ZonMw jaarplan 2017 (concept)
Deel 1: Algemeen
Oktober 2017

ZonMw-zelfevaluatie
Implementatie aanbevelingen

1

ZonMw – Implementatie aanbevelingen 2018

ZonMw-zelfevaluatie

Implementatie aanbevelingen
Inleiding
In de periode oktober 2018- januari 2019 heeft ZonMw een zelfevaluatie uitgevoerd waarbij gekeken is naar
de implementatie van de aanbevelingen uit de ZonMw evaluatie 2016.
Het bestuur van ZonMw heeft op 24 januari 2019 gesproken over de inhoud van deze zelfevaluatie en
geconcludeerd dat ZonMw in relatie tot gedane aanbevelingen op de goede weg is.
Het doel van deze zelfevaluatie was het verkrijgen van inzicht in de huidige ontwikkelingen naar aanleiding
van de aanbevelingen uit de ZonMw evaluatie. De vraag die ten grondslag ligt aan deze evaluatie is: Hoe
geeft ZonMw invulling aan de aanbevelingen van het onderzoeksbureau en de externe evaluatiecommissie
naar aanleiding van de evaluatie van ZonMw over de periode 2010-2015? Wat gaat al goed en waar werken
we nog aan?
Aanbevelingen
Het onderzoeksbureau heeft, conform opdracht van VWS en NWO, gekeken naar:
A. Opdrachtverlening aan ZonMw
B. Doeltreffendheid
C. Doelmatigheid
D. Ontwikkeling van de taakgebieden en positionering van ZonMw
Op elk van deze onderwerpen heeft het onderzoeksbureau een aantal aanbevelingen geformuleerd en deze
vervat in een evaluatierapport.
De evaluatiecommissie heeft op basis van het evaluatierapport van het onderzoeksbureau in haar
aanbiedingsbrief een vijftal aanvullende aanbevelingen geformuleerd:
1. Programmeer nog nadrukkelijker vanuit maatschappelijke vraagstukken.
2. Voorkom verkokering in programmering en zorg voor langlopende programma’s.
3. Zorg voor een intersectorale benadering.
4. Biedt ruimte aan een brede variatie van onderzoeksmethoden.
5. Beloon onderzoekers ook voor het streven naar maatschappelijke impact.
ZonMw beleidsplan 2016-2020
In 2016 heeft ZonMw haar nieuwe beleidsplan ‘Kennis maken op maat, samen met betrokken partners’
gepubliceerd. De uitkomsten van de evaluatie waren nog niet bekend. Toch is een aantal aandachtspunten uit
de evaluatie al in dit beleidsplan geadresseerd. Deze stand van zaken vertoont daarom enige overlap met de
tussentijdse evaluatie van het beleidsplan (2018).
Beleidsreactie VWS
In een brief aan de Eerste en Tweede kamer op 28 mei 2018 geeft de minister van VWS, Hugo de Jonge, een
beleidsreactie op de ZonMw-evaluatie. De minister concludeert dat de evaluatie van ZonMw laat zien dat
ZonMw een doeltreffende en doelmatige organisatie is die zowel nationaal als internationaal een van de
koplopers is in het financieren en stimuleren van onderzoek en innovatie.
De minister onderschrijft de aanbevelingen. Alleen wat betreft het vergroten van flexibele budgetten die niet
gekoppeld zijn aan een specifiek programma of opdracht (onderwerp A) geeft hij aan dat deze niet in het
Rijksbeleid passen.

2

ZonMw – Implementatie aanbevelingen 2018

Rapport onderzoeksbureau
A Opdrachtverlening aan ZonMw
Samenvatting stand van zaken
Hoofdopdrachtgevers en belangrijke financiers van ZonMw zijn het ministerie van VWS (69%) en NWO
(25%). Overige financiers (6%) zijn bijvoorbeeld andere departementen, gezondheidsfondsen en
zorgverzekeraars. In overleg met opdrachtgevers adviseert ZonMw over relevantie van onderwerpen. Het
merendeel van de huidige programma’s is maatschappelijk van aard, waardoor de betrokkenheid van
ministeries groter is dan voorheen, juist ook bij de afronding. ZonMw is bezig met een efficiëntieslag bij het
verkrijgen van internationale financiering. Verder is zij in de huidige beleidsperiode flexibeler gaan
programmeren met behoud van de hoge kwaliteitsstandaard van het subsidieproces. Zo kan tijdens de
looptijd van programma’s tegemoet worden gekomen aan nieuwe wensen van opdrachtgevers en andere
belanghebbenden.
Ontwikkel een langetermijnvisie met ZonMw, NWO en het ministerie van VWS
Verschillende opdrachtgevers geven mede richting aan het beleid van ZonMw. In overleg met opdrachtgevers
adviseert ZonMw over relevantie van onderwerpen. Belangrijk aspect hierbij is het momentum of zogeheten
‘window of opportunity’. Bij een te vroege signalering bestaat het risico dat een onderwerp niet wordt
opgepakt door opdrachtgevers.
ZonMw heeft haar eigen visie beschreven in het beleidsplan ‘Kennis maken op maat, samen met betrokken
partners’ en de verschillende programmaclusters hebben aansluitend hierop een visie per cluster vastgelegd.
De opdrachtgevers van ZonMw zijn hierin meegenomen. Het merendeel van de opdrachten die aan ZonMw
worden verstrekt hebben nog een looptijd van gemiddeld 4 jaar, maar dat neemt niet weg dat het ZonMw lukt
om onderwerpen op de agenda de houden voorbij deze periode. ZonMw is steeds beter in staat om de lange
lijnen vast te houden en vindt hierin een luisterend oor bij VWS.
Best practice
Zingeving in de zorg, Eenzaamheid en Zorg voor Vluchtelingen zijn voorbeelden van door ZonMw
gesignaleerde onderwerpen die door de opdrachtgevers worden gedragen.
De bewindslieden van VWS hebben in 2017 een prioriteitenlijst opgesteld die ZonMw in staat stelt
het VWS-beleid proactief te voeden. Dit gebeurt onder meer in samenwerking met de chief science
officer (CSO) van VWS. Zo zal ZonMw aansluiten bij de door VWS op te zetten kennisplatforms
Preventie, Ouderen en Zorg op de juiste plek. Voor het opzetten van het kennisplatform Preventie
heeft ZonMw inmiddels een opdracht gekregen.
Het aantal programma’s met een structureel karakter is de laatste jaren toegenomen. Van oudsher
waren dat Preventie, DoelmatigheidsOnderzoek en Evaluatie Regelgeving, hier zijn bijvoorbeeld
Goed Gebruik Geneesmiddelen en Sport bijgekomen. Ook het aantal programma’s met een looptijd
langer dan 4 jaar en programma’s waar een vervolgopdracht voor komt neemt toe. Voorbeelden:
Memorabel, OpGGZ, Palliantie, Jeugd en Tussen Weten en Doen
Toekomstperspectief
De samenwerkingsovereenkomst met NWO biedt ook kansen ten aanzien van het ontwikkelen van een
langetermijnvisie. ZonMw is actief betrokken geweest bij het ontwerpen van de NWO-strategie 2019-2022, die
strak is gedefinieerd en bestaat uit 5 lijnen waaraan de middelen zijn opgehangen. Binnen deze strategie is
veel aandacht voor de verbinding van agenda’s, wetenschap en samenleving (Nexus), wat naadloos aansluit
bij de missie van ZonMw. ZonMw is goed aangehaakt bij de topsectoren, de Open Competitie en de NWA, de
drie pijlers van het huidige NWO-subsidiepalet. Met de komst van een chief science officer bij VWS wordt
binnen het ministerie meer aandacht gevraagd voor de (eigen visie op) kennisontwikkeling/ kennisbehoeften.
De relatie van ZonMw en chief science officer is goed en met die basis wordt voor de toekomst verwacht dat
3

