Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

21 501-02

Raad Algemene Zaken en Raad Buitenlandse
Zaken

Nr. 2151

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 24 april 2020
De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Buitenlandse Zaken over de
geannoteerde agenda voor de informele Raad Buitenlandse Zaken van
22 april 2020 (Kamerstuk 21 501-02, nrs. 2149 en 2150) en het verslag van
de extra Raad Buitenlandse Zaken van 3 april 2020 (Kamerstuk 21 501-02,
nr. 2143).
De vragen en opmerkingen zijn op 17 april 2020 aan de Minister van
Buitenlandse Zaken voorgelegd. Bij brief van 21 april 2020 zijn de vragen
beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
P. Dijkstra
Adjunct-griffier van de commissie,
Konings

kst-21501-02-2151
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

1

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
Minister
Algemeen
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de geannoteerde agenda van de Raad Buitenlandse Zaken van
22 april 2020, alsook van het verslag van de extra informele Raad
Buitenlandse Zaken van 3 april 2020. Zij hebben hierover nog een aantal
vragen.
De leden van de PVV-fractie hebben kennisgenomen van de agenda van
de Raad Buitenlandse Zaken en het verslag van de vorige Raad. Deze
leden hebben hierover enkele vragen en opmerkingen.
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
geannoteerde agenda van de Raad Buitenlandse Zaken. Deze leden
hebben de volgende vragen.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben kennisgenomen van de
agenda voor de Raad Buitenlandse Zaken van 22 april 2020 en hebben
hierover de volgende vragen en opmerkingen.
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de geannoteerde
agenda voor de Raad Buitenlandse Zaken van 22 april 2020. Deze leden
hebben de volgende vragen en opmerkingen.
De leden van de PvdA-fractie danken de Minister voor de geannoteerde
agenda en het verslag van de vorige Raad. Zij hebben nog een aantal
vragen en opmerkingen.
Coronavirus
Repatriëring Nederlanders uit het buitenland
De leden van de D66-fractie danken de Minister en alle ambtenaren van
het Ministerie van Buitenlandse Zaken nogmaals voor hun inzet om
gestrande Nederlanders wereldwijd naar huis te halen. In de overgrote
meerderheid van de gevallen is het gelukt om deze reizigers veilig naar
huis en hun familie te brengen. Zelfs in uitzonderlijke en moeilijke
situaties waarbij landen alle grenzen sloten en ook binnenlands vervoer
platlegden, is het door deze inzet gelukt om veel mensen thuis te krijgen.
Toch blijft er nog een groep van naar schatting 15.000 Nederlanders in het
buitenland die naar huis willen keren. Europese samenwerking biedt vaak
een deel van de uitkomst. De leden van D66-fractie vragen de Minister op
welke termijn hij al deze Nederlanders terug in Nederland hoopt te
hebben.
1. Antwoord van het kabinet
Op 23 maart jl. informeerde ik uw Kamer over het convenant
«Bijzondere Bijstand Buitenland» (Kamerstukken 32 734 en
25 295, nr. 42). Dit convenant – tot stand gekomen in hechte
samenwerking tussen de publieke en private sector – heeft als
doel om gezamenlijk hulp te bieden bij een veilige terugkeer naar
Nederland van Nederlanders reizigers of, waar dat onverhoopt
niet mogelijk is, in urgente gevallen tijdelijk te steunen om een
veilig verblijf in het land in kwestie mogelijk te maken.
Dit is een complexe en unieke operatie. Het gaat om grote
aantallen en Nederland is daarbij ook afhankelijk van andere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

2

autoriteiten, bijvoorbeeld voor het verkrijgen van landingsrechten
of voor toestemming dat Nederlandse reizigers het vliegveld
kunnen bereiken. Wij doen er – samen met alarmcentrales,
verzekeraars en luchtvaartmaatschappijen – alles aan om
gestrande reizigers zo snel mogelijk te helpen thuis te komen,
maar ik houd er rekening mee dat ook na eind april nog kleinere
aantallen Nederlandse reizigers in het buitenland gestrand zullen
zijn.
Het convenant Bijzondere Bijstand Buitenland is – zoals ook in de
Kamerbrief van 23 maart jl. is gesteld – van tijdelijke aard en
geldt tot in elk geval eind april. Met de betrokken partijen is
afgesproken dat de gezamenlijke aanpak van het convenant waar
nodig ook doorgezet kan worden na eind april.
Zij vragen de Minister alles op alles te zetten deze repatriëring spoedig te
voltooien. Hoe gaat het met de Europese samenwerking op het gebied
van repatriëring en waar ziet de Minister ruimte voor verbetering in de
samenwerking? Bij welke landen liggen nu nog grote problemen om de
repatriëring te organiseren, en wat is daarvoor de reden? Bespreekt de
Minister deze situaties tijdens de aanstaande vergadering van de Raad
Buitenlandse Zaken om samen met zijn collega-ministers zo spoedig
mogelijk samen tot repatriëring van de gestrande reizigers over te kunnen
gaan?
2. Antwoord van het kabinet
In de geannoteerde agenda van de Raad Buitenlandse Zaken van
3 april jl. (Kamerstukken 21 501-02 en 25 295, nr. 2140) informeerde ik uw Kamer reeds over het feit dat Nederland in EU
verband zeer nauw samenwerkt op het gebied van repatriëring
van de eigen onderdanen. Dat gebeurt veelvuldig in het kader van
consulaire coördinatie, waarbij de EU op gecoördineerde wijze
derde landen aanspreekt om te bewerkstelligen dat zij hun
luchtruim openen voor repatriëring van EU-burgers. Daarvoor
heeft Nederland herhaaldelijk gepleit en dit heeft ook tot
concrete resultaten geleid.
Naast een gezamenlijk pleidooi door EU-lidstaten bij de autoriteiten van derde landen voor het open houden van het luchtruim
voor repatriëringsvluchten en het verkrijgen van landingsrechten,
is ook in meerdere landen gecoördineerd gevraagd om toestemming voor EU-burgers om zich binnenlands te mogen verplaatsen
naar het punt van vertrek van de repatriëringsvlucht, om het
beschikbaar houden van lokale vluchten en hotels en om flexibiliteit bij eventuele aflopende geldigheid van visa (overstay).
Ook bij de uitvoering van de repatriëringsvluchten wordt actief
samenwerking gezocht met andere EU-lidstaten. Het kabinet stelt
extra capaciteit op Nederlandse repatriëringsvluchten uitgevoerd
in het kader van het convenant Bijzondere Bijstand Buitenland
beschikbaar aan andere EU-burgers. Tot dusver zijn daarbij 1.350
niet-Nederlandse EU-burgers op Nederlandse vluchten naar huis
gekomen. Omgekeerd zijn – na bemiddeling van Nederlandse
ambassades wereldwijd – grote aantallen Nederlandse burgers
meegevlogen op repatriëringsvluchten van andere EU-lidstaten
naar Europa. Dit is een complexe operatie die, voor alle
EU-lidstaten, in toenemende mate maatwerk vereist nu zich op
vele plekken nog slechts beperkte aantallen gestrande reizigers
bevinden. Daarbij wordt ook gekeken naar de mogelijkheid van
zogenaamde «sweeperflights» om de laatste kleinere groepen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

3

gestrande EU-reizigers op te halen en om repatriëring vanuit
bestemmingen met beperkte aantallen gestrande reizigers per
lidstaat in onderlinge afstemming te organiseren.
De Europese Commissie ondersteunt gecoördineerde repatriëring
van buiten de EU, die ten goede komt aan burgers van meerdere
EU-lidstaten, met cofinanciering. Deze vergoeding geschiedt
onder het zogenoemde Union Civil Protection Mechanism
(UCPM). Nederland maakt sinds het begin van de ontwikkelingen
rondom het coronavirus gebruik van dit mechanisme.
Datakwaliteit van cijfers over gestrande EU-reizigers blijft een
complexe uitdaging bij de aanpak van deze crisis, waarbij ruimte
voor verbetering is. Door de snelle ontwikkelingen is vaak geen
actueel en/of betrouwbaar beeld van hoeveel gestrande
EU-reizigers er precies in een land verblijven, terwijl deze
informatie van grote waarde is voor de organisatie van repatriëringsvluchten. Nederland werkt continu aan het «opschonen» van
de Nederlandse cijfers en deelt deze via de bestaande kanalen
met EU-lidstaten. Nederland vraagt eenzelfde aanpak van andere
EU-lidstaten en verwelkomt hierbij een actieve ondersteunende
rol van de Europese Dienst voor Extern Optreden, zowel in het
lokale consulaire overleg als in het centraal rapporteren van
overzichten van gestrande EU-reizigers.
De repatriëring uit Marokko is op dit moment het meest problematisch. Na de aankondiging op 14 maart van de Marokkaanse
autoriteiten dat het luchtruim zou gaan sluiten zijn er nog
tientallen extra vluchten vertrokken, o.a. naar Nederland, om
gestrande reizigers te repatriëren. Hierdoor konden circa 6.000
Nederlanders terugkeren. Sindsdien is nog spaarzaam
toestemming gegeven voor repatriëringsvluchten naar een aantal
Europese landen. Nederland werkt er hard aan om in elk geval het
vertrek van de meest schrijnende gevallen mogelijk te maken.
De Nederlandse regering staat in nauw contact met Europese
partners over de situatie in Marokko, met name met de Franse,
Spaanse en Belgische Ministers van Buitenlandse Zaken.
Daarnaast is er contact geweest met de Hoge Vertegenwoordiger
en andere EU-partners. Er wordt vanuit Europese partners een
consistente boodschap afgegeven richting Marokko dat repatriëring van gestrande reizigers vanuit de EU mogelijk moet zijn. Ik
zal een gezamenlijk optrekken blijven steunen richting de
Marokkaanse autoriteiten om alle Nederlandse en EU-burgers zo
spoedig mogelijk terug te laten keren.
De leden van de D66-fractie maken zich ernstige zorgen over de grote
groep reizigers die nog vastzit in Marokko en niet naar Nederland terug
kan komen. Welke redenen voert de Marokkaanse overheid aan om
Nederlandse of Europese evacuatievluchten te weigeren?
Zijn er Europese landen die wel toestemming krijgen om hun burgers op
te halen uit Marokko? Waarom zij wel? Met welke EU-landen werkt
Nederland samen om toestemming te krijgen voor deze groep om het
land te verlaten? In hoeverre worden er gezamenlijke vluchten ingezet om
burgers van verschillende EU-landen tegelijk terug te halen?
Is de Minister bereid om ook drukmiddelen in te zetten om Marokko tot
medewerking te bewegen? Zo nee, waarom niet? Op welke termijn
verwacht u toestemming te krijgen van Marokko om Nederlanders op te
halen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

4

3. Antwoord van het kabinet
Na de aankondiging op 14 maart van de Marokkaanse autoriteiten dat het luchtruim zou gaan sluiten werd er desalniettemin
in de dagen direct daarna toestemming gegeven voor tientallen
extra vluchten, o.a. naar Nederland waardoor circa 6.000
Nederlanders alsnog konden terugkeren. Sindsdien is nog
spaarzaam toestemming gegeven voor repatriëringsvluchten naar
een aantal Europese landen. De Nederlandse regering werkt er
achter de schermen hard aan om in elk geval de meest schrijnende gevallen terug te laten keren.
Ik heb veelvuldig contact gehad met mijn Marokkaanse ambtsgenoot om medewerking te verkrijgen voor repatriëring van in
elk geval de meest schrijnende gevallen. Hiertoe wordt ook nauw
contact gehouden en samengewerkt met landen als Frankrijk,
Spanje en ook België en andere Europese partners. Tevens heeft
de Hoge Vertegenwoordiger van de EU op verzoek van Nederland
contact gehad met Marokko over deze kwestie. Marokko staat
mondjesmaat vluchten toe waarmee landen in principe alleen hun
eigen gestrande reizigers terug kunnen halen, maar maakt zo nu
en dan een uitzondering als het gaat om het meenemen van
reizigers uit andere landen. Zo konden vorige week zes schrijnende gevallen uit Nederland meereizen met een Franse vlucht.
EU-partners hebben ook in hun contacten expliciet aandacht
gevraagd voor de Nederlandse gestrande reizigers. Marokko heeft
aangegeven te willen kijken naar mogelijk vertrek van de meest
schrijnende gevallen en vraagt om zorgvuldige onderbouwing van
het Nederlandse verzoek. Deze informatie is inmiddels aangeleverd. De regering blijft zich ervoor inspannen om zo snel
mogelijk repatriëringsvluchten vanuit Marokko naar Nederland
mogelijk te maken en houdt alle opties open om dit te
bevorderen.
De leden van de D66-fractie vragen aandacht voor de achtergebleven
Nederlanders in Peru en vragen de Minister aan zijn Peruviaanse collega
duidelijk te maken dat verwacht wordt dat alle Nederlanders mogen
vertrekken voor de definitieve sluiting van het luchtruim. Graag
ontvangen deze leden hierop een reactie.
4. Antwoord van het kabinet
De afgelopen weken konden 800 gestrande Nederlandse reizigers
met ondersteuning vanuit de ambassade in Lima naar Nederland
terugkeren, via twee BBB-vluchten van KLM en met EU-vluchten.
Daartoe heb ik zelf op 25 maart jl. telefonisch contact opgenomen met mijn Peruaanse ambtsgenoot om te pleiten voor openen
van het luchtruim om snelle repatriëring van de gestrande
Nederlanders mogelijk te maken.
Speciale aandacht is uitgegaan naar de door de Peruaanse
autoriteiten in Cusco in quarantaine geplaatste Nederlanders (en
andere EU-onderdanen). Bilateraal en in EU-verband is heeft de
ambassade intensief contact gehad met de Peruaanse autoriteiten over de groep. Op 19 april jl. zijn de nog overgebleven
reizigers van deze groep (inclusief 5 Nederlanders) van Cusco
naar Lima gevlogen en aansluitend op de repatriëringsvlucht van
Lima naar Frankfurt geplaatst.
Deze week zijn er nog enkele EU-vluchten (georganiseerd door
België en Frankrijk), waarop gepoogd zal worden enkele bij
familie in Peru gestrande Nederlandse reizigers mee terug naar
Europa te vliegen. Zij hebben zich pas gemeld na sluiting van de
registratie voor Bijzondere Bijstand Buitenland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

