Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

29 282

Arbeidsmarktbeleid en opleidingen zorgsector

Nr. 149

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 maart 2012
De arbeidsmarkt van de zorg mag zich verheugen op een grote belangstelling. Met name mijn beleid om 12 000 extra FTE in de langdurige
intramurale zorg in te zetten wordt nauwlettend gevolgd. Het convenant
dat daartoe met betrokken veldpartijen is afgesloten begint inmiddels zijn
vruchten af te werpen. Vele zorginstellingen hebben een plan ingediend
bij hun zorgkantoor om daarmee de weg vrij te maken om extra personeel
op te leiden en vervolgens in te zetten. Het gevolg hiervan is dat er meer
ruimte komt voor de zorgprofessional om betere zorg te leveren aan de
mensen die dat echt nodig hebben. Uiteraard hou ik de Kamer goed op de
hoogte van de ontwikkelingen hierin. Zoals eerder aangegeven volgt er in
het voorjaar een brief met de nulmeting.
De arbeidsmarkt in de zorg wordt overigens niet alleen door uw Kamer
nauwlettend gevolgd, ook bij andere instanties staat het hoog op de
agenda. Onlangs zijn er dan ook enkele onderzoeksrapporten verschenen.
Voor uw Kamer was dat aanleiding om in de regeling van werkzaamheden
van 24 januari 2012 (Handelingen II 2011/12, nr. 44, item 12, blz. 24–25) om
een brief van mij te vragen met een reactie op deze onderzoeken, ter
voorbereiding van een debat daarover. Naar ik begrijp is dit vooral
ingegeven door de zorg van de Kamer of de 12 000 extra FTE gerealiseerd
kan worden. Met name omdat in deze onderzoeken kritische factoren
hiervoor aan de orde worden gesteld. Middels deze brief ga ik in op de
BPV-barometer Zorg van Calibris, het onderzoek van Nivel naar het langer
doorwerken in de zorg en de twee SP-rapporten «De ouderenzorg aan het
woord» en «De gehandicaptenzorg aan het woord». In het onderstaande
blijft mijn vertrekpunt de Arbeidsmarktbrief die ik u in oktober 2011 heb
toegezonden. Aanvullend ga ik ook nog in op het rapport van Nivel over
de relatie tussen de kwantiteit van personeel en de kwaliteit van zorg,
alsmede op enkele openstaande toezeggingen uit het AO Arbeidsmarkt
van 14 december jongstleden met betrekking tot het arbeidsmarktbeleid
voor specifieke groepen.

