Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

33 573

Tijdelijke regels voor experimenten met
stembiljetten en een centrale stemopneming
(Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en
centrale stemopneming)

Nr. 5

VERSLAG
Vastgesteld, 22 april 2013
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken, belast met het voorbereidend onderzoek van dit wetsvoorstel, heeft de eer als volgt verslag uit
te brengen van haar bevindingen.
Onder het voorbehoud dat de regering op de gestelde vragen en de
gemaakte opmerkingen tijdig en genoegzaam zal hebben geantwoord,
acht de commissie de openbare beraadslaging over dit wetsvoorstel
voldoende voorbereid.
Inhoudsopgave
I.

Algemeen

1

1.
2.

1

8.

Inleiding
Experiment nieuw model stembiljet kiezers in het buitenland
Experiment centrale stemopneming
Noodzaak van experimenteren
Waarborgen in het kiesrecht
Voorlichting
Administratieve en financiële lasten voor overheid en
burger
Evaluatie

II.

Artikelsgewijs

6

3.
4.
5.
6.
7.

3
4
5
6
6
6
6

I. Algemeen
1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het wetsvoorstel Tijdelijke regels voor experimenten met stembiljetten en een om stemmen via het internet voor kiezers die buiten
Nederland verblijven mogelijk te maken alsmede om het uitbrengen van

kst-33573-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 573, nr. 5

1

een stem anders dan door middel van een stembiljet mogelijk te maken
(TK 33 354).
Het verheugt de leden van de VVD-fractie dat de regering wil toewerken
naar mogelijke (her)invoering van elektronisch stemmen in het stemlokaal
in Nederland, alsmede naar het stemmen via internet voor kiezers in het
buitenland. Wanneer verwacht de regering dat dit technisch mogelijk is
dan wel dat er experimenten kunnen worden gehouden, een en ander los
van de wetgeving die daarvoor nodig is. Gaarne krijgen de leden van de
VVD-fractie een reactie van de regering.
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennis genomen
van het voorstel voor een tijdelijke experimentenwet stembiljetten en
centrale stemopneming. Deze leden zien de experimenten, die door de
wet mogelijk worden, als mogelijkheden om het stemproces toegankelijker te maken en de vaststelling van de uitslag zorgvuldiger plaats te
laten vinden. Deze doelstellingen delen deze leden. Ter voorbereiding
willen zij nog enkele vragen stellen.
De leden van de PvdA-fractie hebben, in aansluiting op het recente debat
naar aanleiding van een wijziging van de Kieswet, met instemming kennis
genomen van de instelling door de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties van een onderzoek naar de mogelijkheid van elektronisch stemmen en de randvoorwaarden die daaraan gesteld moeten
worden. Deze leden begrijpen dat dit tot de keus geleid heeft om een
aantal van de beoogde experimenten nu niet uit te voeren, maar eerst de
mogelijkheid van elektronisch stemmen te onderzoeken. Graag worden de
leden van de PvdA-fractie nader geïnformeerd over de voorbereiding van
het onderzoek naar elektronisch stemmen. Zij willen graag weten welke
vorm het onderzoek gaat krijgen, met welke opdracht de onderzoekers
aan de slag gaan en of er al een betrouwbaarder datum is waarop het
onderzoek afgerond kan worden.
De leden van de PVV-fractie hebben kennis genomen van het initiatiefwetsvoorstel Tijdelijke regels voor experimenten met stembiljetten en een
centrale stemopneming. Er leven bij hen nog enkele vragen
De leden van de SP-fractie hebben met interesse kennisgenomen van het
voornemen om te experimenteren met een nieuw model stembiljet voor
kiezers buiten Nederland en met een centrale opzet van de stemopneming. Zij juichen maatregelen die de deelname aan verkiezingen
bevorderen en transparantie van het verkiezingsproces vergroten toe. Zij
hebben enkele vragen en opmerkingen naar aanleiding van het
voornemen van de regering.
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het voorliggende wetsvoorstel, dat experimenten mogelijk maakt met
een nieuw model stembiljet voor kiezers buiten Nederland en met een
centrale opzet van de stemopneming. Deze leden hebben nog wel enkele
vragen over dit voorstel.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van onderhavig
voorstel. Zij hebben hierover enkele vragen en opmerkingen.
De leden van de D66-fractie vinden het opmerkelijk dat de regering niet
langer investeert in elektronisch tellen, terwijl hier reeds fors in is
geïnvesteerd. Deze leden vragen zich af waarom dit traject in zijn geheel
gestopt wordt, terwijl het nog jaren kan duren voordat elektronisch
stemmen een haalbare optie is. Graag ontvangen deze leden op deze
kwestie een nadere motivatie. Zij vragen de regering daarbij in te gaan op
de constatering dat onder de huidige stand zaken optisch scannen – dus
een ingevuld stembiljet dat gescand wordt door een computer – het
veiligst wordt geacht, omdat hier twee sporen, namelijk digitaal en papier,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 573, nr. 5

