BIJLAGE VII Beschrijving robuuste
knelpunten en ontwikkelingen 2050

Definitief
02-06-2023

Pondera

CE Delft

Amsterdamseweg 13
6814 CM Arnhem
088 766 33 72
info@ponderaconsult.com

Oude Delft 180
2611 HH Delft
015 215 01 50
ce@ce.nl

In samenwerking met:

Rhijnspoorplein 38
1018 TX Amsterdam
020 506 19 99
info@bro.nl

Colofon
Soort document

Opdrachtgever

Integrale Effectanalyse

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

Projectnaam

Auteur

IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023

Martha Deen, Joeri Vendrik

Versienummer

Nagekeken door

Definitief

Frans Rooijers

Disclaimer
In het onderzoek is gebruikgemaakt van algemeen geaccepteerde uitgangspunten, modellen en informatie die ten tijde
van het opstellen van dit rapport ter beschikking stonden. Aanpassingen in de uitgangspunten, modellen of gebruikte
gegevens kunnen leiden tot andere uitkomsten. De aard en de nauwkeurigheid van de gebruikte gegevens voor het
onderzoek bepalen in belangrijke mate de nauwkeurigheid en de onzekerheden van de berekende uitkomsten. Het
consortium (Pondera, CE Delft en BRO Adviseurs) is niet aansprakelijk voor gederfde inkomsten of schade die wordt
geleden door opdrachtgever(s) en/of derden uit conclusies die gebaseerd zijn op gegevens die niet van het consortium
afkomstig zijn. Deze rapportage is opgesteld met de intentie dat deze alleen gebruikt wordt door de opdrachtgever en
slechts voor het doel waarvoor de rapportage is opgesteld. Er mag geen beroep worden gedaan op de informatie uit
deze rapportage voor andere doeleinden zonder schriftelijke toestemming van Pondera, namens het consortium. Het
consortium is niet verantwoordelijk voor de consequenties die kunnen voortvloeien uit het oneigenlijk gebruik van de
rapportage. De verantwoordelijkheid voor het gebruik van (de analyse, resultaten en bevindingen in) de rapportage blijft
bij de opdrachtgever. De Rechtsverhouding opdrachtgevers – architect, ingenieur en adviseur conform DNR 2011 is te
allen tijde van toepassing. Pondera werkt met een kwaliteitsmanagementsysteem dat door EIK gecertificeerd is volgens
de ISO 9001:2015 norm.

0 Samenvatting
In deze Bijlage VII, Beschrijving robuuste knelpunten en ontwikkelingen 2050, worden de ontwikkelingen
besproken die plaatsvinden in elk van de scenario’s voor 2050. Het is zeer waarschijnlijk dat in de
toekomst ruimte nodig is om deze ontwikkelingen te faciliteren, aangezien deze ontwikkelingen in elk van
de scenario’s plaatsvinden. Voor het bepalen van de robuuste ontwikkelingen worden de invulling van de
scenario’s (Bijlage IV Beschrijving scenario’s 2050) en de resultaten van de doorrekeningen van de
netbeheerders (Bijlage VI Knelpuntenanalyse 2050) gebruikt. De beschrijving van de robuuste ontwikkelingen valt onder de fase Analyse in Figuur 0.1 met de samenhang van de bijlagen. De robuuste
ontwikkelingen worden beoordeeld op het thema Milieu & Ruimte in Bijlage XIa Beoordeling Milieu &
Ruimte (Robuuste) ontwikkelingen.
Figuur 0.1 - Overzicht en samenhang bijlagen IEA PEH

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 1

Inhoudsopgave
0 Samenvatting
1 Inleiding
1.1
1.2

Introductie _______________________________________________________________ 3
Scope __________________________________________________________________ 3

2 Elektriciteit
2.1
2.2
2.3

4

Productie ________________________________________________________________ 4
Opslag__________________________________________________________________ 5
Infrastructuur _____________________________________________________________ 7

3 Gassen (waterstof en methaan)
3.1
3.2
3.3

1
3

23

Productie waterstof en methaan _____________________________________________ 23
Opslag_________________________________________________________________ 24
Infrastructuur ____________________________________________________________ 25

4 Overige buisleidingen
5 Bovenregionaal warmtetransport
6 Totaaloverzicht
7 Bronnen
A. Oplossingsrichtingen elektriciteit
B. Oplossingsrichtingen waterstof

33
33
34
35
36
39

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 2

1 Inleiding
1.1 Introductie
Om te bepalen hoe het energiesysteem er in 2050 uitziet en welke (ruimtelijke) keuzes hierin gemaakt
kunnen worden zijn er zeven scenario’s opgesteld voor de Integrale Effectenanalyse van het Programma
Energiehoofdstructuur. Vier scenario’s, de Nederland Energieland-scenario’s, zijn direct overgenomen
vanuit de integrale infrastructuurverkenning II3050 (Netbeheer Nederland, 2021). Daarnaast zijn er twee
ruimtelijke varianten toegevoegd op de II3050-scenario’s, dit zijn de Sterke Knopen-scenario’s. Tot slot is
er één scenario met kernenergie toegevoegd. Dit wordt het Zeer Sterke Knopen-scenario genoemd.
De scenario’s worden uitgebreid omschreven in Bijlage IV Beschrijving scenario’s 2050.
In de zeven scenario’s die gehanteerd worden, zijn er aannames gemaakt over de ontwikkeling van vraag
en hernieuwbaar aanbod van energie in 2050, opgesplitst naar sector, energiedrager en locatie (zie
Bijlage IV Beschrijving scenario’s 2050). Vervolgens hebben de netbeheerders berekend hoeveel
regelbare centrales, opslag en conversie noodzakelijk is voor een robuust energiesysteem en waar
knelpunten optreden in de nationale energie-infrastructuur die een oplossing behoeven (zie Bijlage VI
Knelpuntenanalyse 2050). Hierin is de methodologie die door de netbeheerders is ontwikkeld voor II3050
gebruikt (Netbeheer Nederland, 2021).
De doorrekening van de netbeheerders leidt tot een overzicht van verwachte ontwikkelingen in het
hoogspanningsnet en het landelijke gastransportnet in elk van de scenario’s voor 2050, maar ook van
grootschalige productie- en opslaglocaties die nodig zijn in 2050.

1.2 Scope
In de analyses worden twee soorten ontwikkelingen geïdentificeerd:
•

Robuuste ontwikkelingen die in alle scenario’s optreden1. Het is dus zeer waarschijnlijk dat hier in de
toekomst ruimte voor moet worden gevonden. Voor elk van de robuuste ontwikkelingen zal er een
beoordeling op hoofdlijnen gemaakt worden van de benodigde ruimte en effecten op milieu en ruimte.

•

Specifieke ontwikkelingen. Deze ontwikkelingen vinden alleen plaats als bepaalde keuzes
(structuurkeuzes) gemaakt worden. Deze worden behandeld in Bijlage VIII Beschrijving
structuurkeuzes en systeemontwikkelingen 2050.

Deze bijlage bevat een beschrijving van het eerste soort ontwikkelingen, de robuuste ontwikkelingen. In
deze bijlage zijn robuuste ontwikkelingen geïdentificeerd tot en met 2050. Hierbij wordt onderscheid
gemaakt naar productie (regelbaar/niet-regelbaar, elektriciteit/gas/warmte), opslag en energieinfrastructuur (elektriciteit, gassen, overige buisleidingen en warmte).
Deze bijlage richt zich op het technische en energetische aspect. De ruimtelijke analyse van de robuuste
ontwikkelingen volgt in Bijlage XIa Beoordeling Milieu & Ruimte (Robuuste) ontwikkelingen. Voorziene
ontwikkelingen voor overige ondergrondse buisleidingen (naast de gasleidingen) worden toegelicht in
Bijlage V Buisleidingen brandstoffen, grondstoffen en CO2.

1

Deze scenario’s zijn op basis van 1 weerprofiel (het jaar 1987). Het variëren van het weerprofiel kan leiden tot
andere vraag-, aanbod- en opslagprofielen.
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 3

2 Elektriciteit
2.1 Productie
In het toekomstige energiesysteem wordt het grootste gedeelte van de elektriciteit geproduceerd met
hernieuwbare bronnen zoals wind op land, windenergie op zee en zon-pv. Daarnaast zijn er regelbare
energiecentrales nodig om elektriciteit te produceren op momenten met weinig wind en zon.
In de analyses wordt alleen ingegaan op locaties voor regelbare energiecentrales. Het PEH gaat namelijk
niet over de aanwijzing van hernieuwbare opwek op land. Daarnaast kijkt het PEH alleen naar benodigde
ruimte op land, dus opweklocaties van windenergie op zee vallen ook buiten de scope. Er wordt gekeken
naar benodigde opslag en energie-infrastructuur op land veroorzaakt door hernieuwbare opwek op land en
aanlanding van windenergie op zee (in paragrafen 2.2 en 2.3).

Regelbare centrales
Om de leveringszekerheid in het toekomstige, klimaatneutrale energiesysteem te garanderen is een forse
hoeveelheid regelbaar vermogen nodig. Deze regelbare centrales moeten elektriciteit leveren op momenten dat er te weinig productie is van windturbines en zonnepanelen. Door elektrificatie van de vraag neemt
het vermogen dat nodig is aan regelbare centrales in de toekomst zelfs toe, van ongeveer 20 GW nu naar
33 tot 36 GW in 2050. Deze centrales zullen echter wel fors minder draaiuren maken dan de huidige
centrales, waardoor de totale productie lager ligt.
De regelbare centrales draaien in de scenario’s op waterstof of groengas. Er zijn verschillende soorten
regelbare centrales nodig. Er zijn grootschalige CCGT2-centrales nodig die relatief veel draaiuren maken
en een hogere efficiëntie hebben. Het is de verwachting dat deze centrales op de bestaande Barrolocaties komen3. Daarnaast zijn piekeenheden nodig (OCGT of GT4) die bijspringen op momenten van
forse tekorten en daarmee minder draaiuren maken. Dit type regelbare centrale heeft een lagere efficiëntie. Deze centrales kunnen geplaatst worden op de Barro-locaties, maar het is ook een optie dat dit
kleinschalige eenheden worden die verspreid over het land komen te staan.
De benodigde hoeveelheid regelbare centrales is bepaald op basis van de ‘tekorten’ aan elektriciteit. Deze
tekorten komen overeen met het gedeelte van de elektriciteitsvraag dat niet ingevuld kan worden met wind
en zon (na toepassing van batterijen). Per uur wordt de benodigde inzet van regelbare centrales bepaald.
Het benodigde vermogen aan regelbare centrales komt overeen met het uur in het jaar met de grootste
benodigde inzet. Dit komt overeen met een moment met veel elektriciteitsvraag en amper hernieuwbare
productie, oftewel een bewolkte, windluwe winterdag.
Tabel 2.1 geeft een overzicht van het robuust minimum aan regelbaar vermogen dat nodig is per Barrolocatie. Dit komt overeen met het minimum van alle zeven scenario’s per locatie. Dus met de situatie dat er
alleen grote regelbare centrales op deze locaties komen en dat het benodigde piekvermogen ingevuld
wordt met kleinschalige eenheden verspreid over het land. Daarnaast geeft de tabel per Barro-locatie het
2
3

4

Combined Cycle Gas Turbine.
Er zijn specifieke criteria waaraan locaties voor grote regelbare centrales moeten voldoen. Zo moet er onder meer
voldoende koelwater beschikbaar zijn en moet er een aansluiting zijn op het hoogspanningsnet. Door deze criteria
is het de verwachting dat er geen nieuwe locaties voor grote regelbare centrales bijkomen, maar dat hiervoor de
bestaande Barro-locaties gebruikt worden. Dit zijn locaties die vanuit het Besluit algemene regels ruimtelijke
ordening aangewezen zijn voor grootschalige elektriciteitscentrales.
Open Cycle Gas Turbine of Gasturbine.
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 4

maximale vermogen van alle scenario’s, dit komt overeen met de situatie dat ook piekeenheden op de
Barro-locaties geplaatst worden (bovenstaande keuze wordt verder uitgewerkt in structuurkeuze 4, zie
Bijlage VIII Beschrijving structuurkeuzes en systeemontwikkelingen 2050).
De tabel geeft ook het huidige vermogen op de locaties ter referentie.

