Nationaal Onderwijsakkoord: De route naar geweldig onderwijs
Onderwijs is de belangrijkste bouwstof die Nederland heeft. Met onderwijs bouwen we aan
bestaanszekerheid, welvaart en welzijn, innovatie en vooruitgang, maar ook aan actief burgerschap
en brede maatschappelijke participatie. Het Nederlandse onderwijs staat er goed voor. Dankzij de
inspanningen van zeer velen hoort het Nederlandse onderwijs op alle niveaus nog steeds tot de
betere onderwijsstelsels van de wereld. Maar deze positie is geen rustig bezit. Nederland wil meer.
In het regeerakkoord wordt die ambitie verwoord als het streven naar “excellent onderwijs”. Het
Nederlandse onderwijs zou tot de top vijf van de wereld moeten gaan behoren. Bij die ambitie sluit
de Stichting van het Onderwijs zich van harte aan!
Bij mooie woorden en papieren ambities mag het echter niet blijven. Om tot de best presterende
onderwijsstelsels ter wereld te gaan behoren moeten nog stevige stappen gezet worden. Dat
vraagt een langjarige consistentie in het beleid van de overheid en de onderwijssectoren, dat
vereist duidelijkheid over de daarvoor benodigde en reële investeringen en dat vergt vooral
vertrouwen in de capaciteiten en de verantwoordelijkheid van de onderwijsgevenden. Zij maken
het verschil tussen “good” en “great” onderwijs. Elders in de wereld zijn grote kwaliteitsambities
waargemaakt, waarbij vertrouwen in leraren en de onderwijssector, voldoende professionele
ruimte, innovatie en stabiliteit de kernen voor de verbeteringen vormden. Die voorbeelden vormen
voor het Nederlandse onderwijs een belangrijke inspiratiebron. Wij zijn ervan overtuigd dat het
onderwijs in gezamenlijkheid de noodzakelijke stappen naar een nog beter onderwijs kan zetten.
De partijen in dit akkoord willen in 2013 afspraken maken op vijf thema’s, die zij cruciaal
beschouwen om de hoge ambitie waar te maken:
1. de inhoud en kwaliteit van het onderwijs;
2. de beste onderwijsgevenden (blijven) interesseren voor het onderwijs;
3. arbeidsvoorwaarden;
4. Verhouding tussen overheid en het onderwijsveld;
5. de besturing van en binnen het onderwijs.
De kaderafspraken van dit akkoord zijn het begin. In de sectorale uitwerking worden afspraken
gemaakt over de inzet van de middelen die in het Regeerakkoord gereserveerd zijn voor het po, vo
en mbo.1
1.

De inhoud en kwaliteit van ons onderwijs

Onderwijs dient vele doelen. Wat het onderwijs aan jongere generaties meegeeft is bepalend voor
de ontwikkeling van de samenleving. Daarbij gaat het in de eerste plaats om gedegen kennis van
een vak, een beroep of een discipline. Naast kennis zijn vaardigheden in de huidige hoogwaardige,
op kennis gebaseerde samenleving, onontbeerlijk. Dat geldt uiteraard de noodzakelijke technische
vaardigheden, nodig om beroepen en vakken goed uit te kunnen oefenen. Het geldt ook de sociale
en communicatieve vaardigheden en het kunnen werken in teamverband. Elke werkgever, in zowel
de private als de publieke sector, legt daar de nadruk op. Dit alles vergt inzet, motivatie, erkenning
van de complexiteit van de hedendaagse beroepsuitoefening in alle sectoren van de samenleving,
en de mogelijkheden om te blijven leren!
Onderzoekende houding
Maar onderwijs dient nog meer doelen. De natuurlijke nieuwsgierigheid van kinderen dient al op
jonge leeftijd aangewakkerd te worden. Met deze onderzoekende houding wordt de basis gelegd
voor de innovatieve en creatieve samenleving die Nederland wil zijn. Nieuwsgierigheid en
creativiteit worden aangewakkerd door over grenzen heen te kijken: over de grenzen van het eigen
kunnen, de eigen kennis, de eigen cultuur, maar ook over de geografische grenzen. Nederland is
1

Uit het regeerakkoord ‘Bruggen slaan, regeerakkoord VVD – PvdA, 29 oktober 2012’ is er in 2017 maximaal
€ 689 mln. beschikbaar voor intensiveringen in onderwijs en onderzoek. Deze middelen zijn afhankelijk van de
invoering en het tijdpad van de ombuigingsmaatregelen uit het Regeerakkoord. Van de € 689 mln. is € 344
mln. beschikbaar voor het funderend onderwijs en € 250 mln. voor het mbo. Daarnaast komt er op basis van
de motie van Van Haersma Buma € 256 mln. beschikbaar voor het funderend onderwijs.

1

immers geen gesloten, zelfvoorzienend eiland, maar een land dat afhankelijk is van handel en
buitenlandse relaties. Dit vraagt om een grensoverschrijdende benadering.
Burgerschap
Niet in de laatste plaats draagt onderwijs bij aan culturele ontplooiing, diversiteit en
verdraagzaamheid, morele volwassenwording, zingeving en identiteitsvorming. Onderwijs
stimuleert zo de ontwikkeling van burgerschap. Het bijdragen aan “de civil society” moet geleerd
en aangemoedigd worden. Het onderwijs is daarin, samen met andere vormen van opvoeding, een
factor van belang!
Verbinding en samenwerking
Om bovenstaande waar te maken is verbinding en samenwerking cruciaal. Niet alleen de
verbinding en samenwerking binnen scholen en onderwijsinstellingen, maar juist ook de
verankering van het onderwijs in de samenleving door verbindingen te leggen met de omgeving en
tussen de onderwijssectoren. Dit vraagt om samenwerking met partners binnen en buiten het
onderwijs en om het slechten van barrières in de aansluiting tussen onderwijssectoren om zo een
natuurlijke ontwikkeling te bewerkstelligen.
Dit akkoord bevestigt de ambities van de bestaande bestuursakkoorden en prestatieafspraken die
in de afgelopen jaren met de sectororganisaties zijn gesloten. Aanvullend daarop maken we
afspraken om richting 2020 de kwaliteit van ons onderwijs verder te verbeteren. Partijen hebben
de ambitie om de prestaties juist op de punten van kennis, verschillende vaardigheden, een
onderzoekende houding en burgerschap te verhogen. Voor dit streven naar excellent onderwijs
zullen, in navolging van afspraken in het ho, waar nodig, in de andere onderwijssectoren concrete
afspraken worden gemaakt over de doelen die we in 2020 en op weg daar naar toe willen bereiken.

