Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2007–2008

31 576

Militaire tehuizen

Nr. 1

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29 augustus 2008
Onder verwijzing naar uw verzoek van 16 juni jl. met nummer 08-DEFB-096 en uw verzoek van 7 juli jl. met nummer 08-DEF-B-125, bied ik in
bijlage aan het KPMG-rapport onderzoek militaire tehuizen uit 2007 als
ook het recent gereed gekomen KPMG-verdiepingsonderzoek militaire
tehuizen1.
In deze brief wordt eerst kort de aanleiding voor deze onderzoeken
beschreven. Daarna worden de onderzoeken en de uitkomsten
beschreven. Ten slotte beschrijf ik mijn overwegingen op grond waarvan
ik voorstel om voor de komende jaren een aantal militaire tehuizen als
preferent aan te merken. Het betreft hier de huidige militaire tehuizen op
de locaties Ermelo, de Harskamp, Oirschot, Schaarsbergen, Den Helder,
Havelte, Rotterdam en Stroe alsmede het mobiel militair tehuis in Duitsland. Daaraan zullen worden toegevoegd de nieuw te vestigen militaire
tehuizen op de locaties Woensdrecht, Doorn en Assen.
Met de Stichting Federatie Militaire Tehuisorganisaties (FMTO) zal ik een
nieuwe raamovereenkomst sluiten waarbinnen ik – onder bepaalde voorwaarden en na definitieve besluitvorming over de mogelijk nieuw te
vestigen militaire tehuizen – een bijdrage blijf leveren aan de financiering
van deze preferente locaties.
Aanleiding
Op 16 juni 2005 heeft de staatssecretaris van Defensie met de FMTO de
raamovereenkomst huur militaire tehuizen gesloten. De FMTO is het
samenwerkingsverband tussen de Stichting Pro Rege (Pro Rege) en de
Stichting Algemene Militaire Tehuizen (SAMT). Pro Rege exploiteert de
protestant militaire tehuizen (PMT’s), de SAMT de algemene militaire
tehuizen (AMT’s).

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Deze raamovereenkomst maakte een einde aan de subsidierelatie die tot
1 januari 2005 bestond tussen Defensie en de rechtsvoorganger van de

KST121738
0708tkkst31576-1
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 576, nr. 1

1

1

FMTO. Als gevolg van de taakstellingen opgelegd onder het tweede
kabinet Balkenende is besloten tot een financiële ondersteuning op grond
van een meer zakelijke overeenkomst. Midden 2006 is een eerste evaluatie
uitgevoerd van deze raamovereenkomst. De door Defensie ter beschikking
gestelde middelen bleken niet voldoende te zijn voor een gezonde exploitatie van de AMT’s. Daarnaast heeft de sluiting van het AMT in Seedorf en
de verkoop van het pand aan de Bundeswehr, de SAMT onvoldoende
financiële armslag opgeleverd. Het voornemen tot het openen van nieuwe
militaire tehuizen op de locaties Apeldoorn, Woensdrecht en De Peel, is
tot op heden niet gerealiseerd. De situatie bij de PMT’s is in die zin niet
anders dat eveneens sprake is van een structureel negatieve exploitatie.
Maar de financiële grondslag van Pro Rege is beter door winstgevende
buitenlandse activiteiten en door donaties vanuit de achterban.
Om goede en structurele afspraken te maken over de toekomst van de
militaire tehuizen was het noodzakelijk om een beter inzicht te krijgen in
de problematiek van de tehuizen. Daarom heeft Defensie in het voorjaar
van 2007 opdracht gegeven nader onderzoek te doen naar de militaire
tehuizen. Vervolgens bleek een verdieping op dit onderzoek noodzakelijk
om de situatie per locatie beter in beeld te brengen. Dit onderzoek is
onlangs gereed gekomen.
KPMG-rapport 2007
Om de problematiek van de militaire tehuizen in haar volle breedte in
kaart te brengen heeft KPMG in het voorjaar van 2007 onderzoek gedaan
naar de mogelijkheid om de functionaliteit van de militaire tehuizen voor
de komende jaren binnen het beschikbare budget in stand te houden. Het
onderzoek bestond uit een documentstudie die vooral tot doel had de
organisatorische en financiële situatie van de militaire tehuisorganisaties
in beeld te brengen. Daarnaast is een aantal interviews gehouden met
functionarissen zowel van Defensie als van de militaire tehuisorganisaties.
De belangrijkste constateringen van het KPMG-onderzoek zijn de
volgende:
• Alle operationele commando’s onderschrijven en steunen de functies
die de militaire tehuizen vervullen en zij zien ook een belangrijke rol
voor de militaire tehuizen in de uitvoering van de Staal-maatregelen
die gericht zijn op zinvolle vrijetijdsbesteding.
• De functionaliteiten van de militaire tehuizen en Defensievoorzieningen overlappen elkaar gedeeltelijk.
• De procedures en besluitvorming rond de realisatie van nieuwe MT’en
zijn diffuus. Daarin moet meer duidelijkheid komen.
• De financiële positie van Pro Rege is gezond, zowel op korte als lange
termijn, ondanks een gemiddeld negatief exploitatieresultaat voor de
Nederlandse MT’en. De verliezen worden gefinancierd vanuit de winstgevende buitenlandse activiteiten en uit fondsenwerving (donaties).
• De financiële positie van SAMT is op middellange termijn zorgwekkend. Zonder maatregelen ontstaat een negatief vermogen. Op korte
termijn zijn aanvullende inkomsten noodzakelijk.
• Op de Nederlandse militaire tehuizen (zowel AMT als PMT) wordt een
structureel negatief exploitatieresultaat behaald van ongeveer
€ 50 000 per tehuis per jaar. Bij ongewijzigd beleid ontstaat voor de
huidige groep van zeven preferente militaire tehuizen een exploitatietekort van € 280 000 – € 350 000 per jaar.
• De huidige situatie waarbij twee beheersorganisaties zeven militaire
tehuizen beheren is vanuit bedrijfseconomisch oogpunt suboptimaal.
Door de vorming van één beheersorganisatie kan een besparing
worden bereikt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 576, nr. 1