5

De leden van D66-fractie merken verder op dat er nog een groep van
ongeveer duizend Surinamers in Nederland zitten zonder de mogelijkheid
om terug te reizen naar hun thuisland. Is de Minister op de hoogte van
deze situatie, en geldt deze situatie naar zijn weten ook in andere
EU-landen? Ziet hij mogelijkheden om in overleg met de Surinaamse
overheid een passende oplossing voor deze groep reizigers te vinden, om
hen te helpen zo snel mogelijk naar huis en familie terug te kunnen keren?
5. Antwoord van het kabinet
Op 3 april jl. vond een repatriëringsvlucht plaats om gestrande
Nederlandse reizigers uit Suriname op te halen. Het Ministerie
van Buitenlandse heeft contact opgenomen met de Surinaamse
autoriteiten en aangeboden om in Nederland (Europa) gestrande
Surinamers met de heenvlucht naar Suriname mee te nemen.
Suriname heeft geen gebruik gemaakt van dat aanbod en
aangegeven dat zij deze Surinamers zelf op zal komen halen.
Op 20 april jl. vond een eerste Surinaamse repatriëringsvlucht
van in Nederland gestrande Surinamers plaats, waartoe
Nederland ook de mogelijkheid heeft geboden. Op de vlucht van
het toestel op 21 april zullen nog enkele Nederlanders en ook
gestrande Belgen mee terug naar Nederland reizen.
Met deze vlucht zijn nog niet alle gestrande Surinamers teruggekeerd; Suriname heeft aangekondigd hen later op te zullen halen
zoals dat wereldwijd geldt voor Surinaamse onderdanen die
gestrand zijn. Suriname heeft een beleid waarbij gerepatrieerde
landgenoten in verplichte overheidsquarantaine moeten, deze
faciliteiten hebben een beperkte capaciteit waardoor er ook een
fasering zit op de repatriëring.
De leden van de GroenLinks-fractie waarderen de inzet van het kabinet om
Nederlandse reizigers uit het buitenland te repatriëren. Deze leden maken
zich wel grote zorgen over de Nederlanders die nog in Marokko vastzitten.
Zij vragen de Minister deze kwestie te bespreken in de Raad Buitenlandse
Zaken, en aan te dringen op het gezamenlijk optrekken met andere
EU-landen om meer EU-burgers te repatriëren.
6. Antwoord van het kabinet
De Nederlandse regering staat in nauw contact met Europese
partners over de situatie in Marokko, met name met de Franse,
Spaanse en Belgische Ministers van Buitenlandse Zaken.
Daarnaast is er contact geweest met de Hoge Vertegenwoordiger
en andere Europese partners. Er wordt vanuit Europese partners
een consistente boodschap afgegeven richting Marokko dat
repatriëring van gestrande reizigers vanuit de EU mogelijk moet
zijn. Nederland zal een gezamenlijk optrekken blijven ondersteunen richting de Marokkaanse autoriteiten om alle Nederlandse en EU-burgers zo spoedig mogelijk terug te laten keren.
De leden van de SP-fractie vragen de Minister in te gaan op de laatste
stand van zaken betreffende de repatriëring van in het buitenland
gestrande Nederlanders. Hoeveel zijn er inmiddels teruggekeerd? Hoeveel
willen naar huis komen die dat nog altijd niet kunnen? Kan in het
antwoord specifiek ingegaan worden op de situatie in Marokko, waar nog
veel Nederlanders vastzitten? Zijn alle in Marokko gestrande Nederlanders
die zich hebben gemeld bij de autoriteiten inmiddels gebeld? Zo ja, met
welke boodschap? Mensen vragen zich af of zij zelf tickets moeten blijven
kopen of beter een repatriëringsvlucht af kunnen wachten. Wat adviseert
de Minister deze mensen? Op welke wijze wordt in EU-verband de druk op
Marokko opgevoerd, ook omdat er nu wel Spaanse en Franse repatriëringsvluchten worden toegestaan maar vooralsnog geen Nederlandse?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

6

Hoe wordt in Marokko gereageerd op de pogingen van de regering om
Nederlanders, ook met dubbel paspoort, naar huis te krijgen? Klopt het
dat daar kritiek op is? Zo ja, welke?
7. Antwoord van het kabinet
Van de geregistreerde Nederlandse burgers zijn er circa 5.375
met 32 speciale vluchten – uitgevoerd in het kader van het
convenant Bijzondere Bijstand Buitenland – naar huis gebracht.
Circa 10.000 geregistreerde reizigers wisten daarnaast, vaak met
advies en ondersteuning, op andere wijze huiswaarts te keren of
geven aan om andere redenen niet langer gebruik te willen of
hoeven maken van Bijzondere Bijstand Buitenland. Op moment
van schrijven staan nog circa 8.000 Nederlanders geregistreerd
die bij inschrijving hebben aangegeven bijstand te wensen bij
terugkeer naar Nederland. Van deze 8.000 zijn naar schatting
3.000 Nederlandse reizigers nog gestrand in Marokko. Met de
gestrande reizigers in Marokko die zich hebben aangemeld voor
de regeling BBB is contact geweest om te inventariseren in
hoeverre sprake is van medische of sociale urgentie.
Aan alle reizigers die zich nog in het buitenland bevinden, raadt
het ministerie aan de ontwikkelingen goed in de gaten te houden
en gebruik te maken van de vertrekmogelijkheden die er nog zijn.
Als er commerciële mogelijkheden worden aangeboden, worden
Nederlandse reizigers geadviseerd deze mogelijkheden te
benutten. Op moment van schrijven is daar in het geval van
Marokko echter geen sprake van.
De Nederlandse regering staat in nauw contact met Europese
partners over de situatie in Marokko, met name met de Franse,
Spaanse en Belgische Ministers van Buitenlandse Zaken.
Daarnaast is er contact geweest met de Hoge Vertegenwoordiger.
Er wordt vanuit Europese partners een consistente boodschap
afgegeven richting Marokko dat repatriëring van gestrande
reizigers vanuit de EU mogelijk moet zijn.
De Nederlandse regering maakt geen onderscheid tussen
Nederlandse reizigers met een enkele of dubbele nationaliteit.
Informatie over dringende gevallen voor terugkeer is inmiddels
door Nederland aangeleverd bij Marokko en dat zou voldoende
basis moeten zijn om repatriëring van deze groep mogelijk te
maken.
De leden van de SP-fractie vragen in welke andere landen nog altijd
relatief grote groepen Nederlanders vastzitten. En waarom is dat het
geval? Wat doet de Minister om deze Nederlanders thuis te krijgen?
8. Antwoord van het kabinet
In de afgelopen weken ging veel aandacht uit naar repatriëring
vanuit die landen waar zich grote groepen gestrande Nederlanders bevonden. Inmiddels zijn deze groepen – met uitzondering
van de groep gestrande Nederlandse reizigers in Marokko –
grotendeels terug naar huis gekeerd. Wat betreft de redenen
waarom de repatriëring uit Marokko nog altijd problematisch
verloopt en de Nederlandse inzet om toch repatriëring uit
Marokko naar Nederland mogelijk te maken, verwijs ik naar de
beantwoording op vragen 3, 6 en 7.
De komende weken zal de focus in toenemende mate verschuiven
naar landen waar zich nog relatief kleine groepen reizigers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

7

bevinden, hetgeen in toenemende mate om maatwerk zal vragen.
In veel gevallen zijn er in die landen naast Nederlanders ook
aanzienlijke aantallen gestrande EU-burgers. In nauwe coördinatie met de Europese Dienst voor Extern Optreden (EDEO) en
andere EU-lidstaten wordt continu naar mogelijkheden gezocht
om een veilige terugkeer naar Europa te organiseren. Daarbij
wordt ook gekeken naar de mogelijkheid van zogenaamde
«sweeperflights» om de laatste kleinere groepen gestrande
EU-reizigers op te halen en om repatriëring vanuit bestemmingen
met beperkte aantallen gestrande reizigers per lidstaat in
onderlinge afstemming te organiseren. Dit ligt in het verlengde
van de tot nu toe gehanteerde aanpak, waarbij Nederland
herhaaldelijk Europese burgers betrok bij repatriëringsvluchten,
en waarbij verscheidene andere Europese partners zorgdroegen
voor de veilige thuiskomst van Nederlandse reizigers.
Daarnaast willen de leden van de SP-fractie weten of er wordt nagedacht
over coulanceregelingen voor gestrande reizigers die buiten hun schuld
soms grote extra kosten hebben gemaakt. Hoe worden deze reizigers
tegemoetgekomen?
9. Antwoord van het kabinet
De Nederlandse consulaire bijstand gaat uit van een eigen
verantwoordelijkheid van Nederlandse reizigers. Dit uitgangspunt
is herhaaldelijk met uw Kamer besproken in de debatten naar
aanleiding van de jaarlijkse «Staat van het Consulaire». Dit geldt
ook in de huidige situatie als het gaat om de verantwoordelijkheid van reizigers om voor hun reis en onderdak te zorgen en
waar mogelijk zelfstandig hun terugkeer te organiseren via
commercieel beschikbare vluchten.
Om reizigers bij te staan in het maken van een geïnformeerde
afweging over hun reis, publiceert het Ministerie van Buitenlandse Zaken voor elk land een reisadvies. Reeds op 17 maart jl.
werd reizigers wereldwijd aangeraden alleen nog naar het
buitenland te reizen indien strikt noodzakelijk, en wanneer zij
reeds in het buitenland waren, om na te gaan of verblijf in het
buitenland noodzakelijk was en of er mogelijkheden tot vertrek
waren.
Toen bleek dat reizen vanuit sommige locaties niet langer
mogelijk was, is het convenant Bijzondere Bijstand Buitenland
opgezet om in deze uitzonderlijke omstandigheden gestrande
reizigers te helpen die vastzitten in landen waar langs commerciële weg geen terugvlucht meer mogelijk is. Ik heb uiteraard
begrip voor de onderliggende zorgen, wij zullen dan ook geen
Nederlandse reiziger laten staan als het erop aan komt. Dat is
ook de reden waarom niet is gekozen voor betaling vooraf, maar
om bijdrage achteraf via incasso te verrekenen. Een dergelijke
eigen bijdrage is logisch en passend omdat op deze wijze
Nederlandse reizigers worden bijgestaan, het gelijkheidsbeginsel
wordt toegepast, prudent met publieke middelen wordt
omgegaan en eventueel misbruik waar mogelijk wordt tegengegaan. De verplichte bijdrage zal worden benut om de totale
kosten van deze aanpak zoveel mogelijk te mitigeren en op deze
manier zo veel mogelijk gestrande Nederlandse reizigers te
kunnen helpen door de gezamenlijke inspanningen in het kader
van de uitvoering van het «Convenant Bijzondere Bijstand
Buitenland» met de alarmcentrales, de reisbranche, luchtvaartmaatschappijen, verzekeraars en de rijksoverheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