2.

De beste onderwijsgevenden (blijven) interesseren voor het onderwijs

In alle niveaus van het onderwijs spelen de onderwijsgevenden de meest cruciale rol. Zij bekleden
het kernberoep in het onderwijs. Zij stimuleren, zijn een rolmodel, hebben oog voor de individuele
talenten van leerlingen, scholieren en studenten, en dragen bij aan hun persoonlijke ontwikkeling
en volwassenwording. Leerlingen, scholieren en studenten vormen ons kapitaal van de toekomst,
de onderwijsgevenden zijn de belangrijkste vormgevers daarvan. Het recente rapport van de
Onderwijsraad (januari 2013) maakt duidelijk hoe belangrijk de kwaliteit van de
onderwijsgevenden is, maar ook hoe kwetsbaar de huidige situatie is: in het licht van de dreigende
tekorten in po en tekortvakken in vo vanaf 2015 moeten we aanhoudend inzetten op de kwaliteit
en aantrekkelijkheid van het beroep. We willen daarom de beste mensen in de scholen houden en
een aantrekkelijke werkplek zijn voor nieuw hoogopgeleid talent. Het kabinet komt in het najaar
met een lerarenagenda en voert over de inhoud daarvan intensief overleg met de verschillende
sectoren en de beroepsgroep.
Zeggenschap over vormgeving en invulling onderwijs
Het primair proces op de school is de kern van het onderwijs. Vanzelfsprekend staat de kwaliteit
ervan centraal en moet dat leidend zijn voor het beleid. De beste manier om dit te realiseren is dat
het onderwijspersoneel participeert in de beleidskeuzes op het gebied van onderwijs en kwaliteit.
Deze participatie wordt op alle niveaus en op verschillende manieren gegarandeerd. Uitgangspunt
is dat onderwijsgevenden met elkaar beslissen over de essenties van de onderwijsinhoud en het
leraarschap, zoals het curriculum, de toetsing en beoordeling en de pedagogisch-didactische
benadering, uiteraard binnen de context van de school of onderwijsinstelling. Bovendien is naast
kwaliteitsverhoging, ook de vergroting van het werkplezier een belangrijke motivatie om de
zeggenschap en regelmogelijkheden voor onderwijsgevenden te vergroten.
Partijen spreken daartoe het volgende af:
- Wettelijk wordt vastgelegd dat er, naast in het mbo, ook in het po en vo een professioneel
statuut is waarmee de zeggenschap van teams een wettelijke verankering krijgt. In het hbo en wo
borgt de wettelijk geregelde academische vrijheid de professionele ruimte van de docent.

2

- Om rollen en verantwoordelijkheden vast te leggen, stellen de sectoren po en vo een
professioneel statuut op. De wijze waarop het professioneel statuut in de mbo-sector is opgesteld
kan als voorbeeld dienen voor andere sectoren.
- Sociale partners maken bindende afspraken over de uitwerking van het professioneel statuut in
hun sector. In de mbo-sector maken partijen afspraken om de werking van het statuut te
versterken en versnellen.
Werkdruk
Veel leraren ervaren een hoge werkdruk, onder meer door de hoge verwachtingen die van alle
kanten op het onderwijs afkomen. Om het opstapelen van (nieuwe) beleidsvoornemens in de
school te voorkomen, onderzoeken we hoe we meer structuur kunnen aanbrengen in de herziening
van kerndoelen in het po en de curricula in het vo, bijvoorbeeld door een periodieke en
samenhangende herijking.
Een deel van de werkdruk voor leraren wordt veroorzaakt door de wijze waarop zij zich op grond
van interne of externe regelgeving moeten verantwoorden over hun handelen. Partijen spreken af
grondig te zullen onderzoeken en voorstellen uit te werken hoe deze verplichtingen kunnen worden
gereduceerd (zie ook paragraaf 4, Vermindering regeldruk). Daarbij zullen betrokken worden de
voorschriften m.b.t. verplichte individuele handelingsplannen in het lwoo en voor
indicatieleerlingen, de reflectieverslagen in het mbo, het bijhouden van onderwijstijdrapportages.
Ook de administratieve voorschriften bij de invoering van Passend Onderwijs zullen hierin worden
meegenomen.
Uit het onderzoek van CNV Onderwijs naar werkdruk blijkt dat niet lesgevende taken in het po tot
een hoog gevoel van werkdruk leiden. In het vo blijkt vergadertijd, administratie en papierwerk
voor veel leraren te veel tijd te kosten. Het onderzoek van CNV Onderwijs zal worden betrokken bij
het beleid gericht op vermindering van de werkdruk.
Voor goed onderwijs zijn goede leraren onmisbaar. Leraren moeten niet alleen goed opgeleid en
gemotiveerd zijn, zij moeten ook dagelijks in een goede conditie voor de klas staan om steeds
goede prestaties te kunnen leveren. Aanhoudende werkdruk bevordert die conditie niet.
Partijen ondernemen daarom gezamenlijk een onderzoek naar de oorzaken van en aanpak van
werkdruk, voor zover dat niet al in cao’s is overeengekomen. In dat onderzoek wordt ook gekeken
naar het voorbeeld van landen die erin slagen de werkdruk laag te houden en de lessen die we
daaruit kunnen trekken voor Nederland.
De intensiveringsmiddelen die in het regeerakkoord voor het onderwijs zijn uitgetrokken moeten
leiden tot verbetering van het onderwijs voor de leerlingen. Deze middelen zullen grotendeels
ingezet worden voor personele uitgaven, omdat het onderwijs nu eenmaal een arbeidsintensieve
sector is. Partijen zullen bij de inzet van deze middelen de invloed op de werkdruk van de leraar
betrekken, omdat bij een positieve invloed op de werkdruk de intensivering niet alleen leidt tot
extra capaciteit maar ook tot een beter gemotiveerd onderwijsteam, dat zijn taken aan kan.
Ook kunnen werkgevers en werknemers gezamenlijk een sectorplan opstellen, op basis van de
afspraken in het Sociaal Akkoord. OCW zal daarbij ondersteuning bieden. Met een uitgewerkt
sectorplan dat bijdraagt aan de baankansen van jongeren kan bij het ministerie van SZW een
verzoek tot 50% cofinanciering worden ingediend. Binnen het kader van zo'n sectorplan zijn – niet
enkel in het kader van een reorganisatie - oplossingen mogelijk voor de zgn. RVU-heffing.
Om te komen tot een betere inzet van de beschikbare lesuren spreken we af de onderwijstijd VO te
moderniseren. Daartoe worden de volgende maatregelen uitgewerkt.
a) Afschaffen van het onderscheid tussen maatwerk- en reguliere onderwijstijduren.
Dit vanuit de gedachte dat álle onderwijstijduren maatwerk zijn, onderscheid zorgt voor
ongewenste verwarring en brengt extra administratieve lasten met zich mee.
b) Invoeren van eenduidige onderwijstijdnorm van 1000 uur.
Door af te stappen van het onderscheid tussen onderwijstijd en maatwerkuren ontstaat ruimte
om de onderwijsnorm gelijk te stellen voor alle leerlingen. In plaats van de huidige situatie
3