Locaties regelbare centrales
De verdeling van totale vermogen aan regelbare centrales over de verschillende Barro-locaties in de
scenario’s gebaseerd is gebaseerd op aannames (zie Bijlage IV Beschrijving scenario’s 2050). Deze
verdeling hoeft ruimtelijk en energetisch gezien niet optimaal te zijn, aangezien er geen optimalisaties
uitgevoerd zijn. Er kan geschoven worden in de verdeling over de locaties, maar de totale opgave moet
wel ingevuld worden binnen deze locaties.
Tabel 2.1 - Robuust vermogen regelbare centrales
Gebied
Amsterdam (Hemweg)
Borssele/Sloegebied
Buggenum
Burgum
Delfzijl
Diemen
Eemshaven
Flevoland/Lelystad
Geertruidenberg (Amercentrale)
Geleen (Graetheide)
Maasbracht
Moerdijk
Rotterdam Botlek
Rotterdam Maasvlakte
Rotterdam RoCa
Rotterdam Vondelingenplaat
Terneuzen, Sas van Gent
Utrecht Lage Weide
Velsen

Robuust minimum

Maximum scenario's

Huidig

Eenheid

450
1.050
100
650
550
550
4.200
550
400
300
1.100
550
550
2.050
150
500
400
300
550

4.550
1.700
650
1.100
950
750
8.750
900
900
1350
3.650
900
1.250
7.050
300
800
700
550
900

450
850
0
650
550
700
3300
850
650
250
1300
750
450
2650
250
800
350
550
950

MW
MW
MW
MW
MW
MW
MW
MW
MW
MW
MW
MW
MW
MW
MW
MW
MW
MW
MW

2.2 Opslag
Om vraag en aanbod te balanceren is opslag van elektriciteit met batterijen noodzakelijk. Deze batterijen
worden ingezet om kortetermijnonbalans tussen vraag en aanbod van elektriciteit op te vangen. De tijdschaal van de inzet van de batterijen is enkele uren5. Batterijen zijn niet geschikt voor het opvangen van
langetermijnonbalans tussen vraag en aanbod. Hier worden elektrolysers (bij aanbodoverschot, wordt
behandeld in paragraaf 3.1) en regelbare centrales (bij aanbodtekort, wordt behandeld in paragraaf 2.1)
voor ingezet.

Locatie batterijen in net
In de modellering (voor de berekeningen) zijn de batterijen geplaatst bij hoogspanningsstations en
koppelpunten tussen het hoogspanningsnet en regionale netten. In de praktijk kunnen batterijen ook
lager in het net geplaatst worden. Dit maakt voor de belasting op het hoogspanningsnet niet uit, indien
het vermogen aan batterijen per voorzieningsgebied van een station gelijk blijft. Maar dit is wel relevant
voor de ruimte die noodzakelijk is bij de hoogspanningsstations. In de analyse wordt de maximale
ruimte bepaald die nodig is voor batterijen bij hoogspanningsstations, aangezien er in de analyses
wordt aangenomen dat alle batterijen op dat niveau geplaatst worden.
5

Hiermee wordt bedoeld dat een batterij enkele uren achter elkaar kan opladen of ontladen en daarmee alleen
overschotten of tekorten van enkele uren achter elkaar kan opvangen.
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 5

In de modellering worden de batterijen geplaatst bij hoogspanningsstations (zie bovenstaand kader).
Per hoogspanningsstation wordt bepaald hoeveel vermogen aan batterijen noodzakelijk is om de lokale
kortetermijnonbalans tussen vraag en aanbod op te vangen. Uit deze analyse volgt dat er vooral veel
batterijen nodig zijn op locaties met veel hernieuwbare opwek, vanwege de grote variabiliteit in de
productie van deze bronnen. Dus bij aanlandingspunten van windenergie op zee en bij hernieuwbare
opwek op land.
Tabel 2.2 geeft een overzicht van het robuuste minimum aan batterijen dat nodig is per hoogspanningsstation. Dit komt per locatie overeen met het scenario met het laagste benodigde vermogen. Daarnaast
geeft de tabel het maximale vermogen van alle scenario’s. In deze tabel worden alleen hoogspanningsstation meegenomen met een robuust minimum aan batterijen van minimaal 100 MW.
Tabel 2.2 - Robuust vermogen batterijen
Station

Robuust minimum

Maximum scenario's

Eenheid

Delfzijl Oosterhorn 220

150

750

MW

Station Harderwijk 150

150

400

MW

Station Nijmegen 150

100

300

MW

Station Tiel 150

100

300

MW

Station Soest 150

150

400

MW

Station Utrecht Lage Weide 150

150

450

MW

Station Oudenrijn 150

100

300

MW

Station Oterleek 150

150

550

MW

Station Amsterdam Hemweg 150

150

350

MW

Station Beverwijk 380

1.100

2.100

MW

Station Westwoud 150

200

950

MW

Station Velsen 150

150

450

MW

Station Dordrecht Noordendijk 150

150

300

MW

Station Gouda 150

150

400

MW

Station Leiden 150

100

300

MW

Station Botlek 150

300

600

MW

Maasvlakte-Amaliahaven 380

2.850

7.350

MW

Station Borssele/Sloegebied 380

650

3.250

MW

Station Goes de Poel 150

100

600

MW

Station Arkel 150

100

300

MW

Station Eindhoven 380

100

200

MW

Station Tilburg Zuid 150

150

400

MW

Station Wijdewormer 150

200

450

MW

Eemshaven 380 kV

1.800

4.300

MW

Station Westerlee 150

150

200

MW

Station Breukelen 150

100

300

MW

Station Agriport 150 (Middenmeer)

750

6.300

MW

Station Geervliet Noorddijk 150

150

400

MW

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 6

Figuur 2.1 - Locaties van robuust vermogen batterijen

2.3 Infrastructuur
De robuuste ontwikkelingen worden bepaald bij de hoogspanningsinfrastructuur op basis van doorrekeningen van de zeven scenario’s door TenneT. In deze doorrekeningen wordt bepaald of de huidige
infrastructuur voldoende capaciteit heeft om alle elektriciteit van producent naar afnemer te transporteren,
op elk moment van het jaar. Indien dit niet zo is dan is sprake van een knelpunt. De ernst van de knelpunten is afhankelijk van de hoeveelheid energie die op jaarbasis niet getransporteerd kan worden door
een bepaald onderdeel van het hoogspanningsnet. Deze parameter heet ENT6 en omvat zowel de
omvang als de duur van een overschrijding. Bij zware knelpunten moeten nieuwe hoogspanningsinfrastructuur aangelegd worden (later in deze paragraaf volgt meer informatie over wanneer dit
noodzakelijk is).
Bij de knelpuntenanalyse wordt er aangenomen dat de huidige investeringsplannen gerealiseerd worden.
De voorgestelde investeringen uit het Investeringsplan van 2020 zijn reeds meegenomen in het netmodel
en komen dus ook niet naar voren uit de knelpuntenanalyse7.

6
7

Energy Not Transported.
Ondertussen is al een nieuw investeringsplan van TenneT uitgekomen, het IP2022. Hier zijn nieuwe investeringen
en plannen in opgenomen. Een deel van de knelpunten die volgen uit de analyses zijn ook al gesignaleerd in het
nieuwe investeringsplan. Indien dit het geval is, wordt dit benoemd.
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 7

Welke componenten worden meegenomen?
Voor hoogspanningsinfrastructuur worden zowel verbindingen als stations beschouwd.
Bij de verbindingen wordt onderscheid gemaakt naar de verschillende spanningsniveaus van het
hoogspanningsnet; 380 kV, 220 kV, 150 kV en 110 kV. De oplossingsrichtingen, de kosten en het
ruimtebeslag kunnen namelijk verschillen per spanningsniveau.
Hoogspanningsstations kunnen uit verschillende componenten bestaan:
•

transformatoren om de elektriciteit om te zetten naar een ander spanningsniveau (bijvoorbeeld 380 kV
naar 150 kV);

•

velden om afnemers of producenten aan te sluiten of om verbindingen aan te sluiten;

•

overige elektrotechnische componenten, zoals rails.

Er wordt geanalyseerd hoeveel nieuwe transformatoren nodig zijn en hoeveel extra nieuwe velden
geplaatst moeten worden voor het aansluiten van nieuwe afnemers, producenten of verbindingen.
Hierbij wordt ook weer onderscheid gemaakt naar spanningsniveau. Bij 380kV- en 220kV-stations worden
individuele stations geanalyseerd. Bij 150kV- en 110kV- stations wordt alleen geanalyseerd hoeveel ruimte
in totaal nodig is voor nieuwe componenten, aangezien het aantal stations hier te groot is voor individuele
analyses.

Welke uitbreidingen zijn gepland tot 2030?
In de analyses wordt gekeken naar de nieuwe infrastructuur die nodig is tot 2050. Maar tot 2030 staan al
een flink aantal nieuwe investeringen op de planning. Deze zijn opgenomen in de investeringsplannen van
TenneT. In de analyses wordt aangenomen dat de geplande projecten uit de investeringsplannen gerealiseerd gaan worden. Deze zijn dus in principe ook ‘robuust’. Voor de doorrekeningen zijn de investeringen
tot 2030 uit het investeringsplan IP2020 meegenomen in het netmodel8. Dit betekent dat er doorrekeningen gedaan worden met het hoogspanningsnet dat er naar verwachting ligt in 20309.
De knelpunten die tot 2030 optreden komen dus ook niet naar voren in de doorrekening van 2050.
In Tabel 2.3 staat een overzicht van de geplande uitbreidingen van het hoogspanningsnet tot 2030 die
meegenomen zijn in het netmodel (maar nu nog niet gerealiseerd zijn). In onderstaand overzicht zijn alle
uitbreidingen voor 380 kV en 220 kV en de belangrijkste uitbreidingen voor 150 kV en 110 kV meegenomen. In de aparte bijlage over 2030 wordt in meer detail ingegaan op de ontwikkelingen tot 2030 in,
onder meer op de ruimtelijke gevolgen.