kst-29282-149
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 282, nr. 149

1

BPV-Barometer Zorg
In de BPV-Barometer Zorg van Calibris (najaar 2011) worden twee
ontwikkelingen geschetst die relevant zijn voor zowel het werven en
opleiden van 12 000 extra FTE als de arbeidsmarkt van de zorg op langere
termijn. Ten eerste stelt Calibris dat zowel het aantal instromers als het
aantal deelnemers aan de opleiding Verzorgende (niveau 3) is gedaald en
naar de toekomst toe verder zal dalen. Ten tweede constateert Calibris dat
er een tekort aan stageplaatsen is. Het tekort openbaart zich met name bij
studenten voor de opleiding Helpende zorg en welzijn (niveau 2). Bij de
opleiding Verpleegkunde (niveau 4) komt het voor dat studenten niet
geplaatst kunnen worden op hun voorkeursstage.
Bij het aantal deelnemers aan zorgopleidingen baseert Calibris zich in de
BPV-barometer op voorlopige cijfers van DUO, die aan het begin van het
schooljaar 2010–2011 zijn verstrekt. Zij constateren dan een daling van 2%
bij de opleiding Verzorgende (niveau 3). Inmiddels zijn realisatiecijfers van
het CBS beschikbaar. Daaruit blijkt eveneens dat in het schooljaar
2010–2011 het aantal deelnemers aan de opleiding Verzorgende in 2010 is
gedaald met 2%. Dit heeft te maken met ontwikkelingen in eerdere jaren,
want het aantal instromers is in 2010 namelijk niet gedaald met 2% (zoals
Calibris stelt), echter gestegen met 1%.
Van belang is ook dat er sinds een aantal jaar een nieuwe opleiding
Maatschappelijke Zorg (niveau 3 en 4) is. In deze opleidingen worden
zowel zorg- als welzijncompetenties aangeleerd. Met name de gehandicaptenzorg, maar steeds meer ook de ouderenzorg maakt gebruik van
deze opleiding. Vooralsnog is de instroom in deze opleidingen sterk aan
het stijgen. Deze stijging is beduidend groter dan de daling in de
oorspronkelijke opleidingen. Dat betekent dat vanuit die hoek meer
schoolverlaters voor de zorg beschikbaar komen.
Het bovenstaande betekent dat het aantal beschikbare schoolverlaters
voor de gehandicaptenzorg en de ouderenzorg de komende jaren toe zal
nemen, zowel voor de opleiding Verzorgende als de opleiding Maatschappelijke Zorg. Daarnaast is ook sprake van een stijging van de instroom
voor de opleiding Verpleegkunde, zowel op mbo-niveau (+6% in 2010) als
op hbo-niveau (+10% in 2010). In het kader van de 12 000 extra FTE is dat
van groot belang. Daarnaast verwacht ik vanaf 2012 nog een verdere
toename van studenten, met name voor de beroepsbegeleidende leerweg
(BBL). Immers de extra middelen voor de langdurige intramurale zorg om
12 000 extra FTE te werven en op te leiden zijn met ingang van 1 januari
2012 beschikbaar gesteld. Vanaf dat moment kunnen dan ook extra
mensen in opleiding aangenomen worden.
Als ik naar de wat langere termijn kijk dan is de constatering van Calibris
terecht dat er problemen dreigen. Immers door de ontgroening zijn er
minder jongeren in opleiding, ook dus bij de zorgopleidingen. Daar komt
bij dat jongeren steeds vaker kiezen voor een hogere opleiding en dus
minder vaak voor het middelbaar beroepsonderwijs. De op termijn
hierdoor optredende verlaging van het aantal jongeren dat een
middelbare zorgopleiding volgt, dient gecompenseerd te worden door
meer herintreders en zij-instromers te interesseren voor de zorg. Daar
wordt nu al volop aan gewerkt in de zorg, getuige het grote aandeel van
de zorg onder 30-plussers die een opleiding volgen. Het speciale
onderwijsarrangement voor 30-plussers dat door het kabinet ingesteld is,
zal daar een stimulans aan geven, temeer daar het uitgaat van verkorting
van de opleidingsduur, waardoor deze opleidingen interessanter worden
voor potentiële deelnemers en ook voor de zorginstellingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 282, nr. 149

