed zou zijn om als bedrijfsarts een tijdje als verzekeringsarts te werken en andersom. Bedrijfsartsen in
opleiding reageren significant vaker negatief (en dus minder vaak neutraal) op dit
idee dan bedrijfsartsen en basisartsen. Wellicht omdat zij net vol overtuiging gekozen hebben voor het vak van bedrijfsarts. Tegen een variant die nog een stap
verder gaat, het combineren van de functie van bedrijfsarts en verzekeringsarts,
wordt in interviews wisselend aangekeken (positief: zorg voor meer variatie in het
takenpakket, versus: negatief: de overlap in taken van bedrijfsarts en verzekeringsarts is evident, maar de verschillen zijn dat ook). Alle respondenten (bedrijfsartsen, bedrijfsartsen in opleiding en basisartsen) zijn het in meerderheid eens dat
bedrijfs- en verzekeringsarts meer met elkaar in gesprek zouden moeten om misverstanden te voorkomen die tot UWV-sancties leiden. Met name bedrijfsartsen,
die wat dit betreft het meest vanuit praktijkervaring spreken, zijn hier een groot
voorstander van.
Weinig animo voor taakherschikking/taakdelegatie….
Gemiddeld slechts vier op de tien bedrijfsartsen in opleiding, bedrijfsartsen en basisartsen zijn van mening dat taakherschikking met (eveneens BIG-geregistreerde)
arboverpleegkundigen kan bijdragen aan het voorkomen van een tekort aan bedrijfsartsen (een ruime meerderheid van arboverpleegkundigen ziet hierbij wel
voor zichzelf een rol). Indien er sprake zou zijn van taakherschikking moet er verder wel sprake zijn van een goede afbakening van verantwoordelijkheden, voldoende expertise en vertrouwen/draagvlak/waardering voor elkaars beroep, zo
lichten voorstanders toe. Redenen om in taakherschikking met arboverpleegkundigen geen bijdrage te zien aan het voorkomen van een tekort aan bedrijfsartsen zijn dat dit afbreuk zou doen aan de professionaliteit van het vak van bedrijfsarts en dat dit weer allerlei andere complicaties geeft. Daarnaast wordt de
kanttekening gemaakt dat er ook in het geval van taakherschikking nieuwe bedrijfsartsen nodig zijn.

84

|

2015

Slechts een kwart van de bedrijfsartsen en ruim een derde van de bedrijfsartsen in
opleiding en basisartsen ziet de inzet van arboverpleegkundigen dan ook als kans
voor de toekomst voor het vak van bedrijfsarts (arboverpleegkundigen zelf zien
dit vrijwel allemaal als kans, in de interviews wordt in dit licht gewezen op de master verpleegkundig specialist als kans voor arboverpleegkundigen om zich te specialiseren). Bij geen van de disciplines is een meerderheid te vinden voor de inzet
van casemanagers en anderen voor eenvoudige taken en ondersteuning. Volgens
de geënquêteerden ligt hier geen kans voor de toekomst van het vak van bedrijfsarts.
….tegenover kansen zien door taakherschikking
Verrassend is het dat de artsen die meewerkten aan de webenquête veel sceptischer staan tegenover taakherschikking dan de actoren deels uit hetzelfde beroep
en van de beroepsorganisaties die zijn geïnterviewd of die deelnamen aan de
klankbordgroep. Daar was een aantal bedrijfsartsen, opleiders en vertegenwoordigers van beroepsgroepen zeker een voorstander van taakdelegatie (al dan niet
onder supervisie van een bedrijfsarts) mits er goed op de kwaliteit van werken
wordt gelet. Een aantal noemde dit zelfs als oplossing voor het tekort aan bedrijfsartsen op de korte termijn. De behoefte om samen met disciplines zoals de
arboverpleegkundigen, arbeidshygiënisten en arbeidsdeskundigen te komen tot
een soort taakafbakening – gelet op de complementariteit van de vakgebieden –
werd meerdere malen opgetekend in de interviews. Ook het verder specialiseren
van bedrijfsartsen – om het vak aantrekkelijker te maken - zou volgens een aantal
actoren kunnen leiden tot een taakherschikking met flankerende professionals.
Ook werkgeverorganisaties zijn een voorstander van zowel verdere specialisering
van bedrijfsartsen en taakherschikking (niet alleen om financiële redenen: ook om
het vak aantrekkelijker te maken).
Bedrijfsartsen zijn het meest huiverig voor het verschuiven van taken naar casemanagers en anderen. In interviews wordt aangegeven dat het een politiek vraagstuk is welke taken wel of niet gedelegeerd kunnen worden met het oog op de
kwaliteit van de arbeidsgeneeskundige zorg (voorwaarde moet zijn dat de zorg
kwalitatief goed blijft). Ook wordt genoteerd dat men bij taakherschikking beducht moet zijn op het risico van uitholling van het vak van bedrijfsarts.

De instroom van bedrijfsartsen | 85

9
9.1

De bevindingen op een rij gezet
Beantwoording van de onderzoeksvragen
In dit onderzoek staan twee hoofdvragen centraal:
A. Noodzaakt de mis match tussen (verwachte) vraag en (verwacht) aanbod tot
interveniëren om het aantal bedrijfsartsen in Nederland op peil te houden?
B. Wat zijn bouwstenen om het vak van bedrijfsarts aantrekkelijker te maken
voor artsen en welke actoren moeten dan met welke opdracht actief aan de
slag om te zorgen dat er voldoende bedrijfsartsen in Nederland zijn en blijven?
In de uitwerking van deze vragen is in een analysekader aandacht besteed aan de
factoren en procesgang die de schakels van opleiding, beroepsuitoefening en vertrek uit het vak beïnvloeden. De deelvragen die daarmee samenhangen zijn in de
voorafgaande hoofdstukken beantwoord, gebaseerd op uiteenlopende informatiebronnen (literatuur, interviews, enquête, klankbordgroep). In dit slothoofdstuk
keren we terug naar de beantwoording van de bovenstaande twee hoofdvragen.