ZonMw – Implementatie aanbevelingen 2018

opdrachten van VWS nog meer aansluiten bij ontwikkelingen in het veld van zorg en wetenschappelijk
onderzoek. Belangrijk hierbij is het verwerven van opdrachten die een langetermijnvisie mogelijk maken.
Maak langlopende programma’s mogelijk
Hoewel de beleidscycli van VWS en andere departementen maximaal 4 jaar bedragen is het op onderwerpen
mogelijk een horizon te schetsen die deze periode overschrijdt, zeker wanneer er binnen het ministerie een
breed draagvlak bestaat voor een bepaald onderwerp. Omdat ZonMw werkt op basis van opdrachten,
sommige ad hoc, wordt samen met de opdrachtgever of door ZonMw zelf gekeken naar samenhang hiermee
met grotere thema’s. Zo levert een ad hoc opdracht meer rendement op dan wanneer het los van een thema
zou worden uitgevoerd. Per opdracht wordt bekeken bij welk thema en in welk cluster deze het beste past.
Een van de huidige beleidslijnen van ZonMw is ‘grote duurzame programmaclusters’. De programma-afdeling
van ZonMw is georganiseerd in 14 clusters. In een cluster worden met elkaar samenhangende opdrachten
uitgevoerd. Missie en visie zijn voor alle clusters vastgelegd in een clusterplan dat de basis vormt voor de
jaarlijkse Planning & Control cyclus. De doelen van de portefeuille Grote duurzame programmaclusters
worden bovendien meegenomen in de HRD-cyclus met de clusterhoofden en in tussentijdse werkoverleggen.
Verder wordt de beleidslijn regelmatig geagendeerd op het clusterhoofdenoverleg. Tussen de clusters wordt
goed samengewerkt.

Best practice
Het preventieprogramma bij ZonMw is al 20 jaar een doorlopend programma dat aansluit op de
vierjaarlijkse cyclus voor het gezondheids- en preventiebeleid uit de Wet Publieke Gezondheid. Het
programma jaagt aan, verbindt en versterkt bewustzijn over het belang van preventie en in het
bijzonder leefstijl. Het preventieprogramma 2019 t/m 2022 bouwt voort op datgene wat in de vorige
programma’s is gestart of de resultaten daarvan.
Antimicrobiële Resistentie, OpGGz en Gender en Gezondheid zijn belangrijke
onderwerpen/programma’s die langjarig op de agenda blijven staan. Dit gebeurt in goed overleg
met de opdrachtgevers.
Voorbeelden van thema’s waarbinnen nieuwe of kortlopende programma’s op onderwerp worden
gebundeld en aangehaakt zijn Sport en Bewegen, en Kwaliteit van Zorg.

Toekomstperspectief
De meerwaarde van het in clusters bundelen van opdrachten is in het ene cluster meer voor de hand liggend,
dan in het andere. Inmiddels is er voor elk cluster een plan met een uitgewerkt toekomstperspectief.
Uiteindelijk moet dat ertoe leiden dat er meer meetbare (vooral maatschappelijke) impact met de
programma’s wordt bereikt. In de volgende versie van de clusterplannen is het belangrijk om de verbinding
tussen de clusters onderling en met de beleidslijnen verder te concretiseren. Daarnaast vraagt ZonMw van elk
cluster een stakeholder analyse; welke partijen heeft het cluster nodig om samen zoveel mogelijk impact op
de dagelijkse praktijk te hebben en hoe gaan wordt die samenwerking gerealiseerd. De clusterindeling heeft
de voortdurende aandacht van ZonMw om ervoor te zorgen dat deze blijft passen bij de altijd veranderende
opdrachtenportefeuille.
Zorg voor een grotere betrokkenheid van VWS bij de afronding van programma’s
Vanwege enerzijds de aandacht voor resultaten, de implementatie ervan en de impact, en anderzijds voor het
uitzetten van een eventueel vervolg is betrokkenheid van VWS bij afronding van programma’s van groot
belang. Wanneer een programma pas tijdens een volgende regeerperiode werd afgerond, was het mogelijk
dat belangstelling voor resultaten was afgenomen omdat een programma niet langer in de portefeuille paste.
Momenteel merkt ZonMw dat de betrokkenheid van ministeries bij de afronding van programma’s toeneemt.