8

Daarnaast zijn er serieuze gevolgen voor de overheidsfinanciën
die voortkomen uit de ontwikkelingen rondom het Corona-virus,
ook voor Buitenlandse Zaken en voor Consulaire zaken. In het
licht van de eigen verantwoordelijkheid en de negatieve impact
op de Rijksbegroting acht ik een coulanceregeling niet
opportuun. Wel is voorzien in een zorgvuldig betaalsysteem,
waarbij betalingsregelingen en gespreide verrekening mogelijk
worden gemaakt.
Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)
De leden van de D66-fractie zijn teleurgesteld in het besluit van de
Amerikaanse president om de financiële bijdrage aan de WHO op te
schorten. Deze leden erkennen de problemen die spelen bij de WHO en
zullen niet stellen dat de organisatie geen fouten heeft gemaakt in de
strijd tegen COVID-19, maar wijzen erop dat deze organisatie belangrijk
werk levert in strijd tegen vele ziektes, waaronder COVID-19, met name in
derdewereldlanden, maar ook in de wereldwijde informatieverzameling
en advisering in de strijd tegen deze pandemie. Het stoppen van deze
bijdrage levert gevaren voor de volksgezondheid wereldwijd op. De leden
van de D66-fractie vragen of de Minister contact heeft opgenomen met de
Amerikaanse autoriteiten naar aanleiding van dit besluit. Is de Minister
bereid dit te agenderen voor de Raad Buitenlandse Zaken en zich ervoor
in te zetten om in de Raadsconclusies op te laten nemen dat de EU dit
besluit betreurt en naar mogelijkheden zoekt om vanuit de EU, eventueel
in samenspraak met derde landen, de financiële middelen aan de WHO
beschikbaar te stellen die noodzakelijk zijn na het wegvallen van deze
Amerikaanse bijdrage?
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met afkeuring kennisgenomen
van het besluit van de Verenigde Staten om alle betalingen aan de WHO
op te schorten. Zij hebben vernomen dat de Raad het belang van
multilaterale instellingen zoals de WHO onderstreept, en dat deze
instellingen steun vanuit de Raad verdienen.1 Is de Minister bereid de
Raad op te roepen deze stap van de Verenigde Staten in niet mis te
verstane bewoordingen te veroordelen? Zo nee, waarom niet?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen daarbij of de Raad
voornemens is het financiële gat dat de Verenigde Staten achterlaat te
vullen met extra financiële middelen buiten de OS-begroting, en zo de
WHO te steunen. Welke problemen kunnen er bij de WHO ontstaan als dit
financiële gat niet wordt opgevuld? Zij vragen de Minister of hij in ieder
geval van plan is zich volop in te zetten voor financiële en diplomatieke
steun aan de WHO, en of hij zijn inzet wat betreft deze kwestie nader toe
kan lichten.
De leden van de SP-fractie vragen de Minister of het klopt dat de
Verenigde Staten financiering van de WHO opschort. Hoe kijkt de Minister
hier tegenaan? Wordt dit veroordeeld? Wil de Minister in EU-verband
steun zoeken voor een dringende oproep aan de Verenigde Staten om aan
de WHO bij te blijven dragen? Zo nee, waarom niet?
De leden van de PvdA-fractie hebben in het verslag van de vorige
bijeenkomst van de Raad Buitenlandse Zaken kunnen lezen over de
eensgezindheid van de noodzaak van internationale samenwerking om de
COVID-19 pandemie te bestrijden. Veel lidstaten noemden hierbij het
belang van multilaterale instellingen zoals de Verenigde Naties (VN), de
1

Verslag van de extra informele Raad Buitenlandse Zaken van 3 april 2020 (videoconferentie),
Kamerstuk 21 501-02, nr. 2143.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

9

WHO en de internationale financiële instellingen en de noodzaak voor de
EU om deze te ondersteunen. Verwacht de Minister dat er tijdens de Raad
Buitenlandse Zaken nog gesproken zal worden over voornemen van de
Verenigde Staten om de bijdrage aan de WHO stop te zetten? Zo ja, wat is
daarbij zijn inzet?
10. Antwoord van het kabinet
De Amerikaanse autoriteiten hebben aangekondigd de financiering aan de WHO voorlopig op te schorten, hangende een
evaluatie naar het functioneren van de WHO. Dit onderzoek zal
naar verwachting 60 tot 90 dagen in beslag nemen. De reikwijdte
van dit eventuele besluit is momenteel nog niet bekend. De WHO
is momenteel de mogelijke gevolgen van de Amerikaanse
aankondiging in kaart aan het brengen.
Naar aanleiding van deze aankondiging heeft het kabinet zijn
steun uitgesproken voor de WHO. Het kabinet is van mening dat
dit niet het moment is om de financiering aan deze organisatie op
te schorten. De WHO vervult namelijk een cruciale rol bij de
coördinatie van de internationale aanpak van de coronacrisis. Het
kabinet heeft zich daarbij achter de uitspraken van de SecretarisGeneraal van de Verenigde Naties geschaard. Dit standpunt wordt
ook overgebracht in diplomatieke contacten met de Amerikaanse
autoriteiten.
Verschillende Europese lidstaten en de Hoge Vertegenwoordiger
hebben in reactie op de aankondiging verklaringen van vergelijkbare strekking afgegeven. De Hoge Vertegenwoordiger is
verantwoordelijk voor de voorbereiding van de RBZ, incl. de
agenda. De WHO is niet geagendeerd voor deze bijeenkomst van
de RBZ, maar het is goed mogelijk dat dit onderwerp wel aan de
orde zal komen. Om gestalte te geven aan de steun van lidstaten
voor de WHO is er op initiatief van de Europese Commissie een
conceptresolutie ingebracht over de COVID-19 response ten
behoeve van de (virtuele) jaarvergadering van de WHO op 18 mei.
Samen met andere Europese lidstaten en internationale partners
zal Nederland zich ervoor inzetten dat de coördinerende rol van
de WHO gewaarborgd kan worden. De Minister voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking heeft op 14 april jl.
aanvullende steun aan de WHO aangekondigd: EUR 7,5 miljoen
zal worden bijgedragen aan het Strategic Preparedness and
Response Plan van de WHO. Dit komt bovenop al eerdere
bijdragen aan de WHO in de beginfase van de crisis, waarbij EUR
5 miljoen ter beschikking is gesteld voor WHO’s Contingency
Fund for Emergencies. De Minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking heeft uw Kamer hierover geïnformeerd in de brief «Nederlandse inzet bestrijden coronacrisis
ontwikkelingslanden», d.d. 14 april jl. (Kamerstukken 33 625 en
25 295, nr. 293).
Overig (Oostelijk Partnerschap, sanctieregimes, desinformatie)
De leden van de PVV-fractie constateren dat de Europese Commissie (los
van de 140 miljoen euro aan directe steun) een extra 700 miljoen euro wil
vrijspelen om de landen die vallen onder het Oostelijk Partnerschap te
helpen gedurende de coronacrisis. De Commissie meldt dat hiervoor
bestaande instrumenten worden ingezet. Kunt u aangeven welke
instrumenten het betreft en welk deel van dit bedrag Nederland op zijn
conto neemt/moet nemen? Waar wordt dit bedrag vandaan gehaald en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

10

hoe wordt door de ontvangende landen verantwoording afgelegd over de
besteding ervan? Er wordt nu met enorme bedragen gesmeten zonder dat
er details over bekend zijn. De leden van de PVV-fractie willen graag meer
transparantie op dit punt.
11. Antwoord van het kabinet
Ook de landen van het Oostelijk Partnerschap (OP) worden hard
geraakt door de coronacrisis. Bijkomende uitdaging in deze
landen is de gebrekkige gezondheidsinfrastructuur alsook de
betrekkelijke lage financieel-economische weerbaarheid om de
crisis het hoofd te bieden. Om die reden verwelkomt het kabinet
de initiatieven van de Commissie om de landen waar mogelijk op
de korte en langere termijn bij te staan. Daarbij moet uiteraard
niet worden afgeweken van geldende procedures ten aanzien van
besluitvorming, doelmatigheid en verantwoording.
Naast de EUR 140 mln. die de Commissie heeft toegezegd om de
OP-landen te assisteren bij de directe bestrijding van het virus
tracht de Commissie de landen ook op langere termijn bij te
staan door de financieel-economische gevolgen van de crisis
zoveel mogelijk te mitigeren. Dat bedrag kan oplopen tot EUR
883 mln. voor de gehele OP-regio. Voor al deze middelen geldt
dat het een herschikking betreft binnen bestaande fondsen. Het
leeuwendeel (EUR 500 mln.) bestaat uit nog niet gecommitteerde
garanties onder het European Fund for Sustainable Development
(EFSD). Deze garanties worden ingezet om de hoognodige
liquiditeit richting de private sector, in het bijzonder het MKB, op
peil te houden. Besluitvorming geschiedt zoals gebruikelijk via de
EFSD-board waarbinnen de lidstaten hun mening over de
voorstellen kunnen geven.
Het resterende deel van de steun bestaat primair uit nog niet
bestede middelen voor 2020 onder het European Neighborhood
Instrument (ENI). Ook deze steun zal primair worden ingezet om
het MKB in partnerlanden te ondersteunen. De lidstaten wordt
gevraagd in te stemmen met de voorstellen van de Commissie.
Het kabinet beoordeelt ieder voorstel op zijn merites maar heeft
een positieve grondhouding ten opzichte van de initiatieven van
de Commissie.
De leden van de PVV-fractie hebben de laatste weken meermaals hun
ongenoegen geuit over het gebrek aan middelen in Nederland om het
coronavirus te bestrijden en mensen te beschermen. Zo is er een nijpend
tekort aan beschermingsmiddelen voor zorgmedewerkers. Wat deze leden
daarom totaal niet kunnen bevatten is dat de Europese Commissie
schaarse medische apparatuur en beschermingsmiddelen geeft aan de
landen die vallen onder het Oostelijk Partnerschap. Waarom krijgen deze
landen apparatuur en middelen geleverd waar in Nederland (en andere
EU-lidstaten) een schreeuwend tekort aan is? En waar komen de zelfbeschermingsmiddelen en medische apparatuur die de Commissie wil
geven vandaan? Worden er ook middelen en apparatuur onttrokken aan
de Nederlandse voorraad om vervolgens te worden verscheept naar
landen als Wit-Rusland en Oekraïne?
De leden van de PVV-fractie willen dat Nederland zich verzet tegen het
hulpprogramma dat nu wordt opgezet voor de landen van het Oostelijke
Partnerschap. Het kabinet moet eerst de problemen en tekorten in ons
eigen land oplossen voordat een dictatuur als Wit-Rusland aan
mondkapjes en beademingsapparatuur geholpen wordt. Of is dit kabinet
voornemens om opnieuw te blunderen, zoals het eerder ook al deed toen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

11

het in februari een lading mondkapjes en andere beschermingsmiddelen
naar China stuurde? Graag ontvangen deze leden een uitgebreid
antwoord van de Minister.
12. Antwoord van het kabinet
De directe steun aan de OP-landen die de Commissie recent
aankondigde om de korte termijn effecten van de coronacrisis
zoveel mogelijk te mitigeren bestaat voor een deel uit een
additionele bijdrage aan de WHO, uit bestaande middelen, van
EUR 30 mln. In samenwerking met de WHO tracht de Commissie
de OP-landen op deze manier te ondersteunen bij de aanschaf van
noodzakelijke beschermingsmiddelen en medische apparatuur.
Deze worden door de OP-landen commercieel aangeschaft. Er is
dus geen sprake van onttrekking van Nederlandse beschermingsmiddelen en apparatuur ten behoeve van de OP-landen.
Het transport naar China in februari betrof een humanitaire
vlucht die hulpgoederen kwam ophalen die door de Chinese
ambassade en bedrijven waren ingezameld voor het in die periode
zwaar getroffen Wuhan. Op verzoek van de Chinese autoriteiten
heeft Nederland – zoals te doen gebruikelijk bij humanitaire
vluchten en uit solidariteit met de bevolking van Wuhan –
gefaciliteerd in het voorzien van landingsrechten voor dit toestel.
Het kabinet heeft niet in natura bijgedragen aan de bestrijding
van COVID-19 in China.
De leden van de D66-fractie hebben vragen en opmerkingen over
sanctieregimes. Deze leden maken zich zorgen over de situatie in landen
waar COVID-19 is uitgebroken en waar door de (neven)effecten van
internationale sancties geen adequate toegang is tot de internationale
geneesmiddelenmarkt. Het meest in het oog springende voorbeeld is Iran.
Deze leden merken op dat de eerste transacties via het INSTEX-instrument
plaats hebben gevonden. Klopt het naar oordeel van de Minister dat een
land als Iran door de (neven)effecten van de sancties moeilijker toegang
hebben tot medische middelen en apparatuur? Zo ja, ziet de Minister de
mogelijkheid om in EU-verband te kijken welke mogelijkheden er zijn,
bijvoorbeeld via het INSTEX-instrument, om ervoor te zorgen dat de
toegang tot medische middelen en medicijnen niet bemoeilijkt wordt door
de sancties, en deze toch geleverd kunnen worden aan Iran ten bate van
de bevolking? Dit uiteraard zonder het doel van deze sancties te
ondermijnen.
13. Antwoord van het kabinet
Het tegengaan van de impact van sancties op humanitaire
doeleinden, waaronder levering van medische goederen, is een
belangrijke prioriteit van de VN en de EU, zeker ook in deze
crisisperiode. Dit wordt onderstreept in een verklaring van de
Hoge Vertegenwoordiger van de EU van 3 april jl. waarin hij zich
aansluit bij de oproep van de secretaris-generaal van de
Verenigde Naties tot een onmiddellijke wereldwijde wapenstilstand in het kader van de coronacrisis. Juist vanwege het belang
van de voortzetting van humanitaire hulp kennen de meeste EUen VN-sanctieregimes uitzonderingen en ontheffingsgronden voor
humanitaire doeleinden. Daarnaast heeft de EU als beleid dat
sancties in principe zo gericht mogelijk moeten zijn op specifieke
personen, entiteiten en organisaties verantwoordelijk voor
schendingen van het internationaal recht en/of ernstige mensenrechtenschendingen. Vooralsnog heeft het kabinet geen signalen
van bedrijven of hulporganisaties gekregen dat specifieke EU- of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