2

Het tweede relevante aspect in de BPV-barometer Zorg van Calibris betreft
de beschikbaarheid van stageplaatsen in zorginstellingen. Deze
problemen uiten zich met name bij de opleiding Helpende zorg en welzijn
(niveau 2). Uit de rapportage is niet goed op te maken hoe groot het tekort
precies is. Ook wordt uit de rapportage niet duidelijk hoeveel studenten er
in totaal zijn voor de zorg. Immers de opleiding is bedoeld voor zowel
helpenden in de zorg als helpenden in welzijn. Wel wordt door Calibris
aangegeven dat er meer studenten zijn dan dat er (op termijn) arbeidsplaatsen zijn voor helpenden in de zorg. Twee constateringen zijn in dit
verband relevant. Aan de ene kant is het niet verwonderlijk dat bij een
overschot aan studenten er een tekort is aan stageplaatsen. Het valt
immers zorginstellingen niet kwalijk te nemen dat ze niet onbeperkt
stageplaatsen ter beschikking stellen. Aan de andere kant biedt het
zorginstellingen ook kansen om aan extra personeel te komen. Waar het
op niveau 3 en 4 steeds moeilijker wordt om voldoende personeel op te
leiden en te werven, kan niveau 2 een uitkomst bieden. Dan moet er wel
serieus werk gemaakt worden om personeel van niveau 2 efficiënt in te
zetten, uiteraard zonder dat dit ten koste gaat van de kwaliteit. Daar
worden al wel de nodige stappen in gezet. Uit de aanvragen voor het
stagefonds blijkt dat het aantal door de zorginstellingen gerealiseerde
stages voor de BOL-opleiding Helpende zorg en welzijn de afgelopen
jaren sterk is gestegen, van 1 713 gerealiseerde voltijdsplaatsen in 2008
naar 2 346 gerealiseerde voltijdsplaatsen in 2011, een stijging van 37%.
Uitgaande van 3 stagiaires per voltijdsplaats worden daardoor inmiddels
bijna 2 000 studenten van niveau 2 extra in de zorg opgeleid. Vanuit het
kabinet wil ik dit blijven stimuleren. Om die reden is het stagefonds
structureel voortgezet met een budget van jaarlijks € 99 miljoen.
Daarnaast stimuleer ik de versterking van het regionale arbeidsmarktbeleid, zodat zorginstellingen en onderwijsinstellingen in de regio
gezamenlijk goede afspraken kunnen maken over het aantal studenten per
opleiding en de daarvoor benodigde stageplaatsen.
Tot je pensioen werken in de zorg?
Onlangs heeft Nivel onderzoek gedaan onder het verplegend en
verzorgend personeel naar de wens en mogelijkheden om langer, dat wil
zeggen tot het 65ste jaar, door te werken. Uit het rapport «Tot je pensioen
werken in de zorg?» blijkt dat jong en oud van mening is dat ouderen
zoveel mogelijk voor de zorg behouden moeten blijven, met name
vanwege hun ervaring, professionaliteit en loyaliteit. De wens om tot het
65ste levensjaar door te werken is met 40% (een derde weet het nog niet)
niet minder dan in de rest van de economie. Wel is men van mening dat
daar de werkomstandigheden meer op afgestemd moeten worden. Het
gaat daarbij vooral om een lagere lichamelijke en/of geestelijke belasting.
Hierbij is maatwerk van groot belang en naar de mening van het
zorgpersoneel wordt daar door de werkgevers nog te weinig aan gedaan,
aldus het Nivel in het rapport.
Het is allereerst goed te constateren dat langer doorwerken ook onder het
zorgpersoneel steeds meer als een vanzelfsprekendheid gezien wordt. Met
het zorgpersoneel ben ik van mening dat de werkgevers in de zorg
daartoe ook de juiste mogelijkheden moeten bieden. Maatwerk is daarbij
essentieel. Dit wordt ook nadrukkelijk opgepakt. In steeds meer
zorgCAOs zijn door sociale partners inmiddels afspraken gemaakt om
allerlei generieke (en daardoor weinig efficiënte) regelingen om te zetten
in individuele arrangementen, waarmee meer maatwerk geboden kan
worden. Een volgende stap is om deze individuele arrangementen
daadwerkelijk effectief in te zetten. Daarin zijn nog wel de nodige slagen te
maken, zoals ook blijkt uit het onderzoek van Nivel. Vanuit de overheid
wordt dit langs verschillende wegen gestimuleerd. Door het ministerie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 282, nr. 149

3

van SZW is een Europees Sociaal Fonds (ESF)-regeling opgezet, gericht
op versterking van de duurzame inzetbaarheid van personeel. De
Arbeidsinspectie zet zich de komende jaren extra in voor goede arbeidsomstandigheden met de zogenaamde sectoraanpak Zorg en Welzijn.
Vanuit VWS zijn en worden ook projecten van veldpartijen op dit terrein
ondersteund. Daarnaast is versterking van de duurzame inzetbaarheid een
van de hoofdlijnen van het regionale arbeidsmarktbeleid in de zorg.
De afgelopen jaren zijn er overigens al de nodige verbeteringen hierin
gerealiseerd. Dat blijkt uit cijfers van het Pensioenfonds Zorg en Welzijn
(PFZW) over de ontwikkeling van de uittredeleeftijd in de zorg. De
gemiddelde leeftijd waarop deelnemers in PFZW met pensioen gaan lag
in 2007 iets boven de 61 jaar. In 2011 is dat inmiddels gestegen naar 63,5
jaar, een stijging van 2,3 jaar. De stijging bij de vrouwen was groter dan bij
de mannen. Dit neemt niet weg dat de uittredeleeftijd van mannen nog
iets hoger is dan die van vrouwen in de zorg (63,7 versus 63,5 jaar)1.
De ouderenzorg en de gehandicaptenzorg aan het woord
Voor een goede zorgverlening is het van belang dat er voldoende en goed
opgeleid personeel aanwezig is. Hierin investeren is een van de speerpunten van mijn beleid. Het is dus goed dat er onderzoek wordt gedaan
naar hoe personeel het werken in de zorg ervaart. In de rapporten «De
ouderenzorg aan het woord» en «De gehandicaptenzorg aan het woord»
van de SP worden een aantal belangrijke zorgpunten voor de arbeidsmarkt in de ouderen- en gehandicaptenzorg onder de aandacht gebracht.
Uit de enquêtes die in 2009 en 2011 zijn afgenomen blijkt dat werknemers
in de ouderenzorg en de gehandicaptenzorg ervaren dat de werkdruk en
bureaucratie zijn toegenomen, er vaak niet voldoende tijd is om het
gewenste zorgniveau aan de bewoners te verlenen en dat er niet meer
handen aan het bed zijn bijgekomen.