8

9

Zoals eerder benoemd is er ondertussen al een nieuw investeringsplan uitgekomen, het IP2022. De additionele
investeringen en plannen die hierin staan zijn niet meegenomen in het netmodel en komen dus wel naar voren in de
knelpuntenanalyse. Indien dit het geval is, wordt dit benoemd.
Voor een aantal projecten is de verwachtte inbedrijfname verlaat tot vlak na 2030 in het laatst gepubliceerde
investeringsplan, het IP2022.
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 8

Tabel 2.3 - Geplande uitbreidingen hoogspanningsnet tot 2030

10

Type asset

Naam

Type investering

380kV-station

Tilburg

Nieuw station

380kV-station

Ter Apelkanaal

Nieuw station

380kV-station

Veenoord Boerdijk

Nieuw station

380kV-station

Verzwaring kop van Noord-Holland

Nieuw station

380kV-station

Graetheide

Nieuw station

380kV-station

Wijchen

Nieuw station

380kV-station

Almere

Nieuw station

380kV-station

Kijkuit

Nieuw station

380kV-station

Europoort

Nieuw station

380kV-station

Maasvlakte Amaliahaven

Nieuw station

380kV-station

Eemshaven

Uitbreiding station

380kV-station

Simonshaven

Uitbreiding station

380kV-station

Geertruidenberg

Uitbreiding station

380kV-station

Rilland

Uitbreiding station

380kV-station

Boxmeer

Uitbreiding station

380kV-station

Meeden

Uitbreiding station

380kV-station

Maasbracht

Uitbreiding station

220kV-station

Meeden

Uitbreiding station

380kV-verbinding

Eemshaven Oudeschip-Vierverlaten

Nieuwe verbinding

380kV-verbinding

Rilland-Tilburg

Nieuwe verbinding

380kV-verbinding

Vierverlaten-Ens

Nieuwe verbinding

380kV-verbinding

Verzwaring kop van Noord-Holland

Nieuwe verbinding

380kV-verbinding

Maasbracht-Graetheide

Nieuwe verbinding

380kV-verbinding

Zuid-Beveland - Terneuzen

Nieuwe verbinding

380kV-verbinding

Lelystad-Diemen

Extra circuit(s) bij bestaande verbinding

380kV-verbinding

Ens-Lelystad

Extra circuit(s) bij bestaande verbinding

380kV-verbinding

Krimpen ad IJssel-Geertruidenberg

Extra circuit(s) bij bestaande verbinding

380kV-verbinding

Borssele/Sloegebied-Rilland

Extra circuit(s) bij bestaande verbinding

380kV-verbinding

Hengelo-Zwolle

Verzwaring

380kV-verbinding

Ens-Zwolle

Verzwaring

380kV-verbinding

Eindhoven-Tilburg-Geertruidenberg

Verzwaring

380kV-verbinding

Eindhoven-Maasbracht

Verzwaring

380kV-verbinding

Geertruidenberg-Krimpen

Verzwaring

380kV-verbinding

Krimpen-Breukelen-Diemen-OostzaanBeverwijk

Verzwaring

380kV-verbinding

Lelystad-Ens

Verzwaring

380kV-verbinding

Diemen-Lelystad

Verzwaring

380kV-verbinding

Doetinchem-Hengelo

Verzwaring

380kV-verbinding

Dodewaard-Doetinchem

Verzwaring

380kV-verbinding

Maasbracht-Boxmeer-Dodewaard

Verzwaring

150/110kVverbindingen

Implementatie pocketstructuur

Interconnectie

Uitbreiding interconnectiecapaciteit naar 15
GW10

Op enkele van deze locaties wordt de interconnectiecapaciteit verhoogd conform bestaande plannen. Daarnaast
wordt aangenomen dat er extra interconnectiecapaciteit komt met het Britse hoogspanningsnet via windparken op
de Noordzee.
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 9

Figuur 2.2 - Ontwikkelingen op het elektriciteitsnetwerk tot 2030

In Tabel 2.3 wordt er onderscheid gemaakt naar de volgende types investeringen:
•

Nieuw station. Er wordt een compleet nieuw station ontwikkeld op een locatie waar nu nog geen
station aanwezig is.

•

Uitbreiding station. Een bestaand station wordt uitgebreid, bijvoorbeeld met nieuwe velden,
transformatoren of rails.

•

Nieuwe verbinding. Er wordt een nieuwe hoogspanningsverbinding aangelegd op een tracé waar nu
nog geen hoogspanningsverbinding loopt. Bij 380 kV en 220 kV gaat dit om een bovengrondse
verbinding.

•

Extra circuit(s) bij bestaande verbinding. Er worden één of meerdere nieuwe circuits aangelegd op
een traject waar nu al een verbinding loopt. Hiervoor zijn nieuwe masten nodig. Dit parallel aan de
verbinding of via een nieuw tracé.

•

Verzwaring. De geleiders van bestaande verbindingen worden opgewaardeerd naar 4kA11-geleiders,
waardoor deze meer elektriciteit kunnen transporteren. Deze maatregel heeft geen significante
ruimtelijke consequenties, maar wel financiële consequenties.

•

Implementatie pocketstructuur. In haar visie op het toekomstige hoogspanningsnet voorziet TenneT
dat ze de 110kV- en 150kV-netten opsplitsen in kleine deelnetjes, die elk verbonden zijn met één
380kV- of 220kV-station. Op deze manier is er minder transport via de lagere spanningsniveaus
noodzakelijk doordat de stroom snel afgevoerd kan worden naar het 380kV- of 220kV-net. In het

11

Kilo-Ampère.
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 10

netmodel is de pocketstructuur voor het gehele 150kV- en 110kV-net meegenomen, behalve in de kop
van Noord-Holland en de regio Rotterdam12.
Voor de invoering van de pocketstructuur zijn nieuwe 380kV-stations en uitbreidingen van bestaande
380kV-stations nodig. Deze zijn al opgenomen in bovenstaande lijst (onder nieuwe stations en uitbreiding
stations). Daarnaast moeten 150kV- en 110kV-verbindingen ‘opgeknipt’ worden. Dit heeft geen significante ruimtelijke impact.
Voor het aansluiten van nieuwe windparken op zee zijn nieuwe velden nodig bij 380kV-stations. Er wordt
aangenomen dat de investeringen in het IP2020 voldoende zijn om de hoeveelheid windenergie op zee uit
het meest ambitieuze scenario van het investeringsplan aan te sluiten. Het gaat daarin om 14,6 GW.
In de scenario’s van het investeringsplan worden ook aannames gedaan dat er forse hoeveelheden
elektrolysers en batterijen komen richting 2030. De nieuwe velden die nodig zijn om dit aan te sluiten zijn
nog niet meegenomen in het investeringsplan, aangezien hiervoor pas een investeringsbeslissing wordt
genomen bij een concrete klantaanvraag.

Wat zijn robuuste knelpunten na 2030?
Welke knelpunten zijn er voor de verschillende scenario’s?

Energy not transported (ENT)
Om de ernst van de knelpunten te bepalen wordt de graadmeter Energy Not Transported (ENT)
gehanteerd. Dat is de totale hoeveelheid energie die op jaarbasis niet getransporteerd kan worden door
een bepaalde asset. Deze graadmeter is een combinatie van de ernst (MW overschrijding) en de duur
(aantal uur) van knelpunten. TenneT gebruikt deze graadmeter om een afweging te maken tussen
redispatch13 en investeren in nieuwe infrastructuur. In bijlage A worden stelregels hiervoor gegeven.
Er wordt aangenomen dat de geleiders van alle 380kV-verbindingen opgewaardeerd zijn naar 4kA.
Hierdoor hebben de verbindingen meer transportcapaciteit. Bij het oplossen van een knelpunt is het
opwaarderen van de geleider de eerste stap aangezien dit geen ruimtelijke implicaties heeft. TenneT
verwacht dat ze op den duur de geleiders van bijna het complete 380kV-net opwaarderen naar 4kA.
De netbeheerders hebben in hun doorrekening bepaald op welke plekken in het hoogspanningsnet knelpunten plaatsvinden na 2030 doordat niet alle energie getransporteerd kan worden van de productielocatie
naar de afnemer. Voor elk knelpunt is een oplossing noodzakelijk. Het is echter niet zo dat elke oplossing
van knelpunten een (aanzienlijke) ruimtelijke impact heeft. Het is mogelijk om een deel van deze knelpunten op te lossen met (relatief) geringe ruimtelijke impact door middel van redispatch of door verzwaring14. Alleen als een forse hoeveelheid energie op jaarbasis niet getransporteerd kan worden (en de
ENT dus hoog is) zijn infrastructuuraanpassingen met aanzienlijke ruimtelijke impact noodzakelijk, zoals

12

13

14

Ten tijde van het opstellen van het netmodel was het nog onduidelijk hoe de pocketstructuur in die regio’s eruit
moest gaan zien.
Bij redispatch betaalt TenneT afnemers of producenten van elektriciteit om hun productie of afname te verminderen
of juist toe te laten nemen zodat minder transport nodig is op een verbinding waar een knelpunt dreigt op te treden.
Als er slechts op enkele momenten in het jaar knelpunten optreden op een bepaalde verbinding is dit goedkoper
dan het aanleggen van nieuwe infrastructuur.
Bij verzwaring worden de geleiders van bestaande verbindingen opgewaardeerd naar 4kA-geleiders, waardoor
deze meer elektriciteit kunnen transporteren. Deze maatregel heeft geen significante ruimtelijke consequenties,
maar wel financiële consequenties. Er wordt aangenomen dat alle 380kV-verbindingen verzwaard worden richting
2050. Dit is conform de plannen van TenneT.
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 11

het aanleggen van een nieuwe hoogspanningsverbinding, het plaatsen van een nieuwe transformator of
het implementeren van een nieuwe of kleinere pockets. Een uitgebreide omschrijving van de oplossingsrichtingen is te vinden in bijlage A.
Elk knelpunt krijgt een classificatie om te bepalen hoe groot het risico op een ruimtelijke ingreep is.
Deze classificatie is gebaseerd op de hoeveelheid energie die op jaarbasis niet getransporteerd kan
worden (ENT)15. De verschillende classificaties zijn in de figuren aangegeven met kleuren.
De onderstaande classificaties worden gehanteerd:
•

Geen knelpunt (groen). Op elk moment van het jaar kan alle elektriciteit getransporteerd worden.
Er is dus geen oplossing nodig.

•

Licht knelpunt (geel). Op enkele momenten in het jaar kan niet alle elektriciteit getransporteerd
worden. Maar dit kan hoogstwaarschijnlijk opgelost worden zonder ruimtelijke ingreep.

•

Middelgroot knelpunt (oranje). Op enkele momenten in het jaar kan niet alle elektriciteit
getransporteerd worden. Maar dit kan waarschijnlijk opgelost worden zonder ruimtelijke ingreep.

•

Zwaar knelpunt (rood). Regelmatig kan niet alle elektriciteit getransporteerd worden. Hiervoor is
waarschijnlijk een ruimtelijke ingreep noodzakelijk.

•

Zeer zwaar knelpunt (paars). Regelmatig kan niet alle elektriciteit getransporteerd worden. Hiervoor
is hoogstwaarschijnlijk een ruimtelijke ingreep noodzakelijk.

Deze classificaties worden voor elk spanningsniveau gehanteerd en zowel voor verbindingen als voor
transformatoren (bij stations). De grenzen in termen van TWh ENT zijn vastgesteld in samenwerking met
TenneT en zijn te vinden in bijlage A en in de figuren die volgen. Deze grenzen verschillen per
spanningsniveau en type infrastructuur.
Hieronder volgt een korte samenvatting van de resultaten van de knelpuntenanalyse. In Bijlage VI
Knelpuntenanalyse 2050 wordt uitgebreider ingegaan op de doorrekeningen van TenneT en de
knelpunten die er voor 2050 verwacht worden bij de hoogspanningsinfrastructuur.
380/220kV-verbindingen
Figuur 2.3 geeft een overzicht van de resultaten van de doorrekening van het 220kV- en 380kV-net, voor
elk van de scenario’s. De knelpunten op deze hoogste spanningsniveaus worden voornamelijk veroorzaakt door transport van elektriciteit van windparken op zee vanaf de kust naar vraag in het binnenland.
Zo zie je in meerdere gevallen knelpunten rondom aanlandingspunten in Noord- en Zuid-Holland en zijn er
in elk scenario knelpunten tussen Rotterdam en Maasbracht (vraag vanuit Chemelot en export Duitsland/
België). Daarnaast zijn er in alle scenario’s knelpunten rondom het interconnectiepunt bij Hengelo.