12

VN-sancties de bestrijding van het coronavirus bijvoorbeeld in
Iran belemmeren.
Desondanks zijn financiële instellingen wereldwijd huiverig om
transacties te verzorgen naar sommige landen waartegen
sancties gelden, ook als die een humanitair doel hebben. Naast
het feit dat financiële instellingen een transactie niet mogen
uitvoeren wanneer dit onder geldende regelgeving is verboden,
kunnen financiële instellingen ook weigeren een transactie uit te
voeren wanneer zij zelf de risico’s te hoog achten. Hierbij kunnen
zij verschillende aspecten laten meewegen, waaronder de eigen
verantwoordelijkheid om te voldoen aan geldende regelgeving
omtrent sancties, (indirecte) financiering van terrorisme of
witwassen.
De EU en verschillende lidstaten hebben humanitaire hulp
geleverd aan Iran ter bestrijding van het coronavirus. In het geval
van Iran is INSTEX reeds aangewend om een levering van
medische goederen te faciliteren. Waar mogelijk zullen de
beschikbare instrumenten blijvend worden ingezet om humanitaire noden in Iran het hoofd te bieden. Nederland geeft zich
daarbij rekenschap van het gegeven dat bedrijven zelfstandige
economische afwegingen maken over het zakendoen met Iran.
De leden van de PvdA-fractie lezen dat -net als verschillende andere
lidstaten- Nederland in de vorige Raad Buitenlandse Zaken heeft
benadrukt dat de maatregelen ter bestrijding van desinformatie rond
COVID-19 altijd proportioneel en subsidiair, tijdelijk en niet-discriminerend
moeten zijn en zodra dat mogelijk is, moeten worden afgeschaald. Ook
lezen zij dat het waarborgen van grondrechten voorop staat. Wil de EU
inderdaad de voorbeeldfunctie blijven vervullen, dan zullen inderdaad de
lidstaten de Europese waarden moeten blijven uitstralen en mensenrechtenverdedigers blijven steunen. Is er nog gesproken over niet-EU-landen
en de COVID-19 maatregelen die in andere landen zijn getroffen en
waarvan vanuit de diverse mediabronnen valt te vernemen dat die
maatregelen grootschalig mensenrechten schenden? Is er binnen de Raad
overeenstemming dat de maatregelen in deze landen en de tijdelijkheid
daarvan goed gevolgd moeten worden?
14. Antwoord van het kabinet
De EU is zich zeer bewust van het belang alert te zijn op gevolgen
van COVID-19 voor de mensenrechten. De Speciale Vertegenwoordiger voor de Mensenrechten van de Europese Unie, Eamon
Gilmore, verwoordde het als volgt in zijn opiniestuk van 16 april
jl.2: «We onderkennen dat veel regeringen al maatregelen hebben
genomen en noodmaatregelen hebben ingevoerd als reactie op de
crisis. Wij zijn van mening dat deze maatregelen alleen voor deze
crisis moeten gelden, tijdgebonden moeten zijn en in verhouding
moeten staan tot wat absoluut noodzakelijk is. Deze crisis mag
geen excuus worden voor machthongerigen om repressieve
maatregelen te versterken, democratische checks and balances te
verzwakken of de rechtsstaat af te zwakken. Evenmin mag de
angst voor COVID-19 worden uitgebuit om desinformatie of
racistische en xenofobe reacties te verspreiden.» Het kabinet
onderschrijft die visie, die vanzelfsprekend opgaat binnen en
buiten de Unie. In het kader van het externe beleid wordt in
Raadsverband momenteel gesproken over een spoedig aan te
nemen EU-verklaring om nogmaals te benadrukken dat mensen2

https://opinion.inquirer.net/128957/fighting-covid-19-is-a-battle-for-human-rights

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

13

rechten en rechtsstatelijkheid uitgangspunt moeten blijven bij de
strijd tegen het virus: noodzakelijke maatregelen moeten
legitiem, proportioneel en tijdelijk zijn.
En wat vindt de Minister van de mate waarin in China, mede als gevolg
van de COVID-19 crisis, zich ontwikkelt tot een steeds ingrijpender
surveillancestaat waar nu ook de gezondheidsgegevens van alle inwoners
nu verplicht gedeeld worden met de Chinese overheid? Hoe verhoudt
deze ontwikkeling zich met de grondrechten en in het bijzonder met het
recht op privacy? Vindt de Minister de maatregelen in China proportioneel
en subsidiair? Is de Minister ervan overtuigd dat de Chinese overheid deze
maatregelen tijdelijk heeft genomen?
15. Antwoord van het kabinet
Om verspreiding van het virus tegen te gaan heeft de Chinese
overheid in samenwerking met Chinese technologiebedrijven
diverse apps ontwikkeld. Data worden aan elkaar gekoppeld en
stellen de overheid in staat het gedrag van de bevolking te
monitoren en te controleren. Het is onduidelijk wat er op dit
moment en in de toekomst met deze data gebeurt. De mogelijke
precedentwerking van de uitbouw van de surveillancecapaciteit,
de impact daarvan op de privacy van Chinese burgers en buitenlandse personen die zich in China bevinden, en de onduidelijkheid
over (toekomstig) gebruik van data, geven reden tot zorg, mede
in het licht van de bredere zorgen over de mensenrechtensituatie
in China. Het kabinet blijft de ontwikkelingen daarom nauwgezet
volgen.
Oostelijk Partnerschap
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de voorgenomen gezamenlijke mededeling van de Europese Commissie en de Hoge
Vertegenwoordiger over het Oostelijk Partnerschap na 2020. Uit een
evaluatie in 2018 bleek dat er binnen het Oostelijk Partnerschap op het
gebied van behoorlijk bestuur en rechtsstaat de minste vooruitgang werd
geboekt.3 De nieuwe Oostelijk Partnerschap-mededeling schrijft dat dit
nog steeds zo is. De leden van de VVD-fractie vinden het een goed plan
dat er in de toekomst in zulke gevallen ook financiering richting staten
verminderd kan worden. Zijn hier al criteria voor opgesteld? Is er sprake
van een beslissingsmodel? Hoe kan de kans worden beperkt dat dit
instrument ongebruikt blijft op basis van enkel beloftes van beterschap?
16. Antwoord van het kabinet
Het kabinet hecht sterk aan het zogenaamde «conditionaliteitsbeginsel» en is verheugd dat in de mededeling van Commissie en
HV het belang hiervan wordt onderstreept; landen die
commitment tonen aan en voortgang boeken met de hervormingsagenda moeten op extra steun kunnen rekenen (more-formore). Anderzijds geldt ook dat een gebrek aan voortgang moet
kunnen leiden tot aanpassing van de steun (less-for-less).
Aanpassing kan vermindering of bevriezing inhouden, maar
bijvoorbeeld ook de vorm krijgen van verschuiving van steun aan
overheden naar maatschappelijke organisaties. Het betreft geen
nieuw principe, het conditionaliteitsbeginsel is al langere tijd een
belangrijk onderdeel van het OP. Zo is bijvoorbeeld in Moldavië in
2018 macro financiële steun (t.w.v. EUR 100 mln.) bevroren en
zijn verschillende projecten geschrapt door de EU omdat er
3

Factsheet Eastern Partnership (https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/sites/near/
files/eap_generic_factsheet_eng_web.pdf).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

14

zorgen waren over de rechtstaat en het gebrek aan onafhankelijke media.
Aangezien de context in ieder OP-land anders is en zij een eigen
ontwikkeling doormaken, kan geen universeel statisch beslissingsmodel worden toegepast. In algemene zin vormen de
overeenkomsten die de afzonderlijke partnerlanden zijn
aangegaan met de EU, zoals bijvoorbeeld de Associatie
Akkoorden met Georgië, Moldavië en Oekraïne, de basis voor het
beoordelen van de voortgang op de afgesproken hervormingen.
Operationalisering van de afspraken, het meten van de mate van
voortgang en de uiteindelijke beslissing over implicaties voor
steun blijven maatwerk.
De Commissie en de Hoge Vertegenwoordiger benadrukken in de
mededeling de noodzaak concrete resultaten van hervormingen
op het gebied van rechtsstatelijkheid beter meetbaar te kunnen
maken. Het kabinet ondersteunt dit streven volledig en zal de
voortgang op dit vlak nauwgezet volgen.
De VVD-fractieleden zijn verheugd te lezen dat de handelsrelatie tussen de
EU en de Oostelijke Partnerschap-landen is gegroeid. Kan de Minister
inzicht geven in hoe zich dit verhoudt tot de kennelijk toenemende invloed
van China in deze landen?
Dan hebben de leden van de VVD-fractie nog een aantal vragen rond de
plannen om de interconnectiviteit tussen Europa en Azië te versterken, via
overland-verbindingen door de Oostelijke Partnerschap-landen. Hoeveel
geld geeft de EU daaraan uit, direct via het Meerjarig Financieel Kader en
indirect via instellingen zoals de Europese Investeringsbank? Hoeveel geld
geeft China hieraan uit, direct en indirect via instellingen zoals de Asian
Infrastructure Investment Bank? Hoeveel van het geld dat respectievelijk
Europa en China investeren gaat naar lokale bedrijven uit de Oostelijke
Partnerschap-landen, hoeveel naar Europese bedrijven, en hoeveel naar
Chinese bedrijven? Hoeveel geld dat de EU uitgeeft (direct en indirect)
gaat naar projecten die vallen onder het Belt and Road Initiative?
17. Antwoord van het kabinet
De EU is voor bijna alle OP-landen de belangrijkste handelspartner. Enkel Wit-Rusland drijft meer handel met Rusland dan
met de EU. De handel tussen de EU en de OP-landen is sinds 2017
significant toegenomen: 12% met Armenië, 28% met Azerbeidzjan, 16% met Wit-Rusland, 3% met Georgië, 15% met Moldavië
en 9% met Oekraïne.4
Het is het kabinet bekend dat China in het kader van zijn Belt and
Road Initiative met interesse naar de OP-landen kijkt. Het staat
de landen van het OP vrij financieel-economische banden met
derde landen op te bouwen. Daarbij moet opgemerkt dat het
Oostelijk Partnerschap erop is gericht de weerbaarheid van de
OP-landen, mede in financieel-economisch opzicht, te vergroten.
Dat moet er onder andere toe bijdragen dat OP-landen verantwoorde inschattingen kunnen maken over de wenselijkheid van
invloed van derde landen binnen de eigen landsgrenzen en over
schuldhoudbaarheidskwesties. Het kabinet steunt deze inzet.
Sinds de presentatie van de EU Strategy Connecting Europe and
Asia in september 2018 werken Commissie en de Europese
Dienst voor Extern Optreden (EDEO) op een meer gestructureerde
4

https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/sites/near/files/
20_deliverables_for_2020_monitoring_state_of_play_2019.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

15

manier aan het vergroten van de connectiviteit tussen de EU en
Azië. Voor de uitvoering van deze strategie zijn geen nieuwe
fondsen gecreëerd. Een deel van de beschikbare middelen voor
het OP komen direct of indirect (via Europese investeringsbanken) aan deze doelstelling ten goede doordat partnerlanden
worden bijgestaan bij het versterken van de transport-, energieen digitale infrastructuur. Directe bijdragen verlopen primair via
het Neighborhood Investment Platform en het European Fund for
Sustainable Development. Ook de investeringsbanken EIB en
EBRD zijn al langer op deze beleidsterreinen actief in de OP-regio.
Beide banken houden een database bij van de gefinancierde
projecten, waaronder in de OP-regio, binnen aan connectiviteit
gerelateerde sectoren.5 Welk percentage hiervan precies ten
gunste komt van Europees bedrijfsleven is niet bekend.
Economische projecten onder het Belt and Road Initiative (BRI)
worden veelal door Chinese bedrijven uitgevoerd. China heeft de
reikwijdte van het BRI breed en niet heel nauwkeurig gedefinieerd. Het is daarom complex precies aan te geven hoeveel geld
China in door China of andere landen als BRI aangemerkte
projecten investeert. Daardoor geldt hetzelfde voor de vraag
hoeveel EU-geld er direct of via de EIB en andere investeringsbanken gemoeid is met die projecten.
Als infrastructuurbank levert het merendeel van de projecten van
de AIIB direct of indirect een bijdrage aan de interconnectiviteit
tussen Azië en Europa. In de Oostelijke Partnerschapslanden zijn
sinds de oprichting van de AIIB in 2016 twee projecten goedgekeurd: een infrastructuurproject in Georgië van USD 114 mln., en
een energieproject in Azerbaijan van USD 600 mln. Het aandeel
van Europese aandeelhouders in de AIIB is ongeveer 22%. China
is de grootste aandeelhouder van de AIIB met ruim een kwart van
de aandelen.
De leden van de GroenLinks-fractie merken ten aanzien van het Oostelijk
Partnerschap op dat wat betreft democratische hervorming nog niet veel
concrete vooruitgang is geboekt. Deze leden menen dat hiervoor in het
nieuwe EU-actieplan meer urgentie en aandacht kan worden gevraagd. Zij
vragen de Minister hoe hij zich op dat vlak gaat inzetten, mede in
samenwerking met het maatschappelijk middenveld en democratiseringsbewegingen, om dit concreet vorm te geven.
18. Antwoord van het kabinet
De mededeling van de Commissie en de Hoge Vertegenwoordiger
stelt duidelijk dat een intensievere inzet nodig is op met name
het vlak van goed bestuur, rechtsstatelijkheid, corruptiebestrijding, anti-discriminatie, de rol van onafhankelijke media en
het maatschappelijk middenveld en de bevordering van gendergelijkheid als basisvoorwaarden voor duurzame ontwikkeling.
Het kabinet vroeg in zijn bijdrage aan de consultatie die
voorafging aan deze mededeling uitdrukkelijk aandacht voor de
centrale rol die rechtstaatontwikkeling speelt als noodzakelijke
voorwaarde voor ontwikkeling op andere terreinen en onderschrijft derhalve bovenstaande oproep. De verwachting is dat de
OP-top in juni (mits deze niet wordt uitgesteld vanwege
COVID-19) een mandaat zal geven om de in de mededeling