c)

waarin leerlingen 980 reguliere onderwijsuren krijgen en 60 uur maatwerk voor sommige
leerlingen, wordt 1000 uur voor álle leerlingen de norm, met uitzondering van het examenjaar.
Hier is zowel binnen als buiten het onderwijs veel draagvlak voor.
Tegelijkertijd afschaffen van de “schotten” in onderwijstijd.
Dit betekent dat de onderwijstijd gemeten wordt over de hele schoolloopbaan i.p.v. per
schooljaar, met als groot voordeel dat er meer maatwerk mogelijk is, en er meer flexibiliteit
ontstaat om het onderwijs te organiseren, dus winst voor organiseerbaarheid, werkdruk en
maatwerk voor leerlingen.

De middelen die hierdoor op schoolniveau vrijvallen worden ingezet voor werkdrukverlichting op
teamniveau en behoud en uitbreiding van werkgelegenheid op schoolniveau. Mede op basis van de
werkwijze uit het rapport ‘Onderwijstijd in het voortgezet onderwijs, resultaten van het
inspectieonderzoek uit het schooljaar 2011/2012’ uit juni 2013 wordt afgesproken hoe kan worden
vastgesteld om welke volumes het per school gaat. Aan de cao-tafel wordt geregeld hoe er op
schoolniveau vanaf 1 augustus 2014 afspraken worden gemaakt over het invullen van deze ruimte.
Verhoging van de beroepsstandaard
Goed onderwijs kan alleen gegeven worden als men dat vak verstaat. Partijen willen dan ook de
beroepsstandaard verhogen door in te zetten op de verbetering van de opleiding van
onderwijsgevenden en de blijvende ontwikkeling van degenen die werkzaam zijn in het onderwijs
te faciliteren met tijd en middelen.
Lerarenopleiding
De kwaliteit van de instroom in de lerarenopleidingen dient te verbeteren, de uitval uit de opleiding
dient te worden teruggedrongen en de kwaliteit van de lerarenopleidingen moet omhoog. Dit
vraagt om een aantrekkelijk opleidingsaanbod voor zowel havisten als vwo-ers. Lerarenopleidingen
bepalen voor een belangrijk deel het succes van de docent, maar zouden ook een belangrijkere rol
moeten spelen bij de periode na de studie. Naast verscherping van de instroomeisen en een stevig
curriculum, zal goede samenwerking op regionaal en landelijk niveau tussen de beroepsgroep, de
onderwijsinstellingen en tussen hbo- en universitaire lerarenopleidingen het niveau van
afstuderende docenten op een hoger plan tillen.
Hieraan wordt al stevig gewerkt. De lerarenopleidingen in het hoger (beroeps-)onderwijs wordt de
komende tijd de ruimte geboden om de inspanningen om de kwaliteit te vergroten met kracht
voort te zetten. De lerarenopleidingen stemmen de verbetertrajecten vanzelfsprekend af met het
afnemend veld.
Bevoegdheid
Het gaat uiteraard niet alleen om het scholen van nieuwe onderwijsgevenden, maar ook van
diegenen die al in de sector werkzaam zijn. Uitgangspunt is dat elke onderwijsgevende bevoegd is
voor het onderwijs dat hij of zij geeft. Bovendien zou het behalen van een masterdiploma
gestimuleerd en mogelijk moeten worden gemaakt, door goede toegankelijke masteropleidingen en
de facilitering om hieraan deel te nemen. De lerarenbeurs is hierbij een belangrijk instrument.
Specifiek voor het voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs spreken partijen af:
- In 2017 is elke onderwijsgevende gekwalificeerd en bevoegd voor het onderwijs dat zij of hij
geeft.
- De werkgever draagt de verantwoordelijkheid om te zorgen dat het onderwijs wordt gegeven
door bevoegd personeel. De Inspectie ziet hierop toe en zal handhavend optreden in de richting
van het bestuur.
- Alleen om lesuitval te voorkomen, kan onderwijs tijdelijk worden verzorgd door docenten die niet
bevoegd zijn. Deze tijdelijkheid is begrensd door de termijnen die zijn vastgelegd in de wet en
eventueel in de sector-cao. Tijdelijk inzetbare docenten zijn docenten met een bevoegdheid voor
een ander vak, docenten met een lagere bevoegdheid (bijvoorbeeld tweedegraads i.p.v.
eerstegraads) of docenten in opleiding (zij-instromers, LIO’s). Dit “ventiel in de wet” blijft bestaan,
omdat het alternatief van lesuitval slechter is. De tijdelijkheid wordt hierbij wel onderstreept. De
Inspectie ziet daarop toe. Werkgevers stellen deze docenten in de gelegenheid om zo snel mogelijk
de betreffende bevoegdheid te halen.

