Landelijk Bureau
Web van wantrouwen
Gespreksnotitie VluchtelingenWerk Nederland – 16 juni 2021
Ten behoeve van: Rondetafelgesprek over maatwerk en
uitvoering in het vluchtelingenrecht op 24 juni 2021 in de
Tweede Kamer.

Postbus 2894 1000 CW Amsterdam

Als VluchtelingenWerk Nederland staan wij dagelijks
vluchtelingen en asielzoekers bij in hun mars langs de
Nederlandse instituties. Van hun asielprocedure,
aanvraag tot gezinshereniging tot aan inburgering en
integratie of, bij afwijzing, hun vertrek uit Nederland. In
het pad dat zij doorlopen komen ze daarbij een
veelvoud aan uitvoeringsorganisaties tegen waaronder
de IND, het COA, DUO, DT&V en de Belastingdienst.
Wij zien met grote regelmaat dat mensen vermalen
worden in het systeem. Ofwel door te strenge
wetgeving gebaseerd op wantrouwen, ofwel door te
rigide uitvoering van procedures met gebrek aan oog
voor de menselijke maat. Veelal een combinatie van
beiden. Dagelijks zien onze vrijwilligers en
medewerkers de hordes, barrières en onmogelijke
eisen waarmee asielzoekers en statushouders worden
geconfronteerd.

Schrijnend hoger beroep Abdul
De Soedanees Abdul* was pas dertien jaar toen
hij alleen in Nederland aankwam en een
asielaanvraag indiende. Abdul wachtte drie jaar
op de definitieve beslissingen en de uitspraak in
de beroepsprocedure. De rechtbank verklaarde
het beroep gegrond, en overwoog dat de jongen
door de handelswijze van de IND ernstig in zijn
belangen was geschaad: Abdul had jaren in
onzekerheid geleefd. Bovendien bleek dat hij al
die tijd recht had gehad op asiel. De rechter
bepaalde dat de IND binnen vier weken een
vergunning moest verlenen. Daarmee leek
eindelijk een einde te komen aan de slopende
procedure. Toch ging de IND in hoger beroep.
Na enkele maanden stelde de Raad van State
de IND op een technische kwestie in het gelijk,
maar kort na de uitspraak werd alsnog een
vergunning verleend. Inmiddels was Abdul 17
jaar oud. *Naam is geanonimiseerd.

Asielzoekers en vluchtelingen die bescherming in Nederland aanvragen leveren hun lot
over aan de Nederlandse overheid. Hun veiligheid en toekomst worden in belangrijke
mate gedefinieerd door de besluiten die door Nederlandse overheidsorganisaties
genomen worden. Daar waar mensen gegronde vrees hebben voor vervolging bij
terugkeer naar hun land van herkomst, kan dat besluit het verschil tussen leven en dood
betekenen. Zoals de parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag
terecht constateert is ‘een grondbeginsel van onze rechtsstaat dat zowel bij het maken
als bij het uitvoeren van wetten zoveel mogelijk rekening gehouden moet worden met de
belangen van mensen’. Juist ook daar waar mensen zo fundamenteel afhankelijk zijn van
de overheid verdient dat grondbeginsel bijzondere bescherming.

Biniam leeft gescheiden van zijn familie: DNA-uitslag in de prullenbak
De gezinsherenigingsaanvraag van Biniam* uit Eritrea voor zijn vrouw en kind wordt afgewezen: er wordt getwijfeld aan
de identiteit van de echtgenote. Zij heeft geen identiteitskaart, wel een schoolpas en een registratiebewijs en
voedselkaart van UNHCR, een huwelijksakte en een doopakte van het kind. De IND vindt deze indicatieve bewijzen
onvoldoende om haar nader onderzoek in de vorm van een DNA-onderzoek aan te bieden. Biniam en zijn vrouw
besluiten zelf een DNA-onderzoek te doen via het verwantschapsonderzoeksbureau Verilabs. Uit dit onderzoek blijkt dat
ze beiden ouder zijn van het kind. De rechtbank verklaart het beroep gegrond, maar in hoger beroep wordt de uitspraak
door de Raad van State vernietigd. De reden? In het onderzoeksrapport van Verilabs was niet opgenomen dat de
identiteitsvaststelling van vrouw en kind heeft plaatsgevonden voorafgaande aan de DNA-afname op de Nederlandse
ambassade. Het gezin leeft tot op de dag van vandaag gescheiden van elkaar. *Naam is geanonimiseerd.