5

Zie EBRD project finder: https://www.ebrd.com/project-finder, en EIB financed projects:
https://www.eib.org/en/projects/loans/index.htm

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

16

omschreven doelstellingen voor de periode na 2020 te vertalen in
concrete acties, afspraken en resultaten.
Bij die concretisering zal het kabinet er scherp op toezien dat
goed bestuur en rechtstaatontwikkeling inderdaad centraal staan
(«fundamentals first»). Het kabinet verwacht dat de Commissie
met de partnerlanden concrete afspraken maakt over de noodzakelijke hervormingen, de voortgang nauwgezet volgt en daarover
met regelmaat en op inzichtelijke wijze aan de lidstaten rapporteert. Het kabinet zal die rapportages bezien in samenhang met
informatie afkomstig uit andere, eigen, bronnen: zo beschikken
de Nederlandse vertegenwoordigingen in de partnerlanden over
een breed en divers netwerk waarvan uitdrukkelijk ook
maatschappelijke organisaties, democratiseringsbewegingen en
mensenrechtenverdedigers deel uitmaken. Vervolgens zal een
nadere gedachtewisseling met de Commissie plaats kunnen
vinden die eventueel kan leiden tot aanpassing van de modaliteiten van de steun.
Dit alles komt naast de bilaterale inzet van Nederland in deze
landen op het vlak van hervormingen via een scala aan projecten
vanuit onder andere het Matra programma en het Mensenrechtenfonds.
De leden van de GroenLinks-fractie zijn verheugd dat de Minister zich
heeft ingezet voor vergroening van het Oostelijk Partnerschap door
middel van meer samenwerking op het gebied van milieu, duurzaamheid
en klimaatverandering. Deze leden merken op dat in het Joint staff
working document wordt gesproken over samenwerking op het gebied
van energie, zoals verduurzaming, groene financiering, verminderen van
de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen en diversificatie van
energiebronnen.6 Kan de Minister nader toelichten hoe deze strategie
eruit ziet, met name als het gaat om vermindering van gasafhankelijkheid
van Rusland? Is dit een expliciete doelstelling van de samenwerking
tussen de EU en landen van het Oostelijk Partnerschap?
19. Antwoord van het kabinet
Het kabinet constateert met voldoening dat de Commissie en
Hoge Vertegenwoordiger de wens van Nederland en een groot
aantal andere lidstaten om te komen tot vergroening van het
Oostelijk Partnerschap, onderschrijven. In de nadere uitwerking
van de Europese Green Deal zullen de partnerlanden uitdrukkelijk
moeten worden meegenomen. Dat is in het belang van de
partnerlanden zelf maar ook in het belang van de Unie; de
uitdagingen met betrekking tot milieu, duurzaamheid en klimaatverandering zijn immers gezamenlijk van aard. Vermindering van
de afhankelijkheid van fossiele energiebronnen zal daarin een
grote rol moeten spelen. De te volgen strategie zal, tezamen met
de partnerlanden, nader worden geconcretiseerd. In de visie van
het kabinet ligt het daarbij voor de hand dat veel aandacht wordt
besteed aan bewustwording over het belang van duurzaamheid
en het tegengaan van klimaatverandering door middel van het
stimuleren van een groene economie. Voorts meent het kabinet
dat het van belang is vast te leggen dat een aanzienlijk deel van
de in het kader van het OP te financieren activiteiten direct of

6

Structured Consultation on the future of the Eastern Partnership accompanying the Joint
Communication Eastern Partnership policy beyond 2020 (https://eeas.europa.eu/sites/eeas/files/
jswd_structured_consultation_on_the_future_of_the_eastern_partnership.pdf).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

17

indirect dient bij te dragen aan verbetering van het milieu,
behoud van biodiversiteit en tegengaan van klimaatverandering.
De Mededeling onderstreept voorts andermaal het belang van
energiezekerheid en het belang van een diversificatie van de
energiemix. Hoewel vermindering van de energieafhankelijkheid
van Rusland niet als expliciete doelstelling in de mededeling is
opgenomen maakt deze overweging wel impliciet onderdeel uit
van het streven de partnerlanden bij te staan bij het vergroenen
van hun economieën. Daarbij geldt dat de partnerlanden ook op
vlak van hun energiemix hun eigen soevereine beslissingen
nemen.
Tot slot vragen de leden van de GroenLinks-fractie of de Minister kan
toelichten welke middelen in het kader van de bestrijding van COVID-19
worden gealloceerd, en hoe deze verdeling er precies uit ziet.
20. Antwoord van het kabinet
De Commissie heeft voor de OP-landen een steunprogramma
bestaande uit twee delen opgetuigd. Ten eerste wordt EUR 140
mln. beschikbaar gesteld voor directe noden bij de bestrijding
van de coronacrisis. Ten tweede wordt tot maximaal EUR 833
mln. beschikbaar gesteld voor het mitigeren van de socioeconomische impact op de lange termijn. Een eerste verdeling
van steun onder de OP-landen is als volgt: Armenië EUR 92 mln.,
Azerbeidzjan EUR 14 mln., Wit-Rusland EUR 60 mln., Georgië EUR
183 mln., Moldavië EUR 87 mln., en Oekraïne EUR 190 mln. Ook
voor deze middelen geldt dat het een herschikking betreft binnen
bestaande fondsen. Het leeuwendeel (EUR 500 mln.) bestaat uit
nog niet gecommitteerde garanties onder het European Fund for
Sustainable Development (EFSD). Deze garanties worden ingezet
om de hoognodige liquiditeit richting de private sector, in het
bijzonder het MKB, op peil te houden. Het resterende deel van de
steun bestaat primair uit nog niet bestede middelen voor 2020
onder het European Neighborhood Instrument (ENI). Ook deze
steun zal primair worden ingezet om het MKB in partnerlanden te
ondersteunen.
De leden van de PvdA-fractie verwelkomen net als het kabinet de
gezamenlijke mededeling van de Europese Commissie en de Hoge
Vertegenwoordiger inzake het Oostelijk Partnerschap na 2020. De
implementatie van de hervormingsagenda’s, vooral op het vlak van
rechtstaat en anticorruptie en van het leveren van concrete, zichtbare
resultaten voor de bevolking van de partnerlanden. De conditionaliteit kan
daarbij behulpzaam zijn. Het more-for-more is een goede manier om
partnerlanden die goede voortgang maken extra te ondersteunen. Voor
landen waar de voortgang beneden de maat is of zelfs achteruit beweegt,
noemt de Minister de mogelijkheid om de steun te verschuiven van de
overheid naar maatschappelijke organisaties. Daarvoor is het wel van
belang dat de maatschappelijke organisaties, ook nu, de ruimte hebben
om zich te organiseren. Kan de Minister al aangeven hoe het contact is
met de maatschappelijke organisaties van het Oostelijk Partnerschap?
Speelt de ruimte voor het zogeheten maatschappelijk middenveld ook een
rol bij de conditionaliteit? Zo ja, welke? Dat de Minister voorstander is van
maatwerk, is heel goed te begrijpen. Onder het Oostelijk Partnerschap
vallen immers verschillende landen. Ter verduidelijking op dit punt: kan de
Minister bevestigen dat het weliswaar gaat om maatwerk, maar dat de
basis hiervoor wel de geldende universele standaarden zijn?
21. Antwoord van het kabinet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

18

Het maatschappelijk middenveld wordt actief betrokken als
belangrijke belanghebbende binnen het Oostelijk Partnerschap,
via onder andere het in 2009 opgerichte «Eastern Partnership
Civil Society Forum» dat NGO’s uit alle zes de partnerlanden en
EU lidstaten verenigt en jaarlijks bijeenkomt om beleidsadviezen
te geven. NGO’s zijn ook actief opgeroepen bij te dragen aan de
consultatie die ten grondslag lag aan de gezamenlijke mededeling
van de Europese Commissie en de Hoge Vertegenwoordiger. Meer
engagement met maatschappelijke organisaties was een uitgesproken doel van de zogenaamde «20 deliverables for 2020». De
EU heeft bijgedragen aan capaciteitsopbouw van deze organisaties in alle partnerlanden. In elk van de zes landen bestaan
functionerende NGO’s op velerlei terrein, democratiseringsbewegingen en mensenrechtenorganisaties, zij het in uiteenlopende
mate van organisatiegraad, professionaliteit en zichtbaarheid.
Evenals de Commissie en andere lidstaten heeft Nederland met
veel van deze organisaties contact, onder meer via onze bilaterale
samenwerkingsprogramma’s (Matra, Mensenrechtenfonds).
In de besprekingen met Commissie, andere lidstaten en de
partnerlanden heeft het kabinet waar mogelijk aangegeven een
brede definitie van goed bestuur en rechtsstaat voor te staan.
Daaronder valt naar de mening van het kabinet naast onder meer
onafhankelijke instituties, een onafhankelijke rechterlijke macht,
respect voor mensenrechten, mediavrijheid en gendergelijkheid
uitdrukkelijk ook voldoende ruimte voor het maatschappelijk
middenveld. Hervormingen op het vlak van goed bestuur en
rechtsstaatontwikkeling dienen dan ook mede gericht te zijn op
verbetering van de bewegingsruimte voor maatschappelijke
organisaties en op de erkenning dat maatschappelijke organisaties niet slechts specifieke belangenorganisaties zijn maar ook
een rol te spelen hebben in beleidsformulering. Ook hier geldt dat
(gebrek aan) voortgang volgens het eerdergenoemde conditionaliteitsbeginsel consequenties moet hebben voor de steun aan deze
landen. Maatwerk blijft daarbij belangrijk omdat de uitgangssituatie in de zes partnerlanden zeer divers is. Dit maatwerk moet
evenwel uitgaan van universele waarden die de kern van de
beleidsinzet moeten vormen. Toepassing van het conditionaliteitsbeginsel («less-for-less») door middel van het realloceren van
steun naar maatschappelijke organisaties zal evenwel niet in alle
landen in gelijke mate mogelijk zijn. In sommige gevallen zal een
noodzakelijke aanpassing van de overeengekomen steun de vorm
van bevriezing of (tijdelijke) vermindering moeten aannemen.
Op dit moment zijn er onderhandelingen gaande met Azerbeidzjan over
een samenwerkingsovereenkomst. De leden van de PvdA-fractie vragen of
de Minister hier ook nog aandacht gaat vragen voor de mensenrechtensituatie aldaar, en verwacht hij dat hier aandacht voor zal zijn in de
samenwerkingsovereenkomst?
22. Antwoord van het kabinet
Nederland investeert actief in een brede relatie met Azerbeidzjan
om op die basis een open dialoog mogelijk te maken waarin
onder andere de mensenrechtensituatie kan worden besproken.
Het kabinet volgt de mensenrechtensituatie in Azerbeidzjan op de
voet en bespreekt specifieke zorgpunten met de autoriteiten,
zowel in multilateraal als bilateraal verband.
Het overeenkomen van een samenwerkingsovereenkomst met
Azerbeidzjan zal een goede basis vormen om de samenwerking

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

19

ook in de toekomst verder te bestendigen. Thema’s als mensenrechten en de rechtsstaat zijn daarin vanzelfsprekend essentieel
en moeten voor Nederland en de EU een wezenlijk onderdeel
vormen van een dergelijke overeenkomst.
Ook voor Wit-Rusland geldt dat het van belang is te zorgen dat de
bevolking de vruchten plukt van het partnerschap. Ook hier de vraag of de
Minister daarmee ook een verbetering mensenrechtensituatie bedoelt?
23. Antwoord van het kabinet
Ja. De Europese Unie voert een constructief-kritisch beleid
richting Wit-Rusland, wat betekent dat de Europese Unie kritisch
blijft op de mensenrechtensituatie in het land maar tegelijk wel
de eerdere isolatie van het land en zijn bevolking probeert te
doorbreken door de dialoog met het land aan te gaan. Daartoe
vindt jaarlijks de mensenrechtendialoog tussen Wit-Rusland en de
EU plaats. Daarnaast wordt binnen het Oostelijk Partnerschap op
verschillende punten aandacht aan de verbetering van de
mensenrechtensituatie in Wit-Rusland besteed. Onder het
«Stronger Governance» traject van het Oostelijk partnerschap
worden in Wit-Rusland bijvoorbeeld projecten gesteund onder
twee hoofdthema’s: (1) rechtsstaat en mensenrechten en (2)
efficiëntie en effectiviteit van de overheid. Hierbij ligt de nadruk
van de financiering op projecten van het maatschappelijk
middenveld. Ook zet de EU zich in voor het versterken van de
people-to-people contacten tussen de EU en de Oostelijk Partnerschapslanden. Hieronder vallen projecten als «EU4Youth», dat
jongeren stimuleert om actief deel te nemen aan de
Wit-Russische samenleving en met de overheid in discussie te
gaan over beleid.
In de bilaterale relatie is de mensenrechtensituatie in Wit-Rusland
tevens één van de prioriteiten. In bilaterale contacten wordt
daarom dit onderwerp op verschillende niveau’s aangekaart.
Daarnaast steunt Nederland het maatschappelijk middenveld in
Wit-Rusland middels projecten van het MATRA- en Mensenrechtenfonds.
De leden van de PvdA-fractie danken de Minister voor zijn inzet met
betrekking tot internationale samenwerking, ook met het Oostelijk
Partnerschap, als het gaat om milieu, duurzaamheid en klimaatverandering en de waarde die hij daaraan hecht. Milieu en klimaat zijn niet
geografisch beperkt en alleen met internationale samenwerking kan hier
vooruitgang op worden geboekt. Hoe is op dit moment de samenwerking
op de genoemde gebieden? En welk rol speelt de Green Deal van de EU
daarbij?
24. Antwoord van het kabinet
Milieu, duurzaamheid, klimaatverandering en energie-efficiëntie
waren ook voor de lancering van deze communicatie al onderdeel
van het Oostelijk Partnerschap. Concreet zijn er onder de
zogenaamde «20 deliverables for 2020» ook al verschillende
doelen bereikt op vlak van verbeteren van energie-efficiëntie en
verminderen van de uitstoot van broeikasgassen.
Zo is er sprake van een toegenomen politieke bewustwording in
de partnerlanden. Door strategische samenwerking van de EU
met internationale financiële instellingen is ook gezorgd voor
groene investeringen op vlak van energie-efficiëntie en opzetten
van gemeentelijke infrastructuren. Hierdoor zijn het energiever-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