9.2

Onderzoeksvraag 1: Noodzaakt de verhouding tussen vraag en
aanbod tot interveniëren?
In hoofdstuk 3 werd een samenvattend overzicht geboden van factoren die de
vraag naar bedrijfsartsen kunnen vergroten of verkleinen. Het geheel van factoren
overziende en gelet op de prognoses (van het Capaciteitsorgaan en NIVEL) kan
vastgesteld worden dat de huidige discrepantie tussen vraag en aanbod blijft
voortbestaan en - bij het huidige beleid of nalaten van nieuwe interventies - waarschijnlijk groter wordt. Demografische (vergrijzing) en epidemiologische ontwikkelingen (meer chronisch zieken) in de beroepsbevolking die de zorgvraag zullen
doen stijgen, spelen daarbij een rol. Er zijn geen aanwijzingen dat de vraag van
werkgevers naar arbozorg belangrijk zal groeien. Werkgevers hebben volgens diverse bronnen weinig belangstelling voor (meer) preventie-activiteiten door bedrijfsartsen, maar iets meer interesse voor duurzame inzetbaarheid. Het netto effect van deze ontwikkelingen is moeilijk te kwantificeren. Zeker is wel dat de hoge
uitstroom door pensionering van bedrijfsartsen en de lage instroom in het vak het
tekort zal doen toenemen. Samenvattend moeten we er vanuit gaan dat het tekort aan bedrijfsartsen bij ongewijzigd beleid zal voortbestaan en qua omvang zal

86

|

2015

groeien. De grootste vraag in de nabije toekomst naar bedrijfsartsen wordt ingegeven door de vervangingsvraag. De schatting dat 40 % van de huidige bedrijfsartsen over 10 jaar met pensioen is (ruim 750 mensen), leidt ertoe dat op tijd voldoende bedrijfsartsen moeten zijn opgeleid om hen te vervangen. Omdat de
opleiding 4 jaar duurt, betekent dit dat dat in de periode 2016 – 2022 meer bedrijfsartsen zouden moeten worden opgeleid dan nu het geval is.
Uit de diverse bronnen blijkt dat in het recente verleden vooral veranderingen in
wetgeving van invloed zijn geweest op de vraag naar bedrijfsartsen: de verplichtingen en voorschriften die de wetgever definieert met betrekking tot arbeidsgerelateerde zorg. Wanneer het voorgestelde beleid zoals verwoord in de TAZ-brief
van het ministerie van SZW (2015) vorm krijgt, zou dit moeten leiden tot een intensivering van de arbeidsgerelateerde zorg. Zo wordt in de TAZ-brief benadrukt
dat er in bedrijven meer aan preventie moet worden gedaan en dat de bedrijfsarts voor iedere werknemer toegankelijk moet zijn. Wanneer dit beleid van kracht
wordt en op de uitvoering ervan wordt toegezien, zal een hogere vraag naar bedrijfsartsen ontstaan waardoor het al voorspelde tekort nog toeneemt.
In het veld bestaat een grote mate van overeenstemming over de noodzaak om
op korte termijn te interveniëren in de instroom van bedrijfsartsen. Ook leven er
volop ideeën over interventies en de rol van de verschillende actoren daarbij.

9.3

Onderzoeksvraag 2a: Wat zijn bouwstenen voor meer aantrekkelijkheid van het vak?
Zoals uit de eerdere hoofdstukken blijkt is het voor veel artsen niet vanzelfsprekend om bedrijfsarts te worden. Wie geneeskunde gaat studeren doet dat in het
algemeen vanuit het perspectief om curatief te gaan werken. In het geneeskunde
curriculum is er weinig aandacht voor het werk van de bedrijfsarts. Studenten en
basisartsen hebben daarom geen duidelijk beroepsbeeld en de beelden die bestaan zijn niet overwegend positief. Het idee bestaat dat de bedrijfsarts weinig
voor een patiënt kan betekenen en dat het beroep inhoudelijk niet erg uitdagend
is. Bovendien is de status van de bedrijfsarts relatief laag.
Ten aanzien van wat nodig is om het vak aantrekkelijker te maken voor een nieuwe generatie artsen geeft dit onderzoek inzichten waarover een aanzienlijke mate
van consensus bestaat, hoewel er natuurlijk nuances zijn. Kennis over de aantrekkelijke en minder aantrekkelijke kanten van de beroepsuitoefening als bedrijfsarts
kan benut worden om meer artsen te werven en vervolgens ook voor het vakgebied aan te trekken en te behouden.

De instroom van bedrijfsartsen | 87

In hoofdstuk 5 tot en met 7 is weergegeven wat volgens eerder onderzoek, geïnterviewden en de webenquête als aantrekkelijke en minder aantrekkelijke kanten
van het vak gelden. Aantrekkelijke aspecten van het werken als bedrijfsarts zijn
dat er meer tijd en aandacht is voor de cliënt, dat gewerkt wordt als generalist
met een breed palet aan medische en niet-medische problematiek en dat de client centraal staat en niet een diagnose. Artsen die voor het vak hebben gekozen
noemen ook de prettige arbeidsvoorwaarden zoals regelmatige werktijden, geen
diensten, minder hectiek en een lagere werkdruk dan in het ziekenhuis gebruikelijk is, het teamgevoel en de afwezigheid van hiërarchie. Meest genoemde redenen van bedrijfsartsen en bedrijfsartsen in opleiding om voor het vak te kiezen
zijn: het belang dat men hecht aan professionaliteit en autonomie; het gevarieerde contact en werken op verschillende locaties dat aanspreekt en de mogelijkheid
tot preventie.
Een probleem is echter dat geneeskunde studenten en basisartsen deze aantrekkelijke kanten van het vak niet kennen, tenzij ze daadwerkelijk kennismaken met
de rol van bedrijfsarts. En die kans is klein. Tijdens de geneeskundeopleiding
wordt namelijk weinig aandacht aan de bedrijfsgeneeskunde geschonken en de
manier waarop dit gebeurt, inspireert de studenten niet. Ook de sector zelf laat
hier kansen liggen: het coassistentschap bij een arbodienst wordt door coassistenten lang niet altijd gewaardeerd. Uit het onderzoek blijkt dat de studenten inspirerende rolmodellen missen en dat hun docenten (onbedoeld) het vooroordeel
bevestigen dat de bedrijfsgeneeskunde een vak is ‘voor mannen aan het einde
van hun carrière’. Aantrekkelijker (stage)onderwijs lijkt dus een voorwaarde om
een beter beeld te geven van het werken als bedrijfsarts.
Lukt het om artsen binnen te halen dan is het zaak om ze ook voor het vak te behouden. Hierbij speelt opnieuw de vraag wat de aantrekkelijke en minder aantrekkelijke kanten van de beroepsuitoefening zijn (hoofdstuk 6 en 7). Als aantrekkelijke kanten worden de aspecten genoemd die hierboven zijn gepresenteerd:
vaste werktijden waardoor het werk goed te combineren is met andere bezigheden, een lagere werkbelasting dan in veel curatieve disciplines gebruikelijk is,
goede (secundaire) arbeidsvoorwaarden, een generalistische aanpak, aandacht
voor preventie. Als minder aantrekkelijke aspecten gelden het imago (met stip
genoemd als knelpunt en bedreiging voor de toekomst van het vak), het accent op
verzuimbegeleiding, beperkte carrièremogelijkheden als je eenmaal bedrijfsarts
bent, veel administratieve rompslomp, en het werken in een spanningsrelatie met
werkgever en werknemer.
Voor arbodiensten speelt een probleem dat jonge bedrijfsartsen niet erg honkvast
lijken te zijn. Als het werk als minder uitdagend wordt ervaren kijken deze artsen
rond naar een andere baan.