4

- In het VO maken sociale partners afspraken over een baangarantie voor aankomende docenten in
specifieke tekortvakken, zodat meer studenten de lerarenopleiding in deze tekortvakken kiezen.
Specifiek voor het middelbaar beroepsonderwijs spreken partijen het volgende af over de positie
van instructeurs en onderwijsassistenten:
- Onderwijsgevenden functioneren in teams waarbij ieder een eigen rol en verantwoordelijkheid
heeft. De teams functioneren onder verantwoordelijkheid van bevoegde docenten die van het team
deel uitmaken. De niet-leraren worden alleen ingezet in vakgebieden waartoe hun kennis en
ervaring zich uitstrekt en worden uitsluitend ingezet voor de taken waartoe zij gekwalificeerd zijn.
Teams functioneren onder leiding van een leidinggevende.
- In de mbo-sector worden per instelling via de medezeggenschap (WOR) afspraken gemaakt over
de verhouding tussen docenten, instructeurs en onderwijsassistenten in de teams, deze verhouding
kan per opleiding verschillen.
Instructeurs en onderwijsassistenten dienen aantoonbaar te beschikken over pedagogischdidactische vaardigheden en deze op peil te houden. Samen met de beroepsgroep wordt hiertoe
een kwalificatiedossier gemaakt. Voor de instructeur is samen met de beroepsgroep een eerste
concept van een kwalificatiedossier ontwikkeld. Dit gaat gebruikt worden voor het overleg met de
opleidingen zodra de AMvB terzake van kracht is die eisen gaat stellen aan de instructeurs. In het
kwalificatiedossier zijn met name ook de pedagogisch didactische eisen benoemd. Als instructeurs
aan de kwalificatie-eisen (kunnen) voldoen zullen zij ook in een aparte "kamer" in het register
opgenomen worden.
Ruim baan voor professionele ontwikkeling
Onderwijsgevenden werken continu aan hun professionele ontwikkeling. Zoals bij alle ambachten
moeten zij voortdurend op de hoogte blijven van de laatste ontwikkelingen, zowel in de
onderwijsinhoud zelf als in de onderwijskunde. Dit bekwaamheidsonderhoud is des te belangrijker
nu de complexiteit van het beroep toeneemt en de diversiteit binnen de populatie van leerlingen,
scholieren en studenten groot is en nog steeds groter wordt. Elk talent telt en elk talent moet
gestimuleerd worden om het maximale uit zichzelf te halen. Dat vraagt veel van de
onderwijsgevenden en het vereist een stimulerende en faciliterende rol van de onderwijssector zelf,
van de beroepsgroep en van de overheid! Als cruciaal onderdeel van de professionalisering van
onderwijsgevenden wordt het bekwaamheidsonderhoud gestimuleerd, doordat onderwijsgevenden
in het po, vo en mbo met tijd en middelen in staat worden gesteld tot bekwaamheidsonderhoud.
Onderwijsgevenden dragen zorg voor het onderhoud van hun bekwaamheid. Zij maken hun
bekwaamheid zichtbaar in een landelijk lerarenregister dat door de beroepsgroep zelf wordt
onderhouden.
Professionele ontwikkeling moet daarbij gepaard gaan met voldoende tijd. Tijd voor
lesvoorbereiding, peer review, collegiaal overleg en professionele ontwikkeling. Lessen uit
onderzoek, maar ook de ervaringen in het buitenland (waar de lessentaak gemiddeld aanzienlijk
lager is dan in Nederland) bevestigen dit. Tijd en ruimte zijn de meest effectieve instrumenten om
tot reductie van de door onderwijsgevenden ervaren werkdruk -een aanhoudend euvel in het
onderwijs- te komen.
Ten aanzien van de professionele ontwikkeling spreken partijen af:
- Het is de ambitie van alle partijen dat uiterlijk vanaf 2015 alle docenten geld, tijd en ruimte
hebben om te voldoen aan de verplichting tot onderhoud van hun bekwaamheid.
- Nascholing is een recht: zonder uitzondering moet elke docent in staat zijn in geld èn tijd om
zijn/haar bekwaamheid te onderhouden en te ontwikkelen. Het is ook een plicht: de kwaliteit van
het onderwijs, het belang van het vak en een grotere professionele autonomie vragen dat een
docent zich blijft ontwikkelen.
- Voor zover dat nog niet het geval is, worden in de cao’s concrete afspraken gemaakt over de tijd
en de faciliteiten voor bij- en nascholing. Dat geldt in de eerste plaats voor de uren die uit hoofde
van de (her-)registratie van bekwaamheidsonderhoud worden vereist.
- Op het niveau van de instelling bepalen leraren en werkgevers in overleg de behoefte aan
nascholing, zowel vanuit het perspectief van de vereisten voor (her-)registratie als vanuit de
behoeften van het team en de school.
- De bereidheid om deel te nemen aan peer review / intervisie (niet de peer review / intervisie zelf)
onder leraren zal deel gaan uitmaken van de beoordeling van docenten. Dat draagt bij aan
5