20

bruik, de verontreiniging en de uitstoot van broeikasgassen
afgenomen en de ecologische veerkracht en de klimaatbestendigheid versterkt. Verder hebben Azerbeidzjan, Wit-Rusland,
Georgië, Moldavië en Oekraïne nieuwe wetten aangenomen die
een vaste inschatting van de milieueffecten van nieuwe strategieën, plannen en investeringsprojecten inbouwen.
Voor meer toelichting op de nieuwe initiatieven die moeten leiden
tot een verdere vergroening van het Oostelijk Partnerschap en de
samenwerking met de partnerlanden in het kader van de
Europese Green Deal wordt verwezen naar de beantwoording van
vraag 19.
Tot slot vragen de leden van de PvdA-fractie of de Minister een reactie kan
geven op het recente commentaar van het Centre for European Policy
Studies (CEPS), waarin zij de mededeling over het Oostelijk Partnerschap
bestempelt als breed en veelomvattend en relatief weinig operationeel
specifiek.7 Het CEPS merkt op dat een eindjaar ontbreekt alsmede
strategisch politieke doelen, het benoemen van steun voor democratie is
mager, een genderperspectief blijft achterwege, onopgeloste separatistische conflicten blijven onbenoemd en de op stimulansen gebaseerde
aanpak is niet voldoende praktisch gespecificeerd. Of komt de Minister
hier op een later moment op terug?
25. Antwoord van het kabinet
Zoals aangegeven in de geannoteerde agenda ontvangt uw Kamer
op 24 april een BNC-fiche met betrekking tot de mededeling over
het Oostelijk Partnerschap. Dit fiche zal uitgebreider dan de
reeds toegestuurde geannoteerde agenda een appreciatie van
deze mededeling geven.
Ten aanzien van het recente commentaar door het Centre for
European Policy Studies (CEPS) kan worden opgemerkt dat het
kabinet de observaties van het CEPS voor een belangrijk deel als
ondersteunend aan zijn eigen inzet ziet. Met name waar het gaat
om de centrale rol voor goed bestuur en rechtsstaat (waaronder
het kabinet zoals eerder aangegeven onder meer ook gendergelijkheid verstaat) deelt het kabinet de visie van het CEPS dat
nadere concretisering wenselijk is. Ook met betrekking tot de
toepassing van het conditionaliteitsbeginsel onderschrijft het
kabinet de mening van het CEPS dat e.e.a. nog in praktische zin
gespecifieerd moet worden. Het vervolgtraject na de voorziene
Top zal daarvoor, zo verwacht het kabinet, voldoende ruimte
bieden.
In tegenstelling tot het CEPS is het kabinet niet van mening dat
de Commissie in gebreke blijft met het benoemen van strategische politieke doelen. In de mededeling worden vijf hoofddoelen uitgewerkt, waarop het kabinet in het reeds genoemde
BNC-fiche nader zal ingaan. Ten slotte acht het kabinet het
noemen van een algemeen eindjaar niet opportuun. Van belang is
dat in elk van de partnerlanden voortgang wordt gemaakt met de
noodzakelijke hervormingen. De uitdagingen en mogelijkheden in
de zes afzonderlijke partnerlanden zijn echter te divers om
daaraan een vast tijdsschema te koppelen. Maatwerk blijft het
devies.
7

CEPS Policy Contribution Eastern Partnership Policy beyond 2020. Advances and omissions in
a vast agenda ( https://www.ceps.eu/ceps-publications/eastern-partnership-policy-beyond2020/).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

21

Oekraïne
De leden van de VVD-fractie volgen met interesse de voortgang van de
hervormingen in het openbaar bestuur onder leiding van president
Zelensky in Oekraïne. Verlopen de voorgenomen hervormingen nog
steeds goed na de herschikking van de regering van Oekraïne? Deze leden
vragen ook of de herschikking gevolgen zal hebben voor de samenwerking met Oekraïne op het gebied van MH17.
26. Antwoord van het kabinet
Onder president Zelensky heeft Oekraïne ambitieuze en omvangrijke hervormingsplannen gedefinieerd. Ondanks een complexe
context met o.a. gevestigde belangen, heeft het land relatief snel
voortgang gemaakt met deze hervormingen. Hierbij onderstreept
het kabinet het belang van een duidelijk implementatietraject.
Hervormingen vonden onder meer plaats op het gebied van de
energiemarkt, decentralisatie, het openbaar ministerie en het
aannemen van anticorruptie wetgeving. Deze hervormingen zijn
van groot belang; ze dragen bij aan de versterking van stabiliteit
aan de grenzen van Europa, creëren economische groei voor de
bevolking en een verbeterd investeringsklimaat waar ook
Nederlandse bedrijven van profiteren. Daarnaast vergroten ze de
weerbaarheid van de Oekraïense samenleving als geheel tegen
externe (hybride) dreigingen.
Ook in de afgelopen weken zijn belangrijke maar moeilijke
hervormingspakketten zoals landhervormingen (na herschikking
regering) aangenomen door het Oekraïense parlement. De
eveneens belangrijke bankhervormingen bevinden zich in een
vergevorderde fase van de wetgevingsprocedure. Aanname
hiervan is een voorwaarde voor verdere samenwerking met het
IMF. Door aan deze voorwaarden te voldoen hoopt president
Zelensky de door coronamaatregelen aangetaste financieeleconomische stabiliteit te vergroten. De herschikking van de
regering werd door president Zelensky gemotiveerd door gebrek
aan resultaat onder de voorgaande samenstelling. Het is te vroeg
om vast te stellen wat het effect is van de herschikking op de
voortgang van de hervormingen. Momenteel zijn er geen aanwijzingen dat de nieuwe samenstelling afbreuk zal doen aan de
voortgang. Oekraïne heeft zich jarenlang ingezet voor waarheidsvinding, gerechtigheid en rekenschap inzake het neerhalen van
vlucht MH17 en doet dat nog steeds. Het kabinet heeft geen
indicatie dat de herschikking in de Oekraïense regering invloed
heeft op de samenwerking in het kader van MH17.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de Minister om een appreciatie
van de ingezette hervormingen van president Zelensky, en op welke wijze
de EU hierbij een ondersteunende rol kan bieden.
27. Antwoord van het kabinet
Zie ook het antwoord op de voorgaande vraag. De EU draagt in
grote mate bij aan het hervormingsproces in Oekraïne. De EU
levert via de EU Advisory Mission Ukraine (EUAM) steun aan
capaciteitsopbouw en hervorming van binnenlandse veiligheidsdiensten en rechtspraak. Nederland draagt hieraan bij via vijf
experts. Financiële ondersteuning van Oekraïne door de
Commissie geschiedt primair via het European Neighborhood
Instrument. Daarbinnen is onder het huidig MFK (2014–2020)
circa 1 miljard euro gereserveerd voor hervormingen in Oekraïne.
Aandacht gaat daarbij primair uit naar ondersteuning van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

22

Oekraïense autoriteiten bij de implementatie van het Associatieakkoord en het bijbehorende Deep and Comprehensive Free Trade
Area. Door middel van Macro Financial Assistance voorziet de
Commissie net als het IMF in ad hoc pakketten financiële steun
(leningen) aan partnerlanden van de EU met betalingsbalansproblemen. Net als voor het IMF-programma gelden strikte
voorwaarden. Sinds 2014 zijn in OEK drie MFA’s uitgerold à 2,8
miljard euro.
De leden van de PvdA-fractie danken de Minister voor zijn inzet met
betrekking tot Oekraïne. Dat geldt zowel op het gebied van de gevolgen
van COVID-19, waar het Oekraïense territoriale integriteit betreft, als de
prioritering van internationale steun voor de inzet van Nederland voor
waarheidsvinding, gerechtigheid en rekenschap voor het neerhalen van
vlucht MH17. Kan de Minister aangeven of er over deze drie onderwerpen
eensgezindheid in de Raad Buitenlandse Zaken bestaat? Kan de Minister
dit ook aangeven wat betreft de implementatie van de Minks-akkoorden?
En is er unanieme steun voor de inzet van Nederland als het gaat om het
neerhalen van vlucht MH17?
28. Antwoord van het kabinet
De EU en haar lidstaten zijn verenigd in de steun voor de territoriale integriteit van Oekraïne. Zo werd vorige maand nog het EU
sanctieregime territoriale integriteit Oekraïne opnieuw verlengd.
Ook met betrekking tot het conflict in het oosten delen de andere
EU-lidstaten de overtuiging dat volledige implementatie van de
Minsk-akkoorden de enige weg is naar een duurzame oplossing
van het conflict. Het is op dit moment nog te vroeg om de
gevolgen van COVID-19 voor Oekraïne in te schatten. Verwacht
wordt dat de economie, die er voor corona relatief goed voor
stond, een grote klap zal krijgen. De noodzaak tot hervormingen
is daarmee des te groter en deze zullen ondanks coronamaatregelen, doorgang moeten vinden. Dit geldt met name voor
hervormingen noodzakelijk voor verdere samenwerking met het
IMF. Er is brede steun voor de reallocatie van EU-gelden om het
virus te bestrijden.
Het behouden en mobiliseren van internationale steun voor de
inzet voor waarheidsvinding, gerechtigheid en rekenschap voor
het neerhalen van vlucht MH17 blijft prioriteit. Het kabinet zet
hier vol op in en heeft dit ook gedaan in aanloop naar de aanvang
van het strafproces op 9 maart jl. tegen vier individuen voor hun
rol bij het neerhalen van vlucht MH17. Ook de EU heeft volmondig steun uitgesproken voor de inzet van Nederland en de
partners in het Joint Investigation Team, middels een publieke
verklaring op 6 maart jl. die gesteund is door alle EU-lidstaten.
Hoe is het draagvlak in EU verband voor verlenging van de sancties,
rekening houdend met de uitzondering voor de levering van essentiële
benodigdheden die verband houden met COVID-19, die zijn ingesteld in
reactie op het Russische, destabiliserende optreden in Oekraïne?
29. Antwoord van het kabinet
Het kabinet heeft geen signalen ontvangen dat het draagvlak in
EU-verband voor verlenging van de sancties, die zijn ingesteld in
reactie op het destabiliserende Russische optreden in Oekraïne, is
veranderd. Zo werd vorige maand nog het EU sanctieregime
territoriale integriteit Oekraïne opnieuw verlengd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

23

Libië
De leden van de GroenLinks-fractie onderstrepen het belang van een
humanitair bestand en veroordeling van schendingen van internationaal
humanitair recht en mensenrechten in Libië. Is de Raad voornemens de
bevolking van Libië humanitair te ondersteunen, ook in het kader van
COVID-19?
30. Antwoord van het kabinet
De oproep van de Secretaris-Generaal van de Verenigde Naties tot
een onmiddellijk en wereldwijd staakt-het-vuren teneinde
COVID-19 zo effectief mogelijk te bestrijden is onderschreven
door meer dan 80 landen, waaronder Nederland. De Europese
Unie, bij monde van Hoge Vertegenwoordiger Borrell op 3 april,
schaarde zich achter dit pleidooi en drong aan op volledige
naleving van internationaal humanitair recht en ongehinderde
toegang voor humanitaire steun. Het kabinet onderschrijft het
belang hiervan en zal aandacht blijven vragen voor de verslechterende humanitaire situatie in onder meer Libië. Daarnaast draagt
de Europese Commissie bij aan de COVID-19 respons van de
Wereldgezondheidsorganisatie, dat samen met de VN een
leidende rol heeft bij de aanpak van het COVID-19 virus in Libië.
Ook presenteerde de Europese Commissie op 8 april een
Mededeling over de wereldwijde EU COVID-19 aanpak, gericht op
humanitaire steun, het versterken van gezondheidssystemen en
het opvangen van sociaaleconomische gevolgen. Een kabinetsappreciatie van deze Mededeling ging uw Kamer toe met het
verslag van de Informele Raad Buitenlandse Zaken Ontwikkelingssamenwerking die diezelfde dag plaatsvond. Libië wordt in
het kader van deze «team Europe»-aanpak gesteund door de EU
bij het bestrijden van COVID-19, waarbij ook aandacht uitgaat
naar de behoeften van kwetsbare groepen als vluchtelingen,
asielzoekers, migranten en ontheemden.
Daarnaast vragen deze leden de Minister of er al zicht is op een nieuwe
VN-gezant voor Libië, aangezien de vorige VN-gezant zijn functie heeft
neergelegd.8 Zij merken daarnaast op dat begin dit jaar is gesproken over
een speciale EU-gezant voor Libië, wat de leden van de GroenLinks-fractie
gezien de opnieuw verslechterde situatie een goede beslissing lijkt. Zij
vragen zich af of hier nog over wordt gesproken, en of de Minister
hiervoor een hernieuwd pleidooi kan houden.9
31. Antwoord van het kabinet
De benoeming van een nieuwe VN-gezant voor Libië, na het
aftreden van Ghassan Salamé begin maart jl., is een zorgvuldig
proces. Het kabinet ziet uit naar de aanstelling van een nieuwe
VN-gezant in de nabije toekomst het voorziene tijdpad is op dit
moment nog niet bekend. Om de continuïteit te waarborgen en
voort te bouwen op de voorzichtige stappen die op de verschillende sporen zijn gezet, is de plaatsvervanger van voormalig
VN-gezant Salamé, Stephanie Williams, aangewezen als tijdelijke
gezant voor Libië.

