14
Voorjaarsnota 2016
Aan de orde is het debat over de Voorjaarsnota 2016.

De heer Merkies (SP):
Voorzitter. We hebben het tijdens de afgelopen begrotingsbehandelingen veel gehad over de begroting van Veiligheid
en Justitie; dat zal deze keer niet anders zijn. Er liggen drie
aangenomen moties van de oppositie. Een heeft betrekking
op de politie, een op het Openbaar Ministerie en een op de
rechtspraak. In alle drie wordt de regering gevraagd om
voor deze zaken naar extra middelen te zoeken. Alle partijen
stemden hiermee in. Voor veel oppositiepartijen was het
zelfs de voorwaarde waaronder ze voor de begroting van
Veiligheid en Justitie voor 2016 konden stemmen. De
oppositie was eensgezind en had de begroting in de Eerste
Kamer kunnen tegenhouden, maar stemde voor de begroting en gaf daarmee het kabinet vertrouwen. Het kabinet
heeft hierdoor tijd gekregen om naar mogelijkheden te
zoeken. In de aangenomen moties is de afspraak verwoord
dat het kabinet in de Voorjaarsnota de noodzakelijke middelen zou vrijmaken voor Veiligheid en Justitie.
Het werd voorjaar en de Voorjaarsnota kwam, maar het
geld kwam niet. Er kwam slechts 49 miljoen voor de politie,
waar eigenlijk nog 134 miljoen nodig is. Niets voor de
rechtspraak en niets voor het Openbaar Ministerie. Het
vertrouwen dat de Kamer op dit dossier in het kabinet heeft
gesteld, wordt door het niet uitvoeren van de moties ernstig
beschadigd. Natuurlijk hoop ik dat we vandaag nog zaken
kunnen doen om een en ander recht te zetten, maar nu doet
zich het vreemde geval voor dat de behandeling van de
begroting van Veiligheid en Justitie naar voren is gehaald
in verband met de geplande huwelijksreis van de minister
van Veiligheid en Justitie. Daardoor moest de behandeling
in de Eerste Kamer een week eerder plaatsvinden en moest
er, als gevolg daarvan, een week eerder in de Tweede
Kamer worden gesproken en gestemd. Daarbij hebben VVD
en PvdA helaas tegen een gezamenlijk amendement van
de oppositie gestemd.
Ik hoop dat de minister nu niet denkt: zo, dat is op zak; de
Kamer kan nu hoog of laag springen maar ik verander niets
meer aan de begroting van Veiligheid en Justitie. De problemen zijn namelijk niet weg. Bij de politie, waar de coalitie
er eerder voor heeft gekozen om 2.000 agenten weg te
bezuinigen, stapelen de problemen zich op. De Algemene
Rekenkamer zei het al: bezuinigen terwijl je nog aan het
reorganiseren bent, is geen goed idee. Eerlijk gezegd hadden u en ik dat ook kunnen bedenken. Bezuinigen op ICT
terwijl je juist een volledig nieuwe ICT-infrastructuur wilt
opzetten: een slecht idee. Ik ben het ook nooit tegengekomen in al die jaren dat ik in de automatisering werkte. De
kost gaat altijd voor de baat uit. Als je goede ICT-systemen
hebt, kun je daarmee besparen, en niet andersom. Belangrijker is echter dat je ook een beter uitgeruste politie krijgt,
die haar taken beter kan uitvoeren en daardoor het land
veiliger kan maken.
Ik wil ook in andere zin een beter uitgeruste politie. We zien
veel stress en onzekerheid, en een enorme stijging van het
ziekteverzuim. Gelukkig hebben we een korpsleiding die
wel signalen afgeeft en dus voor haar mensen staat. Dan

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

is toch niet je antwoord aan de politie: put je reserves maar
uit? De reserves bij de politie zijn er toch niet voor het geval
het kabinet weigert met geld over de brug te komen? Niet
alleen korpschef Akerboom luidde de noodklok. Ook de
baas van het Openbaar Ministerie, Herman Bolhaar, deed
dat, juist omdat hij wil voorkomen dat bij het Openbaar
Ministerie zaken op de plank blijven liggen. Ten slotte zond
ook de voorzitter van de Raad voor de rechtspraak een
noodsignaal uit. Het is ook zijn verantwoordelijkheid dat
de kwaliteit van de rechtspraak wordt geborgd. Daarbij
hoort ook het afgeven van een signaal wanneer het niet
meer mogelijk is om het toegenomen takenpakket uit te
voeren binnen de bestaande middelen. De rechtspraak moet
ook digitaliseren. Ook dat vergt in eerste instantie een
investering, die zich later terugbetaalt. De problemen zijn
bekend en we hebben het er vaak over gehad, maar toch
is het goed dat deze heren, die waken over de kwaliteit van
de veiligheidsketen, deze signalen geven. Is de minister het
daarmee eens? Het is ook moedig. Het gebeurt immers ook
dat hoge ambtenaren maar helemaal niets zeggen wanneer
ze een onmogelijke opdracht krijgen van een minister, met
te veel taken en te weinig geld. Ze verkopen liever geen
nee, want dat hoort de minister niet graag. Het is ook geen
leuke boodschap. Je staat liever te boek als iemand bij wie
alles mogelijk is dan als iemand die alleen maar moeilijk
doet. Het is daarom moedig dat men een signaal afgeeft.
Vindt de minister dat ook moedig?
Dat brengt mij uiteraard bij de recente uitspraak van deze
minister. Hij zei dat hij wel een beetje klaar is met het
gebedel van politie en justitie. Kan de minister bevestigen
dat hij dat zo heeft gezegd? Of is hij misschien verkeerd
geciteerd? Als hij het wel gezegd heeft, wil ik graag dat hij
daar tekst en uitleg bij geeft. We hebben het in de Kamer
namelijk nog niet met deze minister over deze uitspraken
gehad. Heeft de minister spijt dat hij deze heren, die juist
hun verantwoordelijkheid nemen en een signaal afgeven,
heeft weggezet als bedelaars? Heeft hij hen eigenlijk daarna
nog gesproken? En heeft hij excuses aangeboden? Is hij
anders bereid om dat hier te doen?
De minister zei verder: het is niet u roept en wij draaien.
Betekent dit dat zij de problemen die dreigen zich voor te
doen in verband met een tekort aan middelen niet mogen
benoemen? Of hadden zij dat niet in het openbaar mogen
doen? Mocht het alleen achter gesloten deuren?
De minister vervolgt: ik ben er een beetje klaar mee; hier
laat ik het maar bij, anders ga ik nog veel lelijkere dingen
zeggen. De boosheid was kennelijk groot. Waarom eigenlijk
die boosheid? Nu kan hij er gelukkig om lachen, maar toen
was hij heel erg boos. Het roept bij mij de vraag op hoe er
achter de schermen met deze mensen is omgegaan. Heeft
bijvoorbeeld minister Van der Steur met hen gesproken?
Ik hamer hier nogal op, omdat ik mij behalve over de continuïteit van deze organisaties ook zorgen maak over een
ander punt. Als deze mensen een lesje wordt geleerd door
hun een jaartje niets te geven, vraag ik mij het volgende af.
Beseft de minister dat deze mensen dit niet doen voor
zichzelf, maar in het algemeen belang? Beseft hij niet dat
zijn woorden schade kunnen doen als hoge ambtenaren
hierdoor niet meer in het openbaar de noodklok durven
luiden? Indien de minister niet juist geciteerd is, mag hij
dat zeggen, maar ik ga uit van wat er in de media staat. De
minister mag dat weerspreken. Dan is er duidelijkheid over.
De minister zal tekst en uitleg moeten geven. Misschien
had hij een chagrijnige bui. Wellicht is hij volledig verkeerd

6 juli 2016
TK 105

105-14-1

geciteerd, maar dat horen wij dan van hem. Als het er wat
ongelukkig is uitgekomen, zou hij een man moeten zijn en
zijn excuses moeten aanbieden.
Tot zover het onderwerp Veiligheid en Justitie. Ik wil het
nu hebben over iets volledig anders, te weten de aanvullende posten, ofwel de reserveringen van de minister van
Financiën waar de Kamer niet aan mag komen. Mijn fractie
heeft al eerder bepleit om juist ook op dit punt het budgetrecht toe te passen. De aanvullende post algemeen loopt
op tot maar liefst 867 miljoen euro in 2020. Waarom is dat
bedrag zo hoog? Wij kunnen er niet bij komen. In antwoord
op de schriftelijke vragen zegt de minister dat het de Kamer
vrijstaat om een motie in te dienen over de gereserveerde
middelen in de aanvullende post algemeen. Dat biedt perspectief. Ik overweeg dan ook om een motie in te dienen
waarin wordt verzocht de gereserveerde middelen in de
aanvullende post algemeen in te zetten voor het uitvoeren
van de aangenomen moties tijdens de behandeling van de
begroting voor Veiligheid en Justitie.
Voorts wil ik een opmerking maken over twee kasschuiven
die de minister heeft verwerkt in de Voorjaarsnota, namelijk
de vooruitbetaling voor de ov-studentenkaart en de vooruitbetaling voor de Wereldbank. Hierdoor wordt door de
minister op deze terreinen ruimte gecreëerd voor de
begroting van 2017. Is dit een toevallige bijkomstigheid?
Wij horen altijd het verhaal van het kasritme. In principe
had die ruimte toch ook gebruikt kunnen worden om problemen in 2016 op te lossen? Ik denk dan onder andere aan
de acute problemen in de zorg, waarover wij het later nog
zullen hebben. De inspectie zegt dat er sprake is van
onveiligheid in de verzorgingshuizen. Dat is niet iets waarvan wij kunnen zeggen dat wij dat volgend jaar wel zullen
oplossen. Er is ruimte om dat probleem op te lossen. Laten
wij dat dan ook dit jaar doen.

De heer Harbers (VVD):
Voorzitter. De boodschap van deze Voorjaarsnota is wat
mij betreft: het gaat goed met Nederland. De klassieke vraag
of wij beter af zijn dan vier jaar geleden kan voor heel veel
Nederlanders met een overtuigend ja worden beantwoord.
De economische crisis is voorbij en daar mogen wij best
trots op zijn. Die trots geldt dan vooral de Nederlanders die
in de afgelopen jaren zelf de schouders eronder hebben
gezet: de moeder die is gaan werken, de student die extra
is gaan studeren — al was dat soms omdat hij nog even
geen baan kon vinden — en de zzp'er of de ondernemer
die ondanks alles toch durfde te ondernemen. Zij verdienen
alle lof; daarover zijn wij het volgens mij allemaal eens.
Ook het kabinet en de Kamer hebben echter niet op hun
handen gezeten. Er zijn meer hervormingen doorgevoerd
dan in vele periodes hiervoor, op de woningmarkt, op de
arbeidsmarkt en op het vlak van de sociale zekerheid en de
zorg. Het hoger onderwijs is klaargemaakt voor de toekomst. De belastingen zijn dit jaar eindelijk weer eens verlaagd. Het is voor veel mensen zeker niet makkelijk geweest,
maar er zijn ook resultaten.

werken, maar door dat werken misschien juist in de
armoede blijft of komt. Dat is de groep eenverdieners die
al dan niet met een zieke partner te maken heeft, waardoor
er ook geen mogelijkheid is dat twee personen verdienen.
De slogan van de VVD was altijd: werken is de weg uit de
armoede. Wat zegt de heer Harbers bijvoorbeeld tegen de
beveiligingsbeambte met drie kinderen die bij Nieuwsuur
te zien was? Want hij is in de armoede terechtgekomen
terwijl hij werkt.
De heer Harbers (VVD):
Tegen hem zeg ik dat er, hoewel veel mensen erop vooruitgingen, ook nog altijd mensen zijn die het op dit moment
nog niet merken. Dat is overigens later in mijn tekst aan de
orde, want dit blijft een opgave voor de komende jaren. Dit
geldt zeker voor de mijnheer aan wie mevrouw Schouten
refereert. Ik zag het verhaal ook. Wij moeten echt alles op
alles zetten voor mensen in zijn positie en voor mensen die
als zelfstandige werken. Want we doen hier in de Kamer
wel heel vaak alsof het bestaan van iedere zzp'er zich in
een soort luilekkerland afspeelt waarin je geen belasting
hoeft te betalen. Dit verhaal toonde echter de realiteit van
mensen die de voordelen die wij voor zelfstandigen hebben,
heel hard nodig hebben en daar niet eens genoeg aan
hebben.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
We moeten dit concreet maken, want dit is ook een beetje
een vooruitblik op de begrotingsonderhandelingen die in
de zomer zullen plaatsvinden. De heer Harbers geeft aan
dat we daar inderdaad iets aan moeten gaan doen. Kunnen
we nu dan gelijk boter bij de vis doen en het kabinet
oproepen om bijvoorbeeld te zorgen voor een koopkrachtverbetering van de eenverdieners, een substantiële koopkrachtverbetering wat mij betreft? Heb ik de heer Harbers
dan aan mijn zijde?
De heer Harbers (VVD):
Hier lopen twee dingen door elkaar. Dat is klassiek. Aan de
ene kant is er de koopkracht. Mijn fractie en ook het kabinet
hebben al eerder gezegd dat we natuurlijk alles op alles
gaan zetten om straks bij Prinsjesdag een begroting te
hebben waarmee mensen iets terugzien in hun koopkracht,
zeker de groepen die in de voorlopige cijfers op een min
stonden. Ik vermoed dat mevrouw Schouten hier ook de
klassieke politieke discussie doorheen haalt over de positie
van eenverdieners en tweeverdieners in het belastingstelsel.
Vorig najaar hebben wij daarover ook een indringende
discussie met elkaar gevoerd. Ik zeg er gelijk bij dat mijn
partij wel hecht aan de beweging van de afgelopen 30 jaar
waarmee we het belastingstelsel steeds individueler hebben
gemaakt. Het belastingstelsel gaat inderdaad niet meer
altijd uit van de assumptie die er lange tijd was dat een
traditioneel gezin een eenverdienersgezin is.
De voorzitter:
Dat was al uw tweede interruptie, mevrouw Schouten, maar
ga uw gang.

Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
De heer Harbers begon met een opsomming van iedereen
die er in de afgelopen vier jaar beter van is afgekomen. Er
is een groep die precies doet wat de VVD vraagt, namelijk

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

6 juli 2016
TK 105

105-14-2

Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Dank u wel, voorzitter. Het was mij niet duidelijk dat het in
tweeën ging, dus dank voor deze mogelijkheid. De woorden
van de heer Harbers zijn een beetje leeg. Want hij zegt dat
hij eraan hecht dat werkenden niet bijna in de armoede
moeten vervallen, terwijl ze gewoon hard aan het werk zijn.
Maar tegelijkertijd zegt hij: we gaan nu niets doen aan bijvoorbeeld de eenverdieners. Wat zegt de heer Harbers nou
concreet tegen de beveiligingsbeambte bij Nieuwsuur over
zijn koopkrachtpositie in — laten we zeggen — 2017?
De heer Harbers (VVD):
Laten we dat bekijken op Prinsjesdag, want dan is dit echt
aan de orde. We spreken vandaag niet over de koopkracht
in 2017. Ik heb erbij gezegd dat deze mijnheer in ieder geval
nog voordeel heeft van bijvoorbeeld de zelfstandigenaftrek
en dat we daar niet aan moeten morrelen. Voor de rest
moeten wij bij Prinsjesdag gewoon goed kijken naar de
koopkracht van alle mensen, want dit geldt voor wel meer
groepen, onder andere ouderen. Verder moeten wij goed
bekijken hoe het komt dat mensen die hard werken, zoals
deze zelfstandige ondernemer, in deze positie belanden.
Zijn er regelingen die hij zelf laat liggen, omdat hij niet van
het bestaan daarvan weet? Dat gaf deze mijnheer zelf ook
aan in de tv-uitzending. Wat doen we om deze mensen met
een eigen zaak daadwerkelijk als ondernemer te laten slagen? Maar vandaag gaat het niet over de koopkracht in
2017, om de simpele reden dat ik alleen wensen heb, maar
nog niet weet waar we überhaupt staan met die koopkracht.
Mevrouw Schouten weet ook dat dat pas met Prinsjesdag
komt.
De heer Omtzigt (CDA):
Dit is een zeer relevante vraag. Als mensen geen baan
hebben, wordt er ook in de ogen van de VVD alles aan
gedaan om te kijken hoe zij wel naar een baan toe kunnen.
Maar deze persoon doet precies wat de VVD en overigens
alle partijen hier willen, namelijk werken. De partner kan
niet werken. Het is dan een politieke keuze dat deze persoon
met een zieke partner en kinderen thuis, minder geld overhoudt dan zijn collega die alleenstaande ouder is. Die houdt
honderden euro's per maand extra over, terwijl hij één
mond minder hoeft te voeden. De man met een zieke partner thuis moet daar ook nog extra kosten voor maken. Dat
heeft niks met individualisering te maken, dat heeft met
prikkels te maken die in CPB-modellen passen waar vooral
onze D66-collega's zo prat op gaan.
De voorzitter:
Wilt u een vraag formuleren?
De heer Omtzigt (CDA):
Vindt de VVD het gerechtvaardigd dat deze alleenverdiener
met een partner honderden euro's minder overhoudt dan
zijn collega die alleenstaande ouder is?
De heer Harbers (VVD):
Ook hier lopen twee dingen door elkaar. Had ik met deze
mijnheer te doen? Ja, maar ik kan niet precies in zijn situatie
kijken. Ik weet niet op welke manier hij misschien meer
omzet zou kunnen genereren. Misschien zitten daar

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

belemmeringen. Er zijn twee soorten eenverdieners. De
groep met een zieke partner en de groep die er in principe
voor kiest. Bij die laatste groep sta ik meer aan de kant van
D66. Wij hebben in Nederland een fiscaal systeem gebouwd
waarin wij stimuleren dat zo veel mogelijk mensen, los van
de vraag of hun partner werkt, aan het werk gaan. Dat zou
ik ook niet zomaar overboord willen gooien.
De heer Omtzigt (CDA):
De VVD zegt hier dus dat zij wel iets wil doen wanneer de
partner ziek is en niet in staat is om te werken. Dat is wel
een individuele prikkel. Hoewel wij niet in elk huishoudboekje hoeven kijken, zijn het de fiscale prikkels, zoals de
inkomensafhankelijke combinatiekorting, waar een alleenverdiener nooit recht op heeft, die ertoe leiden dat je, hoewel je net zo veel verdient, minder overhoudt dan je collega
als je met meer mensen thuis bent. Dat is het omgekeerde
draagkrachtprincipe. Wil de VVD dat of is de VVD eindelijk
bereid om hier iets aan te doen? Wij hebben hier met negen
partijen een doorrekening gehad van het Centraal Planbureau.
De heer Harbers (VVD):
Die discussie hebben wij vorig najaar uitgebreid met elkaar
gevoerd. Wij kiezen voor het huidige belastingsysteem,
ondanks de bezwaren die de heer Omtzigt vanuit zijn achtergrond aanvoert. Wij kunnen dit eindeloos blijven
bespreken, maar wij kiezen principieel voor een systeem
waarin werkenden in ieder geval terugzien dat zij erop
vooruitgaan ten opzichte van mensen die uit een uitkering
komen. Op het moment dat mensen werken, proberen wij
ook te stimuleren dat de arbeidsdeelname op individueel
niveau zo hoog mogelijk is.
De voorzitter:
De heer Harbers vervolgt zijn betoog.
De heer Harbers (VVD):
Alleen al het feit dat wij in de aanloop naar deze Voorjaarsnota en Prinsjesdag kunnen spreken over de vraag waar
meer geld naartoe moet en hoeveel, is een teken aan de
wand. De vraag was de laatste jaren vaak tegenovergesteld:
waar kan nog meer geld af? Maar ook volgend jaar is er
nog steeds een begrotingstekort. Wij geven nog altijd meer
uit dan er binnenkomt. Hoewel voor het eerst in jaren een
te hoog begrotingstekort niet meer onze grootste zorg is,
komen er nu wel wat andere zorgen in de begroting voor
terug. Het is nu een beetje een strijd met de realiteit
geworden, een realiteit waarin wij te maken hebben met
lage inflatie, dus een fikse ruilvoettegenvaller, met lagere
gasbaten, waar wij overigens met zijn allen terecht voor
hebben gekozen, en met de gevolgen van een onzekere
wereld. Dat laatste zien wij bijvoorbeeld terug in stapsgewijs
hogere defensie-uitgaven, maar ook in de kosten voor de
opvang van asielzoekers. Zelfs al groeit de economie weer
sneller dan de laatste jaren, zij groeit nog altijd minder snel
dan de begrotingswensen en -verwachtingen. De astronomische groeicijfers van tien jaar en langer geleden zien wij
voorlopig niet meer terug. De onzekerheid die kan voortvloeien uit de afwikkeling van de brexit en de groeivertraging in China zullen bepaald niet meehelpen.

6 juli 2016
TK 105

105-14-3

Als ik het tegen die achtergrond bekijk, vind ik het knap wat
het kabinet in de Voorjaarsnota heeft neergezet. Net als tijdens de crisis zelf straalt het een beetje uit dat het zaak is
om het hoofd koel te houden. Dat er nu weer wat geld is,
betekent nog steeds niet dat er overal geld bij kan, want er
zijn fikse tegenvallers: de ruilvoet van 500 miljoen, de
huurtoeslag, een tegenvaller op de leerlingen- en studentenraming en fiks hogere kosten voor asiel en migratie. Dat
laatste bewijst overigens eens te meer dat ook een rijk land
als Nederland niet onbeperkt mensen kan opvangen. Ik ben
het in dat opzicht eens met de opmerking van de minister
vorig jaar: als dit zo doorgaat, blazen we bij deze
instroomcijfers de welvaartsstaat op. Waar tot een paar jaar
geleden de zorg en de sociale zekerheid altijd voor tegenvallers zorgden, zijn dat nu juist de onderwerpen die meevallers laten zien, dankzij het succesvolle beleid van de
minister van VWS om de zorgkosten in de hand te houden
en de lagere kosten voor de werkloosheidsuitkeringen. Ook
hebben we weer eens een keer geen naheffing maar een
terugbetaling van de Europese Unie gekregen en nemen
de dividenden van staatsdeelnemingen per saldo toe.
Het was ongetwijfeld al met al passen en meten om het
weer sluitend te krijgen en om er desondanks voor de
politie in 2016 in ieder geval al 188 miljoen euro bij te doen.
Het was passen en meten, maar er komt dus in ieder geval
wat meer geld voor veiligheid beschikbaar. Ik zou het zeer
toejuichen dat het kabinet dat huzarenstukje op Prinsjesdag
nog wat forser herhaalt in de begroting 2017, een begroting
waarvoor de omstandigheden niet opeens makkelijker zullen
zijn dan nu.
Mij valt ook wat anders op. Hier, in de Haagse arena, zie ik
de laatste maanden vooral dat politici die niet meer hoeven
te bezuinigen, er allemaal geld bij willen hebben. Dat gaat
eraan voorbij dat we niet voor niets orde op zaken hebben
gesteld en dat we niet opeens de financiële sluizen weer
open kunnen zetten. Het echte probleem is dan ook niet, of
niet alleen, een discussie over geld. Hoewel de economie
harder groeit dan de laatste paar jaar, het tekort aanzienlijk
is geslonken en de werkloosheid afneemt, wordt dat nog
niet door alle inwoners zo gevoeld.
De heer Merkies (SP):
Ik verbaas me erover dat ik de heer Harbers hoor zeggen
dat hij wil dat er volgend jaar forser wordt ingezet op veiligheid en justitie. Wat bedoelt hij daar eigenlijk mee? Kan hij
concreet zijn door er getallen bij te noemen of te zeggen
waaraan dat geld moet worden besteed? Waarom doet hij
het niet al dit jaar? Waarom liet hij eerst een jaar een gat
vallen? Hij wist toch zeker ook dat er daardoor mensen weg
moesten en dat er daardoor later misschien wel weer
andere mensen moeten worden opgeleid? We hebben de
problemen gezien bij het Nederlands Forensisch Instituut,
een voorbeeld van kennisverlies als gevolg van bezuinigingen. Waarom eerst een gat laten vallen en daarna weer
gaan investeren?
De heer Harbers (VVD):
Omdat het niet waar is. Er is geen gat gevallen, want ook
dit jaar is er meer geld uitgetrokken voor de politie. Ik had
ook graag gezien dat er meer geld naartoe was gegaan,
maar dat laat onverlet dat er dit jaar meer geld beschikbaar
is. Als de verwachtingen voor volgend jaar uitkomen, hoop

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

ik dat er nog meer bij komt dan er dit jaar bij is gekomen.
Er moet zo veel mogelijk geld naartoe, maar hoe het uitpakt
zullen we op Prinsjesdag zien. Er zijn namelijk ook nog wel
wat onzekerheden tot die tijd, vooral internationaal. Laat
duidelijk zijn dat we ook hier proberen om er, net als we
dat bij Defensie al een paar jaar doen, ieder jaar stapsgewijs
geld bij te krijgen. Het is niet waar dat er een gat is gevallen,
want ook dit jaar is er geld bij gekomen.
De heer Merkies (SP):
Het is wel waar, want dat is precies wat er wordt aangegeven. We weten verder dat er heel veel is bezuinigd op het
Openbaar Ministerie, de politie en de rechtspraak. Nu wordt
er door deze instanties inderdaad gezegd dat er meer nodig
is. Zo wil bijvoorbeeld de politie er 134 miljoen bij. De
oppositie heeft daarvoor een amendement ingediend, maar
de heer Harbers heeft wel tegen dat amendement gestemd,
ook al zegt hij nu er wel voor te zijn.
De heer Harbers (VVD):
Het was een beetje een vreemd amendement. In technisch
opzicht was het gedekt, maar eigenlijk haalden de partijen
die dit amendement indienden, een dekking uit de Voorjaarsnota zonder de vraag te beantwoorden waaraan dan
minder moet worden besteed. Dat is vreemd. Als partijen
hier pleiten voor meer geld voor Veiligheid en Justitie, dan
verwacht ik dat ze hier ook concreet aangeven wat ze minder willen doen. Het knappe van dit kabinet is nu juist dat
het gelukt is om, ondanks alle mee- en tegenvallers, per
saldo alles te dekken en tegelijkertijd wat meer geld voor
veiligheid vrij te maken. Ik vind het gratuit wat de heer
Merkies doet door gewoon te zeggen dat ik dan maar voor
dat amendement had moeten stemmen, want dat amendement haalde gewoon een stuk dekking uit de Voorjaarsnota
weg.
De voorzitter:
De heer Harbers vervolgt zijn betoog. Ga uw gang.
De heer Merkies (SP):
Voorzitter, ik werd persoonlijk aangesproken.
De voorzitter:
De heer Merkies.
De heer Merkies (SP):
Het zou "gratuit" zijn. Ik vind het juist gratuit om de bal weer
terug te spelen. Wij doen een poging. Het kabinet doet geen
poging, terwijl dat wel was gevraagd, ook door uw partij.
Ook uw partij heeft voor deze moties gestemd. Vervolgens
zegt u: oppositie, los het maar op. Eigenlijk had het kabinet
dit moeten oplossen.
De voorzitter:
Wilt u spreken via de voorzitter? Ik geef de heer Harbers
weer het woord.