1

Deze cijfers zijn geleverd door de uitvoeringsorganisatie PGGM.
2
Research voor Beleid (2012) Werknemersonderzoek Zorg en WJK 2011.

Uit de enquêtes die de SP heeft uitgevoerd blijkt verder dat voor ongeveer
de helft van de werknemers in de ouderenzorg en de gehandicaptenzorg
het plezier in het werk is afgenomen vooral door de toenemende
werkdruk en de bureaucratie. Daarnaast blijkt uit de Werknemersenquête
(WNE) 20112 waarvan de resultaten onlangs beschikbaar zijn gekomen dat
in zowel de gehandicaptenzorg als in de verpleeg- en verzorgingshuizen
(V&V) nog een zeer ruime meerderheid van de werknemers tevreden is
met het werk dat zij doen. In beide branches is minder dan 3% (zeer)
ontevreden over het werk. Niettemin blijven de werkdruk en bureaucratie
belangrijke aandachtspunten binnen mijn beleid.
16% van de respondenten van de SP-enquêtes in de ouderenzorg geeft
aan te overwegen om ander werk te zoeken tegen 30% in de gehandicaptenzorg. Laat mij vooropstellen dat mobiliteit in een sector goed is.
Medewerkers die van de ene naar de andere zorginstelling overstappen
hebben een frisse blik wat leidt tot nieuwe inzichten en nieuw elan. Wel is
van belang dat werknemers behouden blijven voor de zorg. Gelukkig
slaagt de zorg daar goed in. Het netto verloop van het verpleegkundig,
sociaalagogische en verzorgend personeel uit de zorg (inclusief pensionering) is met minder dan 5% niet hoog. Net zoals bij de SP-onderzoeken
geeft in de WNE 2011 een deel van het zorgpersoneel in de ouderenzorg
en de gehandicaptenzorg aan op zoek te zijn naar een andere baan.
Slechts een beperkt deel (minder dan 5%) geeft daarbij aan enige actie te
hebben ondernomen om een baan te vinden buiten de sector zorg en
welzijn.
De werkdruk is altijd een belangrijk punt van aandacht in de zorg met het
oog op het behoud van personeel en duurzame inzetbaarheid. Het is
belangrijk dat het zorgpersoneel in goede omstandigheden zorg kan
verlenen. Zorginstellingen dienen de noodzakelijke voorwaarden te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 282, nr. 149