8

The Guardian, 2 maart 2020, «Libya peace efforts thrown further into chaos as UN envoy quits»
(https://www.theguardian.com/world/2020/mar/02/libya-peace-efforts-chaos-un-envoy-ghassansalam-quits).
9
The Libya Observer, 11 januari 2020, «EU considers appointing Special Envoy Libia»
(https://www.libyaobserver.ly/inbrief/eu-considers-appointing-special-envoy-libya).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

24

Het kabinet verwelkomt daarnaast de actieve en zichtbare rol van
Hoge Vertegenwoordiger Borrell in de opvolging van de op
19 januari jl. in Berlijn gemaakte afspraken met betrekking tot
Libië. De noodzaak voor een speciale EU-gezant neemt daarom af
en ziet het kabinet op dit moment als niet opportuun.
Kan de Minister tot slot toelichten hoe het staat met de implementatie van
de nieuwe missie IRINA ter handhaving van het wapenembargo tegen
Libië? Loopt deze vertraging en/of beperkingen op gezien COVID-19?
32. Antwoord van het kabinet
Het mandaat van de EUNAVFOR MED Operatie Irini is op 1 april jl.
ingegaan. Op dit moment bevindt Operatie Irini zich nog in het
proces van force generation. Op het missiehoofdkwartier in Rome
werkt enkel essentiële staf, de overigen werken vanuit huis voor
zo ver mogelijk. Negen stafleden zijn geïsoleerd, op verdenking
van besmetting met het virus.
De leden van de PvdA-fractie hebben met instemming kennisgenomen
van de inzet van de Minister met betrekking tot Libië. Kan de Minister nog
aangeven wat hij voor ogen heeft bij een actieve en zichtbare rol van de
EU en de Hoge Vertegenwoordiger in Libië? Is de Minister van mening dat
de EU en de Hoge Vertegenwoordiger op dit moment voldoende actief en
zichtbaar zijn of is dit voor verbetering vatbaar?
33. Antwoord van het kabinet
Het kabinet verwelkomt de actieve en zichtbare rol van Hoge
Vertegenwoordiger Borrell in de opvolging van de op 19 januari jl.
in Berlijn gemaakte afspraken met betrekking tot Libië, dat zich
onder andere heeft vertaald in de recente lancering van de
maritieme operatie Irini ten behoeve van de implementatie van
het VN-wapenembargo tegen Libië. Ook zal de EU naar alle
waarschijnlijkheid een rol gaan spelen in de werkgroepen die uit
de Berlijn conferentie zijn voortgekomen. In bredere zin kan de
EU daarnaast bijvoorbeeld een rol spelen door het instellen van
sancties tegen spoilers van het politieke proces en schendingen
van mensenrechten en internationaal humanitair recht. Ook kan
de EU een rol spelen in het bevorderen van stabiliteit, hervormen
van de economie of de veiligheidssector en tenslotte ook betere
naleving van mensenrechten en internationaal humanitair recht.
Tot slot kan de EU bijdragen aan de bestrijding van het Covid-19
virus in Libië.
Overige onderwerpen
Iran
De leden van de PVV-fractie constateren dat onder het kopje Current
Affairs slechts de situatie in Libië wordt aangehaald. De leden van de
PVV-fractie vinden dat wat mager. De vele brandhaarden wereldwijd zijn
toch niet uitgedoofd door de coronacrisis? De leden van de PVV-fractie
willen twee extra onderwerpen met de Minister bespreken en vragen of
hij deze onderwerpen op de agenda wil zetten bij de Raad Buitenlandse
Zaken. Is de Minister bereid het agressieve optreden van Iran te
agenderen en ook de meest recente ontwikkelingen aan de Turks-Griekse
grens?
34. Antwoord van het kabinet
Voor deze Raad Buitenlandse Zaken is het niet opportuun Iran als
agendapunt te agenderen, dit zal naar verwachting binnenkort op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

25

een volgende Raad aan de orde komen. Griekse en Turkse media
rapporteerden vorige week dat de Turkse autoriteiten migranten
naar de kust tegenover de Griekse eilanden zouden vervoeren en
dat enkelen onder hen besmet zouden zijn met COVID-19.
Uiteraard volgt de Nederlandse ambassade in Turkije deze
ontwikkelingen op de voet. Volgens zowel UNHCR als IOM is
geen sprake van het bewust vervoeren van migranten naar de
kust door de Turkse autoriteiten. Na ontruiming van grensovergang Pazarkule zijn ca. 5.800 migranten in quarantaine
geplaatst. Deze quarantaine eindigde op 10 april, dezelfde dag
waarop Turkije onaangekondigd voor 48 uur in lockdown ging.
Door deze samenloop konden de 5.800 migranten niet worden
vrijgelaten. Een klein aantal van de groep was echter al uit
quarantaine gekomen net voordat de lockdown werd aangekondigd. Het ging om een groep uit de kustprovincie Çanakkale.
Zij zijn i.v.m. de lockdown weer terug in quarantaine geplaatst.
Nu de lockdown voorbij is, worden – conform het staande Turkse
opvangbeleid – de geregistreerde migranten teruggebracht naar
de provincie van registratie en moeten de ongeregistreerde
migranten zich registreren in een van de 60 hiervoor aangewezen
Turkse provincies.
Wat betreft Iran, zo constateren de leden van de PVV-fractie, hebben zich
de afgelopen dagen enkele incidenten voorgedaan in de Perzische golf en
Golf van Oman. Vermoedelijk werd een schip kortstondig gekaapt door de
Iraanse Revolutionaire Garde.10 Ook werden Amerikaanse marineschepen
lastiggevallen door bootjes van diezelfde kwaadwillende Iraanse
Revolutionaire Garde.11 Er is dus opnieuw sprake van ernstige provocaties
van Iraanse zijde. Ziet de Minister dat ook zo, en is hij bereid om
gezamenlijk met zijn EU-collega’s deze acties te veroordelen en Iran op dit
wangedrag aan te spreken? Of is de dialoog met Iran (waar dit kabinet en
de EU zo heilig in geloven) enkel bedoeld voor mooi weer praatjes?
Concreet willen de leden van de PVV-fractie van de Minister horen of, en
zo ja wat, er bij de missieleiding van de missie EMASOH is gemeld over
deze incidenten. En hebben de mannen en vrouwen van de Zr. Ms. De
Ruyter nog iets gemerkt van deze incidenten en/of de toegenomen
agressie van Iran?
35. Antwoord van het kabinet
De-escalatie in de regio blijft essentieel, dit is ook wat het
kabinet beoogt met de Nederlandse bijdrage aan de European-led
Mission Awareness Strait of Hormuz (EMASoH). Het kabinet heeft
bewust gekozen voor inzet via EMASoH, aangezien de missie een
brede strategie omvat met inzet op zowel het operationele als
diplomatieke spoor. Hiermee zet de missie geïntegreerd in op
zowel preventie van verdere incidenten als op de-escalatie van de
regionale spanningen.
Het operationele spoor van de missie beperkt zich tot maritime
situational awareness.
Zr. Ms. De Ruyter heeft als onderdeel van EMASoH, conform
mandaat vanuit internationale wateren waarnemingen verricht en
het verloop van het incident met het Hong Kong gevlagde schip
SC Taipei vastgelegd. Voor wat betreft het incident met de
10

The National, 15 april 2020, «IRGC blamed after ship boarded by armed men near Strait of
Hormuz» (https://www.thenational.ae/world/mena/ship-near-strait-of-hormuz-boarded-byarmed-men-reports-say-1.1006102).
11
The Wall Street Journal, 16 april 2020, «Navy Accuses Iranian Military Vessels of Harassment»
(https://www.wsj.com/articles/navy-accuses-iranian-military-vessels-of-harassment11587078660).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

26

Amerikaanse marineschepen is geen betrokkenheid vanuit
EMASOH bekend. Contacten tussen EMASoH eenheden en de
Iraanse eenheden verlopen professioneel.
Zoals reeds aangegeven heeft het kabinet bewust gekozen voor
inzet via EMASoH, aangezien de missie een parallel diplomatiek
spoor omvat. Over de verdere uitwerking van het diplomatieke
spoor van de missie is uw kamer per brief d.d. 24 jan. 2020
geïnformeerd (Kamerstuk 29 521, nr. 400). Het sturingsorgaan
van de missie, de «Political Contact Group», volgt deze ontwikkelingen op de voet en bekijkt hoe deze incidenten via het
diplomatieke spoor opvolging kunnen krijgen.
Turks-Griekse grens
De leden van de PVV-fractie stellen dat er ook extra aandacht nodig is
voor de ontwikkelingen aan de Turks-Griekse grens. Dat de wereld in de
greep is van het coronavirus weerhoudt president Erdogan er natuurlijk
niet van zijn chantagepraktijken voort te zetten – met migranten als
middel.12 In toerbeurten stuurt hij ze weer naar de grens om Griekenland
en de EU onder druk te zetten. Zijn deze recente ontwikkelingen de
EU-delegatie in Ankara ook opgevallen? Eerder gaf de EU-delegatie
namelijk nog aan dat Erdogan hiermee gestopt was.13 Vorig jaar zei de
Minister dat het «heel fout» en «niet passend» is om de boel te chanteren
met migranten. Staat de Minister nog achter deze woorden? Zo ja, is hij
bereid deze woorden te herhalen tegenover zijn collega’s tijdens de
videoconferentie van de Raad Buitenlandse Zaken? Gaat de EU nu
eindelijk consequenties verbinden aan het wangedrag van Erdogan, of
blijft dit een «spelletje» dat hij van de EU tot in den treure mag blijven
spelen?
36. Antwoord van het kabinet
Voor de ontwikkelingen omtrent de Turks-Griekse grens, zie
antwoord onder 34.
Vergaderen via videoverbinding
Tot slot willen de leden van de PVV-fractie van de Minister weten hoe hij
het ervaart om middels een videoverbinding te vergaderen. Krijgt de
Minister wel voldoende spreektijd om het Nederlandse standpunt naar
voren te brengen en het Nederlands belang te verdedigen? Welke invloed
heeft het videobellen op het aantal besproken onderwerpen en de wijze
(diepte) waarop hier door de deelnemende Minister kan worden
ingegaan?
37. Antwoord van het kabinet
Om begrijpelijke redenen is het onder de huidige omstandigheden
niet mogelijk om de maandelijkse Raden Buitenlandse Zaken
fysiek doorgang te laten vinden. Vergaderen via videoverbinding
biedt het beste alternatief.
De vergadering wordt zoals gebruikelijk voorgezeten door de
Hoge Vertegenwoordiger. Iedere lidstaat krijgt de mogelijkheid
om het eigen standpunt naar voren te brengen en Nederland is
12

De Volkskrant, 16 april 2020, «Turkije provoceert opnieuw met migranten aan de grens met
Europa»
(https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/turkije-provoceert-opnieuw-met-migrantenaan-de-grens-met-europa~bc6c2001/).
13
Verslag van de extra informele Raad Buitenlandse Zaken van 3 april 2020 (videoconferentie),
Kamerstuk 21 501-02, nr. 2143.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