2

tegen over elkaar gezet kunnen worden. Deze leden vragen of het niet
juist onverantwoord is om dit traject te stoppen.
De leden van de D66-fractie zijn evenwel benieuwd naar de experimenten
met elektronisch stemmen. Zij vragen de regering nader uit een te zetten
wie worden betrokken bij het traject, wat precies onderzocht gaat worden,
welk tijdpad en welke output de regering hierbij precies voor ogen heeft.
Tevens vragen de aan het woord zijnde leden zich af of reeds is nagedacht
over de verdeling van kosten tussen Rijk en decentrale overheden bij
eventuele invoering van elektronisch stemmen.
De leden van de D66-fractie kunnen zich niet geheel onttrekken aan het
idee dat de eisen aan het telproces gebaseerd worden op de stand van de
techniek, in plaats van techniekonafhankelijke principes op te stellen
waaraan een betrouwbaar, integer en controleerbaar telproces zou
moeten voldoen. Zij vragen de regering op deze zorgen te reageren.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met belangstelling kennis
genomen van het wetsvoorstel dat strekt tot het tijdelijk kunnen experimenteren met een nieuw model stembiljet voor kiezers in het buitenland
en een centrale opzet van stemopneming.
2. Experiment nieuw model stembiljet voor kiezers in het buitenland
De leden van de VVD-fractie vernemen graag hoe groot de kans is dat er
bij de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2015 daadwerkelijk
een experiment wordt gehouden als het gaat om een nieuw model
stembiljet voor kiezers buiten Nederland.
In de memorie van toelichting wordt gesteld dat voor een nieuw model
stembiljet voor kiezers in het buitenland gebruik van logo’s kan worden
gemaakt. In hoeverre zal er bij het experiment daadwerkelijk gebruik
worden gemaakt van logo’s op het nieuwe model stembiljet voor kiezers
in het buitenland? Als de logo’s van de politieke partijen op het stembiljet
worden afgedrukt, zullen de logo’s dan tevens te zien zijn op de website
die de kiezers in het buitenland moeten raadplegen? Gaarne krijgen de
leden van de VVD-fractie een reactie van de regering.
Bij het uitbrengen van de stem wordt er aan gedacht de kiezer twee
keuzes te laten maken: eerst een lijst kiezen en daarna een kandidaatnummer. De regering stelt voor een stem op een lijst, maar zonder een
stem op een kandidaat, als geldig aan te merken. De regering gaat er
vanuit dat er dan op de lijsttrekker is gestemd. De leden van de
VVD-fractie vragen de regering nader uit een te zetten, waarom deze
keuze geen inbreuk zou betekenen op het Nederlandse kiesstelsel, dat
immers uitgaat van stemmen op personen.
Het briefstembewijs wordt voorzien van een uniek nummer. Dit briefstembewijs met daarop de handtekening van de kiezer en het stembiljet,
moeten worden teruggestuurd. Hoe is het stemgeheim in dezen gewaarborgd, zo vragen de leden van de VVD-fractie.
Zoals de leden van de PvdA-fractie al aangaven hechten zij belang aan
een optimale toegang tot het stemproces. Experimenten met een ander
stembiljet voor kiezers in het buitenland kan hieraan bijdragen, doordat
het eerder of via mail verstuurd kan worden. Om de omvang van het
huidige knelpunt in te kunnen schatten zouden deze leden graag willen
weten hoeveel schriftelijke stembiljetten momenteel te laat binnenkomen
bij een briefstembureau en hoeveel klachten er zijn over ontijdige
verzending. Ook zijn deze leden geïnteresseerd in de wijze waarop andere
landen hun stembiljetten naar kiezers in het buitenland versturen.
Tenslotte vragen deze leden of de regering verwacht gebruik te gaan
maken van de mogelijkheid om logo’s van politieke groeperingen op te
nemen op het stembiljet voor kiezers in het buitenland en of hij dan een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 573, nr. 5