88

|

2015

Er zijn uiteraard ook verschillende visies en voorkeuren bij artsen: sommige bedrijfsartsen willen meer preventie en meer praktijkgericht werken, anderen willen
meer professionalisering en wetenschappelijke onderbouwing. Er zijn artsen die
juist kiezen voor het werken als generalist, anderen willen zich liever meer specialiseren. Tegenover de visie dat het vak van bedrijfsarts aantrekkelijker wordt als er
meer wordt gespecialiseerd, staat de visie dat bij een tekort aan bedrijfsartsen
juist de brede en flexibele inzetbaarheid van de bedrijfsarts belangrijk is.

9.4

Onderzoeksvraag 2b: Potentiele interventies om het aantal bedrijfsartsen op peil te houden
Uit de literatuur, de webenquête en de interviews komt een ruim aantal mogelijke
interventies naar voren om de gesignaleerde problemen aan te pakken (zie de tabellen). De suggesties lopen uiteen wat de mate van uitwerking en realiseerbaarheid. Hetzelfde geldt voor de mate van consensus. Het betreft zowel uitspraken
uit de webenquête, de interviews en de brainstormbijeenkomst. We voorzien deze vervolgens van commentaar.
Wat kan helpen om instroom van bedrijfsartsen op peil te houden?
Beter/meer profileren van het beroep (in curriculum geneeskunde opleiding);
- (Meer) voorlichting en exposure om “onbekend maakt onbemind” te bestrijden
- Meer en eerder aandacht voor sociale geneeskunde in het curriculum;
- Vanaf begin in alle specialismen aandacht besteden aan anamnese op arbeid, meer kruisbestuiving;
- Verplicht coschap zodat elke student in de opleiding in aanraking komt met het vak van bedrijfsarts;
- Andere insteek bij coschap arbeidsgeneeskunde: projectmatig werken, werkplek bezoeken met
een bedrijfsarts, casuïstiek verzamelen/bespreken, practicum rollenspel met werknemer/werkgever; meer zelfstandigheid in het coschap en in het coschap een breed beeld krijgen
van de bedrijfsgeneeskunde.
- Selectie op bevlogen bedrijfsartsen als opleiders (colleges en practica) zodat meer geneeskundestudenten tijdens hun reguliere opleiding in aanraking komen met een inspirerende bedrijfsarts of
opleider.
Opleiding aantrekkelijker maken:
- Laagdrempeliger zijn, beter vindbaar
- Meer praktijkgerichte opleiding;
- Actievere werving vanuit arbodiensten;
- Aantrekkelijke startersfuncties bij arbodiensten bieden;
- Samenvoegen van de opleiding bedrijfs- en verzekeringsgeneeskunde;
- Een stevige brug bouwen met de huisartsenopleiding: er is immers ook overlap in het werk, zodoende kan de opleiding breder worden;
- Een toonaangevend bedrijfsartseninstituut in Nederland, vergelijk KCVG, met promotietrajecten,
wetenschappelijk netwerk, diverse sub specialismen aan verschillende universiteiten (modulen),

De instroom van bedrijfsartsen | 89

-

klinische arbeidsgeneeskunde, preventieve arbeidsgeneeskunde, verzekeringsgeneeskunde, ge12
combineerde specialisatie arbeid/verzekering, specialisaties PSA , bewegingsapparaat, chemische
stoffen (huid, longen);
Centrale financiering: b.v. een publiek-privaat opleidingsfonds;
Zoeken naar marktpartijen binnen de arbodienstverlening, die op dit moment nog niet opleiden,
maar dit mogelijk wel zouden willen/kunnen. Bijvoorbeeld kleine arbodiensten en (maatschappen
van) zelfstandig gevestigde bedrijfsartsen (op kleine schaal gebeurt dit al)

Wat kan helpen om de beroepsuitoefening aantrekkelijker te maken?
Een meer afwisselend takenpakket:
- Verbreding van het vak (zie bij opleiding);
- Meer gelegenheid bieden tot (wetenschappelijke) verdieping;
- De mogelijkheid bieden om ook curatief bezig te zijn (combinatie-banen);
- Bevorderen van multidisciplinaire samenwerking om de kloof tussen arbeidsgerelateerde zorg
en curatieve zorg te overbruggen;
- Samenwerkingsinitiatieven op lokaal niveau met huisartsen en andere eerstelijns disciplines;
- Promoten good practices over de rol van bedrijfsartsen bij het bevorderen van duurzame inzetbaarheid en het verbeteren van de zorg voor werknemers met specifieke gezondheidsproblemen;
- Meer innovatie in arbodienstverlening (b.v. sportmogelijkheden op de werkplek, verplichtte
pauzes met behulp van apps);
Randvoorwaarden en taakherschikking:
- Instellen dat arbodiensten basisartsen maar een beperkte periode mogen inzetten en hen dan
in de gelegenheid moeten stellen een opleiding te volgen;
- Goede afbakening van verantwoordelijkheden afspreken, zoeken naar complementariteit;
- Waarborgen van kwaliteit van arbeidsgerelateerde zorg;
- Uitdragen van good practices van samenwerkingsinitiatieven;
- Wettelijke prikkels om preventieve activiteiten te ondersteunen;
- Verhogen professionaliteit (impulsen voor kennisontwikkeling en wetenschappelijke onderbouwing, meer mogelijkheden tot loopbaanontwikkeling).
Onafhankelijke positie versterken:
- De mening van de bedrijfsarts zwaarder laten wegen richting werkgever: een werkelijk onafhankelijke adviseur worden door een andere financiering (bv via ziektekostenverzekering, stelstelherziening);
- Betere tuchtrechtelijke bescherming.