27

hierin geen uitzondering. Hoe diep en hoe vaak men daarbij in wil
gaan op de voorliggende materie is, net als bij een fysieke
vergadering, aan de spreker zelf.
De besproken agendapunten beperken zich momenteel,
logischerwijs, voornamelijk tot COVID19-gerelateerde onderwerpen. Uw Kamer wordt zoals gebruikelijk op voorhand
geïnformeerd over de agendapunten en de Nederlandse inzet.
Daarnaast heb ik veelvuldig telefonisch contact met mijn
buitenlandse collega’s. Dit biedt de mogelijkheid om ook over
andere onderwerpen te spreken en persoonlijke contacten te
onderhouden.
Europese Magnitsky Act
De leden van de D66-fractie vragen naar de voortgang van de introductie
van de Europese Magnitsky Act. Op welke termijn verwacht de Minister
een formeel voorstel van de Europese Commissie hiervoor te ontvangen?
Heeft de Minister, zelf of samen met EU-collega’s, al een inventarisatie
gemaakt van entiteiten en personen waarop het sanctieregime van
toepassing zou moeten zijn, zodra het officieel in werking treedt? Heeft de
Minister hiervoor bijvoorbeeld gekeken naar andere Magnitskysanctielijsten, zoals die van de Verenigde Staten?
38. Antwoord van het kabinet
De inzet van Nederland om te komen tot een EU mensenrechtensanctieregime is in december 2019 in de Raad Buitenlandse
Zaken beloond met brede politieke steun. Dit betekent dat de
discussie in Brussel nu gevoerd wordt over de precieze
uitwerking en gewerkt gaat worden aan een Raadsbesluit.
Nederland werkt actief aan spoedige totstandkoming van het
sanctieregime maar de precieze invulling van een Raadsbesluit
vraag nog veel onderhandelingen en dit zal nog flink wat tijd in
beslag nemen. Uiteindelijk moeten alle Lidstaten het eens worden
over de tekst en hiermee instemmen. Plaatsing op de lijst van
personen en/of entiteiten is pas mogelijk als het Raadsbesluit is
aangenomen door de Raad. Nederland zal zich er uiteraard voor
inspannen dat het sanctieregime effectief wordt ingezet tegen
individuele mensenrechtenschenders wereldwijd.
Soedan
De leden van de D66-fractie vragen de Minister naar de stand van zaken
met betrekking tot de gesprekken met de Soedanese regering over de
uitlevering van voormalig president Al-Bashir aan het Internationaal
Strafhof in Den Haag. Deze leden merken op dat de Soedanese autoriteiten enkele maanden geleden hebben aangegeven bereid te zijn tot
medewerking met het Internationaal Strafhof. Welke stappen zijn
sindsdien gezet? Welke rol kan de EU wat de Minister betreft spelen om
bij te dragen aan de spoedige uitlevering van Al-Bashir aan het Strafhof?
39. Antwoord van het kabinet
Op dinsdag 7 april jl. kondigde de Soedanese autoriteiten aan dat
de onderzoeken naar Al-Bashir v.w.b. zijn rol in de coup van 1989
en het gewelddadig uiteenslaan van de protesten ten tijde van de
revolutie zijn afgerond en dat de zaak is doorverwezen naar de
rechter. Vanwege de COVID-19 crisis is echter ook aangekondigd
dat dit proces pas zal aanvangen als deze crisis voorbij is.
Momenteel zit Soedan in lockdown. Het is zeer waarschijnlijk dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

28

andere aanklachten zullen volgen, bijvoorbeeld over economisch
machtsmisbruik van Al-Bashir en zijn rol in het aanwakkeren van
conflicten in het Nuba Gebergte en Blauwe Nijl.
Zoals eerder gemeld heeft Soedan de toezegging gedaan samen
te werken met het Internationaal Strafhof. De aanklager van het
Internationaal Strafhof heeft benadrukt dat Soedan er voor moet
zorgen dat de vijf verdachten van het Strafhof vervolgd worden
zonder onnodige vertraging, in Soedan of in Den Haag. Hier
voegde ze aan toe dat het kantoor van de aanklager klaar staat
om samen te werken om er voor te zorgen dat er gerechtigheid
komt voor de slachtoffers in Darfur. Minister Kaag heeft in
februari tijdens haar bezoek aan Soedan dan ook opgeroepen tot
samenwerking met het Internationaal Strafhof en Nederland zal
deze boodschap blijven uitdragen.
De EU draagt hieraan bij door met de interim-regering in gesprek
te blijven en in deze gesprekken Soedan op het belang te wijzen
van accountability en de samenwerking met het Internationaal
Strafhof.
Anti-ISIS coalitie
De leden van de GroenLinks-fractie maken zich zorgen om de recente
heropleving van IS in het Midden-Oosten.14 Zij vragen het kabinet of de
anti-ISIS coalitie op dit moment voldoende is geëquipeerd om dit aan te
pakken. Zo nee, op welke manieren kan deze urgente kwestie wel worden
aangepakt?
40. Antwoord van het kabinet
Zoals gemeld in de Kamerbrief Actualisering gevolgen COVID-19
op uitzendingen en inzet in het buitenland (d.d. 24 maart 2020,
Kamerstukken 29 521 en 25 295, nr. 404) zijn de trainingsactiviteiten van de anti-ISIS coalitie in de omgeving van Erbil en in
Bagdad tijdelijk stilgelegd en is (militair) personeel dat niet
essentieel is voor de voortzetting van de missie tijdelijk teruggetrokken. Er is echter geenszins sprake van een volledige terugtrekking of beëindiging van alle activiteiten van de coalitie. Het
doel is dan ook de trainingen zo snel als mogelijk te hervatten.
Voorts voert het Iraakse leger nog steeds succesvol acties uit
tegen ISIS, zowel met steun van de anti-ISIS coalitie als
zelfstandig.
Het risico van een heropleving van ISIS is steeds aan de orde,
maar zou kunnen worden vergroot door de effecten van de
corona-crisis. De leden van de coalitie zijn dan ook doordrongen
van de noodzaak om waakzaam te zijn en de druk op ISIS hoog te
houden. Dit werd o.a. bevestigd tijdens recente hoog-ambtelijke
bijeenkomsten van de anti-ISIS coalitie.
In Syrië lijkt ISIS zich op dit moment met name te roeren in
gebieden die formeel onder controle van het Syrische regime
staan, daar waar de anti-ISIS coalitie geen presentie heeft.

14

De Volkskrant, 13 april 2020, «Jihadistische terreurbewegingen willen profiteren van de
coronacrisis» (https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/jihadistische-terreurbewegingenwillen-profiteren-van-coronacrisis~b15f623e/).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

29

Venezuela
De leden van de SP-fractie vragen de Minister het beleid richting
Venezuela te verduidelijken. Per tweet schaart de Minister zich achter de
beleidswijziging van de Verenigde Staten, waarbij de steun aan de
zelfbenoemde president Guaido ingetrokken lijkt en ingezet wordt op een
zogenaamd democratic transition framework. Kan het gewijzigde
Amerikaanse standpunt toegelicht worden? Waar geeft Nederland precies
steun aan? Vervalt ook de Nederlandse steun aan Guaido? Hoe kijkt de
Minister aan tegen de Amerikaanse eis van regime change alvorens
eenzijdige en zware economische sancties van de Verenigde Staten tegen
Venezuela beëindigd kunnen worden? Is de Minister het met deze leden
eens dat Amerikaanse economische sancties sowieso ten minste
opgeschort dienen te worden zodat het coronavirus beter bestreden kan
worden? Zo nee, waarom niet? Vraagt de Minister in dit verband aandacht
bij de Verenigde Staten voor de dwingende oproepen vanuit de VN voor
het (tijdelijk) beëindigen van sancties voor het bestrijden van de gemeenschappelijke vijand, te weten het virus? Zo nee, waarom niet? Is de
Minister het er tenslotte mee eens dat Nederland maximaal afstand moet
houden van het opvoeren van de militaire druk op Venezuela door de
Verenigde Staten? Zo nee, waarom niet? Zo ja, hoe geeft Nederland hier
uiting aan?
41. Antwoord van het kabinet
Het kabinet is van mening dat een oplossing voor de crisis in
Venezuela alleen kan worden bereikt door herstel van de
democratie. Nederland dringt daarom, samen met de EU, aan op
geloofwaardige onderhandelingen tussen het Maduro-regiem en
de brede oppositiecoalitie. De Verenigde Staten biedt met het
Democratic Transition Framework (DTF) een optie om dit vorm te
geven. Onderdeel van het DTF is de vorming van een transitieregering met als uiteindelijke doel het organiseren van vrije en
eerlijke presidentsverkiezingen. Tevens voorziet het DTF in het
conditioneel geleidelijk afschalen van Amerikaanse sancties. De
EU verwelkomt het DTF in de recente EU-27 verklaring.
De humanitaire crisis in Venezuela dateert van voor de sancties
van de VS en de COVID-19 crisis. Ook om deze crisis het hoofd te
bieden is het noodzakelijk dat de democratie in Venezuela wordt
hersteld. Op deze manier kan grootschalige humanitaire hulp het
land bereiken en kan er aanspraak worden gemaakt op steun van
financiële instellingen zoals de Wereldbank en het IMF. De EU
heeft in antwoord op de oproep van de SGVN laten weten dat
sancties inderdaad humanitaire hulpverlening in het kader van
COVID-19 niet in de weg mogen staan. Voor bredere overwegingen omtrent de impact van sancties op humanitaire hulpverlening, zie het antwoord op vraag 13.
Er is geen sprake van het opvoeren van militaire druk op
Venezuela door de Verenigde Staten. Op 4 april jl. kondigde de VS
een intensivering van anti-drugsoperaties in het Caribisch gebied
aan. Drugssmokkel is een groot probleem in de regio. Het
Koninkrijk der Nederlanden participeert actief in de bestrijding
hiervan.
Palestina / Israël
De leden van de SP-fractie maken zich grote zorgen over berichten dat de
regering die nu in Israël in de maak is afspraken heeft gemaakt over de
annexatie van delen van bezet Palestijns gebied. Kan de Minister op deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

30

berichten reageren? Worden de zorgen van deze leden door de Minister
gedeeld? Is de Minister het ermee eens dat aan Israël duidelijk gemaakt
moet worden dat er gevolgen zijn als overgegaan wordt op annexatie? Wil
de Minister aandacht hiervoor vragen in de Raad Buitenlandse Zaken en
draagvlak zoeken voor een stevige veroordeling van de plannen voor
annexatie en het nemen van maatregelen tegen Israël als daadwerkelijk
tot annexatie wordt overgegaan? Zo nee, waarom niet?
42. Antwoord van het kabinet
Nederland en de EU hebben zich duidelijk publiekelijk uitgesproken tegen een mogelijke annexatie. Annexatie is in strijd met
internationaal recht en Nederland zal eenzijdige annexatie dan
ook niet erkennen. Zie ook de Kamerbrief van 3 maart jl.
Nederland zal bij de nieuwe Israëlische regering blijven
aandringen op afzien van annexatie en met Europese en internationale partners in overleg treden over een mogelijke reactie.
Nederland en de EU zetten zich in voor het behoud van de
twee-statenoplossing op basis van de Europese en internationale
parameters. Nederland en de EU spreken beide partijen aan op
negatieve stappen en dringen aan op het zetten van positieve
stappen (zie ook de antwoorden op Kamervragen van het lid
Sjoerdsma, d.d. 17 maart jl., Aanhangsel Handelingen II 2019/20,
nr. 2121).
De leden van de SP-fractie vragen de Minister tevens in te gaan op de
oproep van de Nederlandse ambassade in Tel Aviv aan Nederlandse
bedrijven om met Israëlische bedrijven te werken aan een app ter
bestrijding van het coronavirus. Deze leden vragen de Minister waarom
deze oproep is gedaan. Is de Minister ermee bekend dat een aantal
Israëlische bedrijven bijvoorbeeld betrokken is bij mensenrechtenschendingen in Palestina en schendingen van de privacy? Wordt ten minste een
aantal Israëlische bedrijven uitgesloten van samenwerking? Zo nee,
waarom niet? Zo ja, welke? Kan de Minister meer in het algemeen de
vraag beantwoorden hoe voorkomen wordt dat Nederlandse bedrijven in
zee gaan met Israëlische bedrijven die op een of andere manier een rol
spelen bij de bezetting van Palestina of repressie tegen ngo’s?
43. Antwoord van het kabinet
De aanbesteding van het Ministerie van Volksgezondheid voor de
ontwikkeling van een app die kan helpen bij de bestrijding van
het COVID-19 virus is internationaal verspreid, niet alleen in
Israël. De Nederlandse ambassade in Israël heeft deze oproep
verspreid om mogelijk geïnteresseerde Israëlische bedrijven
hierover te informeren. Voor de internationale reacties op deze
aanbesteding gelden uiteraard de (privacy)voorwaarden die het
Ministerie van Volksgezondheid aan de app heeft gesteld.
Uiteindelijk is het aan het Ministerie van Volksgezondheid om op
basis van alle geldende en gestelde voorwaarden te besluiten met
welk bedrijf in zee wordt gegaan. Het Nederlandse ontmoedigingsbeleid ten aanzien van het aangaan van economische
relaties met Israëlische bedrijven die zijn gevestigd in Israëlische
nederzettingen in bezet gebied zoals beschreven in de Kamerbrief
van 4 december 2017 (Kamerstuk 23 432, nr. 443) is daarbij
onverkort van toepassing.
Bahrein
De SP-leden zijn verheugd over het gegeven dat in Bahrein een aantal
politieke gevangenen is vrijgelaten. Dit, zo lijkt het, vanwege de
verspreiding van het coronavirus. Maar allerlei prominente politieke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

31

gevangenen in Bahrein zitten nog altijd achter slot en grendel. Is de
Minister het met deze leden eens dat ook zij vrijgelaten moeten worden?
Mensenrechtenorganisaties roepen daar ook toe op. Is de Minister bereid
in EU-verband steun te verzamelen voor een oproep aan Bahrein tot
vrijlating van alle politieke gevangenen?
44. Antwoord van het kabinet
De maatregelen om het corona-virus in te dammen, hebben de
Bahreinse autoriteiten ertoe gebracht sinds maart dit jaar circa
1800 gevangenen vrij te laten. Het kabinet is verheugd over de
vrijlating van een aantal politieke gevangenen. Er zitten echter
nog steeds politieke gevangenen vast. In EU-verband wordt al
aangedrongen bij de Bahreinse regering ook deze vrij te laten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2151

32