6 juli 2016
TK 105

105-14-4

De heer Harbers (VVD):
Het kabinet lost het al voor een stuk op, en ik hoop dat het
straks in de begroting voor 2017 nog verder wordt opgelost.
Ik blijf bij mijn woorden: als je het anders wilt, moet je ook
hier in de Kamer met voorstellen komen waarin staat waar
het geld af moet.
De voorzitter:
Ik zie nog een interruptie van de heer Grashoff. Ga uw gang.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Toch zit hier voor een deel een keuze achter die de heer
Harbers niet meldt. Het lopende jaar levert bij elkaar een
kleiner saldotekort op dan oorspronkelijk gepland, en dat
tekort was al kleiner dan dat waarover in Europees verband
afspraken waren gemaakt. De kwestie is dus toch of je uiteindelijk deze en andere prioriteiten, het investeren in de
samenleving, uit economisch opzicht verstandiger acht. Als
je dat vindt, is het geld er namelijk wel.
De heer Harbers (VVD):
Het gaat om een, wat was het, 0,1% lager saldotekort. De
heer Grashoff zou kunnen weten dat dit, als je het bij de
Voorjaarsnota raamt, in de categorie afrondingsverschillen
valt. Straks bij de Miljoenennota kan het zo weer 0,1% meer
zijn. Zolang je een tekort hebt, en dat hebben wij nog steeds,
vind ik het echt onverstandig om dat geld gelijk maar weer
halverwege het jaar te gaan uitgeven.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Het gaat om een bedrag van ongeveer 700 miljoen. Op
zichzelf is het een logische vraag — die zou je je ten minste
moeten stellen — of het alles overziende verstandiger is
om het beleid te richten op investeren, al was het maar met
het oog op een aantal bestaande knelpunten of op de
werkgelegenheid die ermee geschapen wordt, of om dat
nu maar niet te doen.
De heer Harbers (VVD):
Is dat verstandiger, werd gevraagd. Nee, het is niet verstandig om dat te doen.
Voorzitter. Ik was aan het vertellen dat er inderdaad nog
steeds mensen zijn die de vooruitgang niet hebben gevoeld.
Dat gaf ik ook zonet in het interruptiedebatje met mevrouw
Schouten aan. Nog altijd te veel mensen vragen zich af of
de overheid wel genoeg doet om mensen aan een baan te
helpen en of de zorg, specifiek de ouderenzorg, wel goed
genoeg is. Om daar iets aan te doen, hebben wij iets heel
anders nodig.
Ik noem drie dingen. Ten eerste: eraan bijdragen dat
ondernemers banen kunnen creëren, namelijk door als
overheid een stabiel fundament onder de economie te leggen, zodat dat weer een uitgangspunt is voor ondernemers
om te investeren. Vandaag verscheen bijvoorbeeld het
rapport van de Studiegroep Duurzame Groei, het vorig jaar
genomen initiatief van collega Nijboer en mij om verder te
kijken naar wat Nederland in de komende jaren kan
gebruiken om verder te groeien. Men kan zich voorstellen
dat wij niet alle voorstellen van de vele tientallen die worden

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

gedaan, verstandig vinden. Na jaren van turbulente maatregelen is het, nu het stof is opgetrokken, soms ook handig
dat mensen weer even kunnen bouwen op de zekerheden
die zij vandaag de dag hebben. Er zitten echter ook zeker
heel veel interessante punten tussen, die de kennisbasis
van Nederland kunnen vergroten en die het gevoel kunnen
vergroten dat mensen hun kennis op orde houden, zodat
zij over tien, twintig jaar ook nog een baan hebben, alsook
heel veel andere dingen die wel degelijk goed zijn om de
komende jaren verder met elkaar te verkennen.
Ten tweede: uitdragen dat wij het huidige niveau van zorg
in Nederland ook in de komende generaties kunnen betalen.
Dat is ons toch maar mooi gelukt. De overheidsfinanciën
zijn weer houdbaar. Ten derde: in stappen het budget voor
veiligheid, voor V en J en voor Defensie, verhogen; wij
hadden het er zojuist al over. Dat helpt niet alleen om de
criminaliteit op straat te bestrijden maar ook om de terroristen verder weg te bestrijden. Maar laat duidelijk zijn dat
dat geen ongedekte beloftes moeten zijn. Wie onder de
onzekerheid van de brexit na jaren van bezuinigen direct
allerlei ongedekte beloftes doet aan Nederland, is onverantwoord bezig. In de VVD lossen wij problemen liever op een
manier op waardoor Nederland er echt wat aan heeft.
Dat gezegd hebbend, wil ik tot slot even een probleempje
in de begroting van OCW noemen. In de bijlage bij de
Voorjaarsnota troffen wij aan dat de minister van OCW het
voornemen heeft om een deel van de redding van ROC
Leiden volgend jaar te bekostigen uit middelen die bedoeld
zijn voor kwaliteitsbekostiging. De redding van dit megalomane roc kon al niet op onze instemming rekenen, maar
het gaat de VVD echt te ver dat deze redding betaald gaat
worden uit deze begrotingspost, waar we heel veel waarde
aan hechten en die belangrijk is voor de kwaliteit van alle
mbo's in het land. Het gaat om een verschuiving van 8
miljoen in de middelen in 2017. Een amendement bij de
huidige suppletoire begroting is daarom geen optie. Ik hoor
echter wel graag hoe het kabinet hiertegen aankijkt. Eigenlijk
weet ik het antwoord op mijn vraag al, want het voornemen
stond immers niet voor niets in de bijlage van de Voorjaarsnota. Ik houd dus alvast een motie achter de hand voor de
tweede termijn, om de kwaliteitsbekostiging in 2017 niet te
verlagen en het totale bedrag voor de redding van ROC
Leiden zoals ooit afgesproken met de Kamer te bekostigen
uit het algemene macrobudget voor mbo-instellingen.
Afrondend. Het gaat goed met Nederland. Veel mensen zijn
steeds beter af dan vier jaar geleden. Het blijft echter onze
taak om ervoor te zorgen dat de mensen die het nog niet
merken en die zich afvragen of er wel voldoende banen bij
komen en of de ouderenzorg wel goed is, het ook gaan
merken. Volgens mij kunnen we op dat laatste onderwerp
helpen door in deze zaal op tijd plaats te maken voor het
debat over de verpleeghuizen.

De heer Omtzigt (CDA):
Dat debat duurt aanzienlijk langer!
De voorzitter:
Nou, geef het goede voorbeeld.

6 juli 2016
TK 105

105-14-5

De heer Omtzigt (CDA):
Voorzitter. De Voorjaarsnota laat een beeld zien dat we al
lange tijd zien. De economie groeit, hoewel minder hard
dan gewenst, en er zijn mee- en tegenvallers. Er worden
echter nog wel wat boekhoudkundige posten opgevoerd
waar mijn fractie wat vraagtekens bij plaatst.
Er is een meevaller van 0.9 miljard bij de in=uittaakstelling;
dat betekent "dat vullen we straks wel een keertje in". Hoe
gaan we dat bereiken? Een deel van de meevallers is incidenteel; ik noem de grote schikkingsopbrengsten. Hoe gaan
we daar structureel mee dekken? Kan de regering bevestigen, ook gezien de ontwikkelingen in de ons omringende
landen, dat we wel grote schikkingsopbrengsten hebben,
maar dat we daar niet al teveel vrijwaring van vervolging
inzetten? Het is opvallend dat de ons omliggende landen
de Liborbankiers wel allemaal weten te vervolgen en wij
de schikkingsopbrengst inboeken. Hetzelfde geldt voor
SBM. Dus ja tegen schikkingen, maar als er grote dingen
fout zijn gegaan, moet ook het recht zijn beloop hebben.
Wat betreft de opmerkingen over het ministerie van Veiligheid en Justitie sluit ik mij aan bij de collega van de SP.
Eigenlijk heb ik maar één vraag. Denkt de regering echt dat
we in de nadere suppletoire begrotingen op V en J niet
opnieuw de noodzaak zullen hebben om het plan van de
oppositie alsnog uit te voeren? Acht de minister van
Financiën de begroting zoals die is, een beste schatting van
wat er nodig is? Of hebben we hier te maken met een politiek compromis tussen twee partijen die dingen nog niet
willen toegeven? We hebben gezien wat dat betekent voor
de AIVD, waar eerst te veel bezuinigd werd, uiteindelijk de
bezuiniging werd teruggedraaid en er nu een vernietigend
rapport ligt over de schade die dat toegebracht heeft aan
die dienst. Lopen we hetzelfde risico bij onderdelen — ik
noem het NFI — op de begroting van V en J?
Dan kom ik te spreken over de brexit. Is er, nu die gaat
plaatsvinden, een update van de schatting dat die 10 miljard
gaat kosten? Hoe moeten we de opmerking van de premier
duiden, die zei: ach, die Londense bankiers kunnen hier
best komen; ik heb een heleboel manieren om dat bonusplafond van 20% te omzeilen? Zei hij dat ook namens de
minister van Financiën? Ik zeg het natuurlijk wat liederlijker
dan de premier het zei …
Er zijn nog meer risico's voor de economie. De groei vertraagt tot 1,8%. Dat wordt deels natuurlijk veroorzaakt door
de lagere gasopbrengsten, maar ziet de regering er geen
noodzaak in om echt werk te maken van de hervorming
van de arbeidsmarkt, bijvoorbeeld door de mkb-loondoorbetaling bij ziekte echt eens te gaan aanpakken?
Volgens ons vormt de Italiaanse bankensector op dit
moment het grootste risico. De Italiaanse banken staan
garant voor 150 miljard. Ik wil graag weten welke risico's
Nederland loopt als gevolg van wat zich nu in Italië afspeelt.
De Italiaanse economie is vele malen groter dan de Griekse,
en dat geldt ook voor onze verbindingen met dat land. Heeft
deze minister, die in dit dossier zeer veel petten op heeft,
reden om te denken dat de Italiaanse banken op de juiste
wijze zijn toegelaten tot de bankenunie, dat er wél een bailin zal plaatsvinden en dat de juiste regels gevolgd zullen
worden?

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

Een ander risico is het ECB-beleid. De tienjarige staatsleningsrente is onder de 0% gedaald, oftewel je moet constant
geld betalen aan de minister van Financiën. Dat betekent
dat een heleboel problemen de komende tijd verborgen
zullen worden. In Zuid-Europa zullen we dat zien, want daar
kan men tegen 0% rente lenen, maar ook andere slechte
leningen worden niet opgeruimd. Hoelang mag de ECB in
de ogen van deze minister doorgaan met dit beleid?
DNB treft nu een extra risicovoorziening van 4 miljard en
die wordt over een aantal jaren opgebouwd. Is deze 4 miljard voldoende om alle risico's op te vangen, met een grote
mate van waarschijnlijkheid? Of zal deze risicovoorziening
met miljarden tegelijk gaan oplopen door alle risico's die
de Nederlandse banken lopen als gevolg van de Italiaanse
bankencrisis en het 0%-rentebeleid, waarbij enorm met QE,
quantitative easing, wordt opgekocht?
Ik kom op een specifiek probleempje van het ministerie van
Financiën: de Belastingdienst. Daar is 230 miljoen euro
extra voor nodig. Er hebben zeel veel mensen gebruikgemaakt van de vrijwillige vertrekregeling. Er is structureel
80 miljoen extra nodig bij de Belastingdienst, en dat is ook
broodnodig. Maar die vele miljoenen voor de vertrekregeling leiden tot een ander probleem. Welke mensen zijn
weggegaan en welke mensen houden we over? Vormen
de mensen die zijn weggegaan een precieze afspiegeling
of zijn we precies de verkeerde mensen kwijtgeraakt,
waardoor we grote problemen gaan krijgen bij bijvoorbeeld
de handhaving? Ik wil daarop graag een reactie.
Het CDA blijft vraagtekens houden bij de begrotingsreserve
voor duurzame energie, waar inmiddels meer dan 1 miljard
in zit. De minister van EZ heeft de Kamer vorige week een
lange brief gestuurd waarin hij schreef hoe het precies zit
met alle miljarden die naar duurzame energie gaan, maar
het werd er voor ons niet duidelijker op. Hoe duidt de
minister van Financiën het beheer van de letterlijk tientallen
miljarden die naar de verduurzaming van onze energievoorziening gaan? Hebben we daar grip op? Wat gebeurt er met
projecten die wel beschikbaar zijn, maar niet tot uitvoering
komen? Daar werd in de brief van minister Kamp geen
duidelijkheid over verschaft. Is de minister bereid de Kamer
jaarlijks een helder overzicht te verstrekken waarin staat
welke middelen die voor de SDE+-regeling gebruikt worden,
juridisch verplicht zijn en voor welke er nog geen bestemming gevonden is? Op die manier kan de Kamer haar controlerende taak beter uitoefenen.
De NVWA, de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit,
staat ook op de begroting van EZ. Daar wordt intern geen
orde op zaken gesteld. Bedrijven moeten meer bijdragen
betalen voor bijvoorbeeld keuringen en wijken in bepaalde
gevallen uit naar het buitenland. Wij vinden dat zeer
onwenselijk. Zolang de NVWA haar zaken niet op orde heeft,
moeten die lasten niet bij het bedrijfsleven terechtkomen.
Om die reden heb ik op dit punt samen met de collega's
Geurts, Dijkgraaf en Dik-Faber het amendement op stuk nr.
5 ingediend.
Mijn collega van de VVD deed net alsof het inmiddels weer
beter gaat bij Defensie, maar wij zien nog steeds een
krijgsmacht in zorgwekkende staat. De Algemene Rekenkamer heeft dat ook bevestigd. Er is sprake van een enorm
lage paraatheid. Het is verontrustend dat de beloofde
trendbreuk van de daling van de defensie-uitgaven ten

6 juli 2016
TK 105

105-14-6

opzichte van het bbp maar niet van de grond komt. Uit de
beantwoording van de feitelijke vragen blijkt dat de uitgaven
gedaald zijn van 1,13% naar 1,10% van het bbp. Klopt het
dat dit het laagste niveau is in 100 jaar? Wanneer gaat dat
stijgen? Het krappe budget knelt. Eerder moest minister
Hennis de bij de begroting voor 2016 toegezegde middelen
voor reservisten al naar beneden bijstellen. Door deze
bezuinigingen wordt het herstel van de krijgsmacht vertraagd in wat mijn collega "een onzekere internationale
wereld" noemde. Opnieuw vallen de investeringen lager
uit dan geraamd. Er wordt 200 miljoen aan investeringen
met een kasschuif overgeheveld naar 2019, 2020 en 2021.
Weer uitstel en een veel te lage investeringsquote! Wat
gaat de minister van Financiën doen om de investeringen
in defensie en daarmee de paraatheid op peil te houden?
Ik blik nu kort vooruit op het Belastingplan 2017. Volgens
de minister en de staatssecretaris levert de afschaffing van
het pensioen in eigen beheer 2 miljard op. Dat is erg veel
op korte termijn, want opbrengsten uit de toekomst worden
naar voren gehaald. Klopt dat? Zo niet, wat is de regering
dan van plan om te doen met die meevaller van 2 miljard?
Wat is de regering überhaupt van plan met het belastingplan voor volgend jaar? Lastenverlichting zal er niet zo in
zitten, maar dat betekent niet dat lastenverlichting niet
noodzakelijk is. Denk alleen al aan de gepensioneerden die
jaar na jaar hun koopkracht achteruit zien hollen en nu ook
nog zorgen hebben over een rapport van een aantal ambtenaren.
Hetzelfde zien we bij de eenverdieners, die er ten opzichte
van tweeverdieners met hetzelfde gezinsinkomen jaar op
jaar op achteruitgaan. Ik heb net al het voorbeeld gegeven
van die eenverdiener die honderden euro's minder overhoudt dan de collega die precies hetzelfde verdient, maar
alleenstaande ouder is. Ik zeg niet dat die laatste categorie
geen extra ondersteuning verdient, maar als je een extra
mond moet voeden en precies hetzelfde inkomen hebt, is
het heel raar dat je netto-inkomen honderden euro's lager
is. Acht de regering dat gewenst wanneer die tweede persoon niet kan werken en onvrijwillig thuiszit? Wat heeft dat
nog te maken met het draagkrachtprincipe? Is de regering
bereid en in staat om in kaart te brengen waar dat draagkrachtprincipe in Nederland niet gehanteerd wordt?
De voorzitter:
Wilt u afronden?
De heer Omtzigt (CDA):
Ja. In het geval dat ik net noemde is het heel beroerd, want
als de partner van die alleenverdiener overlijdt, schiet het
netto-inkomen omhoog. Dat kan in een sociale staat niks
te maken hebben met draagkracht. Deelt de minister dat
dit onwenselijk is? Is hij bereid om dit in kaart te brengen?
Wat wil hij hieraan doen?

De heer Nijboer (PvdA):
Voorzitter. Kiezen voor duurzame groei, dat is de titel van
het rapport dat de Studiegroep Duurzame Groei vanochtend
presenteerde. Ik wil daar vandaag mee beginnen. Daarna
ga ik vanzelfsprekend wat zeggen over de Voorjaarsnota,

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

want dat is ook de titel van dit debat. Daarna heb ik nog
een tweetal technische vragen.
Ik begin met Kiezen voor duurzame groei. Dat rapport is er
op verzoek van de PvdA en de VVD maar met brede steun
van de Kamer gekomen, naast het rapport van de Studiegroep Begrotingsruimte, dat afgelopen vrijdag verscheen.
Daarin stonden traditiegetrouw bezuinigingsvoorstellen.
De focus is gelukkig wat verlegd, want de overheidsfinanciën zijn weer gezond, de welvaartsstaat is bij de tijd
gebracht en er is weer ruimte om te investeren. Nu liggen
er ook voorstellen om investeringen te doen die de economie in de toekomst sterker maken. De fiscale opties kregen
vandaag in de media de meeste aandacht, maar in het
rapport staan heel veel opties en voorstellen om scholen
en kinderopvang te verbeteren, om te investeren in wetenschap en een duurzame economie. De PvdA-fractie is heel
blij met deze voorstellen, want ze zijn heel bruikbaar en
nodig om de economie in de toekomst te versterken en
vooral om de werkgelegenheid verder te stimuleren, want
dat blijft het grootste probleem van deze tijd.
Er zijn ook voorstellen gedaan, niet zozeer door deze studiegroep, maar wel in de afgelopen tijd, om een investeringsbank op te richten om investeringen van het mkb, waar de
kredietverlening nog altijd stokt, mogelijk te maken en te
verbeteren, om scholen te verduurzamen, om te investeren
in de isolatie van huizen, om huizen duurzamer te maken
en om woningcorporaties daarbij te ondersteunen. Zo'n
investeringsbank heeft de warme belangstelling en steun
van de PvdA. Wij zijn daar een voorstander van. Hoe kijkt
het kabinet naar dat advies? Het is omvangrijk. Het betekent
ook institutioneel nogal wat. De Waterschapsbank en de
Bank Nederlandse Gemeenten zouden daarin moeten
opgaan. De PvdA-fractie voelt daar veel voor, juist om de
investeringen op de wat kortere termijn aan te jagen. Ook
hier heeft de overheid een belangrijke rol. Het komt niet
alleen maar uit de markt.
Ik kom op de Voorjaarsnota en licht er een aantal punten
uit, bijvoorbeeld de extra middelen voor opvang in de regio
rondom Syrië. De brexit hield ons in de afgelopen tijd erg
bezig, maar het vluchtelingenprobleem is het grootste
probleem van Europa als je het over humanitaire crises
hebt. Het kabinet draagt daar ook internationaal zijn steen
aan bij. De PvdA-fractie heeft daarvoor gepleit, want het is
een goede zaak. Dat geldt ook voor de opvang van asielzoekers en mensen die voor oorlog zijn gevlucht. Daarvoor is
geld gevonden in deze Voorjaarsnota.
De PvdA-fractie wil vervolgens de nadruk leggen op het
niet doorgaan van voorziene bezuinigingen op de huurtoeslag. Het gaat om groot geld: 400 miljoen dreigde boven
de markt te hangen, maar dat gaat niet door. Dat is goed
voor de koopkracht van huurders. Het is ook goed voor de
koopkracht van ouderen, die veelal een huis huren. De
PvdA-fractie is daar gelukkig mee. Ik heb in de afgelopen
jaren elke keer bij dit debat samen met mevrouw Schouten
aangegeven: bij de begroting moet het van tafel zijn.
Gelukkig heeft het kabinet besloten om nu al duidelijkheid
te geven, zodat dat zwaard van Damocles niet boven de
markt hangt.
Een andere moeilijke bezuiniging, die van 400 miljoen op
de zorg en de verpleeghuizen, is ook van tafel. Dat is allemaal gevonden binnen deze Voorjaarsnota.