professionalisering, ontwikkeling bekwaamheden). Over deze aangelegenheden hebben de sociale
partners in het hoger onderwijs inmiddels afspraken gemaakt in de cao.
- Het lerarenregister is het sluitstuk van het proces van deskundigheidsbevordering met als doel
dat alle leraren in het primair en voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs
bevoegd en blijvend bekwaam en met de juiste kwalificaties voor de klas staan en is daarmee een
belangrijk instrument voor beter onderwijs aan leerlingen.
- Het is de ambitie van partijen dat leraren dit zo snel mogelijk, maar uiterlijk in 2017 tot
uitdrukking brengen door opname in het lerarenregister. In dat jaar start voor alle leraren de
eerste periode van vier jaar waarna herregistratie moet plaatsvinden.
- Werkgevers en werknemers in het po, vo en mbo stimuleren deelname aan het register.
Werkgevers doen dit door in hun hrm beleid de deelname aan het register actief te stimuleren,
werknemers doen dit door, in het verlengde van de afspraken die zijn gemaakt in het
Bestuursakkoord Beroepsgroep Leraren 2012-2015, het functioneren van een register waarbij alle
leraren zijn aangesloten als een noodzakelijk element in de positionering van de leraar als
professional uit te dragen. OCW zal bijdragen aan het stimuleren van de deelname aan het register
door o.a. door inschrijving in het register als voorwaarde te stellen bij de toekenning van de
lerarenbeurs.
- Vanaf 2017 zal het register wettelijk zijn verankerd. De wettelijke regeling bevat in ieder geval
voorschriften die waarborgen dat alle leraren die zijn ingeschreven in het register, zoals in een
volwaardige beroepsorganisatie gelijkelijk zijn vertegenwoordigd in de zeggenschap over het
beheer van het register. Hoe hiertoe te komen zal onderwerp van overleg zijn met de
Onderwijscoöperatie.
- Wat het niet (her-)geregistreerd zijn betekent voor de arbeidsrelatie, wordt vastgelegd in de cao.
- Zodra het register door deelname van de meerderheid van de werkzame leraren een voldoende
breed draagvlak kent is het mogelijk deelname aan het register voor alle leraren “algemeen
verbindend te verklaren”. In 2015 zal beoordeeld worden of de ontwikkeling van het register
voldoende is gevorderd en de deelname voldoende is toegenomen om de uitgesproken ambitie
voor 2017 te realiseren. Deelname van 40 % van de leraren in het po, vo en mbo is daarvoor het
criterium. Indien dit niet het geval is, zal de staatssecretaris andere instrumenten inzetten om de
doelstelling van het regeerakkoord te realiseren.
- Het nascholingsaanbod wordt door de beroepsgroep en andere deskundigen na overleg met het
afnemend veld gevalideerd en de kwaliteit van het aanbod wordt vanuit de beroepsgroep en
andere deskundigen geborgd. Met de Onderwijscoöperatie en de onderwijswerkgevers worden
nadere afspraken gemaakt om de totstandkoming van een geaccrediteerd aanbod te bespoedigen.
- In het Regeerakkoord zijn middelen vrijgemaakt voor kwaliteitsverbetering voor leraren en
schoolleiders in het primair- en voortgezet onderwijs en mbo. De instellingen in po, vo en mbo
hebben vrijheid bij de keuze van de aanbieders van deze nascholing, maar instellingen in het hoger
onderwijs zijn een belangrijke marktpartij bij dit aanbod. Er zal op korte termijn verkend worden in
hoeverre de hoger onderwijsinstellingen door een goed kwalitatief aanbod een positie kunnen
verwerven bij de besteding van de nascholingsmiddelen.
Professionalisering over de hele linie
Partijen willen het onderwijs zo vormgeven dat het leidt tot de grootst mogelijke opbrengst voor de
leerling, de scholier en de student. Die verantwoordelijkheid geldt voor elke onderwijsgevende,
onderwijsondersteuner, schoolleider, bestuurder en interne toezichthouder individueel, maar ook
voor hen gezamenlijk. Onderwijs is allang niet meer een zaak van eenlingen, maar van teams die
collectief verantwoordelijk zijn voor de kwaliteit van het onderwijs. Daarbij past een
kwaliteitscultuur van het leslokaal tot aan de bestuurstafel, die gebaseerd is op een kritische
houding van elke professional: naar zichzelf, maar ook naar elkaar. De kwaliteitscultuur is de
essentie van de professionaliteit binnen onderwijsinstellingen en de belangrijkste voorwaarde om te
komen tot een professionele leergemeenschap.

6

3.

Arbeidsvoorwaarden

Bij een aantrekkelijk beroep horen ook aantrekkelijke arbeidsvoorwaarden. Om talenten aan te
trekken en te behouden voor de onderwijsarbeidsmarkt, zijn arbeidsvoorwaarden nodig die passen
bij de talenten die we in het onderwijs nodig hebben. Hoger opgeleid personeel heeft wensen
omtrent salaris, werkomstandigheden, ontwikkelmogelijkheden en stabiele arbeidsrelaties. De
sociale partners hebben de eerste stappen al gezet om tot passende arbeidsvoorwaarden te komen
die de aantrekkelijkheid van onderwijs als werkgever vergroten en zullen die gesprekken aan de
sectortafels –waar immers het primaat voor het arbeidsvoorwaardelijk overleg ligt- voortzetten.
Modernisering arbeidsvoorwaarden
Partijen zijn het er over eens dat de wijze van modernisering van de arbeidsvoorwaarden een zaak
is die op de cao tafel moet worden ingevuld. Over het doel van deze modernisering maken de
partijen de volgende afspraken:
het doel van de modernisering is om op eigentijdse wijze invulling te geven aan
arbeidsvoorwaarden die er aan bijdragen dat onderwijspersoneel vanaf de eerste aanstelling
tot aan pensionering optimaal kan blijven participeren in het onderwijsproces;
daarom is het nodig om in te zetten op regelingen die de duurzame inzetbaarheid van alle
werknemers stimuleren;
daartoe wordt de huidige bapo-regeling afgeschaft;
de vrijkomende arbeidsvoorwaarden middelen worden ingezet voor arbeidsvoorwaarden,
hierover worden aan de cao-tafel verdere afspraken gemaakt;
er komt een nieuwe seniorenregeling terug, die participatie- en kwaliteitsbevorderend is;
het servicedocument van de Stichting is daarbij kaderstellend;
de nieuwe seniorenregeling wordt per sector ingevuld en gaat in bij het operationeel worden
van de nieuwe cao, dat wil zeggen in ieder geval in 2014;
aan de cao-tafel wordt een overgangsregeling afgesproken waarbij rekening wordt gehouden
met de bestaande rechten van de huidige bapo-gebruikers.
Primaire arbeidsvoorwaarden
Voor de kwaliteit van het onderwijspersoneel en de aantrekkelijkheid van het beroep zijn ook de
primaire arbeidsvoorwaarden van belang. De onderwijssectoren ontvangen daarvoor een bijdrage
op basis van het zogenaamde referentiemodel. De sociaal economische omstandigheden hebben er
toe geleid dat deze bijdrage voor de overheids- en onderwijssectoren sinds 2010 niet is uitgekeerd
(terwijl de sectoren PO en BVE ook in 2009 al een zeer bescheiden loonontwikkeling hadden). Dit
was een moeilijke maatregel voor het onderwijs, maar voor het kabinet noodzakelijk vanwege de
economische crisis.
In 2015 zal het kabinet de loonbijstelling voor de onderwijssectoren weer, conform het
referentiemodel, volledig uitkeren.
De sectoren PO, VO en BVE hebben al langdurig te maken met een bij de private sectoren
achterblijvende cao loon ontwikkeling.
In 2014 komt daarom voor deze sectoren € 34 mln. extra beschikbaar als de afspraken van het
Nationaal Onderwijsakkoord voor 1 juni 2014 in de nieuwe cao’s zijn opgenomen. Sociale partners
gaan over de uiteindelijke invulling van deze extra middelen.
Flexibele arbeid
Onderwijskwaliteit vereist duurzame en kwalitatieve arbeidsrelaties tussen onderwijsgevenden en
onderwijsinstellingen. Een duurzame balans tussen vaste en flexibele contracten zal onderwerp zijn
van de cao-tafels, waarbij de afspraken die gemaakt zijn in het sociaal akkoord richtinggevend
zullen zijn. Door onderwijspersoneel te binden en te boeien komen de investeringen in
professionalisering het best tot hun recht.

