Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

30 696

Wijziging van de Wet op de lijkbezorging

Nr. 40

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 februari 2016
Tijdens het Algemeen Overleg met uw Kamer over de Wet op de
lijkbezorging op 16 oktober 2014 (Kamerstuk 30 696, nr. 39) heb ik een
aantal toezeggingen gedaan. Met deze brief wil ik u informeren over de
stand van zaken met betrekking tot deze toezeggingen.
Mogelijke invoering van resomeren
Tijdens het bedoeld Algemeen Overleg is uitvoerig gesproken over
resomeren als mogelijk nieuwe methode van lijkbezorging naast de reeds
bestaande methoden begraven en cremeren. U heeft mij verzocht om u te
informeren over de ethische, veiligheids- en milieu aspecten die
resomeren met zich brengt.
Uitvaartorganisatie Yarden verkent thans de bedrijfsmatige mogelijkheden
tot invoering van resomeren als nieuwe methode van lijkbezorging. Het is
primair aan de branche om nut en noodzaak van een dergelijke nieuwe
methode aan te tonen. Bij positieve bevindingen ben ik – zoals ik tijdens
het Algemeen Overleg heb opgemerkt – bereid om te onderzoeken of een
wetswijziging ter hand zal worden genomen.
De uitkomsten van het in opdracht van Yarden uitgevoerde kwalitatieveen kwantitatieve onderzoek zijn ter informatie als bijlagen bij dit voortgangsbericht gevoegd1.
In 2011 is door TNO onderzoek gedaan naar milieueffecten van verschillende uitvaarttechnieken2. In 2014 heeft een actualisatie van dit onderzoek
plaatsgevonden, uitsluitend gericht op resomeren. Dit rapport is, op
verzoek van TNO, gereviewd door een onafhankelijke derde, te weten de
Vlaamse instelling voor technologisch onderzoek (VITO). Het Ministerie
van IenM is verzocht een oordeel te geven over de inhoud van de
actualisatie uit 2014. Het oordeel is dat het een gedegen en adequaat
1
2

kst-30696-40
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
http://www.uitvaart.nl/docs/20110812-DEF-Eindrapport-TNO-NED.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 30 696, nr. 40

1

uitgevoerd onderzoek betreft. De milieueffecten zijn gebaseerd op de
ReCiPe-methode. Deze methode is in 2013 door een samenwerking van
universiteiten en adviesbureaus ontwikkeld op verzoek van het Ministerie
van IenM. Wel kan een kanttekening worden geplaatst bij de gestelde
milieuvoordelen van resomeren. De totale milieuwinst van resomeren is
een correcte weergave op basis van de bestaande handelwijze bij
begraven en cremeren. Een deel van deze milieuwinst kan echter ook
behaald worden als het materiaalgebruik bij de andere methoden van
lijkbezorging zou worden aangepast en als het hergebruik van materialen
zou worden verbeterd.
Waar het de ethische aspecten van resomeren betreft, stelt het draagvlakonderzoek, uitgevoerd door onderzoeksbureau Media Test in opdracht van
Yarden, dat is gebleken dat binnen de verschillende lagen van de
bevolking en diverse religieuze groeperingen resomeren over het
algemeen als een acceptabele methode van lijkbezorging wordt
beschouwd. Het kwantitatief onderzoek stelt dat resomeren door de
meerderheid van de bevolking geaccepteerd zal worden als aanvulling op
de bestaande uitvaartmethoden. Ook onder degenen die de methode niet
voor zichzelf zullen overwegen bestaat over het algemeen weinig bezwaar
tegen het aanbieden van resomeren naast begraven en cremeren, zo stelt
het rapport. Dit neemt niet weg dat er bij sommige mensen bezwaar
bestaat tegen resomeren, net zoals dat voor sommige bevolkingsgroepen
geldt ten aanzien van de bestaande methoden.
Er is nog geen onderzoek uitgevoerd naar de met name arbotechnische
veiligheidsaspecten die resomeren met zich brengt. De verwachting is
thans dat Yarden dit onderzoek in de loop van 2016 zal laten uitvoeren. Ik
zal uw Kamer te zijner tijd informeren over de uitkomsten van dit
onderzoek en de vervolgstappen.
Verkenning andere mogelijke vormen van lijkbezorging
Tijdens het Algemeen Overleg heb ik tevens een verkenning naar andere
mogelijke vormen van lijkbezorging toegezegd. Deze verkenning is
uitgevoerd door middel van een deskresearch. Hierbij zijn met name twee
andere methoden van lijkbezorging in beeld gekomen: cryomeren
(vriesdrogen) en composteren.
Waar het cryomeren en composteren betreft is op dit moment geen partij
bekend die overweegt een van deze twee methoden in Nederland aan te
bieden. Cryomeren is ontwikkeld in Zweden. Bij deze methode wordt het
lichaam eerst tien dagen op een temperatuur van -18 graden Celsius
bewaard. Daarna gaat het lichaam in een bad met vloeibare stikstof (-196
graden Celsius) waardoor het broos wordt. Door blootstelling aan
trillingen valt het lichaam daarna uiteen tot een organisch poeder. Dit
poeder wordt gevriesdroogd in een droogkamer waardoor ongeveer 30%
van het gewicht verloren gaat. Na verwijdering van alle niet lichaamseigen materialen (implantaten, vullingen, etc.) blijft er ongeveer 25–30
kilogram droge stof over. Dit wordt gedeponeerd in een biologisch
afbreekbare kist die geplaatst wordt in de toplaag van de bodem, waar
aerobe bacteriën de overblijfselen in 6–12 maanden verteren tot compost.
Cryomeren is bij Yarden in beeld geweest en maakt ook deel uit van het
eerder genoemde TNO-rapport uit 2011. Omdat al vrij snel de vooruitzichten voor resomeren beter werden geacht is er niet diepgravend op
cryomeren ingegaan. Cryomeren is als methode van lijkbezorging tot op
heden nergens toegestaan.
Over composteren kan ik u melden dat in 2015 enkele
non-profitorganisaties kenbaar hebben gemaakt deze methode graag
mogelijk te willen maken in de Verenigde Staten. Composteren kent
enkele overeenkomsten met cryomeren, in die zin dat ook hier het lichaam