6 juli 2016
TK 105

105-14-7

U zult het mij niet euvel duiden dat ik als Groninger,
woonachtig midden in de aardbevingsproblematiek, benadruk dat het goed is dat er 280 miljoen is uitgetrokken voor
Groningen, voor het versterken en verduurzamen van huizen, voor de waardevermeerderingsregeling en voor het
opnieuw bouwen van scholen — sommige scholen worden
samengevoegd — zodat je weer een beetje naar de toekomst kunt kijken. Dat laat zien dat het kabinet de problemen in Groningen, die nog heel serieus zijn en die nog lang
niet zijn opgelost, serieus neemt in deze Voorjaarsnota.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Het is inderdaad goed dat er geld voor Groningen is gekomen, ook voor de waardevermeerderingsregeling, maar ik
wil toch nog iets zeggen over het gasbesluit. Ik twijfelde er
even over, maar als Groninger weet de heer Nijboer daar
alles van. Het gasbesluit impliceert nu dat de kap wordt
3
gelegd op 24 miljard m , maar wel voor een periode van
vijf jaar. We moeten toch de ambitie hebben om dat naar
beneden te krijgen? Dan moeten we toch niet tegen de
Groningers en tegen de heer Nijboer zelf zeggen dat we vijf
jaar lang niet de ambitie hebben om dat te verlagen? Is de
heer Nijboer het met mij eens dat we toch die ambitie
moeten hebben en dat we dat niet voor vijf jaar moeten
vastleggen?
De heer Nijboer (PvdA):
Jazeker. Vandaag was de Mijnbouwwet aan de orde en
vorige week het gasdebat. Mijn collega Vos heeft voorgesteld om volgend jaar en het jaar daarop te bekijken of het
nog verder naar beneden kan. Wat de PvdA-fractie betreft,
is er maar één richting voor de gaswinning, namelijk naar
beneden.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Dan kunnen we dat dus aan het kabinet meegeven en nu
ook aan de minister van Financiën, zodat hij daar in de
begroting voor 2017 alvast rekening mee houdt. En verder?
De heer Nijboer (PvdA):
Voor 2017 staat het op 24. Ik meen dat de fractie van de
ChristenUnie dat ook steunt. Dat moet voor volgend jaar
in de begroting. Daarna is het natuurlijk aan het nieuwe
kabinet. De PvdA-fractie is voorstander van nog verdere
verlaging van de gasboringen. Althans, voor zover de
leveringszekerheid dat toestaat. We moeten natuurlijk wel
allemaal ook nog gewoon kunnen functioneren.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Het pleidooi van de heer Nijboer om weer meer naar
investeringen te gaan, is me uit het hart gegrepen en zeker
als die investeringen gericht zijn op een verduurzaming van
de economie. Daar hebben we nog heel veel te doen, want
we moesten een tijdje geleden vaststellen dat er van die
ontkoppeling van economische groei en CO2-uitstoot nog
niets terecht was gekomen. Dat moet wel gebeuren. Is de
heer Nijboer het met mij eens dat we er, als we dat met
elkaar vinden en we kijken naar het hele begrotingsbeeld
op dit moment bij deze Voorjaarsnota, verstandiger aan
doen om geen dag te wachten met een steviger investeringsbeleid dan het huidige van dit kabinet? Moeten we

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

niet gewoon zeggen dat we er wel degelijk een extra schep
bovenop moeten doen, ook al in de loop van dit jaar, op
een aantal terreinen? Het gaat om het scheppen van werkgelegenheid en om het inzetten van de verduurzaming van
de economie.
De heer Nijboer (PvdA):
Ja. Ik doe daar ook vandaag weer voorstellen voor. Ik heb
het kabinet gevraagd hoe het tegenover een investeringsbank staat. Daar hoeft het wat mij betreft niet mee te
wachten. Sterker nog, ik hoop dat het kabinet er snel mee
aan de slag gaat.
Ik heb met de heer Harbers een motie ingediend over kansengelijkheid in het onderwijs en de regering verzocht om
daar bij de begroting op terug te komen. Ik verwacht daarbij
dus voorstellen van het kabinet om die kansen te vergroten.
Dat is een van de grootste thema's van deze tijd. Geef
iedereen de kans om alles uit zichzelf te halen. Maakt het
uit wat voor opleiding je ouders hebben voor de school
waarop je terechtkomt of kan iedereen er iets van maken?
Daar zijn hier grote debatten over geweest. Er is een motie
over ingediend door de heer Harbers en mij. Het kabinet
moet daar bij de begroting op terugkomen. De PvdA doet
dus bij voortduring voorstellen om investeringen te doen,
zowel in duurzaamheid als in het verbeteren van de economie.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Mijn vraag ging over het lopende jaar 2016. We hebben het
nu over de vraag of we nu nu wel of niet gedurende het
lopende jaar 2016 een stap extra moeten zetten op de
investeringsagenda. Ik moet vaststellen dat ten aanzien van
het gehele vraagstuk rond Veiligheid en Justitie een kans
voor open doel lag om daarmee te beginnen, maar er zijn
er een aantal meer. Als we snel van het gas af moeten —
de heer Nijboer noemde net de leveringszekerheid — zouden we nu kunnen gaan beginnen met ervoor zorgen dat
die woningen versneld geïsoleerd worden en in plaats van
daarmee wachten tot 2017. Dan heb je ook nog een aantal
resultaten voor het eind van deze kabinetsperiode.
De heer Nijboer (PvdA):
Ten aanzien van die investeringsbank zeg ik niet tegen het
kabinet: ga dat maar eens even rustig bekijken en begin
maar niet aan, ook niet nu. Ik snap het probleem dat de
heer Grashoff schetst dus niet helemaal, want ik roep juist
op tot urgentie en snelheid. Daar zijn we het gewoon over
eens.
De voorzitter:
Vervolgt u uw betoog, mijnheer Nijboer.
De heer Nijboer (PvdA):
Ik kom op een volgend punt, maar ik zie de heer Merkies
nog staan.
De heer Merkies (SP):
Het is duidelijk dat de PvdA en de VVD allebei iets mochten
presenteren dat volgend jaar aan de orde komt. De VVD

6 juli 2016
TK 105

105-14-8

heeft dat op het gebied van veiligheid gedaan, waar het
natuurlijk flink is misgegaan voor de VVD, en de PvdA op
het gebied van de zorg, waar enorm op is bezuinigd de
afgelopen jaren. Het is mooi dat dat is uitgelekt. De Voorjaarsnota gaat echter over dit jaar. Het is ook niet zo dat er
volgend jaar 400 miljoen bij komt. Het gaat er alleen niet
af, laten we wel wezen. Kan de heer Nijboer ook zeggen
wat wij wil voor dit jaar? We hebben vandaag gehoord over
dat alarmerende rapport waarin staat dat de veiligheid op
het spel staat, dat mensen niet veilig kunnen leven in verzorgingshuizen. Kan hij kijken hoe dat acuut kan worden
aangepakt?
De heer Nijboer (PvdA):
Voor dit jaar is er extra geld voor de kinderopvang uitgetrokken en er is extra geld voor peuteropvang uitgetrokken.
Er is een lastenverlichting van 5 miljard voor mensen met
lage en middeninkomens. Er komt lage-inkomensvoordeel
voor werkgevers om zo veel mogelijk werknemers in dienst
te kunnen nemen. De heer Merkies doet net of het kabinet
vorig jaar bij de begroting geen voorstellen heeft ingediend,
met steun coalitiefracties. Er is heel veel gebeurd om
werkgelegenheid te stimuleren en we zien ook resultaten.
De koopkracht heeft jaren onder druk gestaan en gaat dit
jaar een stuk omhoog. De uitgaven aan werkloosheid zijn
600 miljoen minder dan een halfjaar geleden voorzien. Dat
is echt enorm, mijnheer Merkies. Ik probeer nog meer
voorstellen doen. Hij doet echter alsof er niets gebeurt dit
jaar. Dat is dan toch totaal onjuist?
De heer Merkies (SP):
Ik merk dat de microfoon steeds wordt uitgedaan.
Ja sorry, dit is gewoon geen antwoord. De heer Nijboer
geeft een antwoord op een compleet andere vraag. Mijn
vraag ging over de verzorgingstehuizen, over dat alarmerende rapport. Wij weten dat er sinds 2012 al meer dan
60.000 plekken zijn verdwenen. Het is dus heel alarmerend.
Het enige wat er volgend jaar gaat gebeuren, is dat er niet
nóg meer afgaat. Dan houdt de heer Nijboer een heel verhaal over hoe wij de werkgelegenheid aanpakken. Dat is
ook zeer interessant, maar daar ging mijn vraag niet over.
De heer Nijboer (PvdA):
De vraag was of er nu werd geïnvesteerd en wat er werd
gedaan. Daar gaf ik antwoord op, maar de heer Merkies
lijkt een beetje in verschillende debatten te zitten: justitiedebatten de afgelopen week, een zorgdebat vanavond. Maar
ik ben er blij om dat de bezuiniging van 400 miljoen op
verzorgingstehuizen niet doorgaat. Dat is voor de zomer
besloten. Dat is een goede zaak. Daar verwacht ik ook
warme steun voor van de SP. Ik kan mij niet voorstellen dat
dat anders is.
De voorzitter:
De heer Nijboer vervolgt zijn betoog.
De heer Nijboer (PvdA):
Ik kom op twee wat meer technische punten, maar die zijn
daarmee niet helemaal onbelangrijk. De heer Koolmees
loopt zich al warm; ik kom nu op het punt waar wij vorig

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

jaar samen aandacht voor hebben gevraagd. Dat zijn de
dividendramingen. Vorig jaar vielen die 600 miljoen euro
mee. Dit jaar is voorzien dat ze al 700 miljoen euro meevallen. Dat is mooi, want die kun je gebruiken als dekking voor
tegenvallers of andere zaken, maar voor de Kamer vind ik
het goed als die ramingen zo dicht mogelijk tegen de realiteit zitten. Dan kan de Kamer haar budgetrecht ook optimaal
uitoefenen. Ik vraag de minister om die ramingen te verbeteren. Dat hebben wij vorig jaar ook gedaan, maar het verschil is eerder groter dan kleiner geworden: het was 600
miljoen; het is nu 700 miljoen.
De tweede vraag is of die dividendramingen niet gewoon
per deelneming kunnen worden gemaakt. Het argument
dat vorig jaar werd gebruikt, namelijk dat het zou gaan om
bedrijfsvertrouwelijke gegevens, overtuigt mij niet op
voorhand, want er komen gewoon jaarverslagen uit. Het
percentage van het dividend dat naar de Staat toevloeit, is
ook openbaar. Het is dus altijd na een jaar openbaar.
Waarom zo'n raming dan zo vreselijk geheimzinnig moet
zijn, is mij nog niet helemaal duidelijk. Ik geef de minister
graag de gelegenheid om daarop te antwoorden. Het zou
een goede zaak zijn, ook voor het budgetrecht van de
Kamer, als wij daar preciezere en betere ramingen van
krijgen.
Het tweede punt ziet op de raming van de gaswinningsinkomsten. Je zou zeggen dat je minder inkomsten hebt
omdat het volume en de prijs naar beneden gaan. Het was
12 miljard een paar jaar geleden. Nu is 2 miljard voorzien.
Maar zelfs als je bij elkaar optelt dat de winning in Groningen en de prijzen fors zijn gedaald, dan is het nog veel
minder dan je zou verwachten. Hoe kan dat? Wat is daar
de oorzaak van? Hoe kan het zo ver uit elkaar lopen? Het
gaat van 12 miljard naar 2 miljard, maar het is niet zo dat
de prijzen helemaal niks meer zijn. De totale winning uit
het Groningerveld is dan wel fors verminderd, maar er
wordt ook op de Noordzee gewonnen. Dat zijn mijn twee
technische vragen over de Voorjaarsnota.
Tot slot. De afgelopen jaren zijn veel moeilijke maatregelen
genomen, maar je ziet dat het beleid van het kabinet zijn
vruchten afwerpt. De werkgelegenheid stijgt. De werkloosheid daalt, al zijn er meer investeringen nodig. Misschien
nog wel het belangrijkste is dat de verzorgingsstaat weer
bij de tijd is gebracht. Ook in de toekomst, zeg ik ook tegen
de heer Merkies, kan Nederland de zorg, het onderwijs en
de pensioenen blijven betalen. Dat heeft veel gevergd. Dat
heeft gedisciplineerd begrotingsbeleid gevergd. Dat is
gevoerd. Dat wordt ook bij deze Voorjaarsnota weer
gevoerd. Ik ben er als sociaaldemocraat trots op dat wij
daar de komende jaren verder op kunnen bouwen.

De heer Koolmees (D66):
Voorzitter. De behandeling van de Voorjaarsnota is de
laatste jaren weleens spannender geweest. Dat is een goed
teken, want de begroting begint op orde te raken. Langzaam
komen wij hopelijk aan het einde van de crisis. Nu heeft
het er alle schijn van dat ontwikkelingen buiten Nederland
op dit moment relevanter zijn dan wat er in ons land
gebeurt. Daarom wil ik het zo eerst over de brexit hebben.
Daarna heb ik nog een aantal vragen, ook een aantal technische vragen, zeg ik ook tegen de heer Nijboer, over de
Voorjaarsnota.

6 juli 2016
TK 105

105-14-9

De brexit laat duidelijk zien hoe snel onzekerheid haar werk
doet. Terwijl in Engeland de ene na de andere politieke
pyromaan zijn hielen licht, is de kredietstatus direct afgewaardeerd, is het pond naar het laagste punt in 30 jaar
geduikeld en dreigt er een recessie in het Verenigd
Koninkrijk. Dat is een reality check. Johnson en Farage
hadden een grote mond maar geen enkel plan, geen enkel
idee. Het lijkt de PVV wel. Op dit punt had ik een splijtende
interruptie van de heer Van Dijck verwacht, maar die is er
helaas niet.
De minister van Financiën geeft wisselende signalen af over
de impact van de brexit. Vorige week bij RTL Z zei hij nog
dat het effect onzeker is en dat hij het moeilijk kan voorspellen, maar in de NRC van afgelopen zaterdag zegt hij te
verwachten dat het allemaal wel meevalt. Een analyse van
het Centraal Planbureau verwacht structureel 0,9% tot 2%
groeiverlies vanwege een brexit. Dat gaan we echt wel
voelen. Ik vraag de minister om de gevolgen van de brexit
voor de Nederlandse economie en de begroting te schetsen.
Wat betekent dit bovendien voor het extra geld dat naar
verluidt is gereserveerd voor de begroting van 2017? In dat
interview met RTL Z zei de minister dat "dat geld in potlood
is en je dat nog kunt uitgummen". Op de vraag of dat geld
op het spel staat, zegt hij in NRC: dat hoeft helemaal niet,
we kunnen ook op iets heel anders bezuinigen. Ik verneem
graag wat de bedoeling is. Is de bezuiniging van 500 miljoen
op de langdurige zorg definitief van tafel? En kan de
minister garanderen dat er extra geld naar Veiligheid en
Justitie gaat en er niet wordt bezuinigd? Ik ken de minister
een beetje, dus hij gaat vast zeggen dat we dat gaan zien
in de begroting op Prinsjesdag. Maar als de minister een
voorbeschouwing kan geven in de media, dan kan hij dat
vast ook in de Kamer.
Dat brengt mij op de inhoud van de Voorjaarsnota. Ik begin
met de asieluitgaven. In de voorjaarsnota wordt fors extra
geld uitgetrokken voor de asielketen. Dat is noodzakelijk,
want de opvang moet betaald worden. Mijn fractie mist
echter investeringen in vluchtelingen. Een groot deel van
de vluchtelingen zal, of we het leuk vinden of niet, voor
langere tijd in Nederland wonen. D66 wil dat deze mensen
snel kunnen meedoen en snel kunnen integreren, zodat ze
snel hun eigen brood kunnen verdienen en niet afhankelijk
zijn van een uitkering. Kinderen die hun vaderland hebben
moeten verlaten, moeten direct naar school toe kunnen.
D66 heeft vorige week een amendement ingediend om
vluchtelingen snel taallessen aan te bieden. Dat is helaas
gesneuveld en niet gesteund door de Partij van de Arbeid.
We geven de Partij van de Arbeid echter graag de kans om
alsnog iets voor de vluchtelingenkinderen te doen. Mijn
collega Van Meenen heeft een amendement ingediend om
alle vluchtelingenkinderen direct onderwijs te bieden. Het
is namelijk doodzonde wanneer kinderen die huis en haar
hebben verlaten, ook nog eens moeten duimendraaien in
een azc. Kinderen horen op school om te leren. Dat is deze
minister toch met D66 eens?

woorden: kan de minister de omvang van de asielreserve
beargumenteren?
Ik ben ook best bereid om naar een alternatieve dekking te
kijken; zo kent de minister mij. Dan denk ik bijvoorbeeld
aan het geld dat het kabinet nu gebruikt om de Wereldbank
en de ov-studentenkaart vooruit te betalen. Terwijl het
kabinet absoluut geen financiële ruimte ziet om te investeren in vluchtelingen, is er dit jaar blijkbaar wel 400 miljoen
beschikbaar om rekeningen vooruit te betalen. Waarom
moet er dit jaar al geld worden gereserveerd om rekeningen
voor volgend jaar te betalen? Volgend jaar is er toch wel
extra ruimte, als we de kranten moeten geloven. Gelukkig
ben ik niet cynisch aangelegd, ander zou ik bijna denken
dat het kabinet geld vrijmaakt om in het verkiezingsjaar aan
goede en leuke dingen voor de mensen uit te kunnen geven.
Maar de minister kan mij vast uitleggen hoe het echt zit.
Ik zou het amendement ook kunnen dekken uit een hoger
dividend op de staatsdeelnemingen. De heer Nijboer had
het daar net ook over. Want jaar op jaar blijkt dat de dividenden honderden miljoen hoger uitvallen dan geraamd.
Vorig jaar hebben de heer Nijboer en ik daarvoor aandacht
gevraagd, maar volgens de minister was de raming uiterst
prudent en realistisch. Met "prudent" ben ik het zeer eens,
maar aan realisme schortte het nogal. Als de opbrengst
jaar op jaar namelijk meer dan 50% hoger is dan geraamd,
vind ik dat echt twijfelachtig. Het gaat om heel veel geld,
honderden miljoenen, 700 miljoen dit jaar, waarover de
Kamer vooraf niks kan zeggen. Wat vindt de minister ervan
om de dividendraming bijvoorbeeld eens goed door te
lichten en de Tweede Kamer daar op Prinsjesdag over te
informeren? De suggestie van de heer Nijboer om te bekijken hoe de dividendraming is opgebouwd, vind ik ook
interessant, maar ik krijg graag een reactie van de minister
van Financiën.
Tot slot zou ik het amendement ook kunnen dekken door
het domweg buiten het kader te plaatsen, want blijkbaar
kunnen de begrotingsregels zo ver worden opgerekt dat
ook dit mogelijk is. Als ik de Voorjaarsnota namelijk goed
begrijp, wordt het extra geld voor de aardbevingsproblematiek in Groningen buiten het kader geplaatst. Ik vind het een
prima besteding. De minister kijkt nu heel fronsend; ik ben
benieuwd naar zijn antwoord zo meteen. Nogmaals: ik vind
het een prima besteding. Maar waarom gaat dit geld buiten
het uitgavenkader? Ja, de gasbaten vallen buiten dit kader,
maar dit zijn geen lagere baten. Dit zijn hogere uitgaven,
en die horen toch onder het uitgavenkader? Ik krijg graag
een reactie van de minister van Financiën.

Vorige week werd een dekking van de amendementen van
D66 ontraden, omdat de asielreserve hiervoor niet bedoeld
zou zijn. De kern van een amendement lijkt mij te zijn dat
de Kamer geld anders wil inzetten dan het kabinet heeft
bedoeld. Ik wil de minister er echter op wijzen dat na dit
amendement de asielreserve nog steeds veel hoger is dan
begin 2015, terwijl het kabinet verwacht dat de grote piek
van de instroom juist in 2015 en 2016 ligt. Met andere

Tot slot wil ik, net als de heer Nijboer, de minister vragen
hoe hij omgaat met het advies over de Nederlandse financieringsinstelling voor economische ontwikkeling. Uit de
analyse blijkt dat door bundeling van bestaande instellingen
— de BNG, de NWB Bank en het bestaande instrumentarium
op de begroting van EZ — meer geld en expertise beschikbaar kunnen komen om op een efficiëntere manier te
investeren. Dat klinkt bijna te mooi om waar te zijn, maar
misschien is het dat wel niet. Het kabinet heeft bij monde
van minister Kamp en deze minister enthousiast gereageerd. Volgens het rapport kan zo'n organisatie, zo'n
investeringsinstelling, al begin 2017 op de rails staan. Mijn
vraag is: gaat het kabinet hiermee aan de slag en komt er
bijvoorbeeld dit najaar ook een concreet voorstel? Ik krijg
graag een reactie.

