9
Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat
van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
(XVII) voor het jaar 2015 ( 34000-XVII ).
De algemene beraadslaging wordt geopend.

De heer Smaling (SP):
Voorzitter. Er is pas gevierd, voor zover dat het vieren waard
is, dat we al 65 jaar aan ontwikkelingssamenwerking doen.
Partos had een grote happening georganiseerd in Amsterdam. We hebben als SP de gelegenheid aangegrepen om
onszelf weer eens even achter de oren te krabben. Onze
vraag was of we op het onderwerp ontwikkelingssamenwerking niet eens de ramen open moeten zetten en de kussens
moeten opschudden. Het is al een tijd geleden dat we
hiermee begonnen zijn. Het is al zo'n 50 jaar geleden dat
veel Afrikaanse landen hun onafhankelijkheid te pakken
hadden. We kijken terug op een lange tijd waarin veel is
gebeurd.
We hebben dat gedaan, intern en ook extern. We hebben
ons gericht op de context van vandaag, op een complexe
en onrustige wereld, en vooral op die van morgen, waarin
een nieuwsgierige jonge generatie het stokje overneemt.
Als je daarnaar kijkt, springen er wat ons betreft vijf zaken
uit. Er is sprake van een toename van crisissituaties, met
vluchtelingenstromen die een politiek-militaire oorzaak
kunnen hebben en ook gerelateerd kunnen zijn aan
natuurgeweld of epidemieën. Er is sprake van een toename
van ongelijkheid, tussen landen en binnen landen. Er is
sprake van een toename van de macht van kapitaal en
vermogen en een slechte belastingmoraal. Er is sprake van
een toename van jongvolwassenen voor wie de banen niet
voor het oprapen liggen. Ten slotte is er sprake van een
toenemende consumptieve druk waar de planeet, de planten
en de dieren, dus ook de olifant en de neushoorn, van te
lijden hebben.'
De SP wil deze mondiale uitdagingen vertalen naar een
nieuw partnerschap met zuidelijke landen, in het bijzonder
in ons buurcontinent Afrika: een nieuwe volwassen relatie
op basis van respect en besef van wederzijdse sterkten en
zwakten, zonder vingertje, zonder de valkuil dat wij het beter
weten en ook zonder de oud-koloniale schuldgevoelens.
Wij zijn wat vrijer en democratischer en zij hebben nog de
sociale cohesie die hier steeds verder uit beeld raakt.
Analoog aan mijn lijstje van net, kom je dan tot vijf concrete
onderwerpen waar het in onze optiek de komende tijd over
zou moeten gaan. Ten eerste de nood aan de man en de
nood aan de vrouw, maar dan wel met een curatief en een
preventief karakter. Dus een brandweer én een apk. Ten
tweede een armoedevangnet, waarin een groot deel
basisgezondheidszorg en drinkwater terecht zouden kunnen
komen. Ten derde investeren naar het model van de FMO
(Nederlandse Financierings-Maatschappij voor Ontwikkelingslanden), een makelaar voor het investeren in beginnende bedrijvigheid die niet snel aan financiering kan

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

komen. Ten vierde jongeren eerst. Kijk door hun ogen, door
hun bril. Kijk naar Coolpolitics, naar dance4life, naar 1%Club
en naar Beyond Your World en niet zozeer naar de oldschoolorganisaties van mijn generatie. Blijf ze vooral ook opleiden.
En ten slotte plant, dier en planeet. Zeg maar biodiversiteit.
Bos, bodem en grondstoffen. Klimaat is soms wat abstract
voor mensen die op ons moeten stemmen, maar dit geeft
indirect weer waar we het eigenlijk over hebben. Die vijf
zou je kunnen samenvatten met de Beatles-liedjes Help, I
want to hold your hand, Taxman, Girl en Strawberry Fields
Forever. Dan kan de minister het ook onthouden.
Stel dit open voor heel Afrika en voeg nog een zesde punt
toe, namelijk langdurige bilaterale relaties met maximaal
drie landen, dus niet vijftien, die onder aan de ladder hangen. Je zou kunnen denken aan de landen die op dit
moment strijden tegen ebola. Stel bijvoorbeeld 1 miljard
per jaar beschikbaar per onderwerp, de vijf die ik net
noemde, en nog een zesde miljard voor die bilaterale relaties. Keep it simple. Ik heb het woord "hulp" niet gebruikt
en ik heb het woord "handel" ook niet gebruikt. Toch is het
misschien een goede route. Misschien kan de minister hier
al op reageren. Het is niet mijn bedoeling dat dit in 2015
allemaal al zo gaat, maar het is een beetje onze lijn.
Vindt de minister dat ze op de goede weg is? Het is een
beetje een midterm review.
De heer Sjoerdsma (D66):
Ik vind het wel een heel veelbelovend begin. Ik wilde
eigenlijk wachten tot we wat verder waren in het verhaal,
maar de heer Smaling noemde tussen neus en lippen door
wat getallen, over hoeveel geld er zou kunnen worden uitgegeven. Hij had het over 5 miljard en nog 1 miljard erbij,
dus 6 miljard. Toen vroeg ik me eventjes af waar dat precies
in de tegenbegroting van de SP stond.
De heer Smaling (SP):
Ja, de heer Sjoerdsma moet dit toch zien als een denkrichting. Dit is geen tegenbegroting 2015. Als wij nu uitgaan
van 6 miljard, zit je zo ongeveer tegen de 1% aan. Dat is vrij
hoog in vergelijking met wat we nu doen. Je zou bijvoorbeeld wel meer zaken kunnen financieren die zich in
Nederland afspelen, zoals studiebeurzen en dergelijke. Van
die vileine discussie altijd over gebonden hulp moet je ook
af, denk ik. Je moet dat gewoon op vriendschapsbasis
aanvliegen en daar kan ongeveer zo'n budget bij horen.
De heer Sjoerdsma (D66):
Dat zou ik ook heel graag willen. Ik zou hier ook graag
relatief vrij willen speculeren over wat ik met 6 miljard euro
zou kunnen doen, maar daar is het geld niet voor. Dan hoop
ik dat de rest van het verhaal van de heer Smaling maatregelen bevat die niet per se over dat geld gaan, want dan
zou het wel een beetje fact-free politics zijn.
De heer Smaling (SP):
Nee, dat is zo. Ik had ook 5 miljard kunnen zeggen. Dat is
het nu ongeveer. Ik wil dus niet nu in een discussie over
het percentage ODA raken, want dat is niet de bedoeling
van de denkrichting.

19 november 2014
TK 26

26-9-1

Mevrouw De Caluwé (VVD):
Het is nu ongeveer 3,7 miljard en misschien zelfs iets minder. Als de heer Smaling nu naar 5 of 6 miljard wil gaan,
wil ik toch wel graag van hem weten waar hij dat geld
vandaan haalt. Wat gaat er dan niet meer gebeuren?
De heer Smaling (SP):
Nou ja, ik keek pas naar een uitzending van zo'n goed
documentaireprogramma. Daarin bleek dat de Belastingdienst 30 miljard per jaar niet ophaalt, bijvoorbeeld. Dat is
al een aardig bedragje, zou ik zeggen. Het is misschien wat
overdreven, maar het was een studie naar het functioneren
van belastingdiensten in Europa. Door de manier waarop
de Belastingdienst is georganiseerd — heel veel gaat
gewoon automatisch — wordt er heel veel niet geïnd. Dat
zou al een begin kunnen zijn. Maar nogmaals, zoals ik ook
tegen de heer Sjoerdsma zei, het is een denkrichting. Heel
veel kan ook zonder overheidsfinanciering. Er zijn voorbeelden waarin Unilever en Solidaridad samen optrekken om
veel aan landbouw te doen in zuidelijke landen. Dat heeft
geen geld nodig.
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Er zijn altijd dingen die niet geïnd worden, die ergens zijn
blijven liggen of die nog niet opgehaald zijn. Dat blijft altijd
zo, dus dat is iets waar je niet echt op kunt rekenen. Je moet
toch wel uitgaan van de portemonnee die je op dit moment
hebt. Ik hoop inderdaad dat in het vervolg van het betoog
wordt uitgegaan van de huidige begroting.
De heer Smaling (SP):
Dat ben ik met u eens, mevrouw De Caluwé. Ik denk dat als
we samen eens goed zouden kijken naar de Belastingdienst
en die verder goed zouden inrichten, elke nieuwe belastinginspecteur zichzelf drie of vier keer terugverdient. Dan
komen we een heel eind.
De heer Van Laar (PvdA):
De heer Smaling noemt vijf speerpunten of eigenlijk zes.
Mij is niet helemaal duidelijk wat daar nu niet onder valt.
Volgens mij schoof hij daar zelf allemaal sub-onderwerpen
onder, waardoor het vijfde speerpunt dat alles omvat wat
met groen en energie te maken heeft bijvoorbeeld. Wat
gaan we nu niet meer doen, in de visie van de heer Smaling? Of moeten we juist meer gaan doen?
De heer Smaling (SP):
Dat is een goede vraag. Een aantal zaken die we nu doen,
passen hier ook wel in. Dat is duidelijk. Veel van de speerpunten vinden hierin wel hun weg. Als ik kijk naar de
begroting en zie hoe de beleidsartikelen zijn geformuleerd
en wat daar gaandeweg allemaal onder is komen te hangen
en ik kijk naar de manier waarop dat geëvolueerd is de
laatste decennia, waarbij regeringen en bewindslieden
natuurlijk ook hun eigen voorkeur kwijt wilden in het beleid,
denk ik dat het tijd is om even de harde schijf op te pakken,
even hard te schudden — defibrilleren heet dat geloof ik —
en weer even terug te komen naar de kern. Dit is volgens
mij de kern in het huidige tijdsgewricht, met de speciale
aandacht voor de twintigers die straks hier staan om

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

hopelijk ook op een goede manier over deze materie te
praten.
De heer Van Laar (PvdA):
Met dat laatste ben ik het geheel eens. De heer Smaling
noemt echter geen enkel concreet voorbeeld. Dan is het
wel lastig om een beeld te krijgen van de manier waarop
hij dit beleid wil defragmenteren, zoals hij dat noemt. Dat
zou helpen, in de gedachtevorming.
De heer Smaling (SP):
Laat ik een voorbeeld noemen. Neem beleidsartikel 1, dat
eigenlijk alle buitenlandse handel betreft. Daar staan allerlei
fondsjes, dingetjes, garantstellingen en exportkredietjes
tussen. Dat moet je helemaal niet doen. Dat Dutch Good
Growth Fund moet je ook niet doen. Je moet één model
hebben, volgens mij een beetje zoals FMO dat doet, voor
starters die in de tropen willen beginnen met een bedrijf.
Dat kan ook in een joint venture ontaarden met een
Nederlands bedrijf. Dat model moet je hanteren, maar dan
verder niet ook nog weer van alles erbij en zo. Als je het
overzichtelijk houdt, denkt de SP, is het voor de bevolking
te volgen. Dan is het draagvlak ook geborgd. Daar maken
wij ons ook zorgen over.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Het is goed dat de heer Smaling er met de SP er nog eens
naar kijkt. Het is altijd goed om met een frisse blik te bezien
wat er nog beter kan. Als ik die vijf speerpunten zie, zie ik
wel veel overlap met het bestaande beleid. Misschien is
het een andere prioriteit binnen het bestaande beleid. De
heer Smaling zegt wat meer FMO en stelt voor om het Dutch
Good Growth Fund weer op te laten gaat in de FMO. Dat
zou kunnen. Ik noem echter het versterken van de handel,
de noodhulp — die staat nu op nummer één — en de
armoedebestrijding. Kan de heer Smaling nu iets duidelijker
maken wat het grote verschil is met het de speerpunten
van het huidige kabinet?
De heer Smaling (SP):
Ik denk dat een groot verschil is dat je afstapt van vijftien
partnerlanden. Laat ik dat even als voorbeeld nemen. Je
moet het openstellen, als je het even tot Afrika beperkt,
voor heel Afrika of heel sub-Sahara Afrika. Je moet niet de
situatie krijgen dat Nigeria er niet onder valt en Benin wel,
Togo niet en Ghana wel en Ivoorkust niet. Of dat je Mali
omarmt waar dan een halfjaar later een crisis ontstaat,
waardoor je daar heel anders moet interveniëren dan
daarvoor. Dat is dus wel een manier om echt op basis een
vriendschapsband met een buurcontinent de toekomst in
te gaan. Dat is wat anders dan dat partnerlandengedoe.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik zocht nog even wat meer duidelijkheid over de speerpunten, maar de heer Smaling gaat nu over naar de landen.
Daar heb ik ook nog een vraag over, maar misschien kan
hij mijn eerste vraag nog meenemen. In het nieuwe landenbeleid — we zijn overigens van 50 naar 15 gegaan, wat al
een hele slag was — zijn juist de fragiele staten centraal
gezet, zoals Afghanistan, Mali, Ethiopië et cetera. Laten we

19 november 2014
TK 26

26-9-2

die landen nu verder vallen? Daar zit toch de grootste
urgentie op dit moment?
De heer Smaling (SP):
Ik denk dat de speerpunten voor een groot deel kunnen
terugkomen in deze indeling, het ene met wat meer accent
dan het andere. Met het armoedevangnet zit je al vrij snel
bij gezondheidszorg, bijvoorbeeld. Nee, we laten landen
niet vallen. Onlangs is ervoor gezorgd — daar hebben wij
bezwaar tegen gemaakt en volgens mij GroenLinks ook —
dat het postennetwerk wordt verkleind. Dat moet je helemaal niet doen. Je moet een goed postennetwerk hebben.
Ik kom vaak op ambassades. Daar werken uitstekende
mensen die het land goed kennen. Die zijn ook makelaar
voor het bedrijfsleven. Laat dat gewoon zijn werk doen. Als
in Ethiopië via die kanalen samenwerking tot stand komt,
is dat prima. In wat ik hier voorleg, is zeker ruimte voor
Ethiopië om met Nederland een goede samenwerkingsrelatie te blijven onderhouden.
De voorzitter:
Gaat u verder, mijnheer Smaling.
De heer Smaling (SP):
Ik kom aan waar we eigenlijk geacht worden het over te
hebben. Vindt de minister dat zij op de goede weg is? Dit
is immers een beetje een midterm review. Of moet ze binnenkort naar een kliniek omdat zij bij het wakker worden
denkt: ga ik nu over handel of over hulp? Hoe ver staat de
praktijk van grote ingrijpende vrijhandelsverdragen met de
VS en Canada en met de voormalige koloniën, de Economische Partnerschapsakkoorden (EPA's), niet af van het concrete verbeteren van de levensomstandigheden van mensen
in de slums van de grote steden van Afrika, zoals Trashville
en Kibera? Hoe schizofreen word je als je een land vertegenwoordigt waar belastingontduiking en -ontwijking en brievenbusmaatschappijen gemeengoed zijn en waar tegelijkertijd veel engagement is met betrekking tot armoede in de
derde wereld? Op welke dagen in de week is de minister
Dr. Jekyll en op welke dagen is ze Mr Hyde?
Nog een kort rondje langs de velden. Ten eerste is mijn
vraag hoe het nu is met de totale budgetontwikkeling voor
2015 en daarna. Ligt er nu nog extra geld op de plank na
de tamelijk triviale aanpassing van het bruto nationaal
product? Hoe verhoudt dit zich dat tot het half miljard euro
dat ontwikkelingslanden mislopen vanwege de brievenbusmaatschappijen in Nederland? Waarom verzette Nederland
zich tegen de OESO-aanpak van belastingontwijking?
Ten tweede is mijn vraag hoeveel er thans naar VN-instellingen gaat. Hoe waardeert de minister de verschillende
organisaties? Je hebt natuurlijk technische organisaties,
programma's en funds als het International Fund for Agricultural Development (IFAD) en het Common Fund for
Commodities (CFC). Ziet de minister nog een verschil in
effectiviteit tussen de verschillende VN-organisaties? Kunnen we dat wat strakker trekken? De SP is voorstander van
de VN, maar er zijn heel veel organisaties en er gaat toch
veel geld naartoe. Kan dat eens tegen het licht worden
gehouden?

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

Wat betreft de United Nations High Commissioner for
Refugees (UNHCR) — dat is mijn derde punt — vraag ik de
minister of ze ermee kan instemmen dat de budgettering
weer naar het oude niveau gaat. De UNHCR heeft heel veel
werk te doen. Mijn collega Karabulut is net in het Koerdische
deel van Turkije geweest. Daar is UNHCR ook erg actief. Er
zijn wel wat moeilijkheden hier en daar om echt in die
gebieden in Turks Koerdistan actief te zijn, zeker in de
omgeving van Surudj. Is de minister daar ook van op de
hoogte? Weet de minister in hoeverre UNHCR daar goed
zijn werk kan doen? Is het mogelijk om samen te werken
met lokale organisaties en gemeenten in dat soort streken
opdat de hulp ook echt goed de regio bereikt?
Ten vierde: hoeveel is er tot nu toe besteed aan het DGGF?
Is dat echt nul van de 100 miljoen? Kan die 100 miljoen dan
nog via andere kanalen worden uitgezet? Wij hebben
daarvoor, een beetje brutaal, een amendement ingediend,
waarover wij nog zullen komen te spreken.
Het voorlaatste punt: om voor het noodhulpfonds in aanmerking te komen, moet iedereen een Europees stempel
hebben. Zonet is het tijdens het VAO Ebola ook even aan
de orde geweest. Wij hebben toch veel problemen met wat
er gebeurt met een aantal organisaties die dat stempel niet
hebben, in het bijzonder Stichting Vluchteling. Wij willen
een vurig pleidooi bij de minister houden om met een list
te komen. Als dat niet gebeurt, kom ik althans met een
motie; dan zien wij wel waar dat landt.
Ten slotte kom ik op de media rond ontwikkelingssamenwerking. Wij hebben twee belangrijke gremia, OneWorld
en Vice Versa. Het ene is fors gesponsord, het andere in
het geheel niet. Het zou mijn fractie wat waard zijn als
daarbij iets meer sprake zou kunnen zijn van een level
playing field. Graag krijg ik daarop dus nog een reactie.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ik ben op zoek naar het verband tussen het eerste, vrij creatieve deel van dit betoog, en het tweede wat meer conventionele "rondje langs de velden", zoals de heer Smaling het
zelf noemt.
De voorzitter:
En dat in het kort.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Met name ben ik daarnaar op zoek voor het punt met
betrekking tot de VN. Als ik het goed begrijp, wil de heer
Smaling nog maar drie landen, met ongeveer 1 miljard. Het
gaat me niet om de precieze aantallen, maar dat is de
denkrichting. De heer Smaling zei ook dat wij de hulp via
de VN en de internationale organisaties wat strakker moeten
trekken en dat wij niet zomaar aan iedereen geld moeten
geven. De vraag is een beetje wat er dan overblijft aan
mechanismen om geld en middelen in te zetten in ontwikkelingslanden. Dat wil de heer Smaling immers wel nog
steeds blijven doen.
De heer Smaling (SP):
Het idee van de introductie is dat je bij de vijf denkrichtingen
plus eventueel de drie landen waarmee je dan nog langdu-

19 november 2014
TK 26

26-9-3

rig werkt, een deel van je financiering via de VN weglegt,
om het zo maar te noemen. Het is dus niet zo dat dit er nog
bovenop zou moeten komen. Het staat dwars op die
speerpunten; laat ik het zo zeggen.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Dat begreep ik wel. In zijn rondje langs de velden hoorde
ik de heer Smaling zeggen dat wij ook de hulp aan de VN
meer moeten richten op organisaties die het goed doen;
"we moeten het wat strakker trekken", was zijn formulering,
geloof ik. Het zou dan interessant om van hem te horen wat
hij ziet als een goed kanaal om die 5 à 6 miljard die hij wil
besteden, in ontwikkelingslanden te besteden. Ik neem aan
dat dat nog steeds de bedoeling is, ook al heeft de heer
Smaling kennelijk niet zo veel bezwaar tegen binding van
de hulp. Maar wij willen het geld toch nog wel in de ontwikkelingslanden investeren?
De heer Smaling (SP):
Ja. Kijk, het leven in Parijs, Genève, Rome en New York is
prettig, het eten is er goed en de salarissen zijn navenant.
Dat kan wel een tandje minder hier en daar. Als ik naar de
drie organisaties in Rome kijk, vermoed ik dat er nog wel
wat verschil in effectiviteit is tussen die drie. Het lijkt mij
zinnig om daar goed naar te kijken. Daar valt misschien nog
wel wat te winnen aan effectiviteit. Dat wil ik gewoon graag
uitgezocht hebben.

oplossen. Als ik naar de ontwikkelingshulp in de afgelopen
decennia kijk, denk ik juist dat wij de ontwikkelingshulp op
een heel andere manier moeten invullen. Is de heer Smaling
het met mij eens dat ontwikkelingshulp nu juist betekent
dat wij hier in Nederland en in andere westerse landen onze
producten en onze consumptie zouden moeten aanpassen,
juist omwille van de ontwikkelingslanden? Denk bijvoorbeeld aan het grondstoffengebruik en de milieugebruiksruimte.
De heer Smaling (SP):
Ja, absoluut. Misschien had ik dat wat duidelijker moeten
verwoorden. Ik had als een van de thema's "planeet, plant
en dier". Daar had ik speciaal voor mevrouw Thieme de
nadruk op gelegd. Wij vinden dit een belangrijk onderwerp.
Die voetafdruk speelt mee. Daarom zeg ik dat je toe moet
naar volwassen, vriendschappelijke relaties waarin je
elkaars sterktes en zwaktes kent. Onze consumptieve drang
is een zwakte die wij in die nieuwe relatie met Afrika moeten
toegeven. Dat kan leiden tot consequenties voor de eisen
die de Afrikanen kunnen stellen aan ons gedrag. Dat is
helemaal open.
De voorzitter:
Tot slot.

De heer Smaling (SP):
Nee?

Mevrouw Thieme (PvdD):
Ik concludeer dat de heer Smaling mijn analyse van het
probleem deelt, namelijk dat met name onze wijze van
consumeren en produceren een behoorlijk beslag legt op
en een last is voor ontwikkelingslanden. Ik zou dan heel
graag willen weten van de heer Smaling wat we hier in
Nederland moeten doen om die last bij de ontwikkelingslanden weg te nemen.

De heer Van Ojik (GroenLinks):
Misschien ligt het aan mij, hoor. Nu geeft de heer Smaling
weer een voorbeeld: hij wil minder geld uitgeven via de
"Romeinse instellingen", om ze maar even zo te noemen.
Mijn vraag is juist hoe je, als je 4,5 of 6 miljard wilt besteden, het geld gaat uitgeven. De heer Smaling geeft alleen
voorbeelden van dingen die hij minder wil doen en niet van
dingen die hij meer wil doen.

De heer Smaling (SP):
Ik vind dat een goede vraag. Ik ben nog niet zo ver. Het zou
mooi zijn als Afrikaanse landen met het vingertje naar ons
konden wijzen over ons consumptiegedrag. Daar wil ik
naartoe. De reden voor ons om dit te doen is om niet alleen
ons vingertje tegen hen te heffen maar om het een beetje
gelijkwaardig te maken, zodat zij ons kunnen aanspreken
op ons consumptieve gedrag.

De heer Van Ojik (GroenLinks):
Dat is geen antwoord op mijn vraag.

De heer Smaling (SP):
Op een gegeven moment heb je een deel verplichte en een
deel vrijwillige bijdragen aan de VN-instellingen. Dat blijft
wat ons betreft gewoon zo. Daarbinnen bekijk je of het niet
effectiever kan door naar al die bijdragen aan de verschillende VN-instellingen te kijken. Dat vormt dan een onderdeel van het pakket. Het is niet zo dat wij helemaal af willen
van Nederlandse bijdragen aan VN-instellingen. Als het zo
is overgekomen, was dat niet de bedoeling.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ik heb met wat zorgen geluisterd naar de inbreng van de
heer Smaling van de SP. Wellicht kan hij mijn zorg wegnemen. Ik krijg erg de indruk dat de SP nu heel eendimensionaal gaat zitten op: een grotere zak geld geven aan ontwikkelingslanden; alsof wij daarmee de problemen echt kunnen

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

De heer Leegte (VVD):
Voorzitter. Kortgeleden liep ik met mijn 8-jarige zoon over
het strand. Hij vroeg mij: papa, houdt Nederland hier op?
Ik realiseerde mij opeens dat er twee groepen mensen zijn.
De ene groep denkt net als mijn zoon dat Nederland
ophoudt waar de zee begint en de andere groep ziet het
strand als het begin van de rest van de wereld. Het is tot
deze laatste groep dat ik mij richt: mensen die zien dat
Nederland in Europa ligt en Europa in de wereld; mensen
die optimistisch en nieuwsgierig kijken naar kansen in de
samenwerking tussen mensen, bedrijven en landen.
In de vijftiende eeuw was er heldenmoed voor nodig om
op een schip te stappen en voorbij de horizon te varen.
Christoffel Columbus durfde dat in een tijd waarin mensen
dachten dat de wereld plat was. Columbus was dan mis-

19 november 2014
TK 26

26-9-4

schien niet de eerste die Amerika ontdekte, maar sinds hem
is er een onlosmakelijke band met dat continent ontstaan,
waar wij nog dagelijks van profiteren. Met Nederland als
derde investeerder in de Verenigde Staten lijkt handelen
een vanzelfsprekendheid. Zo zijn er vele vanzelfsprekendheden. We kunnen het ons niet meer voorstellen, maar 50
jaar geleden bedacht Malcom McLean de container.
Tegenwoordig staan containers als legoblokjes op een schip
en zijn ze het symbool geworden van de mondialisering
van de wereldhandel.
Het grote verschil met toen is dat er niet langer eindproducten de wereld rondgaan, maar halffabricaten en tussenfabricaten. Wie in Milaan kalfsvlees eet, kan precies terugvinden dat dat beest zeer waarschijnlijk is opgegroeid in
Voorthuizen en werd geslacht bij Van Driel in Apeldoorn,
en dat het graan heeft gegeten uit Argentinië dat werd
behandeld met herbiciden uit de Verenigde Staten. De
wereldhandel is niet alleen complex geworden, maar ook
volstrekt transparant. We kunnen precies zien wat er in alle
stappen van een proces gebeurde.
Van de wereldhandel gaat 90% per schip. Ruim de helft
daarvan gaat over de Indische Oceaan, de snelweg van de
globalisering. China neemt strategische posities in op
Zanzibar en andere eilanden en havens. China investeert
in landen, leent ze geld, haalt de banden stevig aan en
versterkt zijn mondiale positie. Intussen ziet het Westen
landen in Afrika als bestemming van ontwikkelingshulp en
praten wij vooral over mensenrechten, klimaatverandering
en hun bestuur. Het Westen voert oorlog om democratie
te brengen, terwijl China mijnen koopt en zich verzekert
van toegang tot grondstoffen. In dat verschuivende
machtsevenwicht zou Europa zijn positie moeten handhaven. Wat zal er gebeuren als China bijvoorbeeld over twintig
jaar alleen handel wil drijven met Europa als wij een eenpartijstaat hebben? Waarom zouden zij anders zijn dan het
huidige, democratie brengende Westen?
Zoals mijn collega Han ten Broeke gisteren zei is de wereld
er niet veiliger op geworden. Dagelijks lezen wij over conflicten in Afrika en in het Midden-Oosten, conflicten die
Nederland direct raken. Maar ook de onveiligheid op zee,
de piraterij, kost het bedrijfsleven jaarlijks 7 miljard euro.
Naast handel gaat economische ontwikkeling ook om de
optimale toegang tot grondstoffen en betaalbare energie.
Het was vanwege die combinatie van redenen dat de Verenigde Staten een dominante positie in de Indische Oceaan
opbouwde. Nu de VS enorme eigen energiebronnen hebben, zijn zij die dominantie aan het afbouwen. Waar het
defensiebudget van de VS langzaam afneemt, neemt dat
van China gestaag toe. Economische groei om de stijgende
kosten van bijvoorbeeld de zorg te betalen, krijgen wij
dankzij handel met de rest van de wereld. Dat is een uitdaging.
De grote opdracht aan deze minister is dan ook om onze
inzet op hulp en handel meer te richten op de belangen van
nationale en internationale veiligheid. Handel draagt bij
aan welvaart en veiligheid. Dat is de reden dat het regeringsbeleid wordt gevoerd onder het motto "van aid naar trade",
maar wie in de begroting het woord "bedrijfsleven" zoekt,
vindt "landroof", "mensenrechten" en "voorlichting". Wie
zoekt naar "ondernemen", vindt "Rijksdienst voor Ondernemend Nederland" en "internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen". In de eerste twee jaar van deze
minister werden extra regels en waarborgen opgelegd aan