Pagina 1 van 4

Terwijl de signalen over mensen die vastlopen in het systeem talrijk zijn, worden die
helaas te vaak genegeerd of niet gezien. Al bij de totstandkoming van nieuwe
regelgeving worden adviezen en alarmbellen van gerenommeerde adviesorganen zoals
de Raad van State en de Nationale Ombudsman met grote regelmaat ter zijde
geschoven. Ook signalen over misstanden vanuit de uitvoering en over mensen die
vastzitten in de bureaucratie, waaronder van VluchtelingenWerk Nederland, vinden bij de
overheid vaak onvoldoende gehoor.
Ahmad* wordt niet geloofd
“Als chauffeur van een hoge ambtenaar in
Afghanistan kwam ik in gevaarlijke situaties
terecht. Twee keer reden we in een hinderlaag.
De auto werd beschoten, maar we konden
ontsnappen. Mijn verhaal aan de IND
onderbouwde ik met documenten: bevestigingen
van mijn werkgever over de problemen met de
taliban en van de brandweer over de
brandstichting. Het waren e-mails – geen originele
stukken. Daarom werd mijn asielaanvraag
afgewezen. De IND geloofde wel de hinderlagen
en beschietingen, maar niet dat de taliban mij
daarna bedreigden. Met gevaar voor eigen leven
reisde mijn moeder daarna door Afghanistan om
schriftelijke stukken te verzamelen en op te
sturen. Met die documenten deed mijn advocaat
een tweede asielaanvraag. Ik ben nog steeds
verdrietig en in de war van het bericht dat we toen
kregen: de IND wilde niet naar de nieuwe stukken
kijken. Ook al waren het de documenten waar zij
om hadden gevraagd.” *Naam is geanonimiseerd.

De rigide uitvoeringspraktijk wordt in stand
gehouden door de bestuursrechtspraak. Zo is
er al jarenlang kritiek op de bewijseisen die
gesteld worden aan asielzoekers. Eisen die
ertoe leiden dat asielzoekers mogelijk ten
onrechte worden teruggestuurd naar hun land
van herkomst. Met alle gevolgen voor hun
veiligheid van dien. Zo had uitzetting van Ali
al-Showaikh naar Bahrein voorkomen kunnen
worden als de IND bewijsmateriaal dat hij wel
degelijk gevaar liep niet opzij had geschoven.
Dit omdat het bewijs volgens de IND niet
voldeed aan de strenge eisen die Nederland
hanteert. Ali al-Showaikh zit inmiddels een
levenslange gevangenisstraf uit in het land
waartegen hij in Nederland bescherming
zocht.

Signalen over de te strenge bewijslast zijn
genegeerd. Zeer recent heeft het Europese
Hof Nederland, na jarenlange door VluchtelingenWerk ondersteunde procedures, op de
vingers getikt. Het Hof heeft geoordeeld dat er in Nederland veel te hoge eisen worden
gesteld. Veel leed had kunnen worden bespaard als er eerder serieus naar knelpunten
was gekeken.