Tweede Kamer

6 juli 2016
TK 105

Voorjaarsnota 2016

105-14-10

Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Voorzitter. Het debat over deze Voorjaarsnota gaat eigenlijk
niet alleen over de Nederlandse begroting, want we voeren
dit debat in een situatie van grote onzekerheid in Europa.
Het gaat uiteraard over de brexit en de consequenties
daarvan, die in hoge mate onzeker zijn. Het is weer eens
wat anders: een zomer die niet over een grexit gaat, maar
over een mogelijke brexit. Het CPB heeft in een aantal scenario's ook al geschetst wat voor gevolgen een brexit zou
kunnen hebben voor de Nederlandse begroting. Ik vraag
de minister van Financiën: waar rekent het kabinet nu mee?
De brexit lijkt namelijk toch wel realiteit te gaan worden.
Wat betekent dat dan voor de begroting voor 2017?
In de Voorjaarsnota pakt het kabinet een paar uitdagingen
aan. Dat is goed. Tegelijkertijd laat het kabinet ook een heel
aantal uitdagingen liggen. Ik denk daarbij aan de groeiende
problematiek van de werkende armen; ik noemde het net
al in de interruptie bij de heer Harbers. Ik denk aan de
loodgieter met drie kinderen, die voor zijn chronisch zieke
vrouw moet zorgen en daardoor onder de armoedegrens
leeft. Ik denk aan de inwoners van Groningen, die nog altijd
wachten op de versterking van hun woningen of die hun
woningen niet verkocht krijgen. Ik denk aan de kinderen
van laagopgeleide ouders, die op school niet de kansen
krijgen die ze verdienen. Ik denk aan de ouderen, die hun
pensioenen verlaagd zien worden. Ik denk aan de mensen
die zich afvragen of de kwaliteit van de zorg in ons land
nog wel gegarandeerd is. Ik denk aan de mensen die zich
terecht zorgen maken over de vraag of we in Nederland
wel voldoende investeren in veiligheid. Over dit laatste punt
is vorige week al uitgebreid gedebatteerd. Gisteren is er
ook in de Eerste Kamer over gedebatteerd en zijn er ook
een aantal moties over ingediend. Ik sluit me aan bij de
vragen die al door collega's zijn gesteld over de begroting
van Veiligheid en Justitie.
Deze onzekere tijd vraagt om een politiek die mensen zicht
biedt op een hoopvolle toekomst, waarin mensen die al
lang werkloos zijn weer zicht krijgen op een baan, waarin
we voor iedereen een goede oude dag kunnen garanderen,
waarin we daadwerkelijk werk maken van energietransitie
en waarin we oog hebben voor de talenten van mensen,
maar ook omzien naar hen die onze hulp nodig hebben,
dichtbij en veraf. Dat vraagt om principiële keuzes, ook met
het oog op de toekomst van onze kinderen.
Ik kom nu op mijn eerste punt: de gaswinning in Groningen.
Ik noemde dat net ook al bij de inbreng van de heer Nijboer.
Het kabinet wil de gaswinning in de komende vijf jaar
vastleggen op 24 miljard kuub. Hiermee regeert het kabinet
over zijn graf heen. Sinds wanneer leggen we een plafond
voor vijf jaar vast? Met dit niveau is het risico op aardbevingen nog steeds groot. Daarom moeten we niet kiezen voor
stilstaan tot 2022 maar wel voor een duurzaam plan met
stapsgewijze afbouw. Het doet mij deugd om te horen dat
de PvdA daar kennelijk ook zo over denkt. Ik ben wel
benieuwd wat dat betekent voor het al dan niet goedkeuren
van het gasbesluit in september. We zullen dat goed gaan
volgen.
Mijn tweede punt betreft de werkende armen, specifiek ook
de eenverdieners. Het adagium van dit kabinet was altijd:
werken is de weg om uit de armoede te komen. Voor de
eenverdieners is werken bijna de weg naar de armoede

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

geworden. En dan trekt dit kabinet wel 200 miljoen euro
extra uit voor nota bene de rijkste tweeverdieners! Sinds
wanneer gaat de PvdA 200 miljoen uitgeven aan kinderopvangtoeslag en gaat zij niet bekijken hoe zij werken lonender
kan maken voor de eenverdieners, die nu heel erg de rekening gepresenteerd krijgen? Ik vraag het kabinet dan ook
om bij de begroting voor 2017 extra aandacht te besteden
aan de eenverdieners, zodat deze groep niet al werkend
nog armer wordt.
De heer Nijboer (PvdA):
Ik werd heel direct aangesproken door mevrouw Schouten.
Ik waardeer op zichzelf het pleidooi van de christelijke partijen, maar ook wel van andere partijen, om eenverdieners
meer aandacht te geven. Dat is een politieke keuze. De
PvdA-fractie is er een groot voorstander van dat je onafhankelijk bent. Daar ligt ook een emancipatie-ideaal aan ten
grondslag. Ik snap niet zo goed waarom mevrouw Schouten
er zo tegen is om meer uit te trekken voor kinderopvangtoeslag, om het werken, het leven en het zorgen voor je kinderen te combineren en dat beter mogelijk te maken. Ik ben
daar echt een groot voorstander van. Ik had eigenlijk verwacht van de fractie van de ChristenUnie, die toch ook heel
kindvriendelijk is, dat ze dat soort voorstellen wel zou
steunen.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Misschien moet dan ook even worden gekeken naar waar
het grootste deel van dat bedrag neerslaat. Dat is bij de
gezinnen die pak hem beet rond de €120.000 per jaar verdienen. Is dat dan het eerlijke delen dat de PvdA altijd
voorstaat? Voor de PvdA is de kinderopvangtoeslag blijkbaar de weg om ervoor te zorgen dat mensen gaan werken.
Ik noemde zonet ook al de voorbeelden waarin dat helemaal
geen optie is, omdat een van de partners chronisch ziek is.
Als je die weg kiest, waarom ga je dan de hoogste inkomens
het meest subsidiëren? Ik snap dat niet.
De heer Nijboer (PvdA):
Mevrouw Schouten is woordvoerder Sociale Zaken en zij
weet alles van de kinderopvangtoeslag. Zij weet ook dat je,
als je een laag inkomen hebt en rond het minimumloon
verdient, echt nog geen euro per uur betaalt voor kinderopvang. Het is heel inkomensafhankelijk. Voor de kinderopvangtoeslag geldt: hoe meer je verdient, hoe meer je
betaalt. Er is in totaal meer geld beschikbaar gekomen voor
de kinderopvangtoeslag. Iedereen profiteert daarvan, zowel
de lage als de hoge inkomens. De PvdA-fractie steunt dit
vol overtuiging. Het gaat om werken, zorgen, beter combineren en het beter betaalbaar houden van kinderopvang
voor gezinnen, die het ook niet altijd makkelijk hebben. Ik
had hiervoor meer steun van de ChristenUnie verwacht.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Ik kaats de bal terug. Ik begrijp werkelijk niet waarom de
Partij van de Arbeid nu kiest voor gezinnen waarvan beide
partners kunnen werken en ook nog eens gaat kijken naar
het extra tegemoetkomen van de nog hogere inkomensgroepen, terwijl er een groep gezinnen bestaat waarbij het vaak
niet mogelijk is dat beide partners werken, bijvoorbeeld
omdat een van beide ziek is, en die door alle fiscale maatrelen bijna arm dreigt te worden. Ik ken de PvdA als een
partij die altijd opkwam voor de zwaksten in de samenle-

6 juli 2016
TK 105

105-14-11

ving. Ik zie niet in waarom het extra subsidiëren van gezinnen die niet bepaald onder modaal zitten zo veel socialer
is dan het tegemoetkomen aan mensen die er bijna op
achteruitgaan als ze gaan werken. Ik snap dat werkelijk niet.
Ik hoop dat het kabinet dat punt wel vat en ervoor zorgt dat
werken ook écht lonender wordt voor een groep die nu
vaak al bijna richting de armoede gaat. Het Nibud zegt dit
ook.

en wat gebeurt er dan? Wij passen kasschuiven toe bij
Defensie en schuiven het naar achteren. De Algemene
Rekenkamer heeft niet voor niets gezegd dat wij niet eens
in staat zijn om onze eigen landsgrenzen te bewaken. Mij
ontgaat volledig de logica van deze kasschuif. Wat is hiervan
nou eigenlijk de echte reden?

De voorzitter:
Mevrouw Schouten vervolgt haar betoog.

De heer Grashoff (GroenLinks):
Voorzitter. We zijn dit jaar uit de economische recessie. We
hebben acht kwartalen van economische groei gehad en
in 2015 was het bbp voor het eerst weer op het niveau van
voor die recessie, dus van voor 2008. Maar intussen is de
werkloosheid nog ongeveer twee keer zo hoog als op het
moment waarmee we nu het bbp vergelijken. Er is dus toch
iets scheefgegroeid in de loop van de jaren. De CO2-uitstoot
is in het eerste kwartaal van dit jaar een heel klein beetje
gedaald nadat die in 2015 over het hele jaar was gegroeid.
Ik heb dat eerder ook aan de orde gesteld. Van ontkoppeling
tussen economische groei en CO2-uitstoot is nog geen
sprake. Dat zou wel het geval moeten zijn en zelfs heel erg
snel, anders is duurzamere groei echt een farce.

Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Mijn derde punt is de opvang van vluchtelingen en het
beslag dat deze legt op het ODA-budget. Mijn fractie is blij
dat er voor 2016 dekking is gevonden om de flink hogere
kosten voor de eerstejaarsopvang van asielzoekers op te
vangen. Het is belangrijk dat wij op dit punt aan onze verplichtingen kunnen blijven voldoen. Het heeft er wel toe
geleid dat momenteel een vijfde van het budget dat is
bedoeld voor de allerarmsten in de wereld, wordt gebruikt
om in Nederland migranten op te vangen. Daarmee is
Nederland de grootste ontvanger van het eigen ontwikkelingshulpbudget geworden. Dit jaar worden de hogere
kosten wederom deels gedekt uit bni-ruimte in 2016-2020.
Dat is een hypotheek op de toekomstige economische groei
en die haalt alle rek uit de OS-begroting tot en met 2020.
Eerder hebben wij samen met de PvdA al de vinger gelegd
op de vervuiling van het ODA-budget via de motieSlob/Samsom. Is het kabinet bereid om met een structurele
oplossing te komen die niet ten koste gaat van de hulp aan
de allerarmsten?
Ik kom bij mijn vierde punt, onderwijs. De Kamer heeft de
motie van de heren Nijboer en Harbers aangenomen over
gelijke onderwijskansen voor ieder kind — ik ben het daar
zeer mee eens — en om daarmee in de begroting rekening
te houden. De tweedeling in het onderwijs zien we met
name bij de mensen die met hun handen werken. Wij willen
daarom graag investeren in vakonderwijs. Er moet een
herwaardering komen voor vakmanschap, praktische
vaardigheden en werknemers die een reële bijdrage leveren
aan onze economie. Het is van belang om daarbij de focus
te leggen op de praktische vaardigheden in het po, het vo,
en op de mbo's, vmbo's en praktijkscholen en te zorgen
voor een behoorlijke bekostiging van de technische opleidingen. Wat ons betreft moet iedereen het recht worden
gegeven op evenveel jaren bekostigd onderwijs, zoals wij
al hebben voorgesteld met de scholingsbeurs in de leerrechtendiscussie. Ik hoop dat de coalitie dit inziet en het kabinet
zal verzoeken om in 2017, als wij naar de bekostiging van
het onderwijs kijken en de tweedeling tegengaan, extra
aandacht te schenken aan het vakmanschap en het vakonderwijs.
Tot slot heb ik nog wat vragen over de kasschuiven. Het
kabinet heeft ervoor gekozen om uitgaven voor 2017, de
ov-studentenkaart en de bijdrage aan de Wereldbank, naar
voren te halen. Hiertegenover staat een kasschuif bij
Defensie: uitgaven van 350 miljoen euro voor 2016 en 2017
worden nu verschoven naar 2019 en verder. De reden
hiervoor is dat deze dan beter kunnen worden aangepast
aan het investeringsritme dat er is. Wij voeren hier alleen
maar discussies dat er te weinig budget is voor Defensie

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

Intussen circuleren er plannen om in 2017 meer te investeren. Mijn partij denkt dat dit verstandig is als die ruimte er
is, en dat het erom gaat waarín dat precies gebeurt. Dat zal
ongetwijfeld bij de begroting aan de orde komen, en wij
zullen ongetwijfeld positief staan tegenover sommige van
die signalen. Maar waar wij niets over horen in die plannen
of geruchten, is of er iets extra's gedaan zal worden op het
gebied van CO2-reductie, met die doelstellingen die we niet
halen en die ontkoppeling die er niet komt. Wij maken ons
daar grote zorgen over, heel grote zorgen.
Vertaald naar dit jaar — we bespreken immers de Voorjaarsnota en nog niet de begroting — zou GroenLinks graag nu
starten met gericht investeren. Kan dat? Ja, dat kan. Er was
geen specifieke aanleiding om het EMU-saldo meer dan
gepland naar beneden bij te stellen. Van die ruimte moet
je je afvragen of het niet verstandiger is om die juist met
wijsheid te investeren, dan om te incasseren op de hoogte
van de staatsschuld. We hebben nog een aantal vraagstukken die dermate urgent zijn, en een vraagstuk rondom
werkgelegenheid dat dermate traag gaat, dat we daar tot
nu toe weinig resultaten zien. Ik kan mij haast niet voorstellen dat het kabinet daarmee, in deze laatste fase van zijn
bestaan, geen fikse slag zou willen maken. In die zin verbazen sommige beslissingen mij hogelijk.
De heer Nijboer (PvdA):
In een debat met financieel woordvoerders gaat het ook
om het voeren van een beetje een degelijk begrotingsbeleid.
Wil de heer Grashoff nou echt op basis van 0,1%, wat echt
een afrondingsverschil is, 700 miljoen extra uitgeven en als
het straks in het najaar 0,1% tegenvalt, weer 1,5 miljard
bezuinigen? Wat voor begrotingsbeleid staat de heer
Grashoff nou eigenlijk voor?
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik probeer duidelijk te maken dat je niet nu op de ultrakorte
termijn zou moeten bekijken of je dit in kas houdt. Het zou
verstandig zijn als ook de Partij van de Arbeid dat zou delen.

6 juli 2016
TK 105

105-14-12

Je moet bekijken welke dingen nu nodig zijn, en wat de
investeringen die nu nodig zijn, opleveren. Met hetzelfde
argument kan ik tegen de heer Nijboer zeggen: als je nu in
2016 investeert, zou je aan het eind van 2016 kunnen constateren dat er daadwerkelijk iets is verbeterd op het gebied
van de werkgelegenheid, en dat je dat ook terugziet in verminderde uitgaven aan uitkeringen.

voorzien. Het komt erop neer dat wij het eigenlijk niet goed
weten. Dat is raar. Ik verzoek de minister van Financiën
dringend om ons op korte termijn een heel helder overzicht
te geven van de wijze waarop die bedragen aan elkaar
hangen en wat ten laste van wat wordt gebracht, want wij
komen er niet helemaal uit. Ik vind dat wij dit inzicht wel
moeten hebben.

De heer Nijboer (PvdA):
Ja, maar ik begreep toch echt dat we nu meer geld moeten
uitgeven. De heer Grashoff zegt: ten opzichte van het
saldopad dat voorzien was, is er ruimte. Maar als dat de
basis is voor GroenLinks om begrotingsbeleid te voeren,
kijk je dus elke keer naar die cijfertjes van de koppeling met
het bbp, waar de heer Grashoff niet zo'n liefhebber van is,
als ik het goed heb begrepen. Dan kun je toch geen fatsoenlijk begrotingsbeleid voeren? Ik verwacht dus van GroenLinks dat er gewoon een dekking bij zit als zij voorstellen
doet om misschien wel honderden miljoenen meer te
investeren, of dat er een deugdelijk begrotingsbeleid achter
zit. GroenLinks moet niet zeggen: het valt nu 0,1% mee en
het valt misschien straks wel weer tegen, en we kunnen het
geld nu wel verjubelen.

Een aantal zaken zou wat ons betreft al op kortere termijn
dan 2017 moeten worden aangepakt. Uit de brief van de
staatssecretaris en uit het geruchtencircuit hebben wij
begrepen dat vanaf 2017 het tweede jaar bekostiging
onderwijs vluchtelingenkinderen eraan zit te komen. Dit
betekent wel dat wij het gevaar lopen van een jojobeleid:
een wegvallende financiering in de loop van 2016 en een
zich weer herstellende financiering vanaf 2017. Dat lijkt mij
niet verstandig. Het zou kunnen betekenen dat faciliteiten
worden afgebroken in de loop van het jaar, om daarna weer
opgebouwd te worden. Dit zou wat ons betreft oplosbaar
zijn. Daarvoor hebben wij een amendement ingediend.
Overigens loopt ons amendement in hoge mate parallel
met het amendement van D66, maar wij komen er met
elkaar wel uit over de wijze waarop wij het gaan doen. Dat
zou uitstekend kunnen.

De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik had deze reactie wel verwacht, want het gaat om een
cijferkwestie die nu heel belangrijk wordt gevonden. Er
wordt een wereld aan creativiteit toegepast met kasschuiven. Kasschuiven gaan de ene kant en de andere kant op,
en uiteindelijk komt daar een resultaat uit dat wij hier als
een keurslijf met elkaar moeten blijven nastreven. Wij kunnen echter beter goed kijken naar de doelen die wij stellen.
Ik zou een discussie met de heer Nijboer willen aangaan
over de wijze waarop wij verstandig kunnen investeren,
zodat wij de duurzame groei, die hij zelf ook wil, echt dichterbij brengen. Hoe kunnen wij dat doen zonder de houdbaarheid van de overheidsfinanciën op de lange termijn te
schaden, maar die juist te stimuleren? Dat zou de discussie
moeten zijn, in plaats van het uitgangspunt dat wij nu geen
700 miljoen mogen uitgeven. Wij hebben nu eenmaal het
begrotingsregeltje bedacht dat dit absoluut not done is, en
als je dat wel wil doen, word je aan de muur genageld
omdat dit slecht begrotingsbeleid zou zijn. Dat is nu net het
keurslijf waarin wij niet zouden moeten zitten. Wij zouden
moeten bekijken welke visie wij hebben op de ontwikkeling
van dit land in de komende tijd.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Grashoff vervolgt zijn betoog.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik ga nu in op de vluchtelingen. Het is goed dat er bekostiging is gevonden, maar wij hebben grote moeite met de
manier waarop dat gebeurt, waardoor er een enorme druk
ontstaat op het ODA-budget. Mevrouw Schouten heeft er
al een aantal opmerkingen over gemaakt, waarbij ik mij van
harte aansluit. Ook vreemd is dat het BOR, het Bureau
Onderzoek en Rijksuitgaven, aan ons meldt dat het voor de
Tweede Kamer lastig is om een totaalbeeld te krijgen van
de asielgerelateerde budgetten, om in samenhang te zien
waar verschuivingen plaatsvinden en om te zien hoe
optredende tegenvallers in de raming van dekking worden

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

Op het vlak van het investeren in vluchtelingen doen wij
een aantal dingen niet goed. Ik heb dat eerder al gezegd.
Wij maken hoge kosten — dat zullen wij ook moeten doen,
want dat is onze morele plicht — maar wij investeren echt
onvoldoende in het op weg helpen van deze mensen naar
opleiding en arbeidsmarkt. Ik maak aan den lijve mee hoe
mensen in een moeras terechtkomen als zij willen weten
wat hun diploma waard is, hoe zaken in elkaar zitten en
welke opleiding zij zouden moeten volgen. Hoe verhoudt
die opleiding zich met het taalniveau dat zij zouden moeten
beheersen? Daar is echt te weinig aandacht voor. Als wij
daar nu niet mee beginnen, zijn wij te laat, want elk halfjaar
of jaar dat wij later beginnen, wordt er meer talent verspild.
Dit betekent op de lange duur een grotere groep die gebruik
zal moeten blijven maken van onze sociale voorzieningen
in plaats van op eigen benen te staan en deel uit te maken
van het draagvlak in onze samenleving.
Ook voor het klimaatakkoord van Parijs geldt dat we geen
dag kunnen wachten met het uitvoeren daarvan. Wij lopen
echt achter op onze ambities. Wij moeten nu beginnen, wij
moeten nu aan de slag en de middelen die er zijn beter en
effectiever inzetten. Hier en daar liggen er middelen op de
plank die simpelweg niet uitgegeven worden omdat zij zijn
toebedeeld aan projecten die vervolgens niet van de grond
komen. Wij zullen op dit punt een slag moeten maken. Wat
ons betreft zou daar extra in geïnvesteerd kunnen worden.
Het is heel goed voor de houdbaarheid van onze economie,
voor onze welvaart op de lange termijn en voor het tegengaan van de carbon bubble dat wij, alle opmerkingen van
de heer Nijboer ten spijt, die stappen nu zetten en het geld
heel verstandig investeren.
Op het vlak van Veiligheid en Justitie speelt een beetje
dezelfde kwestie. Het probleem had gewoon opgelost kunnen worden via de oppositiebrede motie. Dan hadden wij
nu een start kunnen maken met de noodzakelijke stappen
in het verhaal van Veiligheid en Justitie, waar volgend jaar
mogelijk wel geld voor is. Dat is een gemiste kans. Ik zou
eigenlijk toch nog steeds de oproep van onder meer de
heer Merkies willen ondersteunen: we moeten we die kans

6 juli 2016
TK 105

105-14-13

niet laten liggen, maar het gewoon nu doen. Wij hebben in
elk geval op drie ons aanliggende punten amendementen
ingediend om het investeringsniveau omhoog te brengen.
Dat kan niet door in te boeten op een zorgvuldig begrotingsbeleid, maar juist door in te zetten op houdbaarheid, versterking en duurzame groei. Dat zou de uitdaging moeten
zijn.
De voorzitter:
Hartelijk dank, collega's. Ik stel voor om dit debat te schorsen voor de dinerpauze. Dan gaan we straks door met de
eerste termijn van de zijde van het kabinet. Ik zie instemmend geknik, dus dat gaan we doen.
De vergadering wordt van 18.54 uur tot 19.37 uur geschorst.
De voorzitter:
Wij zijn toe aan de reactie van het kabinet in eerste termijn.
Ik geef graag het woord aan de minister van Financiën.

Minister Dijsselbloem:
Voorzitter. Ik weet dat u haast hebt, althans dat er nog een
debat is vanavond. De heer Omtzigt heeft daar al van
gezegd dat dat veel langer gaat duren dan dit debat. Ik zal
proberen kort en snel te antwoorden.
Het gaat goed met de economie, maar er zijn absoluut
risico's. Die risico's komen vooral van buiten. Ik noem de
ontwikkeling van de wereldhandel en brexit, waar verschillende vragen over zijn gesteld. Dat is de context. De heer
Omtzigt heeft zijn zorgen uitgesproken. Hij ziet vertraging
in de groei. Hij vraagt of de regering geen noodzaak ziet
om verder te hervormen. Zeker, wij zijn nog niet klaar op
dat punt. Wij blijven maatregelen nemen. Er is nog zeker
potentie om de groei in Nederland verder te verhogen. In
het rapport van de Studiegroep Duurzame Groei vindt u
voor eigen gebruik en verkiezingsprogramma's interessante
voorstellen. Het antwoord is dus: ja, het is mogelijk om het,
in reactie op bedreigingen van buiten, zelf beter te doen.
Dan de verwachtingen rondom de brexit. Moeten we daar
zeer somber of wat optimistischer over zijn? De kosten voor
Nederland op de korte termijn zijn onzeker. Het CPB heeft
ook niets gezegd over de kosten op korte termijn. Het heeft
gezegd dat de effecten op langere termijn 10 miljard euro
kunnen zijn. Daar zitten echter heel veel onzekerheden in.
De effecten voor het Verenigd Koninkrijk zijn wel direct
zichtbaar. De devaluatie van het pond is historisch gezien
zeer groot. Er zijn verschuivingen in investeringsfondsen
gaande. Beurskoersen, zeker in sommige sectoren, hebben
een forse tik gehad. Wij zien al die bewegingen met zorg
aan. De effecten zijn dus in de eerste plaats en vooral voor
het Verenigd Koninkrijk, en die zijn tastbaar.
Wat betekent het voor bedrijven? Gaan bedrijven uit het
Verenigd Koninkrijk richting Europa? Komen ze ook naar
Nederland? Dat is heel goed denkbaar. De eerste gevallen
van interesse zijn er, om het maar zo te zeggen. Wij staan
bedrijven die met vragen bij ons komen natuurlijk met raad
en daad terzijde, maar we gaan daarvoor niet het beleid
aanpassen. Dat geldt ook voor het beloningsbeleid in de
financiële sector. Dat heeft de premier overigens ook niet

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

gesuggereerd. Als er financiële partijen naar Nederland
willen komen, dan kunnen wij hun uitleggen hoe de wetgeving in Nederland in elkaar zit. Daar zijn wij natuurlijk graag
toe bereid en dan zullen partijen serieus geïnteresseerd zijn
om zich in Nederland te vestigen. Wij hebben namelijk een
heel goed vestigingsklimaat.
De heer Omtzigt heeft naar het beleid van de ECB gevraagd.
Hoelang kan de ECB daarmee doorgaan? De ECB heeft een
helder mandaat. Daarbinnen is er veel vrijheid om middelen
in te zetten, maar de bank legt zichzelf daarbij beperkingen
op. De invulling van het mandaat is een aantal keren juridisch getoetst en goedgekeurd. Ik vind dat de ECB binnen
het mandaat in onafhankelijkheid moet kunnen opereren
om de ontwikkeling van de eurozone te ondersteunen. Naar
mijn oordeel doet de bank dit ook in de huidige moeilijke
omstandigheden van lage rentestanden. Zoals gezegd,
binnen het opkoopprogramma zijn er allerlei kwaliteitseisen,
waarborgen, maxima et cetera gesteld om binnen het
mandaat te blijven.
De heer Omtzigt (CDA):
De minister zegt: binnen het mandaat. Acht de regering het
nog steeds binnen het mandaat dat de rentes op alle
staatsleningen naar negatief terrein toe zijn gedreven door
het massale opkoopprogramma en dat als je dingen
opkoopt met een negatieve rente, je erop toe moet leggen?
Ondersteunt dit de economische groei of ondersteunt dit
nieuwe bubbels en zwakke banken in Zuid-Europa, waar
de rotzooi niet opgeruimd wordt.
Minister Dijsselbloem:
De effecten zijn zeer verschillend per sector. Er zijn ook heel
veel banken die last hebben van de lage rente. Overigens
wordt de lage rente niet veroorzaakt door het ECB-beleid.
De rente is al twintig jaar aan het dalen, is al lange tijd zeer
laag en mogelijk blijft zij dat ook nog lange tijd. In dat
lagerenteklimaat moet de ECB haar mandaat vervullen met
de mogelijkheden die zij heeft. Blijft men binnen het mandaat? Het is aan rechters om dat te toetsen. Men is daar
onafhankelijk in. Het wordt zo nu en dan door een rechter
getoetst. Tot nu toe hebben de rechters steeds gezegd dat
men binnen het mandaat blijft. We hebben eerder met
elkaar de discussie gevoerd, althans de heer Omtzigt en ik,
over wat de bank nu precies wel en niet mag. Ik heb gezegd
dat de ECB, gegeven het mandaat, in onafhankelijkheid
moet kunnen opereren en dat, als er twijfels zijn, dat aan
de rechter kan worden voorgelegd. Dat is een paar keer
gebeurd. Gegeven de eisen en beperkingen die de ECB
zichzelf oplegt, heeft de rechter nog steeds gezegd dat de
ECB binnen het mandaat blijft.
De heer Omtzigt (CDA):
Dat klopt, zeker nu de ECB nog steeds de mogelijkheid
openhoudt tot helikoptergeld. Zou de Nederlandse regering
dan twijfels hebben over het mandaat en bereid zijn om
zelf naar de rechter toe te stappen?
Minister Dijsselbloem:
Ik vind het echt niet zinvol om het te hebben over mogelijk
nog verdergaande maatregelen van de ECB. Daar ga ik ook
niet op in. De vraag of wij dan naar de rechter gaan, zal ik
al helemaal niet beantwoorden. Punt.