4

ZonMw – Implementatie aanbevelingen 2018

Best practice
Bij langlopende programma’s als Sport en Bewegen en Palliantie zijn met succes
vervolgprogramma’s gecreëerd.
Een goed voorbeeld van het met succes onder de aandacht van het Ministerie brengen van de
resultaten van een programma is het GGG-programma HTA-methodologie. In het kader van de
presentatie van de eindevaluatie organiseerden de stakeholders een interessante bijeenkomst
waarvoor zij ook een delegatie van VWS uitnodigden. Dit resulteerde in opname van de resultaten
in een Kamerbrief en een opening voor gesprekken met VWS over een vervolgprogramma.
Het programma Evaluatie Wet- en Regelgeving heeft grote maatschappelijke impact gehad en
geleid tot het actieprogramma Zorg voor de jeugd waarin beleidsspeerpunten zijn geformuleerd.
Deze beleidsspeerpunten vormen in belangrijke mate de inhoudelijke kaders voor het programma
Wat werkt voor de jeugd?.
In april verscheen het e-magazine met de resultaten uit het eerste programma Zwangerschap en
geboorte. Het programma is in 2018 positief geëvalueerd, het vervolgprogramma was toen al volop
in uitvoering.
Het vervolg voor het programma Topspecialistische Zorg en Onderzoek (TZO) als onderdeel van
het onderhandelaarsakkoord medisch specialistische zorg 2019-2022. Als gevolg hiervan richten de
aanbevelingen in de bijgevoegde evaluatie zich met name op de vraag op welke wijze de
maatschappelijke meerwaarde van het vervolgprogramma kan worden gemaximaliseerd.
Ondersteun de internationale positie en activiteiten van ZonMw
ZonMw is al jaren internationaal actief. Vaak ging en gaat het daarbij om contact met andere financiers op
Europees niveau op één specifiek onderwerp, zoals aanvraagdruk of het genderaspect. Sinds een paar jaar
heeft ZonMw deze contacten echter breder getrokken in dialoog met andere financiers over de eigen
werkzaamheden. ZonMw is daartoe een van de oprichters en trekkers van het International Health Funders
Forum. Met de Canadian Institutes of Health Research (CIHR) is de relatie verstevigd. Omdat CIHR en
ZonMw de enige subsidieverleners zijn die van fundamenteel tot toegepast onderzoek financieren op het
gebied van gezondheid is het leerzaam om kennis en ervaringen uit te wisselen. Daarnaast legt ZonMw
internationaal op bestuurlijk en directieniveau werkbezoeken af aan andere onderzoeksfinanciers.
ZonMw is bezig met een efficiëntieslag bij het verkrijgen van internationale financiering. De meest effectieve
manier ishet koppelen van een nationaal programma aan een internationaal programma. Als een nationaal
programma op een bepaald onderwerp ontbreekt zijn routes via de topsectoren een optie, die in ZonMw-calls
kunnen investeren wanneer het publiek-private samenwerkingen betreft, of via de departementen.
De internationale ambities (mede gevoed door het veld) worden niet altijd voldoende gedekt door de
beschikbare middelen. Wel is het mogelijk om binnen de huidige programmering budget te reserveren voor
deelname aan internationale programma’s. Daarnaast werkt ZonMw aan een beter overzicht van Europese
projecten waar ZonMw bij betrokken is, met name op de onderwerpen van de komende calls binnen deze
projecten. Zo kan ZonMw gerichter sturen op relevante fondsen en onderwerpen.

5

ZonMw – Implementatie aanbevelingen 2018

Best practice
De clusters GGG en DO werken samen met het Belgian Health Care Knowledge Centre (KCE) in
het BeNeFit-programma (2017). Het doel van het programma is dat Belgische en Nederlandse
organisaties samenwerken om maatschappelijk relevante vragen te beantwoorden en nietcommercieel praktijk-georiënteerd klinisch onderzoek uit te voeren met een directe relevantie voor
patiënten, zorgverleners en beleidsmakers in beide landen.
Een ander goed voorbeeld is het ZonMw-programma Memorabel. Memorabel is de nationale
invulling van Europees Beleid. Middelen voor het internationale samenwerkingsverband JPND (joint
programming initiative neurodegenerative diseases) zitten in het Memorabel budget. Vanaf 2012
doet ZonMw jaarlijks aan de JPND-rondes mee. Daarnaast voert Memorabel ook het werkpakket
Monitoring en Evaluatie uit van JPND.
De ZonMw programma’s arbeid en participatie (2015), NPO (2016) en LSH (2017) hebben rondes
van de JPI MYBL (more years better lives) gefinancierd.
Vanuit OpGGz levert ZonMw samen met NWO een financiële bijdrage aan het Human Brain Project
(HBP) van FLAG-ERA III (2019). Hiermee kunnen 3 Nederlandse projecten worden gefinancierd die
deel uitmaken van een internationaal consortium.
Het cluster Translationeel onderzoek neemt deel aan diverse internationale programma’s en
samenwerkingsverbanden.
Canadian Institutes of Health Research (CIHR), ZonMw en ReumaNederland zijn het internationale
samenwerkingsverband 'het Canadees-Nederlandse netwerk voor Personalised Medicine bij
immuungemedieerde inflammatoire musculoskeletale aandoeningen' gestart.
Dit samenwerkingsverband richt zich op de ontwikkeling van een gepersonaliseerde
farmacotherapeutische aanpak bij de behandeling van immuungemedieerde inflammatoire
musculoskeletale aandoeningen (IMIMD). Hierbij wordt gebruikgemaakt van het
onderzoekspotentieel van de patiëntencohorten in Canada en Nederland.
Toekomstperspectief
In 2019 wordt een evaluatie uitgevoerd over de uitbreiding van internationale samenwerking binnen ZonMwprogramma’s. Referentiekader is een nulmeting uit 2017.
ZonMw hoopt meer commitment van de opdrachtgevers en stakeholders te krijgen ten aanzien van
internationale samenwerking. Daartoe is het plan van aanpak voor het verwerven van nieuwe programma’s
met veel internationale activiteiten vastgelegd en besproken met de clusterhoofden. Ook de uitwerking van dit
beleid wordt in 2019 geëvalueerd.

6

ZonMw – Implementatie aanbevelingen 2018

Zorg voor voldoende flexibel inzetbaar budget
ZonMw is deze beleidsperiode flexibeler gaan programmeren. Zo kan tijdens de looptijd van programma’s
tegemoet worden gekomen aan nieuwe wensen van opdrachtgevers en andere belanghebbenden. Wanneer
VWS bijvoorbeeld Kamervragen verwacht over een bepaald onderwerp, reserveert ZonMw bij voorbaat
budget binnen het relevante programma voor aanvullend onderzoek ter beantwoording van deze vragen.
De minister heeft in zijn reactie op de ZonMw-evaluatie aangegeven dat het vergroten van flexibele budgetten
die niet gekoppeld zijn aan een specifiek programma of opdracht niet in het Rijksbeleid passen. Wel is in het
kader van de nieuwe financieringssystematiek ruimte geboden om vanaf 2019 voorstellen te doen die kunnen
leiden tot een ophoging van het strategisch budget.
Best practice
Vooral de bestuurlijke akkoorden in de zorg die toenmalig minister Schippers heeft gesloten waren
aanleiding een beroep te doen op het flexibele budget van het programma
DoelmatigheidsOnderzoek. Daarmee is onderzoek gefinancierd op een deel van de 30
onderwerpen die in de akkoorden door alle partijen als van groot belang werden benoemd.
Het preventieprogramma heeft een apart budget gereserveerd voor studies die antwoord geven op
actuele vragen. In overleg met de opdrachtgever kunnen gerichte kennisvragen worden
geformuleerd op basis van politieke en/of beleidsprioriteiten, bijvoorbeeld naar aanleiding van
belangrijke signalen uit het veld, vragen vanuit de Tweede Kamer of het Nationaal
Preventieakkoord. Deze projecten moeten op korte termijn kunnen starten en een relatief korte
doorlooptijd hebben. De betrokkenheid van ZonMw moet een inhoudelijke meerwaarde hebben.
Voor deze projecten geldt dat de kennisvraag overzichtelijk en beperkt is, past binnen missie en
doelstellingen van het programma en met gerichte inspanning vlot en adequaat beantwoord kan
worden. Denk aan een voorstudie of kennissynthese om voor een specifiek terrein om de
kennislacunes in beeld te brengen.
Het programma Wat werkt voor de jeugd heeft een beleidsactualiteitenbudget waarin actuele
vragen van de opdrachtgever kunnen worden onderzocht. Middels regelmatige evaluatie van het
programma kunnen inhoudelijke speerpunten worden aangepast.
Zet in op verdere verbreding van opdrachtgevers
ZonMw heeft vervolg gegeven aan haar goede contacten met de gezondheidsfondsen en met andere
ministeries zoals EZK en SZW. In toenemende mate vindt ook samenwerking plaat met de ministeries van
I&W en JenV. Door het opnieuw definiëren van het begrip gezondheid (positieve gezondheid) is het
eenvoudiger geworden om opdrachten van andere ministeries vorm te geven zoals bijvoorbeeld het
programma ‘Bevorderen kwaliteit kinderopvang’ van het ministerie van SZW.
Bij nieuwe ontwikkelingen in de clusters is er een sterk bepalende rol voor de opdrachtgever. ZonMw is in
staat om zowel de rol van beoordelaar van onderzoeksvoorstellen als die van actor in de gezondheidssector
te vervullen. In de eerstgenoemde rol blijft ZonMw op gepaste afstand van de actoren, in de tweede juist niet.