2

•
•

Het flexibele modulair concept voor huisvesting (semi-permanent)
heeft de voorkeur. Het is goedkoper dan stenen bouw.
De militaire tehuizen kunnen een belangrijke rol spelen bij de uitvoering van Staal-maatregelen. Door de operationele commando’s is
onder meer het punt genoemd van de geleide vrijetijdsbesteding.
Echter, de huidige bezetting van de MT’en voorziet hier niet in. Extra
personele begeleiding is een aanvulling op het huidige aanbod waarvoor aanvullende financiering noodzakelijk is.

Op grond van deze bevindingen heeft Defensie in december 2007 een
aantal maatregelen getroffen vooruitlopend op de definitieve besluitvorming over de toekomst van de militaire tehuizen.
Deze maatregelen zijn onder meer extra financiële steun in de exploitatie
voor het jaar 2008 van € 350 000, het starten van een pilot geleide vrijetijdsbesteding door inzet van activiteitenbegeleiders in de avonduren, een
financiële bijdrage voor kleine infrastructurele maatregelen en aandacht
voor de communicatie.
KPMG-rapport 2008
Een aanbeveling uit het eerste rapport was de situatie per locatie goed in
beeld te brengen. Om die reden heeft KPMG een verdiepend onderzoek
gedaan naar de acht bestaande locaties waar op dit moment een militair
tehuis is gevestigd, naar vijf potentiële locaties voor eventueel nieuw te
vestigen militaire tehuizen en naar het mobiele militair tehuis dat actief
wordt ingezet tijdens schietseries in Duitsland en oefeningen elders in
Europa. Met dit onderzoek is zowel de vraagkant (wat is de behoefte op de
locatie) als de aanbodkant (wat biedt het militair tehuis aan) op een structurele wijze in kaart gebracht. Door interviews is op grond van een
dertiental criteria op al deze locaties de situatie in beeld gebracht, waaronder de functionaliteiten van het militair tehuis, de meerwaarde, de
kansen en risico’s en verschillende financiële aspecten (omzet, exploitatie,
investeringen).
Naast een beschrijving van de specifieke situatie van iedere locatie, zijn de
belangrijkste conclusies van dit rapport de volgende. Het concept «militair
tehuis» dat de AMT’s en PMT’s bieden, is op iedere locatie nagenoeg
identiek en voorziet in een gelegenheid doorgaans buiten de poort van de
kazerne met de volgende functies:
• een huiskamer zonder consumptieplicht met spelletjes, televisie en
ander vermaak;
• de geestelijke vorming en verzorging;
• de restauratieve functie, een gelegenheid voor lunch, diner en
consumpties tussendoor; in de avonduren en op ongebruikelijke tijdstippen;
• een locatie voor vergaderingen en evenementen.
Uniek voor de militaire tehuizen is de bundeling van al deze functies
onder één dak. De meerwaarde ligt vooral in de sfeer en het karakter dat
het MT uitstraalt, de flexibiliteit, het buiten de werkomgeving en hiërarchie kunnen ontspannen en het menu. De meerwaarde voor Defensie
vanuit het oogpunt van personeelszorg is het grootst op die locaties waar
militairen in opleiding zijn gestationeerd, waar parate eenheden hun
thuisbasis hebben of waar sprake is van een combinatie van die twee.
Uit het onderzoek komt verder naar voren dat de exploitatie van het militair tehuis beter kan worden benut door een betere en op de locatie toegespitste inzet van het MT. Hiervoor is de relatie tussen het MT en de
kazerne zeer belangrijk. Die relatie wordt op dit moment willekeurig ingevuld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 576, nr. 1