4

bieden, zodat medewerkers goed hun werk kunnen doen, in goede
gezondheid en gemotiveerd. Daardoor blijven ze langer behouden voor de
zorg en zijn ze productiever. Instellingen en sociale partners zijn primair
verantwoordelijk voor het beleid gericht op duurzame inzetbaarheid. Het
kabinet ondersteunt dit bij individuele werkgevers middels de
ESF-regeling van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
Daarnaast ondersteun ik vanuit VWS verschillende projecten. Zo wordt
binnen het programma «In voor Zorg!» aandacht besteed aan het beter
inrichten van de werkzaamheden van de zorgprofessional die daarmee
meer ruimte krijgt. Het programma kent inmiddels veel voorbeelden
waaruit blijkt dat instellingen zelf ook veel kunnen doen om de positie van
de professional te verbeteren, waardoor de werkdruk afneemt en er meer
tijd voor de cliënt vrij komt.
Kwaliteit van zorg/meer handen aan het bed
Uit de SP-onderzoeken blijkt dat een deel van het personeel aangeeft
onvoldoende tijd te hebben om de juiste zorg te kunnen leveren aan
cliënten. Dit is een zorgelijke zaak. Werken in de zorg is mensenwerk, het
hebben van voldoende tijd en aandacht voor de cliënt is hierbij van groot
belang. Het is in eerste instantie aan zorginstellingen zelf om er zorg voor
te dragen dat er voldoende en goed opgeleid personeel aanwezig is.
Gelukkig zijn er ook veel signalen uit het veld dat dit ook mogelijk is. Het is
mijn taak om zorginstellingen zo veel mogelijk te ondersteunen om het
mogelijk te maken dat er voldoende personeel voor handen is. Met het
convenant «Investeringen intramurale langdurige zorg 2011–2015» dat is
gesloten met de sector kan er een structurele kwaliteitsimpuls worden
geboden aan het extra aannemen en opleiden van personeel. Ik krijg veel
signalen uit het veld dat dit geld goed besteed wordt en dat dit uiteindelijk
ook zal leiden tot meer tijd voor de cliënt.
Bureaucratie
Mensen die in de zorg werken, willen in de eerste plaats zorg verlenen,
geen formulieren invullen. Toch gaat te veel van hun tijd op aan administratieve handelingen. Gemiddeld besteden zorgprofessionals 60% van hun
werkdag aan directe zorgtaken en 40% aan administratieve taken.
Dit is de rode draad die blijkt uit de onderzoeken van de SP in zowel de
ouderenzorg als de gehandicaptenzorg. Het blijkt ook uit diverse onderzoeken die recent in opdracht van VWS zijn uitgevoerd (Werken aan de
Zorg, tijd voor de cliënt, evaluatie ZZPs, onderzoek naar AWBZ-brede
Zorgregistratie (AZR), onderzoek naar administratieve lasten samenhangend met de zorginkoop). De problematiek van te veel administratieve
lasten blijkt niet alleen uit onderzoek, het blijkt ook uit de vele gesprekken
en werkbezoeken die ik en mijn medewerkers met professionals hebben.
Het willen verminderen van de administratieve lasten is een langjarige
ambitie van de overheid, waarvan de realisatie tot nu toe voor de
langdurige zorg weinig succesvol is geweest. Voor zorgprofessionals
nemen de administratieve lasten de afgelopen jaren toe, met als gevolg
frustratie en minder tijd voor de cliënt. Een consequentie is bovendien dat
als gevolg van deze trend de langdurige zorg als sector een minder
aantrekkelijke werkgever is. Precies om deze redenen is een andere koers
ingezet dan in het verleden. Terwijl in het verleden vanuit regelgeving
werd bezien welke mogelijkheden er zijn om de administratieve lasten te
verminderen, wil ik vanuit het veld de ervaren administratieve lasten
aanpakken.
Om de administratieve lasten aan te pakken is reeds het volgende gedaan.
In het convenant, waarmee een kwaliteitsimpuls aan de langdurige zorg

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 282, nr. 149

5

wordt gegeven in de vorm van extra handen aan het bed, is een breed
plan van aanpak opgenomen om de administratieve lasten terug te
dringen. Het plan «meer tijd voor de cliënt» is onderdeel van het
convenant waardoor de medeondertekenaars van het convenant de
realisatie daarvan steunen. Onderdeel van «meer tijd voor de cliënt» is
onder andere het werken aan standaardisatie van inkoop- en andere
voorwaarden die zorgkantoren/verzekeraars en gemeenten aan zorgaanbieders stellen, het aanpakken van de AZR en het verspreiden van goede
voorbeelden.
Op 6 juli van 2011 is het veld van de langdurige zorg opgeroepen om
regels die hinderen om meer kwaliteit en doelmatigheid te realiseren aan
mij te melden. Er zijn in totaal circa 700 meldingen gedaan. Deze
meldingen hebben elk een eerste beleidsreactie van zowel VWS als de
ZBO’s gekregen, en worden de komende periode vertaald naar het
concreet schrappen van regels. Ook is in de brief van 6 juli jl. het veld
gevraagd om experimentvoorstellen waarbij in de praktijk gekeken wordt
hoe de kwaliteit, doelmatigheid en cliëntgerichtheid kan toenemen als de
regeldruk wordt aangepakt. Er zijn 120 voorstellen gedaan, en begin dit
jaar zijn 28 zorgaanbieders met een experiment van start gegaan. Het
voorgaande is u overigens nader toegelicht in de brief van 23 december jl.
Op www.invoorzorg.nl kunt u nadere informatie vinden over de stand van
zaken met het experiment alsmede een verslag van de startbijeenkomst
begin februari 2012.
Resumerend kan ik aangegeven dat de analyse van de administratieve
lasten die de SP maakt gelijk lijkt te zijn aan de analyse van het kabinet.
Juist hierom zijn reeds diverse maatregelen genomen die de komende
jaren zullen leiden tot een aanmerkelijke daling van de administratieve
lasten.
De omvang van de daling van de administratieve lasten hangt overigens
niet alleen van de overheid af. Het hangt ook af van de inrichting van de
bedrijfsvoering van de zorgaanbieders zelf. Het geven van een garantie
van een daling van 50% is daarom niet mogelijk. Wel is mogelijk vanuit de
overheid genoemde activiteiten te ondernemen, en daarmee de administratieve lasten samenhangend met de regelgeving van de overheid aan te
pakken.
Onderzoek van Nivel naar de relatie tussen kwantiteit en
kwaliteit
Veel mensen die afhankelijk zijn van zorg in verzorgings- en verpleeghuizen kunnen vertrouwen op adequaat opgeleide professionals die zich
met hart en ziel voor hen inzetten. Het rapport «De dagelijkse bezetting en
kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg», dat ik heden heb
ontvangen, gaat hierover.
Ik doe u hierbij het rapport toekomen.1 Het rapport betreft een onderzoek
naar de relatie tussen de dagelijkse bezetting (het aantal medewerkers en
hun opleidingsniveau) en kwaliteit in verzorgings- en verpleeghuizen.
Voor het onderzoek zijn op 23 afdelingen van 12 instellingen gegevens
verzameld. De toenmalige staatssecretaris Bussemaker heeft het
onderzoek toegezegd aan uw Kamer tijdens een AO Arbeidsmarkt in juni
2009. Het Nivel heeft het onderzoek uitgevoerd in opdracht van mijn
departement en de IGZ.