15

Hierbij wordt aangenomen dat alle 380kV-verbindingen uitgerust zijn met 4kA-geleiders (zie vorige voetnoot).
Dit heeft effect op de capaciteit van de verbindingen en op de hoeveelheid energie die niet getransporteerd kan
worden.
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 12

Figuur 2.3 - Resultaten knelpuntendoorrekening 380/220 kV voor het jaar 2050

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 13

150/110kV-verbindingen
Figuur 2.4 geeft een overzicht van de doorrekening van de 150kV- en 110kV-netten. In de doorrekening is
meegenomen dat deze netten opgeknipt worden in deelnetten die aangesloten zijn op één 380kV- of
220kV-transformatorstation, de zogenaamde pocketstructuur (zie uitleg bij Welke uitbreidingen zijn
gepland tot 2030?).
De pocketstructuur is in het huidige gehanteerde netmodel nog niet doorgevoerd in de kop van NoordHolland en rondom Rotterdam. Ten tijde van het opstellen van het netmodel was het nog onduidelijk hoe
de pocketstructuur in die regio’s eruit moest gaan zien. Doordat de pocketstructuur in die regio’s nog niet
meegenomen is zie je daar in de verschillende scenario’s veel knelpunten op het 150kV-net. Het is de
verwachting van TenneT dat hier wel pockets gaan komen
In het algemeen zijn er relatief weinig knelpunten op deze spanningsniveaus. Dit komt onder meer door de
pocketstructuur, waardoor overschotten van elektriciteit snel afgevoerd kunnen worden richting het 220kVof 380kV-net. Daarnaast worden er grote vermogens aan batterijen aangenomen, die ingezet worden om
de pieken van de opwek van wind en zon af te vlakken.

Effecten modellering batterijen
In de doorrekeningen zijn forse hoeveelheden batterijen (tot ruim 50 GW) meegenomen. Deze batterijen vangen een groot deel van de piekproductie van met name zonnepanelen (en in mindere mate
windturbines op land) flink af. Dit is een belangrijke oorzaak voor het feit dat er amper knelpunten op
het 110 kV en 150 kV uit de doorrekening komen. Het is echter maar de vraag of deze hoeveelheden
batterijen er in de toekomst ook gaan komen en of dit rendabel is. Dit betekent dat het aantal knelpunten op deze spanningsniveaus mogelijk onderschat worden.

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 14

Figuur 2.4 - Resultaten knelpuntendoorrekening 150/110 kV voor het jaar 2050

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 15

Stations
Naast de verbindingen wordt er ook gekeken naar knelpunten bij stations. Stations hebben grofweg twee
functies:
•

het transformeren van elektriciteit naar een hoger of lager spanningsniveau door middel van
transformatoren;

•

het aansluiten van grote vragers, grote producenten of verbindingen.

Stations kunnen één van deze functies, maar ook beide functies hebben. Voor transformators en het
aansluiten van grote vragers, grote producenten of verbindingen zijn velden nodig. Daarnaast zijn er op
stations nog andere componenten noodzakelijk zoals rails. De beschikbare fysieke ruimte bij bestaande
stations is beperkt, dus op een bepaald punt kan een station niet meer uitgebreid worden en moet een
nieuw station gerealiseerd worden.
380/220kV-transformatoren
TenneT heeft de belasting en de knelpunten bij de 380kV- en 220kV-transformatoren berekend in de
netdoorrekening. Figuur 2.5 geeft een overzicht van de resultaten hiervan.

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 16

Figuur 2.5 - Overzicht knelpunten stations

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 17

Er is geen doorrekening gemaakt van de velden die nodig zijn voor het aansluiten van grote vragers,
producenten of voor verbindingen. Hiervoor is een afzonderlijke analyse gedaan. Het aantal velden dat
noodzakelijk is hiervoor is bepaald op basis van de stelregels in bijlage A. De resultaten hiervan komen
naar voren bij de volgende paragrafen over robuuste knelpunten en de uitwerking van de structuurkeuzes.
150/110kV-stations
Voor 150kV- en 110kV-stations wordt niet gekeken naar individuele stations. Wel wordt een inschatting
gemaakt van de totale ruimte die noodzakelijk is voor nieuwe stations. Hiervoor hebben de regionale
netbeheerders een doorrekening gemaakt. Figuur 2.6 geeft een overzicht van de benodigde ruimte voor
nieuwe 150kV- en 110kV-stations per scenario. In de scenario’s met de meeste hernieuwbare opwek
(Nederland Energieland Regionale Sturing, en beide scenario’s Nationale Sturing) is de meeste ruimte
nodig voor nieuwe stations. In de Sterke Knopen- en Zeer Sterke Knopen-scenario’s is minder ruimte
nodig voor nieuwe stations door clustering van hernieuwbare opwek op land en toepassing van
kernenergie.
Figuur 2.6 - Benodigde ruimte nieuwe 150kV- en 110kV-stations per scenario

Benodigde ruimte nieuwe 150kV- en 110kV-stations per
scenario
6

Miljoen m2

5
4
3

2
1
0

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 18

Figuur 2.7 geeft een geografische uitsplitsing van de benodigde ruimte voor nieuwe 150kV- en 110kVstations.
Figuur 2.7 - Geografische uitsplitsing benodigde ruimte nieuwe 150kV- en 110kV-stations per scenario

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 19

Wanneer is een knelpunt robuust?
Een knelpunt wordt gedefinieerd robuust als deze in alle scenario’s optreedt. Voor de effectanalyse in het
thema Milieu & Ruimte wordt gezocht naar de ruimtelijk relevante ingrepen. Daarom wordt een knelpunt
alleen robuust genoemd als er een grote kans is op een (aanzienlijke) ruimtelijke ingreep in alle scenario’s.
Bij de 380/220kV-verbindingen wordt een knelpunt als robuust beschouwd als deze in alle scenario’s
optreedt en het knelpunt in elk scenario minimaal de classificatie ‘middelgroot’ heeft. Daarnaast moet het
knelpunt minimaal vijf keer de classificatie ‘zwaar’ of ‘zeer zwaar’ hebben, wat betekent dat de kans op
een ruimtelijke ingreep aanzienlijk is (zie toelichting classificatie bij Welke knelpunten zijn er voor de
verschillende scenario’s?). Voor de verbindingen in het 150/110kV-netwerk geldt dezelfde definitie, maar
hier zijn de grenzen van de classificaties anders.
Bij de transformatoren van station wordt een knelpunt robuust genoemd als deze in alle scenario’s
optreedt en als er in minimaal vijf van de zeven scenario’s sprake is van een knelpunt dat ‘zwaar’ of ‘zeer
zwaar’ is (zie toelichting classificatie bij Welke knelpunten zijn er voor de verschillende scenario’s?).

Wat zijn de robuuste ontwikkelingen bij verbindingen richting 2050?
Hieronder volgt een overzicht van de robuuste knelpunten bij de verbindingen van het hoogspanningsnet.
Voor elk van deze knelpunten zijn uitbreidingen noodzakelijk, dit zijn robuuste ontwikkelingen. Bij de
220kV- en 110kV-verbindingen zijn geen robuuste ontwikkelingen.
Tabel 2.4 - Robuuste knelpunten verbindingen
Spanningsniveau

Verbinding

Toelichting

380 kV

Eindhoven-Maasbracht

Opgenomen in het nieuwe IP2022, maar nog niet in netmodel.
Verbinding wordt gerealiseerd na 2030.
Mogelijk veroorzaakt door beperkte modellering

Zwolle-Hengelo

interconnectiepunten16
150 kV

16

Eindhoven-Helmond Zuid
Botlek-Geervliet Noord
Botlek-Theemsweg
Botlek-Geervliet
Europoort-Maasvlakte
Geervliet-Geervliet Noord
Merseyweg-Theemsweg
Tinte-Europoort
Tinte-Geervliet Noord
Theemsweg-Europoort
Oterleek-De Weel

Pocketstructuur in Rotterdamse Haven nog niet meegenomen in
doorrekening. Deze gaat er echter wel komen. In dat geval
worden deze knelpunten naar verwachting (gedeeltelijk)
opgelost.

Pocketstructuur in kop Noord-Holland nog niet meegenomen in
doorrekening. Deze gaat er echter wel komen. In dat geval wordt
dit knelpunt naar verwachting opgelost.

In de modellering is de import/export van elektriciteit over de verschillende interconnectiepunten met bijvoorbeeld
Duitsland verdeeld naar rato van de interconnectiecapaciteit. Dit is versimpeling van de werkelijkheid, aangezien de
import of export zich in werkelijkheid niet evenredig over de interconnectiepunten verdeelt. Zo kan er bijvoorbeeld in
Noord-Nederland export plaatsvinden terwijl er tegelijkertijd in Zuid-Nederland import van elektriciteit plaatsvindt.
Om de import/export per individueel interconnectiepunt goed te bepalen en daarmee zeker te weten of er een
knelpunt ontstaat tussen Zwolle en Hengelo is meer gedetailleerde modellering noodzakelijk. Dit was binnen dit
project niet mogelijk.
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 20

Wat zijn de robuuste ontwikkelingen bij stations richting 2050?
380/220 kV
Tabel 2.5 geeft een overzicht van de robuuste knelpunten bij de 380/150kV- en 220/110kVtransformatoren. Voor elk van deze stations zijn uitbreidingen nodig.
Tabel 2.5 - Robuuste knelpunten transformatoren
Stationsnaam

Type station

Dodewaard
Eindhoven
Graetheide
Maasvlakte
Simonshaven17
Weiwerd18

380 kV
380 kV
380 kV
380 kV
380 kV
220 kV

Naast nieuwe trafo’s zijn er ook extra velden nodig voor het aansluiten van grote opwek of vraag.
De volgende producenten en afnemers worden potentieel aangesloten op 380kV- of 220kV-stations:
•

windenergie op zee;

•

elektrolysers;

•

batterijen;

•

regelbare centrales;

•

grootschalige wind op land/zonnevelden;

•

power-to-heat/elektrificatie industrie.