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

kansen voor het bedrijfsleven en werd duur verdiend
belastinggeld gegeven aan de textielarbeider, vakbond of
hulpclub, maar wie van handel naar hulp wil, moet wel bij
handel uitkomen.
Handel gaat natuurlijk over de combinatie tussen waarden
en belangen. Beide zijn gediend met een sterk Europa en
een geïntegreerde markt met de Verenigde Staten, want
daarmee ontstaat een economisch machtsblok dat lang een
tegenwicht tegen Azië kan blijven vormen. Het alternatief
is een versnipperd Europa, apart van de Canadese en
Amerikaanse markt. Dat is niet aantrekkelijk. Wij moeten
hier alles op alles zetten. Wij moeten het niet hebben van
de grote groei van de beroepsbevolking, want wij zijn al
productief. Handel blijft als enige bron van extra groei over.
Op dat gebied heeft Nederland als handelsland ongelofelijk
sterke troeven in handen. De export heeft het steeds tamelijk
goed gedaan, crisis of niet. De afgelopen jaren is de export
het grote economische lichtpunt geweest. Terwijl de
investeringen en de consumentenbestedingen achterbleven,
bleef de export een bron van positief nieuws. Het is aan
onze ondernemers, exporteurs en bedrijven te danken dat
wij langzaam uit een economisch dal klimmen. Onze
ondernemers, bedrijven en koopmannen zijn altijd in staat
geweest om nieuwe markten aan te boren en hun handelswaar over de hele wereld te slijten. Dat kunnen wij nog
steeds goed. Het enige wat ons daarbij in de weg staat, zijn
protectionistische wetten en praktische bezwaren.
De heer Sjoerdsma (D66):
Ik hoorde de heer Leegte zojuist bespiegelen op wat deze
minister doet op zijn terrein, het terrein van de handel.
Gedeeltelijk deel ik wat de heer Leegte zegt, want handel
is in deze financiële crisis inderdaad enorm belangrijk,
misschien wel belangrijker dan ooit. Tegelijkertijd klonk het
heel erg alsof de heer Leegte zwaar ontevreden was over
de inzet van deze minister op het gebied van handel en over
de focus die zij kiest. Is dat inderdaad zo?
De heer Leegte (VVD):
Die kwalificatie kunt u niet uit mijn betoog halen. Wel vind
ik dat de nadruk, aangemoedigd door de Kamer en ook
door D66, te veel is gelegd op de waarborgen van handel.
Wij willen te veel garanties en focussen te veel op dingen
die er uiteindelijk niet voor zorgen dat er handel gedreven
blijft worden. Dat is een zorg. Vandaar ook mijn oproep. Ik
zal straks praktische aanbevelingen voor verbetering geven.
De heer Sjoerdsma (D66):
Dan heb ik de heer Leegte misschien toch verkeerd begrepen. Hij noemde een aantal kwalificaties waardoor ik dacht:
ook al gaat deze minister op nog zo veel handelsmissies,
toch kan zij het niet goed genoeg doen bij de VVD; daarvoor
moet zij het hele hulppakket afzweren. Maar blijkbaar gaat
het om enkele nuances die vanuit de Kamer zijn neergelegd.
Dat is een geruststelling.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Vreemd genoeg had ik precies dezelfde indruk als collega
Sjoerdsma, toen ik de heer Leegte hoorde. Ik ga het nog
niets concreter maken. De heer Leegte zegt: als ik zoek naar
het woord "ondernemer", kom ik uit bij "maatschappelijk
verantwoord ondernemen". Hij spreekt die term nog net

19 november 2014
TK 26

26-9-5

niet uit alsof het een vies woord is, maar dit klonk niet alsof
hij instemt met de nadruk die de minister legt op maatschappelijk verantwoord ondernemen. Klopt dat of was het puur
een losse opmerking?
De heer Leegte (VVD):
Ik maak zelden zomaar puur losse opmerkingen. Ik wil
zeggen dat de focus goed moet zijn, dat wij nu te veel bezig
zijn met de ene kant. Die is niet onbelangrijk, maar er is ook
een andere kant. Iedereen die meeluistert naar dit debat,
kan het op internet nazoeken. Je opent de pdf, zoekt op het
woord "ondernemen" en je vindt "Rijksdienst voor Ondernemend Nederland" — dat zijn ambtenaren — en "internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen". Die
zaken zijn niet onbelangrijk, maar wij willen dat er uiteindelijk handelsstromen op gang komen, dat onze economie
gaat groeien en dat onze zorg betaalbaar blijft. De groei
komt van de export.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Laat ik nou altijd gedacht hebben dat de VVD de partij is
die vindt dat de markt investeringen en handel moet regelen
en dat de overheid zich moet beperken tot de zaken waarvoor de markt geen oplossing heeft. Dat gaat bijvoorbeeld
om het eerlijk maken van de handel als dat nodig is of het
maatschappelijk verantwoord maken van ondernemerschap.
Als de overheid dat doet en zij zich tot een kerntaak beperkt,
is de heer Leegte ontevreden en zegt hij: de overheid doet
niets aan handel in het algemeen. Nee, zou ik tegen de heer
Leegte willen zeggen, zijn partij vindt dat de ondernemingen
dat moeten doen. Dat is de kern van de ondernemingsgewijze productie van het kapitalisme waarvoor de VVD staat.
De heer Leegte (VVD):
Het verschil tussen GroenLinks en de VVD is dat wij zien
dat de markt daarbij verantwoordelijkheid neemt. Wij zien,
wanneer we in Vietnam zijn, dat dit land bezig is met projecten om arbeiders gezondheidszorg te bieden. Wij zien
dat FrieslandCampina daar projecten opzet om met boeren
biogas te maken. Wij zien dat bedrijven met maatschappelijk
ondernemen bezig zijn omdat het bij hen hoort. Wat gebeurt
er dan? Consumenten kunnen een keuze maken tussen het
ene en het andere bedrijf. De discussies in de Kamer gaan
over Bangladesh en over de textielarbeider. Daarover zegt
de minister zelf in Trouw: wij moeten ons er niet mee
bemoeien omdat de wetgeving goed is en het niet aan de
Nederlandse wetgever is. Dat is precies het verschil. De
eerste twee jaar lag de nadruk op die discussies, en het
moet weer gaan over de verantwoordelijkheid van bedrijven
en van het individu.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Voorzitter, GroenLinks wordt uitgedaagd ...
De voorzitter:
Nee, het woord is aan mevrouw Mulder.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik hoor wat de heer Leegte zegt, namelijk: je moet als individu zelf kunnen bepalen bij welk bedrijf je je producten

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

koopt en of je daarmee een bedrijf dat ergens handel drijft
wilt stimuleren. Ik vraag me dan af wat de heer Leegte vindt
van het besluit van de minister om hulp aan Uganda te
stoppen vanwege de homowetgeving daar, die overigens
weer is gestaakt.
De heer Leegte (VVD):
Volgens ons is dat beleid uitstekend. Wij zijn voor individuele rechten. Als we die stimuleren is dat een prima besluit.
Mijn collega De Caluwé heeft dat gesteund en ik ben dat
met haar eens. Het is dus goed.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Dat is een helder antwoord.
De heer Smaling (SP):
Ik wil het even toespitsen op Afrika. De heer Leegte gaat
de hele wereld rond, wat prima is, maar in Afrika hebben
veel landen een handelstekort. Wij hebben een heel fors
handelsoverschot. Vindt de heer Leegte het legitiem om
met steun van de overheid nog meer export van onze kant
en import van hun kant te stimuleren, gezien de onbalans
in de handel?
De heer Leegte (VVD):
Ik ben het niet eens met de conclusie dat meer handel zal
leiden tot een groter exportoverschot van Nederland. Je
zult dan zien — in de geschiedenis hebben we dat ook altijd
gezien — dat twee landen die handel drijven zich beide
specialiseren in de dingen waarin ze goed zijn. Een land als
Burkina Faso zou best eens niet goed kunnen zijn in melk
— ze hebben daar koeien, maar die eten niet zoveel gras,
dus de productie is laag — maar wel goed in mango's. Wat
krijg je dan? Burkina Faso gaat meer mango's verbouwen,
die wij in Nederland bij de Albert Heijn kopen. Wij sturen
de melk van Nederlandse koeien naar Burkina Faso. Dat is
goed voor de stedelingen in Ouagadougou en dat is goed
voor de stedelingen in Den Haag en in Appelscha.
De heer Smaling (SP):
Mijn vervolgvraag is dan: zijn die landen al zo ver? Wij
hebben na de oorlog een periode gehad dat we tamelijk
protectionistisch zijn geweest. Dat heeft ons de gelegenheid
gegeven om productiecapaciteit op te bouwen. Afrika heeft
die kans nooit gehad. Ik pleit er weleens voor dat bijvoorbeeld de EU — het zou een unieke taak voor de EU zijn —
de East African Community en ECOWAS steunt, zodat die
regio's productiecapaciteit opbouwen. Dan is het veel
gelijkwaardiger en dan ga ik helemaal met de heer Leegte
mee wat betreft zijn handelsagenda. Nu is het echter nog
niet zo. Zou je dat niet eerst moeten realiseren voordat je
dat handelsverhaal over Afrika houdt?
De heer Leegte (VVD):
Ook hierover liggen de visies van de SP en de VVD uiteen.
Ik denk dat de handelsprotecties uit die tijd mede oorzaak
zijn voor de achtergebleven ontwikkeling van Afrika. Als
we toen geen protectie zouden hebben gehad, dan zou
Afrika er beter voor hebben gestaan. Dat is de hele kern
van mijn betoog. Handelsprotectie is slecht omdat het altijd

19 november 2014
TK 26

26-9-6

alles duurder maakt voor iedereen die bij de handel
betrokken is. Daarom moet je open grenzen hebben. Dat
hebben we in Europa gezien, want toen de interne markt
tot stand kwam in 1985 kregen we meer welvaart. Dat heeft
Amerika laten zien met zijn vrijhandelsverdragen. Tussen
Europa en Afrika is dat niet anders.
Om alle redenen die ik net gaf, is het Transatlantic Trade
and Investment Partnership, het zogenaamde TTIP, van
heel grote waarde. Wat de Signal European Act in 1985 —
ik zei het net al tegen de SP — voor Europa was, kan TTIP
voor de trans-Atlantische handels- en waardengemeenschap
zijn, namelijk een bron van welvaart, hernieuwd zelfvertrouwen en herwonnen elan. Ik dring er dan ook bij de minister
op aan, dat zij met volle kracht blijft inzetten op TTIP en de
investeringsbescherming. Voor Nederland is dat helemaal
niet eng. Wij zijn namelijk een voorloper op het punt van
investeringsbeschermingsverdragen met andere landen.
Wij gaan daar al jaren succesvol mee om. Nee zeggen is in
het politieke debat altijd de makkelijkste optie, want uitleggen waarom je niet wilt veranderen, is eenvoudig. Je nek
uitsteken daarentegen om iets anders te willen doen, vergt
moed. De toekomst is immers altijd onzeker. Als je vertrouwen hebt, dan hoef je niet de hele trap te overzien om de
eerste stap te zetten. Wie gelooft er te zijn, is opgehouden
verder te gaan. De angst voor TTIP is dan ook niets anders
dan fossiele denkbeelden over wat vroeger "progressieve
politiek" heette. Nee zeggen tegen TTIP is doen alsof het
strand inderdaad de markering is van waar Nederland als
centrum van de wereld ophoudt. Politici konden dat misschien in de vijftiende eeuw nog zeggen, toen de mensen
onwetend waren en politici misschien ook, maar nu weten
wij beter. Mijn vraag aan de minister is dan ook of zij
onverwijld de onderhandelingen met TTIP wil blijven steunen en niet gaat buigen voor emoties en niet-onderbouwde
meningen.
In 1915 kwam zo'n 90% van de economische groei van
Nederland uit de export. Werkgelegenheid creëren is een
topprioriteit van het kabinet. Voor de Nederlandse industrie
is export de main kans, maar Nederland heeft vergeleken
met de benchmarklanden een minder goed ontwikkeld
instrumentarium. Nederland houdt zich aan de enge definitie van de OESO-richtlijnen, maar de OESO-richtlijnen bieden ruimte die door Nederland niet wordt benoemd.
Bovendien valt inmiddels 80% van de faciliteiten buiten de
OESO-regels. Wij vergelijken ons graag met Scandinavië,
het Verenigd Koninkrijk en Duitsland, maar de concurrentiestrijd wordt gevoerd met Japan, de Verenigde Staten,
Zuid-Korea, India en China. Vanuit de topsector Water zijn
aanbevelingen gedaan om de Nederlandse export klaar te
maken voor de wedstrijd van morgen. De wedstrijd van
morgen is de wedstrijd in de wereld. De overheid kan een
rol op zich nemen door financieringsinstrumenten te laten
ontwikkelen door de banken, zoals dat in het Verenigd
Koninkrijk is gedaan, zodat exporteurs meer zekerheid krijgen over de beschikbaarheid en pricing van langetermijnexportfinanciering. Uitvoering van de aanbevelingen is
staand beleid, maar ik maan de minister aan tot spoed. Ik
hoor van haar graag de bevestiging dat de prioriteit ligt bij
de handelsbevordering. Ik vraag de minister voorts om
ervoor te zorgen dat bedrijven die een exportproject hebben
dat groter is dan 20 miljoen euro, een zogenaamde "lead
ranger" krijgen die het projectteam aanstuurt van de drie
betrokken spelers: Atradius, Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland en FMO. De bedrijven moeten nu een voor een
langs de verschillende spelers, wat tijd, geld en frustratie

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

kost. Ik hoor hierop graag een reactie van de minister. Ten
slotte vraag ik hoe het staat met de aanbeveling van de
topsector Water om binnen FMO export en investeringen
niet meer tegenover elkaar te zetten. Kan FMO bijdragen
aan exportprojecten die qua inhoud binnen het mandaat
van FMO vallen maar in Nederland worden uitgevoerd? Ik
hoor hierop graag een reactie.
Voor het zomerreces is uitgebreid gesproken over het
bedrijfsleveninstrumentarium en de initiatiefnota van mijn
collega De Caluwé. Wij krijgen graag van de minister een
update van het functioneren van het bedrijfsleveninstrumentarium zoals dat in gewijzigde vorm van de initiatiefnota
van start is gegaan. Per 1 juli is het Dutch Good Growth
Fund van start gegaan. Een belangrijk criterium daarin is
de ontwikkelingsfactor, met andere woorden hoeveel
werkgelegenheid er wordt gecreëerd. Wij waren met de
vaste Kamercommissie in Vietnam. Wij bezochten daar een
kledingfabriek waar mensen een hoog inkomen hadden.
Op mijn vraag hoe zij concurrerend konden zijn met bijvoorbeeld de bedrijven in Bangladesh zeiden zij, dat zij een
hogere productiviteit hadden dankzij betere machines. Meer
machines leiden tot een hoger loon maar minder werkgelegenheid in de fabriek. Het is de robotdiscussie van minister
Asscher in Azië. Mijn vraag is dan ook of robotisering in
ontwikkelingslanden een vorm is van ontwikkeling of dat
de minister zich ook als een erfgenaam van het luddisme
ziet. Valt mechanisatie van ontwikkelingslanden binnen de
doelstelling?

Mevrouw De Caluwé (VVD):
Voorzitter. Als mijn collega Leegte met zijn kinderen op het
strand van Mombasa had gestaan, dan had zijn zoontje
mogelijk geroepen "er zijn hier veel arme mensen" terwijl
zijn dochter had geroepen "kijk, ze hebben hier wifi en je
kunt online een boot huren". Dat zijn de twee gezichten van
Afrika: veel potentieel, maar ook veel armoede en een
aantal stevige brandhaarden. Recente brandhaarden hebben
aangetoond dat zonder veiligheid, ontwikkeling nauwelijks
tot stand komt of weer teniet wordt gedaan; neem Mali,
Zuid-Sudan en de Centraal-Afrikaanse Republiek. Dat zijn
lokale en regionale crises die niet alleen een bedreiging
vormen voor die regio's, maar zelfs wereldwijd een directe
impact hebben.
Het is vreemd dat juist op veiligheid en rechtsorde, een zo
kwetsbaar gebleken pijler binnen ons beleid, in 2015 veel
zwaarder wordt bezuinigd dan op andere onderdelen. In
het Grote Merengebied is de bijdrage voor veiligheid en
rechtsorde per saldo verminderd, met name in Burundi,
waar recent onrust is ontstaan. Tegelijkertijd staat datzelfde
land volgens de Wereldbank nu op plaats 1, als het gaat
om het starten van een bedrijf. In Benin wordt een derde
van het veiligheidsbudget geschrapt, net nu belangrijke en
lastig te organiseren verkiezingen voor de deur staan. Deze
moeten goed verlopen om de groei van noodzakelijke
investeringen in dat land te bestendigen. De VVD wil de
uitgaven voor veiligheid meer in lijn brengen met die voor
andere speerpunten; dit om te voorkomen dat inspanningen
op andere speerpunten door gebrek aan veiligheid teniet
worden gedaan. Wij zullen hiervoor een amendement
indienen.

19 november 2014
TK 26

26-9-7

Stabiliteit is nodig voor een succesvolle economische ontwikkeling, voor investeringen en voor lokale bedrijvigheid,
want er is veel vraag naar investeringen en het overbrengen
van expertise. De VVD is ook blij te constateren dat de
minister zich inzet om de agenda voor hulp en handel uit
te voeren. Een van de uitkomsten van het debat over mijn
initiatiefnota over het bedrijfsleven was de komst van een
onlineplatform waar bedrijven, ambassades en ngo's vraag
en aanbod konden matchen. Inmiddels is er een verbeterde
versie van de website ondernemeninontwikkelingslanden.nl,
met informatie over expertises, sectoren, landen en thema's.
Er is echter geen platform waar bedrijven, ambassades en
gespecialiseerde ngo's concrete investeringskansen en
verzoeken om inzet van expertise kunnen posten en waar
zij deze ook kunnen matchen. Uit gesprekken met de
ambassades en ondernemers is naar voren gekomen dat
het haast onmogelijk is een beeld te krijgen van vraag en
aanbod en dat er veel behoefte is aan een digitale databank.
Een dergelijk platform levert heel snel nog veel meer nuttige
connecties en investeringen op dan leen- en subsidietenders. Bovendien lijkt het in Engeland al te bestaan, dus
wellicht kunnen wij copy-pasten; sorry voor het Engelse
woord. De VVD wil dan ook graag van de minister weten
hoe het staat met haar plannen voor een digitaal matchmakingplatform.
Een ander onderdeel van het bedrijfsleveninstrumentarium
is het al door mijn collega genoemde Dutch Good Growth
Fund, dat op 1 juli van start is gegaan. Er blijkt veel
belangstelling voor te zijn. Met name spoor 1 komt goed
van de grond, maar in spoor 2 gaat het selectieproces voor
uitvoeringspartners tergend traag. Het duurt maanden om
een afspraak te maken om op selectiegesprek te komen.
Wij vragen ons af of de minister niet een "quick start" heeft
overwogen door met enkele bewezen goedwerkende
fondsen van start te gaan. Het duurt namelijk nu al
behoorlijk lang. Graag krijgen wij een reactie van de
minister.
Wat verder opvalt aan de begroting, is dat vrijwel alle
budgetten juridisch verplicht zijn, ook de meerjarige vrijwillige bijdragen aan multilaterale organisaties; dit terwijl veel
van deze organisaties niet optimaal functioneren. De VVD
wil dat deze vrijwillige bijdragen contractueel flexibeler
worden gemaakt, zodanig dat ze tussentijds kunnen worden
aangepast op basis van de resultaten van de scorecards.
Graag krijgen wij een reactie van de minister.
De heer Bosma (PVV):
Er valt nog iets op aan de begroting, namelijk die 600 miljoen extra, een soort naheffing richting ontwikkelingshulp
omdat onze economie op papier is gegroeid. De heer
Smaling maakte zich net zorgen over het draagvlak voor
de ontwikkelingshulp. Daar kunnen we kort over zijn: dat
is er niet in Nederland. Het is er ook niet bij de VVD-achterban. Kan de VVD nog eens uitleggen waarom het goed is
voor Nederland dat we nog eens 600 miljoen euro extra in
die bodemloze putten van de ontwikkelingshulp gooien?
Wie wordt daar precies beter van?
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Die 600 miljoen is 570 miljoen om precies te zijn. Dat is niet
extra. Het is geld dat wij normaal gesproken gereserveerd
hadden voor schuldkwijtschelding aan landen. Dat geven
wij dus niet meer uit. De laatste twee jaar is er ook nul uit-

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

gegeven aan schuldkwijtschelding. Alleen, mocht er toch
iets uitgegeven worden wat niet voorzien is, dan komt het
voor rekening van de algemene middelen. Het is dus geen
600 miljoen extra.
De heer Bosma (PVV):
Dit is een beetje gegoochel met geld. De economie is op
papier gegroeid. Er gaat veel meer geld worden uitgegeven.
Dat is gewoon wat er gebeurt. Dat kun je van allerlei labeltjes voorzien, maar dat is gewoon de realiteit. Hoe kan het
nou dat de VVD daarmee akkoord gaat? Er gaat dus nog
meer geld naar ontwikkelingshulp. Mijn complimenten
trouwens voor het feit dat de VVD tegenwoordig ontwikkelingshulp zegt. Daar ben ik erg blij mee. Maar waarom
accepteert de VVD dit nou weer?
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Ondanks de papieren groei van het bnp is er geen extra
geld voor ontwikkelingssamenwerking bij gekomen; ik zeg
nu maar eventjes "ontwikkelingssamenwerking". Maar het
geld dat is gereserveerd, die 575 miljoen, is onttrokken aan
het geld dat anders als reserve was opgenomen voor
schuldkwijtschelding.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Even voor de duidelijkheid, het bnp is gegroeid.
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Op papier.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ja. Op papier is het bnp gegroeid. Op papier koppelen wij
onze ontwikkelingsinspanningen aan de omvang van het
bnp, maar, zo stelt mevrouw De Caluwé de PVV gerust, er
is niks bij gekomen. Dat is raar. Dan klopt er iets niet.
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Er is dus per saldo geen geld bij gekomen. Daarom zeg ik
ook: het is een papieren exercitie. Er is geen geld bij gekomen. Er is eenmalig 375 miljoen bij gekomen voor de
opvang van asielzoekers. Die 575 miljoen is gereserveerd
op basis van het geld dat niet uitgegeven gaat worden aan
schuldkwijtschelding.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Als je de omvang van je ontwikkelingsbegroting koppelt
aan de omvang van het bruto nationaal product en het bruto
nationaal product omhooggaat, dan gaat ook je ontwikkelingssamenwerkingsbudget omhoog. Of je zegt: we koppelen ze niet. Dat kan ook, maar dan moet je eerlijk zijn. Dan
moet het kabinet niet schrijven: wij koppelen ontwikkelingssamenwerking aan het nationaal inkomen. Het kan niet
allebei. Ik vind het prima als het kabinet de koppeling loslaat, maar dat hoor ik dan liever eerlijk in plaats van dat ik
in antwoord op vragen van collega Bosma hoor: nee, er is
niet echt iets bij gekomen.

19 november 2014
TK 26

26-9-8

Mevrouw De Caluwé (VVD):
Voor deze herberekening is er niets bij gekomen. Daar
hebben wij het niet aan gekoppeld, maar het wordt nog
steeds gekoppeld aan de normale bnp-herberekeningen
aan het eind van het jaar. Maar het is niet gekoppeld aan
deze papieren exercitie. Nee, dat heeft geen consequenties
gehad.
De heer Van Klaveren (Groep Bontes/Van Klaveren):
De VVD beloofde de kiezer minder ontwikkelingshulp. Er
kwam meer ontwikkelingshulp. Waarom denkt de VVD dat
het geven en betalen van re-integratietrajecten voor
Somalische piraten een kerntaak is van de Nederlandse
Staat, of het geven van seksuele voorlichting in Benin?

tingbetaler. Helemaal een beetje vreemd vind ik het dat de
VVD, zoals ik zojuist al aangaf, beloofde om minder ontwikkelingshulp uit te geven. Dit jaar gaat er opnieuw bijna 4
miljard naar verre oorden, en de VVD vindt het prachtig.
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Ik gaf in een dergelijk geval altijd een standaard antwoord
aan de heer Van Klaveren, maar hij zit niet meer bij de PVV,
dus dat antwoord kan ik niet meer gebruiken. Wel kan ik
zeggen dat de VVD onder het vorige kabinet-Rutte I 750
miljoen heeft bezuinigd, terwijl er nu 1 miljard wordt
bezuinigd. Dat is nog niet eerder voorgekomen. Wij zijn dus
aardig op weg.

Mevrouw De Caluwé (VVD):
Dat zijn twee heel verschillende dingen. Ik probeer die
piraten en die seksuele voorlichting nu even aan elkaar te
koppelen.

De heer Sjoerdsma (D66):
Ik snap het niet helemaal. Aan de ene kant verdedigt
mevrouw De Caluwé vurig de ontwikkelingssamenwerking,
maar aan de andere kant lijkt zij trots te zijn op de bezuinigingen. Dat is echt een voorbeeld van Dr. Jekyll and Mr.
Hyde.

De heer Van Klaveren (Groep Bontes/Van Klaveren):
U geeft aan beide geld uit. U lacht maar dat zijn miljoenen
die de VVD weggeeft aan landen in verre oorden, zonder
dat de Nederlandse belastingbetaler daar uiteindelijk ook
maar iets aan heeft.

Ik heb een vraag naar aanleiding van het betoog van de
heer Leegte. Die pleitte hartstochtelijk voor vrijhandel;
bedrijven zouden moeten kunnen doen waar zij het beste
in zijn. Mijn vraag aan mevrouw De Caluwé is of zij voor of
tegen subsidies voor bedrijven is.

Mevrouw De Caluwé (VVD):
Ik ga eerst maar eens in op die Somalische piraten. Er wordt
geld gegeven aan hun opvang en re-integratie omdat dat
een veiligheidsding is. Veiligheid daar in Somalië heeft ook
te maken met onze veiligheid hier. Wij zitten niet op een
eiland in deze wereld. Wij kunnen niet de boel afsluiten
rondom Nederland. Wij zijn afhankelijk van het buitenland.
Daarom doen wij ook dingen in Afrika. Daarom doen wij
ook aan ontwikkelingssamenwerking. Maar alles moet
gericht zijn op het tot stand brengen van veiligheid én ontwikkeling, zodat het ook voor ons welvarender, veiliger en
beter wordt.

Mevrouw De Caluwé (VVD):
Laat ik eerst even terugkomen op de opmerking die tussen
neus en lippen door werd gemaakt over mijn vurige pleidooi
voor ontwikkelingssamenwerking. Ik houd geen vurig pleidooi voor ontwikkelingssamenwerking, maar voor het
maken van keuzes voor de zaken waar wij goed of beter in
zijn en waarvoor wij een toegevoegde waarde kunnen
hebben. Als wij dan toch aan ontwikkelingssamenwerking
doen, kunnen wij het maar beter goed doen.