1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Het doel van het onderzoek is tweeledig:
1) Nader inzicht krijgen in de relatie tussen de dagelijkse bezetting en
kwaliteit van zorg.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 282, nr. 149

6

2)

Een leidraad ontwikkelen voor de minimale en optimale dagelijkse
bezetting van een afdeling.

Belangrijkste conclusies en aanbevelingen
Het onderzoek, dat uitgevoerd is in een beperkt aantal instellingen voor
intramurale ouderenzorg, laat zien dat verschillende invullingen van de
dagelijkse bezetting tot goede zorg kunnen leiden. De resultaten tonen
aan dat er geen blauwdruk of kwantitatieve norm bestaat voor een
minimale of optimale bezetting. Naast voldoende en adequaat geschoolde
professionals op de afdeling zijn stimulerende contextfactoren van
belang. Deze factoren betreffen met name de organisatie van het
arbeidsproces, de arbeidsomstandigheden en de organisatiecultuur.
De belangrijkste aanbevelingen betreffen het stimuleren van goed
werkgeverschap waarbij instellingen hun verantwoordelijkheid nemen
voor een goede werkomgeving voor hun medewerkers. Leidinggevenden
kunnen de ontwikkelde leidraad gebruiken om de invulling van de
dagelijkse bezetting nog beter te onderbouwen. De IGZ kan gebruikmaken
van de leidraad bij haar toezichtactiviteiten. Aangezien de bruikbaarheid
van de leidraad nog niet op grote schaal is getoetst, verdient het de
aanbeveling om de leidraad in eerste instantie te gebruiken als basis voor
een gesprek met een afdeling en/of instelling over de dagelijkse bezetting
en contextfactoren.
Inhoudelijke reactie
Uit het onderzoek komt naar voren hoe belangrijk het is dat voldoende en
adequaat geschoolde professionals werkzaam zijn in verpleeg- en
verzorgingshuizen. Dit onderstreept de ambitieuze doelstelling om te
zorgen voor 12 000 extra FTE in de intramurale langdurige zorg en extra
scholing. Dit allemaal met als doel om een grote kwaliteitsimpuls te geven
aan de zorg voor de meest kwetsbare cliënten. Daartoe is met de sector
het convenant «Investeringen intramurale langdurige zorg 2011–2015»
afgesloten.
Een belangrijke conclusie van het onderzoek is dat de kwaliteit van zorg
mede beïnvloed wordt door contextfactoren, zoals een slimme organisatie
van het arbeidsproces, goede arbeidsomstandigheden en een organisatiecultuur die ruimte biedt voor professionals. Zoals uiteengezet in de
Arbeidsmarktbrieven van 2011, zet ik me op diverse wijzen in om
zorgwerkgevers op deze terreinen te ondersteunen1. Zo worden via het
programma «In voor Zorg!», dat Vilans uitvoert, goede voorbeelden op dit
terrein in de langdurige zorg in beeld gebracht. Deze voorbeelden dragen
bij aan het vereenvoudigen en slimmer inrichten van werkprocessen.
Naast het beschikbaar stellen van goede voorbeelden op dit terrein zijn
met het programma inmiddels ook ruim 250 instellingen in de langdurige
zorg concreet ondersteund om interne veranderingsprocessen in gang te
zetten. Daarbij wordt ingezet op een cultuuromslag die de zorgprofessional meer ruimte en verantwoordelijkheid geeft voor een goede
zorgverlening.