6 juli 2016
TK 105

105-14-14

De voorzitter:
De minister vervolgt zijn betoog.
Minister Dijsselbloem:
Dan kom ik automatisch bij de vraag over Italiaanse banken.
Er zijn nog veel problemen bij een aantal Italiaanse banken.
Dat heeft te maken met grote portefeuilles van leningen die
niet meer worden afgelost, waar verliezen op worden
geleden of verliezen op moeten worden genomen. Op
zichzelf willen Italiaanse banken dat daar voorzieningen
tegenover staan, maar de problematiek verbetert niet of
veel te langzaam. De Italiaanse regering heeft verschillende
initiatieven genomen om te proberen die portefeuilles
geleidelijk van de balans te krijgen, zoals dat dan heet, zodat
de bankbalansen weer gezonder worden. Op dit moment
is dat bij een aantal banken echt problematisch. De Europese toezichthouder voert een stresstest uit. Dat wordt deels
ook gedaan door de centrale bank van Italië onder Europees
toezicht. Op basis daarvan zullen Italiaanse banken maatregelen moeten nemen om gewoon hun balans te versterken.
De regels zijn helder. Ik denk dat de kern van de vraag is of
de regels overeind blijven. Ja, die regels blijven overeind
en zijn door verschillende hoofdrolspelers onderstreept.
De bankenunie is gebouwd op basis van wetgeving, niet
zo maar op vertrouwen, maar op wetgeving. Die is ook in
Italië geïmplementeerd. De banktoezichthouder, de Europese Centrale Bank, heeft het belang van bijvoorbeeld de
bail-inregels de afgelopen weken een aantal keren onderstreept. Hetzelfde geldt voor de Europese Commissie, die
nog eens in een communicatie duidelijk heeft gemaakt wat
nu vanuit mededingingsperspectief de zogenoemde
staatssteunregels voor banken zijn. Die zijn vastgelegd in
wetgeving en binnen dat kader kan de Italiaanse regering
of kunnen in de eerste plaats de banken zelf hun problemen
aanpakken.
De heer Omtzigt (CDA):
Het is goed om te weten dat we ons aan de regels zullen
houden bij de crisis die nu gaat uitbreken in Italië. Al deze
banken hebben een stresstest ondergaan voordat zij de
bankenunie zijn binnengekomen. Zijn er sinds die
stresstesten signalen, op welk niveau dan ook, naar voren
gekomen dat die stresstesten niet goed zijn uitgevoerd of
dat banken ten onrechte toegelaten zijn tot de bankenunie
in de eurozone?
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de minister, maar verwijs ook naar
een AO dat morgen gehouden wordt en dat over dit
onderwerp gaat.
Minister Dijsselbloem:
Die signalen heb ik niet. Als je naar die banken kijkt, moet
je vaststellen dat er op dit moment geen liquiditeitsprobleem is. De Italiaanse overheid heeft als extra voorzorg
een liquiditeitsloket geopend. Dat kan, dat mag. Dat heeft
Nederland ook gehad en dat heeft de Commissie goed
gevonden. Maar je ziet dat deze banken eigenlijk geen
liquiditeitsproblemen hebben en ook geen acute solvabiliteitsproblemen. Zij hebben een vastzittende grote portefeuille waar verliezen in zitten. Op enig moment zullen die
van de balans af moeten c.q. zullen die verliezen moeten

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

worden genomen. Dat is er aan de hand, tenzij straks de
resultaten van de nieuwe stresstest laten zien dat die problematiek groter is geworden. Dan zullen ze opnieuw in de
zin van extra voorzieningen of afschrijvingen maatregelen
moeten nemen. Maar dat is echt aan de banken zelf. De
banken krijgen van de toezichthouder te horen: zo beoordelen wij uw balans en daar moeten die voorzieningen, buffers
et cetera tegenover staan. Dat heeft men ook eerder gedaan.
Bij de start van de bankenunie hebben ook de Italiaanse
banken de opdracht gehad om extra kapitaal aan te trekken.
Sommige banken hebben dat al gedaan voordat zij die
opdracht kregen, omdat zij wisten dat het gewoon nodig
was. Het kan zijn dat het nu weer nodig is.
De heer Omtzigt zegt nu al dat er een crisis gaat komen.
Daar zit een sterk voorspellende gave in. Het is niet een
crisis in de zin van acute liquiditeitsproblemen of acute
solvabiliteitsproblemen. Het is een structureel probleem
van vastzittende portefeuilles dat moet worden aangepakt.
De heer Omtzigt (CDA):
Indien er niet genomen verliezen op de balans staan, is er
natuurlijk gewoon sprake van een solvabiliteitsprobleem
omdat je je eigen vermogen eigenlijk kwijt bent en je af
moet schrijven op je leningen. Dus de vraag blijft openstaan:
zijn de stresstesten bij de invoering van de bankenunie
goed uitgevoerd of zijn er sindsdien op enige wijze binnen
de eurogroep of met andere zaken — daarom heb ik de
minister van Financiën ook op meerdere functies aangesproken — onregelmatigheden aan het licht gekomen die doen
denken dat er problemen onbenoemd zijn gebleven in de
afgelopen jaren die nu naar boven komen?
Minister Dijsselbloem:
Nee, dat is niet zo. Dat is ook niet aan de orde gekomen. Ik
heb daar ook helemaal geen indicatie van. De problematiek
van leningen waar niet of onvoldoende op wordt afgelost,
was natuurlijk al bekend maar die verbetert nog niet, omdat
de Italiaanse economie niet uit de startblokken komt. Banken
hebben al extra kapitaal moeten opnemen en hebben
voorzieningen getroffen voor deze problematiek. Maar het
kan zijn dat uit de stresstest die naar ik meen later deze
maand wordt afgerond, blijkt dat men daar nog extra
voorzieningen voor moet treffen c.q. extra afschrijvingen
op moet doen. Het is niet zo dat men die hele portefeuille
in één keer moet afschrijven. De toezichthouder kan zeggen
dat het in een bepaalde omvang en in een bepaald tempo
moet gebeuren, en dat daar bepaalde voorzieningen voor
getroffen moeten worden. Zo gaat dat.
De voorzitter:
We gaan verder met de Voorjaarsnota en ik geef weer het
woord aan onze minister.
Minister Dijsselbloem:
Dan stap ik over naar de vraag over de gevolgen van de
brexit voor de Nederlandse begroting voor 2017. Ik kan het
oprecht niet zeggen. Daarvoor wachten wij de CPB-cijfers
af. Het CPB komt in de zomer met nieuwe ramingen en
nieuwe verwachtingen. Het CPB zal de internationale ontwikkelingen daarin meenemen, inclusief de gevolgen van

6 juli 2016
TK 105

105-14-15

de uitslag in het Verenigd Koninkrijk. Dus dat moeten wij
afwachten.
Ik heb nog een aantal vrij brede vragen over de begroting
en dan kom ik daarna op wat meer specifieke aandachtspunten dit jaar. De heer Merkies heeft gevraagd naar de
aanvullende post. Hij vroeg of het budgetrecht daarbij in
het geding is en waarom het bedrag zo hoog is. Hij overweegt een motie op dat punt. De systematiek van de aanvullende post is dat daarin middelen gereserveerd zijn die
nog niet aan begrotingsartikelen zijn toegedeeld, maar die
wel een bestedingsdoel hebben, bijvoorbeeld veiligheid,
onderwijs of de Belastingdienst. Het kan gaan om middelen
uit het regeerakkoord, maar ook om middelen die later zijn
toegevoegd. Bij de Belastingdienst gaat het bijvoorbeeld
om de investeringsagenda die nodig is voor de reorganisatie en de modernisering van de IT van de Belastingdienst.
Die reeks van investeringen in de Belastingdienst staat
vooralsnog op de aanvullende post. Dat geldt ook voor de
onderwijsmiddelen die door het sociaal leenstelsel vrijkomen voor het onderwijs, want die staan ook nog deels op
een aanvullende post. Als die middelen op een ander terrein
zouden worden ingezet, bijvoorbeeld door er een motie
over in te dienen, gaat dat ten koste van de bestedingsdoelen die nu zijn aangemerkt.
De heer Merkies (SP):
De heer Koolmees zei terecht dat de Kamer een ander idee
kan hebben over de bestedingsdoelen. Daarom wil je
natuurlijk budgetrecht op de aanvullende posten hebben.
Het potje voor de EU-afdracht moest worden geleegd voor
die naheffing. Het wordt nu opnieuw gevuld: 360 miljoen
dit jaar en in de jaren daarna 105 miljoen per jaar. Dat telt
best wel op en daarom roept het bij mij de vraag op of het
soms de verwachting is dat er over een paar jaar weer een
grote naheffing komt.
Minister Dijsselbloem:
Nee. Het is gewoon bekende informatie: we weten zeker
dat die er gaat komen.
De heer Merkies (SP):
De minister zegt dus dat hiermee wordt geanticipeerd op
een nieuwe naheffing.
Minister Dijsselbloem:
Nee. Ik moet in tweede termijn even terugkomen op de
vraag hoe deze reeks is opgebouwd. Dat lijkt me beter. Maar
als het even met een briefje kan worden toegelicht, doe ik
het nog in eerste termijn.
Voorzitter. De heer Omtzigt heeft gevraagd naar de in=uittaakstellingen. Die zijn voor een belangrijk deel ontstaan
doordat de departementen eind vorig jaar door de eindejaarsmarge in staat waren om bedragen door te schuiven
naar dit jaar. Om het kader daarmee dit jaar niet onevenredig te belasten, zet je het in een in=uittaakstelling, want dat
wil zeggen dat het kader aan het einde van het jaar met
onderuitputting of een nieuwe schuif weer wordt gesloten.
Het afgelopen jaar hebben de departementen in totaal 0,9
miljard doorgeschoven. Zoals ik zojuist beschreef, boeken

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

we dat tegen in de in=uittaakstelling. Is dat een groot bedrag
om uit de onderuitputting te halen? Ik denk het niet, want
de afgelopen jaren hebben we grotere bedragen aan
onderuitputting gehad. Ik denk dan ook dat het realiseerbaar
zal zijn.
Zijn er kasschuiven? Er is een kasschuif van defensieinvesteringen. Die gaan naar achteren in de tijd. Daartegenover staan twee kasschuiven, de uitgaven voor de ov-jaarkaart voor studenten en de afdracht aan de Wereldbank,
want die hebben we naar voren gehaald. De reden waarom
die investeringsprojecten zijn vertraagd, is de voorbereiding
van die projecten. Soms duurt dat langer en dan blijft het
geld op deze manier gewoon beschikbaar voor Defensie.
Ik weet niet of het sneller had gekund. Dat moet de Kamer
met de minister van Defensie bespreken. Het zijn soms
grote en complexe projecten zijn en het betekent dat ze
later in de tijd zullen plaatsvinden.
Je moet tegelijkertijd andere dingen versnellen om het
kader glad te strijken, want je wilt het kader in latere jaren
niet onevenwichtig belasten. Het is ook geen vrij geld, want
als we het niet doen, hebben we niet opeens geld over.
Althans, je creëert dan extra uitgaven met de bijhorende
saldoproblemen in latere jaren.
De heer Merkies (SP):
Ik kan me die uitleg voorstellen bij de ov-studentenkaart.
Als die vertraagd is, zegt men: oké, dan moet het later. Maar
ik begreep dit niet helemaal bij de Wereldbank. Ik zeg het
trouwens verkeerd. Het moet zijn: dan gaat het naar voren.
Maar waarom zou je vooruitbetalen bij de Wereldbank? De
uitleg daarvoor heb ik nog niet gehoord.
Minister Dijsselbloem:
Nee, dat hoeft niet. Het probleem, de aanleiding, is het
vertraagde investeringsritme bij Defensie. Defensie wil
dingen uitschuiven in de tijd. Om dat glad te trekken over
de jaren heen, moeten we bepaalde uitgaven uit het latere
jaar, bijvoorbeeld 2017, naar voren halen. Anders belasten
we het saldo van 2017 onevenredig. Dan gaan we dus op
zoek naar de uitgaven die wij al in dit jaar zouden kunnen
laten vallen. Daarvoor zijn er twee mogelijkheden. Die zijn
overigens niet ongebruikelijk, want wij doen dit vaker. We
moeten betalen voor de ov-jaarkaart voor studenten. Dat
is een fors bedrag. Een deel daarvan kun je al betalen in
het jaar daarvoor. Voor de afdracht aan de Wereldbank
geldt hetzelfde. Die kun je ook al eerder doen. Wij zijn dus
gewoon op zoek naar de dingen die wij eerder kunnen doen,
zodat we in 2017 ruimte creëren waardoor de uitgaven en
investeringen van Defensie juist in 2017 kunnen vallen.
De heer Merkies (SP):
Goed. Ik begrijp dat het eigenlijk niet met de betaling aan
de Wereldbank te maken heeft, maar met iets anders,
namelijk Defensie. Daardoor zegt men: laten we de afdracht
aan de Wereldbank dan maar vooruit betalen. Dit zijn
mogelijkheden die de minister ter beschikking heeft. Het
zou mooi zijn als de Kamer hetzelfde zou kunnen doen,
want de Kamer zit natuurlijk zelf ook af en toe te zoeken
naar ruimte.

6 juli 2016
TK 105

105-14-16

Minister Dijsselbloem:
Ja, maar het is geen ruimte. Ik heb deze discussie ook vaak
in de ministerraad. Collega's hebben een diepgevoelde
wens en zeggen dat ze die willen dekken met een kasschuif.
Maar een kasschuif is geen ruimte. Een kasschuif wil alleen
maar zeggen dat je bepaalde uitgaven uitstelt en tegelijkertijd andere uitgaven versnelt. Soms doe je dat binnen een
begroting en soms doe je een schuifje op de ene begroting
naar achteren en op de andere begroting naar voren. Dat
doe je omdat je zo je uitgavenplafonds niet opblaast, om
het plastisch te zeggen.
De heer Koolmees heeft gevraagd naar de extra middelen
voor Groningen. Ik dacht dat D66 die extra middelen
steunde. Dit is boven op de 1,2 miljard die al door het
kabinet is vrijgemaakt voor de problematiek in Groningen.
Uit de gasbaten hebben wij er dus extra middelen voor
gereserveerd. In principe zijn alle uitgaven kaderrelevant.
In de begrotingsregels — de heer Koolmees weet het en
maakt er soms ook gebruik van — zitten uitzonderingen op
dit uitgangspunt. De gasbaten en de rente-uitgaven vallen
niet onder het kader. In een breed gesteunde motie-Bosman
is gevraagd om extra middelen, met name voor de waardevermeerderingsregeling c.q. verduurzaming in Groningen.
Dat hebben wij gedaan door rechtstreeks uit die nietkaderrelevante gasbaten daarvoor geld beschikbaar te
stellen. Dat is die 244 miljoen. Vanwege de sterke samenhang die wij zien tussen de niet-kaderrelevante baten, de
gasbaten, en deze uitgaven, die rechtstreeks plaatsvinden
ter compensatie van de negatieve effecten van die gasbaten,
vallen ze niet onder het uitgavenkader. Dat geldt overigens
voor het gehele programma.
De heer Koolmees (D66):
Ik had al gezegd dat ik het een prima besteding vind. D66
steunt het programma. De 1,2 miljard die eerder is uitgetrokken voor het herstelprogramma in Groningen is ook
buiten het uitgavenkader geplaatst, zo begrijp ik. En dit
gebeurt in het verlengde daarvan.
Minister Dijsselbloem:
Zo is het.
Mevrouw Schouten constateert dat het kabinet de gaswinning voor vijf jaar wil vastleggen, en noemt dat regeren
over het graf heen. Waarom doet het kabinet dat? Wij hebben een aantal adviezen gehad van de Mijnbouwraad, het
SodM en nog een speler. Een van die adviezen was om de
termijn van vijf jaar te hanteren van het zogenaamde
instemmingsbesluit. De combinatie van die adviezen was
dat je eigenlijk een termijn zou moeten hebben voor die
planning van vijf jaar. Na twee jaar zou er een ijkmoment
moeten zijn om te kijken of alle ontwikkelingen, waaronder
nieuw verworven kennis, waarin veel wordt geïnvesteerd,
aanleiding geven om tussentijds aan te passen. Er is dus
sowieso een ijkmoment na twee jaar. Dit is gewoon rechtstreeks overgenomen uit het advies van de Mijnbouwraad
en het SodM. Gegeven de gevoeligheid van het onderwerp
hebben wij dat heel bewust gedaan.

den. De heer Nijboer vroeg waarom de inkomsten nog veel
scherper zijn gedaald. Het gaswinningsniveau is met circa
de helft verlaagd, terwijl de gasbaten met 80% zijn afgenomen. De vaste kosten voor de winning zijn niet naar rato
verlaagd. De gasbaten van het Rijk zijn niet enkel afhankelijk
van de omzet, maar vooral van de winst. De winsten in de
gaswinning zijn als gevolg van de gedaalde prijs sterk
afgenomen, omdat de kosten veel minder zijn gedaald.
Bij het zeker ten opzichte van de kleine velden zeer winstgevende Groningenveld hebben de volume- en prijsdaling
het grootste effect. De afdracht voor het Rijk in de hoogste
afdrachtsschijf bedraagt 95%. Daarbij zijn voor de gaswinning in dit veld ook de kosten voor schadeherstel en versterken aanzienlijk toegenomen. Die kosten komen voor circa
twee derde voor rekening van het Rijk. De factor die de heer
Nijboer mist, is die van de kostenontwikkeling.
De heren Nijboer en Koolmees hebben enthousiast
gesproken over de dividenden en de raming van de dividendinkomsten. Zij hebben alvast aangekondigd dat zij
hierin vasthoudend zullen zijn, omdat zij stellig van mening
zijn dat deze kunnen worden verbeterd. Ik neem aan dat zij
het positief vinden dat de dividenden zich positief ontwikkelen, maar zij hadden dat graag van tevoren met zekerheid
geweten. Dat is natuurlijk moeilijk bij dividendramingen.
Die zijn natuurlijk gebaseerd op verwachtingen. Wij kijken
ernaar en wij toetsen op realisme. Wij maken inderdaad
een prudente raming; dank voor het compliment van de
heer Koolmees. Het is echter geen beleidsknop die je in
handen hebt. Wij runnen de bedrijven niet. De sectoren
waarin de bedrijven actief zijn, zijn althans voor een deel
open economische sectoren. Er zit risicodragend kapitaal
in die bedrijven. Ik kan dus niet, zoals bij andere onderdelen
van de begroting, met een soort schijnzekerheid zeggen: ik
verwacht dat de dividenden van de Gasunie zich in het
komende jaar als volgt zullen ontwikkelen. Wij doen dat zo
goed mogelijk, maar ik ga de Kamer geen schijnzekerheid
beloven. Dat is onmogelijk.
De heer Koolmees (D66):
Ik vraag zeker geen schijnzekerheid van de minister maar
wel meer realisme. Prudent is het zeker. Het is nu al twee
jaar achter elkaar zo dat de uiteindelijke raming 50% hoger
is dan de oorspronkelijke raming. Vorig jaar ging het om
600 miljoen, zo zeg ik uit mijn hoofd, en dit jaar om 700
miljoen. Dat is 50% hoger, en dat zijn wel forse bedragen.
Ik vind het terecht dat de minister prudent raamt, aangezien
het onzekere inkomsten zijn. Het gaat over deelnemingen,
en dat is altijd iets lastiger voorspelbaar dan bijvoorbeeld
de ambtenarensalarissen. Dat begrijp ik. Dat je dus niet
helemaal spot-on kunt ramen, begrijp ik ook. Maar een
verschil van 700 miljoen vind ik wel heel erg veel geld.

De heer Nijboer vroeg naar de ramingen van de gaswinningsinkomsten. Het volume is naar beneden bijgesteld —
dat is een beleidsbeslissing geweest — en de prijs is omlaag
gegaan. Die laatste ontwikkeling kunnen wij niet beïnvloe-

Minister Dijsselbloem:
Ik heb al eerder aangegeven dat wij het preciezer willen
gaan doen door echt per staatsdeelneming een zogenaamd
normrendement te ontwikkelen. Daarbij kijken wij naar
vergelijkbare bedrijven en vergelijkbare sectoren. Wat zou
je van een bedrijf met deze balans en met deze risico's
mogen verwachten? Dat normrendement maken wij ook
bekend en dat staat gewoon in het jaarverslag van de
staatsdeelnemingen. Per staatsdeelneming staat er: dit is
de afspraak die wij hebben gemaakt. Dat is echter langjarig.