In de doorrekeningen van TenneT is niet gekeken hoeveel nieuwe velden noodzakelijk zijn. Daarom is hier
een aparte analyse voor gedaan. Om te bepalen hoeveel extra velden nodig zijn, is per locatie gekeken
hoeveel vermogen er bij komt voor deze bovenstaande categorieën. Hieronder wordt naar de additionele
velden gekeken die nodig zijn bovenop de huidige situatie en de investeringsplannen TenneT uit 2020,
aangezien er wordt aangenomen dat die investeringen sowieso gerealiseerd gaan worden. Deze
methodologie wordt ook gehanteerd bij de verbindingen en de transformatoren. Op basis van het
additionele vermogen dat per locatie aangesloten moet worden, wordt bepaald hoeveel extra velden
noodzakelijk zijn. Er wordt aangenomen dat er maximaal 1 GW vraag óf aanbod aangesloten kan worden
per veld.
Er wordt aangenomen dat de investeringen uit het IP2020 voldoende zijn om de 14,6 GW windenergie op
zee van het scenario Fundament voor Systeemintegratie uit het IP aan te sluiten. Voor elektrolyse en
batterijen worden pas investeringsbeslissingen gemaakt als er een specifieke klantvraag binnenkomt.
Er wordt aangenomen dat dat op dit moment nog niet gebeurd is en dat er nog geen nieuwe velden voor
het aansluiten van elektrolysers en batterijen opgenomen zijn in het investeringsplan.
Uit de analyse volgt dat er enkele locaties zijn waar in elk geval nieuwe velden noodzakelijk zijn. Dit gaat
om de locaties Beverwijk, Maasvlakte, Borssele/Sloegebied, Eemshaven en Middenmeer. Het plaatsen
van nieuwe velden (en mogelijk nieuwe stations als bestaande stations vol zijn) zijn robuuste
ontwikkelingen. Elk van deze locaties zijn aanlandingspunten voor windenergie op zee.
17

Uitbreiding van het station Simonshaven is al opgenomen in het nieuwe investeringsplan van TenneT, het IP2022. Dit
is een additionele uitbreiding ten opzichte van de uitbreiding die al opgenomen was in het IP2020 (zie Tabel 2.3)
18
De aanleg van een nieuw 220kV-station bij Delfzijl/Weiwerd wordt al benoemd in het nieuwe IP2022 van TenneT,
maar is daarin nog niet opgenomen als project
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 21

Tabel 2.6 geeft het minimum aantal extra velden dat nodig is op deze locaties, het robuuste minimum.
Tabel 2.6 - Robuust minimum extra velden aansluiten opwek/vraag in 2050
Locatie
Beverwijk
Rotterdam
Borssele/Sloegebied19,20
Eemshaven
Middenmeer

Totaal
2
9
1
4
1

Windenergie op zee
1
2
0
1
0

Elektrolyse
0
4
0
0
0

Batterijen
1
3
1
2
1

Regelbare centrales
0
0
0
1
0

De tabel toont dat er op sommige locaties extra velden nodig zijn voor het aansluiten van windparken op
zee. Op alle vijf de locaties zijn nieuwe velden nodig voor het aansluiten van batterijen.
Er zijn ook velden nodig voor het aansluiten van elektrolysers. Alleen in Rotterdam komen in alle
scenario’s een aanzienlijk vermogen aan elektrolysers (zie ook paragraaf 3.1), dus alleen daar zijn in elk
scenario nieuwe velden noodzakelijk. Verder volgt dat alleen bij de Eemshaven in alle gevallen een nieuw
veld nodig is voor het aansluiten van regelbare centrales. Op andere locaties is de huidige infrastructuur
voldoende om het minimale benodigde vermogen aan centrales aan te sluiten.
In de doorrekeningen is grootschalige opwek op land aangesloten op 110kV- en 150kV-stations. Daarom
zijn er in dat geval geen velden nodig bij 380kV- en 220kV-stations. Maar het is bij clustering ook een optie
om deze grootschalige opwek op land direct aan te sluiten op een 380kV- of 220kV-station. In dat geval
zijn er wel extra velden nodig, één per GW hernieuwbare opwek die aangesloten wordt. Deze optie is niet
bekeken.
Indien grote energie-intensieve industriële bedrijven gaan elektrificeren, bijvoorbeeld met power-to-heat,
kunnen deze een directe aansluiting op het 380 kV nodig hebben en zijn hiervoor extra velden noodzakelijk. Dit is het geval indien bedrijven een aansluiting van meer dan 500 MW nodig hebben. Aangezien
er geen gegevens van individuele bedrijven zijn is het niet mogelijk om in te schatten hoeveel velden
hiervoor nodig zijn. Daarom wordt dit niet meegenomen. Het is de verwachting dat een aantal grote
industrieën een aansluiting op het 380kV-net zullen aanvragen. Dit betekent dat het aantal nieuwe velden
dat noodzakelijk is wordt onderschat. Maar de verwachting is dat het aantal velden dat hierdoor niet in
beeld zijn, beperkt is, aangezien de maximale elektriciteitsvraag in de gehanteerde scenario’s rond de
1,5-2 GW per industriecluster ligt.
Tot slot zijn er ook nog nieuwe velden nodig om nieuwe verbindingen aan te sluiten. Deze velden worden
meegenomen bij het ruimtebeslag voor de oplossingsrichtingen van de robuuste knelpunten.
Stations 150/110 kV
Zoals eerder vermeld wordt er bij dit spanningsniveau niet gekeken naar individuele stations. Er wordt
enkel een inschatting gegeven van de totale ruimte die noodzakelijk is voor deze stations. Daarom zijn er
ook geen robuuste knelpunten.
In sommige scenario’s is uitgegaan van minder aanlanding van windenergie op zee dan de 5,4 GW die nu voorzien
wordt, aangezien de scenario’s opgesteld zijn voordat deze plannen bekend waren. Daarom ligt het robuust minimum
eigenlijk hoger dan in deze tabel aangegeven wordt.
20
De aanleg van een nieuw station in Borssele/Sloegebied is al opgenomen in het nieuwe investeringsplan van
TenneT, het IP2022.
19

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 22

Welke oplossingsrichtingen zijn er voor knelpunten?
Het bepalen van oplossingsrichtingen voor knelpunten op het hoogspanningsnet is een ingewikkeld en
casusafhankelijk proces. Het is binnen het PEH echter niet mogelijk om elk afzonderlijk knelpunt uitgebreid
te analyseren. Om toch een grove inschatting te kunnen maken van de benodigde ruimte voor energieinfrastructuur zijn er in samenspraak met TenneT versimpelde stelregels opgesteld voor de
oplossingsrichtingen voor knelpunten. Deze stelregels staan in bijlage A.
Voor alle robuuste knelpunten die bij de verbindingen en stations zijn geïdentificeerd is een ruimtelijke
oplossing noodzakelijk. Bij de verbindingen gaat dit om een nieuwe verbinding (bij 380 kV/220 kV) of het
instellen van een (kleinere) pocketstructuur (bij 150 kV/110 kV). Bij stations gaat het om het plaatsen van
nieuwe transformatoren of het plaatsen van nieuwe velden om grote producenten of afnemers aan te
sluiten. In sommige gevallen zijn hier nieuwe stations voor nodig. In Bijlage XIa Beoordeling Milieu &
Ruimte robuuste ontwikkelingen wordt ingegaan op de ruimtelijke consequenties.

3 Gassen (waterstof en methaan)
De infrastructuur van de gassen die hier beschreven wordt, beperkt zich tot die van waterstof en methaan
via publieke leidingen. Het gaat hier om het Hoofd Transport Leidingennet (HTL) van Gasunie, waarin Hgas en L-gas getransporteerd wordt. Het Nationaal Waterstofnetwerk zoals beschreven in HyWay 27 en
aansluitleidingen vanaf het HTL naar directe afnemers zijn hier onderdeel van. Waterstoftransport door
private buisleidingen is onderdeel van PEH maar wordt toegelicht in de Bijlage V Buisleidingen
brandstoffen, grondstoffen en CO2.

3.1 Productie waterstof en methaan
Waterstof kan onder meer geproduceerd worden uit elektriciteit en water, middels elektrolyse, en uit aardgas, bijvoorbeeld middels Steam Methane Reforming (SMR) en Auto Thermal Reforming (ATR) i.c.m.
Carbon Capture en Storage (CCS). Waterstofproductie uit elektrolyse wordt in 2050 onderdeel van de
energie-infrastructuur. Er is namelijk een connectie met zowel de elektriciteits- als gasinfrastructuur omdat
elektrolyse wordt ingezet om elektriciteit op te slaan en zo flexibiliteit te leveren.
SMR wordt in sommige scenario’s ingezet om een continue stroom waterstof te produceren voor de
industrie, maar dit heeft geen significante impact op de energiehoofdstructuur. Er wordt alleen gekeken
naar de productie die onderdeel is van, of impact heeft op de nationale infrastructuur. Dat betekent dat
alleen productie van waterstof uit elektrolyse meegenomen wordt. Groengasproductie wordt niet
meegenomen aangezien dit lokaal plaatsvindt en het PEH geen productielocaties voor groengas aanwijst.

Elektrolysers
Elektrolysers hebben een systeemfunctie doordat ze overschotten van elektriciteit omzetten in waterstof.
Vanuit deze functie kunnen elektrolysers geplaatst worden bij locaties waar veel overschotten van
elektriciteit ontstaan in piekuren (bij aanlandingspunten windenergie op zee of opweklocaties van wind of
zon op land) of bij locaties waar veel vraag is naar waterstof (in industrieclusters)21. In de gebruikte
scenario’s is er gevarieerd in deze locaties en de mate van spreiding of clustering (dit wordt ook uitgewerkt
in structuurkeuze 4 in de Bijlage VIII Beschrijving structuurkeuzes en systeemontwikkelingen 2050).

21

Elektrolysers kunnen ook ingezet worden om alle geproduceerde elektriciteit uit wind of zon om te zetten in
waterstof. Deze vorm van inzetten van elektrolysers is buiten beschouwing gelaten in de scenario's.
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 23

De aannames rondom locaties van elektrolysers staan uitgebreid beschreven in Bijlage IV Beschrijving
scenario’s 2050.
In de Rotterdamse Haven, op de Maasvlakte en Botlek, zijn in alle scenario’s elektrolysers geplaatst in
2050, aangezien daar in elk scenario zowel vraag naar waterstof als overschotten van elektriciteit zijn.
Daarnaast staan in alle scenario’s elektrolysers gepland in Borssele/Sloegebied. Dit zijn de enige locaties
waar in elk scenario elektrolysers geplaatst worden. Tabel 3.1 geeft een overzicht van de omvang elektrolysers op deze scenario’s. Het robuuste minimum komt overeen met het minimum van alle zeven
scenario’s per locatie.
Tabel 3.1 - Robuuste locaties elektrolyse (alle scenario’s)
Gebied
Rotterdam Haven
Borssele/Sloegebied

Robuust minimum

Maximum scenario's

4.000
50

11.700
5.300

Eenheid
MW
MW

Naast de Rotterdamse Haven en Borssele/Sloegebied is er nog een aantal gebieden waar in bijna alle
scenario’s elektrolysers voorkomen. Tabel 3.2 geeft een overzicht van deze locaties. In Alkmaar,
Terneuzen en Geleen zijn in het Sterke Knopen Nationale Sturing scenario geen elektrolysers geprojecteerd, omdat hier geen aanlandingslocatie van windenergie op zee komt in de scenario’s. In de overige
scenario’s staan daar wel elektrolysers doordat er vraag is naar waterstof op die locaties en doordat er
hernieuwbare opwek op land is. In Beverwijk, Maasbracht en Eemshaven zijn geen elektrolysers geplaatst
in het Sterke Knopen Europese Sturing scenario en het Zeer Sterke Knopen Kernenergie scenario. Dit is
omdat de industrie in dit scenario weinig of geen groene waterstof gebruikt op deze locaties. Maar in de
overige scenario’s komen hier wel elektrolysers doordat het aanlandingslocaties zijn van windenergie op
zee.
Tabel 3.2 - Bijna-robuuste locaties voor elektrolyse
Gebied
Alkmaar
Terneuzen
Geleen (Graetheide)
Beverwijk
Maasbracht
Eemshaven

Niet in scenario
Sterke Knopen Nationale Sturing

Reden
Geen aanlandingslocatie WoZ in scenario

Sterke Knopen Europese sturing
Zeer Sterke Knopen Kernenergie

Geen/nauwelijks groene H2-vraag industrie
in scenario’s

3.2 Opslag
In alle scenario’s in 2050 vindt productie van waterstof uit elektriciteitsoverschotten plaats. De vraag naar
waterstof kan op een ander moment zijn. Hierdoor ontstaat een behoefte aan opslag. Waterstof wordt in
alle scenario’s ingezet als brandstof voor regelbare centrales om elektriciteit op te wekken. In sommige
scenario’s zijn er daarnaast ook nog regelbare centrales die draaien op methaan. Daarnaast wordt waterstof, in sommige scenario’s, ingezet als brandstof voor warmte of voor mobiliteit. De omvang van waterstofopslag verschilt per scenario, omdat de productie van en vraag naar waterstof verschilt. Er is gekeken
naar verschillende locaties voor de opslag van waterstof. De opslaglocaties zijn in alle Nederland Energieland-scenario’s gelijk, namelijk bij Zuidwending en Epe, Duitsland (net over de grens bij Twente). In de
Sterke Knopen-scenario’s worden twee varianten onderzocht voor waterstofopslag (dit wordt uitgewerkt in
structuurkeuze 6 in de Bijlage VIII Beschrijving structuurkeuzes en systeemontwikkelingen 2050).
In de Sterke Knopen-scenario’s wordt een aanpassing onderzocht van de locatie in de zoutcavernes in
Epe, Duitsland (over de grens bij Twente) omdat dit buiten de invloed van Nederland ligt.
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 24