3

ruime termijn voor registratie aan wil houden om eventuele geschillen
ruim op tijd op te lossen..
De leden van de PvdA-fractie hechten naast een zorgvuldige en uniforme
stemopneming ook aan een snelle voorlopig uitslag op de verkiezingsavond. Deze leden horen graag de visie van de regering daarop en of deze
kan toezeggen dat de voorlopige uitslag niet vertraagd wordt door
experimenten met centrale stemopneming.
De leden van de PVV-fractie vragen wat de meerwaarde is van het per
e-mail versturen van stembiljetten wanneer het briefstembewijs per post
wordt verstuurd? Voorts vragen zij hoe daarnaast gecontroleerd kan
worden of degene die het briefstembewijs toegestuurd heeft gekregen
ook degene is die de stem heeft uitgebracht.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen zich af of bij het experiment
voor kiezers in het buitenland wel voldoende recht wordt gedaan aan het
lijstenstelsel zoals dat in Nederland geldt. Een stem die enkel is uitgebracht op een lijst en vervolgens niet op een kandidaat wordt in het
voorstel automatisch toegekend aan de lijsttrekker. Genoemde leden
vragen of het hypothetisch mogelijk is dat de lijsttrekker verkozen wordt
door toerekening van de stemmen van een groot aantal kiezers die niet op
een kandidaat hebben gestemd, terwijl andere kandidaten op de lijst meer
of evenveel stemmen per persoon hebben ontvangen via directe
voorkeursstemmen. Genoemde leden vragen zich af of de toerekening
van deze stemmen aan de lijsttrekker anderszins tot nadeel kan strekken
van de overige kandidaten op de lijst.
3. Experiment centrale stemopneming
De leden van de VVD-fractie staan sympathiek tegenover het experiment
met centrale stemopneming. Zij gaan er vanuit dat de regering alle
voorzorgsmaatregelen neemt die nodig zijn om dit goed te laten verlopen.
De leden van de PVV-fractie vragen waarom ervoor is gekozen geen
maatregelen in de wet op te nemen betreffende de voorwaarden van het
vervoer van stembiljetten tussen stemlokaal en de (centrale) plaats waar
de stembiljetten geteld worden.
De leden van de SP-fractie spreken hun vrees uit voor de vergrote kans op
fraude doordat stemuitslagen vervoerd moeten worden naar een centrale
locatie. De regering spreekt van de nodige maatregelen die fraude moeten
voorkomen. Zo worden de pakken met stembescheiden voorafgaand aan
het vervoer afgesloten en worden de stemmen op lijstniveau al geteld in
het stembureau zelf. De regering gaat echter voorbij aan het feit dat het
nu zo geregeld is dat willekeurig elke inwoner van Nederland toezicht kan
houden op het democratisch proces: van opening van het stembureau, tot
het tellen van de stemmen en het vaststellen van de definitieve uitslag. In
het experiment is dit niet meer mogelijk: wel op de stembureaus, en wel
op de centrale plaats waar geteld wordt, maar niet gedurende het vervoer.
Daar ligt dus niet alleen een mogelijkheid tot frauderen, hoe beperkt ook,
maar ook een onttrekking aan het publieke toezicht en democratische
controle op de verkiezingen. Dit zou voor mensen aanleiding kunnen zijn
om te twijfelen aan de uitslag: zij kunnen immers niet meer overal
gedurende het hele verkiezingsproces aanwezig zijn en controle uitoefenen. Deze leden vragen de regering hier nader op in te gaan.
Daarnaast stelt de regering dat sprake moet zijn van «voldoende
waarborgen» om te voorkomen dat stembiljetten in het ongerede raken.
Ook kunnen colleges van burgemeester en wethouders «nadere maatregelen» treffen om fraude te voorkomen. Deze leden ontvangen graag een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 573, nr. 5