Tweede Kamer

6 juli 2016
TK 105

Voorjaarsnota 2016

105-14-17

Wij gaan bedrijven daarop dus niet jaarlijks beoordelen of
afrekenen, maar als ze er langjarig van afwijken, hebben
wij natuurlijk wel een gesprek te voeren met elkaar.
Anderzijds heb ik al eerder toegezegd dat wij op het totaal
van de portefeuille minder prudent zullen ramen. Dat zullen
de leden ook zien in de ontwerpbegroting voor 2017. Misschien kunnen wij elkaar op dat punt ook tegemoetkomen.
Wat ik niet wil doen, is per staatsdeelneming ramen. Op
portefeuilleniveau, op basis van een onderliggende, betere
analyse en de benadering van het normrendement kunnen
wij, onderliggend, een betere inschatting maken. Die vatten
wij dan geaggregeerd samen met een raming op portefeuilleniveau. Dat zal minder prudent zijn, maar ik blijf erbij dat
er een grote onzekerheidsmarge is. Het karakter van
bedrijven is niet zodanig dat je van tevoren kunt zeggen: ik
ga dit garanderen. Dat is niet mogelijk.
De heer Koolmees (D66):
Met deze ontwikkeling ben ik blij, maar ik zou nog één stapje
verder willen gaan. Zou de minister dan ook kunnen analyseren waardoor het komt? Er zijn ook weleens tegenvallers
geweest. Dat heb ik de afgelopen jaren ook gezien. De ontwikkeling van de laatste drie jaar liet echter iedere keer
forse meevallers zien. Zou de minister bijvoorbeeld samen
met de Miljoenennota bij Prinsjesdag een analyse kunnen
sturen over hoe dit komt?
Minister Dijsselbloem:
Dan lijkt het mij een logischer plek om dat in het volgende
jaarverslag te doen. Het jaarverslag bestaat altijd uit een
meer algemeen deel en een deel per staatsdeelneming. In
het algemene deel kunnen wij dan een beschouwing
opnemen over vragen als: hoe ramen wij? Hoever zijn wij
ervan afgeweken in de afgelopen jaren, en wat waren de
verklarende factoren daarvoor?
De heer Harbers heeft gevraagd naar de redding van het
ROC Leiden. Hij heeft ook een motie daarover aangekondigd. Het is waar dat van de 40 miljoen die nodig was om
het ROC Leiden te redden, iets wat de VVD inderdaad niet
heeft willen steunen, het grootste deel uit, naar ik meen,
de macrobudgetten voor mbo-scholen komt en een kleiner
bedrag van 8 miljoen wordt gehaald uit middelen voor
kwaliteitsafspraken in het mbo. Toch is dat wel te motiveren.
Diezelfde 8 miljoen is namelijk niet helemaal willekeurig. 8
miljoen van de benodigde middelen voor ROC Leiden was
echt bedoeld als directe investering in de kwaliteit van het
onderwijs bij ROC Leiden. Dat maakt dat wij het redelijk en
acceptabel vinden om dat deel van het budget te halen uit
de middelen voor kwaliteitsafspraken. Ik zeg erbij dat dit is
besproken met de sector, want het overige deel van het
budget komt uit het macrobudget van alle scholen. Alle
scholen moeten dus een stukje van hun budget inleveren
om het roc te kunnen redden. Dat is buitengewoon pijnlijk,
maar dit is hoe het is gedekt. De sector heeft ons gevraagd
ook een stukje te mogen financieren uit de kwaliteitsmiddelen om zo de andere roc's iets te ontzien in hun macrobekostiging. Wij hebben dit in overleg met hen zo gedaan.
Het is ook inhoudelijk legitiem.

van Defensie stijgen dit jaar naar 1,15% van het bbp. Daarmee is de trend gekeerd, want de twee jaren daarvoor was
het 1,09% en zelfs 1,07%. Dit was voor onze kabinetsperiode.
We zitten nu weer iets hoger, op 1,15%. Afhankelijk van wat
we op Prinsjesdag aan extra ruimte kunnen maken voor
het versterken van de Defensieorganisatie komt daar weer
een klein plusje bij, maar daar kan ik natuurlijk nog niet veel
over zeggen. Tot nu toe hebben we in deze kabinetsperiode
circa 670 miljoen toegevoegd aan de begroting van Defensie, in een aantal stappen die begonnen met de motie van
de heer Van der Staaij.
De heer Omtzigt heeft gevraagd naar de regeling voor vrijwillig vertrek bij de Belastingdienst. Ik dacht dat recent uitgebreid met de staatssecretaris is gesproken over de situatie
bij de Belastingdienst, inclusief de vertrekregeling. De
Kamer heeft hier op 29 juni ook nog een brief over ontvangen. De continuïteit van het werk van de Belastingdienst is
niet in gevaar. Dat geldt ook voor de handhaving, waar de
heer Omtzigt naar vroeg. Maar om continuïteitsrisico's voor
de toekomst te voorkomen, we hebben immers nog een
aantal jaren aan Investeringsagenda te gaan, zijn de eerder
gemaakte afspraken aangepast, in overeenstemming met
een voldoende meerderheid van de vakbonden. Dit betekent
dat de regeling voor vrijwillig vertrek per 1 september 2016
zal worden gesloten.
Ik kom nog even terug op de vraag van de heer Merkies
over de reeks EU-afdrachten op de aanvullende post. Die
is structureel voor de effecten van de CBS-bijstelling op de
EU-afdrachten voor de jaren 2016 en verder. De Kamerleden
weten nog wel dat in 2015 het CBS met DNB gezamenlijk
een studie heeft uitgevoerd, omdat het steeds verschillende
cijfers had. Ze hebben dit gezamenlijk opgelost. Dat heeft
geleid tot een opwaartse bijstelling van het Nederlandse
bni. Dit is het verwachte bruto-effect van die bijstelling. De
reservering zal worden geactualiseerd in de Miljoenennota,
op basis van de laatste cijfers op dat moment.

Ik kom te spreken over Defensie. De heer Omtzigt zei over
de Defensie-uitgaven dat de trendbreuk er nog niet is. Hij
zei dat de uitgaven gaan naar 1,1% bbp en vroeg of het
klopte dat dit het laagste niveau in 100 jaar is. De uitgaven

Dan kom ik te spreken over de begroting van V en J. Deze
heeft op verschillende momenten veel aandacht in de
Kamer gehad. Ik pak de cijfers er even bij, want daar gaat
de Kamer vast naar vragen. Mij staat bij dat toen wij in het
najaar een debat voerden en de Kamer zei dat er evidente
risico's en problemen zaten in de begroting van V en J, ik
heb toegezegd, met name naar aanleiding van een verzoek
van mevrouw Schouten, om een analyse te maken. Die
analyse hebben we aan de Kamer gestuurd. Wij hebben
toen de begroting van V en J fors en structureel verhoogd.
De oppositie riep op tot een investering van ten minste 300
miljoen voor 2016 en de jaren daarna, en die hebben we
ook geleverd. Maar dat vond men vervolgens niet genoeg.
Dat kan al dan niet terecht zijn, maar het was wel vreemd
aangezien het in het debat dat wij in het najaar met elkaar
hebben gevoerd nog om 300 miljoen ging. Uit de bedragen
die in het najaar zijn vastgesteld, is 139 miljoen bestemd
voor de politie en daar komt nu nog 49 miljoen bij in verband met de extra taken op dit moment. In de begrotingsbrief uit het najaar werden tevens extra middelen genoemd
voor de rechtspraak en het OM, en ook die zijn dit jaar
beschikbaar gesteld. De financiële problemen in 2016 zijn
hierdoor beheersbaar, maar er zal tegelijkertijd op het
ministerie van V en J en bij de onderdelen die daaronder
vallen, hard moeten worden gewerkt aan het financieel
beheer. Uit het rapport van de Rekenkamer blijkt immers
dat er op dat punt forse problemen zijn en die moeten echt

Tweede Kamer

6 juli 2016
TK 105

Voorjaarsnota 2016

105-14-18

worden aangepakt. Wij zullen vervolgens op Prinsjesdag
bekijken wat er verder nog nodig en mogelijk is.
De heer Omtzigt vroeg specifiek naar de incidentele meevallers uit schikkingen en naar de manier waarop die
structureel gedekt worden. Ik heb vorig najaar een afspraak
gemaakt met de minister van V en J over de incidentele
inkomsten uit grote schikkingen. Die kwamen altijd binnen
op de begroting van V en J, maar het is natuurlijk moeilijk
om je begrotingsbeleid daar structureel op te voeren. Wij
hebben daarom de afspraak gemaakt dat de inkomsten uit
hoofde van die grote schikkingen voortaan ten gunste
komen van het generale beeld en in ruil daarvoor is er 100
miljoen structureel toegevoegd aan de begroting van V en
J. Er is dit jaar een grote schikking van 358 miljoen — 258
miljoen hoger dan geraamd — binnengekomen van het
bedrijf VimpelCom. Zo'n meevaller is inderdaad incidenteel,
maar dat past ook bij het karakter van schikkingen. We
hebben daar geen structurele ramingen voor opgenomen,
maar dat gebeurde vroeger ook niet. Als je echter zeker
weet dat zo'n schikking binnenkomt en je dus zeker bent
van je inkomsten, kun je die natuurlijk wel inzetten bij je
begroting voor het lopende jaar.
De voorzitter:
Voordat ik de heer Omtzigt het woord geef, wil ik erop wijzen dat het nu 20.15 uur is. Er staat nog een belangrijk debat
gepland om 21.00 uur, dus ik wil zowel de minister als mijn
collega's vragen om daar een beetje ruimte voor te bieden.
De heer Omtzigt (CDA):
Ik zal mijn twee vragen in één keer stellen. Acht de minister
de begroting van V en J op dit moment realistisch of moet
er volgens hem bij de volgende suppletoire begroting weer
geld bij voor problemen die we nu al kennen?
Mijn tweede vraag gaat over de schikkingen. Wordt er bij
die schikkingen alleen gewerkt aan winstmaximalisatie of
zorgt men er ook voor dat er bij serieuze overtredingen
geen vrijspraak of sepot beloofd wordt? Dit lijkt immers wel
onwenselijk gebeurd te zijn bij Libor.
Minister Dijsselbloem:
De heer Omtzigt vroeg of de begroting deugdelijk is of dat
er meer geld bij moet. De begroting is deugdelijk, maar zij
is niet vrij van financiële spanning. Dat geldt overigens
overal voor. Ik vind de extra middelen die dit jaar naar V
en J gaan, substantieel, ook al moet dat geld natuurlijk nog
goed besteed worden. Tegelijkertijd moet het financieel
beheer echt verbeterd worden. We zullen op Prinsjesdag
bekijken wat er verder nog nodig en mogelijk is, maar we
gaan er niet ad hoc nog veel geld bij doen, anders dan de
gemotiveerde extra middelen die we in de Voorjaarsnota
al beschikbaar stellen.
Op het tweede punt ben ik het zeer eens met de heer Omtzigt. De inkomsten uit schikkingen mogen nooit een prikkel
zijn om meer in te zetten op schikkingen dan op strafvervolging, zeker als dat laatste wel op zijn plaats is. Door die
inkomsten weg te halen bij V en J, kun je dat soort conflictvermenging voorkomen. Die inkomsten kwamen vroeger
binnen bij V en J, terwijl het OM onder datzelfde ministerie
ressorteert. Die spanning is nu opgelost. V en J heeft er

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

structureel 100 miljoen bij gekregen, maar de schikkingen
komen bij de minister van Financiën binnen. Die heeft geen
relatie met het OM, en dat hoopt hij ook zo te houden.
Tenminste, hij heeft wel een relatie met het OM, maar geen
verantwoordelijkheidsrelatie.
Dat brengt mij op heel natuurlijke wijze op de vraag van de
heer Merkies naar wat ik zou hebben gezegd over justitie
en politie. Hij vraagt of ik kan bevestigen dat ik heb
gesproken over "bedelen" en "bedelaar". Zo ja, dan wil hij
graag excuses. Ik las in de krant ook dat ik die woorden
gebruikt zou hebben. Ik heb het opgezocht, maar ik heb die
woorden niet gebruikt. Ze zijn in het Algemeen Dagblad
geïntroduceerd in een samenvatting van wat ik zou hebben
gezegd of bedoeld, aldus het Algemeen Dagblad. Ik heb die
woorden niet gebruikt. Ik heb na een ministerraad gezegd
dat ik een beetje klaar ben met de aanhoudende roep om
meer geld. Overigens is dat een bredere verzuchting van
deze minister. Niet alleen in de wereld van V en J, maar
overal moeten de sluizen weer open, zoals de heer Harbers
dat al noemde. Dat kan gewoon niet. Zo breed staan we er
helemaal niet voor. Overigens moet je ook in heel riante
jaren keuzes maken. Ik vind het buitengewoon verwarrend
voor de burger als hij van de baas van een belangrijke
overheidsdienst hoort: "Als wij het gevraagde geld niet
krijgen, is dat het begin van het einde van …", gevolgd door
een heel zware term. Daar ben ik wel buitengewoon kritisch
over. Ik vind dat … Voor de baas van een overheidsdienst
vind ik dat buitengewoon ingewikkeld. Het waren zware
woorden en dat vond ik niet correct. We zijn gewoon met
elkaar in overleg over de vraag wat er de komende jaren
nodig is, en dat is meer dan alleen geld.
De heer Merkies (SP):
De minister zegt dat hij verkeerd geciteerd is. Het AD heeft
het woord bedelen gebruikt, terwijl hij dat zelf niet genoemd
heeft. Hij heeft wel gezegd dat hij er klaar mee was, zoals
hij nu zelf ook toegaf. Hij heeft ook gezegd dat hij het daar
maar bij moest laten, want dat hij anders veel lelijkere dingen zou gaan zeggen. Dat zag er wel uit als een reactie op
die oproep vanuit politie en justitie om meer geld; zo is het
in ieder geval gepresenteerd. Klopt dat?
Minister Dijsselbloem:
Er waren oproepen om meer geld vanuit hele reeksen
overheidsdiensten. Je ziet het gewoon gebeuren. De baas
van de eerste dienst gaat in de krant staan en zegt dat hij
grote problemen heeft en dat hij zijn taken niet meer kan
uitvoeren als hij niet direct meer geld krijgt. Dan denkt de
baas van de tweede dienst binnen een week: wacht even,
dan moet ik dat ook zeggen, want anders gaat al het geld
naar die eerste dienst. Dat gebeurde ook prompt. De tweede
dienst stond in de krant: als wij niet krijgen wat wij hebben
gevraagd, stort alles in! Prompt volgde daarna de derde
dienst. Dat patroon is gewoon niet goed. Het helpt ook niet.
Het kabinet neemt geen besluiten op basis van interviews
in de krant, zeker niet wanneer die zijn gegeven door mensen die gewoon onder de verantwoordelijkheid van het
kabinet vallen. Het is raar om in de krant te zeggen dat je
er geld bij moet krijgen. Het was echt een concurrentieslag
tussen deze verantwoordelijke overheidsmanagers. Dat is
niet goed.

6 juli 2016
TK 105

105-14-19

De heer Merkies (SP):
De minister presenteert het nu als een concurrentieslag.
Volgens mij hebben wij hierover eerder debatten gehad.
Wij hebben erop gewezen dat het probleem zich voordoet
op meerdere punten in de veiligheidsketen. In die zin denk
ik dus niet dat het een concurrentieslag is. Zegt de minister
dat zij dat dus niet in het openbaar mogen zeggen? Het is
toch juist goed dat als jij erachter komt dat je veel taken
hebt, dat je het niet redt en dat er zaken op de plank blijven
liggen en als jij als hoge ambtenaar denkt dat dat aan de
middelen ligt, je je daarvoor verantwoordt en dat je dat
publiekelijk doet?
Minister Dijsselbloem:
Dat is een interessant punt waar je wel een boom over kunt
opzetten. Als je leiding geeft aan een belangrijke dienst in
de veiligheidsketen in Nederland en je op de dag van je
benoeming, de dag na de aanslagen in Parijs, zegt "ik moet
nu meer geld erbij krijgen, want anders kan ik de veiligheid
niet garanderen", dan is dat een enorme uitspraak. Ik vind
dat zo'n uitspraak in de eerste plaats intern moet worden
gedaan richting de minister tot en met de ministerraad. Het
is nogal wat. Ik heb gelukkig geen herhaling van die uitspraak gehoord, maar ik denk dat het zo niet werkt. Daarmee
veroorzaken we onnodig grote onrust onder mensen die
zich grote zorgen gaan maken op een moment dat er meer
geld komt voor de diensten. In deze Voorjaarsnota komt er
weer meer geld voor de dienst. Tegelijkertijd moeten er
problemen intern worden opgelost. Niet elk probleem is
oplosbaar met geld en dat weet de SP ook. We pakken deze
problematiek de komende tijd constructief verder aan.
De heer Omtzigt heeft nog gevraagd naar de maatregel
pensioen in eigen beheer. De Kamer heeft daarover een
brief ontvangen. Daarmee worden de belastinginkomsten
die anders over een lange periode uitgesmeerd zouden
binnenkomen, naar voren gehaald. Dat is de systematiek.
Het totaal van die reeks, dus de netto contante waarde
daarvan, is nog net een plusje. Het betekent niet dat we
hier ineens een geldmachine hebben gevonden. Je haalt
gewoon een aantal toekomstige inkomsten naar voren. De
heer Omtzigt heeft gevraagd hoe de inkomsten worden
aangewend. We komen daar op Prinsjesdag op terug. De
staatssecretaris heeft deze brief vooruitlopend op Prinsjesdag gestuurd, omdat hij dat had toegezegd aan de Kamer
en de Kamer al meerdere keren had gerappelleerd hoe het
zit met het pensioen in eigen beheer. Nogmaals, op Prinsjesdag komen we terug op de besteding van deze middelen.
Het volgende punt betreft de inkomensontwikkeling voor
eenverdieners, in het bijzonder een eenverdiener met een
chronisch zieke partner. Mevrouw Schouten en de heer
Omtzigt hebben hierover gesproken. De crux is natuurlijk
dat de partner niet kán werken en dus niet in staat is
eigenstandig een inkomen te verwerven. Wat is de inkomensontwikkeling voor deze specifieke groep? Wij beslissen
in augustus over het koopkrachtbeeld. Dan kijken we ook
naar groepen, vooral groepen die het moeilijk hebben. Ik
zeg toe dat we dan ook aandacht zullen hebben voor deze
groep. We moeten wel realistisch zijn — we hebben deze
discussie vaker gevoerd — omdat het buitengewoon lastig
is om zo'n zeer specifieke groep af te bakenen en op een
effectieve manier te bereiken. Ik kan dus geen resultaatsverplichting aangaan, maar ik herken het probleem. We bekij-

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

ken of er haalbare oplossingen zijn en komen op Prinsjesdag
daarop terug.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Ik vind het al winst dat het kabinet het probleem onderkent.
We hebben vorig jaar urenlang hierover gediscussieerd bij
de herziening van het belastingstelsel, maar toen werd het
probleem niet onderkend. Hoor ik de minister nu zeggen
dat hij mogelijk alleen maar wil kijken naar de inkomenspositie van eenverdieners die een chronisch zieke of gehandicapte partner hebben en dat hij het gewoon accepteert dat
er bij eenzelfde inkomen een verschil in de belastingheffing
kan ontstaan van €8.000 à €11.000 tussen een- en tweeverdieners?
Minister Dijsselbloem:
Ik heb heel goed geluisterd naar mevrouw Schouten. Zij
heeft tegen de achtergrond van het grotere issue van de
inkomensontwikkeling van alleenverdieners ingezoomd op
deze heel specifieke groep. Het kabinet is niet voornemens
om in algemene zin in ons belastingstelsel weer van individuele belastingplichtigen naar huishoudens te gaan, naar
het aanslaan van huishoudens in de belastingen. Die stap,
die emancipatoir is en zich richt op arbeidsparticipatie, is
jaren geleden gezet en die gaan we niet terugdraaien. Daar
zullen wij het dus over oneens blijven. Wij zullen het ook
oneens blijven over het belang van kinderopvang, wat
mevrouw Schouten blijkbaar iets elitairs vindt en wij
belangrijk vinden vanuit een oogpunt van emancipatie en
arbeidsparticipatie. Daarbinnen heeft zij een heel specifiek
punt gemaakt. Ik heb toegezegd dat wij met Sociale Zaken
en VWS gaan kijken of we daaraan tegemoet kunnen
komen.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Dat heb ik al gekwalificeerd als winst, als een stapje in de
goede richting. De minister heeft echter wel iets te nauw
naar mijn verhaal geluisterd, want het ging echt over de
brede groep. Ik heb wel gezegd dat ik het zeker onrechtvaardig vond in een situatie waarin er helemaal geen keuze was.
Blijft staan dat het verschil wat ons betreft sowieso te
onrechtvaardig is. Ik zal er in mijn tweede termijn nog op
terugkomen.
Minister Dijsselbloem:
Ik ben eigenlijk klaar, voorzitter. Wilt u dat ik nu al op de
amendementen reageer of doen we dat in tweede termijn?
De voorzitter:
U mag nu al reageren, als u wilt.
Minister Dijsselbloem:
Ik kan het vrij snel doen. Er zijn drie amendementen van de
heer Grashoff van GroenLinks waarvan de dekking saldoverslechtering is. Alleen al om die reden zal het kabinet die
ontraden. Ik zie dat er een aantal amendementen is gericht
op EZ. Ik weet niet of ik daarop moet reageren. Daar kom
ik in tweede termijn op terug. Het is een mer à boire aan
onderwerpen. Ik zie er hier eentje over de NVWA. Daar
wordt een begrotingsreserve geplunderd.

6 juli 2016
TK 105

105-14-20

De voorzitter:
Prima. Laten we het dan in de tweede termijn doen. Dan
hebt u er nog even de tijd voor.
Minister Dijsselbloem:
Er is overigens nog een vraag naar aanleiding van een
amendement. Misschien kan ik die nog even meenemen.
Die vraag gaat eigenlijk over de asielreserve. Die wordt
gebruikt als dekking, ik meen in het amendement van de
heer Koolmees. De asielreserve is een begrotingsreserve
specifiek bedoeld voor fluctuaties in de lastig te ramen
asieluitgaven, met name de uitgaven voor opvang. Als een
asielzoeker in de loop van het jaar binnenkomt, ontstaat er
meteen een verplichting in de begroting BuHa-OS om een
jaar lang de opvang te financieren. Die kosten ontstaan op
dat moment, maar lopen ook door in het daaropvolgende
jaar. De geraamde uitgaven hiervoor worden via de asielreserve meegenomen naar het volgende jaar. Het overgrote
deel van de middelen is daarvoor nodig. Die kun je er dus
niet uithalen, want dan hebben we gewoon te weinig geld
voor het eerste jaar opvang van mensen die al binnen zijn
gekomen. Daarmee is de reserve niet uitgeput, maar
gegeven de vele onzekerheden wil ik haar ook niet uitputten.
De asielreserve is uitdrukkelijk niet bedoeld voor de financiering van nieuw beleid.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik heb de minister gevraagd of hij wat preciezer inzichtelijk
kan maken hoe het zit met de kosten voor asiel en de dekking uit verschillende bronnen, ook in relatie tot de asielreserve. Het kan aan mij liggen, maar dan ligt het ook een
beetje aan het Bureau Onderzoek en Rijksuitgaven. Wij
hebben onvoldoende inzicht in de wijze waarop de kosten
en de dekking daarvan in relatie tot het OS-budget precies
in elkaar steken.
Minister Dijsselbloem:
Daar zitten eigenlijk twee vragen in. De eerste betreft de
volle breedte, namelijk de vraag welke uitgaven er allemaal
voor asiel of asielzoekers zijn. Die is lastig te beantwoorden,
omdat sommige dingen gewoon in de bestaande budgetten
zitten. Daar is geen apart geoormerkt geld voor. Dat geldt
bijvoorbeeld voor een deel van de uitgaven van scholen.
Dat wordt geacht voor een deel gewoon in de budgetten
te zitten. Dat geldt voor een deel van de uitgaven aan de
volksgezondheid. Dat zit gewoon in de budgetten. Wij verwachten van de instellingen dat zij dat binnen de bestaande
middelen doen. Sommige dingen zijn heel zichtbaar op de
begroting. Ze staan wel op meerdere begrotingen, maar
dat is op zichzelf niet heel bezwaarlijk. Sommige uitgaven
vallen onder de begroting van V en J en sommige onder
andere begrotingen.

hoff wat preciezer kan aangeven wat hij zoekt, kan ik bekijken of wij dat kunnen leveren, want informatie leveren is
onze plicht en onze dagelijkse vreugde. De heer Omtzigt
kan dat bevestigen.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Het is niet mijn bedoeling met de vraag om een soort
ultieme doorrekening te krijgen van waar ooit maar ergens
kosten verbonden waren aan vluchtelingen in reguliere
budgetten. Dat ben ik volstrekt met de minister eens. Dat
is een wat onzinnige benadering. Wel wil ik weten wat de
kosten nu zijn voor opvang die een relatie hebben met het
OS-budget, met de asielreserve, waarin op een of andere
manier ook door de jaren heen geschoven wordt en waarin
er sprake is van een accres op de OS-begroting en het
benutten daarvan. Dat krijgen wij niet scherp.
Minister Dijsselbloem:
Ik ga nu improviseren. Ik stel voor dat ik samen met minister
Ploumen een brief stuur waarin wij specificeren welke
asieluitgaven op welke manier zijn gefinancierd uit de
begroting BuHa-OS. Is dat de informatie die de heer Grashoff zoekt?
De heer Grashoff (GroenLinks):
Dat is ongeveer de informatie die ik zoek.
De heer Nijboer (PvdA):
Ik houd van een snelle beantwoording, maar ik had over
de investeringsbank wat serieuze vragen gesteld. Hoe staat
het kabinet daartegenover? Daar heb ik nog graag antwoord
op.
Minister Dijsselbloem:
Ja, excuus. Ik heb hier op mijn controlelijstje nog een paar
dingen staan. Laat ik eerst die investeringsbank nemen. De
heer Kremers heeft deels op eigen initiatief, deels ondersteund door een aantal private partijen inmiddels een uitgewerkt plan gemaakt voor de Nederlandse Financieringsinstelling voor Economische Ontwikkeling. Dat heeft hij aan
mij en minister Kamp aangeboden. Wij hebben daar positief
op gereageerd. Als je de analyse maakt, zien wij ook een
aantal investeringsknelpunten. Die zitten op twee verschillende terreinen. Dat zit in de sfeer van de financiering van
het mkb. Wij hoeven die discussie nu niet te voeren, maar
daar hebben wij allerlei instrumenten voor ontwikkeld. Toch
is daar nog meer winst mogelijk. Die zit aan de kant van de
grotere (semi)publieke projecten. Dan kun je denken aan
duurzame energie of andere vormen van infrastructuur.