1
Arbeidsmarktbrieven, Tweede Kamer,
vergaderjaar 2010–2011, 29 282 nr. 111 en
vergaderjaar 2011–2012, nr. 128.

Om de positie van de zorgprofessional binnen de zorginstelling verder te
versterken, ondersteun ik het Programma «Excellente Zorg» van de
beroepsgroep Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland (V&VN).
Daarnaast zal het op te richten Kwaliteitsinstituut voor de zorg nadrukkelijk verzorgenden en verpleegkundigen van dienst zijn door hen de
mogelijkheid te bieden eigen kwaliteitsstandaarden te ontwikkelen en aan
te geven wat ze daarvoor nodig hebben. Eén van de pilots van het
Kwaliteitsinstituut is «de proeftuinen met Excellente ouderenzorg». In

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 282, nr. 149

7

samenwerking met V&VN is deze pilot specifiek gericht op de juiste inzet
en optimale mix van verzorgenden en verpleegkundigen in de
ouderenzorg. De resultaten uit het onderzoek van het Nivel kunnen
worden betrokken bij deze pilot.
Naast een slimme organisatie van het arbeidsproces en een organisatiecultuur die ruimte biedt aan professionals benadrukt het onderzoek het
belang van goede arbeidsomstandigheden. Zorginstellingen dienen de
noodzakelijke voorwaarden te bieden, zodat zorgverleners hun werk goed
kunnen doen, in goede gezondheid en gemotiveerd. Daartoe ondersteun
ik verschillende projecten van (regionale organisaties van) zorginstellingen. Daarbij gaat het onder andere om de inzet van de Work Ability
Index (werkvermogensmonitor) waarmee werkgevers en werknemers in
staat gesteld worden om uitval van personeel te voorkomen.
Toezicht op inzet van personeel in de zorg
De Inspectie voor de Gezondheidszorg besteedt tijdens toezichtbezoeken
altijd aandacht aan de inzet van het personeel, zowel de hoeveelheid
medewerkers als opleidingsniveau en bijscholing. Voor de weging van
risico’s in de zorg, zeker in de langdurige zorg, is de inzet van personeel
zeer bepalend.
De inspectie zal de leidraad zoals deze is geschetst in het rapport
doorvertalen naar het instrument waarmee dit toezicht wordt uitgevoerd.
Dit kan betrekkelijk eenvoudig omdat de huidige werkwijze van de
inspectie al is ingericht op een weging tussen hoeveelheid medewerkers,
opleidingsniveau, zorgzwaarte van de bewoners en omgevingsfactoren. In
de ouderenzorg zal de inspectie in 2013 op projectmatige wijze toezicht
houden op dit specifieke onderwerp, hoe de inspectie dit zal doen zal in
het werkplan 2013 zijn uitgewerkt. Het project zal ook dienen als een pilot
om goed toezicht op personeel verder vorm te geven, zodat daarna het
instrument voor het toezicht op de zorg thuis en de gehandicaptenzorg
nader uitgewerkt kan worden.
Arbeidsmarktbeleid voor specifieke groepen
Tijdens het AO van 14 december 2011 is door verschillende Kamerleden
geïnformeerd wat er gedaan kan worden om specifieke groepen meer te
werven en te behouden voor de zorg. Daarbij ging het onder andere om
groepen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt, om ontslagen
politiemensen en om net afgestudeerden die de zorg voortijdig dreigen te
verlaten.
In 2010 is samen met het ministerie van SZW de Impuls-regeling gestart.
Doel van deze regeling was om de samenwerking tussen de zorginstellingen, het UWV en de gemeenten in de regio te versterken, zodat
personeel beter en sneller naar de zorg toegeleid kan worden. Daartoe is
door het kabinet voor de jaren 2010–2011 circa € 5 miljoen beschikbaar
gesteld. De regeling was met name bedoeld om de samenwerking te
initiëren en veder op gang te helpen. Door alle 30 onderscheiden regio’s
zijn hiervoor plannen ingediend en uitgevoerd. De regeling loopt nu af en
wordt niet voortgezet, omdat verwacht mag worden dat de verschillende
stakeholders in de regio er alle belang bij hebben om de samenwerking te
borgen en zelfstandig voort te zetten. In vrijwel alle regio’s is de intentie
daartoe ook uitgesproken. Door Regioplus en de regionale werkverbanden
in de zorg worden hiervoor ook middelen ingezet in het kader van het
door VWS gesubsidieerde project «De weg naar Balans 2012–2015» ter
versterking van het regionale arbeidsmarktbeleid. Goede afspraken maken
over het werven en opleiden van mensen met een afstand tot de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 282, nr. 149