7

4.

Verhouding tussen overheid en onderwijsveld

Stabiele bekostiging
Het onderwijsakkoord gaat uit van stabiele verhoudingen tussen de overheid en het onderwijsveld.
De afgelopen jaren heeft de overheid samen met onderwijssectoren ambitieuze agenda’s opgesteld
voor uitdagend en kwalitatief goed onderwijs met concrete prestatieafspraken. Partijen vinden ook
dat hoge ambities nodig zijn. Onderwijs dat zich steeds verbetert, is een investering die zich
terugbetaalt in maatschappelijke opbrengsten.
Hoge ambities en bekostiging dienen met elkaar in evenwicht te zijn. Vanaf 2015 komen, per
sector in een verschillend tempo, middelen beschikbaar om onze ambities te realiseren. Op korte
termijn hebben de instellingen echter te maken met krimpende budgetten en met oplopende
werkeloosheidskosten met negatieve gevolgen voor de werkgelegenheid. Het ministerie van OCW
zet daarom de komende jaren additionele middelen in om vooral jonge leraren aan het werk te
houden. In 2013 (te besteden in 2014) stelt OCW een incidenteel bedrag van € 150 mln.
beschikbaar om in het primair en voortgezet onderwijs de instellingen in de gelegenheid te stellen
jonge leraren in dienst te houden en te nemen. Hiermee wordt extra werkgelegenheid gecreëerd
voor 3000 jonge leraren als overbrugging naar het jaar 2015, waarin de oploop van de
intensiveringsmiddelen hieraan vervolgens dekking biedt. Op lange termijn dient het evenwicht in
de bekostiging in alle sectoren bewaakt zal worden. Hierbij worden alle investeringen, opbrengsten
van maatregelen en bezuinigingen in alle sectoren in ogenschouw genomen. Daarnaast wordt er
structureel € 204 mln. geïnvesteerd in de kwaliteit van het onderwijs, onder meer door het toch
kunnen uitkeren van de meerjarige doorwerking van de tranche 2013 van de prijsbijstelling voor
de sectoren onderwijs en onderzoek.
Sociaal leenstelsel
Studenten, hogescholen en universiteiten hebben een gemeenschappelijk belang om studenten
goed voor te bereiden op een studie en hen optimaal te begeleiden. Daardoor wordt de kans op
een succesvolle studie zo groot mogelijk. Toegankelijkheid is een belangrijk onderdeel van het
Nederlands stelsel voor HO.
Over het leenstelsel en de voorwaarden waaronder dit kan worden ingevoerd, wordt door partijen
verschillend gedacht. Zij onderkennen echter dat de besluitvorming aan de wetgever is
voorbehouden. Partijen spreken af dat indien tot een sociaal leenstelsel wordt besloten , zij de
opbrengsten in het bijzonder willen aanwenden voor het hoger onderwijs inclusief het direct met
het onderwijs verbonden onderzoek in hbo en wo, zodat ze ten goede komen aan de kwaliteit van
het onderwijs aan de studenten.
Bij investeringen in de kwaliteit van het hoger onderwijs wordt onder meer gedacht aan gerichte
studiekeuze, onderwijsbegeleiding en nieuwe onderwijsvormen die tegemoet komen aan de
behoefte aan differentiatie. Deze investeringen komen tevens tegemoet aan de effecten van de
negatieve budgettaire ontwikkelingen voor de HO-sector als gevolg van het regeerakkoord.
Hierdoor wordt bijgedragen aan het op peil houden en verder verbeteren van de kwaliteit van het
hoger onderwijs. Vanzelfsprekend zal hierover uitvoerig overleg met de studentenorganisaties
plaatsvinden.
Voor de dip in de bekostiging van het HO als gevolg van het regeerakkoord zal OCW in de periode
tot en met 2017 incidentele middelen (€ 135 mln.) ter beschikking stellen, waardoor de teruggang
in de bekostiging in die jaren wordt beperkt en waardoor uitvoering kan worden gegeven aan de
recent afgesloten prestatie- en profileringsafspraken.
Vermindering regeldruk
Hoge ambities vragen erom dat onderwijsinstellingen en onderwijsgevenden zich kunnen
concentreren op het primaire proces. Scholen en instellingen moeten zoveel mogelijk tijd, geld en
energie kunnen richten op het geven van goed onderwijs. Om de maatschappelijke doelen van
kwalitatief, doelmatig en toegankelijk onderwijs te borgen zijn regels nodig. Maar teveel of
verkeerde regels halen het initiatief weg bij de professionals of kunnen maatwerk belemmeren.
Partijen spreken af zich gezamenlijk in te zetten voor de aanpak van regeldruk en vermindering
van de administratieve lasten binnen het onderwijsveld. Het gaat daarbij zowel om regeldruk en
8

administratieve lasten die voortvloeien uit beleid en wet- en regelgeving vanuit OCW (of andere
overheden), regeldruk die voortkomt uit cao’s, maar ook om de interne regeldruk op scholen en
instellingen, waar professionals werkzaam in het onderwijs mee te maken hebben. Ook het toezicht
van de inspectie wordt hierbij betrokken. Het doel is om scholen en docenten in staat te stellen zich
optimaal op hun hoofdtaak te richten: het verzorgen van goed onderwijs zonder onnodige lasten en
regeldruk.
Dit doel willen partijen bereiken in een gezamenlijke aanpak door middel van projecten die moeten
leiden tot:
- aanpak door alle partijen van knelpunten op gebied van regeldruk en deregulering en
vermindering van de administratieve lasten binnen het onderwijs, en daarnaast
- draagvlak voor de daadwerkelijk benodigde (informatie-) verplichtingen die voortvloeien uit de
wet- en regelgeving.
Per sector wordt hiertoe een project ingericht waarin de sectororganisaties en vakbonden in
samenwerking met OCW in kaart brengen welke knelpunten zich binnen de sector voordoen. Deze
inventarisatie is uiterlijk in 2014 klaar. Aan de hand van deze inventarisatie wordt gezamenlijk
uitgewerkt welke maatregelen genomen kunnen worden (en door welke actor) of welke mogelijke
aanpassingen in wet- en regelgeving kunnen worden gedaan. Op basis van deze uitwerking wordt
overgegaan tot concrete besluitvorming en implementatie van de voorgenomen maatregelen.
In de hoofdlijnenakkoorden met de Vereniging Hogescholen en VSNU zijn reeds afspraken gemaakt
over deregulering en vermindering van administratieve lasten. De afgelopen tijd is hieraan
gewerkt. De ruimte om hier winst te boeken is beperkt wanneer bestaande arrangementen en
taken van toezichthoudende – en uitvoeringsorganisaties ongewijzigd blijven. Het is nu tijd voor
verdere stappen om te komen tot toekomstbestendige stabiele duurzame bestuurlijke- en
financiële verhoudingen die recht doen aan de kernverantwoordelijkheden van de overheid en
respectievelijk hogescholen en universiteiten. Daarbij zijn de volgende aspecten van belang:
1) ontwikkelen van criteria voor (de)regulering hoger onderwijs.
2) herijken van bestaande wet- en regelgeving op basis van deze criteria, zoals bijvoorbeeld weten regelgeving over accreditering, macrodoelmatigheid en bekostiging en bijgevolg het aanpassen
van wet- en regelgeving
3) gebruiken van de criteria bij nieuwe wet- en regelgeving of aanpassingen van wet- en
regelgeving in het hoger onderwijs
4) maatregelen om overlap te vermijden tussen taken van de inspectie, de NVAO en de Review
Commissie hoger onderwijs en onderzoek.
Deze aspecten zullen in overleg het de Vereniging Hogescholen en de VSNU nader worden
uitgewerkt.