De andere vraag is in welke mate het de begroting BuHaOS belast. Dat kunnen wij nog een keer op papier zetten,
maar dat is op zichzelf duidelijk. BuHa-OS betaalt in ieder
geval twee grote dingen. Ten eerste is dat het eerste jaar
opvang. Ten tweede maken wij via BuHa-OS middelen
beschikbaar voor vluchtelingen in de regio. Via het noodfonds hebben wij in toenemende mate geld beschikbaar
gesteld om de leefbaarheid in de kampen in Libanon en
andere landen te verbeteren. Volgens mij is dat allemaal
zichtbaar op de begroting van BuHa-OS. Als de heer Gras-

Het voorstel behelst een beetje een big bang, althans een
heel grote instelling waarin je alles samenvoegt. Minister
Kamp en ik hebben positief gereageerd omdat wij denken
dat knelpunten in investeringen echt een thema is. Wij
denken ook echt dat er winst te halen is. Er is veel versnippering in regelingen en instellingen die op deze terreinen
actief zijn. Met herschikking is er dus een efficiëntieslag te
maken. Het is onze intentie om zeker nog deze kabinetsperiode naar de Kamer te komen met onze visie daarop. Ik
vermoed dat dat dit najaar moet kunnen. Dat was de concrete vraag van de heer Nijboer. Dan kunnen wij misschien

Tweede Kamer

6 juli 2016
TK 105

Voorjaarsnota 2016

105-14-21

nog de eerste stappen zetten voor de verkiezingen. Dat doe
ik ook graag, want anders ga ik mij nog vervelen. Wij
moeten een beetje actief blijven. Maar collega Kamp en ik
zijn zeer gemotiveerd op dit punt.
Op mijn controlelijstje zie ik nog het thema begrotingsreserve SDE staan. De heer Omtzigt heeft gevraagd hoe het
staat met het beheer daarvan. Dat is naar mijn oordeel op
orde. Kunnen wij jaarlijks een overzicht krijgen van die
begrotingsreserve, uitgesplitst naar wat verplicht is en wat
niet? Ja, ik heb de Kamer naar aanleiding van een rapport
van de Algemene Rekenkamer al in de breedte toegezegd
dat wij de informatievoorziening over begrotingsreserves
zullen verbeteren. Dat doen we op twee plekken. We gaan
in hoofdstuk 4 van de Miljoenennota meer aandacht
besteden aan het fenomeen begrotingsreserve. Meer
structureel gaan we in de departementale begrotingen per
begrotingsreserve meer informatie geven. Uiteraard gaat
het om de vraag hoeveel er in die reserve zit maar ook om
de vraag waar hij voor bedoeld is, welk deel verplicht is,
welk deel niet verplicht en welke bestedingen er geweest
zijn of worden voorzien. Dat type informatie gaan we echt
uitbreiden; dat geldt dus ook voor de SDE-regeling.
Ik denk dat ik daarmee mijn lijstje heb afgewerkt.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Voorzitter, de minister gaf daarnet halve reacties op
amendementen; er kwamen er een paar van mij voorbij. Ik
vind het interessant om daar vragen over te stellen, maar
dat wil ik best opzouten tot de tweede termijn. Dan wil ik
straks wel de gelegenheid daartoe hebben.
De voorzitter:
Ja, die gelegenheid zal ik u geven.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Ik had nog één vraag over de vervuiling van het ODA-budget
en hoe het kabinet daar structureel mee denkt om te gaan.
Minister Dijsselbloem:
Het financieren van de eerstejaarsopvang van asielzoekers
in Nederland uit ODA-budgetten is geen vervuiling. Dat
past binnen de internationale afspraken en definities van
wat ODA is. Als die definities in de toekomst in internationaal verband zouden wijzigen, dan zullen wij dat uiteraard
volgen. Het is echter staand beleid van dit kabinet, en ik
dacht ook van eerdere kabinetten, om de eerstejaarsopvang
uit de ODA-budgetten te financieren. Ik ben het echt niet
eens met de opvatting dat we een fors deel van het ODAgeld daarmee aan onszelf besteden. We hebben te maken
met een humanitaire crisis. Als we een deel van het geld
aan opvang in de regio besteden, dan zou het wel goed
zijn, maar als we er geld voor uittrekken om hen in ieder
geval in het eerste jaar goed in Nederland op te vangen,
dan zou dat niet goed besteed zijn. Met die opvatting ben
ik het oprecht niet eens.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Feit is natuurlijk wel dat nu ongeveer een vijfde van het
budget voor de allerarmsten wordt afgeroomd om te

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

besteden aan de opvang van vluchtelingen hier. Daarmee
maak je het probleem daar wellicht groter, zodat die stroom
mogelijk nog meer op gang gaat komen. Ik zou dus bijna
zeggen: penny wise, pound foolish, los van wat je er
inhoudelijk van vindt. Wij hebben eerder al, zelfs met de
Partij van de Arbeid, een motie ingediend om het niet op
deze wijze vorm te geven. Wij zullen bekijken hoe we daar
op een andere manier een structurele oplossing voor kunnen vinden. Ik begrijp echter dat het kabinet daartoe niet
bereid is.
Minister Dijsselbloem:
Ik heb die motie nog scherp voor de geest. Die sprak uit dat
er niet zou moeten worden bezuinigd op lopende programma's bij Buha-OS. Voor zover ik kan overzien, hebben
we dat ook niet gedaan. Mevrouw Schouten wees er terecht
op dat we wel uit de groeiruimte putten. Elke keer als de
economische groei verbetert, wordt ook structureel de
begroting van BuHa-OS aangepast vanwege de koppeling
met het bnp. Zo'n extra plak op de bedragen voor BuHa-OS
hebben we nu inderdaad naar voren gehaald, om deze
hopelijk incidentele piek in de uitgaven te kunnen dekken.
Daarmee wordt overigens geen hypotheek op toekomstige
groei gelegd, zoals mevrouw Schouten dat noemt. Het is
groei die nu feitelijk is gerealiseerd. Als daar nog meer
toekomstige groei bovenop komt, wordt het ODA-budget
weer verhoogd. Dat moeten we afwachten, maar dit gaat
op basis van het gerealiseerde aangepaste groeicijfer op
dit moment.
De voorzitter:
Hartelijk dank. We gaan verder met de tweede termijn van
de zijde van de Kamer. Ik wil u vragen om uw interrupties
zeer beperkt te plaatsen. Het woord is aan de heer Merkies.

De heer Merkies (SP):
Voorzitter. Om nog even op dat laatste punt in te gaan: het
is natuurlijk wel vervuiling van het ODA-budget. Dat je aan
internationale regels voldoet, wil nog niks zeggen. Die
internationale regels staan helaas vervuiling van het ODAbudget toe. Die zouden dus ook moeten worden aangepast
in die zin. We hebben het hier over asielzoekers, maar het
komt nog boven op de vervuiling die er al was door bijvoorbeeld de missies.
Ik kom nog even op de drie moties. Die zijn toch echt niet
uitgevoerd. De minister haalt daar dan het punt bij dat er
300 miljoen is gereserveerd. Ja, maar die was er toen al.
Daarna zijn die moties gekomen, waar ook door de coalitiepartijen, door iedereen dus, voor is gestemd. Dan moet je
natuurlijk niet weer met die 300 miljoen op de proppen
komen. Het enige wat extra is, is de 49 miljoen voor de
politie. Maar dat is niet genoeg voor de politie, en we hadden ook nog het probleem van de rechtbanken en van het
Openbaar Ministerie. Daar gaat de minister voor het gemak
maar even niet op in.
Er is nog het punt van de aanvullende posten. Je kunt zeggen: het is weggezet voor een bepaald doel en om die reden
kan de Kamer er dus eigenlijk niks over zeggen. Ik denk dat
de Kamer, ongeacht wat je ervan vindt en welke kant je uit
wilt, zichzelf geen recht zou doen als ze dat zou zeggen. Je

6 juli 2016
TK 105

105-14-22

wilt toch in ieder geval de mogelijkheid hebben om het
budgetrecht uit te oefenen. Daarom dien ik de volgende
motie in.

constaterende dat de minister in 2017 toch voornemens is
8 miljoen euro te halen uit middelen die bedoeld zijn voor
kwaliteitsbekostiging om de redding te financieren;

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de reserveringen op de aanvullende
posten steeds groter worden;
constaterende dat de aanvullende posten geen deel uitmaken van het budget- en amendementsrecht;
overwegende dat het ministerie van Financiën de aanvullende posten beheert;
verzoekt de regering, de aanvullende posten deel uit te laten
maken van de Financiënbegroting, zodat ook deze middelen
onder het budget- en amendementsrecht van de Kamer
vallen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Merkies. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 3 (34485).

De heer Harbers (VVD):
Voorzitter. Ik dank de minister voor zijn antwoorden. Volgens mij zijn we het ook eens, zeker toen de minister mijn
woorden aanhaalde dat als er weer wat geld is, dat niet
automatisch betekent dat er overal geld voor is.
Op één punt van de beantwoording heb ik een andere
lezing. Dat betreft het ROC Leiden. De minister brengt het
heel logisch. Hij zegt: ook de sector zelf wil heel graag dat
het voor een stukje uit de kwaliteitsbekostiging gaat, want
anders gaat alles ten laste van het macrobudget. Dat geloof
ik graag, want de sector wil die hele kwaliteitsbekostiging
helemaal niet. De sector wil macrobudget. Als het budget
voor de kwaliteitsbekostiging vermindert, wordt de sector
ook minder afhankelijk van kwaliteitsafspraken. De kwaliteitsbekostiging betrof juist extra middelen voor extra
kwaliteit, en was niet bedoeld als een inhaalslag voor alles
wat op een instelling is misgegaan. Daarom dien ik toch
maar de volgende motie in.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat er volgens de minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap 40 miljoen euro nodig is om het
ROC Leiden te redden;

Tweede Kamer

constaterende dat de minister de Kamer heeft geïnformeerd
dat deze middelen zouden worden bekostigd uit het
macrobudget;

Voorjaarsnota 2016

overwegende dat de problematiek bij het ROC Leiden kon
ontstaan doordat onderwijsbestuurders niet de keuzes
maakten in het belang van goed kwalitatief onderwijs, terwijl de kwaliteitsbekostiging dit juist wel stimuleert;
verzoekt de regering om de kwaliteitsbekostiging in 2017
niet te verlagen en het totale bedrag voor de redding van
het ROC Leiden te bekostigen uit het algemene macrobudget van de mbo-instellingen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Harbers. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 4 (34485).

De heer Omtzigt (CDA):
Voorzitter. Ik dank de minister voor zijn heldere antwoorden
in een dit jaar — ik zeg het er maar heel eerlijk bij — wat
saai debat over de Voorjaarsnota. De minister glimlacht nu.
Onze collega's van V en J — ik kijk nu naar de Partij van de
Arbeid — hebben het leuke gedeelte vorige week al gedaan.
Ik ben benieuwd of de begroting van V en J, waar natuurlijk
spanningen in zitten, straks ook echt realistisch blijkt te zijn.
Ik vermoed dat we daar op Prinsjesdag wel achter zullen
komen.
Ik heb nog één openstaande vraag. We verschillen nog een
beetje van mening over het ECB-beleid. Dat is niet nieuw.
De vraag is of de 4 miljard extra die nu bij DNB wordt
opgebouwd als buffer voor mogelijke tegenvallers, nog
altijd voldoende is, nu de tegenvallers zich aan alle kanten
lijken op te stapelen. Ik doel dan met name op de potentiële
tegenvallers vanwege de QE die iedere keer groter wordt,
vanwege wat er met de Italiaanse banken gebeurt en vanwege het feit dat er een negatieve rente is, waardoor het
opkopen van staatsleningen een erg dure hobby wordt, ook
voor een centrale bank. Dit is een scenario waar volgens
mij niemand aan had gedacht.
Ik was, net als mevrouw Schouten, eigenlijk blij verrast met
het feit dat de minister zegt dat hij aandacht heeft voor de
genoemde groep. Natuurlijk snappen wij de afbakeningsproblemen, maar het gaat heel specifiek om de groep
alleenverdieners met een zieke partner of een partner die
onvrijwillig werkloos is en eigenlijk wel wil werken. Het is
bijzonder raar dat, als je één inkomen van bijvoorbeeld
€40.000 hebt en geen partner maar wel kinderen hebt, je
netto meer inkomen overhoudt dan als je wél een partner
en hetzelfde aantal kinderen hebt. Als dan je partner weggaat of als die je komt te ontvallen, dan schiet je nettoinkomen dus omhoog, terwijl je minder monden hoeft te
voeden of minder zorgkosten hebt. Dat heeft niets meer
met draagkracht te maken. Hetzelfde doet zich voor met
tweeverdieners. Daarom dien ik de volgende motie in.

6 juli 2016
TK 105

105-14-23

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het beschikbaar inkomen van eenverdieners in vergelijking met tweeverdieners met eenzelfde
gezinsinkomen en in vergelijking met alleenstaande ouders
zeer veel lager is;
overwegende dat lang niet alle eenverdieners bewust kiezen
voor het zijn van eenverdiener, door bijvoorbeeld onvrijwillige werkloosheid of langdurige ziekte van de niet-werkende
partner;
overwegende dat het belastingstelsel rechtvaardig dient te
worden vormgegeven en belasting in beginsel naar draagkracht moet worden geheven;
verzoekt de regering, te inventariseren in welke gevallen
gezinnen met kinderen en een niet-werkende partner in
vergelijking met een alleenstaande ouder of in vergelijking
met tweeverdieners met hetzelfde totale bruto-inkomen
over een lager netto beschikbaar inkomen beschikken;
verzoekt de regering tevens, bij het Belastingplan 2017
voorstellen te doen om deze onevenwichtigheden te verkleinen of weg te nemen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Omtzigt. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 5 (34485).

De heer Omtzigt (CDA):
Ja. Ik dank de heer Grashoff overigens voor het stellen van
de vraag, want ook de toelichting is onderdeel van de
wetsgeschiedenis en dit is heel precies waarvoor deze motie
bedoeld is. Ik dank de minister voor de toezegging om bij
de SDE+-regeling duidelijk de verplichtingen aan te geven.
Dat is een grote regeling, dus ik adviseer hem om daar, en
bij enkele andere grote posten in de begroting, te beginnen
met verhelderen. Wij komen daar bij de AFB op terug.
De laatste motie gaat over Italië.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Italiaanse regering maatregelen heeft
genomen en wil gaan nemen om de problemen op de
balans bij Italiaanse banken te mitigeren;
overwegende dat de problemen bij Italiaanse banken bij
een crisissituatie kunnen resulteren in een domino-effect
voor Nederlandse banken met alle economische gevolgen
van dien en voor de Nederlandse economie;
verzoekt de regering, te onderzoeken welke risico's er voor
Nederland zijn van de situatie bij Italiaanse banken, zo
mogelijk maatregelen te nemen om deze risico's te beperken en er zorg voor te dragen dat afgesproken regels binnen
de bankenunie — zoals bail-in— ook worden toegepast bij
Italiaanse banken;
verzoekt de regering tevens, de Kamer hierover in het geval
van calamiteiten onmiddellijk te informeren en anders
sowieso binnen een aantal weken te informeren,

De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik hoorde de heer Omtzigt zeggen: het gaat om die heel
specifieke groep met een zieke partner en hele bijzondere
omstandigheden. Ik hoor dit echter in de motie niet terug,
want daarin wordt om generieke maatregelen gevraagd.
Dat maakt het voor mij lastig om de motie te beoordelen
voordat ik erover ga stemmen.

en gaat over tot de orde van de dag.

De heer Omtzigt (CDA):
In de motie staat: langdurig zieke partner of een onvrijwillig
werkloze partner. Op het moment dat je onvrijwillig werkloos bent, geen WW-uitkering hebt — in SZW-taal noemen
wij dat "nug", niet uitkeringsgerechtigde — en keihard naar
een baan zoekt, kom je op het gezinsinkomen te rusten.
Voor die groep zouden we iets moeten doen. Dat is wat
anders dan voor mensen die daar vrijwillig voor kiezen. De
opmerking van minister Dijsselbloem dat het lastig is om
hiertussen in de praktijk onderscheid te maken, begrijpen
we. Wij vragen daarom ook om voorstellen te doen in die
richting. Wij snappen dat niet het hele probleem bij het
volgende belastingplan zal worden opgelost.

De heer Merkies (SP):
Ik hoorde de minister eerder zeggen: volgens de staatssteunregels. Ik had die vraag nog willen stellen, maar ik heb maar
een paar interrupties. Dat is wel een interessant gegeven.
Als je alleen maar "bail-in" zegt, wil je het niet via de zwakkere staatssteunregels, maar via de volledige diepe bail-in,
volgens de BRRD. Ik neem aan dat de heer Omtzigt daaraan
ook denkt.

De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik zal de motie nog eens heel precies nalezen.

De voorzitter:
Hartelijk dank. Dan geef ik als volgende spreker het woord
aan de heer …

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Omtzigt. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 6 (34485).

De heer Omtzigt (CDA):
Ja, in principe houden we ons, zoals de minister overigens
heeft toegezegd, aan de regels die we hebben afgesproken.

6 juli 2016
TK 105

105-14-24

De heer Merkies?
De heer Merkies (SP):
Ja, maar goed, er zijn ook regels afgesproken over de
staatssteunregels. Hier doelt de heer Omtzigt dus op de
BRRD.
De heer Omtzigt (CDA):
Ja, ik bedoel de BRRD. Ik bedoel ook, zo heb ik de minister
begrepen, dat wij ons aan de staatssteunregels houden.
Zoals de heer Merkies weet, had ik grote zorgen bij het
systeem van senior/junior bonds met garanties op senior
bonds, dat snel is doorgevoerd toen het nog net kon, eind
vorig jaar.
De voorzitter:
Goed. Als volgende spreker geef ik het woord aan de heer
Nijboer.

De heer Nijboer (PvdA):
Voorzitter. Hoewel ik persoonlijk een liefhebber ben van
wat fellere debatten op het scherpst van de snede, is het
voor het begrotingsbeleid denk ik aardig dat wij vandaag
een rustig debat voeren. Dat is ook wel de verdienste van
vier jaar verantwoord begrotingsbeleid. Ik zie de heer Merkies een beetje moeizaam kijken. De zaken die moeten
gebeuren, zoals het asielbeleid en de vluchtelingen, de
problemen in Groningen, de huurtoeslag, moeten zonder
turbulentie op de begroting kunnen worden opgevangen.
Toch is er vandaag ook weer een stap gezet. Ik heb een
pleidooi gehouden voor een investeringsbank en ik heb het
kabinet daar heel positief op horen reageren. De minister
wil nog tijdens deze kabinetsperiode stappen zetten om het
mkb beter te financieren en om niet alleen grote infrastructurele projecten, maar vooral ook projecten die de duurzame
economie stimuleren, tot wasdom te brengen. Ik zie dat
met vertrouwen en grote belangstelling tegemoet.
De voorzitter:
Hartelijk dank. Ik nodig u van harte uit om straks nog even
te blijven zitten voor een scherp debat. Ik geef nu graag het
woord aan de heer Koolmees.

De heer Koolmees (D66):
Dank voor de uitnodiging, voorzitter. Ik heb helaas andere
verplichtingen!
Voorzitter. Ik dank de minister voor de beantwoording in
eerste termijn. Ik dank hem ook voor de toezegging om een
raming te maken van de dividenden van de staatsdeelnemingen en daarover te rapporteren in het jaarverslag. Dat
bespaart de heer Nijboer en mij weer een motie waarmee
we de minister om de oren hadden willen slaan. Door deze
toezegging hoeft dat niet, dus ik dien de motie niet in.
Het snel naar school laten gaan van asielkinderen is echt
een politieke keuze, wat mijn fractie betreft. Dat zou 16
miljoen kosten volgens ons amendement. De asielreserve

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

is daar ook voor bedoeld; het is althans een politieke keuze
om die daarvoor in te zetten. Het past binnen de begrotingsregels, dus er zijn geen technische belemmeringen om de
reserve daarvoor in te zetten. Daarom zullen wij dit amendement in stemming brengen. We hopen natuurlijk op brede
steun in deze Kamer om dit op te lossen, zodat kinderen
inderdaad snel naar school kunnen en snel kunnen meedoen in de Nederlandse samenleving.
Tot slot kom ik op de investeringsbank, de NFEO. Het kabinet heeft daar positief op gereageerd. Ik ben zeer benieuwd
naar de nadere stappen die worden gezet. Ik ben ook positief over een kabinetsvisie in het najaar, want ik denk dat
het heel verstandig is om dit soort investeringen los te
trekken. Ik ben dus zeer benieuwd waar het kabinet mee
komt. Ik kijk daar met veel belangstelling naar uit.

Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Voorzitter. Ik dank de minister voor de toezegging dat er
eindelijk gekeken gaat worden naar het doorgeschoten
individualiseringsdenken ten aanzien van het eenverdienerschap en het tweeverdienerschap. Wat ons betreft, is het
probleem echter nog iets fundamenteler en gaat het niet
alleen om chronisch zieke en gehandicapte partners en om
zieke kinderen. Daar is de onrechtvaardigheid zeker het
grootst, maar ik denk ook aan al die andere mensen, die
bijvoorbeeld geen uitkering hebben en daardoor nugger
zijn. Die komen helemaal niet in beeld. Ik denk ook aan
mensen die zorgtaken hebben voor hun ouders of voor hun
geliefden. Daarom dien ik de volgende motie in.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de inkomenspositie van eenverdieners
achterblijft bij die van andere groepen;
overwegende dat voor veel eenverdieners meer werken
niet automatisch betekent dat ze er netto op vooruitgaan;
van mening dat dit niet rechtvaardig is, temeer daar het
kostwinnerschap niet altijd een vrijwillige keuze is, vanwege
bijvoorbeeld een chronisch zieke of gehandicapte partner;
verzoekt de regering, bij de koopkrachtbesluitvorming in
augustus maatregelen te nemen teneinde de inkomenspositie van eenverdieners significant te verbeteren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Schouten. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 7 (34485).
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Ik dien deze motie ook in om te voorkomen dat we straks
nog meer werkende armen krijgen.

6 juli 2016
TK 105

105-14-25

Ik heb geen antwoord gekregen op mijn vraag over mijn
tweede punt. Daarom dien ik de volgende motie in.

moeten gaan over de wijze waarop wij investeren in de
duurzame toekomst van dit land en niet zozeer over de
exacte interpretatie van de wijze waarop een begrotingsregel op deze bedragen moet worden toegepast.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de motie-Nijboer/Harbers (21501-07, nr.
1356) is aangenomen, die de regering verzoekt voor de
begrotingsbehandeling van OCW voorstellen te doen om
gelijke onderwijskansen voor ieder kind en elke jongere te
verbeteren en te garanderen;
overwegende dat het beroepsonderwijs en het onderwijs
gericht op praktische vaardigheden bijdraagt aan de
emancipatie van bepaalde groepen kinderen en jongeren
die minder tot hun recht komen in het theoretisch onderwijs;
verzoekt de regering, voor de begrotingsbehandeling van
OCW in het kader van gelijke onderwijskansen concrete
voorstellen te doen voor investeringen in het beroepsonderwijs en het onderwijs gericht op praktische vaardigheden,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Schouten. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 8 (34485).
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Tot slot. Ik zal de minister morgen niet meer zien, want ik
heb morgenochtend keuze uit drie debatten. Ik moet dus
helaas verstek laten gaan bij het AO Ecofin. Ik dank de
minister voor zijn inzet dit jaar en ik wens hem deze zomer
eindelijk eens veel rust toe, als Griekenland en Groot-Brittannië niet te veel gaan opspelen.