4

nadere toelichting op wat de regering verstaat onder «voldoende
waarborgen» en «nadere maatregelen».
De regering ziet een voordeel in het centraal tellen van de stemmen.
Mocht er bij de telling iets fout zijn gegaan, dan kan direct besloten
worden tot het opnieuw tellen van de stembescheiden. De leden van de
SP-fractie vragen zich af of dit een verbetering is ten opzichte van de
huidige situatie. Nu kan op het stembureau zelf nog herteld worden als er
sprake is van fouten. Dan blijft het dus beperkt tot dat ene stembureau.
Betekent het centraal tellen straks dat indien er een fout is gemaakt, alle
stembescheiden opnieuw geteld moeten worden, omdat ze dan centraal
zijn verzameld? Graag ontvangen deze leden een toelichting.
De leden van de CDA-fractie onderkennen het probleem, dat de
handmatige stemopneming in het stemlokaal na sluiting van de stemming
een relatief tijdrovend proces is, dat moet worden uitgevoerd door
stembureauleden die er vaak al een lange dag op hebben zitten en dus
vermoeid zijn. Daarom onderschrijven deze leden de redenering van de
regering, dat veel van de knelpunten die zich momenteel rondom de
tellingen voordoen, kunnen worden voorkomen door de stemopneming
niet langer in de stemlokalen te doen maar op een centrale locatie. Deze
leden hechten er belang aan, dat het proces transparanter wordt en beter
te controleren voor kiezers, politieke partijen en de media. Deze leden
vragen de regering dan ook deze waarde uitdrukkelijk te betrekken bij het
overwegen van de mogelijkheid van herinvoering van elektronisch
stemmen in het stemlokaal.
De leden van de D66-fractie lezen met interesse over de voorgestelde
experimenten betreffende centrale stemopneming. Zij vragen zich af of de
controlemogelijkheden van kiezers op het proces niet juist kleiner worden,
omdat de schaal waarop geteld wordt toeneemt. Het lijkt deze leden
eenvoudiger om in een klein stembureau het telproces te controleren, dan
in bijvoorbeeld een grote sporthal. Zij vragen de regering hier op in te
gaan. Daarnaast vragen de aan het woord zijnde leden of centraal tellen
het bekendmaken van de uitslag niet vertraagd, bijvoorbeeld in verband
met vervoer en opslag van de uitgebrachte stemmen.
4. Noodzaak van experimenteren
De leden van de VVD-fractie merken op dat het wetsvoorstel de grondslag
biedt om bij wijze van experiment op onderdelen af te wijken van de
geldende regels en procedures van de Kieswet. Een en ander zal bij
algemene maatregel van bestuur worden uitgewerkt. Gelet op de duur
van de wet kan er bij de verkiezingen in 2014, 2015 en 2017 worden
geëxperimenteerd. Zal er per verkiezing een aparte algemene maatregel
van bestuur bij de Kamer worden voorgehangen of wordt er voor alle
verkiezingen tegelijk één algemene maatregel van bestuur voorgehangen?
Gaarne krijgen de leden van de VVD-fractie een reactie van de regering.
In het voorstel lezen de leden van de SP-fractie dat afgezien wordt van
verdere experimenten met nieuwe stembiljetten en de technologie om
deze stembiljetten elektronisch te tellen. Deze leden zijn daarover lichtelijk
verbaasd, aangezien nog in een brief van de regering van 28 augustus
2012 (TK 33 000 VII nr.126) wordt gesproken van voortzetting van dit
traject. Dat dit stopgezet zou worden is deze leden nooit duidelijk
gemaakt, evenals het voornemen van mogelijke (her)invoering van
elektronisch stemmen in het stemlokaal. Zij vragen de regering hoe tot dit
standpunt is gekomen, en een nadere toelichting te geven op dit nieuwe
voornemen.
In het voorstel wordt gesproken van een «beperkt» aantal gemeenten mag
experimenteren met centrale stemopneming. Wat wordt precies bedoeld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 573, nr. 5