Tabel 3.3 geeft weer welke opslagen in (bijna) alle scenario’s voorkomen. Er is één locatie voor waterstofopslag die in alle scenario’s terugkomt: de opslag in zoutcavernes nabij Zuidwending. De omvang van de
opslag verschilt per scenario. In zes van de scenario’s wordt een fors deel van de opslag van waterstof in
zoutcavernes in Epe, Duitsland gerealiseerd.
Tabel 3.3 - Robuuste (Zuidwending) en bijna-robuuste (Epe, Duitsland) opslaglocaties voor waterstof
Nederland Energieland
Regionale
Sturing

Nationale
Sturing

Europese
Sturing

Locatie

Sterke Knopen
Internationale
Sturing

Zeer Sterke
Knopen

Nationale
Sturing

Europese
Sturing

Kernenergie

2

2

2

0

2

2

Zuidwending

Omvang
opslag
[TWh]
Locatie

24

25

7

Omvang
opslag
[TWh]

12

12

3

31

Epe, Duitsland
16

Naast waterstof wordt in elk scenario (in meer of mindere mate) gebruikgemaakt van methaan. Dit
betekent dat er ook in alle scenario’s opslag van methaan nodig is. De locaties voor methaanopslag zijn
gelijk in alle scenario’s22. Methaan kan worden opgeslagen in de gasopslagen in Grijpskerk, Bergermeer
en bij Zuidwending. Deze kunnen daarmee niet voor waterstof gebruikt worden, met uitzondering van
Zuidwending omdat het daar om meerdere cavernes gaat. Voor methaanopslag worden huidige opslaglocaties gebruikt in lagere volumes dan in het huidige energiesysteem. Er ontstaan daarom geen
knelpunten.

3.3 Infrastructuur
De robuust knelpunten bij de gasnetten zijn bepaald op basis van doorrekeningen van de zeven scenario’s
door Gasunie. In deze doorrekeningen wordt bepaald of de huidige infrastructuur, verdeeld over waterstof
en methaan, voldoende capaciteit heeft om alle waterstof en methaan vanuit opwek-, import- of
opslaglocaties richting eindgebruikers te transporteren. Indien dit niet zo is dan is er sprake van een
knelpunt dat opgelost moet worden.

Welke componenten worden meegenomen?
Voor de gasinfrastructuur worden alleen de benodigde infrastructuur beschouwd voor het transport van
waterstof. Hiervoor nemen de volgende componenten mee:
•

het Hoofd Transport Leidingennet (HTL): de huidige hoog calorisch gasleidingen verbinden de
industrieclusters en worden in het gehanteerde transportmodel in 2050 ingezet voor waterstoftransport23;

•

aansluitleidingen en aftakkingen van en naar het HTL.

22

23

Er is wel een gevoeligheidsanalyse op de regionalisatie van opslag gedaan door Gasunie, maar deze worden hier
buiten beschouwing gelaten.
De daadwerkelijke verdeling van het huidige transportnet tussen waterstof en methaan ligt nog niet vast en zal zich
conform de transportbehoefte van beide gassen ontwikkelen.
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 25

Transport van groengas wordt niet meegenomen omdat bij groengasproductie naar verwachting geen
bovenregionale knelpunten ontstaan. Groengas wordt geproduceerd uit biomassa reststromen, op locaties
waar hiervan een overschot is. De capaciteit van het gasnet van Gasunie is, ook na aftrek van het deel dat
gebruikt wordt voor waterstoftransport, groter dan de productie volumes van groengas in 2050. Lokaal
kan, met name in de zomer, de productie groter zijn dan de vraag in dezelfde regio. Er ontstaat dan
mogelijk congestie in regionale netten, wat opgelost kan worden door in te voeden op hogere druk netten
m.b.v. een booster. Dit gebeurt in eerste instantie vanuit het RNB (regionale netbeheerders)-netwerk naar
het regionale transport leidingennet (RTL). Het RTL bevindt zich binnen de regio en wordt daarom niet
meegenomen voor landelijke ruimtelijke reserveringen. Maar wanneer vanuit het RTL gecomprimeerd
moet worden naar het Hoofd Transport Leidingennet (HTL) zal ruimte gereserveerd moeten worden voor
de compressie-units. Het is onduidelijk of en waar deze compressoren nodig zijn. Voor nu wordt
aangenomen dat er voor groengas geen bovenregionale knelpunten ontstaan.24

Welke uitbreidingen zijn gepland tot 2030?
Tot 2030 staat de voorbereiding van het Nationaal Waterstofnetwerk, zoals omschreven in HyWay 27,
gepland. De voorbereiding bestaat onder meer uit reinigen en gereed maken van leidingen van het HTL
met een lengte van ongeveer 980 km en het vervangen van de afsluiters. Daarnaast moet er naar
schatting ongeveer 200 kilometer aan nieuwe leidingen gelegd worden.
Het HTL bestaat uit leidingen, waaronder H-gas- en L-gasleidingen, die deels parallel liggen.25. Het H- en
L-gasnetwerk zijn met elkaar verbonden via mengstations. Bij mengstations kan H-gas gemengd worden
met stikstof en bij het L-gas gemengd worden. Tussen 2013 en 2020 is het volume aan aardgastransport
met 21% afgenomen, met name door een afname in Groninger gasproductie. Een verdere afname van
41% is verwacht tussen 2020 en 2030 door afbouw van levering aan buurlanden. Door deze forse afname
in vraag naar aardgastransport, kan mogelijk een deel van de aardgasleidingen voor 2030 vrijgemaakt
worden. De recente ontwikkeling van import van lng en transport van aardgas via het leidingennetwerk
naar buurlanden is hierin niet meegenomen. Het niet-beschikbaar komen van sommige transportleidingen
voor waterstof, omdat deze gebruikt worden voor doorvoer van aardgas, kan op de korte termijn niet
worden uitgesloten.
De leidingen die voor hergebruik beschikbaar komen hebben doorgaans een diameter van 36-inch en een
theoretische capaciteit van 10-15 GW (Strategy&, 2021). Dit is meer dan de capaciteit van het Klimaatakkoord-scenario uit IP2022, en biedt mogelijk voldoende capaciteit tot 2040 op basis van de scenario’s
van HyWay 27.

24

25

Wanneer elektriciteitscentrales gevoed worden met groengas en met een groter vermogen dan het huidige vermogen of op een andere locatie dan de huidige locaties, ontstaan ook knelpunten, analoog aan knelpunten in het
waterstofnetwerk als gevolg van centrales. Dit zijn geen robuuste knelpunten en komen aan bod in de structuurkeuzes.
H-gas is hoogcalorisch aardgas, L-gas is laagcalorisch aardgas.
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 26

Tabel 3.4 - Een overzicht van benodigde aanpassing in leidingen voor het Nationaal Waterstofnetwerk zoals
beschreven in HyWay 27
Hoofdtrajecten
waterstoftransportring
Cluster Noord-Nederland
Cluster Rotterdam/Moerdijk
Cluster NZKG
Cluster Zeeland
Cluster Chemelot
Verbinding Noord-NederlandNZKG
Verbinding NZKGRotterdam/Moerdijk
Verbinding Rotterdam/MoerdijkZeeland
Verbinding Noord-NederlandChemelot
Verbinding Zeeland-Chemelot
Exportverbindingen Duitsland
Exportverbinding België
Totaal [km]

Totale
trajectlengte
[km]
171
75
30
34
25
206

Lengte
ombouw
[km]
140
n.v.t.
15
n.v.t.
25
175

Lengte
nieuwbouw
[km]
31
75
15
34
n.v.t.
31

Jaar van verwachte
aanpassing

79

79

n.v.t.

2026

83

83

n.v.t.

2027

216

200

16

2027

122
134
8
1.183

122
134
8
981

n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
202

2030
2027-2030
2030

2024-2025
2024-2025
2026
2027
2026
2026

Welke knelpunten volgen uit de doorrekening?
Figuur 3.1 geeft de resultaten van de doorrekening weer in mate van capaciteitsoverschrijding per
scenario. Een overschrijding ontstaat waar de transportbehoefte groter is dan de capaciteit van de leiding
op een bepaald uur (of meerdere uren) binnen een jaar. De ernst van de capaciteitsoverschrijding wordt
bepaald aan de hand van de piekbelasting door vraag of aanbod ten opzichte van de transportcapaciteit.
De overschrijdingen zijn opgedeeld in drie categorieën:
1. Geen overschrijding (grijs). De overschrijding is lager dan 1%.
2.
3.

Lichte overschrijding (geel). De overschrijding ligt tussen de 1% en 10%.
Significante overschrijding (rood). De overschrijding is meer dan 10%.

Een capaciteitsoverschrijding van minder dan 10% leidt niet per definitie tot een knelpunt. Deze vallen
binnen de gevoeligheid van het model26. Er wordt gesproken van een knelpunt waar de overschrijding
meer dan 10% is.
De knelpunten ontstaan met name op aansluitleidingen en/of aftakkingen naar het Nationaal Waterstofnetwerk. De oorzaken zijn meestal de aanwezigheid van grote energiecentrales, opslaglocaties en
elektrolysers. Wanneer de energievraag van een centrale groter is dan de capaciteit van de buisleiding
richting die centrale, zal er een knelpunt ontstaan in de aansluitleiding. Opslag van waterstof in huidige
gasopslagen kunnen om dezelfde reden knelpunten geven. Wanneer bestaande energiecentrales die nu
van G-gas27 voorzien worden in de situatie in 2050 voorzien worden van waterstof, is er in het model nog
geen aansluitleiding aanwezig omdat in het model het waterstofnetwerk het huidige H-gasnetwerk is.
Ook de aanname van opslag van waterstof in huidige gasopslagen betekent dat er nog geen passende
aansluitleiding beschikbaar is. Daarnaast is er in enkele scenario’s waterstofopslag op nieuwe locaties
geprojecteerd, waar nu geen opslag en daarmee ook geen aansluitleiding is. De waterstof uit elektrolyse
26

27

Onder andere omdat er één specifiek (weer)jaar gebruikt wordt en er geen onderscheid wordt gemaakt tussen de
vraagprofielen per locatie.
G-gas staat voor Groningen-gas. Dit is laagcalorisch gas (L-gas)
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 27

wordt geprojecteerd op aftakkingen of aansluitleidingen die onvoldoende capaciteit hebben omdat daar nu
geen of veel minder gaslevering is.
De knelpunten in aansluitleidingen en aftakkingen, die nu volgen uit de doorrekening, kunnen in de toekomst nog wijzigen. De exacte locatie, omvang en lengte van de knelpunten wordt in werkelijkheid
bepaald door de uiteindelijke locatie gebonden vraag, opslag en productie van waterstof. Een oplossing
zal dan per knelpunt bekeken moeten worden. In deze studie gaat het nadrukkelijk om een eerste
inschatting vanuit een modelmatige benadering, er is nog veel onzekerheid.
In de Bijlage VI Knelpuntenanalyse 2050 wordt uitgebreider ingegaan op de doorrekeningen van Gasunie,
de aannames in de modellering en de knelpunten die er voor 2050 verwacht worden bij het HTL.