7

ZonMw – Implementatie aanbevelingen 2018

Best practice
Het programma Microplastics & Health is een goed voorbeeld van verbreding van opdrachtgevers:
NWO, gesteund door de topsector Life Sciences & Health en de topsector Water, het Ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat, en het Gieskes-Strijbis Fonds.
Het ministerie van SZW is opdrachtgever van het programma Vakkundig aan het werk en het
programma Kwaliteit Kinderopvang.
Alzheimer NL en de Hersenstichting zijn cofinanciers van het programma Memorabel.
Gezondheidsbescherming heeft vanuit het ministerie van J&V het verzoek gehad om in te zetten op
het laten ontwikkelen van integrale domeinoverstijgende aanpakken van LVB-jongeren die in de
criminaliteit zijn beland. Hierbij is ook het programma Verward Gedrag aangehaakt. Deze
samenwerking heeft 12 projecten opgeleverd waarin gemeenten aan de slag gaan met deze lastige
doelgroep.
Het actieprogramma Maatschappelijke Diensttijd heeft als opdrachtgever het ministerie van VWS, in
samenwerking met de ministeries van SZW en OCW.
Landbouw en Zorg was een klein programma van EZK en VWS gezamenlijk.
In het programma Zorg voor Vluchtelingen wordt samengewerkt met de Stichting tot Steun VCVGZ.
Toekomstperspectief
ZonMw investeert veel in de relatie met VWS ter verhoging van de bekendheid door regelmatig de
verschillende directies te ontmoeten. Bij die gelegenheden informeert ZonMw de directies over de huidige
werkzaamheden en denkt zij mee over de mogelijkheden tot opdrachtverlening.
B Doeltreffendheid
Samenvatting stand van zaken
De programmaclusters werken waar mogelijk samen op gezamenlijke thema’s of doelgroepen en in nauwe
afstemming met opdrachtgevers en stakeholders. Participatie van eindgebruiker/doelgroep vindt plaats in alle
fasen van de ZonMw-programmering. In samenspraak met stakeholders hebben verschillende clusters
kennisagenda’s ontwikkeld. Budget voor innovatie is in beperkte mate binnen ZonMw beschikbaar. Financiële
ruimte is te vinden binnen bestaande programma’s.
ZonMw heeft de term ‘kennisecosysteem’ omarmd. In dit systeem wordt meer recht gedaan aan de
verschillende partijen. Onderzoek, beleid, praktijk en onderwijs zijn meer in balans dan voorheen. ZonMw
haalt op diverse manieren experts naar de clusters: door convenanten te sluiten met onder meer de
Patiëntenfederatie en met RVO, en door het samenstellen van een Raad van 15, een gremium dat ZonMw
vanuit het perspectief van de gemeenten adviseert. Implementatie-expertise maakt inmiddels deel uit van
(programma’s binnen) de meeste clusters. ZonMw experimenteert al veelvuldig met nieuwe vormen van
programmeren. Zij heeft nationaal en internationaal het voortouw genomen op het gebied van onderzoek van
onderzoek in de vorm van het programma Bevorderen van verantwoorde onderzoekspraktijken (BVO) (20162020). Het programma speelt in op de behoefte aan meer kwaliteit, integriteit en efficiëntie van
wetenschappelijk onderzoek. Binnen het beleidsplan is impact versterken een van de hoofdlijnen. ZonMw
heeft binnen de interne projecten Realiseren van impact en Aantonen van impact een systematiek ontwikkeld
met daarbij passende theorieën en modellen.

8

ZonMw – Implementatie aanbevelingen 2018

Bepaal op clusterniveau wat de belangrijkste maatschappelijke vraagstukken zijn
De programmaclusters werken waar mogelijk samen op gezamenlijke thema’s of doelgroepen en in nauwe
afstemming met opdrachtgevers en stakeholders. Participatie van eindgebruiker/doelgroep vindt plaats in alle
fasen van de ZonMw-programmering.
Kennisagenda’s
In lijn met de bestuurlijke akkoorden en soms met middelen vanuit ZonMw zijn kennisagenda’s ontwikkeld. De
door ZonMw ontwikkelde leidraad was behulpzaam om de kwaliteit en de bruikbaarheid van de
kennisagenda’s te verhogen. Op 5 december 2018 zijn 9 kennisagenda’s door de beroepsverenigingen uit de
eerstelijns en paramedische zorg aangeboden aan het Ministerie van VWS. Ook de Federatie Medisch
Specialisten is verantwoordelijk voor een groot deel van de kennisagenda’s en in toenemende mate wordt
vanuit het gebruikers/cliëntenperspectief kennisagenda’s ontwikkeld, zoals de Patiëntenfederatie en de GGZpatiëntenorganisatie onlangs.
Met het gebruik van kennisagenda’s in de ZonMw-procedures is de laatste jaren geëxperimenteerd. Op grond
van daarmee opgedane ervaringen moet nader beleid worden vastgesteld. ZonMw programma’s formuleren
aanvullende toetsingscriteria in subsidieoproepen, waardoor met het verwijzen naar een kennisagenda in de
aanvraag alleen niet voldaan is aan het relevantiecriterium.
Best practice
Best practice is het Lyme-programma. In het kader van dat programma hebben
patiëntenorganisaties, onderzoekers, beleidsmakers, bedrijven en zorgprofessionals met elkaar een
actieplan opgesteld over de ziekte van Lyme. Het bevat onderzoeksonderwerpen en andere
activiteiten op het gebied van basale kennis (onder andere over de Borrelia-infectie en de ziekte),
diagnostiek, behandeling en preventie.
Vanuit JPI MYBL verbonden aan het cluster Ouderen is het initiatief genomen om te komen tot een
Gezond Ouder Worden Agenda. Hiervoor zijn gesprekken gevoerd met stakeholders en de
relevante ministeries.
De kennisagenda van Memorabel is gebaseerd op de agenda van Alzheimer NL waar een panel
van 4000 ervaringsdeskundigen voor geconsulteerd is.
Voor het programma Langdurige Zorg en ondersteuning zijn in 2017 onder andere dialoogsessies
met het veld, een survey onder diverse stakeholders en een bijeenkomst met experts
georganiseerd door ZonMw.
De inhoudelijke inrichting van de ZonMw-programmalijn Kindermishandeling (als onderdeel van het
programma Veilig opgroeien) is gebaseerd op de onderzoeksagenda effectiviteitsonderzoek
kindermishandeling. De onderzoeksagenda is een initiatief van de Taskforce kindermishandeling en
seksueel misbruik en ZonMw. Met input van interviews, een veldraadpleging en een bijeenkomst
met experts uit onderzoek, praktijk en beleid vanuit verschillende sectoren is in maart 2016 een
breed gedragen onderzoeksagenda tot stand gekomen. Op basis van deze onderzoeksagenda
heeft de afgelopen jaren kennisprogrammering plaatsgevonden.
In de programmering benut ZonMw Preventie goed onderbouwde en door veel partijen gedragen
kennisagenda’s, zoals de NWA kennisagenda Preventie (Nationale Wetenschapsagenda, route
Gezondheidsonderzoek, preventie en behandeling) en de Onderzoeksagenda tabaksontmoediging
van de Alliantie Nederland Rookvrij (ANR). Vier consortia tabaksontmoediging zijn eind 2018
begonnen.