De heer Grashoff (GroenLinks):
Voorzitter. Ik dank de minister voor zijn beantwoording,
maar hij heeft geen vragen van mij beantwoord, op één na.
Ik had ook maar één vraag, maar die is uiteindelijk bij
interruptie nog beantwoord dus dat is prima. Ik ben blij met
de toezegging dat er wat scherpere helderheid komt rondom
de ODA-budgetten. Ik heb intussen begrepen dat ik niet de
enige ben die er niet helemaal wijs uit kon worden. Dat
neemt niet weg dat ook wij de mate waarin het vluchtelingenvraagstuk nu op het ODA-budget drukt buiten proporties
vinden, ongeacht de internationale afspraken die er zijn.
Daarmee sluit ik aan bij de opmerkingen van mevrouw
Schouten, maar ook wij hadden dat al eerder gezegd. Wij
vinden dat wij daar iets aan moeten doen. Wij zullen dit
punt nog eens bezien en er eventueel bij de begrotingsbehandeling op terugkomen.
Voor het overige heb ik een aantal amendementen ingediend waarvan de minister met een half woord zei dat hij
die absoluut zou ontraden, hetgeen mij niet geheel verbaast.
Dat neemt niet weg dat wat ons betreft de discussie zou

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

Minister Dijsselbloem:
Voorzitter. Ik kijk even of er een logische volgorde is voor
de behandeling van de amendementen, want het zijn allemaal amendementen op departementale begrotingen. Het
lijkt mij het beste om de romeinse cijfers van de begrotingen
aan te houden. Ik begin dan met het amendement van het
lid Van Meenen op stuk nr. 4 (34485-VIII). Op basis van dit
amendement wordt geld vrijgemaakt voor onderwijs voor
asielkinderen. Ik hoorde de heer Koolmees zeggen dat met
het amendement wordt beoogd dat het onderwijs snel
beschikbaar moet komen. Ik denk dat dit geen kwestie van
geld is. Er zijn middelen beschikbaar gesteld door OCW,
ook additionele middelen, voor onderwijs aan vluchtelingenkinderen. Voor een groot deel gaat het om leerplichtige
kinderen. Daar is altijd geld voor beschikbaar. Boven op de
reguliere bekostiging zijn er nieuwkomersregelingen voor
de scholen, om snelle integratie in het onderwijs te bevorderen. Ook hebben wij nieuwe maatwerkregelingen. Men
moet mij niet vragen naar de details van deze regelingen.
De minister van Onderwijs kan die uiteraard wel verschaffen. Vrijwel alle kinderen gaan binnen drie maanden naar
school; de meeste kinderen ver binnen deze termijn. Als
het knelpunt is dat het niet snel genoeg gaat, dan is dat
geen kwestie van geld, maar mogelijk een kwestie van
praktische en organisatorische problemen. De Kamer ontvangt binnenkort van de staatssecretaris van OCW een brief
over de stand van zaken in het asielzoekersonderwijs. Er is
dus een brief onderweg. In dat licht heb ik een negatief
oordeel over het amendement op stuk nr. 4. Het additionele
geld is naar ons oordeel echt niet nodig. Als het knelpunt
het tempo is, dan is dat niet op te lossen met geld. Dat is
een kwestie van organisatie. Nogmaals, over dat thema
ontvangt de Kamer een brief. Ik moet het amendement
ontraden.
Ik ga nu in op het amendement van de leden Geurts, Omtzigt, Dijkgraaf en Dik-Faber op stuk nr. 5 (34485-XIII) inzake
de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Ik heb een
opmerking over de inhoud en over de dekking. Met de extra
bijdrage voor de NVWA die in de Voorjaarsnota geregeld
is, wordt nu juist voorkomen dat de NVWA inefficiency
doorrekent aan het bedrijfsleven via retributies. Met andere
woorden: de knelpunten worden juist bewust niet verdisconteerd in de retributies die het bedrijfsleven moet betalen.
Dat zou ook niet juist zijn. Het kabinet vindt het niet nodig
om additioneel geld vrij te maken om de retributies voor
het bedrijfsleven nog verder te drukken. De dekking van
het amendement wordt gehaald uit de begrotingsreserve
apurement. Die begrotingsreserve wordt aangelegd omdat
er grote bedragen aan Europese subsidies lopen via de EZbegroting. Daar zit altijd onzekerheid aan, omdat dat moet
worden verantwoord en de EU altijd een deel kan terugvragen als het niet juist is besteed of verantwoord. In dat licht
wordt er op de begroting een reserve aangehouden van
ten minste 10%. Dat komt neer op 90 miljoen. Een lagere
reserve acht ik echt onverantwoord in verband met de
mogelijke EU-correcties. Ik vind de dekking uit deze begrotingsreserve dan ook ondeugdelijk. Ik ontraad dit amendement dus.

6 juli 2016
TK 105

105-14-26

Dit motiveert mij wel om bij de Miljoenennota nog eens
specifiek aandacht te geven aan begrotingsreserves, want
het is echt belangrijk dat die worden aangelegd. Er zitten
gewoon onzekerheden en risico's in begrotingen en daarvoor zijn die reserves. Dat zijn middelen die specifiek apart
worden gezet. De Kamer wil nu een traditie ontwikkelen en
zeggen: daar is een begrotingsreserve, dat geld is over en
daar kunnen we dus amendementen mee dekken. Maar
dezelfde Kamer en ook dezelfde heer Omtzigt hebben aan
mij gevraagd om de risico's op de rijksbegroting eens in
beeld te brengen en daar verstandig risicobeleid op te
voeren. Dat doen we via de aanleg van begrotingsreserves.
Dus je kunt daar dan niet weer ad hoc geld uithalen voor
op zichzelf legitieme doelen, want dan worden de risico's
weer veronachtzaamd.
Nu kom ik op amendement op stuk nr. 5 (34485-VII) van het
lid Arib c.s. Ik weet niet, voorzitter, of u mijn advies daarop
wilt hebben, want alleen al die ondertekening betekent dat
ik het oordeel hierover volledig aan de Kamer overlaat.
De voorzitter:
Heel verstandig, dank u wel.
Minister Dijsselbloem:
Dan de amendementen van het lid Grashoff. Ik dacht dat ik
er net drie had, maar ik heb er nu nog maar twee voor mij
liggen. Ergens in het proces ben ik er dus één kwijtgeraakt.
Ik heb ze allemaal aan mijn ambtenaren gegeven, maar ik
mis nu nog één amendement van de heer Grashoff. Ik heb
hier het amendement op stuk nr. 5 (34485-VIII) dat gaat over
extra geld voor het primaire onderwijs wegens vluchtelingenkinderen. Ik heb daar net al een inhoudelijk oordeel over
gegeven. De dekking is hier het EMU-saldo. Deze dekking
is onjuist en het amendement is inhoudelijk niet nodig.
Daarom ontraad ik dit amendement.
De voorzitter:
Minister, als u het mij toestaat, geef ik de heer Grashoff
even het woord over dit amendement.
De heer Grashoff (GroenLinks):
We kunnen natuurlijk even koekhappen over de dekking. Ik
snap de minister wel, maar ik toch even ingaan op de
inhoud van dit amendement. Er ontstond net ook even een
discussie over het amendement-Van Meenen dat voor een
deel dezelfde bedoeling heeft, hoewel ik dit amendement
op primair onderwijs richt en de heer Van Meenen zijn
amendement op primair en voortgezet onderwijs. Het
vraagstuk is dat er een tweede jaar bekostiging zou moeten
komen, ook op wens van de Kamer. In die bekostiging voor
het tweede jaar lijkt wel te zijn voorzien vanaf 2017. Dat
maak ik op uit de brief van de staatssecretaris van Onderwijs. Het probleem bestaat echter al in 2016. Dat is het risico
dat zo'n jojo met zich meebrengt. De bekostiging stopt nu
voor bepaalde leerlingen en begint weer per 1 januari 2017.
Dat gat is 8 miljoen in het primair onderwijs. Daar heb ik
dat bedrag gezien. Ik herkende dat bedrag ook in het
amendement van de heer Van Meenen. Dat wilde ik even
zeggen over de inhoud. Wellicht dat dit een andere invalshoek biedt dan tot nu toe.

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

Minister Dijsselbloem:
Ik herken de beschrijving van de heer Grashoff oprecht niet.
Voor het eerste jaar is er aanvullende bekostiging. Voor het
overige zijn er specifieke uitkeringen. Bovendien is er het
reguliere budget. Naar ons oordeel is er verder gewoon
geen probleem in de bekostiging van de scholen. En over
de dekking heb ik al geoordeeld.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Op zich kan ik mij dit voorstellen, want dit is heel specifiek
een onderwijsgerelateerde discussie. Maar het probleem
is er wel. Dus ik denk dat het dan verstandig zou zijn als de
minister dit amendement nog eens even zou voorleggen
aan de staatssecretaris van Onderwijs. Die zal mijn redenering in elk geval wel herkennen. Of hij het ermee eens is,
is nog een andere vraag. Maar dan weten we in elk geval
waar het echt over gaat.
Minister Dijsselbloem:
Daar ben ik altijd graag toe bereid — een collega moet dan
wat werk verzetten — maar wij moeten er morgen wel over
stemmen, dus het wordt een heel kort en zakelijk briefje
van de staatssecretaris van Onderwijs op dit specifieke punt.
De heer Grashoff zegt dat er een bekostigingsgat valt omdat
iets vanaf 2017 wel geregeld is wat nu nog niet geregeld
is. Dat geldt ook voor het amendement van de heer Koolmees, nee, Van Meenen. Dit moet morgenochtend al bij de
Kamer zijn, zodat wij wel kunnen stemmen.
De voorzitter:
Wij zullen dit doorgeleiden naar het kabinet.
De heer Koolmees (D66):
Dat zit daar in vak-K!
Minister Dijsselbloem:
Nee hoor voorzitter, ik vind het fijn dat u dat doet.
Ik kom op het amendement van de heer Grashoff op stuk
nr. 4 (34485-XV) waarmee het bedrag voor inburgering
moet worden verhoogd. De heer Grashoff is van mening
dat er te weinig geld voor is gereserveerd. Het kabinet is
het met die analyse niet eens. De dekking uit het saldo is
heel aantrekkelijk, maar komt toch weinig serieus over. Het
kabinet vindt dat niet verstandig. Dat geldt ook voor het
amendement inzake duurzame energievoorziening op stuk
nr. 4 (34485-XIII). De SDE-regeling wordt gedekt door bijdragen in de vorm van een opslag op de energierekening. Ik
geloof niet dat daar zodanige knelpunten zijn dat wij daar
extra geld naartoe moeten schuiven. Er wordt gesproken
van investeringen die ten goede komen aan het klimaat.
De SDE-regeling is daar voor, dus blijkbaar zijn wij dan
alleen maar meer geld naar een potje aan het schuiven
waar op dit moment geen knelpunt is. Er zit voldoende geld
in voor precies dit doel. Ik begrijp de noodzaak en de logica
van het amendement dus niet. En de dekking is opnieuw
het saldo. Het saldo is in veilige handen bij GroenLinks. Dat
kunnen wij vandaag vaststellen.

6 juli 2016
TK 105

105-14-27

De voorzitter:
Ik vraag de heer Grashoff om alleen te interrumperen als
het echt heel urgent is.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik wil echt iets over dat saldo zeggen. Ik stel niet voor om
ten principale iets ten laste van het saldo te doen, maar ik
constateer dat het saldo gedurende het jaar in positieve zin
is bijgesteld. Het is de optelsom van mee- en tegenvallers.
Het lijkt mij niet onlogisch en ook een politieke keuze of je
ze wel of niet wilt inzetten. De minister wil dat niet. Dat is
zijn politieke keuze en dat is iets anders dan dat het niet zou
kunnen en dat het totaal absurd zou zijn. De keuze van
GroenLinks is om dit verschil wel degelijk te benoemen als
besteedbaar geld.
Minister Dijsselbloem:
De heer Grashoff heeft volstrekt gelijk, dus mijn flauwe
grapje was ongepast. Het is gewoon een politieke keuze of
je deze zaken zo veel prioriteit geeft dat je daarvoor het
saldo iets laat oplopen. Om die reden zal het kabinet deze
dekking niet steunen. Ook wij stellen een aantal prioriteiten,
maar wij willen het saldo ook verder laten verbeteren. Het
is een politieke afweging.
Ik zou bijna weer de vraag van de heer Omtzigt vergeten
over de voorziening die de Nederlandsche Bank treft. Het
is een voorziening die samenhangt met de risico's die ook
bij DNB kunnen neerslaan van het zogenaamde QE-programma: het monetaire beleid van de ECB. Voor deze
risico's hebben wij met de Nederlandsche Bank afgesproken
dat hij in onafhankelijkheid vaststelt hoe hoog ze zijn. Daar
heeft de bank een risicomodel voor. Binnen de bank wordt
daar een reservering voor gemaakt. Ik zeg dat zo scherp
omdat bij andere risico's, die samenhingen met politieke
beslissingen, namelijk over de reddingsprogramma's voor
Griekenland et cetera, wij DNB een garantieregeling hebben
geboden. Maar dat doen wij hier ten principale niet. Dit
gaat echt om monetair beleid dat de monetaire autoriteiten
in volstrekte onafhankelijkheid moeten kunnen voeren. Dat
kan dus niet gedekt worden door een garantieregeling van
de overheid. Maar ja, het betekent wel dat de Nederlandsche
Bank daarvoor moet kunnen reserveren.
Het bedrag dat de Nederlandsche Bank op basis van de
risicomodellering heeft bepaald, is adequaat. Dat is gelijk
het antwoord op de vraag van de heer Omtzigt of het wel
voldoende is. Mocht het monetair beleid verder wijzigen,
uitgebreid worden of langer worden voortgezet dan nu is
voorzien, kan het zijn dat dit bedrag omhoog moet en dat
er meer moet worden gereserveerd. Overigens leidt het
monetair beleid ook tot winst. Het leidt zelfs tot forse winsten bij centrale banken, want men koopt immers waardepapier waar een rendement op zit. Dat papier komt op de
balans te staan en daaruit komen inkomsten, wat weer
betekent dat de risicoreservering tegenover hogere winsten
staat. DNB gaat die voorziening in een vrij korte tijd met
grote stappen van 500 miljoen per jaar opbouwen. Als die
voorziening eenmaal opgebouwd en adequaat is, gaat er
weer een grote dividendstroom naar Financiën.
Voorzitter. Ik ga verder met de moties. Ik heb er zes, waarvan de eerste is ingediend door de heer Merkies op stuk
nr. 3. Deze motie gaat over de aanvullende post. Je zou

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

kunnen zeggen dat het een principieel punt is, omdat het
aan de systematiek van de aanvullende post raakt. De heer
Merkies zegt dat de Kamer volledig budgetrecht en amendementsrecht moet hebben, zeker nu die aanvullende post
steeds groter wordt. Er is echter wel degelijk volledig budgetrecht op deze reservering, want budgetrecht wil zeggen
dat wij alleen uitgaven kunnen doen na goedkeuring van
de Kamer. Deze middelen moeten wij vanaf de aanvullende
post eerst naar begrotingsartikelen overboeken. De Kamer
zal dat zien, want dat komt terug in de begroting of een
suppletoire begroting. Als wij bijvoorbeeld middelen overboeken naar OCW, kan de Kamer op het moment dat dat
wordt opgenomen in de begroting, zeggen dat zij het
daarmee niet eens is en dat zij daarvoor geen toestemming
kan geven omdat zij het geld ergens anders voor wil aanwenden. Het budgetrecht, het vereiste dat de Kamer voor
uitgaven of een andere prioritering groen licht moet geven,
blijft dus bestaan.
Als de heer Merkies het moment niet wil afwachten dat de
aanvullende post wordt overgeboekt naar een begrotingsartikel omdat hij daar nu al invloed op wil hebben, kan hij
dat per motie doen. Hij kan in een motie aangeven dat hij
een bepaalde reservering niet juist vindt of dat het geld nu
al moet worden overgeboekt naar OCW of een andere
begroting. Met zijn welnemen zou ik echter wel het
mechanisme van de aanvullende post willen behouden,
want het stelt ons echt in staat om middelen pas aan
departementen ter beschikking te stellen wanneer er plannen liggen die zijn goedgekeurd in de ministerraad en de
uitgaven op korte termijn zijn voorzien. Op onderdelen is
dat nu nog niet zo. Ik zeg de heer Merkies toe dat ik kritisch
zal blijven kijken naar de omvang van de aanvullende post.
Er zitten nu een paar grote factoren in. Die hebben te maken
met de grote investeringsagenda van de Belastingdienst
en de middelenstroom naar OCW vanuit de inkomsten die
op een gegeven moment uit het sociaal leenstelsel zullen
komen. Ik zeg toe dat ik hiernaar kritisch zal kijken om
ervoor te zorgen dat de aanvullende post niet verder groeit.
Ik kan er nu geen precies getal aan hangen, maar ik begrijp
zijn punt dat in ieder geval het amendementsrecht wordt
beperkt als er steeds meer middelen apart worden gezet.
Met dit pleidooi wil ik de Kamer zover krijgen dat wij de
systematiek van de aanvullende post behouden. Ik ontraad
daarom de motie op stuk nr. 3.
De heer Harbers heeft op stuk nr. 4 een motie ingediend
over het ROC Leiden. Hierover is veel gesproken in de
Kamer en in de commissie OCW met de minister van OCW.
De heer Harbers legt mij de achtergrond uit waarom
onderwijsinstellingen dit te willen. Ik weet niet of dat juist
is. Misschien projecteert hij wel zijn slechtste gedachten op
onschuldige onderwijsbestuurders! Maar misschien heeft
hij gelijk. Ik wil daarvan abstraheren: dit is de dekking die
het kabinet voorstelt. De kwaliteitsuitgaven worden gedekt
uit de kwaliteitsmiddelen en om die reden ontraad ik de
aanneming van de motie.
Het lid Omtzigt heeft op stuk nr. 5 een brede motie ingediend over alleenverdieners en gezinnen met kinderen en
niet-werkende partners. De analyse die in deze motie wordt
gevraagd, hebben wij naar ik meen niet zo lang geleden
gedaan in een uitgebreide brief, met de titel "kabinetsreactie
CPB-notitie doorrekening standaardkoopkracht voorbeeldhuishoudens"; op dit exemplaar heb ik geen datum meer
staan. In die brief ziet men de verschillen tussen alleenstaande ouders, gezinnen met een alleenverdiener en

6 juli 2016
TK 105

105-14-28

tweeverdieners. Die analyse gaan wij dus niet opnieuw
maken. Wij gaan ook niet in den brede compenserende
maatregelen nemen voor alleenverdieners. Ik vind overigens
dat die brief ook laat zien dat je echt wel een discussie kunt
voeren over de harde noodzaak daartoe. Die hoeven wij nu
niet te herhalen. Ik houd mijn toezegging overeind dat wij
gaan kijken naar de specifieke situatie van alleenverdieners
met een chronisch zieke partner, omdat dat een bijzondere
omstandigheid is en omdat de keuzevrijheid van mensen
er in die gevallen niet is vanwege bijzondere omstandigheden. Daar gaan wij naar kijken.
De motie op stuk nr. 6 van de heer Omtzigt gaat over Italiaanse banken.
De voorzitter:
Mijnheer Omtzigt, ik zie u naar de microfoon lopen, maar
u hebt een uitgebreide tweede termijn gehad en daarvoor
zelfs meer tijd gebruikt. Dit is geen derde termijn. U mag
de motie intrekken of aanhouden en daarvoor naar de
microfoon komen, maar geen derde termijn houden.
De heer Omtzigt (CDA):
Ik wilde alleen vragen of wij dat dan voor Prinsjesdag krijgen.
Minister Dijsselbloem:
Ik ga proberen om niets toe te zeggen vóór Prinsjesdag.
De heer Omtzigt (CDA):
Op Prinsjesdag.
Minister Dijsselbloem:
Op Prinsjesdag zullen wij op dit onderwerp ingaan. Zoals
gezegd, kan ik nu niet beloven dat wij hiervoor adequate
en gerichte maatregelen kunnen ontwikkelen, maar wij gaan
er serieus naar kijken en komen er dus op terug met Prinsjesdag.
De motie-Omtzigt op stuk nr. 6 over Italiaanse banken moet
ik ontraden. De Italiaanse regering heeft een aantal maatregelen genomen, waarover ik de Kamer al heb geïnformeerd.
Ik lees hier dat de regering nog meer maatregelen wil
nemen. Daar wordt veel over gesproken. Er wordt dus
ongetwijfeld naar gekeken, maar wij weten er echt niets
van. In de motie wordt verder gesproken over een dominoeffect naar Nederlandse banken. Die voorzie ik niet. Wij
hebben helder beleid voor de wijze waarop banken hun
balansen moeten versterken, hoe zij verliezen moeten
nemen en, indien het nog somberder is, hoe resolutie moet
plaatsvinden, dus hoe banken moeten worden afgewikkeld
met bescherming van deposito's, et cetera et cetera. Ik
voorzie dus geen domino-effect. Ik voorzie een beheerste
aanpak, die ingewikkeld is en waarbij verliezen moeten
worden geleden. Maar de grote vraag is: wie draagt de
verliezen? Om die reden ontraad ik de motie. Mochten zich
daar grote calamiteiten voordoen, dan zal ik de Kamer
uiteraard informeren, dat zeg ik zonder meer toe.

motie wordt wel specifiek aandacht besteed aan de problematiek van de chronisch zieke of gehandicapte partner,
maar vervolgens, na "verzoekt de regering", gaat het weer
breed over de inkomenspositie van eenverdieners. Daarover
heb ik dus hetzelfde oordeel als over de motie van de heer
Omtzigt. Ik ontraad de motie en houd mijn toezegging
overeind.
In de motie op stuk nr. 8 van mevrouw Schouten wordt
eigenlijk gezegd: u moet de motie-Nijboer/Harbers uitvoeren. Dat is de regering ook van plan. Wij zullen daarop
terugkomen op Prinsjesdag. Daarom is deze motie echt
overbodig. Ik weet niet of wij, onder het nieuwe beleid van
de Kamer, daarvan moeten maken dat ik de motie overneem, maar eigenlijk vind ik haar echt overbodig. Er is een
aangenomen motie van de collega's van mevrouw Schouten, en ik begrijp gewoon niet waarom mevrouw Schouten
er dan overheen komt met een nieuwe motie.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Dat misverstand zou ik graag wegnemen, want ik wil niet
over mijn collega's heen gaan. Het is eigenlijk een precisering van de invulling van de motie-Nijboer/Harbers. Bij het
tegengaan van ongelijkheid hebben wij natuurlijk heel veel
opties. Deze motie vraag specifiek om naar het beroepsonderwijs en het onderwijs gericht op praktische vaardigheden
te kijken.
Minister Dijsselbloem:
Ja, maar dat vult de motie Nijboer/Harbers al specifiek in,
zonder dat overigens precies te onderbouwen. Maar dat
gaat nu misschien te ver; het is ook een debat dat met de
minister van OCW gevoerd moet worden. De motie-Nijboer/Harbers is aangenomen en ik heb dus ook toegezegd
deze voorop te zullen stellen en te bezien wat met die
opdracht nodig en mogelijk is. We komen daar op Prinsjesdag op terug. Dan kan mevrouw Schouten alsnog beoordelen of dat inhoudelijk naar wens is. Daarom ontraad ik deze
motie. Misschien kan mevrouw Schouten haar aanhouden.
Dan …
De voorzitter:
Wilt u haar aanhouden of intrekken, mevrouw Schouten?
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Daar ga ik nog heel even over nadenken.
Minister Dijsselbloem:
Daarmee heb ik alle zes de moties, behandeld, voorzitter.
De voorzitter:
Hartelijk dank.
De beraadslaging wordt gesloten.

De motie op stuk nr. 7 van mevrouw Schouten gaat eveneens over de inkomenspositie van eenverdieners. In deze

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

6 juli 2016
TK 105

105-14-29

De voorzitter:
Ik dank alle woordvoerders zeer voor hun bijdrage en de
minister voor alle antwoorden. We zullen morgen stemmen
over de moties en de amendementen die zijn ingediend.
De vergadering wordt van 21.24 uur tot 21.27 uur geschorst.

Tweede Kamer

Voorjaarsnota 2016

6 juli 2016
TK 105

105-14-30