De voorzitter:
De heer Van Klaveren had ook een vraag over seksuele
voorlichting.
Mevrouw De Caluwé (VVD):
De seksuele voorlichting in Benin is gekoppeld aan een van
onze vier speerpunten. Die hebben wij geïdentificeerd. Wij
zijn heel erg goed in water, wij zijn heel erg goed in landbouw en wij hebben weinig taboes als het gaat om seksuele
voorlichting, seksuele geaardheid en dergelijke. Daarom
hebben wij daar een paar jaar geleden ook voor gekozen.
De VVD vindt dat er over het algemeen minder geld kan
worden gegeven aan ontwikkelingssamenwerking, maar
heeft gekozen voor die vier kernpunten. Daar houden wij
aan vast. Daar staan wij achter.
De heer Van Klaveren (Groep Bontes/Van Klaveren):
De VVD was ooit een partij die stond voor een kleine overheid. Nu vindt de VVD het belangrijk om seksuele voorlichting in Benin te geven met geld van de Nederlandse belas-

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

Dan de vraag over de subsidies voor bedrijven. De VVD is
helemaal niet zo voor subsidies. Daarom ook zijn wij heel
blij met de komst van het Dutch Good Growth Fund, dat
leningen en garantstellingen verstrekt. Dat zijn nu juist geen
subsidies. Subsidies zijn alleen nodig waar bedrijven bijvoorbeeld ontwikkelingsprojecten uitvoeren. Ik wijs in dit
verband op infrastructuurprojecten als de aanleg van wegen
en havens. Dat zijn geen commerciële projecten die bedrijven in bijvoorbeeld Liberia zomaar oppakken. Subsidies
voor dergelijke projecten zijn bedoeld om ook de daarmee
samenhangende projecten goed te laten verlopen en om
bijvoorbeeld de handel — het liefst de handel — te bevorderen. Om die reden pleit ik voor dat platform. Via dat
platform kunnen bedrijven, ambassades en ngo's aan elkaar
gekoppeld worden, het liefst commercieel, want in dat geval
hebben zij ons ons niet nodig.
De heer Sjoerdsma (D66):
Als ik het goed begrijp, zegt mevrouw De Caluwé: de VVD
is geen voorstander voor subsidies die in Nederland verstrekt worden voor zaken als cultuur of sport, maar de VVD
is wel voorstander van subsidies waarmee bedrijven projecten kunnen uitvoeren in ontwikkelingslanden.

19 november 2014
TK 26

26-9-9

Mevrouw De Caluwé (VVD):
In dat geval zijn bedrijven uitvoerders van een project in
opdracht van de overheid. Zij worden daarvoor betaald.
Subsidies geven wij liever niet; wij geven liever leningen.
Als het echter niet anders kan, als de overheid heel graag
wil dat er ergens iets gebeurt in het kader van de ontwikkelingssamenwerking terwijl dat commercieel niet of nog niet
haalbaar is, zouden wij eventueel in laatste instantie, in the
last resort, op subsidies kunnen teruggrijpen. Wij verstrekken echter liever leningen. Vandaar het Dutch Good Growth
Fund.
Ten slotte wil de VVD aandacht vragen voor de positie van
de vrouw in fragiele staten. De situatie van de moedige
vrouwen in Noord-Afrika en het Midden-Oosten, die zich
inzetten voor vredesopbouw en politieke participatie, is
slecht. Recentelijk is een aantal van hen vermoord. Vorige
week nog was er een aanslag op een Afghaans parlementslid. De nieuwe EU-commissaris voor internationale
samenwerking en ontwikkeling, Neven Mimica, heeft aangekondigd zich voor gender te zullen inzetten. Is de minister
bereid om samen met het Gender Multi Party Initiative op
te trekken, om via de EU een netwerk op te tuigen voor
steun aan deze moedige strijders voor gelijke rechten?
De heer Van Klaveren (Groep Bontes/Van Klaveren):
In de begroting voor ontwikkelingshulp is nog 300 miljoen
euro aan niet-juridisch verplichte gelden te vinden. Als wij
een motie indienen om dat geld te gebruiken om de
naheffing van honderden miljoenen van dit kabinet te
gebruiken om de belastingbetaler tegemoet te komen,
steunt de VVD die motie dan?
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Wij hebben een regeerakkoord en daar houden wij ons aan.
Wij hebben in het regeerakkoord afspraken gemaakt over
de begroting. Daar houden wij ons aan.
De heer Van Klaveren (Groep Bontes/Van Klaveren):
Maar wat ik net al aan aangaf: 300 miljoen is niet-juridisch
verplicht. Daar kunt u dus nog mee schuiven. Als wij een
motie indienen om de belastingbetaler tegemoet te komen,
steunt de VVD dat dan? Of geeft u het liever uit aan ontwikkelingshulp?
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Het antwoord is nee, niet omdat we het liever uitgeven aan
ontwikkelingshulp maar omdat we over ontwikkelingshulp
ook in het regeerakkoord afspraken hebben gemaakt. We
zijn goed voor onze handtekening.

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Voorzitter. Het was de zomer van oorlogen, conflicten en
een opkomende ebola-epidemie, met als gevolg veel
slachtoffers, vluchtelingenstromen en maatschappelijke
ontwrichting. Dat vraagt toch om internationale solidariteit.
Het CDA steunt daarom de voorgestelde verhoging van het
noodhulpfonds.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

Het CDA steunt ook de nieuwe agenda voor ontwikkelingssamenwerking, met meer inzet op de speerpunten en meer
aandacht voor handel. In die zin is ontwikkelingssamenwerking ook een welbegrepen eigenbelang voor Nederland.
Als handelsland hebben we belang bij afzetmarkten waar
ontwikkeling is. Bovendien kan het helpen om vluchtelingenstromen richting Europa te verminderen. Dan verwacht
de Tweede Kamer wel dat er door onze bedrijven maatschappelijk verantwoord wordt ondernomen.
Ik complimenteer de minister en de bedrijven met het
kolenconvenant. Het MVO Platform kan bedrijven helpen
om hun verantwoordelijkheid te nemen; met name voor
bedrijven in het mkb is dit vaak lastig. Vanuit het platform
vernemen we echter dat er nauwelijks mvo-beleid is, dat
het moeilijk terug te vinden is in het budget en dat concrete
doelstellingen ontbreken. In hoeverre stelt de minister
inclusief ondernemen als voorwaarde voor financiële steun
aan het bedrijfsleven, bijvoorbeeld bij handelsmissies?
Wanneer kunnen we de sectorrisicoanalyse verwachten die
oorspronkelijk in juni 2014 zou komen? Zeker met betrekking
tot de kledingsector is het van belang dat zaken structureel
veranderen. We moeten dus geen teams invliegen die op
korte termijn daar iets veranderen, maar echte verantwoordelijkheid bij de mensen leggen. Anders kun je er beter niet
investeren, zo horen wij vanuit ons bedrijfsleven.
Met betrekking tot de reisagenda van het kabinet horen we
graag hoe de afstemming is met de internationaliseringsambities van de topsectoren, waaronder de offshore-industrie. Kan de minister wat meer vertellen over de pilot die
op 1 januari begint, waarbij bedrijven gaan betalen voor
overheidsdiensten van onze diplomatieke posten? Opvallend is het dat het kabinet ervoor kiest om het oude bnp te
blijven gebruiken voor de OS-uitgaven en niet het bnp volgens de nieuwe Europese rekenregels overneemt. Minister
Dijsselbloem had in de voorjaarsnota al een reservering
opgenomen. In de kranten konden we ook lezen hoeveel
moeite premier Rutte hiermee had. Maar wat blijkt nou?
De ODA-uitgaven stijgen ongeveer mee met het nieuwe
bnp, namelijk 570 miljoen voor het noodhulpfonds en 375
miljoen voor het eerste jaar asielopvang. Klopt het dat wat
met de ene hand is weggenomen met de andere hand weer
teruggegeven is? Het ziet er toch wel naar uit dat de PvdA
het beste onderhandeld heeft.
Het valt ons op dat de minister ten behoeve van de 300
miljoen aan bezuinigingen die ze moet doorvoeren op basis
van een bnp-korting, ruim 100 miljoen weghaalt bij de
speerpunten. Buiten de speerpunten zouden veel andere
uitgaven zijn vastgelegd in doorlopende verplichtingen.
Hoeveel er vastligt, blijkt niet goed uit de begroting. De
budgetflexibiliteit is bij veel begrotingsartikelen overwegend
kwalitatief beschreven. De Kamer kan met termen als "bijna
volledig", "grotendeels", "een deel dat niet juridisch verplicht
is" eigenlijk niet heel goed bepalen wat nou eigenlijk de
ruimte is om te amenderen. De rest van die 300 miljoen
moet nog worden ingevuld. Ook daar is de Kamer kritisch
over. Ik hoor graag hoe de minister van plan is om dit te
doen.
In ontwikkelingslanden speelt de agrarische sector altijd
een grote rol. Met onze kennis en kunde kunnen we ontwikkelingslanden echt verder helpen op weg naar een duurzame voedselvoorziening. Boeren in ontwikkelingslanden
lopen aan tegen een gebrek aan kennis en vaardigheden
en kunnen onvoldoende bij banken terecht voor investerin-

19 november 2014
TK 26

26-9-10

gen. In 2011 is door het ministerie van Buitenlandse Zaken
een verkennende studie gedaan naar het vraagstuk van
agrarisch beroepsonderwijs. In hoeverre is, mede naar
aanleiding van die studie, de verbetering van het aanbod
en de kwaliteit van agrarisch beroepsonderwijs onderdeel
geworden van de gesprekken die onze ambassades voeren
in de partnerlanden met de relevante vakministeries aldaar?
Kunnen we voorbeelden daarvan horen? Wij horen graag
hoe de minister verder uitvoering geeft aan een motie over
agrarisch onderwijs, die al eerder is aangenomen.
Er is zojuist een kabinetsvisie op voedsel binnengekomen,
maar het is ons niet helemaal duidelijk of het einddoel voor
die voedselzekerheid 2030 of 2050 is. Er komt vast nog een
plan met concrete acties, maar die hangen af van de vraag
of het 2030 of 2050 is. Komt het dan ten gunste van de
allerarmste boeren en boerinnen? Hoe kunnen wij een
goede combinatie maken met onze klimaatdoelen op dat
gebied?
Het CDA is onder de indruk van de werkzaamheden van de
product development partnerships, samenwerkingsverbanden van kennisinstellingen en bedrijfsleven, met als doel
om vaccins te ontwikkelen. De minister zou voor deze
begrotingsbehandeling komen met een evaluatie daarvan.
Stel nu dat de evaluatie aanleiding geeft om de begroting
2015 aan te passen, is de minister daar dan toe bereid of
staat haar besluit al vast?
Het CDA maakt zich grote zorgen over de bezuinigingen op
het maatschappelijk middenveld. Nederland is gelukkig —
en daar zijn wij trots op — koploper als het gaat om kennis
en kunde voor het versterken van de civil society in ontwikkelingslanden. Waardevolle kennis, ervaring en netwerken
kunnen verloren gaan. Het is niet vanzelfsprekend dat de
financiering van bestaande partners in ontwikkelingslanden
of netwerken wordt overgenomen door andere financiers.
Minister Ploumen onderkent dat belang, maar zet tegelijkertijd het mes erin. Van 2010 naar 2016 is er een bezuiniging
van ruim 60%. De minister zegt niet te sturen op kanalen
maar op resultaten. Dat biedt perspectief. Is de minister
bereid om voor 1 mei 2015 een impactanalyse uit te voeren
naar de gevolgen van de ophanden zijnde bezuinigingen
op het maatschappelijk middenveld, inclusief de gevolgen
voor hun partnerorganisaties in ontwikkelingslanden?

De voorzitter:
Bent u klaar?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik zag het lichtje knipperen, dus volgens mij moet ik stoppen.
De voorzitter:
U mag uw zin afmaken als dat nodig is.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Nee, het is prima zo.
De heer Leegte (VVD):
Het verheugt mij altijd zeer als de woordvoerder van het
CDA afstand neemt van haar partijleider, die zegt dat wij
autarkisch moeten zijn op het gebied van voedsel. Gelukkig
willen wij inderdaad vrijhandel. Ik denk dat dat goed is.
Mevrouw Mulder zegt dat het middenveld gestimuleerd
moet worden. Wat zijn de middelen die het CDA daar bij
zet in zijn tegenbegroting?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Die middelen zien wij nu gaan naar de multilaterale organisaties. Je kunt soms best vraagtekens zetten bij de wijze
waarop dat geld wordt besteed. Wij kunnen dat moeilijk
bijsturen. Bij kleinere organisaties hier in Nederland lukt
dat beter. Daar zien wij de ruimte.
De heer Leegte (VVD):
Dat klinkt aardig maar ook een beetje vrijblijvend. Je kunt
nu een amendement maken om die verschuiving voor elkaar
te krijgen. Doet het CDA dat? In de tegenbegroting heeft
het dat niet gedaan. Is het leuk voor de bühne om iets te
willen en nu geen geld te geven of komt het CDA met een
amendement om te zorgen dat die schuif er komt, zodat
mensen in het maatschappelijk middenveld daadwerkelijk
extra geld krijgen?

Het CDA hoopt dat de minister ook bereid is om harde
bezuinigingen op het maatschappelijk middenveld te verzachten als blijkt dat die leiden tot een forse verzwakking
van zuidelijke partners en de internationale netwerkfunctie
van onze ngo's en tot verlies van kennis. De financiële
ruimte hiervoor ziet het CDA in de vrijwillige bijdrage van
Nederland aan de multilaterale organisaties en VN-instellingen. De VVD heeft ook al gevraagd hoe het precies met die
geldverdeling zit.

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Het zal de heer Leegte misschien verrassen, maar ik ben
met een collega van hem bezig om te onderzoeken hoe wij
die middelen wat vrijer kunnen spelen vanuit de multilaterale organisaties. Vanuit het CDA zou ik het eventueel vrijgekomen geld besteden aan ons maatschappelijk middenveld. Het kan zijn dat zijn partij daarin een andere afweging
maakt, maar het CDA wil het graag daarvoor inzetten.

Het kabinet stopt definitief met hulp aan de justitiële sector
in Uganda. Vanwege de antihomowetgeving die het constitutioneel hof in augustus nietig heeft verklaard, wordt de
hulp geschrapt, omdat niet kan worden uitgesloten dat een
dergelijk wetsvoorstel daar opnieuw op de politieke agenda
komt te staan. Een deel van het geld wordt ingezet voor
steun aan groepen die opkomen voor de rechtsorde en de
mensenrechten. Kan de minister uitleggen waarom zij dan
wel overgaat tot sectorale begrotingssteun aan Rwanda?
Daar is toch ook heel wat aan de hand? De minister wil vast
aan ons uitleggen waarom zij dat verschillend ziet.

De heer Van Ojik (GroenLinks):
Aan het betoog van mevrouw Mulder ligt de veronderstelling ten grondslag dat het particuliere kanaal effectiever is
dan die VN-instellingen, waar ze immers wat gaat weghalen.
Waarop is die veronderstelling gebaseerd? Ik vind namelijk,
net als zij en net als de minister, dat je moet sturen op
resultaten. Ik wil het idee dat hier vanavond een beetje
rondzoemt als zouden we allemaal geld geven aan VNinstellingen die er niks nuttigs mee doen, ook weleens
onderbouwd zien.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

19 november 2014
TK 26

26-9-11

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Dit is een terugkerend onderwerp. Ook vorig jaar hebben
we het daar bij de begrotingsbehandeling over gehad. De
VVD en het CDA zeggen dan dat het allemaal effectiever
kan en dan komt vervolgens GroenLinks met de opvatting
dat het zo wel goed is allemaal. Zo blijven we een beetje
heen-en-weer pingpongen. Het CDA vindt echt dat het
effectiever kan. We horen te veel geluiden, van heel veel
verschillende clubs, dat het een stuk beter zou kunnen.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Het kan zijn dat we nu allebei hetzelfde zeggen als vorig
jaar, maar dan mag ik toch aan mevrouw Mulder vragen
om, nu ze haar voorstel van vorig jaar herhaalt, met een
paar voorbeelden te komen van organisaties waaraan ze
geen vrijwillige bijdrage meer wil geven? Ze wil ook niet
méér geld voor ontwikkelingssamenwerking. Dan zouden
we elkaar snel kunnen vinden. Maar dat wil ze niet.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Eén voorbeeld van een organisatie waarmee het in de
afgelopen maanden heel slecht is gegaan, is de WHO. Dan
kunnen we wel zeggen dat we maar doorgaan met geld
geven en dan kunnen we ons wel aan onze verplichtingen
blijven houden, maar wat ons betreft moeten we dat niet
op die manier doen. Zo zijn er nog wel andere voorbeelden.
Van partijen uit het veld krijgen we heel veel signalen dat
het allemaal nog net iets te ruim is en te langzaam gaat.
Dan denken we: we moeten er echt voor zorgen dat het
geld goed terechtkomt. Daarom maken wij op dat punt een
andere afweging.
De heer Van Laar (PvdA):
Dat is een helder betoog: de WHO heeft de crisis niet goed
aangepakt en dus bezuinigen we haar weg. Wat doen we
dan bij de volgende crisis? Wie moet er dan opstaan? Wie
gaat er dan handelen? Wie gaat dan de crisis bestrijden?
Als we de WHO niet meer hebben, dan moeten we naar de
volgende VN-organisatie kijken.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
De aanname van de PvdA-fractie dat we helemaal tot nul
daarop gaan bezuinigen, is niet wat ik heb gezegd. Ik vind
echter wel dat we er kritisch op mogen zijn. Zo kan er her
en der echt nog wel wat af.
De heer Van Laar (PvdA):
Het zou mooi zijn als dat concreet kan worden. Misschien
kan mevrouw Mulder ons voor de tweede termijn een
overzicht geven van de organisaties en van waar ze dan
hoeveel wil bezuinigen. Vervolgens kunnen we inhoudelijk
erover discussiëren of dat dan een goed idee is of niet. Nu
blijft het een beetje hangen.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Dan zou het ook mooi zijn als we voor de tweede termijn
duidelijkheid van de minister krijgen over wat ik in mijn
betoog heb aangegeven. We weten namelijk nog niet wat
we wel en wat we niet kunnen amenderen. Dat is ook niet

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

helder. Misschien kan de heer Van Laar dat ook bij ons
aangeven.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Het CDA bepleit een verschuiving naar het maatschappelijk
middenveld. Dat is mooi. Dat vindt de ChristenUnie ook.
Tegelijkertijd haalt mevrouw Mulder geld weg bij Ontwikkelingssamenwerking, omdat ze zegt dat het DGGF-fonds
eigenlijk zou moeten stoppen volgend jaar. Het geld dat
dan vrijkomt — in de tegenbegroting van het CDA staat dat
dat 200 miljoen is — herinvesteert ze echter niet in het
maatschappelijk middenveld. Waarom doet mevrouw
Mulder dat niet?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Dat is een terechte opmerking, alleen gaat het om 150 miljoen euro, een ander bedrag dus. Het CDA heeft het volgende gezegd: gelet op wat we deze zomer allemaal hebben
meegemaakt in de wereld, willen we een verschuiving
richting onze defensie. We vinden dat hard nodig. We sturen
wel mensen die kant op om IS te bestrijden, maar we hebben daar eigenlijk pas na 2017 geld voor. Dan heb je structureel je zaken niet goed op orde bij Defensie. Daarom
hebben we het volgende gezegd. In het buitenlands beleid
kunnen we verschillende gereedschappen gebruiken. Eén
daarvan is defensie. Daar zetten we nu wat zwaarder op in
dan op ontwikkelingssamenwerking.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dan blijft toch een beetje hangen dat het CDA aan de ene
kant wil investeren in het maatschappelijk middenveld,
maar dat aan de andere kant niet waarmaakt. Ik wacht dus
af wat uiteindelijk de voorstellen zijn om het maatschappelijk middenveld alsnog te versterken. Ik hoor dat graag.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik kan mezelf gaan herhalen. Dat doe ik graag. We willen
het heel graag weghalen bij de multilaterale organisaties.
We kunnen dat binnen hetzelfde begrotingsartikel regelen.
We hebben het niet over extra geld, als de heer Voordewind
dat bedoelt. Vorig jaar hebben we samen een motie ingediend om te bekijken of er nog meer kan naar het maatschappelijk middenveld. Misschien kunnen we op dat punt dit
jaar weer samen optrekken.
De heer Smaling (SP):
Mevrouw Mulder heeft het over landbouw en voedselzekerheid. Dat doet mij deugd. Waar ligt haar voorkeur als zij
zou moeten kiezen tussen het helpen van regionale blokken
in Afrika om een grotere interne markt te creëren, zoals de
EU in de begintijd met één buitentarief, of het doorzetten
van de Economic Partnership Agreements, waardoor die
landen juist hun markt moeten openstellen voor producten
onder andere hiervandaan?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Wij ondersteunen vanuit Nederland en Europa organisaties
die de landen lokaal helpen om hun markten voor elkaar
open te stellen. De Benelux heeft voor Nederland immers
ook heel veel betekend. Dat was een van de eerste stappen

19 november 2014
TK 26

26-9-12

om tot een grotere markt te komen. Op die manier kun je
organisaties helpen. Het hoeft geen of-ofscenario te zijn. Ik
denk dat het meer en-en is. Als je met elkaar, ook met ontwikkelingslanden, goede afspraken maakt over een goede
invoer en uitvoer over en weer, kun je er allemaal baat bij
hebben. Je moet er wel heel duidelijke afspraken over
maken. Zoals vandaag eerder in verband met TTIP werd
besproken, zitten wij ook niet te wachten op chloorkippen
uit de VS. Zo zullen wij hier ook kritisch zijn op wat Europa
binnenkomt. Zij zullen ook kritisch zijn op wat er bij hen
binnenkomt. Het is goed dat je daarover met elkaar spreekt
en dat je daarover heldere afspraken maakt.

waarin zij aangeeft uit welke multilaterale organisatie zij
het geld weghaalt en hoeveel geld dat oplevert voor het
middenveld?

De heer Smaling (SP):
Weegt de opbouw van de lokale productiecapaciteit bij de
CDA-fractie dus wel iets zwaarder dan de noodzaak om de
markten over en weer open te stellen onder het Economic
Partnership Agreement, wat moet van de WTO, waardoor
in die landen misschien iedereen onze aardappelen op de
kop krijgt in plaats van ze zelf te verbouwen?

De heer Van Laar (PvdA):
Voorzitter. Door goed bestuur en eerlijk beleid kan ontwikkelingssamenwerking binnen tien jaar overbodig zijn.
Daarvan ben ik overtuigd. Goed bestuur is een voorwaarde
voor de ontwikkeling van een land. Helaas wordt geen enkel
arm land goed bestuurd. Even belangrijk is echter eerlijk
beleid in rijke landen. Wij hebben door de keuzes die wij
maken een grote invloed op ontwikkelingslanden. Wij kunnen beïnvloeden hoeveel geld zij verdienen aan hun
grondstoffen, hoeveel fabrieksarbeiders betaald krijgen en
onder welke omstandigheden zij moeten werken. Wij
moeten er hard aan werken dat de standaarden die wij in
Nederland hanteren mondiale standaarden worden, waaraan iedereen zich kan optrekken. Wij moeten ervoor zorgen
dat ons beleid de ontwikkeling van arme landen niet vertraagt. Het kabinet geeft al met overtuiging invulling aan
het eerlijker maken van beleid. Belastingverdragen worden
aangepast om misbruik te voorkomen. Nederland speelt
ook een positieve rol als bemiddelaar bij het sluiten van
handelsvragen. De rol van vrouwen wordt bijvoorbeeld
nauwelijks nog vergeten in beleid en projecten. Zo zijn er
gelukkig nog veel voorbeelden.

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Wij zijn vorig jaar in Tanzania geweest. Daar hebben wij
gesproken met een Nederlandse investeerder die met
behulp van Nederlandse subsidies verschillende rassen
aan het kweken is in Ethiopië om te bekijken wat het beste
bij dat land past. Het lijkt mij goed om altijd naar de structuur van het land zelf te kijken en niet zomaar naar onze
boterbergen en daar dan alles te overspoelen. Dat kan ook
de bedoeling niet zijn.
De heer Sjoerdsma (D66):
Gisteren, bij de behandeling van de begroting van Buitenlandse Zaken, constateerde mevrouw Mulders collega de
heer Knops al dat de C van het CDA niet voor consistentie
stond. Dat wil ik vandaag opnieuw doen. De heer Knops
zei gisteren dat ontwikkelingssamenwerking echt enorm
belangrijk was. Daarheen moest in dit tijdsgewricht meer
aandacht gaan. Vandaag zegt de woordvoerder voor ontwikkelingssamenwerking dat er meer aandacht en meer
geld moet gaan naar Defensie. Welk van de twee is het nu
bij het CDA?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
De heer Sjoerdsma heeft net als collega Voordewind onze
tegenbegroting goed bekeken. Wij zijn er heel helder over.
Wij willen heel graag dat op dit moment de juiste instrumenten uit de gereedschapskist worden gehaald om de situatie
in de wereld te verbeteren. Wat ons betreft, hebben wij op
dit moment wat meer behoefte aan Defensie. Ik weet ook
dat dit wat minder past bij D66. Dat is prima, daarvoor
hebben wij alle respect. Wij maken daarin een andere
afweging.
De heer Sjoerdsma (D66):
Ik ga nog even in op de helderheid. Ik kon wel een beetje
sympathiseren met collega Van Laar. Mevrouw Mulder
heeft heel warme woorden over het maatschappelijk middenveld, zei hij. Zij wil daarvoor meer geld. Kom dan alstublieft met een amendement, vroeg hij. Ik vraag haar dit
eveneens. Komt mevrouw Mulder met een amendement

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Dan stel ik dezelfde vraag aan de heer Sjoerdsma. Kan hij
mij vertellen hoeveel er juridisch vastligt? Het is wel aardig
om dat dan precies te weten. Dan wil ik dat overzicht ook
wel eens zien.