Hasmik heeft geen nationaliteit
‘“Je ouders zijn verraders”, zei een medewerker van de Armeense ambassade vlak voordat ze de hoorn erop gooide.’ Het
was een abrupt einde van een van de vele pogingen die Hasmik (21) deed om aan identiteitsdocumenten te komen.
Hasmik, geboren en getogen in Nederland, heeft geen nationaliteit. En als de regels blijven zoals ze zijn, zal dat ook nooit
gebeuren. ‘Mijn vader is Armeen, mijn moeder Azerbeidzjaanse. Door hun gemengde huwelijk liepen ze gevaar: in beide
landen worden mijn ouders gezien als verraders. In Nederland kregen ze al na één jaar een verblijfsvergunning. De
documenten die nu nodig zijn om te naturaliseren, hebben ze niet en zullen ze nooit krijgen. Daardoor hebben mijn
broertje en ik nooit een nationaliteit gekregen. Het lijkt alsof niemand verstand heeft van mijn situatie. Alsof mijn zaak op
elk bureau naar de linker stapel wordt geschoven: hier kunnen we even niets mee. Soms doe ik weer eens een rondje:
dan bel ik de gemeente, die mij standaard door verwijst naar de IND, die altijd zegt dat ik naar de Armeense ambassade
moet. Maar ook daar is nog nooit inhoudelijk gereageerd op mijn mails en telefoontjes. Van hen hoef ik dus geen
document te verwachten waarop staat dat ik géén Armeens paspoort krijg. Wat moet ik nog meer doen?’

Pagina 2 van 4

In het vreemdelingenrecht en de uitvoering daarvan door de overheid is reflectie hard
nodig. In het rapport ‘Web van wantrouwen’ schetsen wij een verontrustend beeld van
het gebrek aan menselijke maat in de asielpraktijk en bij de integratie van vluchtelingen in
Nederland. Dit rapport is gestoeld op de ervaringen van VluchtelingenWerk over de volle
breedte van het asiel – en integratiedomein en bouwt voort op eerdere publicaties, ook
van andere experts en advocaten.
De behandeling van asielzoekers en vluchtelingen, is veel te veel gebaseerd op
wantrouwen. Mensen in een kwetsbare positie, vluchtelingen, komen verstrikt te zitten in
een web van veel te strenge regels, en veel te rigide uitvoering. Wij doen als
VluchtelingenWerk een 10-tal aanbevelingen tot verbetering om de menselijk maat weer
centraal te stellen.
Wij hopen op deze wijze een betekenisvolle bijdrage te leveren om het tij te keren. Het
rapport zal in de week van 21 juni hier te vinden zijn. Wij zullen het uw Kamer ook
separaat doen toekomen.
Op basis van het rapport komen wij tot onderstaande aanbevelingen:
1) Zorg voor structurele en onafhankelijke monitoring op de kwaliteit van de beslissingen in
en de zorgvuldigheid van de asielprocedure, bijvoorbeeld door de UNHCR. Er is nu
onvoldoende zicht op de kwaliteit van de beslissingen van de IND. Maak periodieke
rapportages openbaar zodat de Tweede Kamer beter in staat is haar controlerende taak
te vervullen.
2) Veel van de problemen en het menselijk leed als gevolg van te strenge wet -en
regelgeving kan voorkomen worden door adviezen van bijvoorbeeld de Raad van State,
de ombudsman, UNHCR en ACVZ ter harte te nemen. Voer bij nieuwe regelgeving
standaard een uitvoeringstoets uit en maak deze openbaar, ook bij lagere regelgeving.
Betrek hierin ook expliciet het perspectief van de asielzoekers of statushouders zelf en de
signalen uit de praktijk. Neem als Tweede Kamer meer tijd voor de behandeling van wet en regelgeving en zet vaker instrumenten, zoals hoorzittingen en rondetafelgesprekken,
in om experts zoals de Raad van State, de Ombudsman, Adviescommissie voor
Vreemdelingenzaken (ACVZ) en (uitvoerings)organisaties in de vreemdelingenketen te
betrekken
3) Zorg dat uitvoeringsinstanties waar vluchtelingen en asielzoekers mee te maken hebben
(DUO, IND, COA, DT&V) betrokken worden bij de parlementaire enquête naar de
toeslagenaffaire. Betrek bij dit onderzoek ook hoe de menselijke maat toegepast kan
worden op de situatie van statushouders als het gaat om voorzieningen, zoals de
toeslagen. Voer de aanbevelingen uit van de Tijdelijke commissie
Uitvoeringsorganisaties.
4) Zet de beschermingsvraag van asielzoekers centraal in de asielprocedure. Niet de vraag
of een beslissing houdbaar is bij de rechter maar de vraag of iemand gegronde redenen
heeft om bescherming te zoeken zou centraal moeten staan. Hou hier meer rekening met
de individuele omstandigheden van een asielzoeker of vluchteling. Wees als