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 28

Figuur 3.1 - Resultaten doorrekening waterstofknelpunten in het HTL

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 29

Wanneer is een knelpunt robuust?
Een knelpunt is robuust als de leiding in alle scenario’s een overschrijding heeft van meer dan 10%. De
knelpunten ontstaan dan ondanks een ruime variatie in vraag, opwek en opslag. De robuustheid van de
knelpunten gaat dus over de mate van overschrijding, en de locatie. De oplossingsrichtingen zijn afhankelijk van de oorzaak en de aanwezige overige leidingen bij de locatie of binnen het tracé van het knelpunt. Een aantal van de knelpunten treedt op in de Nederland Energieland-scenario’s, maar niet in de
Sterke Knopen-scenario’s. Deze worden bijna-robuuste knelpunten genoemd.

Welke robuuste ontwikkelingen zijn er?
Er zijn zeven trajecten die in alle scenario’s een capaciteitsoverschrijding van minimaal 10% opleveren en
waarbij een robuust knelpunt optreedt. Tabel 3.5 geeft een overzicht van de robuuste knelpunten. Voor elk
van deze knelpunten is een oplossing nodig, dit zijn robuuste ontwikkelingen.
Vraag gerelateerde knelpunten
De trajecten bij Chemelot, Moerdijk, Bergen op Zoom, Delfzijl en Noordzeekanaalgebied verbinden de
industrie met het Nationaal Waterstofnetwerk. Dit is om de industrie van waterstof te voorzien. Deze
trajecten kunnen deels op het industrieterrein zelf liggen. Voor die delen is geen ruimtelijke reservering
nodig.
Opslag gerelateerde knelpunten
Het traject in Overijssel (Ommen-Twente) geeft in zes van de zeven scenario’s een knelpunt vanwege de
import en export van waterstof vanuit de opslag in Epe, Duitsland.
Productie gerelateerde knelpunten
De trajecten IJmond-Beverwijk in Noord-Holland; Delfzijl en Maasvlakte-Wijngaarden zijn aansluitroutes op
het Nationaal Waterstofnetwerk vanaf productielocaties.
Tabel 3.5 - Waterstofinfrastructuur robuuste en bijna-robuuste knelpunten. De omvang van de knelpunten zijn gegeven
als factor t.o.v. de huidige capaciteit
Traject
Nederland Energieland
Sterke Knopen
Zeer Sterke
Knopen
Nationale
Sturing
x

Europese
Sturing
x

Internationale
Sturing
x

Nationale
Sturing
x

Europese
Sturing
x

Kernenergie

Delfzijl

Regionale
Sturing
x

Chemelot

X

x

x

x

x

x

x

IJmuiden

x

x

x

x

x

x

X

Westelijk
havengebied
Amsterdam
Schiphol

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

Moerdijk

x

x

x

x

x

x

x

Bergen op Zoom

x

x

x

x

x

x

x

Ommen-Twente

x

x

x

x

0

x

x

RotterdamAlexander Gouda
Maasvlakte
Rotterdam

x

x

x

x

0

x

x

x

x

x

x

0

0

0

X

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 30

Welke oplossingsrichtingen zijn er voor de knelpunten?
De leidingen die robuuste knelpunten geven variëren in specificaties, zoals lengte, doorsnede, tracé en
oorzaak. Afhankelijk van deze specificaties is een aantal globale oplossingsrichtingen mogelijk:
•

In enkele gevallen gaat het om een kort stuk leiding met een kleine diameter, dat onderdeel is van een
doorgaande leiding. In dat geval kan, afhankelijk van de specifieke setting, operationeel een oplossing
gezocht worden.

•

Soms is er in het tracé een andere, bijvoorbeeld G-gasleiding (L-gasleiding) beschikbaar met een
grotere diameter. De configuratie kan dan aangepast worden zodat deze leiding gebruikt wordt en het
knelpunt verdwijnt.

•

Wanneer het gaat om een grote centrale die een kleinere centrale vervangt met een enkele
aansluiting, is in de meeste gevallen een verzwaring van de aansluitleiding nodig.

Het bepalen van oplossingsrichtingen voor knelpunten in het gastransportnet is een complex en
casusafhankelijk proces. Hieronder wordt per knelpunt aangegeven welke globale oplossingsrichtingen
mogelijk zijn:
Traject

Delfzijl

Specificaties

Lengte van 500 m, toevoerleiding. Enkele leiding in tracé.

Oorzaak

Plaatsing van elektrolysers en invoeding op het H-net.

Oplossingsrichting 1

Passende aansluitleiding aanleggen in het tracé van het knelpunt.

Oplossingsrichting 2

Een aansluitleiding aanleggen naar de huidige importleiding van methaan.
Deze importleiding moet dan wel overschakelen naar waterstof.

Traject

Chemelot

Specificaties

Lengte van 6 km, aansluitleiding.

Oorzaak

Grote elektriciteitscentrale op waterstof.

Oplossingsrichting 1

Passende aansluitleiding aanleggen in het tracé van het knelpunt.

Oplossingsrichting 2

-

Traject

IJmuiden

Specificaties

Lengte van 150 m, aansluitleiding.

Oorzaak

Plaatsing van elektrolysers en invoeding op het H-net.

Oplossingsrichting 1

Mogelijk anders schakelen tussen het H-net en het G-net in hetzelfde tracé.

Oplossingsrichting 2

Passende aansluitleiding aanleggen in het tracé van het knelpunt of in een nieuw tracé
naar een ander koppelpunt.

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 31

Traject

Westelijk Havengebied Amsterdam

Specificaties

Lengte van 13 km, aansluitleiding.

Oorzaak

Grote centrale op de locatie van de Hemweg-centrale.

Oplossingsrichting 1

Passende aansluitleiding aanleggen in het tracé van het knelpunt.

Oplossingsrichting 2

-

Traject

Schiphol

Specificaties

Lengte van 8 km, aansluitleiding.

Oorzaak

Grote centrale op de locatie van de centrale in Diemen.

Oplossingsrichting 1

Passende aansluitleiding aanleggen in het tracé van het knelpunt.

Oplossingsrichting 2

-

Traject

Moerdijk

Specificaties

Lengte van 3 km, aansluitleiding.

Oorzaak

Grote centrale op de locatie van WKC Moerdijk.

Oplossingsrichting 1

Passende aansluitleiding aanleggen in het tracé van het knelpunt.

Oplossingsrichting 2

-

Traject

Bergen op Zoom

Specificaties

Lengte van 3 km.

Oorzaak

Vraag naar waterstof van de industrie.

Oplossingsrichting 1

Koppeling maken tussen twee leidingen.

Oplossingsrichting 2

Passende aansluitleiding aanleggen in het tracé van het knelpunt.

Naast de robuuste knelpunten zijn er ook de bijna robuuste knelpunten. Deze komen in alle Nederland
Energieland-scenario’s voor, maar niet in alle Sterke Knopen-scenario’s.
Traject

Doorgaande leiding Ommen-Twente

Specificaties

Lengte van 50 km

Oorzaak
Oplossingsrichting 1

Opslag van waterstof in Duitsland. Transport vindt plaats via de H-gasleiding, die een
lagere capaciteit heeft dan de G-gasleiding.
Passende verdeling tussen waterstof en methaan over het leidingtraject.

Oplossingsrichting 2

Verzwaren van het traject.

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 32

Traject

Maasvlakte Rotterdam

Specificaties

Lengte van 0,5 km (aansluiting) tot 25 km (doorvoer tot Rotterdam)

Oorzaak

Plaatsing van elektrolysers en invoeding op het H-net

Oplossingsrichting 1

Verzwaring.

Oplossingsrichting 2

TenneT en Gasunie hebben de optie van verplaatsen van elektrolysers naar Krimpen
aan de IJssel in combinatie met het elektriciteitsnet verzwaren verkend (dit is duurder).

Traject

Rotterdam Alexander - Gouda

Specificaties

Lengte van 9 km

Oorzaak

Elektriciteitscentrale

Oplossingsrichting 1

Passende aansluitleiding aanleggen in het tracé van het knelpunt.

Oplossingsrichting 2

-

4 Overige buisleidingen
De analyses voor buisleidingen zijn opgenomen in de separate Bijlage V Buisleidingen brandstoffen,
grondstoffen en CO2.

5 Bovenregionaal warmtetransport
Bij bovenregionale warmte-infrastructuur is er geen sprake van robuuste knelpunten. In de toekomst is er
wel behoefte aan transport, vaak in de buurt van grootstedelijke gebieden om voldoende warmte op een
duurzame manier te voorzien. Maar hiervoor kunnen verschillende warmtebronnen gebruikt worden (restwarmte of geothermie), welke verbonden zijn met verschillende verbindingen. Daardoor zijn er geen
verbindingen die in elk scenario terugkomen en dus robuust zijn. Bovenregionaal warmtetransport komt
wel terug bij structuurkeuze 10 in Bijlage VIII Beschrijving structuurkeuzes en systeemontwikkelingen
2050.

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 33

6 Totaaloverzicht
De robuuste knelpunten zijn gevisualiseerd in Figuur 6.1. Deze figuur bevat naast de robuuste knelpunten
bij hoogspanningsverbindingen, gasverbindingen en ook de zoekgebieden voor stations (volgende
paragraaf), nieuwe regelbare centrales (paragraaf 2.1) en elektrolysers (paragraaf 3.1).
Figuur 6.1 - Overzicht robuuste ontwikkelingen

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 34

7 Bronnen
BCI. (2020). Haalbaarheidsstudie Buisleidingen R'dam – Chemelot – NRW, Bijlage 1 Trace Alternatieven
en Afwegingen. Nijmegen: Buck Consultants International.
Berenschot, Kalavasta. (2020). Klimaatneutrale energiescenario’s 2050. Utrecht: Berenschot.
CE Delft. (2021). Groeiprojecties energie-intensieve industrie. Delft: CE Delft.
CIEP. (2017). The European Refining sector - a diversity of markets. Den Haag: Clingendael International
Energy Programme.
EBN, Gasunie. (2017). Transport en Opslag van CO2 in Nederland. Den Haag: Energiebeheer Nederland.
Netbeheer Nederland. (2021). Het Energiesysteem van de Toekomst. Den Haag: Netbeheer Nederland.
Netbeheer Nederland. (2021). Het Energiesysteem van de Toekomst.
Nieuwland GEO-Informatie. (2008). Ruimtelijke Analyse Buisleidingstroken en -tracés - Deel A:
Hoofdrapport. Wageningen: Nieuwland GEO-Informatie.
PBL. (2017). Negatieve emissies. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.
PBL. (2020). Decarbonisation options for Large Volume Organic Chemical production, Shell Pernis. Den
Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.
Rebel. (2021). Actualisatie toekomstscenario's voor afvalverbranding in Nederland. Rotterdam: Rebel.
Royal HaskoningDHV. (2021). Nationale CO2-opslagbehoefte tot 2035. Nijmegen: Royal HaskoningDHV.
Strategy&. (2021). HyWay 27: waterstoftransport via het bestaande gasnetwerk? Eindrapport voor het
ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Amsterdam.