9

ZonMw – Implementatie aanbevelingen 2018

Toekomstperspectief
Het begin van de nieuwe ZonMw-beleidscyclus in 2020 is een geschikt moment om een weloverwogen
selectie te maken van de belangrijkste maatschappelijke vraagstukken. Hierbij kan ZonMw deels voortbouwen
op de al in gang gezette ontwikkelingen. Bij elk van de geselecteerde ontwikkelingen zal ZonMw haar rol
bepalen en ook bepalen hoe zij zich verhoudt tot de andere spelers in een continu veranderende omgeving.
Richt je als ZonMw nog meer op disruptieve veranderingen, innovaties en innovaties van interventies
(van producten/diensten van medisch, technisch handelen, kwaliteits- en
doelmatigheidsinstrumenten) en de organisatie van zorg.
Budget voor innovatie is in beperkte mate binnen ZonMw beschikbaar. Financiële ruimte is te vinden binnen
bestaande programma’s, zoals innovatie onderzoek in Publiek-Private samenwerking en het
Preventieprogramma.
Daarnaast brengt ZonMw op eigen initiatief signalementen uit om nieuwe en soms controversiële
onderwerpen te agenderen zoals bijvoorbeeld de kennisbrief over ‘Dieren in de zorg’ en de kennissynthese
‘Kunst en positieve gezondheid’.
Best practice
ZonMw heeft samen met NWO, de Hartstichting, de Topsectoren LSH, ICT en Creatieve Industrie
en het ministerie van VWS en het Netherlands eScience Center het initiatief genomen om het
publiek-privaat onderzoeksprogramma Big data en Gezondheid te ontwikkelen.
Life Sciences & Health geeft invulling aan het topsectorenbeleid binnen ZonMw. De programmering
loopt uiteen en beslaat verschillende fasen van onderzoek. De rode draad is Publiek-Private
Samenwerking (PPS).
Om het gebruik van innovatieve onderzoeksmethodieken te stimuleren is al in 2012 Research 2.0
gestart, een club ZonMw-collega’s die aan diverse onderwerpen werken die allemaal een bijdrage
leveren aan het gebruik van meer variatie in onderzoek.
Als externe tegenhanger is in 2013 het Netwerk Bruikbaar Onderzoek in het leven geroepen, een
netwerk dat inmiddels meer dan 400 zorgprofessionals, onderzoekers en beleidsmakers telt. Door
het organiseren van netwerkbijeenkomsten probeert het netwerk de leden tot nieuwe inzichten te
laten komen en elkaar te inspireren.
DoelmatigheidsOnderzoek zet in op het beter verbinden van haar onderzoeksprogrammering met
het kwaliteitsbeleid van veldpartijen in de zorg, op weg naar één gezamenlijke kwaliteitscyclus met
stakeholders. De zogenoemde kwaliteitscyclus geeft inzicht in welke rol doelmatigheidsonderzoek,
op basis van kennislacunes/-agenda’s en vertaling van onderzoeksresultaten naar richtlijnen,
speelt.
Het preventieprogramma 2019 t/m 2022 kent een programmalijn Innovatie.
Deze programmalijn stimuleert onderzoek naar innovatie en (technologische) vernieuwing op het
terrein van:
a. Nieuwe determinanten en aangrijpingspunten
b. Nieuwe vormen van samenwerking
c. Innovatieve onderzoeksmethoden
Deze programmalijn sluit aan bij de NWA Kennisagenda Preventie – in het bijzonder de thema’s
Motivatie, gedrag en kennis en Totaliteit van de mens en diens omgeving – en de thematische
verkenningen Bredere determinanten van gezondheid en Technologie van de Volksgezondheid
Toekomst verkenning 2018.