De belangrijkste thema’s voor interventies toegelicht
- Aandacht voor de bedrijfsarts in het medisch onderwijs
Er bestaat ruime consensus over de noodzaak om meer aandacht te besteden aan
de rol van de bedrijfsarts en de kernaspecten van de arbeidsgeneeskunde in de
opleiding tot basisarts. Hiermee zou al in de bachelor fase moeten worden begonnen. Ook een aantrekkelijk coassistentschap bij een arbodienst is van belang.
Hierbij moet worden bedacht dat een curriculumwijziging tijd kost. Wordt vandaag begonnen met een nieuw programma dan stromen de eerste basisartsen
‘nieuwe stijl’ pas zes jaar later uit. De arbosector heeft bovendien weinig ingang
bij de medische faculteiten. Een verandering van het coassistentschap is veel snel12

90

PSA: psychosociale arbeidsbelasting

|

2015

ler te realiseren. De arbodiensten hebben dit zelf in de hand. De doorlooptijd is
bovendien sneller: coassistenten studeren enkele maanden later af kunnen dan in
principe al in dienst treden bij een arbodienst.
Inhoudelijk gezien moet rekening worden gehouden met het punt dat het huidige
geneeskunde onderwijs geen goed beeld geeft van het werk dat de bedrijfsarts
doet. Studenten en basisartsen weten dat een bedrijfsarts veel met verzuim bezig
is en niet behandelt in de gebruikelijke zin. Ze hebben zo het idee dat het om een
smal en eenzijdig takenpakket gaat, waarin je niet veel kunt betekenen voor een
patiënt. Uit de webenquête blijkt echter dat bedrijfsartsen en artsen in opleiding
tot bedrijfsarts hun vak juist als breed en gevarieerd beleven, iets waarvoor je je
meer dan gemiddeld moet ontwikkelen om het goed te kunnen uitoefenen. Ook
ervaren zij dat ze een positieve bijdrage leveren aan de gezondheid en het welbevinden van cliënten. Deze resultaten zouden breed verspreid kunnen worden en
materiaal kunnen opleveren voor PR-initiatieven.
- Kennismakingsmogelijkheden voor basisartsen
Ook wanneer het onderwijs aantrekkelijker is zullen veel artsen kiezen voor een
baan in de curatieve sector, in ieder geval in de startfase van hun loopbaan. Een
deel van hen ontdekt na enige jaren dat hun hart hier toch niet ligt. Dan ontstaat
een oriëntatiefase waarin artsen op zoek gaan naar een ander perspectief. Ook
hier liggen kansen voor de arbosector. Meekijkdagen, maar ook de mogelijkheid
van een kort contract (aantrekkelijke en brede startersfunctie) bij een arbodienst
kunnen deze artsen helpen bij het maken van een keuze. Laagdrempelige bijeenkomsten als een borrel bij een arbodienst kunnen ook van waarde zijn. Samenwerking tussen arbodiensten bij dit soort activiteiten kunnen van meerwaarde zijn
om een positieve uitstraling te bereiken. Hierbij kan veel geleerd worden van het
UWV waar al enkele jaren intensief en succesvol wordt geworven.
- Een aantrekkelijke opleiding tot bedrijfsarts
De NVAB werkt aan een landelijk opleidingsplan dat een houvast moet bieden bij
de modernisering van de bedrijfsartsenopleiding bij de NSPOH en de SGBO. De
opleidingen krijgen ook te maken met KOERS, dat bedoeld is als een kader voor
een stimulerend kwaliteitsbeleid. Ook de arbodiensten en maatschappen die een
opleidingserkenning hebben of willen verwerven krijgen te maken met KOERS. Er
zijn dus twee instrumenten die kunnen worden benut om de opleiding aantrekkelijker te maken. Daarnaast zijn er suggesties tot verbreding (een brug bouwen met
de opleidingen tot verzekeringsarts en huisarts).
Behalve het theoretisch onderwijs verdient ook de praktijkopleiding bij de arbodiensten aandacht. Een te eenzijdig takenpakket met te weinig ruimte voor de opleidingsactiviteiten werkt niet stimulerend. Ook moet de praktijkopleider voldoende tijd krijgen voor een goede begeleiding. Hier zijn de arbodiensten aan zet.

De instroom van bedrijfsartsen | 91

- Financiering van de opleiding
Door verschillende bronnen is naar voren gebracht dat het belangrijk is de financiering van de opleiding tot bedrijfsarts anders te regelen. Nu wordt deze betaald
door de arbodienst waar een arts werkt, dikwijls een van de grotere arbodiensten.
Wanneer een arts na zijn opleiding nog enkele jaren bij een arbodienst blijft werken wordt deze investering terugverdiend. Dit is echter niet vanzelfsprekend. Artsen stappen soms al tijdens hun opleiding over naar een andere arbodienst. Arbodiensten leggen daarom vast dat de arts die wordt opgeleid een bepaald deel van
de kosten moet terug betalen bij voortijdig vertrek. Deze regeling wordt door jonge artsen als vervelend ervaren, hoewel hun nieuwe werkgever deze schuld in het
algemeen overneemt. Er ontstaat vooral een probleem wanneer een arts de opleiding voortijdig beëindigt omdat hij toch geen bedrijfsarts wil worden. Mogelijk
hierom is de uitval in de opleiding tot bedrijfsarts lager dan in veel andere medische vervolgopleidingen, waarin stoppen niet leidt tot een betalingsverplichting.
In voorliggend onderzoek wordt vanuit het veld nadrukkelijk de behoefte uitgesproken aan een centraal opleidingsfonds voor de opleiding tot bedrijfsarts. Voor de
financiering daarvan zijn verschillende mogelijkheden onderzocht door NVAB. Ook
combinaties van financieringsmodellen zijn denkbaar. Drie varianten krijgen
draagvlak bij de actoren die in voorliggend onderzoek zijn bevraagd.
Allereerst is geopperd een opleidingsfonds te stichten met steun van de overheid
en de arbosector zelf. (de variant “fondsmodel”) Dit fonds zou de opleiding dan
voortaan betalen, waarbij nog onduidelijk is of dit alleen de opleidingskosten bij
de NSPOH en SGBO betreft of ook (een deel) van de salariskosten van aios. Het
plan valt of staat met de bereidheid bij een ruim aantal partijen om jaarlijks aan
dit fonds bij te dragen. Onbekend is of deze bereidheid bestaat bij de groeiende
groep bedrijfsartsen die zelfstandig werkt en geen direct voordeel ervaart van deze aanpak. Of bij kleinere arbodiensten zonder opleidingserkenning. Dit zou nader
onderzocht kunnen worden.
Als variant kan voor een opleidingsfonds worden gekozen dat de opleidingskosten
als lening verstrekt die in een nader afgesproken periode moet worden terug betaald (de variant “ leenstelsel”). In dit geval kan per jaar worden terugbetaald
door de arbodienst waar de arts dan werkt. Wil een arts zelfstandig gaan werken
dan moet hij vanaf dat moment zelf de terugbetaling op zich nemen. Zo betalen
de partijen die profijt hebben van het werk van de bedrijfsarts de kosten van de
opleiding terug aan het opleidingsfonds, zodat niet steeds opnieuw hoeft te worden ingelegd. Het is deze opzet ook minder van belang of het hele arboveld bijdraagt aan het opleidingsfonds.