5

met «beperkt»? Gaat de regering een maximum aantal gemeenten
vastleggen?
Na elke verkiezing waarbij gebruik is gemaakt van experimenten op grond
van deze tijdelijke wet zal tussentijds geëvalueerd worden. De wet vervalt
op 1 januari 2018, zo staat het in deze wet zelf vastgelegd. Maar is het op
basis van de uitkomsten van de evaluaties ook mogelijk om de wet eerder
te ontkrachten? De leden van de SP-fractie ontvangen graag een nadere
toelichting op deze punten.
5. Waarborgen in het kiesrecht
De leden van de D66-fractie menen dat met het transport van de stembiljetten toch aanzienlijke risico’s in het telproces worden geïntroduceerd,
met name door het onttrekken van de stembiljetten aan controle op het
moment van vervoer. Deze leden zouden graag een concretere invulling
zien van de organisatie van dit vervoer. Bovendien vragen zij zich af op
welke wijze kiesgerechtigden de mogelijkheid hebben om te controleren
of er tijdens het vervoer geen ongeregeldheden plaatsvinden. Daarnaast
vragen zij zich af of het toekennen van de verantwoordelijkheid van het
vervoer aan het college van burgemeesters en wethouders niet tot
problemen kan leiden, wanneer een college bijvoorbeeld besluit dat het
vervoer vanwege kostenaspecten minder veilig georganiseerd dient te
worden. Zij zien hierop graag een nadere toelichting.
6. Voorlichting
Over deze paragraaf zijn geen vragen gesteld of opmerkingen gemaakt.
7. Administratieve en financiële lasten voor overheid en burger
De leden van de PVV-fractie vragen de regering of deze de opvatting deelt
dat er altijd een «paper trail» zal moeten zijn bij elektronisch stemmen
zodat het zeer onwaarschijnlijk is dat elektronisch stemmen goedkoper zal
zijn.
8. Evaluatie
De leden van de CDA-fractie vragen de regering nader in te gaan op de
vraag, wanneer de experimenten als geslaagd kunnen worden
beschouwd. Terecht heeft de Raad van State aandacht gevraagd voor de
criteria waaraan voldaan moet worden. De regering kondigt aan, dat de
criteria voor de evaluatie zullen worden vastgelegd in een algemene
maatregel van bestuur. Kan de ontwerp-AMvB aan de Kamer worden
toegezonden vóór de plenaire behandeling van het voorliggende
wetsvoorstel?
II ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING
Artikel 2
De leden van de VVD-fractie vragen de regering hoe groot de kans is dat
er reeds bij de herindelingsverkiezingen, die in het najaar van 2013
plaatsvinden, met centrale stemopneming zal worden geëxperimenteerd.
Artikel 4
De leden van de VVD-fractie vragen de regering aan te geven hoe wordt
omgegaan met het besluit van een politieke partij om haar logo te
veranderen. Moet dat opnieuw worden geregistreerd of kan worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 573, nr. 5

6

volstaan met het melden van het feit dat er een nieuw logo is en dat
vervolgens inleveren?
Artikel 8
De leden van de SP-fractie merken op dat onder artikel 8 wordt in de
laatste zin wordt gesteld dat «die via het voorgestelde artikel 6 wordt
neergelegd in de Algemene wet bestuursrecht.» Deze leden menen dat dit
niet artikel 6, maar artikel 7 moet zijn.
De voorzitter van de commissie,
Berndsen – Jansen
Adjunct-griffier van de commissie,
Hendrickx

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 573, nr. 5

7