3

Tot slot is de conclusie van het onderzoek dat het concept «militair tehuis»
onderhouds-gevoelig is. Daarmee wordt bedoeld dat een militair tehuis
voortdurend aandacht moet hebben voor de relevantie en toegevoegde
waarde van de faciliteit op de desbetreffende locatie.
Overwegingen
De waarde die Defensie hecht aan het voortbestaan van de militaire
tehuizen is onveranderd. De primaire functies die het militair tehuis
vervult, te weten de huiskamerfunctie, de ontmoetingsplaats, de vorming
en ontwikkeling, de geleide vrijetijdsbesteding en de sociale zorg, dragen
voor een groot deel bij aan de bijzondere personeelszorg van het
defensiepersoneel. Die bijdrage is in het bijzonder van belang op die
kazernes waar sprake is van:
– een groot aantal jonge militairen die hun initiële opleiding volgen;
– een groot aantal eenheden, dan wel eenheden met grote aantallen
militairen;
– een onvoldoende infrastructuur voor zinvolle vrijetijdsbesteding, zoals
tijdens oefeningen in het buitenland.
Deze bijdrage aan de bijzondere personeelszorg is en blijft noodzakelijk
ook voor de militair van de toekomst. De beide KPMG-rapporten bevestigen dit uitgangspunt. De uitkomsten van het onderzoek van de
commissie Staal en de aanbeveling om de zogenaamde leegloop tegen te
gaan, benadrukken nog eens extra hoe belangrijk een functionaliteit als
het militair tehuis is.
Ook in het kader van werving en behoud zie ik een belangrijke rol voor het
militair tehuis en dan vooral in het terugdringen van het verloop tijdens
initiële opleidingen. Heimwee is vaak een reden om de opleiding vroegtijdig te verlaten. Een huiskamerfunctie zoals het militair tehuis dat biedt,
kan de jonge militair met heimwee helpen. Verder spelen militaire
tehuizen een belangrijke rol bij uitzendingen. Militaire tehuizen leveren
een bijdrage aan de groepscohesie van eenheden die met uitzending gaan
en terugkomen, maar ook aan het thuisfront, door een accommodatie te
bieden voor de organisatie van thuisfrontdagen. Tot slot biedt het militair
tehuis ook een plaats aan veteranen. Zowel voor de individuele veteraan
als voor groepen die reünies organiseren, is het militair tehuis van grote
waarde.
Preferente locaties voor militaire tehuizen.
Leidend voor Defensie bij de vraag welke locaties voor militaire tehuizen
als preferent kunnen worden aangemerkt, blijft dan ook in hoeverre de
locatie voldoet aan de bovenstaande criteria. De bevindingen van het
KPMG-onderzoek zijn daarbij eveneens relevant, waarbij een zuivere
bedrijfseconomische benadering van de functionaliteit militair tehuis niet
mogelijk is. Immers, dit rijmt niet met een belangrijk principe van een
militair tehuis, namelijk het bieden van een huiskamer zonder
consumptieplicht. Wel stelt Defensie als uitgangspunt dat de militaire
tehuizen een gezonde (financiële) bedrijfsvoering nastreven met een zo
groot mogelijke doelmatigheid. Financiële parameters per locatie zoals
onder meer omzetgegevens, marktaandeel op de kazerne, exploitatietekort, zijn mede van belang bij de bepaling van de preferentie. Op grond
van deze overwegingen stel ik de volgende lijst van locaties voor die
Defensie als preferent aanmerkt. Het zijn dan ook deze locaties waar
Defensie het noodzakelijk acht een militair tehuis te exploiteren en
daaraan ook financieel bij te dragen. De uiteindelijke keuze om een militair
tehuis te blijven of te gaan exploiteren ligt bij de FMTO.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 576, nr. 1