92

|

2015

Een derde variant gehoord in dit onderzoek is de suggestie om een deel van de financiering uit de sociale premies te halen - zoals door UWV de opleiding tot verzekeringsarts wordt gefinancierd. De stijging van de premie zal relatief beperkt
zijn, aldus de berekeningen van de NVAB. Er blijkt een groeiend draagvlak om de
problematiek rondom duurzame inzetbaarheid van alle werkenden (inclusief
ZZP’ers, werklozen en mantelzorgers) beter te regelen. Deze variant zou daar aan
tegemoet kunnen komen. De haalbaarheid van dit laatste voorstel is echter sterk
afhankelijk van het politiek klimaat en de inzet van sociale partners.
In de optiek van de overheid is het aan de arbodiensten, opleidingen en de beroepsgroepen zelf om initiatieven te ondernemen en om partijen bijeen te roepen
om te komen tot een centraal opleidingsfonds. De sector zelf en de beroepsgroepen en opleidingen hopen dat de overheid het initiatief hiertoe zal nemen.
- Aantrekkelijker maken van het werk
Uit de webenquête blijkt wat ook uit eerder onderzoek naar voren komt. Bedrijfsartsen denken dat ze meer voor werkgevers en werknemers kunnen betekenen
wanneer er meer ruimte zou zijn voor preventieve taken. Dit zou tegelijk ook bijdragen aan meer arbeidsvreugde voor de bedrijfsarts zelf omdat het werk gevarieerder wordt en meer oplevert. Er zijn enkele ontwikkelingen die hier kansen bieden. Om te beginnen trekt de economie aan. Dit biedt enerzijds meer financiële
ruimte bij werkgevers om aandacht te besteden aan een goed arbobeleid. Anderzijds neemt het belang van een dergelijk beleid toe omdat het verzuim doorgaans
stijgt wanneer de economie bloeit. De maatregelen die minister Asscher noemt in
zijn TAZ-brief (2015) zullen werkgevers ook een grotere inspanning opleggen. Dit
kan bijdragen aan meer ruimte voor een volwaardig arbobeleid mits de overheid
ook aandacht besteedt aan de handhaving van de beoogde maatregelen. Tot slot
biedt het idee van de SER om de arbodienstverlening meer regionaal of sectorgewijs te organiseren kansen. De SER bepleit om per branche of sector afspraken te
maken over de aard en omvang van de arbodienstverlening voor alle bedrijven
binnen een branche. De meerwaarde voor werkgevers is dat bedrijfsartsen zo
meer kennis ontwikkelen ten aanzien van de specifieke problemen en gezondheidsproblematiek in de sector waarvoor zij werken wat kan bijdragen aan een
beter advies. Bij de werkgevers is er draagvlak voor deze gewijzigde arbodienstverlening. Tegelijkertijd biedt deze de mogelijkheid voor bedrijfsartsen om zich te
verdiepen en bekwamen in specifieke aspecten van hun vak. Wat het vak weer
aantrekkelijker kan maken.
Wellicht wordt het werk van de bedrijfsarts ook aantrekkelijker wanneer meer arboverpleegkundigen worden ingezet. Een taakverdeling ligt dan voor de hand,
waarbij de bedrijfsarts juist die taken gaat doen waarbij zijn medische achtergrond een voorwaarde is. In de webenquête werd door bedrijfsartsen en bedrijfs-

De instroom van bedrijfsartsen | 93

artsen in opleiding sceptisch gereageerd op taakverdeling als kans voor de toekomst van het vak van de bedrijfsarts. De actoren (waaronder bedrijfsartsen en
vertegenwoordigers van de NVAB) die zijn geïnterviewd of deelnamen aan de
klankbordgroep oordelen positiever over taakverdeling.
Nog enkele andere ontwikkelingen kunnen worden genoemd. De klinische arbeidsgeneeskunde krijgt steeds meer vorm. Een groeiend aantal bedrijfsartsen is
hier (dikwijls voor een deel van de werkweek) bij betrokken. Wanneer de overheid inzet op versterking van de kennisinfrastructuur in het domein van arbeid en
gezondheid, biedt dat kansen voor bedrijfsartsen die (promotie)onderzoek willen
doen. Ook zal er meer ruimte ontstaan voor bedrijfsartsen met affiniteit voor onderwijs. De beoogde veranderingen in het studentenonderwijs zijn niet mogelijk
zonder meer personele inzet. Dit geldt zeker ook voor een aantrekkelijker coschap. Wanneer de komende jaren meer artsen zullen worden opgeleid tot bedrijfsarts betekent dit tot slot dat meer senior bedrijfsartsen gevraagd zullen worden om een aios te begeleiden als praktijkopleider.
- Imago
Er is een brede consensus dat het imago van de bedrijfsarts moet worden opgepoetst. Eerder in dit hoofdstuk is al het nodige gezegd over het punt dat studenten niet goed geïnformeerd worden in het studentenonderwijs (te beperkt) en dat
het coschap bij een arbodienst verbetering behoeft (te weinig actief en uitdagend). Verbetering van het onderwijs biedt dus kansen. Basisartsen herkennen –
zo werd gesignaleerd in de webenquête – onvoldoende wat de leuke en vakinhoudelijk uitdagende kanten zijn van een loopbaan als bedrijfsarts.
Er is een ander imago probleem dat binnen de bedrijfsgezondheidszorg te weinig
aandacht krijgt. In iedere medische sector werken basisartsen in eenvoudige taken. Een baan als aios wordt benut om werkervaring op te doen en heeft steeds
een tijdelijk karakter. Daarna begint de basisarts met een vervolgopleiding. Lukt
dit niet dan zoekt men elders een werkervaringsplek. Binnen arbodiensten gaat
dit anders. Uit de webenquête blijkt dat het vaak vele jaren duurt voor een arts
met de opleiding tot bedrijfsarts kan beginnen. Sommige artsen beginnen nooit
aan de bedrijfsartsenopleiding, anderen maken de opleiding niet af maar blijven
gewoon hun werk doen. Oudere collega’s vinden het niet meer van belang om
zich te her registreren als bedrijfsarts en verliezen hun beroepstitel. Opvallend is
dat basisartsen met veel werkervaring vrijwel hetzelfde werk doen als bedrijfsartsen (ook al is dit wettelijk niet toegestaan). Bijzonder is ook dat het management
van arbodiensten geen groot punt maakt van het feit dat artsen hun opleiding niet
afronden of hun registratie laten verlopen. Binnen de ziekenhuiswereld zou deze
gang van zaken namelijk ondenkbaar zijn. Een basisarts kan geen volwaardig lid
zijn van een klinische maatschap en een klinisch specialist die zijn registratie ver-

94

|

2015

liest wordt door zijn collega’s en de ziekenhuisdirectie direct op non-actief gezet.
Het zou immers het aanzien van het ziekenhuis en de medische staf schaden
wanneer zo iemand door zou kunnen werken. Binnen de arbosector wordt onvoldoende herkend dat het imago van de bedrijfsarts wordt geschaad door het feit
dat basisartsen nagenoeg hetzelfde werk wordt toevertrouwd. Toch is ook dit iets
wat zou moeten worden aangepakt om het vak meer uitstraling te geven.