5.

Het besturen van en binnen het onderwijs

De partijen die betrokken zijn bij dit nationaal onderwijsakkoord, zijn doordrongen van de
noodzaak dat het onderwijs van goede kwaliteit dient te zijn. Het is daarom van belang dat ieder
die in het onderwijs werkzaam is, zich bewust is van de grote maatschappelijke betekenis die het
onderwijs heeft. Dat vergt van ieder niet alleen een grote mate van professionaliteit, maar ook van
een “moreel kompas”, waardoor altijd het doel van het onderwijs voorop blijft staan.
Vooral de bestuurders binnen het onderwijs dienen hier hun verantwoordelijkheid te nemen, met
name door te zorgen voor een stevige participatie van de onderwijsgevenden zelf en door te
zorgen voor het organiseren van voldoende tegenspraak. Participatie en tegenspraak zijn nodig om
de kwaliteit van beleid, besluiten en beslissingen te vergroten. De uitwisseling van opvattingen,
ideeën en overtuigingen vormt de basis voor een beleidsdialoog en daarin spelen in de eerste
plaats onderwijsgevenden een rol vanuit hun professionele deskundigheid. Afhankelijk van de
plaats en de oriëntatie van de betreffende onderwijssector gaat het daarnaast om de betrokkenheid
van overig personeel, van ouders, van lokale en regionale overheden, van vertegenwoordigers van
de arbeidsmarkt en van de scholieren en studenten zelf. De tegenspraak wordt verder versterkt
door de medezeggenschap beter toe te rusten op haar taak en de medezeggenschapsorganen
9

beter in positie te brengen door aanpassingen, zo nodig in de wet. Het onderwijsakkoord richt zich
daarom uitdrukkelijk ook op (mede)zeggenschap en de bestuurlijke verantwoordelijkheid!
Het grote en collectieve belang van het onderwijs maakt het voor de partners in de Stichting
vanzelfsprekend dat verantwoording wordt afgelegd over de prestaties die in het onderwijs worden
geleverd. Daarbij geldt dat de overheid een bijzondere verantwoordelijkheid heeft voor het
leerplichtonderwijs. Die krijgt vorm door de rol van de Inspectie van het Onderwijs, die enerzijds
toezicht houdt op de prestaties aan de scholen en de roc’s, en die anderzijds stimulerend optreedt
door een stevige dialoog met deze instellingen. In het hoger onderwijs ligt de zaak anders: het
toezicht op de kwaliteit wordt uitgevoerd door de NVAO, de Nederlands-Vlaamse
Accreditatieorganisatie, het toezicht op de rechtmatigheid wordt uitgevoerd door de Inspectie.
De rol van het externe toezicht ligt aan het eind van de toezichtketen. Van zeker zo groot belang is
het interne toezicht in het onderwijs. Partijen zijn het erover eens dat het zwaartepunt van het
toezicht dient te liggen bij betere checks and balances. Dat geldt voor alle sectoren in de
onderwijskolom, zij het niet overal op identieke wijze. De erkenning van het belang van intern
toezicht betekent niet dat er een vrijbrief wordt gegeven aan bestuurders en toezichthouders.
Integendeel, omdat het overgrote deel van de in het onderwijs ingezette middelen publieke
middelen zijn, is stevig intern en extern toezicht vereist en wordt de professionalisering van en
door toezichthouders gestimuleerd. Daarbij wordt de positie van leraren versterkt en vastgelegd. Er
mag geen enkele twijfel bestaan over de kwaliteit van de afgeleverde graden en diploma’s: de
samenleving moet daar blind op kunnen vertrouwen!
De afgelopen jaren hebben laten zien dat de professionaliteit, het “morele kompas” en de
stevigheid van bestuur en intern toezicht in een aantal gevallen tekortschoten. Dat rekenen de
partijen in dit akkoord zich aan. Bestuurders en interne toezichthouders dragen een directe
verantwoordelijkheid voor de kwaliteit en de bedrijfsvoering van het onderwijs. Het is daarom
nodig dat de codes, die in vrijwel alle onderwijssectoren inmiddels zijn opgesteld, worden
doorgenomen op actualiteit en maatschappelijke opvattingen. Zij moeten daarnaast op de
overeengekomen manier worden toegepast en het is nodig dat bestuurders en toezichthouders
daarvan doordrongen zijn en er ook naar handelen. Tegelijkertijd moeten er afspraken worden
gemaakt over de wijze waarop de interne checks and balances in samenhang verbeterd zullen
worden.
Partijen spreken af de komende periode in goed overleg aan de slag te gaan met de implementatie
van de agenda versterking bestuurskracht onderwijs uit de brief ‘Versterking bestuurskracht
onderwijs’ die op 29 april jl. naar de Tweede Kamer is gestuurd. Het streven is om binnen een half
jaar afspraken te maken tussen OCW en de verschillende sectoren over de implementatie van de
bestuurlijke agenda, rekening houdend met de sectorspecifieke omstandigheden en de stappen die
sectoren zelf al zetten.
Gezamenlijk aan het werk
Deze kaderafspraken zijn opgesteld en overeengekomen met het doel om de kwaliteit van het
onderwijs te versterken en daarmee de rol van het onderwijs in en voor de samenleving opnieuw te
ijken. De samenleving verandert sneller dan ooit en het onderwijs moet daarin mee en soms zelfs
het voortouw nemen.
Onderwijs gaat om mensen! Het gaat om leerlingen, scholieren en studenten die uiteindelijk
opgeleid moeten worden tot kwalitatief hoogwaardige beroepsbeoefenaars en tot verantwoordelijke
leden van onze samenleving. Om hen daar te brengen is de verantwoordelijkheid van allen die in
de sector werkzaam zijn. Het onderwijs en de daarin werkzame personen verdienen dus alle
mogelijke steun en ondersteuning.
Overheid en Stichting van het Onderwijs verwachten dat de kaderafspraken Nationaal
Onderwijsakkoord een bijdrage leveren aan dat doel.