10

ZonMw – Implementatie aanbevelingen 2018

Investeer in een dynamisch, passend kennisecosysteem
ZonMw heeft de term ‘kennisecosysteem’ omarmd. In dit systeem wordt meer recht gedaan aan de
verschillende partijen. Onderzoek, beleid, praktijk en onderwijs zijn meer in balans dan voorheen.
Programmacommissies worden op deze manier evenwichtiger samengesteld en er wordt meer gewerkt in
samenwerkingsverbanden zoals academische werkplaatsen, consortia en netwerken. In deze
samenwerkingsverbanden komen onderzoek, praktijk, beleid en in toenemende mate ook onderwijs samen.
Daarnaast worden doelgroepen op meer structurele basis betrokken bij bijvoorbeeld de Academische
Werkplaatsen Transformatie Jeugd en Netwerken Ouderen en Dementie. Op deze manier ontstaat de
gewenste interactie tussen de onderzoekscyclus, het kwaliteitsbeleid van professionals en instellingen, het
onderwijscurriculum en de praktijk.
ZonMw stuurt niet alleen op basis van subsidie-oproepen maar verbindt ook diverse partijen aan elkaar door
middel van match making bijeenkomsten op programmaniveau voor samenwerkingsmogelijkheden.
Daarnaast wordt in een oproep bijvoorbeeld als randvoorwaarde gesteld dat de hoofdaanvrager van een
project binnen een programma geen universitaire onderzoeksgroep maar een praktijkpartij dient te zijn, die op
zijn beurt alleen een aanvraag kan indienen wanneer hij samenwerkt met een wetenschappelijke partner. Ook
de gemeenten als lokale zorgaanbieders, en organisaties als defensie en de politie weten ZonMw inmiddels
steeds beter te vinden met zorg gerelateerde problemen.
Best practice
Met het sportinnovator programma ontwikkelt het Topteam Sport het ecosysteem voor innovatie in
sport en bewegen. Hierin werken sportinnovatiecentra, kennisinstellingen, bedrijfsleven en (lokale)
overheden samen in netwerken om innovaties te bewerkstelligen.
In de subsidierondes van het Preventieprogramma die zijn opengesteld in 2017-2018, wordt
nadrukkelijk voortgebouwd op bestaande kennisinfrastructuur. Deze rondes worden gekenmerkt
door grote samengestelde samenwerkingsverbanden (consortia), waarbij nadrukkelijk oog bestaat
voor oplevering van concrete kennisproducten en communicatie en verspreidingsactiviteiten.
Voorbeelden hiervan zijn de ronde “Maak ruimte voor gezondheid”, “Aan de slag met preventie”,
“Evaluatie Gezonde School aanpak” en “Tabaksontmoediging”.
Voor de eerste twee subsidierondes is een overkoepelend leernetwerk ingesteld en wordt veel
aandacht besteed aan tussentijds (kwalitatief en participatief) monitoren, om voortdurend op de
kwaliteit te kunnen blijven sturen.
Organiseer experts binnen de clusters
ZonMw haalt op diverse manieren experts naar de clusters: door convenanten te sluiten met onder meer de
Patiëntenfederatie en met RVO, en door het samenstellen van een Raad van 15, een gremium dat ZonMw
vanuit het perspectief van de gemeenten adviseert.
Implementatie-expertise maakt deel uit van (programma’s binnen) de meeste clusters. In die clusters waar
geen specifieke implementatie-expertise aanwezig is, wordt dit meestal opgelost met medewerkers die zelf
geen implementatiespecialisten zijn maar wel als linking pin optreden. Ook valt te denken aan clusteroverstijgende implementatiespecialisten. ZonMw is betrokken bij het Netherlands Implementation
Collaborative (NIC) en bestuurslid van de European Implementation Collaborative (EIC).
Experimenteer met andere vormen van programmeren
ZonMw experimenteert al veelvuldig met nieuwe vormen van programmeren. Bij veel programma’s is inspelen
op de actualiteit van groot belang en daarmee een snelle doorlooptijd van de subsidieprocedure. ZonMw heeft
geen one size fits all-benadering, maar richt binnen het nieuwe projectregistratiesysteem AIMS/ Mijn ZonMw
een aantal workflows in waar programma’s variaties op kunnen bedenken.
Binnen bestaande programma’s als Sportinnovator, TopZorg, Citrienfonds en verschillende onderdelen van
GGG werd ten tijde van de evaluatie al uitgebreid gewerkt met nieuwe vormen van programmeren. Deze
worden goed geëvalueerd en kunnen ook als pilot dienen voor nieuwe werkwijzen. Inmiddels zijn daar een
11

ZonMw – Implementatie aanbevelingen 2018

aantal Actieprogramma’s, het programma Off-Road en de Diabetes II Doorbraakprojecten bijgekomen (zie
best practice).
Best practice
Met het Actieprogramma Maatschappelijke Diensttijd (2018-2010) bevordert ZonMw dat proeftuinen
kunnen experimenteren met het organiseren en uitvoeren van de maatschappelijke diensttijd. Met
de maatschappelijke diensttijd wordt bevorderd dat iedere jongere de mogelijkheid krijgt om via
maatschappelijke projecten en activiteiten bij te dragen aan een sterke en betrokken samenleving.
Het doel is om de maatschappelijke diensttijd zo vorm te geven dat het ook jongeren aantrekt die
nu nog niet maatschappelijk actief zijn en/of jongeren stimuleert om dat nog meer te doen. Om dit te
bereiken is het nodig voortdurend aan te sluiten bij de diverse perspectieven van jongeren. Het doel
van het actieprogramma is om vanuit de praktijk te leren wat werkt. Op basis daarvan zal het
concept maatschappelijke diensttijd nader invulling krijgen.
Met het Actieprogramma lokale initiatieven voor mensen met Verward Gedrag (AVG) (2018-2019)
draagt ZonMw bij aan een goed werkende aanpak voor ondersteuning, opvang en zorg voor
mensen met verward gedrag en hun omgeving.
Doel van het programma Off Road (2015-2019) is om jonge (bio)medische,
gezondheidsonderzoekers uit te dagen om nieuwe inzichten en onverwachte doorbraken in
medisch en/of gezondheidsonderzoek te bewerkstellingen. De focus ligt op het ontwikkelen van een
innovatief idee tot een proof of concept. Dit betekent dat, terwijl het idee of concept een lange
termijn karakter heeft, het project gericht is op het testen van de hypothese achter het concept/idee.
ZonMw verwacht dat enkele van deze experimentele onderzoeken resulteren in baanbrekende
ontdekkingen en accepteren dat dit voor een deel van de Off Road-projecten niet zal gelden (‘High
Risk- High Gain’ projecten).
ZonMw en het Diabetes Fonds creëren samen een subsidiemogelijkheid voor Diabetes II
Doorbraakprojecten (2018). Het doel is onderzoekers te stimuleren om vernieuwende,
baanbrekende en risicovolle oplossingsrichtingen met potentieel grote klinische impact te testen en
zo oplossingen aan te dragen om diabetes type 2 te stoppen.
Bij het actieprogramma Verward Gedrag (AVG) is een doorlooptijd van 6 weken gerealiseerd.
Vanwege de aard van het programma waren snelle resultaten gewenst. Deze verkorte doorlooptijd
zal een plek krijgen in de ZonMw-procedures.
De Sportimpuls is een lokale financieringsregeling voor sport- en beweegdeelname, waarbij kleine
bedragen voor kortdurende projecten beschikbaar zijn gesteld. Honderden uitvoeringsprojecten
hebben de afgelopen jaren Nederlanders meer aan het bewegen gekregen.
In twee rondes uit het Preventieprogramma “Maak ruimte voor gezondheid” en “Aan de slag met
preventie”, is de aanvraagprocedure opgeknipt in 2 fasen. Bij “Aan de slag” dienden aanvragers
direct een uitgewerkte subsidieaanvraag in, waarbij de 1e fase in detail en de 2de fase globaal is
uitgewerkt. De commissie besluit op basis van de resultaten uit de 1ste fase of een project voort kan
worden gezet. Bij “Maak ruimte voor gezondheid” werd in de 1e fase direct een subsidieaanvraag
ingediend voor het maken van een kennisagenda. Voor de 2de fase volgde een gerichte nieuwe
subsidieronde voor onderzoeksplannen op basis van de agenda’s. Deze aanpak biedt meer
mogelijkheid tot flexibiliteit (omdat niet van te voren alles is vastgelegd) en meer ruimte voor
tussentijds bijsturen. Binnen beide subsidierondes is een overkoepelend leernetwerk ingesteld en
wordt veel aandacht besteed aan tussentijds (kwalitatief en participatief) monitoren, om voortdurend
op kwaliteit te kunnen blijven sturen.