9.5

Wat kunnen de verschillende partijen bijdragen aan een oplossing?
Algemeen
Alvorens per stakeholder aan te geven wat men zou kunnen doen om de instroom
in het vak van bedrijfsarts weer op peil te brengen is het van belang dat de betrokken partijen zich bewust zijn van het ‘probleemeigenaarschap‘. Wie voelt zich
verantwoordelijk voor het oplossen van het toekomstige tekort aan bedrijfsartsen? Wie ervaart een probleem of zal op korte termijn een probleem ervaren? De
verschillende stakeholders lijken in een impasse te zijn beland en wijzen naar elkaar: Wie zet de eerste stap? Geen der partijen vindt dat men als eerste maatregelen moet of kan treffen. In deze studie wordt dan ook geconcludeerd dat alle
actoren die betrokken zijn bij de arbodienstverlening zich te afwachtend opstellen. Uit bronnen, gesprekken en interviews in dit onderzoek klinkt een zekere
machteloosheid door. De NVAB, OVAL en de arbodiensten hopen dat de overheid
het initiatief neemt. De overheid meent dat zowel de werkgevers als de arbodiensten, de beroepsgroep, de brancheorganisatie en de opleidingen zelf nadrukkelijker aan de bel zouden moeten trekken en als eerste initiatieven zouden moeten ontplooien. Aanbevolen wordt dat de partijen in gezamenlijk overleg op korte
termijn een ‘routekaart’ of een gezamenlijke agenda opstellen. In dit kader zijn
ook concrete afspraken over de taakverdeling gewenst en zou moeten worden
aangegeven welke maatregelen prioriteit verdienen.

Overheid
- In het algemeen: het ingezette beleid en het waarborgen van de kwaliteit van
de bedrijfsgeneeskundige zorg nopen (gezien de ontwikkelingen qua instroom
en de (aankomende) uitstroom van bedrijfsartsen) tot maatregelen. Dit vraagt
om coördinatie en regiekracht van SZW en VWS.
- Een sterkere kennisinfrastructuur voor het domein van arbeid en gezondheid
komt zonder bemoeienis van de overheid niet van de grond: de ministeries van
VWS en SZW hebben hier inmiddels al een verkenning naar uitgezet;
- De overheid is een van de partijen die betrokken zal moeten zijn bij het instellen van een centraal opleidingsfonds voor bedrijfsartsen. Overigens ligt de lead

De instroom van bedrijfsartsen | 95

daarvoor niet in eerste instantie bij de overheid, maar bij de opleiders en de
NVAB.;
- Het ministerie van SZW kan de uitvoering van de maatregelen genoemd in de
TAZ-brief ter hand nemen en op de handhaving toezien. De taakverandering
die hier uit voortvloeit, zal het werken als bedrijfsarts aantrekkelijker maken;
- De overheid kan stimuleringsmaatregelen treffen om te bevorderen dat de arbodienstverlening volgens het SER-advies per sector wordt ingericht en daarmee meer kwaliteit krijgt. De verdieping die dit vraagt kan het werken als bedrijfsarts aantrekkelijker maken;
Arbodiensten / zelfstandige bedrijfsartsen
- Arbodiensten en zelfstandige bedrijfsartsen kunnen een grotere inspanning leveren om een aantrekkelijk en uitdagend coassistentschap te bieden;
- Arbodiensten en zelfstandige bedrijfsartsen kunnen kennismakingsactiviteiten
en –trajecten ontwikkelen voor basisarts die na een periode in de curatieve
geneeskunde op zoek zijn naar ander werk;
- Arbodiensten en zelfstandige bedrijfsartsen kunnen ook op andere manieren
bijdragen aan voorlichting over de rol en de taken van de bedrijfsarts, uit de
webenquête blijkt dat basisartsen hier geen goed beeld van hebben;
- Arbodiensten en maatschappen kunnen meer inspanning leveren om een inspirerend opleidingsklimaat te scheppen en de opleiding tot bedrijfsarts goed
in te richten. Een variatie aan taken en het begrenzen van de werkdruk zijn
hierbij van belang;
- Arbodiensten kunnen de mogelijkheden om meer arboverpleegkundigen in te
zetten onderzoeken en toepassen. De taakverdeling die hier uit voortvloeit,
kan het werken als bedrijfsarts aantrekkelijker maken, al verschillen hier de
meningen over in het veld;
- Arbodiensten en maatschappen kunnen verkennen hoe ze de mogelijkheden
tot een aantrekkelijke loopbaanontwikkeling van bedrijfsartsen kunnen vergroten;
- Arbodiensten hebben een rol in de innovatie van arbodienstverlening;
- Arbodiensten, maatschappen en zelfstandige bedrijfsartsen kunnen samen
met de overheid een opleidingsfonds stichten en in stand houden.
OVAL
- OVAL kan als brancheorganisatie een rol nemen bij het coördineren en stimuleren van veel van de hierboven genoemde activiteiten;
- OVAL onderzoekt de mogelijkheden om bij voorlichtings- en wervingsactiviteiten samen te werken met het UWV;
- OVAL kan er samen met de NVAB op aan dringen dat de overheid de hierboven
genoemde maatregelen daadwerkelijk treft en toeziet op naleving ervan;

96

|

2015

- OVAL kan samen met de NVAB onderzoeken hoe meer positieve media aandacht is te genereren met sprekende voorbeelden van wat een bedrijfsarts kan
betekenen voor werknemers en werkgevers.
Bedrijfsartsen
- Het is aan de bedrijfsartsen zelf om te komen tot een goed beroepsprofiel.
- Bedrijfsartsen hebben een rol in voorlichtingsactiviteiten om studenten en basisartsen te informeren over hun vak. Zij moeten zich hierbij niet profileren als
slachtoffer van een versoberde markt en een van oudsher minder goed imago,
maar de nadruk leggen op de aantrekkelijke kanten van hun vak;
- Bedrijfsartsen kunnen een bijdrage leveren aan een aantrekkelijk en uitdagend
coschap;
- Bedrijfsartsen kunnen bijdragen aan een inspirerend opleidingsklimaat en taak
als praktijkopleider vervullen;
- De extra taken in de sfeer van onderwijs kunnen het werken als bedrijfsarts
aantrekkelijker maken.
NVAB
- De NVAB kan in gesprek gaan met de medische faculteiten om de mogelijkheden te verkennen meer aandacht te besteden aan het werkdomein van de bedrijfsarts in het medisch onderwijs;
- De NVAB kan een bijdrage leveren bij het ontwikkelen van voorlichtingsmateriaal voor studenten en basisartsen;
- De NVAB kan er bij bedrijfsartsen op aandringen zich bij onderwijs en voorlichting niet te profileren als slachtoffer van een versoberde markt en een van
oudsher minder goed imago, maar de nadruk te leggen op de aantrekkelijke
kanten van hun vak;
- De NVAB kan met de NVVG overleggen over de hoe de opleiding tot bedrijfsarts en verzekeringsarts zoveel mogelijk gecombineerd wordt en hoe een brug
te bouwen met andere disciplines (zoals de opleiding tot huisarts);
- De NVAB maakt een landelijk opleidingsplan dat moet bijdragen aan een vernieuwing van het curriculum van de twee bedrijfsartsenopleidingen. Het is
zaak ook hierover af te stemmen met de NVVG die een landelijk opleidingsplan
maakt voor de verzekeringsartsenopleiding;
- De NVAB kan organisatorische innovatie faciliteren (taakherschikking samenwerking tussen de NVAB en de beroepsvereniging van arboverpleegkundigen
op dit terrein);
- De NVAB kan er samen met OVAL op aan dringen dat de overheid de hierboven genoemde maatregelen (TAZ-brief, SER-advies) daadwerkelijk treft en toeziet op naleving ervan;