4

Bestaande locaties
De huidige militaire tehuizen op de locaties Ermelo, de Harskamp,
Oirschot, Schaarsbergen, Den Helder, Havelte, Rotterdam en Stroe blijven
gehandhaafd. Voor het militair tehuis in Den Helder zal onderzoek worden
gedaan naar een alternatieve locatie om de bereikbaarheid te verbeteren.
Het militair tehuis in de Harskamp wordt hiermee als preferent aangemerkt, waar dat nu niet het geval is. Het mobiel militair tehuis in Duitsland
zal eveneens in stand blijven.
Potentiële nieuwe locaties voor de vestiging van militaire
tehuizen
Woensdrecht
De vliegbasis Woensdrecht kent een opleidingsfunctie, waarbij grote
groepen jonge militairen van de luchtmacht de eerste opleidingen volgen.
Daarnaast heeft de basis een belangrijke logistieke functie. Dit maakt de
basis een grote eenheid, met relatief veel binnenslapers. De voorzieningen op de basis zijn redelijk volledig. De basis is in de huidige raamovereenkomst als preferente locatie aangemerkt voor het opzetten van
een militair tehuis. Tot op heden is dat op deze locatie nog niet gebeurd.
De meerwaarde van een militair tehuis blijft echter bestaan. Om die reden
wordt het voornemen gehandhaafd een militair tehuis op te zetten in de
bestaande bebouwing op Woensdrecht.
Doorn
De marinierskazerne in Doorn huisvest vooral parate eenheden. De ligging
van de kazerne en het voorzieningenniveau op de kazerne maken dat een
militair tehuis een belangrijke meerwaarde heeft als het gaat om de
huiskamerfunctie en de restauratieve functie. Om die reden wil ik Doorn
als preferente locatie aanwijzen.
Assen
De kazerne in Assen heeft zowel een opleidingsfunctie als de functie als
basis te dienen voor operationele eenheden die op uitzending gaan. Het is
bovendien een grote kazerne waar veel militairen verblijven. Hoewel het
aanbod van de voorzieningen op de kazerne groot is, heeft een militair
tehuis hier een belangrijke meerwaarde gelet op de populatie jonge militairen in opleiding. Om die reden merk ik Assen als preferente locatie aan.
De Peel
De kazerne in De Peel heeft zowel een opleidingsfunctie als de functie als
basis te dienen voor legering van operationele eenheden van de landen
luchtmacht. De ligging van de kazerne is relatief ongunstig. Het voorzieningenniveau op de kazerne is goed. De omvang van de groep militairen
die binnenslaapt is klein. Bovendien wordt het exploitatierisico hoog
ingeschat. Om deze redenen acht ik een militair tehuis niet kansrijk op
deze locatie.
Apeldoorn
Op deze kazerne zijn de opleidingen gevestigd voor militairen van de
KMar. Voor de opleidingsfunctie heeft een militair tehuis op deze locatie
een meerwaarde. Wel is de ligging dusdanig, dat de kazerne vlakbij het
stadscentrum van Apeldoorn ligt. Verder is enkele jaren geleden het PMT
in Apeldoorn gesloten vanwege een gebrekkige belangstelling. Om deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 576, nr. 1