Ik focus vandaag op een eerlijk belastingbeleid. Effectieve
belastingheffing in een ontwikkelingsland is immers een
van de beste manieren om de afhankelijkheid van hulp in
zo'n land drastisch te verminderen. Vaak verdient maar een
klein deel van de bevolking geld en die elite verrijkt zichzelf
steeds verder. Door herverdeling kunnen ook andere
bewoners van dat land van de rijkdom profiteren. Door
slechte belastingsystemen betalen vaak alleen de middengroepen een beetje belasting en natuurlijk de buitenlandse
bedrijven. Heineken betaalt bijvoorbeeld in Burundi een
derde van alle belastinginkomsten in dat land. Dat Nederland blijft investeren in belastingdiensten, zoals het kabinet
schrijft, is dan ook van groot belang. Maar het is niet
genoeg.
De Partij van de Arbeid ziet voldoende mogelijkheden tot
verbetering. Nederland kan zich op internationaal vlak steviger inzetten voor transparantie door bedrijven te vragen
om per land en per project te rapporteren waar ze hun
winsten en belastingen afdragen. De Nederlandse Belastingdienst kan bedrijven actief wijzen op belastingplichten in
ontwikkelingslanden. Het PvdA-initiatief van een centraal
aandeelhoudersregister moet sneller worden uitgevoerd,
zodat duidelijk is wie belang heeft bij welk bedrijf. Belastingen kunnen verder ook deel uitmaken van het mvo-beleid.
Nederland kan een maatschappelijk verantwoorde belastingstructuur als voorwaarde stellen bij overheidsrelaties
met het bedrijfsleven. Ontwikkelingslanden kunnen ook de
vrijheid krijgen om zelf exporttarieven en belastingen over
grondstoffen vast te stellen, om op die manier hun zelfred-

19 november 2014
TK 26

26-9-13

zaamheid te vergroten. Wij horen graag van de minister
hoe zij over onze voorstellen denkt. Welke mogelijkheden
ziet zij om het Nederlandse belastingbeleid eerlijker, rechtvaardiger en coherenter te maken?
Helaas is het beleid niet overal eerlijk. Niet overal is het
bestuur goed. Daardoor zijn er nog steeds arme landen en
blijft ontwikkelingssamenwerking nodig om rechten te
waarborgen, onderwijs en gezondheidszorg te bieden,
honger te bestrijden en vluchtelingen te helpen. De Partij
van de Arbeid laat zich daarbij leiden door solidariteit en
rechtvaardigheid. De PvdA legt zich er niet bij neer dat
kansen en welvaart zo ongelijk verdeeld zijn als nu. Ieder
mens, ieder kind, verdient de kans op een mooie toekomst
en die kansen komen niet vanzelf. Die moeten bevochten
worden, zeker voor meisjes. Hun positie is in veel ontwikkelingslanden uiterst kwetsbaar.
Leiden, mijn stad, is de kinderrechtenstad van Nederland.
UNICEF-hoogleraar Ton Liefaard heeft er zijn leerstoel kinderrechten. Bovendien staat in Leiden het Kinderrechtenhuis. Deze week is het in Leiden de Kinderrechtenweek,
want het Verdrag inzake de rechten van het kind bestaat 25
jaar. Juist omdat kansen voor kinderen zo belangrijk zijn,
gaat de rest van mijn inbreng vandaag over kinderen.
Ik begin met de kinderen wier rechten zijn afgenomen. Dat
zijn kinderen van wie alles wat een kind kind maakt, is
afgepakt: kinderen die zitten opgesloten in fabrieken, die
geen daglicht meer zien, die worden uitgebuit en van wie
na een paar jaar weinig meer over is dan een klein hoopje
ellende. Ik heb honderden kinderen ontmoet die dit is
overgekomen. Ik heb er ook tientallen gesproken. Het zijn
verhalen die mij niet meer loslaten en die ik daarom naar
voren breng.
Een meisje als Roopa, van wier bevrijding uit een bordeel
ik getuige was, zal ik nooit vergeten. Ik heb met eigen ogen
gezien hoeveel bijzondere mensen er dag in, dag uit aan
werken om meisjes als Roopa hun vrijheid terug te geven.
Zij hebben daar hulp bij nodig en verdienen die ook.
Daarom dient de Partij van de Arbeid een amendement in
om 3 miljoen euro vrij te maken voor de strijd tegen kinderprostitutie, zodat er nog meer kinderen worden gered en
vele anderen een verschrikkelijk leed bespaard blijft.
Voorzitter, ik moet even de rest van mijn tekst halen.
De voorzitter:
Dat gaat van uw spreektijd af! Mijnheer Sjoerdsma, wie
wilt u nu interrumperen?
De heer Sjoerdsma (D66):
Ik heb een interruptie, voorzitter. Dan kunt u de tijd even
stilzetten. Zal ik mijn interruptie alvast even inleiden?
De voorzitter:
Nee, mijnheer Sjoerdsma. Mijnheer Van Laar, u kunt de
tekst ook vanaf uw iPad voorlezen.
De heer Van Laar (PvdA):
Voorzitter, mijn excuses.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

De Indiase meisjes die gevangenzitten in spinnerijen, treft
een vergelijkbaar leed. Ook zij worden uitgebuit en afgebeuld. Zij spinnen de garens die in onze kleding terechtkomen. Zij spinnen voor H&M, C&A en Primark. In India,
Bangladesh en Cambodja zijn er nog honderdduizenden
kinderen die labels, borduursels en kleding maken, ook
voor onze kleding. Wat de PvdA betreft is er geen plek voor
producten van kinderarbeid op de Nederlandse markt.
Daarom heeft de Partij van de Arbeid ook een initiatiefvoorstel geschreven op dat punt. Maar wij willen ook dat de
kledingbranche zelf haar belofte houdt. Deze bedrijven
beloofden ons dat zij uiterlijk in 2016 de ergste vormen van
kinderarbeid uit hun kleding zouden halen. Sindsdien is er
nog maar weinig verbeterd. Minister, hoe gaat u ervoor
zorgen dat de kledingindustrie kinderarbeid uitbant?
Kinderen die van school komen, hebben wel werk nodig,
goed werk. Bedrijven die investeren in ontwikkelingslanden
hebben daar een verantwoordelijkheid, die ze overigens
vaak met verve oppakken. Bij gebrek aan goede technische
opleidingen zijn de bedrijven voortdurend op zoek naar
talent, talent dat zij vervolgens zelf opleiden. Hoe kan de
minister inclusief werkgeverschap stimuleren, ook bij
bedrijven die niet Nederlands zijn?
De enorme werkloosheid onder jongeren in ontwikkelingslanden is een kans en een bedreiging tegelijk. Voor een
stabiele toekomst is welvaart nodig. We moeten jongeren,
zeker ook in fragiele staten, helpen goede ondernemers te
worden, om hun eigen werk te maken. Zij kunnen waarde
toevoegen aan grondstoffen, innovatie versnellen en zo de
economie aanjagen. Het Dutch Good Growth Fund en het
bedrijfsleveninstrumentarium moeten ook hen bedienen.
Hoe gaat de minister hiervoor zorgen? Tot nu toe lijkt vooral
gekozen te worden voor minder risicovolle investeringen.
Wat de Partij van de Arbeid betreft mag het risico best wat
omhoog als we daarmee de jongeren in fragiele staten ook
kunnen bereiken.
Ik ga terug naar het begin, het echte begin van ieder kind.
De heer Leegte (VVD):
Ik werd getriggerd door wat de heer Van Laar zei over
Bangladesh en de textielindustrie, omdat de minister in
Trouw al een antwoord heeft gegeven op die vraag. Zij zegt
daar namelijk: "Strafrechtelijke handhaving is in eerste
instantie iets dat in Bangladesh zelf goed geregeld moet
worden. Wij kunnen onze tijd en ons geld beter besteden
aan een aanpak van de textielketen als geheel. Gedragscodes, een initiatief als Accord en een dialoog met alle
betrokken partijen hebben meer impact dan een of twee
rechtszaken." De minister zegt precies wat zij kan doen. We
hebben daar wel vaker discussie over gehad, maar wat
moet de minister van u nog meer doen dan zij gezegd heeft
te doen?
De heer Van Laar (PvdA):
Er wordt nu al ruim een jaar gesproken over een convenant
met de kledingbranche over de doelen die zij zichzelf stellen
en hoe zij die waar gaan maken. Wij willen graag dat de
minister er mede voor zorgt dat er in dat convenant een
geloofwaardig en realistisch plan van aanpak komt te staan.
Daaruit moet blijken dat de kledingbranche ook zelf die
kinderarbeid uit de kleding gaat halen. Nu heeft de branche

19 november 2014
TK 26

26-9-14

alleen een doel gesteld. Vervolgens is er ruim een jaar lang
niets gebeurd. 2016 is al behoorlijk dichtbij; nog iets meer
dan een jaar en dan zijn we er al. Er moet echt een goed
plan komen, want we zien in die spinnerijen dat de misstanden niet ver weg in de keten zitten. Ze zitten niet verstopt
in de keten en elk bedrijf had kunnen weten dat ze daar hun
garen vandaan halen.

weten al 40 jaar dat ebola bestaat, maar er is nog geen
vaccin en er zijn nog geen medicijnen, niet omdat wij niet
slim genoeg zijn om dat vaccin te bedenken of om het
medicijn te maken, maar omdat wij het niet belangrijk
genoeg vonden. De medicijnfabrikanten zagen er geen
brood in en investeerden weinig. De overheden zagen het
belang blijkbaar ook onvoldoende. Nu woekert de ramp
voort.

De heer Leegte (VVD):
U jut de minister op om in Bangladesh de boel te gaan
regelen, terwijl het probleem is dat er in Bangladesh goede
wetgeving is die niet wordt gehandhaafd. Dat is het hele
punt. Er staan fabrieken die acht verdiepingen hoog zijn,
terwijl ze maar vijf verdiepingen hoog hadden mogen zijn.
Dat is het probleem! Hoe gaat u nu het echte probleem
oplossen?

Er is maar één manier om de ebola's van de toekomst te
voorkomen, en dat is investeren: investeren in onderzoek
naar vergeten ziektes, ziektes die alleen mensen in Afrika
treffen, die alleen mensen zonder koopkracht treffen, die
niet de mensen treffen door wie de media worden wakker
geschud of voor wie de medicijnfabrikanten overuren willen
draaien. Wij zijn blij dat de minister ervoor kiest om te blijven investeren in onderzoek naar vergeten ziektes, zoals
blijkt uit haar brief van vandaag.

De heer Van Laar (PvdA):
Wat ons betreft zit het probleem in Nederland. Mensen
kopen hier kleding waar kinderarbeid in zit, terwijl ze dat
niet willen. Wij moeten ervoor zorgen dat dit niet meer
gebeurt. Dat doen we ook voor de hoeveelheid insecticiden
die wordt gebruikt voor het verbouwen van een product.
We stellen aan allerlei producten eisen, maar dat doen we
niet voor kinderarbeid. Wij zeggen daarom: "Die norm
hebben wij gesteld, want kinderarbeid is niet acceptabel.
Wereldwijd vindt men dat niet acceptabel en dan moet je
er ook voor zorgen dat het niet in onze producten zit."
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Leegte (VVD):
Dan blijft het de vraag of …
De voorzitter:
Nee, nee, nee, mijnheer Leegte. Uw interruptie bestaat uit
een vraag en een vervolgvraag. Meer niet!

De heer Leegte (VVD):
Ik denk dat wij het allemaal met elkaar eens zijn dat wij
moeten kijken naar wat wij kunnen bijdragen aan de
bestrijding van ebola. Mijn vraag blijft echter staan hoe wij
in Bangladesh de boel kunnen oplossen. Wat stelt de Partij
van de Arbeid concreet voor? Wat vindt de Partij van de
Arbeid dat wij concreet moeten doen?
De heer Van Laar (PvdA):
Bedrijven moeten zich houden aan de internationale richtlijnen die zijn afgesproken. Bedrijven moeten hun ketens
doorlichten. Zij moeten kijken waar kinderarbeid zit, en als
zij die tegenkomen, moeten zij die eruit halen. Dat doen
bedrijven niet, bewust niet. Het zit in de spinnerijen, die
direct stoffen toeleveren aan de kledingfabrieken in Bangladesh. Het is niet ver weg en verstopt. Dat hadden die
bedrijven kunnen weten. Sterker nog, Primark zegt: wij
wisten het niet, maar wij hebben er wel controleurs rondlopen. Dan heb je op de verkeerde dingen gecontroleerd.
De voorzitter:
Mijnheer Leegte, tot slot.

Mijnheer Van Laar, gaat u verder.
De heer Van Laar (PvdA):
Voorzitter. Ik ging zojuist terug naar het begin, het echte
begin van ieder kind. Vlak nadat een meisje of een vrouw
erachter komt dat ze zwanger is, begint het maken van een
goede start. De eerste 1.000 dagen zijn cruciaal. Naast liefde
hebben kinderen goed en gevarieerd eten nodig. Een kwart
van alle kinderen heeft echter forse ontwikkelingsachterstanden door gebrek aan voedingsstoffen. Welk deel van het
voedselzekerheidsbudget besteedt de minister aan het
bestrijden van dit probleem? Als ik de bedragen optel, kom
ik niet verder dan ongeveer 5% van het budget voor voedselveiligheid, terwijl het wel een hoofdpunt van beleid is.
Minister, kan en moet daar niet een schepje bovenop?
Naast voedsel is het van het grootste belang dat kinderen
niet ziek worden. Wij zien de ebola-epidemie voortwoekeren. Duizenden kinderen zijn overleden of hebben een
gezinslid verloren aan deze ziekte. Een wrange conclusie is
dat al deze doden vermeden hadden kunnen worden. Wij

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

De heer Leegte (VVD):
Precies. Als ik het goed begrijp, zegt de Partij van de Arbeid:
bedrijven moeten zich houden aan de internationale regels.
De heer Van Laar (PvdA):
Ja.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Net als de PvdA maakt de Partij voor de Dieren zich zorgen
over de slechte start die baby's in ontwikkelingslanden vaak
hebben, met name door het gebrek aan zuiver zoet water.
Vindt de PvdA-fractie het niet ook onethisch dat wij op dit
moment Nederlandse melkfabrikanten de markt daar laten
exploreren, waarbij zij proberen om moeders aan de melkpoeder te krijgen, in plaats dat wij juist inzetten op meer
borstvoeding daar? De melkpoeder wordt aangelengd met
water, waardoor baby's juist eerder gevaar lopen om te
sterven.

19 november 2014
TK 26

26-9-15

De heer Van Laar (PvdA):
Dit is een terugkerende discussie. Zoals bekend, is het
advies aan alle moeders om zes maanden lang borstvoeding
te geven. Daar staan wij dus achter. Als bedrijven daartegen
ingaan, vind ik dat niet wijs, maar er is ook heel weinig wat
wij van hieruit daartegen kunnen doen. Dat zullen overheden nationaal dus zelf op moeten pakken.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Als het gaat om "hulp is handel" en als wij proberen om via
handel ontwikkelingshulp vorm te geven, is de PvdA-fractie
dan niet met mij van mening dat wij daarbij als een van de
criteria zouden moeten laten gelden dat het niet zo kan zijn
dat in ontwikkelingslanden babypoeder wordt afgezet, terwijl je beter kunt inzetten op borstvoeding?
De heer Van Laar (PvdA):
Er zijn ook heel veel vrouwen die geen borstvoeding kunnen
geven om allerlei verschillende redenen. Melkpoeder uitbannen omdat deze niet altijd om de goede reden wordt
gegeven, lijkt mij dan ook niet goed en dat moeten wij ook
zeker niet doen. Daarover verschillen wij dus van mening.
De voorzitter:
Gaat u verder. Maar eerst wil de heer Voordewind nog een
vraag stellen.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik dacht dat de heer Van Laar aan zijn afronding bezig was.
Ik heb nog een vraag over de kledingsector, waarover de
heer Van der Laar zonet heeft gesproken. Er ligt een
amendement voor in de Kamer om te bezien of wij tot een
versnelling kunnen komen met betrekking tot het textielconvenant. Hoe staat de Partij van de Arbeid ertegenover om
daaraan een push te geven?
De heer Van Laar (PvdA):
Elke duw in de goede richting is een duw in de goede richting. Die zullen wij dus steunen.
Voorzitter. Als wij vaccins ontwikkelen, moeten wij ze ook
helpen verspreiden. Ontwikkelingslanden hebben simpelweg niet genoeg geld om dat op eigen kracht te doen. De
minister heeft aangegeven dat zij GAVI, het wereldwijde
initiatief om alle kinderen te vaccineren, de komende vijf
jaar dezelfde bijdrage wil geven als de afgelopen jaren. Wat
de Partij van de Arbeid betreft, zetten wij daar een stap bij
en verhogen wij onze bijdrage van 200 miljoen naar 250
miljoen. Voorkomen is immers beter dan genezen, en elke
euro die wij investeren in vaccinaties, levert ons €8 op aan
kostenbesparingen en welvaartswinst.
Tot slot. De Partij van de Arbeid herkent zich in de voorliggende begroting. De duidelijke inzet op water, seksuele
rechten en gezondheid, voedsel, veiligheid en rechtsorde
steunen wij. De inzet op coherent beleid blijven wij met
kracht aanjagen. Wij zijn blij dat het gelukt is om extra geld
te vinden voor ontwikkelingssamenwerking dit jaar. 375
miljoen euro is niet niets, en geen enkel ministerie krijgt
meer dan dat. Wij zijn ook blij met het nieuwe noodhulpfonds, want met meer vluchtelingen dan ooit is er ook meer

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

geld nodig dan ooit voor hun opvang en hun toekomst. Dat
is terechte solidariteit op het juiste moment.
Wij zijn ervan overtuigd dat Nederland ook volgend jaar de
wereld rechtvaardiger maakt, juist door onze inzet zoals die
is neergelegd in deze begroting.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
We zijn deze zomer naar Vietnam geweest en hebben daar
gezien hoe goed de GAVI daar haar werk goed. Dat is echt
grote klasse. Het budget wordt nu door de heer Van Laar
nogal verhoogd. Ik vraag mij af wat er niet langer doorgaat
als we deze verhoging doorvoeren.
De heer Van Laar (PvdA):
Dit betreft een investering die we doen tussen 2016 en 2020.
Ergens in die begrotingsjaren zullen we die miljoenen dus
moeten vinden. Die zullen waarschijnlijk komen uit de bijdragen aan andere multilaterale organisaties. Daar heb je
dan minder geld voor. De begroting voor 2016 tot en met
2020 heb ik echter nog niet gezien, dus het is een beetje
ingewikkeld om nu aan te geven waar het precies vanaf
gaat.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Dat noemen we "over ons graf heen regeren". Daarom hebt
u het niet kunnen vinden.
De heer Van Laar (PvdA):
Nee, dat noemen we "pledges die we doen voor vijf jaar".
Dat is heel normaal in de internationale samenwerking. De
minister gaat dit in januari doen. Dan is er een conferentie
waar ieder land aangeeft hoeveel het de komende vijf jaar
wil investeren. Wij zeggen: verhoog dat bedrag van 200
miljoen naar 250 miljoen.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ik wil heel graag nog even terug naar het blokje over de
belastingen. De heer Van Laar zei dat dat een hoofdbestanddeel van zijn betoog was. Hij noemde transparantie, een
register en een eerlijk en coherent belastingsysteem. Nou
is er één mechanisme via welk ontwikkelingslanden het
meeste belastinggeld kwijtraken, in ieder geval aan Nederland, en dat betreft de brievenbusfirma's. Oxfam Novib
schat dat om een half miljard per jaar gaat. We kunnen het
niet precies controleren, want het is erg niet-transparant.
Stel dat het klopt, dat half miljard per jaar. Is de heer Van
Laar dan met mij van mening dat we dergelijke constructies
onmogelijk moeten maken?
De heer Van Laar (PvdA):
Feitelijk zijn die al onmogelijk. Er worden tegenwoordig
substantie-eisen gesteld aan bedrijven voordat zij duidelijkheid krijgen over hun belastingconstructies. We noemen
dat een tax ruling. Je krijgt alleen een tax ruling als je
daadwerkelijk in Nederland bent gevestigd en hier ook
activiteiten ontplooit. Als bedrijven alleen maar een brievenbus hebben, krijgen ze die duidelijkheid niet en zullen ze
die belastingconstructie niet kunnen gebruiken.

19 november 2014
TK 26

26-9-16

De heer Van Ojik (GroenLinks):
Een van de redenen waarom er op zijn minst duizenden
brievenbusfirma's in Nederland zitten, is juist dat de substantie-eisen hier buitengewoon gering zijn. Dat weet de
heer Van Laar met mij, denk ik. Het is een van de redenen
dat die bedrijven hier allemaal zitten. De Rolling Stones,
U2, Starbucks en weet-ik-wie zitten echt niet hier omdat zij
hier muziek maken en koffie produceren. Dat weet de heer
Van Laar volgens mij heel goed. Ik herhaal daarom mijn
vraag. Die bedrijven komen hier niet voor niets. Zij doen
dat omdat zij hier een afspraak met de Belastingdienst
kunnen maken die gunstiger is dan de afspraak die zij kunnen maken in Frankrijk, Duitsland of Italië. Ontwikkelingslanden lopen daardoor geld mis, in ieder geval honderden
miljoenen per jaar. Zij verliezen dat geld aan Nederland.
Mijn vraag is heel simpel: is de heer Van Laar bereid om
de mazen in de wet te repareren? Het is namelijk wettelijk,
maar het deugt niet.
De heer Van Laar (PvdA):
Nederland heeft juist een heel duidelijk belastingbeleid. Dat
vinden bedrijven fijn, want dan weten zij waar zij aan toe
zijn. Onze tarieven zijn 0% op bijvoorbeeld dividend en
rente. Dat maakt Nederland aantrekkelijk. Ook alle belastingverdragen die we hebben, ook met ontwikkelingslanden,
maken Nederland aantrekkelijk. Daarom gaan er hier veel
belastinginkomsten doorheen. Als er sprake is van belastingontwijking en als de Belastingdienst ziet dat dat ten
koste gaat van ontwikkelingslanden, moeten wij als eerste
stap die bedrijven daarover informeren en daarop aanspreken: weet u dat u hiermee geldstromen onttrekt aan ontwikkelingslanden? Ik zei dit in mijn eerste termijn al. Dat zou
een goede stap zijn.
De heer Smaling (SP):
De heer Van Laar begon zijn betoog met de opmerking dat
arme landen slecht worden bestuurd. Impliceert dit dat rijke
landen goed worden bestuurd?
De heer Van Laar (PvdA):
Niet alle rijke landen. Je ziet echter wel dat zodra landen
een beetje goed bestuurd worden, zij zich heel snel ontworstelen aan de armoede. We waren van de zomer in Vietnam,
mevrouw Mulder zei het al. Daar is nog geen democratie
en de corruptie is er nog niet uitgebannen. Je ziet echter
wel dat het land op een aantal punten de bakens heeft verzet
en dat het nu al twintig jaar erin slaagt om zijn bevolking
in een rap tempo uit de armoede te trekken. Dat komt
gewoon doordat er een beetje zekerheid is voor bedrijven
over de manier waarop zij daar kunnen ondernemen en
doordat er stabiliteit is. Dat heeft een enorme impact op de
armoede daar.
De heer Smaling (SP):
Hoe voorwaardelijk is goed bestuur voor de Partij van de
Arbeid? In Afrika was de natiestaat na de koloniale tijd iets
totaal nieuws. De Fulani en de Yoruba en de Igbo in Nigeria,
bijvoorbeeld, hadden daarvoor niks met elkaar. Hoe voorwaardelijk is goed bestuur voor de Partij van de Arbeid om
actief te zijn in landen, of dat nou een partnerland is of niet?

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

De heer Van Laar (PvdA):
Het is juist andersom. Als er sprake is van goed bestuur, is
hulp al heel snel niet meer nodig, maar waar geen sprake
is van goed bestuur, is hulp heel hard nodig. Dat pleit juist
voor interactie met die landen, ook al is er geen sprake van
goed bestuur, omdat je wilt dat basisvoorzieningen, seksuele gezondheid en rechten, voedsel en water, daar een plek
krijgen.
De heer Sjoerdsma (D66):
Ik kom even terug op het plan van de heer Van Laar voor
GAVI. Dat is natuurlijk een zeer sympathieke bestemming
waarvoor het geld goed gebruikt kan worden, maar tegelijkertijd ben ik het met mevrouw Mulder eens. Als je zulke
plannen hebt, moet je ook een dekking vinden, zeker omdat
de korting van 1 miljard in aanloop naar 2017 steeds
zwaarder gaat wegen. Dat betekent dat elders gekort zal
moeten worden. Ik vind dit een sympathiek voorstel, maar
als de heer Van Laar dit wil, hoor ik ook graag welke dekking
ertegenover staat.
De heer Van Laar (PvdA):
Onze begrotingssystematiek werkt zo dat je voor alles wat
op 2015 slaat, met een amendement moet komen en een
dekking moet aanleveren. De begroting voor 2016 is er
echter niet, laat staan die voor 2017, 2018, 2019 of 2020.
Het is dus erg ingewikkeld om daarvoor een dekking te
geven, zeker omdat wij niet weten wat het voorgenomen
financiële beleid is. Als de heer Sjoerdsma mij kan uitleggen
hoe ik hieraan een dekking zou kunnen geven, wil ik daar
best naar kijken, maar ik denk dat dat niet mogelijk is voor
een begroting die ik nog niet ken.
De heer Sjoerdsma (D66):
Met deze redenering wordt het wel heel erg raar. Dan kan
elk Kamerlid een motie indienen over de begrotingen na
die van volgend jaar en dan gaan wij die met elkaar verdelen. Ik zou graag 500 miljoen voor aidsbestrijding willen,
de heer Smaling wil het hele continent Afrika in de begroting opnemen, mevrouw De Caluwé wil het instrumentarium
voor het bedrijfsleven verdubbelen en de heer Voordewind
wil ongetwijfeld ook iets. "Social protection", hoor ik hem
zeggen. Als wij die wensen voor de toekomst bij elkaar
optellen, komen wij er natuurlijk niet uit. Nogmaals, als u
een motie wilt indienen voor de komende jaren, kunt u
misschien toch een dekking bedenken.
De heer Van Laar (PvdA):
Met moties geven wij richtingen voor de toekomst aan. Dat
doen wij ook met deze motie. Zoals gezegd, in januari is
die conferentie waarop alle landen toezeggen hoeveel zij
gaan geven. De minister zal daar 200 miljoen willen toezeggen. Wij weten ook niet precies ten koste van wat dit gaat
en of het ten koste van iets gaat. Wij vragen om daarvan
een grotere bijdrage te maken. Wij willen dat Nederland
samen met Zweden, Noorwegen en Denemarken 20% van
het budget van GAVI blijft leveren, zoals wij de afgelopen
jaren ook gedaan hebben. Dat is een keuze die wij maken.
Die heeft inderdaad gevolgen voor de toekomst. Als wij
daarvan willen afwijken, zullen wij alles per jaar moeten
gaan doen, maar dat doen wij nu gelukkig niet.

19 november 2014
TK 26

26-9-17

De heer Leegte (VVD):
De heer Sjoerdsma heeft natuurlijk gelijk. Zeker een verantwoordelijke coalitiepartij kan geen vrijblijvende moties voor
de toekomst indienen. Als wij iets willen, doen wij dit omdat
wij het verschil willen maken. Onze corebusiness is keuzes
maken; er zijn mensen voor en er zijn mensen tegen. Als
wij iets willen, wat meer geld kost, betekent dit dat iets
anders niet kan. Ik stem dus met de heer Sjoerdsma in: de
vraag is wat wij dan niet gaan doen. Met andere woorden,
waar komt het geld vandaan?

worden. Vietnam is exemplarisch voor een nieuw type
staatsmacht dat in opkomst is, de plutocratisch-autocratische staat. Deze staten, waarin economische en politieke
macht op een ondemocratische manier samenkomen,
bedreigen onze Nederlandse waarden. Een ander voorbeeld
van zo'n staat is Rusland. Daar heeft een kleine oligarchie
alle economische en politieke macht naar zich toegetrokken.
Vrijwel elke beslissing van Poetin en de zijnen is ingegeven
door het besef dat geld macht is.

De heer Van Laar (PvdA):
Dat zult u zien in de begroting voor 2016. Dan maken wij
de keuzes voor 2016. Die liggen nu nog niet voor. Die liggen
volgend jaar voor. Dan zien wij bijvoorbeeld dat er inderdaad meer geld naar GAVI is gegaan, maar minder geld
naar iets anders. De regering doet daarvoor dan een voorstel en wij kunnen daarover onze mening uitspreken. Dan
kunnen wij het aanpassen. Als de VVD haar zin krijgt met
haar motie, zit er straks meer flexibiliteit in de afdrachten.
Dan kun je dus bepalen waar dat vandaan moet komen.

Sommige opkomende economieën behartigen zonder enige
ideologische pretentie de nationale belangen in de internationale handelsarena. Daarbij worden internationale regels,
die in de afgelopen decennia met moeite zijn opgebouwd,
bruusk terzijde geschoven. Het is voor het handelsland
Nederland, met een open economie, een open samenleving
en een open democratie, van groot belang om op het veranderende karakter van onze wereld in te spelen. We moeten ons kapitaal beter investeren, onze strategische belangen veiligstellen en onze ondernemers ondersteunen. We
moeten onze waarden ook verdedigen: vrijheid, democratie,
onze rechtsstaat, mensenrechten, solidariteit.