De instroom van bedrijfsartsen | 97

- De NVAB kan samen met OVAL onderzoeken hoe meer positieve media aandacht is te genereren met sprekende voorbeelden van wat een bedrijfsarts kan
betekenen voor werknemers en werkgevers.
Detacheringsbureaus
- Detacheringsbureaus zoals BKV kunnen zorgen voor bekendheid van het vak
van bedrijfsarts onder basisartsen en studenten en voor toeleiding naar enthousiaste bedrijfsartsen (matchen). Verder is hun loopbaanwijzer een interessante tool;
- Detacheringsbureaus signaleren dat interventie vanuit de overheid nodig is om
te borgen dat taakverschuiving zo gaat dat de kwaliteit van de arbeidsgerelateerde zorg geborgd blijft.
Studentenorganisaties
- Studentenorganisaties kunnen hun leden erop wijzen dat een derde van de
geneeskundestudenten later sociaalgeneeskundige wordt (en een derde huisarts en een derde klinisch specialist);
- Studentenorganisaties kunnen bijvoorbeeld aandringen op een actiever coschap bij een arbodienst (gebeurt al in onderwijsevaluaties);
- Studentenorganisaties kunnen erop aandringen dat ze tijdens hun opleiding
tot basisarts beter worden geïnformeerd over de arbeidsgeneeskunde en de
andere sociaalgeneeskundige disciplines;
- Studentenorganisaties kunnen samen met arbodiensten voorlichtingsbijeenkomsten organiseren over de loopbaanmogelijkheden als bedrijfsarts.
RGS
- De RGS draagt bij door goede samenwerking met opleidingsinstituten en (aandacht voor vertegenwoordiging van) potentiele nieuwe opleiders.
- De RGS kan een bijdrage leveren door de erkenningsprocedure voor maatschappen en kleine arbodiensten die een opleidingserkenning aanvragen te
versnellen.
Bedrijfsartsenopleidingen
- De bedrijfsartsenopleidingen hebben een centrale rol in het opleiden van bedrijfsartsen en moeten hier voldoende capaciteit voor scheppen;
- De bedrijfsartsenopleidingen kunnen het landelijk opleidingsplan benutten om
hun opleiding op te frissen en optimaal aan te laten sluiten bij de interesses
van nieuwkomers in het vak;
- De bedrijfsartsenopleidingen kunnen het werkveld helpen bij het scheppen
van een inspirerend opleidingsklimaat (bijvoorbeeld ook bemiddelen, kanaliseren waar goede opleidingsplekken zijn;

98

|

2015

- De bedrijfsartsenopleidingen kunnen een bijdrage leveren aan de beoogde
versterking van de kennisinfrastructuur in het domein van arbeid en gezondheid;
- De bedrijfsartsenopleidingen kunnen een bijdrage leveren aan voorlichting
over de rol en taken van de bedrijfsarts, met een accent op het belang van het
tijdig volgen van een goede vakopleiding. Ze kunnen in dit kader bijvoorbeeld
een cursusaanbod ’s avonds bieden om basisartsen geïnteresseerd te krijgen
voor het vak van bedrijfsarts (gebeurt al bij NSPOH).
Sociale partners
- Werkgeversorganisaties kunnen er bij hun achterban op aandringen meer aandacht te besteden aan preventieactiviteiten en aandacht voor duurzame inzetbaarheid;
- Werkgeversorganisaties kunnen bedrijven informeren over de meerwaarde
van preventie aan de hand van concrete voorbeelden van ‘good practices’;
- Werkgeversorganisaties en werknemersorganisaties hebben een regierol indien ervoor gekozen wordt de arbodienstverlening per branche of sector te organiseren;
- Werknemersorganisaties (vakbonden) kunnen hun achterban actiever informeren over het belang van preventie, duurzame inzetbaarheid en de eigen
verantwoordelijkheid van werknemers daarbij;
- Werknemersorganisatie kunnen OR-leden trainen om het belang van betere
arbozorg te bespreken binnen de OR;
- Werknemersorganisaties kunnen in cao-besprekingen aandacht vragen voor
betere arbozorg;
- De LAD, die opkomt voor de belangen van artsen in loondienst, kan een bijdrage leveren in het aantrekkelijker maken van het vak van de bedrijfsarts. Bijvoorbeeld door hierover goede afspraken te maken met arbodiensten (in het
kader van cao’s).

De instroom van bedrijfsartsen | 99

Geraadpleegde literatuur
Batenburg, R.S., D. van Hassel en I. van der Lee (2012), Knelpunten in de arbocuratieve samenwerking tussen bedrijfsartsen en eerstelijnszorg. Utrecht: NIVEL
Echtelt, P van, R. Schellingerhout en M. de Voogd-Hamelink (2015), “ Vraag naar
arbeid 2015”, Sociaal Cultureel Planbureau (SCP), Den Haag
Greijn, C.M. en J. van der Gulden (2015), ‘Werken is belangrijk, maar het moet wel
leuk blijven’. In gesprek met 40 jonge artsen die bedrijfsarts of verzekeringsarts
willen worden. Nijmegen: Radboudumc
Gulden, J van der, Zwart B de, Prins R. (2012), De positie van de bedrijfsarts, deel
2. Visie van de beroepsgroep, Tijdschrift voor Bedrijfs- en Verzekeringsgeneeskunde, 2012, 20: 350-356
Inspectie SZW (2014), Arbo in bedrijf 2014
Kemp, S.A. van der en P. Th. van der Zeijden (2014), De markt en kwaliteit van arbodienstverlening. Zoetermeer: Panteia
Konijnenberg, H, Marcelissen F, (2013), Dat lossen we samen wel op. Eigen regie
bij ziekteverzuim in de fout, Tijdschrift voor Bedrijfs- en Verzekeringsgeneeskunde, 2013, 21: 118-122
KPMG Plexus (2013) Scenariostudie arbeidgerelateerde zorg: eindrapport
Kwant, L. de (2014), Bedrijfsartsen scholen zelf nieuwe collega’s. ‘Eigen’ opleiding
springt in gat van arbodiensten. Medisch Contact 70: 886-887
Ministerie van SZW (2015), Brief aan de Tweede Kamer inzake de toekomst van de
arbeidsgerelateerde zorg.
Marcelissen, F, A. Weel, J. Manders, S. Kwist, J. Gerritsen (2013), “Nog zin in het
vak, dokter?” Een onderzoek onder bedrijfsartsen naar plezier in het werk, Tijdschrift voor Bedrijfs- en Verzekeringsgeneeskunde, jaargang 21, nummer 10