5

redenen acht ik het opzetten van een militair tehuis op deze locatie niet
kansrijk.
Financiële randvoorwaarden
Op grond van deze overwegingen ben ik bereid twaalf preferente locaties,
waarvan drie potentieel en één mobiel, financieel te steunen. De huidige
raamovereenkomst kent 10 preferente locaties. Op grond hiervan betaalt
Defensie jaarlijks € 562 000 aan de FMTO. Zowel uit de ervaringen van de
militaire tehuisorganisaties als uit het eerste onderzoek van KPMG, blijkt
dat deze bijdrage niet voldoende is om de levensvatbaarheid van de militaire tehuisorganisaties op langere termijn te waarborgen. Om die reden
is al voor 2008 besloten om – als tijdelijke maatregel – de bijdrage in de
exploitatie met € 350 000 te verhogen. Momenteel wordt overwogen de
subsidie vanaf 2009 aan te passen. Dit zal binnen de begroting worden
verwerkt. Na besluitvorming informeer ik u hierover. De grondslag voor
de betaling blijft een zakelijke overeenkomst. Dit betekent dat de huidige
raamovereenkomst, die per 31 december 2008 afloopt, wordt verlengd.
Deze wordt aangepast aan de uitgangspunten, zoals opgenomen in deze
brief, en aan de nader vast te stellen bijdrage van defensie.
Voor de noodzakelijke investeringen voor het opzetten van nieuwe militaire tehuizen op de mogelijke locaties in Woensdrecht, Doorn en Assen
beziet Defensie de mogelijkheid om bij te dragen door het beschikbaar
stellen van grond op het terrein, het eventueel bouwrijp maken, het
aanleggen van de nutsvoorzieningen en het beschikbaar stellen van
bestaande gebouwen.
Voor Woensdrecht is een bestaand gebouw beschikbaar dat uiterlijk 1 juli
2009 gereed is voor gebruik. Voor de locaties Assen en Doorn is uiterlijk
1 december 2008 een plan gereed voor het opzetten van een militair
tehuis, bij voorkeur op grond van een flexibel concept (zoals het AMT in
Rotterdam) of de constructie van een ECHOS-home. Defensie beziet de
mogelijkheid om aan de noodzakelijke investeringen voor deze nieuwe
locaties bij te dragen. Realisatie zou kunnen plaatsvinden in de periode
2009–2011. Voor de locatie Stroe zorgt Defensie voor een betere toegankelijkheid van het AMT door het plaatsen van een tourniquet in het hek nabij
het AMT.
Op dit moment is de pilot geleide vrije tijdsbesteding bij de militaire
tehuizen begonnen. Bij drie vestigingen van militaire tehuizen wordt een
project uitgevoerd gericht op het actief organiseren van activiteiten in de
avonduren van de militair. Defensie ondersteunt dit project financieel.
Midden 2009 is het project voltooid en wordt een evaluatie uitgevoerd.
Wanneer het project succesvol is, heeft Defensie het voornemen dit
project te vervolgen, uit te breiden naar de andere locaties en financieel te
blijven ondersteunen.
Samenwerking militaire tehuisorganisaties
Uit het eerste KPMG-onderzoek blijkt dat de doelmatigheid van de
bedrijfsvoering kan worden verbeterd door verdere samenwerking tussen
de militaire tehuisorganisaties. Zo zou de operationele aansturing van alle
militaire tehuizen door een in plaats van twee centrale bedrijfsbureaus
kunnen plaatsvinden. Verder is nadere samenwerking mogelijk in de
exploitatie van het mobiele tehuis in Duitsland en bij oefeningen elders,
door de mobiele elementen (containers, kantinewagen) waarover zowel
SAMT als Pro Rege beschikt, samen te voegen. Hoewel de federatieve
vorm van samenwerking de meest haalbare is, moet het streven van
SAMT en Pro Rege zijn op termijn nog nauwer samen te werken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 576, nr. 1

6

Ook de samenwerking op de locaties tussen de kazerne en het militair
tehuis kan verbeteren. Het militair tehuis moet meer een onderdeel
worden van de bedrijfsvoering van een kazerne en op meer bedrijfsmatige
wijze worden betrokken bij de organisatie van de activiteiten van een
kazerne. Hierover moeten per locatie afspraken worden gemaakt. Dit
element wordt meegenomen in de nieuw op te stellen raamovereenkomst
met de FMTO.
Momenteel ben ik in overleg met de FMTO om op grond van deze brief op
korte termijn te komen tot een nieuwe raamovereenkomst. Hierin zullen
onder meer worden opgenomen de voorwaarden om in aanmerking te
komen voor een financiële bijdrage van Defensie. Over de uitkomst van
dit overleg zal ik u informeren.
De staatssecretaris van defensie,
J. G. de Vries

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 576, nr. 1

7