12

ZonMw – Implementatie aanbevelingen 2018

Toekomstperspectief
Punt van aandacht blijft kennisdeling, zeker bij de substantiële groei die ZonMw momenteel doormaakt. Door
het ontbreken van een goed werkend relatiemanagementsysteem heeft ZonMw organisatiebreed
onvoldoende overzicht over de manieren waarop zij met andere organisaties samenwerkt. Kennis hiervan
creëert extra kansen voor ZonMw. Het nieuwe intranet moet in dat opzicht als informatiebron voor de
medewerkers gaan dienen. ZonMw heeft intern onderzoek gedaan naar variatie binnen het primair proces.
Daaruit is geconcludeerd dat binnen bestaande kaders veel variatie en experimenten met verschillende
instrumenten mogelijk zijn. Kennisdeling wordt ook daar genoemd als punt van aandacht. Binnen ZonMw
wordt dit probleem onderkend en ondervangen in projecten zoals in het nieuwe projectmanagementsysteem
AIMS en het nieuwe intranet moet ook hier gaan helpen om uitwisseling makkelijker te maken.
Richt je als ZonMw nog meer op onderzoek van onderzoek
ZonMw heeft nationaal en internationaal het voortouw genomen op het gebied van onderzoek van onderzoek
in de vorm van het programma Bevorderen van verantwoorde onderzoekspraktijken (BVO) (2016-2020). Het
programma speelt in op de behoefte aan meer kwaliteit, integriteit en efficiëntie van wetenschappelijk
onderzoek. Zonder deze vorm van onderzoek is het niet mogelijk op het wetenschapssysteem te reflecteren
en dit te verbeteren. Daarnaast is ZonMw bezig om alle implementatietrajecten door te lichten. In mei 2019
wordt onder andere door het BVO-programma in samenwerking met NWO een conferentie georganiseerd
over de toekomst van de wetenschap en de rol van de onderzoeker.
Onderzoek impact
Binnen het beleidsplan is impact versterken een van de hoofdlijnen. ZonMw heeft binnen de interne projecten
Realiseren van impact en Aantonen van impact een systematiek ontwikkeld met daarbij passende theorieën
en modellen. Hierbij ontstaat vergelijkbaarheid en eenduidigheid. De projecten bouwen voort op trajecten van
afgelopen jaren. Door veelvuldig contact met impactspecialisten, zowel op nationaal als internationaal niveau,
is de ontwikkelde systematiek state of the art en behoort ZonMw internationaal tot de voorlopers op dit terrein.
Best practice
Doel van de externe evaluatie Doelmatigheidsonderzoek voor VWS was het op waarde schatten
van de impact van het programma DO: levert het programma inderdaad een bijdrage aan gepast
gebruik van zorg? Met andere woorden kunnen waardevolle (innovatieve) doelmatige interventies
(sneller) een weg vinden naar de praktijk en wordt het gebruik van bewezen ondoelmatige
interventies ontmoedigd.
Toekomstperspectief
In 2019 zal ZonMw de medewerkers trainen in het gebruik van het zogenoemde Impact Assessment
Framework, en zal het raamwerk worden geïmplementeerd in het nieuwe projectregistratiesysteem AIMS.

13

ZonMw – Implementatie aanbevelingen 2018

C Doelmatigheid
Samenvatting stand van zaken
ZonMw heeft een nieuwe, duurzame financieringssystematiek ontwikkeld. Zij heeft een aantal maatregelen
genomen ter verbetering van het programmeringsproces. In 2019 wordt een nieuwe code
belangenverstrengeling geïmplementeerd. Verder stelt ZonMw een commissie in die bij verschillende
beoordelingscommissievergaderingen zal observeren. Op 23 mei 2019 organiseert ZonMw samen met NWO
een invitational conference waarbij een brede achterban wordt geconsulteerd over de vraag: ‘hoe moet de
wetenschapper van de toekomst eruitzien”.
Onderzoekers kunnen via ZonMw deelnemen aan het NWO-pilotprogramma Replicatiestudies (2016-2020).
Zij is samen met onder meer NWO betrokken bij het Nationaal Plan Open Science. De deelnemende partijen
willen een helder signaal geven dat open science realiteit wordt in Nederland.
Maak bij het werken aan doelmatigheid geen gebruik van normpercentages
ZonMw heeft een nieuwe, duurzame financieringssystematiek ontwikkeld. Afhankelijk van het type
programma en de organisatiegraad van het betreffende veld wordt bezien wat noodzakelijke
uitvoeringskosten zijn. Er worden standaardtarieven per functiegroep voor overheadkosten onderscheiden.
Deze tarieven worden jaarlijks door de opdrachtgevers vastgesteld en worden gedurende dat jaar niet
aangepast. Per programma wordt de specifieke personele inzet bepaald. Indien de personele kosten voor de
uitvoering van het programma naar het oordeel van de opdrachtgever te hoog zijn, worden in overleg
afspraken gemaakt over aanpassing van de uitvoering van het programma.
Licht het programmeringsproces door
In 2019 wordt een nieuwe code belangenverstrengeling “Code omgaan met persoonlijk belang’
geïmplementeerd. Verder stelt ZonMw een commissie in die bij verschillende
beoordelingscommissievergaderingen zal observeren. Ter bevordering van de transparantie plaatst ZonMw
de samenstelling van de voltallige commissie op de website en communiceert zij welke leden actief betrokken
zijn geweest bij welke subsidie-oproep.
Kwaliteit in de wetenschap is een belangrijk thema voor ZonMw. Het systeem is in ontwikkeling. Mogelijk komt
er een vervolg op het programma Bevorderen Verantwoorde Onderzoekspraktijken (BVO) (2016-2020). Op
23 mei 2019 organiseert ZonMw samen met NWO een invitational conference waarbij een brede achterban
wordt geconsulteerd over de vraag: ‘hoe moet de wetenschapper van de toekomst eruitzien”.
Onderzoekers kunnen via ZonMw deelnemen aan het NWO-pilotprogramma Replicatiestudies (2016-2020).
Dit programma richt zich op twee vormen van onderzoek: reproductie (replicatie met bestaande data: de
datasets uit de oorspronkelijke studie worden opnieuw geanalyseerd) en replicatie (met nieuwe data: er wordt
een nieuwe dataverzameling aangelegd, die aan hetzelfde onderzoeksprotocol wordt onderworpen als in de
oorspronkelijke studie). Door uitvoering van replicatieonderzoek te stimuleren wil het programma een bijdrage
leveren aan het vergroten van transparantie van onderzoek en aan de kwaliteit en de volledigheid van het
rapporteren van resultaten.
ZonMw is samen met onder meer NWO betrokken bij het Nationaal Plan Open Science. De deelnemende
partijen willen een helder signaal geven dat open science realiteit wordt in Nederland. Bij open science gaat
het in de eerste plaats om de onderzoekers en om de toenemende kwaliteit van hun werk. Dit plan toont wat
betrokken partijen nu al doen en willen doen om die kansen te grijpen en tegelijkertijd wetenschap nog
toegankelijker te maken voor anderen.
Ondanks goede intenties ligt er nog veel werk in het stimuleren van het toepassen van de gegenereerde
resultaten. Dit vereist aandacht in alle stadia van de programmeercyclus en daarnaast een monitoring op
lange termijn.