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 30 696, nr. 40

2

in de eerste fase tien dagen wordt ingevroren. Om een overledene te
kunnen composteren moet het lichaam (zonder dat het wordt gebalsemd)
tien dagen worden ingevroren. Daarna wordt het lichaam in een betonnen
compostbak geplaatst. In slechts een paar weken moet het lichaam dan
veranderen in een vierkante meter compost. Composteren is als methode
van lijkbezorging op dit moment ook nergens toegestaan.
Procedure overledene met besmettelijke ziekte
Naar aanleiding van de Ebola-epidemie werden tijdens het AO zorgen
geuit over de omgang met lichamen van personen die op het moment van
overlijden een besmettelijke ziekte hadden. Er waren signalen dat
uitvaartverzorgers niet altijd even goed op de hoogte zijn van hoe om te
gaan met overledenen die op het moment van overlijden een besmettelijke ziekte hadden. Met de kanttekening dat dit primair het beleidsterrein
is van de Minister van VWS heb ik uw Kamer toegezegd na te gaan of er
voor uitvaartverzorgers ter zake een heldere procedure bestaat.
Inmiddels heb ik geconstateerd dat de kans dat een uitvaartverzorger
onvoorbereid in aanraking komt met een overledene met een besmettelijke ziekte gering is. Op het moment dat een persoon leidt aan een
besmettelijke ziekte is de behandelend arts op grond van de Wet publieke
gezondheid verplicht de GGD te informeren; de GGD zal de benodigde
maatregelen nemen om verdere besmetting te voorkomen. Het is ook de
taak van de GGD om, ingeval een patiënt overlijdt, de uitvaartverzorger te
informeren over de te nemen maatregelen. Er bestaat daarnaast reeds een
landelijke richtlijn infectieziekten. Deze richtlijn bevat per infectieziekte
uitgebreide informatie over hoe te handelen en is te vinden op de website
van het RIVM3.
Uitbreiding handleiding opgraven en ruimen
Tijdens het AO is tevens aan de orde gesteld de vraag of de handleiding
opgraven en ruimen uitgebreid zou kunnen worden ten behoeve van de
crematoriumbranche. De aspecten die een rol spelen bij cremeren, zijn
van een andere orde dan die bij opgraven en ruimen. Uitbreiding van de
handleiding opgraven en ruimen ligt dan ook minder voor de hand; dit
neemt niet weg met de crematoriumbranche nog wordt bezien of er
behoefte is aan een aanvulling op de reeds bestaande handleidingen voor
goed en veilig cremeren. In de tweede helft van 2016 zal ik u hierover
nader informeren.
Overleg VNG
Ten slotte heb ik uw Kamer ook toegezegd om met de VNG te overleggen
over de kwaliteit van begraafplaatsbeheer, crematoria en uitvaartorganisaties en eventuele behoefte van gemeenten om hier (meer) toezicht op te
kunnen uitoefenen. Dit overleg heeft uitgewezen dat er bij de VNG
vooralsnog geen signalen bekend zijn dat er behoefte is aan meer
toezichtmogelijkheden dan gemeenten nu al hebben. Niettemin is het van
belang de visie van gemeenten op hun rol en positie op dit punt nader in
kaart te brengen. Ik verwacht de Kamer hier voor het einde van 2016 over
te kunnen informeren.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.H.A. Plasterk

3

http://www.rivm.nl/Onderwerpen/L/LCI_Richtlijnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 30 696, nr. 40

3