Pagina 3 van 4

staatssecretaris terughoudend met het in beroep gaan daar waar evident sprake is van
een gegronde beschermingsvraag of humanitaire nood. Geef uitvoeringsinstanties ruimte
voor de menselijke maat door hen voldoende capaciteit, kennis en zeggenschap te
geven.
5) Wees als Tweede Kamer terughoudend bij de roep om strengere maatregelen op basis
van incidenten en bewaak de rechtstaat, ook als het soms schuurt.
6) Gooi de torenhoge bewijslast die nu bij vluchtelingen ligt op de schop en zet concrete
stappen om de bewijseisen die nu worden gesteld te verlagen. Betrek hierbij ook het
aanpassen van de te strakke termijnen waar vluchtelingen en hun gezinsleden aan
moeten voldoen. Voer het vonnis van het Europese Hof met betrekking tot de bewijslast
bij herhaalde aanvragen onverwijld uit. Stel geen onmogelijke eisen voor het verkrijgen
van een paspoort zodat houders van een asielgerelateerde vergunning en hun kinderen
die in Nederland mogen blijven, ook Nederlander kunnen worden.
7) Te vaak zijn beslissingen onvoldoende gebaseerd op (actuele) landeninformatie, met alle
risico’s van dien. ACVZ heeft in haar rapport ‘Weten en wegen’ waardevolle
aanbevelingen gedaan met betrekking tot het gebruik van landeninformatie. Voer deze
aanbevelingen onverkort uit.
8) De rechtstaat geldt voor iedereen. Behandel inwoners van Nederland niet anders op
basis van hun nationaliteit: schaf de dwangsommen bij nalatigheid van de overheid in het
vreemdelingenrecht niet af en stop met het maken van specifiek beleid gericht op afkomst
zoals de sobere opvang van spoor 2 en de uitzondering op medische checks.
Vermeende ‘aanzuigende werking’ zou geen leidmotief moeten zijn voor beleid, en zorgt
te vaak voor onnodig onrecht.
9) Stop met het voortdurend sleutelen aan de asielprocedure. Draai wijzigingen in de
asielprocedure die afbreuk doen aan de zorgvuldigheid zoals de wijziging in de
aanmeldprocedure terug, en wees uiterst terughoudend met nieuwe wijzigingen. Borg dat
de stem van de asielzoeker in het proces voldoende wordt gehoord. Ontwikkelingen zoals
de druk op de rechtsbijstand en het gebruik van schriftelijk, bondig en telehoren doen hier
afbreuk aan. Geef asielzoekers ook bij de Raad van State spreekrecht.
10) Zorg voor de terugkeer van de menselijke maat in het vluchtelingendomein, van
aankomst tot vertrek of integratie. Erken dat er altijd een humanitair vangnet nodig is in
betreffende wet -en regelgeving in de vorm van een hardheidsclausule, het gebruik van
een discretionaire bevoegdheid of het buitenschuld criterium. Voer deze, daar waar ze
nog niet bestaan, in bij relevante wetgeving en doe onderzoek naar huidige toepassing
van deze instrumenten en de wijze waarop asielzoekers of statushouders klem komen te
zitten in het systeem.

Pagina 4 van 4