De heer Leegte (VVD):
Ja, maar zo werkt het natuurlijk niet. Je kunt niet zeggen:
we gaan nu iets doen en we zien in 2016 wel wat er gebeurt.
Dat is twee begrotingen verder, maar wij zijn nu bezig met
de begroting voor 2015. Je moet toch tenminste een idee
hebben waar het vandaan moet komen! Wij kunnen hier
toch niet iets vrijblijvends gaan steunen? De heer Sjoerdsma
zegt terecht dat iedere partij haar ideeën heeft. Ik heb die
zelf niet, want ik ben niet zo van subsidies, maar alle anderen wel. Waar komt dan die dekking vandaan?

De heer Smaling (SP):
Ik vind het heel interessant wat de heer Vos zegt. Het is nou
net wat ik in mijn inbreng bedoelde met het vingertje.
Vietnam heeft een heel woelige geschiedenis. De Vietnamezen zijn trots; ze hebben de Amerikanen en de Fransen
verslagen. Daar krijg je nu een combinatie van de Doi Moi,
het oude communistische ideaal, en een streven naar handel, zoals China ook een beetje heeft. Is dat minder dan hoe
wij het land hier besturen? Dat vind ik een heel fundamentele kwestie, dus ik ben benieuwd hoe de heer Vos daartegen aankijkt.

De heer Van Laar (PvdA):
De heer Leegte stelt dat wij alleen maar naar volgend jaar
kunnen kijken. Ik kijk liever wat verder. Als je grote investeringen wilt doen en rekening wilt houden met de mondiale
ontwikkelingen, moet je verder kijken dan volgend jaar. Dan
moet je af en toe een lijn uitzetten. Die lijn zetten wij nu uit.
Als daarvoor een meerderheid is, geven wij dit als meerderheid mee aan de minister. Als daarvoor geen meerderheid
is, doen wij dat niet. Zo werkt dat systeem. De lijnen moeten
wij wel uit kunnen zetten, want als je op het terrein van
ontwikkelingssamenwerking alleen naar volgend jaar kijkt,
heb je een iets te korte blik.

De heer Jan Vos (PvdA):
Voorzitter. Mevrouw Mulder van het CDA refereerde al aan
ons werkbezoek aan Vietnam. Het prachtige werk van GAVI
dat we hebben gezien, is maar een van de lessen die we
daar hebben geleerd. We werden er gastvrij ontvangen.
Het land bloeit economisch op. We hebben gezien dat
prachtige Nederlandse bedrijven er heel goed werk verrichten en daarmee geld verdienen. Er was echter een schaduwrandje aan het bezoek. Vietnam wordt autocratisch geleid
door een kleine groep plutocraten. Dat zijn mensen die
politieke macht combineren met heel veel geld verdienen,
dat ze voor een heel groot gedeelte in hun eigen zak stoppen. Ook dat hebben we kunnen aanschouwen. De kinderen
van de elite feestten er losbandig op los, op een manier die
hier in Nederland op geen enkele wijze geëvenaard kan

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

De heer Jan Vos (PvdA):
Democratie is universeel. Zelfbeschikking is universeel.
Vrijheid is universeel. Een vrije pers is universeel. Dat zijn
geen waarden of zaken waarop je iets kunt afdingen omdat
een land zich anders heeft ontwikkeld. De partij van de heer
Smaling heeft zich anders ontwikkeld en kent een andere
geschiedenis dan mijn partij. De waarden die we delen in
deze samenleving, zijn echter universeel. Daar wil ik op
geen enkele manier iets op afdingen. Geen enkele burger
die ik heb gesproken in welk land dan ook heeft daar iets
op willen afdingen.
De heer Smaling (SP):
Het is prima dat de heer Vos dat vindt, maar er zit toch een
superioriteitsgedachte achter; een morele superioriteit van
het democratisch model van Nederland en West-Europa
ten opzichte van een model dat zich anders heeft ontwikkeld
door allerlei oorzaken. China wordt evenwel weleens
geprezen voor een groot groepsinstinct. Je kunt er vrij snel
dingen voor elkaar krijgen omdat mensen geneigd zijn om
als groep actief te zijn. Ik wil niet goedpraten hoe het in het
verleden in China gegaan is, maar waarom is het hier beter
dan in andere delen van de wereld? Ik vind het moreel
superieur klinken en daar heb ik wel wat problemen mee.
De heer Jan Vos (PvdA):
Dit is een staaltje cultuurrelativisme waarvan ik dacht dat
het eigenlijk niet meer zo populair was, maar dat hier toch

19 november 2014
TK 26

26-9-18

wordt geëtaleerd. Kijk, de Universele Verklaring van de
Rechten van de Mens heet niet voor niets zo. Als ik het heb
over het verdedigen van onze waarden of onze verlichtingsidealen, die wij delen met een land als bijvoorbeeld de
Verenigde Staten maar natuurlijk het meest met alle andere
landen van de Europese Unie, dan zal de heer Smaling
begrijpen dat die waarden voor mij universeel zijn en dat
daar op geen enkele manier iets aan afgedaan kan worden.
Als ik reis, en de heer Smaling kan misschien ook over zijn
ervaringen vertellen, spreek ik mensen die slachtoffer zijn
van mensenrechtenschendingen. Ik spreek journalisten die
niet kunnen schrijven wat zij willen schrijven. Ik spreek
mensen die zich organiseren om maatschappelijke misstanden aan te pakken, wier organisatie verboden wordt. Ik heb
hen echter nog nooit horen zeggen dat hun organisatie
weliswaar verboden is, dat zij niet mogen schrijven wat zij
willen of dat zij gemarteld worden door hun soevereine
vorst, maar dat dat niet zo erg is omdat zij op een ander
punt in de wereldgeschiedenis staan en dat het dus een
beetje gerelativeerd moet worden. Ik heb dat nog nooit
gehoord. Als de heer Smaling dat wel heeft gehoord, hoor
ik dat graag.
Niet alleen de PvdA maar ook het kabinet onderkent de vele
veranderingen in onze wereld. De nieuwe agenda voor hulp,
handel en investeringen van dit kabinet, verzekert Nederland
van een sterkere positie op het wereldtoneel. Mijn fractie
complimenteert de minister daarmee. De vele handelsmissies en het Dutch Good Growth Fund ondersteunen
Nederlandse bedrijven die voorbij de nationale markt denken. Er worden nieuwe coalities en partnerschappen
gevormd en dat is een mooie nieuwe agenda. Ook zet
Nederland in op vrijhandelsakkoorden met onze grootste
handelspartners. Het kriebelt echter wel een beetje. Doen
we genoeg? Zijn we ons bewust van het feit dat Nederland,
de Europese Unie en de Verenigde Staten aan dominantie
verliezen in de internationale arena met die snel opkomende
economieën die heel andere waarden delen dan wij?
Begrijpen wij wat het kan betekenen voor onze idealen? Ik
hoor hierop graag een reactie van de minister.
De PvdA voelt veel voor een gerichte langetermijnstrategie
waarin keuzes worden gemaakt in landen en projecten
waarin we investeren. Er liggen grote kansen voor specifiek
Nederlandse expertise in agrologistiek, watermanagement
en waterbouw in onder andere Kenia en Ethiopië. Betere
financieringsconstructies en een strategische inzet op projecten die voor onze ondernemers in Aalsmeer, het Westland, maar ook op Schiphol en in de haven van Rotterdam
van cruciaal belang zijn, zijn noodzakelijk. Ik hoor graag een
reactie van de minister op het in samenwerking met het
bedrijfsleven en de topsectoren ontwikkelen van zo'n strategie en het afstemmen van onze handelsmissies op een
meer gerichte benadering.
Voor het behoud van de positie van Nederland als handelsnatie is het vrijhandelsakkoord met de Verenigde Staten
naar de mening van mijn fractie essentieel. Opkomende
economieën zoals Brazilië, India, China en Rusland nemen
een steeds groter gedeelte van de wereldhandel voor hun
rekening. Een vrijhandelsakkoord tussen de EU en de Verenigde Staten kan helpen om onze concurrentiepositie en
onze standaarden te beschermen. Het zorgt voor economische groei in Nederland. Mijn fractie is voorstander van
een vrijhandelsakkoord tussen de EU en de Verenigde mits
dit akkoord eerlijk is en niets afdoet aan onze standaarden
voor fatsoenlijke producten en eerlijk werk. De fractie van

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

de Partij van de Arbeid ziet een dergelijk vrijhandelsakkoord
als een economische NATO of NAVO die de belangen van
de Verenigde Staten en de Europese Unie en de waarde
van de landen daarin sterker in de wereld kan zetten dan
de onderscheiden markten dat zouden kunnen doen zonder
vrijhandelsverdrag. Iedere dag wordt er voor 2 miljard euro
aan goederen en diensten gekocht en verkocht tussen de
Europese Unie en de Verenigde Staten. Iedere dag 2 miljard
euro! De EU en de VS hebben daarmee de grootste handelsrelatie ter wereld. Deze relatie kent echter nog obstakels.
Bedrijven die op de markten in Europa en de VS zaken doen,
moeten voldoen aan verschillende producteisen en regels.
Dat kost tijd en geld; zo eenvoudig is het. De economische
waarde die gecreëerd kan worden, is goed voor onze economie en voor onze werkgelegenheid. Als wij meer geld
hebben, dan kunnen wij meer geld herverdelen. En zoals
u weet, voorzitter, is dat een grote hobby van sociaaldemocraten. Er wordt wel héél hard gelachen in de liberale hoek!
Samen vormen de VS en de EU een groot machtsblok. Wij
moeten dus die economische NATO vormen. Andere landen
kunnen dan niet zomaar om afspraken heen over milieubescherming, voedselveiligheid en arbeidsrechten die door
de EU en de VS zijn gemaakt. Door samen te werken met
de VS heeft de EU een goede startpositie om afspraken
over eerlijke handel en goed werk ook af te dwingen in de
handel met andere landen. Dat vindt de Partij van de Arbeid
een belangrijk voordeel van het verdrag.
Wij hebben echter ook zorgen over een open markt. In de
EU stellen wij hoge eisen aan onze producten. Wij willen
geen chloorkippen, die ze in de VS gewassen kip noemen.
Wij willen geen genetisch gemodificeerd voedsel of hormoonvlees uit Amerika in onze supermarkten, al helemaal
niet als wij niet kunnen zien wat er onder de verpakking
schuilgaat. Ook mogen de goede arbeidsomstandigheden
en de werknemersrechten niet in het geding komen omdat
wij de concurrentie met de VS moeten aangaan. De minister
en de Eurocommissaris voor Handel hebben toegezegd dat
dit handelsverdrag onze standaarden niet in gevaar zal
brengen. De Partij van de Arbeid zal hen houden aan die
belofte. Zolang wij er niet zeker van zijn dat onze standaarden gerespecteerd worden, zullen wij niet instemmen met
dit akkoord.
Het TTIP moet het makkelijker maken voor Europese
bedrijven om te investeren in de VS en andersom. In het
verleden is het nogal eens voorgekomen dat landen hun
regelgeving aanpassen om buitenlandse investeerders te
benadelen. Daarom hebben wij ISDS uitgevonden. De
Europese Commissie heeft voorgesteld om ISDS ook op te
nemen in het TTIP. Het veiliger maken van investeren in
het buitenland is goed, maar mag niet ten koste gaan van
onze vrijheid om zelf nieuwe regelgeving in te voeren. Wij
delen daarom de zorgen over het arbitragesysteem en zullen
alleen met het TTIP instemmen als al deze zorgen zijn
weggenomen. Het eerste onderzoek dat daarnaar is uitgevoerd naar aanleiding van een motie van de Partij van de
Arbeid, geeft aan dat de minister de zorgen serieus neemt.
Wij volgen haar hierin nauwlettend.
De Partij van de Arbeid waardeert de inzet van het kabinet
op het stimuleren van maatschappelijk verantwoord
ondernemen. De ondersteuning door de minister van het
veiligheidsakkoord voor fabrieken in Bangladesh en de
mvo-convenanten zijn daar een goed voorbeeld van. Afge-

19 november 2014
TK 26

26-9-19

lopen maandag is het steenkolenconvenant getekend. Wij
hebben daar lang op gewacht. Ik mag deze minister,
minister Kamp en het kabinet feliciteren en ook de energiebedrijven, die uiteindelijk zo spontaan meegewerkt hebben
aan dit akkoord. Wij hebben lang moeten wachten, maar
de Partij van de Arbeid is erg tevreden dat het convenant
er nu eindelijk is. Het laat zien dat het Nederlandse
bedrijfsleven verantwoordelijkheid neemt ten aanzien van
mvo. Ik ben ook heel blij dat er gehoor is gegeven aan de
motie van de Partij van de Arbeid.
Het convenant betekent echter niet dat er een einde is
gekomen aan alle problemen rondom de steenkolen. U
weet dat de Nederlandse energie voor een groot gedeelte
— ik meen zelfs een kwart — wordt opgewekt met behulp
van die steenkolen, dat de mensen daar in erbarmelijke
omstandigheden leven en dat daar vakbondsleiders zijn
vermoord door paramilitairen, die naar alle waarschijnlijkheid gefinancierd zijn met geld van Nederlandse energiebedrijven. Dus iedere Nederlandse burger die zijn energierekening betaalt, draagt bij aan het geld dat wij gebruiken om
die steenkolen uit Colombia te kopen. Ik hoop echt dat met
dit convenant de situatie daar verbetert. Wij gaan binnenkort
met de minister en met de energiebedrijven naar Colombia
om nauwlettend te kijken naar wat daar op dit moment
gebeurt. Ik wil nog eens in het bijzonder aandacht vragen
voor het feit dat er 3.100 doden en 55.000 ontheemden zijn
in de Colombiaanse mijnbouwregio. De genoegdoening
voor deze slachtoffers en hun nabestaanden is geen
onderdeel van het convenant. Ik waardeer het dat het
kabinet heeft aangegeven, ondersteuning te willen bieden
bij de dialoog tussen de Colombiaanse private sector en
de slachtoffers, maar het is voor mij nog onduidelijk wat
de rol is van de energie- en de mijnbouwbedrijven bij die
dialoog en wat hun inzet is voor de genoegdoening voor
de slachtoffers. Kan de minister toelichten hoe zij deze rol
ziet?

De heer Bosma (PVV):
Voorzitter. Ik begreep zojuist van collega Smaling dat er
een feestje is geweest ter gelegenheid van 65 jaar ontwikkelingshulp. Ik neem aan dat dat een enorme party is
geweest op het ministerie. Ik zie de minister al in de polonaise voorgaan. Ik zie de oud-ministers met hoedjes op.
Het zal ongetwijfeld één groot feest geweest zijn. Wellicht
is er op dat feestje niet stilgestaan bij het feit dat ontwikkelingshulp de Nederlandse belastingbetaler medeschuldig
heeft gemaakt aan genocide. In de geschiedenis van de
Nederlandse ontwikkelingshulp hebben wij als belastingbetaler allerlei organisaties moeten financieren die genocide
hebben gepleegd. Ik noem FRELIMO in Mozambique. Ik
noem de MPLA in Angola. Ik noem de ZANU-PF, bekend
van mijnheer Mugabe. Ik noem het ANC in Zuid-Afrika. Dat
zijn allemaal organisaties die genocide hebben bedreven.
Jan Pronk riep dat wij die clubs moesten betalen, want dat
waren "bevrijdingsbewegingen". Zij hebben inderdaad heel
veel bevrijd, vooral mensen van hun levens en van hun
bezittingen. Dat deden zij vaak met behulp van troepen van
de Sovjet-Unie, Cuba of Noord-Korea; broeders in de progressieve strijd. Aan al dat moorden, slachten van die kinderen, opensnijden van die buiken, verbranden van boeren
— denk maar eens aan wat mijnheer Mugabe heeft gedaan
in Matabeleland — hebben wij allemaal vrolijk mogen
meebetalen, want dat was allemaal goed, nodig en nuttig

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

voor een betere wereld. Het past allemaal haarfijn in de
idee van links Nederland, de progressieve idealen. Jan
Pronk, hartelijk dank.
Dat vestigt meteen de aandacht op het businessmodel van
ontwikkelingshulp. Eerst gaan wij met heel veel geld de
boel in allerlei landen slopen, gaan wij de slopers financieren. Die gaan wij in het zadel helpen. Daarna gaan wij de
boel weer opbouwen. Dat moeten wij ook weer betalen. Na
de bevrijding komt heel vaak de "état prédateur" — mijnheer
Bolkestein gebruikt die term nog weleens — de roofstaat.
Dan wordt het land gesloopt. Nederlanders betalen eerst
voor de vernietiging van een land en daarna betalen ze voor
de opbouw ervan. Over beide zaken moeten wij een goed
gevoel hebben. Veel van die ellende kunnen wij pas achteraf
vaststellen, hoewel er altijd genoeg aanwijzingen waren
dat de clubs die ik net noemde gewoon genocide pleegden,
want dat deden ze in eigen kring eigenlijk ook al. Ze hadden
geen enkel respect voor mensenrechten.
Een van de subsidieslurpers was mijnheer Castro, die vocht
voor zijn heilstaat. Hij vocht ook voor het stalinisme in
Angola et cetera. Harry Mulisch vereerde hem als een god.
Afgelopen zaterdag mochten wij nog eens in een mooi
artikel in Het Parool lezen hoe el Líder Máximo zelf leeft.
Hij heeft een privé-eiland met daarop tientallen villa's en
een vermogen van 900 miljoen dollar. En wij maar betalen.
Wij mochten mijnheer Castro financieren. Ik ben benieuwd
of dat nog ter sprake is gekomen op het feestje waar de
heer Smaling aan refereerde.
De heer Smaling (SP):
Komen de heer Pinochet, de heer Videla en de heer Trujillo
ook nog allemaal langs of blijft het beperkt tot Cuba?
De heer Bosma (PVV):
Ik wil een beetje overgaan naar de actualiteit, met uw
medewerking.
Nu kunnen we zeggen dat de voorbeelden die ik gaf anekdotiek is. Ontwikkelingshulp doet immers zo heel veel
goeds, maar daar is geen enkel bewijs voor. Er zijn allerlei
projectjes die in ieder geval op korte termijn iets doen, maar
of er op de lange termijn iets verbetert in die ontwikkelingshulplanden, is maar de vraag. William Easterly spreekt over
een enorme morele superioriteit met allerlei nobele motieven. In de praktijk gaat het vaak over het afkopen en het
bezweren van een blank schuldgevoel, white guilt. Easterly
heeft het over ijdelheid, zelf in het zonnetje willen staan,
zelfverheerlijking. "Kijk eens wat wij doen." Maar zoals
Easterly zeer terecht zegt, helpt ijdelheid de armen niet.
Allerlei ziektes in Afrika nemen af, maar er is geen enkel
bewijs dat dit komt door ontwikkelingshulp. Die ziektes
nemen ook af in landen die niets of heel weinig krijgen.
Geld is namelijk niet de cruciale factor. Zaken als corruptie
binnen een bestuur zijn dominant. In veel Afrikaanse landen
wordt gewoon gekozen voor corruptie en incompetentie,
voor l'état prédateur, veelal de fusie tussen criminaliteit en
de staat. Dat zijn de keuzes van Afrika en daar hebben wij
niet zo veel invloed op.
Er is geen enkel bewijs dat ontwikkelingshulp economische
groei stimuleert. De opbouw van Duitsland na de Tweede
Wereldoorlog kostte 32 miljard dollar, omgerekend naar

19 november 2014
TK 26

26-9-20

hedendaagse bedragen. De westerse landen hebben al
1.500 miljard dollar in Afrika gepompt. Heeft het geholpen?
Wij weten het niet. Er zijn wel aanwijzingen dat het bijvoorbeeld de corruptie heeft aangemoedigd. Vorige week nog
opende de Daily Mail met het bericht: "Confirmed: our
foreign aid fuels corruption". Ofwel: het is bevestigd dat
ontwikkelingshulp corruptie stimuleert. Daarvan worden
allerlei voorbeelden gegeven. Graag hoor ik van de minister
of zij zich daarin kan vinden en of zij zich daarin herkent.
De heer Smaling (SP):
Ik ken de heer Bosma als een tamelijk belezen man. Een
van de auteurs op het gebied van ontwikkelingssamenwerking die de laatste tijd nogal in de belangstelling staat, is
Collier. Hij heeft een grote studie verricht die laat zien dat
ongeveer 1% van de 3% gemiddelde groei in Afrika, dus
een derde van de groei in Afrika — die valt weer weg omdat
die per hoofd van de bevolking weer op nul uitkomt — te
danken is aan hulp. Waarom poetst de heer Bosma dat
weg? Is dat cherrypicking, of leest hij zijn klassiekers niet?
De heer Bosma (PVV):
Collier? Ik ken wel een Peter Collier. Die heeft een boek over
migratie geschreven, maar ik weet niet of hij dezelfde is.
Hij is de enige die ik ken.
De heer Smaling (SP):
Het boek heet The Bottom Billion.
De heer Bosma (PVV):
Ik ken dat boek niet, maar ik houd mij aanbevolen om dat
boek te lenen van de heer Smaling, zodat ik het in het
kerstreces kan lezen. Er zijn veel mensen die hetzelfde
schrijven, zoals de heer Easterly. Ook mevrouw Moyo komt
in die richting. In Nederland heeft de heer Boekestijn dat
gedeeltelijk gedaan. Er zijn geen harde bewijzen dat ontwikkelingshulp leidt tot bijvoorbeeld economische groei.
De heer Smaling (SP):
Dit is cherrypicking. Graag houd ik de heer Bosma aan de
belofte dat hij volgend jaar, als wij hier opnieuw staan, de
boeken heeft gelezen die hij nu niet noemt en waarin wel
die 1% groei genoemd wordt. Wil hij dat beloven?
De heer Bosma (PVV):
Ik wil beloven dat ik elk boek zal lezen dat de heer Smaling
mij leent.
De voorzitter:
Dat gebeurt allemaal tijdens het kerstreces.
De heer Bosma (PVV):
Misschien moet ik wel een maximum stellen aan het aantal
boeken dat de heer Smaling mij zal lenen, anders zal mijn
kerstreces daar geheel aan opgaan.
Er wordt wel succes geboekt met het aanjagen van het terrorisme van de jihad. Gaan wij met de ontwikkelingshulp

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

ook Gaza steunen? Er gaat weer eens 12 miljoen naar Gaza.
In Gaza is Hamas zeer populair. Hamas is gestart met verschrikkelijke bombardementen op Israël. Israël heeft moeten
ingrijpen en wij moeten de schade aldaar betalen. Vanuit
Nederland gaat er 12 miljoen euro naar Gaza. Dat is te gek
voor woorden. Op die manier belonen wij het terrorisme
en wordt het de mensen in Gaza niet duidelijk dat zij moeten
ophouden met het steunen van een terroristische organisatie. Het is onbegrijpelijk dat de VVD dit steunt.
Wij gaan nog even voorbij de anekdotiek. Laten wij er eens
één land uitpikken. Ik heb een heel dik boek gelezen, getiteld
"Het Nederlandse Afrikabeleid 1998-2006, Evaluatie van de
bilaterale samenwerking", geschreven door een jonge en
veelbelovende ambtenaar. De eerste zin in dit boek luidt:
In discussie doet de oneliner het beter dan de nuance. Ik
vroeg mij even af of dit een sneer was aan mijn partij, maar
het boek was geschreven door een onafhankelijk ambtenaar
die zich nooit zou bezighouden met partijpolitiek en nooit
zijn werk voor de belastingbetaler zou misbruiken voor
eigen politiek gewin, dus dat heb ik er maar niet in gelezen.
Wel wil ik even kijken naar de nuance en één land uit dat
boek halen, te weten Zuid-Afrika. Dat land wil ik even tegen
het licht houden. In dat mooie boek lees ik dat wij tussen
2000 en 2006 90 miljoen euro aan ontwikkelingshulp aan
Zuid-Afrika hebben gegeven. Wij financieren het regime in
Zuid-Afrika vanaf 1994 en die financiering loopt door tot de
dag van vandaag. In het boek lees ik dat er werd ingezet op
drie beleidsterreinen, namelijk onderwijs, lokaal bestuur
en justitie.
Ik kijk even naar het onderwijs in Zuid-Afrika. Dat holt dramatisch achteruit. In 1979 haalde nog driekwart van de
zwarte middelbare scholieren het eindexamen. Eind jaren
negentig was het aantal al gehalveerd en in 2007 haalde
nog slechts 40% het eindexamen. In 2007 haalden 2 miljoen
leerlingen het eindexamen niet, onder andere omdat ze de
school verlieten. De schooluitval onder 16- en 17-jarigen is
sinds 1995 verdubbeld en is nu 50%. Op een lijst van 100
landen, samengesteld door Newsweek, eindigt Zuid-Afrika
op de derde plaats van onderen als het aankomt op onderwijs. Het niveau van wis- en natuurkunde is het laagste ter
wereld, plaats 148 van 148 landen. 90% van de scholen is
disfunctioneel. Komt dat door een gebrek aan geld? Nee
hoor, want Rwanda geeft eenzelfde percentage van het bnp
uit aan onderwijs en scoort aanmerkelijk beter. Een van de
drie beleidspijlers was onderwijs. Het onderwijsniveau in
Zuid-Afrika is, terwijl we geld gaven, alleen maar naar
beneden gegaan.
Ook het lokaal bestuur gingen we aanpakken in Zuid-Afrika.
De Nationale ombudsman in Zuid-Afrika zegt dat 95% van
de gemeenten de gedane uitgaven niet kan verantwoorden.
Dit weekend bleek nog dat de Vrijstaat een soort black hole
is, waarin al dat geld verdwijnt. Er heerst enorme corruptie,
men kan er nauwelijks drinkwater aan de bewoners geven,
er is sprake van staatsverval en de infrastructuur implodeert.
Er is een speciale Wikipedia-pagina waarop je kunt opzoeken hoeveel lokale politici er vermoord worden; dat is er
gemiddeld eentje per maand. Dat gebeurt tegenwoordig
ook weer met autobanden. Dat is een oude gewoonte in
ANC-kringen, zo zeg ik maar even; het is ten slotte de zusterpartij van de Partij van de Arbeid.
De derde pijler is justitie. Zuid-Afrika is een van de meest
criminele landen ter wereld. Er is nu een enorme opbloei