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 35

A. Oplossingsrichtingen elektriciteit
Binnen de IEA voor het PEH moeten oplossingsrichtingen bepaald worden voor knelpunten in de
infrastructuur, zowel voor robuuste knelpunten als voor knelpunten die voortkomen uit bepaalde
structuurkeuzes.
Het bepalen van oplossingsrichtingen voor knelpunten op het hoogspanningsnet is een complex en
casusafhankelijk proces. Het is voor het PEH niet mogelijk om elk afzonderlijk knelpunt uitgebreid te
analyseren. Om toch een grove inschatting te kunnen maken van de benodigde ruimte voor energieinfrastructuur zijn er in samenspraak met TenneT versimpelde stelregels opgesteld voor de oplossingsrichtingen voor knelpunten.
In de analyse worden geen non-infra-oplossingen genomen, zoals andere marktordening of andere inzet
van flex. Deze kunnen in de toekomst ook mogelijk een deel van de geïdentificeerde knelpunten oplossen,
waardoor een deel van de ruimte die wij noodzakelijk achten voor nieuwe hoogspanningsinfrastructuur
toch niet gebruikt hoeft te worden.
De ruimtelijke impact van de oplossingsrichtingen worden behandeld in de Bijlagen XIa Beoordeling Milieu
& Ruimte robuuste knelpunten 2050 en XIb Beoordeling Milieu & Ruimte structuurkeuzes 2050.

Scope
Voor hoogspanningsinfrastructuur worden zowel verbindingen als stations beschouwd.
Bij de verbindingen wordt onderscheid gemaakt naar de verschillende spanningsniveaus van het
hoogspanningsnet, dus 380 kV, 220 kV, 150 kV en 110 kV. De oplossingsrichtingen, de kosten en het
ruimtebeslag kunnen namelijk verschillen per spanningsniveau.
Hoogspanningsstations kunnen uit verschillende componenten bestaan:
•

transformatoren om de elektriciteit om te zetten naar een ander spanningsniveau (bijvoorbeeld ;

•

belden om afnemers of producenten aan te sluiten of om verbindingen aan te sluiten;

•

overige elektrotechnische componenten, zoals rails.

Er wordt geanalyseerd hoeveel nieuwe transformatoren nodig zijn en hoeveel extra nieuwe velden
geplaatst moeten worden voor het aansluiten van nieuwe afnemers, producenten of verbindingen. Hierbij
wordt ook weer onderscheid gemaakt naar spanningsniveau. Bij 380kV- en 220kV-stations worden individuele stations geanalyseerd. Bij 150kV- en 110kV- stations wordt alleen geanalyseerd hoeveel ruimte in
totaal nodig is voor nieuwe componenten, aangezien het aantal stations hier te groot is voor individuele
analyses.

Verbindingen en transformatoren
De netbeheerders hebben in hun doorrekening bepaald op welke plekken in het hoogspanningsnet
knelpunten plaatsvinden doordat niet alle energie getransporteerd kan worden van de productielocatie
naar de afnemer. Voor elk knelpunt is een oplossing noodzakelijk. Het is echter niet zo dat elke oplossing
van knelpunten een (aanzienlijke) ruimtelijke impact heeft.

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 36

Grofweg zijn er de volgende oplossingen:
•

Redispatch. Bij redispatch betaalt TenneT afnemers of producenten van elektriciteit om hun productie
of afname te verminderen of juist toe te laten nemen zodat minder transport nodig is op een verbinding
waar een knelpunt dreigt op te treden. Als er slechts op enkele momenten in het jaar knelpunten
optreden op een bepaalde verbinding is dit goedkoper dan het aanleggen van nieuwe infrastructuur.

•

Verzwaring. Bij verzwaring worden de geleiders van bestaande verbindingen opgewaardeerd naar
4kA-geleiders, waardoor deze meer elektriciteit kunnen transporteren. Deze maatregel heeft geen
significante ruimtelijke consequenties, maar wel financiële consequenties. Er wordt aangenomen dat
alle 380kV-verbindingen verzwaard worden door inzet van 4kA-geleiders richting 2050. Dit is conform
de plannen van TenneT.

•

Nieuwe infrastructuur. Alleen als een forse hoeveelheid energie op jaarbasis niet getransporteerd
kan worden (en de ENT dus hoog is) zijn infrastructuuraanpassingen met aanzienlijke ruimtelijke
impact noodzakelijk. De volgende vormen van nieuwe infrastructuur worden onderscheiden:
o Nieuwe verbinding. Als er een ernstig knelpunt optreedt op 380kV-verbindingen kan een nieuwe
verbinding worden aangelegd. Dit kan parallel aan de bestaande verbinding, maar ook via een
nieuw tracé.
o Opwaarderen verbinding. Indien er een ernstig knelpunt optreedt bij 220kV-verbindingen kan het
een optie zijn om deze te vervangen door 380kV-verbindingen.
o Nieuwe trafo. Indien er een ernstig knelpunt optreedt op transformatoren moet een nieuwe trafo
geplaatst worden. Nieuwe trafo’s kunnen op bestaande stations geplaats worden indien hier ruimte
voor is. Anders moet een nieuw station ontwikkeld worden. Er kunnen maximaal vier trafo’s op één
station geplaatst worden. Bij 380kV-stations zijn dit 500 MW trafo’s, bij 220kV-stations 380 MW.
o Implementeren (kleinere) pockets28. Indien er knelpunten op 150kV- of 110kV-verbindingen
optreden kunnen pockets ingesteld worden29. Indien er al pockets zijn kunnen de bestaande
pockets ‘opgeknipt’ worden in kleinere pockets. Er kan ongeveer 1 GW vraag en 1,5 GW opwek
binnen een pocket aangesloten worden.

Categorisatie knelpunten
Elk knelpunt krijgt een classificatie om te bepalen hoe groot het risico op een ruimtelijke ingreep is. Deze
classificatie wordt gebaseerd op de hoeveelheid energie die op jaarbasis niet getransporteerd kan worden
(ENT)30. De verschillende classificaties worden in de figuren aangegeven met kleuren.

28

29

30

In hun visie op het toekomstige hoogspanningsnet voorziet TenneT dat ze de 110kV- en 150kV-netten opsplitsen in
kleine deelnetjes, die elk verbonden zijn met één 380kV- of 220kV-station. Op deze manier is er minder transport
via de lagere spanningsniveaus noodzakelijk doordat de stroom snel afgevoerd kan worden naar het 380kV- of
220kV-net.
Dit is alleen het geval in de kop van Noord-Holland en rondom Rotterdam. Ten tijde van het opstellen van het
netmodel was het nog onduidelijk hoe de pocketstructuur in die regio’s eruit moest gaan zien. Doordat de pocketstructuur in die regio’s nog niet meegenomen is zie je daar in de verschillende scenario’s veel knelpunten op het
150kV-net. Het is de verwachting van TenneT dat hier wel pockets gaan komen.
Hierbij wordt aangenomen dat alle 380kV-verbindingen uitgerust zijn met 4kA-geleiders (zie vorige voetnoot). Dit
heeft effect op de capaciteit van de verbindingen en op die manier op de hoeveelheid energie die niet
getransporteerd kan worden.
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 37

De volgende classificaties worden gehanteerd:
•

Geen knelpunt (groen). Op elk moment van het jaar kan alle elektriciteit getransporteerd worden.
Er is dus geen oplossing nodig.

•

Licht knelpunt (geel). Op enkele momenten in het jaar kan niet alle elektriciteit getransporteerd
worden. Maar dit kan hoogstwaarschijnlijk opgelost worden zonder ruimtelijke ingreep.

•

Middelgroot knelpunt (oranje). Op enkele momenten in het jaar kan niet alle elektriciteit
getransporteerd worden. Maar dit kan waarschijnlijk opgelost worden zonder ruimtelijke ingreep.

•

Zwaar knelpunt (rood). Regelmatig kan niet alle elektriciteit getransporteerd worden. Hiervoor is
waarschijnlijk een ruimtelijke ingreep noodzakelijk.

•

Zeer zwaar knelpunt (paars). Regelmatig kan niet alle elektriciteit getransporteerd worden. Hiervoor
is hoogstwaarschijnlijk een ruimtelijke ingreep noodzakelijk.

Hieronder wordt een overzicht gegeven van de oplossingsrichtingen per type knelpunt dat wordt aangenomen. Er wordt aangenomen dat er bij ‘Zware’ en ‘Zeer zware’ knelpunten altijd nieuwe infrastructuur
nodig is. Bij ‘lichte’ en ‘middelgrote’ knelpunten wordt aangenomen dat dit altijd met redispatch opgelost
kan worden. In de praktijk is dit minder zwart-wit en kan er bijvoorbeeld in sommige gevallen bij ‘middelgrote’ knelpunten wel nieuwe infra nodig zijn en in andere gevallen bij ‘zware’ knelpunten niet. Zoals
eerder gemeld wordt aangenomen dat alle 380kV-verbindingen verzwaard worden met 4kA-geleiders.
Tabel 0.1 - Oplossing knelpunten hoogspanning
Ernst van knelpunt
Redispatch
X
X

Geen
Licht
Middelgroot
Zwaar
Zeer Zwaar

Oplossingsrichtingen
Nieuwe infrastructuur
-

X
X

Grenzen categorieën
Hieronder staat een overzicht van de grenzen die gehanteerd worden voor de categorieën. Bij stations
worden drie categorieën (geen, licht, zwaar) gehanteerd.
Tabel 0.2 - Grenzen categorieën
Ernst van knelpunt
Geen
Licht
Middelgroot
Zwaar
Zeer Zwaar

Verbindingen
380/220 kV
150/110 kV
0
0
0-0,1
0-0,05
0,1-0,5
0,05-0,1
0,5-1
0,1-0,5
>1
>0,5

Stations
380/220 kV
150/110 kV
0
Niet individueel
bekeken
Tussen 0 en 0,1

Eenheid
TWh ENT

>0,1

Nieuwe velden
Naast nieuwe trafo’s zijn er ook extra velden nodig voor het aansluiten van grote opwek of vraag.
De volgende categorieën worden potentieel aangesloten op 380kV- of 220kV-stations:
•
•
•
•
•
•

windenergie op zee;
elektrolysers;
batterijen;
regelbare centrales;
grootschalige wind op land/zonnevelden;
power-to-heat/elektrificatie industrie.
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 38

Om te bepalen hoeveel extra velden nodig zijn, is er per locatie gekeken hoeveel vermogen er bij komt
voor deze bovenstaande categorieën. Op basis van het additionele vermogen dat per locatie aangesloten
moet worden, wordt bepaald hoeveel extra velden noodzakelijk zijn. Er kan maximaal 1 GW vraag óf
aanbod aangesloten worden per veld. Per station kan maximaal 6 GW opwek en 3 GW vraag aangesloten
worden.

B. Oplossingsrichtingen waterstof
Voor knelpunten in aansluitleidingen gelden de volgende globale oplossingsrichtingen:
1. In enkele gevallen gaat het om een kort stuk leiding met een kleine diameter, dat onderdeel is van een
doorgaande leiding. In dat geval kan, afhankelijk van de specifieke setting, operationeel een oplossing
gezocht worden. Dit geldt als de overschrijding niet groot is.
2. (Andere) keuzes maken tussen methaan of waterstof in onderdelen van het H-gas- of L-gasnetwerk.
In sommige tracés zijn meerdere leidingen aanwezig, die afzonderlijk ingezet kunnen worden voor

3.

waterstof of methaan. Op dit moment is in het model de verdeling als volgt: H-gasleidingen worden
ingezet voor waterstof, L-gasleidingen voor methaan. Een herverdeling op basis van capaciteit en
transportvraag kan knelpunten verhelpen.
Wanneer het gaat om een grote centrale die een kleinere centrale vervangt met een enkele aansluiting, is in de meeste gevallen een verzwaring van de aansluitleiding nodig.

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 39