8

arbeidsmarkt (waaronder ook allochtonen en niet-uitkeringsgerechtigden
(nuggers)) is een van de hoofdpunten van de regionale samenwerking.
Vanuit de rijksoverheid zijn in het recente verleden de middelen voor
re-integratie vanuit het ministerie van SZW gedecentraliseerd naar
UWVwerkbedrijf en de gemeenten. Op dat niveau kunnen instrumenten
beter ingezet worden om inactieven naar de arbeidsmarkt toe te leiden.
Vaak gaat het daarbij om voortrajecten om mensen te stimuleren en
gereed te maken voor het volgen van een kwalificerende zorgopleiding.
Wordt vervolgens daadwerkelijk een zorgopleiding gevolgd dan is het
vanzelfsprekend dat zorginstellingen – aanvullend op hetgeen gemeenten
en UWVwerkbedrijf doen – ook een deel van de investering op zich
nemen. Daartoe kunnen ze onder andere gebruik maken van het stagefonds, maar ze kunnen ook een deel van de investeringsmiddelen in het
kader van het convenant «Investeringen intramurale langdurige zorg
2011–2015» hiervoor inzetten.
De regionale samenwerking is echter niet alleen gericht op groepen met
een afstand tot de arbeidsmarkt. Ook groepen die in andere sectoren
overbodig dreigen te worden zijn voor de zorgsector interessant. In het
AO van 14 december is onder andere gewezen op ontslagen politie- en
defensiepersoneel. Daarnaast is bekend dat een aantal grote ondernemingen te maken heeft met forse reorganisaties, zoals TNT en
ABN/AMRO. In voorkomende gevallen wordt dit door Regioplus en de
regionale werkverbanden in de zorg opgepakt. Daartoe zijn en worden in
verschillende regio’s afspraken gemaakt met onder andere defensie, TNT
en ABN/AMRO om overtollig geworden personeel op te leiden en in te
zetten voor de zorg. In navolging hiervan kunnen – indien relevant – op
regionaal niveau ook met de politiekorpsen hierover afspraken gemaakt
worden. Waar nuttig zal ik op landelijk niveau afspraken maken om de
activiteiten op regionaal te ondersteunen.
Versterken van het regionale arbeidsmarktbeleid is niet alleen gericht op
de werving van nieuw personeel voor de zorg, maar ook om het zorgpersoneel zoveel mogelijk te behouden voor de zorg. Met de Kamer ben ik
van mening dat de uitstroom van net afgestudeerden uit de zorg tot een
minimum beperkt moet blijven. Dat is op dit moment nog niet het geval.
Ik heb dan ook aan Regioplus gevraagd om in het kader van haar project
«De weg naar balans 2012–2015» een aantal regionale projecten te starten
waarin instrumenten ontwikkeld en toegepast worden om net afgestudeerden goed te binden aan de zorg.
Daarnaast zijn Actiz en VGN in december jongstleden gestart met het
meerjarige programma: «Kansen voor de Zorg, Kansen in de Zorg». Dit
wordt gefinancierd door VWS, OCW, BZK en vanuit het Europees
Integratie Fonds (EIF) voor ca. € 1,5 mln. in totaal. Met dit programma
wordt ingezet op 3 pijlers:
1) Nieuw talent voor de care; op basis van gedegen onderzoek wordt
beroepsvoorlichtingmateriaal ontwikkeld om allochtone jongeren en
jongens (10–25 jaar) te interesseren voor de zorg.
2) Zij-instromers met open armen ontvangen; de bestaande wervingscampagne aanpassen om ook de allochtonen en nuggers beter te
bereiken.
3) Een Intercultureel Fundament; naast het werven van allochtonen is
het belangrijk dat ze ook worden behouden. Zorginstellingen moeten
hun beleid aanpassen om klaar te zijn voor een meer divers
werknemersbestand.
Deze aanpak is gebaseerd op eerder opgedane inzichten en sluit zoveel
mogelijk aan bij bestaande instrumenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 282, nr. 149

9

Ik heb er vertrouwen in dat met het ingezette beleid knelpunten op de
arbeidsmarkt voor deze groepen worden weggenomen. Het onbenut
arbeidspotentieel kan ook worden ingezet voor de 12 000 extra FTE in de
zorg.
De staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M. L. L. E. Veldhuijzen van Zanten-Hyllner

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 282, nr. 149

10