19 november 2014
TK 26

26-9-21

van de misdaad, waarbij de politie de dader is. Het gaat om
moorden en verkrachtingen en het analfabetisme onder
agenten is enorm. Rechters worden beoordeeld op het feit
of ze lid zijn van het ANC en zij moeten heroriëntatiecursussen volgen. Ondertussen is er een opbloei van de misdaad,
waaronder de "plaasmoorde" op de Afrikaner boeren. Dat
is Zuid-Afrika nu. Kortom, we hebben 90 miljoen euro in
die periode naar Zuid-Afrika gebracht en alles is slechter
geworden. Wat is het nou precies waar we trots op kunnen
zijn als belastingbetaler? Zo veel geld ernaartoe en zo weinig resultaat.
Mag ik er nog eentje noemen, voorzitter? Over aids schrijft
die ambtenaar: ja, de Zuid-Afrikaanse overheid heeft traag
en inadequaat gereageerd op de aidsepidemie. Dat is het
understatement van het jaar. Het ANC is aids gaan ontkennen. Er bestond geen relatie tussen hiv en aids. Harvard
University heeft uitgezocht wat het resultaat is van het
ontkennen van aids door het ANC. Welnu, 365.000 doden.
R.W. Johnson, een bekende journalist in Zuid-Afrika, zegt
dat de heer Mbeki, de leider van de regering en het ANC,
in Den Haag terecht zou moeten staan wegens genocide.
Ook om die reden hebben we allemaal geld naar Zuid-Afrika
gebracht en dit is het gevolg, althans dit is wat er in ZuidAfrika is gebeurd. Volgens Alan Dershowitz van Harvard is
Afrika inmiddels een failed state. Professor Stephen Ellis
van de Vrije Universiteit zegt dat het ANC een criminele
organisatie is. Vorige week was er nog een vechtpartij in
het parlement. Schaamt de minister zich niet om de
ambtsopvolger te zijn van vele ministers die zo veel geld
hebben gebracht naar dit land waar niets beter is geworden?
De voorzitter:
Was u klaar?
De heer Bosma (PVV):
Ik zie dat de heer Van Ojik een vraag heeft.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ik ken dat boek toevallig waar de heer Bosma zo goed kennis van heeft genomen. Het is een dik boek, 500 bladzijden.
Is hij het met mij eens dat dit boek een zeer genuanceerd
beeld schetst van de effectiviteit van de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking en dat de samenvatting die hij
geeft aan de hand van één voorbeeld het boek op geen
enkele wijze rechtdoet?
De heer Bosma (PVV):
Dat klinkt niet als een vraag waar ik "ja" op ga zeggen.
Ik heb niet gepretendeerd het boek te willen samenvatten.
Daar is het net iets te dik voor. Ik wilde de naam van de
auteur geheimhouden, maar u onthult hem, dus laten we
hem qua dikte vanaf nu de "Van Ojik-bijbel" noemen. Er
staat heel veel informatie in. Het is zeer interessant. Ik heb
er één verhaal over één land uit willen halen, om te toetsen
aan de realiteit. Dat had de ambtenaar namelijk niet gedaan.
Ik stel vast dat we betalen voor intense corruptie, voor de
zwarte economische bemachtiging, voor de rechtstellende
actie, voor een failed state, voor gesloopt onderwijs, voor
een criminele organisatie, voor een staat in verval, voor het

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

ontbreken van veilig drinkwater, voor een explosie van de
misdaad, voor plaasmoorde op Afrikaner boeren en voor
heel veel rassenwetten. Dat is er gebeurd met de 90 miljoen
die in die periode naar dat land is gegaan. Ik pretendeer
niet uw prachtige boek samen te vatten. Ik heb er één land
uitgehaald, dat getoetst aan de realiteit en gewoon gezegd:
value for money, wat zijn we opgeschoten met die 90 miljoen euro? Misschien kunt u daar antwoord op geven?
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Nee, dat doe ik niet. Ik doe niets af aan wat de heer Bosma
citeert. Ik heb dat boek niet geschreven. Het is onder mijn
verantwoordelijkheid in een vorige functie verschenen. Het
geeft een buitengewoon genuanceerd beeld van tien jaar
Nederlandse ontwikkelingssamenwerking aan Afrika, met
heel goede dingen en dingen die minder goed gelukt zijn,
zoals op bijna elk beleidsterrein dat wij in deze Kamer
bespreken. Ik wil graag dat de heer Bosma dat erkent. Dat
is alles. Hij zegt dat het klinkt als een vraag waar hij geen
"ja" op kan zeggen. Ik zou niet weten waarom niet. Hij heeft
het boek gelezen en neemt het kennelijk heel serieus. Dat
is terecht. Ik zeg dat het boek tot een zeer genuanceerd
oordeel komt over de voors en tegens van ontwikkelingssamenwerking.
De heer Bosma (PVV):
Ik weet niet of het genuanceerd is. Het is een heel dik boek
met heel veel informatie. Als de heer Van Ojik dat genuanceerd wil noemen, wil ik hem bij dezen het woord "genuanceerd" cadeau doen. Er staat heel veel informatie in het
boek. Daar ben ik heel blij mee. Het is onder de verantwoordelijkheid van de minister verschenen, dus is het waar volgens de vertrouwensregel. Ik pak er één land uit, een land
dat ik toevallig goed ken. In die periode is er 90 miljoen
naartoe gegaan en het land is alleen maar uit elkaar gevallen. Het is een failed state geworden. Het is gewoon een
bende: staatsverval, een rassenwet, zwarte economische
bemachtiging, rechtstellende actie, imploderend onderwijs.
Dan vraag ik heel simpel aan de minister: value for money,
wat zijn wij ermee opgeschoten? Wij hadden die 90 miljoen
ook anders kunnen besteden.
Nog een vraag aan de minister. Volgt zij het weerbericht,
vooral het weerbericht van New York? Ik heb er toevallig
een paar jaar mogen wonen. Ik begrijp dat het er nu
sneeuwt. Als je op allerlei Amerikaanse sites kijkt, bijvoorbeeld Dutch Report, zie je allemaal foto's van verkleumde
mensen, burgers in de sneeuw, ijs in de straten. In Buffalo
ligt de sneeuw twee meter hoog. Dit weekend waren er elf
doden vanwege de bittere kou. Er zijn poolwinden. Dinsdag
was de koudste ochtend sinds 1976. In alle 50 staten vriest
het. Als de aarde aan het opwarmen is, waarom is het dan
nu zo koud? Ik vraag dat omdat er 100 miljoen euro naar
de klimaatfantasieën gaat. Wij gaan met ons belastinggeld
ook het klimaat beantwoorden. Veel meteorologen zeggen
dat het de komende 30 jaar nog veel kouder wordt en dat
terwijl een van de verhalen is dat de aarde opwarmt. Sinds
1979, toen wij een Elfstedentocht hadden, is de aarde
helemaal niet opgewarmd. Wel is er een stijging van de
CO2. Op het zuidelijk halfrond is de ijsmassa enorm toegenomen. Wij hebben elders een ijsberenplaag. Gelooft de
minister nog steeds in de klimaattheorieën van de charlatan
Al Gore? Gelooft zij nog steeds in al die verhalen dat wij

19 november 2014
TK 26

26-9-22

het klimaat kunnen beantwoorden of kunnen wij dat geld
wat beter uitgeven?

De heer Sjoerdsma (D66):
Voorzitter. Ik heb bijna de neiging om iets te citeren uit
boeken van een zeker Kamerlid, ter rechterzijde van de
Kamer. Ik kon helaas geen treffend citaat vinden dat op
deze situatie van toepassing was en misschien op geen
enkele situatie.
Harry Truman, president van de Verenigde Staten, sprak in
1949 de woorden "Alleen door de minst fortuinlijken onder
ons te helpen om met eigen kracht vooruit te komen, kunnen wij als menselijke familie een fatsoenlijk en bevredigend
leven bereiken. Dat is het recht van alle mensen." Daarmee
gaf hij de wereldwijde aftrap voor ontwikkelingssamenwerking. Wat in 1949 bij Truman begon, groeide uit tot een
pronkstuk van Nederlandse solidariteit met de allerarmsten.
Dit jaar bestaat de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking
65 jaar, maar het is allerminst tijd voor pensioen.
In 2007, toen minister Koenders begon op Ontwikkelingssamenwerking, was Nederland nog het meest ontwikkelingsvriendelijke land. De uitdaging om die koppositie vast te
houden, lijkt mislukt. Natuurlijk, op basis van inzet verdient
deze minister een ruime voldoende. Wij zien en waarderen
de betrokkenheid van de minister. Een vluchtelingenkamp
in Jordanië, Libanon en Zuid-Sudan: zij is overal geweest.
Haar vele handelsmissies staan tegenwoordig mooi op de
digitale kaart. Maar minister Ploumen heeft twee gezichten.
Misschien niet de dr. Jekyll and mr. Hyde van de heer
Smaling en zij hoeft wat mij betreft ook niet naar een kliniek.
Een aantal van de mooie beloftes die aan het begin van
haar termijn zijn gedaan, zijn echter niet uitgekomen. Halverwege haar ambtstermijn blijft de twijfel bestaan of de
wereld van deze minister krijgt wat hij verdient.
Op het hoogtepunt van onze solidariteit was ruim 0,8% van
ons bnp voor de allerarmsten. In 2015 is het nog maar
0,57%. We moeten het dus doen met minder geld. We
kunnen die miljarden er niet zomaar bij verzinnen, helaas.
Ik heb daarom een hefboomfonds voorgesteld: organisaties
die zich inzetten aan de rafelranden van de Nederlandse
prioriteiten, kunnen met een kleine bijdrage van de minister
vaak geld ophalen bij andere financiers. De minister vond
dat een sympathieke gedachte, maar ze lijkt nu toch het
hazenpad te kiezen. De investering zou niet rendabel zijn.
Ik vraag haar waarom het dat dan wel is in Zweden en in
Oostenrijk. Als het ministerie heldere criteria — ik noem
Partos 9001 en IATI — stelt, zoals het ook bij andere subsidies en tenders doet, dan zijn de administratieve lasten toch
te verwaarlozen? Een hefboomfonds hoeft verder ook alleen
maar uit te keren bij toegewezen tenders. Er worden dus
geen kosten op afgewezen voorstellen gemaakt. Ik krijg
hierop graag een reactie van de minister. Wil zij heroverwegen?
Ik vraag dit ook omdat ik de minister af en toe een beetje
jaloers zie kijken naar de diepgevulde portemonnees van
gulle gevers als Bill Gates en Bill Clinton. De vrijgevige Bills
van deze wereld zijn er echter niet om begrotingssteun aan
de minister te verlenen. Dat maakte Bill Gates vorige week
wel duidelijk toen hij zei dat zijn foundation nu al veel meer

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

geld uitgeeft dan Nederland. Hoe staat de minister eigenlijk
tegenover de oproep van Bill Gates?
Ook op het punt van de beloofde beleidscoherentie zie ik
nog steeds niet de kroon op het werk van deze coherentiekoningin. Ja, de inzet in Bangladesh is goed, en de minister
is in haar eentje vast heel samenhangend, maar in het
kabinet vallen de verbindingen uit elkaar. Waar is bijvoorbeeld de samenhang op energie, grondstoffen of klimaatbeleid, die toch beleidsterreinen zijn met grote gevolgen
voor ook ontwikkelingslanden? Er zijn te veel vrijblijvende
afspraken en convenanten die niet afdwingbaar zijn, zoals
het bloedkolenconvenant. Dit lijkt de door de Kamer
gevraagde transparantie gedeeltelijk te missen, evenals
duidelijkheid over genoegdoening aan de slachtoffers. Het
is dus een eerste stap, maar geen sprong vooruit. De
Nederlandse overheid geeft ondertussen honderden miljoenen uit aan handelsbevordering en steun aan bedrijven.
Ook van de VVD is er voluit steun voor deze subsidies. Dat
is allemaal prima, maar toch heb ik sterk het idee dat mijn
motie waarin wordt opgeroepen om overheidssteun enkel
te verlenen aan bedrijven die de OESO-richtlijnen respecteren, nog niet wordt uitgevoerd. Ik krijg hierop graag een
reactie.
Op het punt van het klimaat krijgen de ontwikkelingslanden
een sigaar uit eigen doos. De minister stortte afgelopen
week 100 miljoen euro in het Klimaatfonds. Dat is natuurlijk
terecht. Het is ook gefinancierd met ODA-middelen. Ik vraag
me af hoeveel daarvan privaat geld is. In de D66-motie uit
2012 werd namelijk opgeroepen om een 50/50-verdeling
tussen publiek en privaat te hanteren. Hoever zijn we daar
op dit moment mee?
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Ik kom even terug op de interruptie die de heer Sjoerdsma
op mij pleegde over subsidies. De heer Sjoerdsma weet
dat veel van de subsidies zijn verminderd en dat die juist
zijn omgevormd tot leningen. Is de heer Sjoerdsma er niet
blij mee dat de subsidies van weleer de leningen van nu
zijn?
De heer Sjoerdsma (D66):
Als we de subsidies aan het bedrijfsleven die niet nodig
zijn, afbouwen dan ben ik daar van harte tevreden mee.
Tegelijkertijd vraag ik me het volgende af. Mevrouw De
Caluwé omarmt volledig dat het leningen zijn, maar waarom
vindt zij dan dat de overheid op dit terrein die leningen
moet verschaffen? We hebben daarover uitgebreid van
gedachten gewisseld toen dit fonds in het leven werd
geroepen. Vertegenwoordigers van de Rabobank en van
de FMO stelden toen de vraag: is hier eigenlijk wel vraag
naar, en als er al vraag naar is, moet het dan niet meer
vanuit de private markt worden gefinancierd? Ook op dit
punt stel ik de vraag dus terug aan mevrouw De Caluwé:
wat beoogt zij hiermee?
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Ik ben heel blij dat de heer Sjoerdsma zegt dat daar waar
subsidies niet nodig zijn, het verschaffen van leningen beter
is. Wat betreft de leningen die nu worden verstrekt, zeg ik:
dat kan natuurlijk alleen maar als hulp aan ontwikkelingslanden niet anders te financieren is. Dan ben ik heel blij dat

19 november 2014
TK 26

26-9-23

er leningen zijn in plaats van subsidies. Ik ben ook heel blij
dat de heer Sjoerdsma dat steunt.
De heer Sjoerdsma (D66):
Dat is mooi.
Met betrekking tot de coherentie is de hamvraag, tot slot:
lukt het de minister ook om haar collega's in het kabinet te
overtuigen van het belang van coherentie? Gaan haar collega's op handelsmissie? Zien haar collega's de waarde in
van transparantie in de grondstoffenketen? Ik zou dat graag
meer zien. Ik heb namelijk de indruk dat de minister veel te
veel alleen moet doen.
Twee wonderfondsen zouden de bezuinigingspijn verzachten. Het Dutch Good Growth Fund, waarover we net al even
praatten, bevat gebonden hulp maar ook, zo moet ik zeggen,
een aantal interessante innovaties. Ik vraag mij af of het
klopt dat er dit jaar nog geen cent van dit fonds is uitgegeven. Hoeveel geld is reeds juridisch gecommitteerd en hoe
verhoudt zich dat tot het feit dat de minister eerder 50 miljoen in de tijd naar voren haalde?
Ook het budget Internationale Veiligheid lijkt geen succes.
Na één jaar gaat het weer terug naar Defensie. Is al bekend
waaraan die 60 miljoen, die behoorden aan Buitenlandse
Zaken en Buitenlandse Handel, zullen worden gespendeerd
in 2016? Is het wel verstandig om in deze tijd zo te snijden
op het speerpunt Veiligheid en Rechtsorde?
De heer Jan Vos (PvdA):
Is de fractie van D66 het met mij eens dat een goede middenklasse en creatie van werkgelegenheid belangrijk zijn
in opkomende landen waar veel armoede bestaat?
De heer Sjoerdsma (D66):
Absoluut.
De heer Jan Vos (PvdA):
Waar wordt de meeste werkgelegenheid gecreëerd?
De heer Sjoerdsma (D66):
U bedoelt geografisch?
De heer Jan Vos (PvdA):
In 70% van alle gevallen wordt de werkgelegenheid gecreëerd in het mkb. Dat is precies het doel van het fonds dat
is opgezet en met veel voortvarendheid wordt ingezet. Het
enige wat de heer Sjoerdsma doet is hierbij een beetje
cynische kanttekeningen plaatsen. Daarmee schieten wij
toch niets op? Wij delen dezelfde uitgangspunten.
De heer Sjoerdsma (D66):
Ik zou mijn kanttekening niet cynisch willen noemen. Ik gaf
namelijk enerzijds aan dat er een aantal ouderwetse
aspecten aan dit fonds zit. Ik noem de gebonden hulp, waar
de fractie van de heer Vos zeker niet voor zou moeten zijn,
maar dat is ze helaas toch. Anderzijds zit er een aantal
innovatieve zaken in. Daarbij gaat het inderdaad over het

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

oplossen van de problemen rond de missing middle, om
het stimuleren van het mkb in ontwikkelingslanden. Over
de manier waarop wij dat vervolgens doen, verschillen de
heer Vos en ik kennelijk van mening. Misschien zijn de uitgangspunten hetzelfde, maar de uitwerking ligt enigszins
anders.
Wij gaan weer de positieve kant op, want positiever zijn wij
over dat nieuwe noodhulpfonds van 570 miljoen. Ook al is
het eenmalig, het is natuurlijk onwaarschijnlijk hard nodig
na deze oorlogszomer. Het zal helaas nog jaren nodig zijn.
Daarbinnen is D66 — ook daarvoor dank ik de minister —
zeer tevreden met het innovatiefonds voor noodhulp, zodat
wij met innovatieve middelen humanitaire rampen nog
beter kunnen bestrijden of zelfs voorkomen. Het is mooi
dat dat er komt. Benut daarvoor ook de kwaliteit van onze
technische universiteiten, bedrijven en non-gouvernementele organisaties om medicijnen, voedsel en drinkwater
sneller in crisisgebieden te krijgen. Ik hoop dat de minister
op korte termijn bereid is om met dit soort instellingen te
spreken en te bezien hoe Nederlandse technologie hieraan
een bijdrage kan leveren. Wellicht kan zij daar de Kamer
per brief over informeren.
Ik sprak over die fragiele gebieden. Wij zien nog steeds —
collega Van Laar heeft er eerder over gesproken — dat
sommige jongeren het risico lopen niet het onderwijs te
krijgen dat zij verdienen. Ik doe vandaag opnieuw een
oproep om talentvolle jongeren uit fragiele staten te helpen
aan het onderwijs dat zij nu missen, bijvoorbeeld met meer
studiebeurzen, zodat zij hier een studie of stage kunnen
doen waarmee zij straks daar het verschil kunnen maken.
Ik hoop dat de minister bereid is om voor dit soort jongeren,
uit landen als Syrië en Irak, het Libertas Noodfonds nieuw
leven in te blazen.
Ik kom op mijn laatste punt. De evaluatie van de Product
Development Partnerships was succesvol. Mevrouw Mulder
refereerde daar al aan. Minister Ploumen heeft vandaag in
een brief aangegeven dat zij dit wil voortzetten. Dat moedig
ik van harte aan, want de toegang voor de meest kwetsbare
groepen tot producten die nauw aansluiten bij hun behoefte
en koopkracht en die bijdragen aan een betere seksuele en
reproductieve gezondheid, is cruciaal. Welk financieringsniveau heeft de minister hiervoor in gedachten? Er staan
namelijk veel dingen in de brief. Zij wil het fonds vijf tot zes
jaar voortzetten, maar het financieringsniveau is nog
onduidelijk. Ik hoop dat dit op hetzelfde niveau kan blijven
als in voorgaande jaren.
Ter versterking van het pleidooi van collega Van Laar vraag
ik wat de minister van plan is om te pledgen voor GAVI tot
en met 2020. Is dat inderdaad de 200 miljoen waarover
collega Van Laar sprak?
De voorzitter:
Bent u klaar?
De heer Sjoerdsma (D66):
Nee, ik heb nog een afsluitende vraag.
De voorzitter:
Ik stel toch voor dat u eerst afrondt.

19 november 2014
TK 26

26-9-24

De heer Sjoerdsma (D66):
Dan rond ik af. Kortom, de D66-fractie ziet de minister hard
aan de weg timmeren voor het succes van Nederlandse
bedrijven in het buitenland. Dat is echt goed, maar in 2015
zou ik graag van de minister meer ambitie willen zien op
haar twee andere doelen, namelijk het uitbannen van
extreme armoede in één generatie en duurzame en inclusieve groei overal ter wereld. Het commitment dat in 1949
begon en dat van Nederland een koploper maakte, moet
terug. Voelt de minister die urgentie ook? Ik hoop van wel.
De heer Smaling (SP):
Ik heb het gevoel dat de heer Sjoerdsma en ik op dit thema
dicht bij elkaar staan. Toen het moment zich voordeed
waarop de bestedingen voor ontwikkelingssamenwerking
omhoog konden, omdat het bruto nationaal product werd
geherdefinieerd, heb ik de heer Sjoerdsma niet de trom
horen roeren. Heeft de heer Sjoerdsma dus een heleboel
boter op zijn hoofd of niet?
De heer Sjoerdsma (D66):
Ik kan collega Smaling geruststellen. Boter heb ik niet op
mijn hoofd; ik heb hoogstens een klein beetje gel in mijn
haar. Collega Smaling refereert aan het feit dat het inderdaad niet gelukt is om tijdens de begrotingsonderhandelingen in augustus van dit jaar te komen tot een structurele
verhoging van het budget voor ontwikkelingssamenwerking
of om dat structureel op het niveau te houden dat in het
regeerakkoord was vastgelegd. In plaats daarvan hebben
wij ervoor gezorgd dat ontwikkelingssamenwerking dit jaar
om en nabij de 0,7% blijft en daar ben ik best trots op. Dat
is een prestatie van formaat; wat de heer Smaling daar ook
van vindt.
De heer Smaling (SP):
De heer Sjoerdsma duidt dat als een prestatie van formaat,
maar goed, het is mij helder. Ik heb nog een punt. De heer
Sjoerdsma hield een pleidooi voor meer studiebeurzen.
Hoe wordt dat gedekt? Komt dat geld uit het niet bestede
DGGF of is dat het geld dat het kabinet via het leenstelsel
bij Nederlandse studenten weghaalt? Waar komt dat geld
vandaan?
De heer Sjoerdsma (D66):
Ik vond de eerste suggestie van de heer Smaling sympathieker dan de tweede. Als het inderdaad klopt dat er dit jaar
eigenlijk nog geen enkele cent van het DGGF is uitgegeven,
is dat wellicht de dekking. Er zijn ook andere plekken waar
dit jaar nog steeds geld op de plank ligt. Het gaat niet om
een heel groot bedrag. Een van die opties zou te overwegen
zijn.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
De heer Sjoerdsma is net als ik ongelukkig met de omvang
van alle bezuinigingen. Zijn partij is medeverantwoordelijk
voor de begroting. Vroeger lag er een tegenbegroting van
D66, maar die hebben wij nu niet meer. Wij zullen het dus
moeten doen met wat de heer Sjoerdsma zegt. Op de
begroting van 2014 is er eenmalig een groot bedrag voor
ontwikkelingssamenwerking gekomen, maar daarna wordt
dat heel snel minder, omdat er niets extra's meer bij komt.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

Is de heer Sjoerdsma met mij van mening dat dit gerepareerd moet worden, in die zin dat er wel een structurele
trendbreuk — laat ik hem zo maar even noemen — moet
komen? Gaat D66 zich daar in de komende periode sterk
voor maken?
De heer Sjoerdsma (D66):
Ja, misschien zet ik eerst nog even een stapje terug,
namelijk naar het moment dat de heer Van Ojik besloot om
weg te lopen bij de begrotingsonderhandelingen. Hij stelde
zich daarmee niet verantwoordelijk voor de broodnodige
hervormingen van de arbeidsmarkt en de woningmarkt en
ook niet voor allerlei andere zaken in Nederland die eigenlijk
op dat moment verantwoordelijkheid nodig hadden. Toen
besloot de heer Van Ojik om niet aan te schuiven en om
voor die andere onderdelen geen verantwoordelijkheid te
nemen. En nu neemt hij mij op een klein onderdeel, waarbij
wij het dak niet volledig gerepareerd kregen, de maat.
De constructieve kant van de vraag van de heer Van Ojik is
hoe ik de toekomst voor mij zie. Ik ga daar graag op in. D66
zou graag een trendbreuk zien, niet alleen op het gebied
van ontwikkelingssamenwerking, maar in het brede buitenlandse beleid. Dat is broodnodig. Ambtenaren van het
ministerie van Buitenlandse Zaken zeggen immers dat het
piept en kraakt. Ambtenaren van het ministerie van Defensie
zeggen eveneens dat het piept en kraakt.
De voorzitter:
Kunt u kort antwoorden, mijnheer Sjoerdsma?
De heer Van Ojik (GroenLinks):
De heer Sjoerdsma reageert onnodig aangebrand. Ik neem
hem helemaal niet de maat. Helemaal niet! Ik ben inderdaad
weggelopen. Dat is mijn goed recht. Hij is blijven zitten en
dat is zijn goed recht. Ik heb hier geen enkele behoefte aan.
Ik wil de heer Sjoerdsma houden aan zijn woord over de
komende jaren. Hij zegt dat hij ook van mening is dat de
bezuinigingen veel te fors zijn. Ik zeg dit nu even in mijn
eigen woorden. Als hij nog eens aan tafel komt te zitten om
daarover mee te praten, zit ik er misschien ook wel bij. Gaan
wij dan samen dat bedrag omhoog brengen? Als ik daar
straks zou zitten — je weet het nooit — zou ik dat wel durven
te zeggen, voor zover dat kan. Doet hij dat ook? Dat is de
simpele vraag. Ik neem de heer Sjoerdsma helemaal niet
de maat.
De heer Sjoerdsma (D66):
Ik verheug me uiteraard op de dag dat de heer Van Ojik en
ik samen aan een coalitieonderhandelingstafel zitten en wij
de kans krijgen om iets op papier te zetten dat wellicht beter
is dan het huidige regeerakkoord. Maar zover is het helaas
nog niet en tot die tijd moet de heer Van Ojik het inderdaad
met mijn wens doen om meer te doen. Als het daar ooit
van komt, dan doen we dat hopelijk samen.

De heer Voordewind (ChristenUnie):
Voorzitter. Ook ik refereer aan de afgelopen zomer waarin
een recordaantal mensen op de vlucht waren. Er zijn op dit
moment meer dan 50 miljoen mensen ontheemd, denk

19 november 2014
TK 26

26-9-25

vooral aan Syriërs, yezidi's, christenen en andere minderheden die op de vlucht zijn voor de terreur van ISIS. In
Afrika kennen we meerdere brandhaarden waarbij burgers
het slachtoffer worden: Zuid-Sudan, Nigeria, Mali et cetera.
Uit pure wanhoop wagen mensen zelfs de oversteek over
de Middellandse Zee. Naar schatting zijn er dit jaar al meer
dan 3.000 mensen verdronken. De ziekte ebola slaat om
zich heen en maakt vele slachtoffers. Er is dus alle reden
om het bestaande noodhulpfonds met 570 miljoen op te
plussen. We zijn dan ook zeer blij dat dit gelukt is als drie
partijen: SGP, D66 en ChristenUnie. Samen met de coalitie
hebben we 570 miljoen extra vrij weten te maken en dat is
een lichtpuntje om die grote nood te verlichten.
Daarnaast zijn we ook blij dat het gelukt is om 375 miljoen
vrij te maken voor het ministerie van de minister voor
Ontwikkelingssamenwerking, opdat de extra kosten voor
het eerste jaar van de opvang van asielzoekers niet op de
ODA-begroting van de minister zouden drukken en dus niet
ten koste zouden gaan van armoedebestrijding. Het is mooi
dat dit gelukt is, maar we moeten ook verder kijken. We
hopen echt dat dit, net als bij de begroting van Defensie,
een keerpunt is en dat we terug gaan groeien naar de
ondergrens van 0,7%. Voorheen waren we terecht trots op
die 0,7%. Toen we Bill Gates afgelopen week spraken zei
hij: het is eigenlijk heel bijzonder dat landen eerst groeien
naar die 0,75% en dan weer afzakken; dat is nog niet eerder
voorgekomen. Is het ook de ambitie van de minister om
terug te groeien naar die 0,7%?
Dan zeg ik nu iets over het maatschappelijk middenveld.
Het maatschappelijk middenveld is heel goed in staat om
in de haarvaten van de samenleving de armoede te
bestrijden. De minister heeft toegezegd om de verhouding
20%/80% te hanteren bij de particuliere kanalen en noodhulp. Dat hebben we ook teruggezien in de budgetten. Daar
prijs ik de minister voor. Ik vraag de minister nog wel hoe
het staat het met maatschappelijk middenveld en ontwikkelingssamenwerking. Er dreigt een zware bezuinigingsslag
bij de MFS-organisaties. Die gaan in 2016 terug van 550
miljoen naar 189 miljoen voor het particuliere kanaal.
Ik heb hierover twee vragen. Kan de minister duidelijk
stellen dat zij probeert om de 25%-norm ook voor de ontwikkelingssamenwerking vast te houden als het gaat om
het maatschappelijk middenveld? Doordat er gelobbyd
moet worden en er niet altijd hele grote bedragen voor
nodig zijn, lukt het misschien niet altijd met de strategische
partnerschappen. Ik hoop daarom dat de minister zich
ervoor zal inspannen om de maatschappelijke organisaties
daarin via de speerpunten te voorzien. In dat kader vraag
ik de minister ook of de 9 miljoen die nog niet bestemd is
voor 2016, doorgeschoven kan worden naar het ophogen
van de strategische partnerschappen. Kan dat bedrag worden toegevoegd aan het budget strategische partnerschap?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Wil de ChristenUnie-fractie misschien net als de CDA-fractie
een impactanalyse zien voor het jaar 2016, zodat we het
volgend jaar eventueel bij kunnen sturen in de begroting
2016? Als we dat doen, kunnen we ons maatschappelijk
middenveld toch wat meer ondersteunen. Hoe staat de
ChristenUnie daartegenover?