10

Deze kaderafspraken hebben het karakter van een onderhandelaarsakkoord. Op basis van een
terugkoppeling naar hun achterban, stellen partijen uiterlijk 8 oktober 2013 vast of het
onderhandelaarsakkoord kan worden omgezet in een definitief akkoord. Deze afspraken worden
vervolgens waar nodig in 2013 verder uitgewerkt in sectorale kwaliteitsafspraken met concrete
doelstellingen en cao-akkoorden. Hierbij zullen de gevolgen voor werknemers voortvloeiend uit de
sectorale afspraken ook onderwerp zijn van de cao-tafel. Na voltooiing van de uitwerkingen in
sectorakkoorden en cao's worden deze in samenhang getoetst aan deze kaderafspraken en het
Regeerakkoord, waarna de intensiveringsmiddelen uit het Regeerakkoord beschikbaar worden
gesteld en de overige voor 2014 en verder gemaakte afspraken worden gerealiseerd.
De Stichting van het Onderwijs en het kabinet spreken af tweemaal per jaar te spreken over de
voortgang van de realisatie van de gemaakte afspraken.

Ondertekening
Den Haag, 19 september 2013

dr. Jet Bussemaker
De minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap

Sander Dekker
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap

ing. Jan van Zijl (MBO raad)
Voorzitter Stichting van het Onderwijs

Helen van den Berg MA (CNV Onderwijs)
Bestuurslid Stichting van het Onderwijs

dr. Karl Dittrich (VSNU)
Bestuurslid Stichting van het Onderwijs

Jilles Veenstra (FvOv)
Bestuurslid Stichting van het Onderwijs

mr. Thom de Graaf (Vereniging Hogescholen)
Bestuurslid Stichting van het Onderwijs

dr. Johan Sturm (CNV Publieke Zaak)
Bestuurslid Stichting van het Onderwijs

drs. Sjoerd Slagter (VO-raad)
Bestuurslid Stichting van het Onderwijs

drs. Rinda den Besten (PO-raad)
Bestuurslid Stichting van het Onderwijs

11

Bijlage 1: Overzicht budgettaire consequenties Nationaal Onderwijsakkoord
Middelen regeerakkoord
Na voltooiing van de uitwerkingen van dit akkoord in sectorakkoorden en cao's worden deze in
samenhang getoetst aan deze kaderafspraken en het Regeerakkoord, waarna de
intensiveringsmiddelen uit het Regeerakkoord beschikbaar worden gesteld. Uit het regeerakkoord
‘Bruggen slaan, regeerakkoord VVD – PvdA, 29 oktober 2012’ is er in 2017 maximaal € 689 mln.
beschikbaar voor intensiveringen in onderwijs en onderzoek. Deze middelen zijn afhankelijk van de
invoering en het tijdpad van de ombuigingsmaatregelen uit het Regeerakkoord. Van de € 689 mln.
is € 344 mln. beschikbaar voor het funderend onderwijs en € 250 mln. voor het mbo. Daarnaast
komt er op basis van de motie van Van Haersma Buma € 256 mln. beschikbaar voor het funderend
onderwijs.
Tabel 1: Intensiveringen RA
2013
Budget motie van Haersma Buma naar scholen ipv naar
gemeenten (RA D29)
Intensiveringsreeks onderwijs en onderzoek (RA D32)
w.v. in 2017
▪ Intensivering kwaliteit PO en VO
▪ Intensivering kwaliteit MBO
▪ Intensivering fundamenteel en wetenschappelijk onderzoek
▪ Intensivering tweede studies hoger onderwijs
Totale intensiveringen RA

0
0

Bedragen x € 1 miljoen
2014 2015 2016 2017
0
25

256
212

256
504

256
689
344
250
75
20

0

25

468

760

945

Middelen stabiele bekostiging en banenplan funderend onderwijs
Het ministerie van OCW zet de komende jaren additionele middelen in om vooral jonge leraren aan
het werk te houden. In 2013 (te besteden in 2014) stelt OCW een incidenteel bedrag van € 150
mln. beschikbaar om in het primair en voortgezet onderwijs de instellingen in de gelegenheid te
stellen jonge leraren in dienst te houden en te nemen. Hiermee wordt extra werkgelegenheid
gecreëerd voor 3000 jonge leraren als overbrugging naar het jaar 2015, waarin de oploop van de
intensiveringsmiddelen hieraan vervolgens dekking biedt. De additionele middelen worden dan
ingezet voor het beperken van de teruggang in de bekostiging in het HO, waardoor uitvoering kan
worden gegeven aan de recent afgesloten prestatie- en profileringsafspraken.

Verder wordt er structureel € 204 mln. geïnvesteerd in de kwaliteit van het onderwijs, onder meer
door het toch kunnen uitkeren van de meerjarige doorwerking van de tranche 2013 van de
prijsbijstelling voor de sectoren onderwijs en onderzoek
Middelen primaire arbeidsvoorwaarden
In 2015 zal het kabinet de loonbijstelling voor de onderwijssectoren weer, conform het
referentiemodel, volledig uitkeren. De sectoren PO, VO en BVE hebben al langdurig te maken met
een bij de private sectoren achterblijvende cao loon ontwikkeling.
In 2014 komt daarom voor deze sectoren € 34 mln. extra beschikbaar als de afspraken van het
Nationaal Onderwijsakkoord voor 1 juni 2014 in de nieuwe cao’s zijn opgenomen. Sociale partners
gaan over de uiteindelijke invulling van deze extra middelen.

12