100

|

2015

Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde, Nederlandse Vereniging voor Verzekeringsgeneeskunde en Geneeskundig Adviseurs Verzekeringszaken (2015), Professionele ontwikkeling arbeids- en bedrijfsgeneeskunde en
verzekeringsgeneeskunde. Een pre-programmeringsstudie in opdracht van
ZonMw. Juli 2015
Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde, Nederlandse Vereniging voor Verzekeringsgeneeskunde en Geneeskundig Adviseurs Verzekeringszaken (2015), Programma herziening NVAB-richtlijnen en VG-protocollen, juni
2015
Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde, (2015), Financieringsmodellen voor de medische vervolgopleiding tot bedrijfsarts, juni 2015
Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde, Nederlandse Vereniging voor Verzekeringsgeneeskunde en Geneeskundig Adviseurs Verzekeringszaken (2015), Structurele financiering richtlijnontwikkeling voor bedrijfsartsen en
verzekeringsartsen, juni 2015
Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde, Nederlandse Vereniging voor Verzekeringsgeneeskunde en Geneeskundig Adviseurs Verzekeringszaken (2015), de bedrijfsarts werkt!, juli 2015
Plomp, H.N., J. Broeren en R. Buitenhuis (2010), Bedrijfsarts en loopbaan. Onderzoek naar arbeidstevredenheid en loopbaanwensen van bedrijfsartsen. Amsterdam: Vrije Universiteit
Pijenbroek, T. van, K. Visscher, C. Moor en M. Nelissen (2014), Sector- of branchegeorganiseerde bedrijfsgezondheidszorg: Zes casussen van sectoren en branches.
Voorburg: Capgemini Consulting
Schepman, S.M., L. van der Velden en L. Hingstman (2011), Capaciteitsraming
voor bedrijfsartsen 2012-022/2028. Utrecht: NIVEL
Slenter, V.A. J. (2015), 2015 Capaciteitsorgaan registratiecommissie, Gegevens
RGS per 1 januari 2015.
Sluis, E. van der en K. Stolper (2011), Bedrijfsgezondheidszorg. De toekomst is nu.
Een realistische visie op bedrijfsstrategie in de markt voor arbeidsgerelateerde
zorg. Woerden: IG&H Consulting & Interim.

De instroom van bedrijfsartsen | 101

Sociaal Economische Raad (2014), Betere zorg voor werkenden. Een visie op de
toekomst van de arbeidsgerelateerde zorg. Advies 14/07
Soethout, M.B.M. (2010), Een carrière als bedrijfsarts of verzekeringsarts: niet
voor de huidige geneeskundestudent. Tijdschrift voor Bedrijfs- en Verzekeringsgeneeskunde, jaargang 18 (1)
Stichting Capaciteitsorgaan voor Medische en Tandheelkundige Vervolgopleidingen (2013), Capaciteitsplan 2013. Deelrapport 4. Sociaal Geneeskundigen. Arbeid
en Gezondheid. Maatschappij en Gezondheid. Profielartsen Maatschappij en Gezondheid. Utrecht.
Thieme Groen, R.A. (2014), Brief Stichting Capaciteitsorgaan voor Medische Tandheelkundige Vervolgopleidingen aan Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, d.d. 29 april 2014. Utrecht.
Velde, F. van der, F. Verijdt en R.C.K.H. Smeets (2009), Loopbanen en loopbaanwensen van basisartsen. Meting 2012/2013. In opdracht van Capaciteitsorgaan.
Utrecht: Stichting Prismant
Velde, F. van der, M. Abbink-Cornelissen, I. Bloemendaal en A. van der Kwartel
(2013), Loonbanen en loopbaanwensen van basisartsen. Utrecht: Kiwa
Viester, L, M. van Til, K. Lombarts en H. Anema (2015), Klinische geneeskunde;
een verkenning. VU Medisch Centrum, Amsterdam
Vliet, C. van en M.H.H. Bastiaanssen (2015), Financieringsmodellen voor de medische vervolgopleiding tot bedrijfsarts. Utrecht: Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en bedrijfsgeneeskunde.
Witkamp, A. en L. de Ruig (2014), Waarom worden (kosten)effectieve interventies
die werkhervatting bespoedigen niet altijd ingezet. Zoetermeer: Panteia
Zwart, B.C.H. de, R. Prins en J.W.J. van der Gulden (2011), Onderzoek naar de positie van de bedrijfsarts. Leiden: AStri Beleidsonderzoek en -advies.

102

|

2015

Bijlage: Leden van de klankbordgroep

Naam
Organisatie
Jurriaan Penders, Han Ceulen, Jos NVAB
Manders
Jim Faas, Deha Erdogan
NVVG
Victor Slenter, R. Ph. Smitshuijzen
Capaciteitsorgaan
Edwin Duijzer, Eru Mesfum
De Geneeskundestudent
Theo Haasdijk
LAD
Edwin Spoelstra
RGS
Joost van der Gulden
SGBO
Ger Kaldenberg
NSPOH
Petra Jonker
V&VN, Arboverpleegkundige
Petra van de Goorbergh
OVAL
Eline van den Bos en Astrid Beijnon BKV Breda
Hans Trommel
HumanCapitalCare/ArboNed
Hans Recourt, Kees Geelen
Bedrijfsartsengroep
Antoine Reijnders, Patricia Swienint Verbond van Verzekeraars
Olivier Gerrits
Achmea
Mario van Mierlo
VNO-NCW
Cas Hoogbergen
AWVN
Klaartje de Boer
VCP
Wim van Veelen
FNV
Judith Sluiter
Coronel Instituut
Fleur Boulogne
ZonMw
Ingrid Vanhecke
SZW (voorzitter klankbordgroep)
Aleid Ringelberg
SZW (namens begeleidingscommissie SZW,
VWS, ISZW)
Vera Haanstra, Femke Reijenga
APE (leden van het onderzoeksteam)
Philip de Jong, Maartje Gielen
APE (leden van het onderzoeksteam)
Rienk Prins
ZZP (lid van het onderzoeksteam)
Joost van der Gulden
SGBO (lid van het onderzoeksteam)