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

De heer Voordewind (ChristenUnie):
Heel goed. Wij hoeven zo'n impactstudie eigenlijk niet af
te wachten, maar ik zal dat zeker steunen. In de meerjarenbegroting zien wij een grote teruggang voor particuliere
organisaties. Wij moeten afwachten of met het speerpuntenprogramma nog enige compensatie kan worden geboden, zodat wij op de 25% kunnen blijven. Ik houd mijn hart
vast. Als het CDA op dit punt om een nader onderzoek
vraagt, steun ik dat van harte.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Dat is goed om te horen. Wij zijn ook door de begroting
heengegaan om te zien waar er nog mogelijkheden zijn om
extra geld te vinden. In eerste termijn heb ik aangegeven
dat dit lang niet altijd even helder is. Daar willen wij graag
een nadere toelichting op. Misschien kunnen wij gezamenlijk nagaan wat wij eventueel nog voor komend jaar kunnen
doen. Wij willen echter nu al graag voorsorteren voor 2016.
Het is goed om te zien dat de fractie van de ChristenUnie
dat ook wil.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Omdat dit niet van mijn spreektijd afgaat, kan ik daar alvast
iets over zeggen. Wij hebben een motie in voorbereiding
waarin wij naar voren kijken. Wij willen nagaan of de stijging ten aanzien van de particuliere sector wellicht iets
minder kan zijn. Daarmee kan de budgetdaling voor het
maatschappelijk middenveld gecompenseerd worden. Daar
kijken wij specifiek naar.
Wij hebben vorig jaar 20 miljoen kunnen vrijmaken voor
het aids global fund om de daling in het budget te compenseren. Ook daarbij hebben wij voor de dekking gekeken
naar de ontwikkeling van de private sector. Wij dienen ook
dit jaar hiervoor een amendement in voor een bedrag van
10 miljoen.
Wij hebben vorig jaar een amendement ingediend op het
punt van social protection. Dat zat in het totaalpakket van
50 miljoen. In dat kader zou geld worden vrijgemaakt voor
het social protection program van UNICEF. Tot op heden
is dat niet gelukt en wij zijn inmiddels een jaar verder. Kan
ik morgen van de minister horen dat dit bedrag nu inderdaad wordt uitgekeerd?
Dan de eerlijke handel. Het is nog steeds onduidelijk of het
Dutch Good Growth Fund een succes is. Ik heb in het antwoord op vraag 50 gelezen dat er nog geen aanvragen
gehonoreerd zijn voor het DGGF. Kan de minister dit
bevestigen? Het was toch het paradepaardje van deze
minister dat met deze leningen het bedrijfsleven gestimuleerd zou worden om in Afrika te investeren? Als dat niet
van de grond komt, moeten wij wellicht naar andere
bestedingen kijken.
Ik kom op het IDH, het Initiatief Duurzame Handel. In de
IOB-evaluatie lezen wij dat dit nog te weinig oplevert als
het gaat om directe armoedebestrijding. Bovendien is er
sprake van onderbesteding. Heb ik de minister aan mijn
zijde als ik haar vraag of ook leefbaar loon een key indicator
moet zijn binnen het IDH? Dat zou een voorwaarde moeten
zijn om aan armoedebestrijding te doen binnen het IDH. Is
de minister dat met ons eens?

19 november 2014
TK 26

26-9-26

Ik dank de minister voor de brief die wij net voor de
begrotingsbehandeling hebben gekregen over de risicosectoranalyse.
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Ik ben blij dat de heer Voordewind een slokje water nodig
heeft, want dan kan ik hem een vraag stellen. Ik kom terug
op het DGGF. De heer Voordewind heeft geconstateerd dat
dit nog niet tot concrete projecten heeft geleid en vraagt
zich af of wij daar wellicht iets anders mee moeten. Wat is
echter zijn positie als er een overweldigende belangstelling
voor het DGGF is?
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Wij nooit het DGGF in totaliteit afgewezen. Wij hebben altijd
gezegd dat er kansen liggen voor het stimuleren van het
mkb in Afrika. Volgens mij is dat het tweede spoor. Wij
hebben wel altijd afwijzend gestaan tegenover gebonden
hulp, de exportkredietverzekeringen via het derde spoor.
Ik begrijp dat er heel weinig aanvragen zijn voor dit derde
spoor. Dan kunnen wij dat geld beter ergens aan besteden.
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Ik begrijp dat de aanloop voor het tweede spoor heel erg
lang duurt. Steunt de heer Voordewind mijn vraag aan de
minister om voor dat spoor een quick start te doen via een
aantal fondsen? Dan kunnen wij een start maken met de
aanvragen die er zijn.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik zou daar heel erg voor zijn als het gaat om het stimuleren
van leningen bij het Afrikaanse mkb. Het lijkt me heel verstandig om daar een quick start te doen. Ik ben minder
enthousiast om het mkb in Nederland daartoe te stimuleren.
Ik meen dat dat spoor 1 is dan wel spoor 3, export kredietverzekeringen. Als mevrouw Mulder en ik het over hetzelfde
spoor hebben, zou ik daar inderdaad graag een soort
doorstart of versnelling zien. Als dat kan via de mogelijkheid
van de quick start, dan steun ik die van harte. Zolang we
het maar over hetzelfde spoor hebben.
Dan kom ik te spreken over de sectoranalyse. De brief is
net binnen. We horen dat de adviezen van de maatschappelijke organisaties die hebben meegedacht eigenlijk amper
zijn meegenomen in de analyses. De minister zegt dat zij
die wel openbaar wil maken, eventueel via een website,
maar het is toch een gemiste kans dat die kritieken niet
serieus zijn genomen en niet zijn meegenomen in de analyses? Kan de minister verklaren waarom dit het geval is
geweest? Hoe kunnen we die organisaties goed betrekken
bij het vormgeven van de convenanten? Het is een multistakeholderproces om te komen tot die convenanten. Kan de
minister daarop ingaan?
In de kledingsector worden langzaam maar zeker verbeteringen doorgevoerd. Dat is positief. Het zou echter ook goed
zijn als bedrijven die daar nu mee bezig zijn, in de vorm
van cofinanciering met de overheid, aan de slag kunnen
om daar nog een stevige stimulans op los te laten, zodat
we in 2016 tot concrete en afrekenbare doelstellingen kunnen komen betreffende het convenant. Is de minister bereid
om het amendement op dat punt van de ChristenUnie

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

samen met GroenLinks, te ondersteunen? Wil de minister
de aanpak van het Bangladesh-akkoord ook voor de andere
sectoren gebruiken? Er stonden heel goede indicatoren in
dat akkoord. Het feit dat het een verdrag betrof en geen
convenant maakte het nog sterker. Kunnen het Bangladeshakkoord en alle elementen eromheen gebruikt worden voor
de aanstaande convenanten?
We hebben eerder al gesproken over de supermarkten en
de keurmerken. Er is ook al een motie aangenomen van de
ChristenUnie over eerlijke supermarkten (32500-IV, nr. 48).
Ik heb allerlei gesprekken gevoerd in aanloop naar de
begroting, met Ahold, Unilever et cetera. Ook zij hebben
het gevoel dat het woud aan keurmerken echt te groot is.
In dat kader vraag ik de minister of we niet moeten komen
tot een ondergrens voor de keurmerken. Je zou het een
"keurmerk van de keurmerken" kunnen noemen. Dan hebben we het over de ISEAL. Is de minister bereid om met de
Alliantie Verduurzaming Voedsel in gesprek te gaan om te
kijken of we met ISEAL tot een ondergrens van het toetsen
van de keurmerken zouden kunnen komen? Dat zou al veel
schelen wat betreft het wegzuiveren van keurmerken die
niet aan bepaalde standaarden voldoen.
Ik sluit af met een oproep aan ons allen en niet zozeer aan
de minister. Aanstaande zaterdag gaat de actie Stop de
ebolaramp van start. Laten we er alles aan doen om deze
actie tot een succes te maken.

De heer Van Ojik (GroenLinks):
Voorzitter. Ik had mij voorgenomen om het deze keer niet
te hebben over de bezuinigingen. Die komen al zo vaak aan
de orde, het is een gelopen race en in het debat werkt het
altijd een beetje sfeerverlagend als ze genoemd worden.
De minister vindt het ook geen fijn onderwerp, en ik wil de
minister altijd graag tegemoetkomen. Ik heb natuurlijk ook
het interview met haar gelezen in de NRC van afgelopen
zaterdag. Daarin zegt zij het nog eens duidelijk. "Het moet
niet gaan over de vraag of we 0,8% of 0,7% aan ontwikkelingssamenwerking geven. Daar zijn al veel te veel vergaderuren in gaan zitten."
Ik wilde het er dus eigenlijk vandaag niet over hebben. Maar
toen ik mij de laatste dagen nog eens in de begroting verdiepte, ben ik toch van mening veranderd. Het gaat bij deze
begroting namelijk niet meer over de vraag of we 0,8% of
0,7% geven; het gaat over 0,6% of zelfs nog minder. We
doen er dit jaar eenmalig een flink bedrag bij. Daar is ook
mijn fractie blij mee: noodhulp, opvang asielzoekers; wie
kan daartegen zijn? Daarna echter laten we de koppeling
in feite definitief los. Waar wij de EU-afdrachten en bijvoorbeeld het begrotingstekort uitdrukken in percentages van
het nieuwe, herschatte bruto nationaal product — "het
papieren bruto nationaal product", zou mevrouw De Caluwé
zeggen — blijven wij voor Ontwikkelingssamenwerking met
het oude bnp rekenen. Welke logica zit daarachter? Had er
niet meer in gezeten?
De heer Van Laar (PvdA):
De heer Van Ojik maakt dezelfde denkfout als sommige
anderen. Er komt dit jaar bijna een miljard bij, daar stappen
wij dan heel snel overheen en vervolgens zeggen wij dat
het daarna net lijkt of het veel minder wordt. Dat is toch

19 november 2014
TK 26

26-9-27

niet de redenering? Er komt dit jaar bijna een miljard bij,
570 miljoen voor noodhulp en 375 miljoen voor de opvang
van vluchtelingen. Waarom stapt de heer Van Ojik daar zo
makkelijk overheen?
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Dat doe ik niet. Ik zal de heer Van Laar ook uitleggen
waarom ik dat zo stellig kan zeggen. Er komt dit jaar inderdaad eenmalig geld bij, maar dat is niet de reden dat het
daarna versneld minder wordt. Als wij de oude begroting
vergelijken met de nieuwe begroting, zien wij dat de
omvang van het budget voor ontwikkelingssamenwerking,
uitgedrukt in percentages van het bnp, in de nieuwe
begroting lager is dan in de oude begroting. Dat komt niet
doordat er geld bij komt, maar doordat wij de bnp-verhoging niet structureel meerekenen. Wat de heer Van Laar
zegt, klopt dus niet. Ik stap nergens overheen, maar de feiten spreken voor zich. In de oude begroting, onder het oude
bnp, zouden wij volgend jaar rond de 0,6% geven, maar nu
is het nog maar 0,57%. Dat kun je erg vinden of niet, maar
dat zijn de feiten.
De voorzitter:
Tot slot, mijnheer Van Laar. Kort graag.
De heer Van Laar (PvdA):
Er is heel veel bij gekomen en dat is allemaal op 2014 gezet.
Daardoor lijkt het in de jaren daarna veel lager, maar dat is
natuurlijk niet zo. Het geld wordt gewoon in de jaren daarna
uitgegeven. Ook de koppeling met het bnp is behouden,
want als het bnp stijgt, stijgen ook de uitgaven aan ontwikkelingssamenwerking en als het bnp daalt, dalen ze. Die
koppeling blijft ook de komende jaren vast. Het zou u sieren
als u dat zou toegeven.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Dat geef ik toe. Ik geef de heer Van Laar ook mee dat 0,1%
ook een koppeling is. Als wij straks misschien onder het
derde kabinet-Rutte met steun van de Partij van de Arbeid
van 0,6% naar 0,5% naar 0,4% gaan, is dat nog steeds een
koppeling. Ik geef de heer Van Laar dus groot gelijk op dit
punt.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Toch klinkt dit een beetje zuur. U schrikt ervan, zie ik! Ik
weet nog dat wij hier vorig jaar stonden. U interrumpeerde
toen mij. Het ging toen om een amendement van 50 miljoen. Dat vond u wat weinig. Toen heb ik gezegd: laten wij
gezamenlijk optrekken, want dan kunnen wij de hele
bezuiniging misschien wel ongedaan maken.

De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ik snap dat het voor de heer Van Laar en de heer Voordewind lastig is om de feiten te horen, maar ik doe helemaal
niet zuur. Ik heb juist gezegd dat ook mijn fractie heel blij
is met het extra geld voor noodhulp en het extra geld voor
opvang van asielzoekers, hoewel mevrouw De Caluwé ons
nog eens feilloos heeft uitgelegd dat wij niet moeten denken
dat het om extra geld gaat. Ik kan haar citeren; dan hoef ik
niet zuur te doen. Ik ben hier helemaal niet zuur over, maar
geef alleen de feiten. Ik heb net ook tegen de heer Van Laar
gezegd dat het niet volgend jaar lager lijkt doordat wij er
nu wat bij gedaan hebben. Het is gewoon lager doordat het
bnp hoger is geworden en het budget voor ontwikkelingssamenwerking niet meegroeit. Of dat nou zuur is … Het is
gewoon een feit! Geef dat nou gewoon toe! Dan kunnen
wij door.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Eén correctie: de 375 miljoen voor asielzoekers is nieuw.
Wij kunnen het heel lang hebben over stijgende en dalende
percentages, maar wij hebben te maken met een bezuiniging van 750 miljoen. Helaas hebben de PvdA en de VVD
daartoe met elkaar besloten. Dat laat echter onverlet dat
wij, partijen die voorlopig nog in de Eerste Kamer nodig
zijn, daar misschien wel een bedrag van 900 miljoen bij
zouden kunnen doen. Is de GroenLinksfractie bereid om
daar actief over mee te denken? Dan hebben wij die hele
discussie niet!
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Uiteraard. Wij hebben in onze tegenbegroting structureel
250 miljoen extra opgenomen voor ontwikkelingssamenwerking. De heer Voordewind weet ook wel dat hij GroenLinks altijd aan zijn zijde vindt als het gaat om het geheel
of gedeeltelijk ongedaan maken van de bezuinigingen.
De voorzitter:
Ik zie een aantal woordvoerders bij de interruptiemicrofoon
staan. Ik heb het aantal interrupties niet beperkt, in de hoop
dat we een debat kunnen voeren maar het ook niet uit de
hand loopt. Iedereen weet dat we hierna ook nog de
begrotingsbehandeling van Buitenlandse Zaken doen. Ik
doe dus een dringend beroep op iedereen om de vragen
en de antwoorden zo kort mogelijk te houden.
De heer Smaling (SP):
Vindt de heer Van Ojik het nog functioneel om alsmaar met
die percentages bezig te zijn? Het bnp wisselt de hele tijd
— Eurostat stelt het bij, het CPB stelt het bij — en niemand
houdt zich aan de 0,7%. Moeten we niet gewoon per reageerperiode afspreken "5 miljard per jaar, klaar"? Is dat niet
veel handiger?

De voorzitter:
En uw vraag is?
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik moet constateren dat dit gelukt is. Helaas is dat zonder
GroenLinks gelukt. Als deze ronde zich volgend jaar weer
voordoet, gaat GroenLinks dan meedoen om de hele
bezuiniging nogmaals ongedaan te maken?

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

De heer Van Ojik (GroenLinks):
Nee, ik hecht aan de koppeling en de percentages. Dus niet
alleen de koppeling, want dan zegt de heer Van Laar: die
houden we in stand. Ik ben misschien een beetje ouderwets
wat dat betreft. Ik vind dat je je gewoon moet houden aan
een internationale afspraak. Er is nu internationaal debat
over de ODA-norm. Daarover hebben we hier in het verle-

19 november 2014
TK 26

26-9-28

den ook gesproken. Ik vind het prima om in dat kader
voorstellen te doen om het te veranderen. Ik ben van de
school dat je iets moet doen als je je er internationaal aan
gecommitteerd hebt. Er zijn nog steeds landen die er serieus
werk van maken om eraan te gaan voldoen. Nederland
heeft dat 35 jaar gedaan en is er onder Rutte I en Rutte II
mee opgehouden. Dat vind ik een slechte zaak.
De heer Smaling (SP):
Er zijn maar een paar landen die zich eraan houden. En als
je hier op de Lange Poten op straat aan mensen vraagt of
zij vinden dat vredesmissies ODA-ble moeten zijn, slaan ze
steil achterover omdat ze niet weten waarover je het hebt.
Moet het niet gewoon wat helderder voor de mensen die
op ons stemmen? Het is toch simpel om te zeggen: vijf
onderwerpen, 5 miljard, 1 miljard per onderwerp per jaar
en klaar is Kees?
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Los van de bedragen, vind ik de essentie van de ODA-norm
— ik wil die serieus blijven nemen — dat je in internationaal
verband afspreekt wat er wel en niet onder valt. Als elk land
op eigen houtje een beetje gaat knutselen aan die norm,
verliest hij zijn functie. Kijk eens terug op 65 jaar ontwikkelingssamenwerking, zoals we een klein beetje hebben
gedaan. Dan moet je vaststellen dat de internationale norm
— heel veel landen hielden zich er inderdaad niet aan —
wel een soort lat was die er lag. Dat heeft de inspanning
voor ontwikkelingssamenwerking heel veel goed gedaan.
Nederland heeft een fantastische staat van dienst op dat
punt; alleen nu niet meer.
De heer Sjoerdsma (D66):
De heer Van Ojik zegt zo vaak dat hij niet zuur is, dat ik mij
er een beetje zorgen om maak dat hij wellicht basisch is.
Dat zou heel slecht zijn voor zijn gezondheid.
Ik wil even terug naar de internationale norm waaraan de
heer Van Ojik echt vast wilde houden. Dat vond hij van het
allergrootste belang. Hij riep mij, collega Van Laar en collega Voordewind op om zich daaraan ook te houden.
Waarom doet de partij van de heer Van Ojik dat dan niet
zelf in zijn tegenbegroting?
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Wij doen dat wel in ons verkiezingsprogramma en de
doorrekening ervan. Ik zal er serieus antwoord op geven.
Wij hebben in onze tegenbegroting voor 2015 een bedrag
van 250 miljoen extra opgenomen als correctie op het
regeringsbeleid van steeds verdere bezuiniging. Daarmee
zijn we er echter nog niet. Wij stellen niet voor om het in
één jaar helemaal op het oude niveau terug te brengen. Als
de heer Sjoerdsma kijkt naar ons verkiezingsprogramma
en de bijbehorende doorrekening door het Centraal Planbureau, ziet hij dat we daar vier jaar de tijd voor nemen. Voor
2015 betekent dat 250 miljoen.
De heer Sjoerdsma (D66):
Dat staat genoteerd: 250 miljoen in 2015. Ik ben benieuwd
welk bedrag we dan in 2016 tegemoet kunnen zien. Kan de

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

heer Van Ojik wellicht al een tipje van de sluier oplichten
hoe we terug groeien naar 0,7%?
De heer Van Ojik (GroenLinks):
De heer Sjoerdsma heeft het helemaal goed begrepen. In
de doorrekening van ons verkiezingsprogramma door het
CBP ziet hij precies hoe we tot en met 2017 uiteindelijk
repareren wat dit kabinet gecorrigeerd heeft naar beneden.
Ik kies een neutrale term, want anders krijg ik weer het
verwijt dat ik zuur ben. Daar ben ik inderdaad supergevoelig
voor; daar heeft de heer Sjoerdsma gelijk in.
De heer Van der Staaij (SGP):
Na het zuur, het zoet. Ik heb even een vraag over een andere
norm. Ik wil even checken of ik de redenering van de heer
Van Ojik goed begrijp: aan internationale afspraken over
uitgaven moet je je gewoon houden. Naar een NAVO-norm
voor militaire uitgaven van 2% moeten we dus ook zo snel
mogelijk toewerken?
De heer Van Ojik (GroenLinks):
We zouden inderdaad met elkaar een discussie kunnen
voeren over de vraag wat de status is van die norm. Ik
geloof dat we nu ongeveer op de helft zitten. Mijn partij is
geen voorstander van 2% bnp aan militaire uitgaven
besteden. We maken al zo'n twintig tot dertig jaar duidelijk
waarom we daartegen zijn. Je kunt zeggen: de ene norm
is de andere niet.
De heer Van der Staaij (SGP):
Dan blijft er van dat argument van het belang van die
internationale afspraak en consistentie ook niet veel over.
Uiteindelijk hangt het dan toch af van de politieke weging
hoe serieus die norm wordt genomen.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Dat is altijd zo. De heer Van der Staaij heeft daarin natuurlijk
een punt. Ik probeer te beargumenteren waarom ik denk
dat het goed is geweest dat we op het gebied van internationale samenwerking een norm hebben gehad waar
Nederland zich al die jaren aan heeft gehouden, waar
Nederland volgens mij ook altijd trots op is geweest.
Uiteraard is dat een politiek oordeel. De heer Van der Staaij
heeft daar volledig gelijk in.
De voorzitter:
Gaat u verder. Mijnheer Van Ojik.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ja. Ik dacht even: tegen wie heeft ze het nu? Maar u hebt
het natuurlijk tegen mij.
Ik kom te spreken over de bezuinigingen. Bij Defensie komt
er volgend jaar geld bij. Voor diplomatie komt er zoals het
er nu naar uitziet ook wat extra geld. Daar is een motie over
aangenomen en er ligt een amendement op de begroting
Buitenlandse Zaken. Voor Ontwikkelingssamenwerking blijft
het echter nog een beetje achter. Als we echt vinden dat
de drie D's, de geïntegreerde benadering, onlosmakelijk

19 november 2014
TK 26

26-9-29

met elkaar verbonden zijn, dan moeten we er ook voor
ontwikkeling weer wat geld bij doen. Is het niet raar — ik
zeg het mevrouw De Caluwé na — dat we op zo'n belangrijke post als veiligheid en rechtsorde tot 2019 maar liefst
215 miljoen bezuinigen? Is het niet raar dat op de voor het
maatschappelijk middenveld geoormerkte fondsen met
tientallen procenten wordt gekort? Is het niet raar dat we
volgend jaar 10 miljoen bezuinigen op de hulp aan Afghanistan? Kan de minister mij dat uitleggen?
Oké, ik houd er nu over op. Ik wil het namelijk kort over de
millenniumdoelen hebben. Die zijn in dit debat, voor zover
ik mij kan herinneren, nog niet echt ter sprake geweest. We
naderen de datum waarop de doelen moeten zijn bereikt.
We maken ons op voor het formuleren van nieuwe doelen.
Halvering van het aantal armen was het doel en uitbanning
van extreme armoede in één generatie wordt het nieuwe
doel. Wat kunnen we nu leren van vijftien jaar werken aan
de millenniumdoelen? Welke landen waren daarin succesvol? Welke groepen hebben daar vooral van geprofiteerd?
Welke doelen zijn wel gehaald en welke niet? Hoe zou dat
kunnen komen? Welke rol speelt genderongelijkheid? Wat
is de rol van conflicten, van slecht bestuur, van groeiende
ongelijkheid? Mijn fractie zou daarvan graag een scherpe
analyse zien in de loop van volgend jaar. Dat is om twee
redenen belangrijk. Ten eerste: verantwoorden in hoeverre
je hebt gedaan wat je hebt afgesproken. Ten tweede: leren
wat je goed en fout deed. Ik ben heel benieuwd naar de
reactie van de minister hierop. Ik kan mij voorstellen dat zij
zegt: wij vinden dat ook belangrijk maar we hoeven dat als
Nederland niet per se alleen te doen, we kunnen dat in het
kader van de EU of de OESO doen. Ik denk evenwel dat het
ontzettend belangrijk is dat we volgend jaar, in 2015, als
die doelen in hun eindjaar komen, proberen om een balans
op te maken.
We zijn nu halverwege met deze minister. Zij begon met
grote ambitie. De eerste minister in de geschiedenis die
samenhang in het beleid zou brengen. Zo typeerde zij
zichzelf, enigszins roekeloos als u het mij vraagt, in
november 2012 in haar eerste grote speech voor de
Afrikaconferentie van haar eigen partij. Zij zei daar:
"Jarenlang had iedereen de mond vol van coherentie.
Jarenlang gebeurde er te weinig." Ik weet natuurlijk niet
wat voorgangers als Pronk, Herfkens en Koenders van deze
historische terugblik vonden, maar ik durf wel de conclusie
aan dat deze ambitie nog niet is waargemaakt. Ik geef een
paar voorbeelden.
Klimaatverandering. Daarvoor is heel veel extra geld nodig.
Vooralsnog betalen wij dat uit de pot voor ontwikkelingslanden. Komt er extra geld? Gaan bedrijven meebetalen?
Anderen hebben het ook al gevraagd.
De handelsverdragen. Hoe gaan wij zekerstellen dat ontwikkelingslanden profiteren van bijvoorbeeld TTIP? Hoe kunnen
wij het omgekeerde voorkomen, namelijk dat ontwikkelingslanden handel mislopen?
Hetzelfde geldt voor de EPA's. De minister wilde een "honest
broker" zijn, een eerlijke bemiddelaar. Wij weten echter dat
in een aantal gevallen flink wat druk nodig was op ontwikkelingslanden om die EPA's te ondertekenen. Wij kennen
ook de prognoses dat handel in de regio wordt vervangen
door handel met Europa. Is dat nu echt in het belang van
ontwikkelingslanden?

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

Dan de belastingen; de heer Van Laar sprak er uitgebreid
over. Zijn wij bereid de mazen te dichten waardoor bedrijven ontsnappen aan de belastingdiensten in ontwikkelingslanden. Weten wij hoeveel die belastingvlucht ontwikkelingslanden uiteindelijk kost? Hoeveel verdient Nederland
daaraan? Wij zijn altijd enthousiast geweest over het voornemen van de minister om samen met de staatssecretaris
van Financiën al die verdragen met ontwikkelingslanden te
herzien. Wij kijken uit naar het resultaat. Gaan wij in die
herziene verdragen een antimisbruikclausule opnemen?
Ik rond af. Het rapport van de commissie-Docters van
Leeuwen over de modernisering van de diplomatie is heel
interessant. Wij hebben dat vorige week besproken met de
minister van Buitenlandse Zaken. Docters van Leeuwen
noemt het een illusie, te denken dat er geen spanning
bestaat tussen hulp en handel en tussen de belangen van
bijvoorbeeld Nederland en de landen waarmee wij zaken
doen. De commissie bepleit een heldere en expliciete
belangenafweging die bijdraagt aan de onderbouwing van
een duidelijke strategie. Dat zijn de woorden van de commissie. Ik ben heel benieuwd wat de minister met die aanbeveling gaat doen.

De heer Van der Staaij (SGP):
Mevrouw de voorzitter. Wel geld voor ebola, niet voor
diploma. Die tekst stond op een spandoek tijdens de studentenprotesten vorige week. Dat zijn van die teksten die je op
de een of andere manier onbehagen geven en toch niet
loslaten. Wie zich bezig mag houden met het beleidsterrein
Ontwikkelingssamenwerking, realiseert zich hoe bevoorrecht wij hier in materieel opzicht zijn. Als je de vrede en
de welvaart in Europa ziet, als je ziet dat hier geen heftige
besmettelijke ziekten rondspoken en dat hier in principe
niemand hoeft sterven vanwege de honger en als je dat
beeld eens afzet tegen flinke delen van de wereld, is het
wel een heel ander plaatje. Het mag voor ons een voorrecht
zijn om juist vanuit onze welvaart en vanuit onze vrijheid
te kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van de welvaart
en de versterking van de rechtsstaat in andere delen van
de wereld. Dat moet natuurlijk effectief gebeuren, maar
evenzeer met gulle hand. Dat is niet meer dan een kwestie
van beschaving. In het licht van deze opmerkingen juich ik
dan ook toe dat er meer middelen voor noodhulp ter
beschikking komen, die ook op flexibele wijze kunnen
worden ingezet.
Je raakt hier wel direct ook aan het spanningsveld tussen
preventieve hulp, bijdragen aan de ontwikkeling, en noodhulp achteraf. Wie de problemen ziet zoals slecht bestuur,
onveiligheid en gebrekkige kennis, ziet tegelijkertijd op heel
veel plekken waar de inzet van noodhulp nodig is een achterliggende problematiek die ook vraagt om een aanpak.
Daarom heb ik ook wel sympathie voor het amendement
van mevrouw De Caluwé: vergeet niet de versterking van
de rechtsstaat, van de veiligheid en van goed bestuur.
Vergeet niet die kant van de zaak die uiteindelijk ook heel
belangrijk is, namelijk de aanpak van corruptie, juist om te
voorkomen dat zich noodsituaties gaan voordoen.
Vorig jaar hebben wij een punt gemaakt ten aanzien van
de aanpak van infectieziekten en daarbij behorende
levensreddende middelen. Het zijn ziekten die niet altijd de
voorpagina's halen. Het rotavirus is toen genoemd als

19 november 2014
TK 26

26-9-30

voorbeeld van een ziekte die tot enorme kindersterfte in
Afrika leidt. Wij hebben toen ook een motie ingediend, die
de minister wat ons betreft goed heeft opgepakt. De resultaten op dit vlak zijn zo bemoedigend dat wij collega Van
Laar van harte willen steunen in het pleidooi om te komen
tot een substantieel hogere inzet voor GAVI. Als je ziet wat
er nu al bereikt kan worden in het bestrijden van voorkombare infectieziekten, dan is het de moeite waard om daar
een extra inzet op te plegen. Een hogere bijdrage is daarnaast van belang omdat Denemarken heeft besloten om
zijn bijdrage aan GAVI stop te zetten en Noorwegen zijn
bijdrage zal verhogen als Nederland en Zweden dat ook
doen. De minister woont eind januari 2015 in Berlijn een
GAVI-meeting bij. Wij sporen haar graag aan en horen graag
wat de mogelijkheden zijn om daar vanuit Nederland een
substantieel hogere bijdrage voor in te brengen.
Dat is ook in de goede traditie van deze Kamer. Terugkijkend
viel mij op dat het initiatief vanuit allerlei kanten van de
Kamer is genomen. Ik kwam nog een mooi amendement
van de heer Boekestijn tegen van vijf jaar geleden. Hij wilde
5 miljoen extra voor GAVI. In te toelichting zei hij in zo'n
mooie Boekestijn-zin: "Een schoolvoorbeeld van hoe ontwikkelingshulp wél kan werken als het bij de juiste mensen
terecht komt." Aan zo'n aanbeveling hoeft weinig meer te
worden toegevoegd.
Voedselzekerheid is de meest basale voorwaarde voor het
vooruithelpen van ontwikkelingslanden. Hier liggen nog
wel flinke problemen gelet op de problemen met de aantrekkelijkheid die er soms zijn om in de agrarische sector
te werken. Ik noem één belangrijk onderdeel dat door het
CDA ook al naar voren is gebracht, namelijk dat boerenondernemers in ontwikkelingslanden vaak moeite hebben met
het verkrijgen van toegang tot financiering. Dit grote probleem verdient wat ons betreft meer aandacht. Zou de
minister in de partnerlanden willen inventariseren wat voor
boeren en andere actoren in voedselwaardeketens de
belangrijkste belemmeringen zijn in juridische en financiële
sfeer bij het verkrijgen van toegang tot financiering? Op
welke wijze kunnen wij eraan bijdragen die belemmeringen
te slechten?
Wat de coherentie betreft wil ik nog een vraag stellen over
de afspraken die nu zijn gemaakt, de EPA's die zijn gesloten.
Wij zien dat er vooruitgang is geboekt, maar er zal nog heel
wat moeten gebeuren. In voorbereiding op de inwerkingtreding van de EPA's zullen de ACP-landen veel hervormingen
moeten doorvoeren, bijvoorbeeld op het gebied van toezicht
op mededinging en naleving van kwaliteitsstandaarden
voor producten. Nu heeft de EU financiële middelen
beschikbaar om die landen technisch te assisteren bij het
opzetten van instituties en het aanpassen van wet- en
regelgeving. Is de minister bereid om een initiërende, aanjagende rol te spelen om die landen voor te bereiden op
de inwerkingtreding van de EPA's, zodat de beschikbare
EU-middelen optimaal benut worden en die landen hun
handelspositie tijdig kunnen versterken?
Dan heb ik nog een paar kleine punten tot slot. Vanuit het
bedrijfsleven krijgen wij klachten over erg trage afgifte van
allerhande exportvergunningen. Het duurt soms wel dertien
weken in plaats van de gebruikelijke vijf weken. Erkent de
minister het probleem in de capaciteit? Wat kan daaraan
gedaan worden?

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

Er is een verdere toenadering in de uitbouw van economische betrekkingen tussen de EU en Taiwan. Wil de minister
deze stappen van harte ondersteunen en bovendien alert
zijn op de winst die Nederland hierin kan behalen?
Mijn laatste punt heeft te maken met het initiatief van rabbijn Soetendorp: Global Interfaith WASH Alliance. De
minister zegde eerder dit jaar toe dat te steunen. Dan gaat
het erom de sociale infrastructuur van religies te benutten
om de toegang tot veilig drinkwater te versterken en de
sanitatie te verbeteren. Er is in het begin een kleine bijdrage
aan gegeven, maar er wordt groot belang aan gehecht als
dat ook verdere steun zou kunnen krijgen. Dat zou niet
alleen op dit vlak maar ook in de strijd tegen ebola een
belangrijke sleutel kunnen zijn.

Mevrouw Thieme (PvdD):
Voorzitter. De eerste wereldtop over milieu en ontwikkeling,
de Top van de Aarde, is alweer 22 jaar geleden gehouden.
Tijdens die top in Rio de Janeiro presenteerde Chili de
geïndustrialiseerde wereld een rekening, opgesteld door
het Instituto de Ecología Política. In die rekening waren de
gezondheidskosten opgesomd die voortvloeiden uit een
toenemend aantal huidkankers en longziekten in dat land.
Deze ziektes waren veroorzaakt door het gat in de ozonlaag.
Omdat het niet Chili was die deze problemen had veroorzaakt, wilde het genoemde instituut de wereld laten zien
dat de vervuilers de schade moesten vergoeden. Deze actie
was het begin van een grote campagne rond ecologische
schuld. De campagne werd in Latijns-Amerika een succes
en daarna ook in Afrika en Azië. In Europa was het enthousiasme minder groot, omdat wij natuurlijk niet graag de
boodschap horen dat wij de vervuiling en de ellende in het
zuiden veroorzaken. De slogan van de campagne "Who
owes whom?" veroorzaakte veel discussie. Het was een
totaal andere manier van kijken naar ontwikkelingshulp en
solidariteit. De campagne maakte onomwonden duidelijk
dat armoede geen autonoom verschijnsel is, maar daders
en slachtoffers kent.
De producten van goedkope arbeid bewegen zich van zuid
naar noord, evenals de natuurlijke hulpbronnen. De mensen
uit het noorden staan op de schouders van de mensen in
het zuiden. Voor onze manier van leven vorderen wij brutaalweg hun productieve grond, lucht, water, mineralen,
goedkope arbeid en bossen, waarbij wij weinig overlaten
voor hun eigen economische ontwikkeling. Erger nog, wij
laten hen achter met erosie, vervuiling, droogte, overstromingen, verwoestijning, gezondheidsproblemen, corruptie
en gewapende conflicten. Natuurlijk ligt de scheiding niet
meer precies op de evenaar, maar in politieke termen laat
de evenaar wel degelijk de scheidslijn tussen noord en zuid
zien.
Een thema waarvoor bij uitstek geldt dat een betere wereld
bij jezelf begint, is het thema van de ontwikkelingssamenwerking. Als wij ons thuis bewust worden van wat ooit een
ver-van-ons-bedshow was, is er een wereld te winnen. Fair
trade en regionale productie vormen de sleutel tot de
oplossing, maar dat lijkt niet de inzet van ons ministerie
van Hulp is Handel. De klimaatproblemen die wij veroorzaken, zorgen ervoor dat de voedselvoorziening direct in
gevaar komt. Topeconoom Jeremy Rifkin wijst erop dat het
smelten van de gletsjers er nog in onze eeuw toe zal leiden
dat een zesde van de wereldbevolking op zoek moet gaan

19 november 2014
TK 26

26-9-31

naar een nieuwe plek om te wonen, met alle humanitaire
en geopolitieke problemen van dien. Wij kennen de problemen van Tuvalu, de eilandengroep die net als de Malediven
nog maar net boven de zeespiegel ligt. Toen wij in 2012
werden gekozen in dit huis, was er nog relatief weinig aan
de hand op die eilandengroep, behalve dan dat het land
kampte met enorme droogte. Twee jaar later is daarvan
geen sprake meer. Door de stijging van de zeespiegel dreigt
het land geheel onder water te verdwijnen en dat zullen de
meesten van ons nog meemaken, net als het verdwijnen
in de golven van de Malediven.
De president van de Malediven overweegt sinds 2012 om
alle 350.000 inwoners van zijn land te laten verhuizen naar
Australië, Sri Lanka of India. Geen van die landen zit daar
echter op te wachten. Het is dan ook schrijnend om te
moeten vaststellen dat juist de partijen in dit huis die blijven
hangen in de fase van ontkenning van de menselijke invloed
op klimaatverandering niets moeten hebben van de opname
van klimaatvluchtelingen. De enige vluchteling waarvoor
binnen die partijen is opgekomen, is "een vreemdeling zeker
die verdwaald is zeker, ik zal eens even vragen naar zijn
naam". Het is zeker niet mijn bedoeling om de zwartepiet
uit te delen aan andere politieke partijen. Ik doe echter wel
een klemmend beroep op mijn collega's en op het kabinet
om nu te kiezen voor de benodigde radicale maatregelen,
of om in elk geval stappen te nemen om los te komen van
het kortetermijndenken.
Het klimaatbeleid dat het kabinet voert, is volstrekt onvoldoende. 55% broeikasgasreductie in 2030 is nodig en kan,
hoewel dat moeilijk is, nog steeds haalbaar zijn om de klimaatverandering te beperken tot een temperatuurstijging
van 2ºC. Nederland heeft zich gecommitteerd aan het
maximum van die 2ºC, maar zet slechts in op 40% minder
uitstoot in 2013. Wie dan leeft, wie dan zorgt! Dat de
Nederlandse regering onlangs is aangeklaagd wegens
nalatigheid op het vlak van het klimaatbeleid, is in dit licht
goed te begrijpen. Er waren ook heel wat debatten en
moties voor nodig om er zelfs maar voor te zorgen dat
Nederland de toch al veel te magere ambities van de
Europese Commissie niet nog verder zou afzwakken.
Dan kom ik te spreken over duurzaamheidscriteria. Het
kabinet wil de internationale handelsketens duurzamer
maken. Dat doet het vooral via het Initiatief Duurzame
Handel. Dat zet vooral in op vrijwillige certificering. Vorig
jaar heb ik in het begrotingsdebat gewezen op het rapport
van het Planbureau voor de Leefomgeving waaruit blijkt
dat verduurzaming door vrijwillige certificering tegen haar
grenzen aanloopt en dat er aantoonbaar weinig duurzaamheidswinst te behalen is. Als Nederland via internationale
handel wil bijdragen aan duurzame ontwikkeling elders,
dan moet de overheid de verduurzaming niet alleen overlaten aan een paar welwillenden in de voorhoede, zo stelt
het planbureau. Verplichte en transparante rapportages
over grondstofgebruik of minimumduurzaamheidseisen
aan de producten zijn daarbij onontbeerlijk.
Nu, een jaar later, is deze roep om minimale duurzaamheidseisen nog veel luider. Het Rathenau Instituut stelt in haar
rapport "Grondstoffenhonger duurzaam stillen" dat het
stellen van minimumeisen aan de duurzaamheid van
grondstoffen een absolute noodzaak is om mensenrechtenschendingen en ernstige milieuschade te voorkomen.
Iedereen weet dat de massale productie van palmolie en
soja het regenwoud vernietigt. Nederland is een van de

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

grootste importeurs in de wereld van sojaveevoer en
palmolie. Door mede rondetafels te organiseren met het
internationale bedrijfsleven probeert het kabinet al jaren
om de ontbossing te stoppen, maar de vraag is: werken die
round tables? Een zeer belangrijke vraag, aangezien er geen
ander beleid is om de ontbossing voor soja en palmolie te
stoppen. De Vereniging voor Milieurecht heeft dat onderzocht. Uit haar onderzoek blijkt dat dit standaardpraktijk is.
Ik laat nu een foto zien van een palmolieplantage in WestKalimantan, waar twee jaar geleden nog een oerbos stond.
Deze palmolieplantage is gecertificeerd door de round table.
Dat is natuurlijk onbegrijpelijk, want volgens hun richtlijnen
mag er geen primair bos worden gekapt. Omdat er geen
bos meer staat, is de rivier vlak bij de plantage volledig
vervuild. De bewoners van het kleine dorpje Sungai Buluh
hebben geen drinkwater meer. Het is zo vervuild dat ze nu
plastic flessen met water moeten gaan kopen om te kunnen
blijven leven; dat is dus een palmolieplantage die is gecertificeerd door de round table. Ik krijg graag een reactie van
de minister.
De round tables voor soja en palmolie greenwashen praktijken die het daglicht niet kunnen verdragen. Maar dat is
nog niet alles. De deelnemers houden zich niet eens aan
hun eigen afspraken. Zo is met de Nederlandse veevoerindustrie de afspraak gemaakt dat zij in 2015 alleen nog maar
roundtablegecertificeerde soja zou aankopen. Die afspraak
wordt bij lange na niet gehaald. Ze zit nog maar op een
kwart daarvan. Certificering en een vrijwillige aanpak werken kennelijk niet om de urgente problemen aan te pakken.
Dat blijkt ook uit de evaluatie van het Initiatief Duurzame
Handel. De Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en
Beleidsevaluatie (IOB) heeft vastgesteld dat de resultaten
met betrekking tot verduurzaming ernstig achterblijven. De
minister noemt in haar reactie op deze zeer kritische evaluatie de resultaten van het initiatief "bescheiden". Zij constateert geen ernstige tekortkomingen maar vindt het resultaat
bescheiden. Vindt de minister dat zij door die conclusies
zo te herformuleren wel het eerlijke verhaal vertelt? Er wordt
gezegd dat het initiatief ernstig achterblijft, niet dat het een
bescheiden resultaat kent. Ik krijg graag een reactie op dit
punt.
De inspectie constateert ook dat zowel de bredere literatuur
over ketenverduurzaming als de eerste impactstudies van
de programma's van het initiatief laten zien dat certificering
alleen onvoldoende is om de centrale doelstelling van
duurzame markttransformatie te bewerkstelligen. De
inspectie laat dus zien dat certificering maar weinig boeren
uit de armoede haalt. Het initiatief blijkt dus praktijken die
niet deugen toch te greenwashen. Premies voor gecertificeerde producten zijn schaars, klein of tijdelijk. Unilever
bijvoorbeeld heeft van dit programma dankbaar gebruikgemaakt om thee uit Kenia te kunnen inkopen. En wat blijkt
nou? Men bood Kenia aanvankelijk een vaste sustainability
premium voor Rainforest Alliance-gecertificeerde thee,
maar toen de half miljoen boeren eenmaal gecertificeerd
waren, liet men die vaste premie los. Is dat een vorm van
duurzame handel? Behoort Unilever hiermee tot de voorhoede van bedrijven die hun verantwoordelijkheid nemen
en een voorbeeldfunctie vervullen?
De inspectie ziet ook dat de publieke belangen van duurzame ontwikkeling nogal eens terzijde worden geschoven
bij de programma's van het Initiatief Duurzame Handel. Zo
is er een cacaoprogramma van het IDH in West-Afrika, dat
vooral inzet op productieverhoging. Bredere publieke doe-

19 november 2014
TK 26

26-9-32

len, zoals armoedevermindering en milieuduurzaamheid,
krijgen volgens de inspectie veel minder aandacht. En daar
was het toch juist om te doen? Ook richt dit programma
zich vooral op hogere kunstmest. Daar is niets duurzaams
aan, maar het gebeurt wel op kosten van de Nederlandse
belastingbetaler. 120 miljoen is er inmiddels naar het IDH
gegaan. De inspectie adviseert de minister om de duurzaamheidscriteria omhoog te halen en zelf meer sturing te geven
aan het initiatief. De minister lijkt deze aanbevelingen echter
naast zich neer te leggen. Het IDH mag wat mijn fractie
betreft alleen subsidie krijgen als er strengere duurzaamheidscriteria gaan gelden. Ik overweeg een motie op dat
punt.
Als de minister blijft inzetten op business as usual, als zij
zich blijft verschuilen achter slappe OESO-richtlijnen en
vrijwillige afspraken, is het duidelijk dat dit kabinet
gewoonweg niets meer van plan is qua verduurzaming van
de handelsketens dan het greenwashen, een groene verpakking rondom business as usual. De minister zegt in te zetten
op een echte duurzame ontwikkelingsrelatie in meerdere
opzichten, maar die goede bedoelingen blijken niet veel
meer dan een dun laagje fineer. Ik roep de minister op om
minimale duurzaamheidscriteria in te voeren, niet alleen
via het IDH maar voor alle grondstofketens, te beginnen bij
de belangrijkste invoerstromen. Graag een reactie.
Voedselzekerheid voor iedereen: dat wil de minister. De
Partij voor de Dieren heeft eerder een toezegging gekregen
dat de minister in gesprek zou gaan met de VN-mensenrechtenrapporteur voor het recht op voedsel, de heer De
Schutter. Dat is volgens mij nog niet gelukt. Hij heeft het
stokje inmiddels overgedragen aan een vrouw, Hilal Elver.
Ook zij heeft veel kennis over baanbrekende innovatieve
projecten op het gebied van agro-ecologische landbouw.
Ecologische landbouw en het versterken van kleinschalige
boeren vormen volgens de Verenigde Naties het antwoord
op de groeiende voedselvraag. Onze bewindsvrouw heeft
een nieuwe kans om met een andere vakvrouw van
gedachten te wisselen over dit cruciale onderwerp. Voor
een land, dat zegt er trots op te zijn de tweede landbouwexporteur ter wereld te zijn, een land dat met smart agriculture
de wereldvoedselzekerheid een boost wil geven, lijkt mij
dat gesprek met Elver van groot belang. Is de minister
bereid dat gesprek op korte termijn aan te gaan en aan de
Kamer te rapporteren wat eruit is gekomen?
Dan kom ik bij exportbevordering. De bevordering van de
eigen export, vooral van landbouwproducten, is een centraal onderdeel van de begrotingen van dit kabinet. Een
van de instrumenten die het kabinet hiervoor inzet, zijn
exportkredietverzekeringen. Die verzekeringen worden
afgegeven door een bedrijf dat Atradius heet. De verzekeringen worden gegarandeerd door de staatskas, ons
belastinggeld. Zo heeft Atradius vorig jaar een exportkredietverzekering afgegeven voor een megastal met 17,5
miljoen kuikens in Oekraïne. Dat voorbeeld is des te actueler
nu blijkt dat legbatterij-eieren uit Oekraïne onze eigen
pluimveehouders, die geen legbatterij-eieren meer mogen
produceren, beconcurreren. Wij exporteren zo onze fouten
uit het verleden en creëren tegelijkertijd oneerlijke concurrentie voor de Nederlandse boeren, die aan maatschappelijke eisen voor volksgezondheid, dierenwelzijn en natuur
en milieu willen of moeten voldoen. In een gesprek met de
Kamer gaf Atradius zelf aan dat het nieuwe aanvragen voor
bijvoorbeeld een nieuwe megastal met legbatterijen op dit
moment niet kan weigeren. Ik wil graag van de minister

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

weten of zij een dergelijke ontwikkeling kan en wil tegenhouden. Om dat te kunnen doen, is het naar de mening van
onze fractie nodig om extra eisen op te leggen aan de aanvragen die Atradius mag financieren. Extra eisen op het
gebied van duurzaamheid, dierenwelzijn en mensenrechten.
Graag een reactie.
Wij hebben op 10 september 2014 in de Kamer uitgebreid
stilgestaan bij de vrijhandelsakkoorden die de EU en dit
kabinet willen afsluiten met onder andere de VS en Canada.
Op die dag, 10 september, wees de Europese Commissie
het verzoek tot een burgerinitiatief over de vrijhandelsverdragen CETA en TTIP af. Dit is weer het bewijs dat Brussel
met de rug naar de samenleving staat. Veel mensen —
inmiddels hebben al 913.000 mensen het burgerinitiatief
ondertekend — willen kunnen meepraten. Er zijn 1 miljoen
handtekeningen nodig. Ze zijn er dus bijna. Ook mijn fractie
maakt zich zorgen over de gevolgen van de vrijhandelsverdragen. De akkoorden ondermijnen onze democratie en
rechtsstaat. Daarom is het van groot belang om een dergelijk burgerinitiatief alle ruimte te geven en er bij de Europese
Commissie op aan te dringen dat burgerinitiatief te erkennen en in procedure te nemen. Ik heb dit de minister vanmiddag ook gevraagd.
De akkoorden bedreigen de regels die we hebben op het
gebied van milieu, dierenwelzijn, privacy en arbeidsomstandigheden. We kunnen de eisen daaromtrent waarschijnlijk
ook helemaal niet meer verhogen als de akkoorden eenmaal
in gang zijn gezet, omdat het buitenlandse bedrijfsleven de
mogelijkheid wordt geboden om schadeclaims in te dienen
als de regelgeving strenger wordt. Daarbij komt dat de
noodzakelijke verbeteringen op het gebied van milieu, dierenwelzijn en consumentenrechten vrijwel onmogelijk
worden gemaakt doordat regelgeving door zowel de EU
als de VS moet worden goedgekeurd.
Als laatste wil ik nog ingaan op de onderhandelingen die
de Europese Unie op dit moment voert met Japan om te
komen tot een vrijhandelsakkoord. Elk jaar weer worden
honderden dolfijnen afgeslacht in de baai bij het Japanse
vissersdorp Taji. Ook dit jaar weer zal Japan, in weerwil
van de uitspraak van het Internationaal Gerechtshof, walvissen opjagen en afslachten. Zijn deze barbaarse praktijken
aan de orde gesteld in de ontmoetingen onlangs met de
Japanse regering? Wat heeft dit kabinet in het afgelopen
jaar gedaan om voorwaarden te verbinden aan een eventueel vrijhandelsverdrag met Japan? Heeft de minister
geprobeerd om dit een onderdeel van het onderhandelingsmandaat te laten worden?
Ik rond af. Dit kabinet zet helaas de eigen economische
kortetermijnbelangen en de Nederlandse exportpositie
centraal, ten koste van de deze overstijgende mondiale
belangen. Ontwikkelingssamenwerking was een thema
waarmee we als klein land groot konden zijn. Bill Gates
verbaasde zich erover dat we datgene waarin we als klein
land groot waren, erbij laten hangen, juist nu de hulp het
hardste nodig is. We schuiven de rekening door naar toekomstige generaties en we schuiven de rekening door naar
het Zuiden, en dat allemaal vanuit ons eigen kortetermijnbelang. We hebben de keuze: zetten we in op business as
usual in een groene verpakking, in essentie niet anders dan
de "hulp is handel"-benadering, of zetten we in op de aarde
als gedeelde verantwoordelijkheid van mensen, zowel daar
als hier? Inmiddels zijn de belangen van alle levende wezens
op aarde zo nauw met elkaar verbonden dat ik voorts ook

19 november 2014
TK 26

26-9-33

van mening ben dat er een einde moet komen aan de bioindustrie.

De heer Van Klaveren (Groep Bontes/Van Klaveren):
Voorzitter. Nederland gaat volgend jaar bijna 4 miljard
weggeven: 4 miljard euro aan belastinggeld. "Alstublieft,
zielige mensen, doe er maar wat leuks mee. Groeten van
de hulpsinterklaas." Die 4 miljard komt boven op de al meer
dan 100 miljard die Nederland sinds de jaren zestig stak in
het afkopen van het misplaatste schuldgevoel. Het is de
duurste aflaat uit de geschiedenis van de mensheid.
Terwijl de Nederlandse bevolking wordt gedwongen om
ongeveer de helft van het inkomen af te staan aan de
Nederlandse staat, stuurt het kabinet miljarden en miljarden
naar het buitenland, naar corrupte landen, naar mislukte
staten en zelfs naar landen die helemaal geen ontwikkelingshulp nodig hebben. Waarom ontvangt China, de tweede
economie van de wereld en een militaire grootmacht, via
de EU nog steeds ontwikkelingshulp? Shanghai is rijker dan
Rotterdam. We moeten geen cent meer overmaken aan de
Chinezen. Ze hebben geld genoeg.
Nederland moet ook geen geld meer geven aan Afghanistan, een van de corruptste landen ter wereld, of aan Pakistan, dat in staat is om kernwapens te bouwen maar blijkbaar
moeite heeft met scholen en dijken. Het financieren van
vakbonden in Bangladesh en het geven van seksuele
voorlichting in Benin zijn wat ons betreft evenmin taken
van de Nederlandse overheid. Het is uiterst triest om te
constateren dat de VVD, ooit een rechts-liberale partij, daar
blijkbaar anders over denkt. De letters VVD staan tegenwoordig blijkbaar voor "vrienden van Diederik". De bekende
ontwikkelingseconoom Peter Bower gaf ooit een prachtige
definitie van ontwikkelingshulp: geld van arme mensen in
rijke landen geven aan rijke mensen in arme landen. Zo is
het en dat moet stoppen. Wat ons betreft meteen.
Ik sluit af met een oproep aan de VVD, de grootste partij in
deze coalitie en de partij die Nederland minder ontwikkelingshulp beloofde. Stop met deze flauwekul en kom uw
beloftes nu eens na. U hebt er immers al genoeg gebroken.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Hiermee zijn wij gekomen aan het einde van de eerste termijn van de zijde van de Kamer. Dit debat zal morgenavond
worden voortgezet. Dan zal de minister namens de regering
antwoorden.
De vergadering wordt van 22.12 uur tot 22.25 uur geschorst.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

19 november 2014
TK 26

26-9-34