14

ZonMw – Implementatie aanbevelingen 2018

Best practice
Met de start van de implementatie van het projectregistratiesysteem AIMS in 2018 heeft ZonMw
een substantiële slag gemaakt in het efficiënter inrichten van het programmeringsproces. Ook werkt
zij met de hulp van een werkgroep interne experts aan de stroomlijning van haar
informatiemanagement en procedures.

Experimenteer met nieuwe vormen van programmeren
Zie onder B. Experimenteer met andere vormen van programmeren.

D Ontwikkeling van de taakgebieden en positionering van ZonMw
Samenvatting stand van zaken
De termen ‘fases’, ‘cycli’ en kennisecosystemen doen meer recht aan het dynamische karakter van de
wetenschap. Daarom heeft ZonMw deze termen overgenomen. Daarmee is het klassieke onderscheid tussen
taakgebieden losgelaten. Steeds meer onderzoek wordt ontworpen volgens hybride designs waar de diverse
fasen binnen één programma aanwezig zijn. Wel is daarbinnen de verhouding tussen fundamenteel en
toegepast onderzoek momenteel onevenredig verdeeld ten nadele van het fundamenteel onderzoek. Er moet
meer werk worden gemaakt van het stimuleren van toepassing van resultaten. Dit vereist aandacht in alle
stadia van de programmeercyclus en daarnaast een monitoring op lange termijn. Door het afschaffen van de
‘pay roll constructie’ zijn er bij ZonMw inmiddels meer vaste medewerkers in dienst gekomen. Het is in het
belang van ZonMw dat zij kan beschikken over een vast team van goed toegeruste, flexibel inzetbare
medewerkers. Het is van groot belang nieuwe medewerkers goed in te werken. Gezien de grote aanwas van
personeel in de afgelopen periode is dit een extra uitdaging voor ZonMw.
Laat het klassieke onderscheid tussen taakgebieden los
De termen ‘fases’, ‘cycli’ en kennisecosystemen doen meer recht aan het dynamische karakter van de
wetenschap. Daarom heeft ZonMw deze termen overgenomen. Daarmee is het klassieke onderscheid tussen
taakgebieden losgelaten. ZonMw heeft nog wel de uitdaging om in haar externe communicatie ZonMw breed
eenzelfde definitie te hanteren.
Bepaal op basis van de eerder genoemde visie in welke fases van onderzoek (basaal t/m
implementatie) in welke mate geïnvesteerd moet worden
Steeds meer onderzoek wordt ontworpen volgens hybride designs waar de diverse fasen binnen één
programma aanwezig zijn (zie ook de aanbeveling over het kennisecosysteem). Wel is daarbinnen de
verhouding tussen fundamenteel en toegepast onderzoek momenteel onevenredig verdeeld ten nadele van
het fundamenteel onderzoek. Juist dit type onderzoek is van groot belang bij medische doorbraken, zoals het
genezen van diabetes of het bestrijden van infecties bij antibioticaresistentie.

Best practice
Bij onder meer het programma Palliantie is eerst een programma gewijd geweest aan het
(genereren van) kennis, en daarna aan implementatie ervan in de beroepspraktijk.
Bij de opdracht van het programma Memorabel in het kader van het Deltaplan Dementie is al in een
vroeg stadium nagedacht over de verschillende onderdelen van het onderzoeks- en
ontwikkelprogramma. Door deze voorbereiding kon gemotiveerd de keuze gemaakt worden voor
een programma met zowel fundamenteel als toegepast onderzoek. De les die ZonMw hieruit kan
trekken is dat het loont om voldoende voorbereidingstijd te nemen voor opdrachtverlening.
Advisering vooraf door onder andere de Gezondheidsraad kan hierbij zeer behulpzaam zijn.

15

ZonMw – Implementatie aanbevelingen 2018

Verhoog de investering in de toepassing van wetenschappelijke kennis in de praktijk
Er moet werk worden gemaakt van het stimuleren van toepassing van resultaten. Dit vereist aandacht in alle
stadia van de programmeercyclus en daarnaast een monitoring op lange termijn. ZonMw registreert
momenteel niet systematisch of programma’s op implementatie gericht zijn, behalve in het geval van de
VIMP-subsidies. Het is een gemis dat onderzoek naar implementatie onvoldoende zichtbaar is. Het wordt wel
gedaan maar niet op hoger niveau. De vraag is wel waar de rol van ZonMw ophoudt en die van het veld
begint bij het implementeren van onderzoekresultaten in de beroepspraktijk. Al bij het ontwerpen van het
programma kan nog meer worden nagedacht over welke stakeholders nodig zijn om de resultaten verder te
brengen.
Investeer in medewerkers
Door het afschaffen van de ‘pay roll constructie’ zijn er bij ZonMw inmiddels meer vaste medewerkers in
dienst gekomen. Het is in het belang van ZonMw dat zij kan beschikken over een vast team van goed
toegeruste, flexibel inzetbare medewerkers.
Het is van groot belang nieuwe medewerkers goed in te werken. Gezien de grote aanwas van personeel in de
afgelopen periode is dit een extra uitdaging voor ZonMw. Er zijn onvoldoende ervaren medewerkers
beschikbaar om deze taak op zich te nemen. Daarom investeert ZonMw momenteel nog meer in het optuigen
van de ZonMw-Academy met een keur aan al dan niet verplichte e-learnings en andere vormen van
informatieoverdracht, waarmee zij haar medewerkers voorziet van basiskennis van de organisatie en de
procedures binnen het primaire proces.
De medewerkers zijn niet alleen van betekenis voor de kwaliteit van de programma-uitvoering maar ook en
vooral voor de intensieve contacten met de vele partijen in het veld en voor het realiseren van rendement uit
programma’s.
Om dit alles te bereiken heeft ZonMw het HRD-beleid vernieuwd waarbij medewerkers meer eigen
verantwoordelijkheid hebben en krijgen voor hun eigen ontwikkeling. Jaarlijks worden door iedere
medewerker minimaal twee ontwikkelafspraken gemaakt. In plannings- en voortgangsgesprekken met de
leidinggevende worden de toekomstplannen van de medewerker besproken. In 2019 is een evaluatie van het
HRD-beleid voorzien hetgeen zal leiden tot een doorontwikkeling van het beleid en een visie op de in de
toekomst benodigde expertise, en hoe daarin te voorzien.
ZonMw vindt welzijn en vitaliteit van haar medewerkers van groot belang. De organisatie draagt onder meer
zorg voor een gezond werkklimaat, Arbo-conforme werkplekken en de mogelijkheid van een preventief
medisch onderzoek. Daarnaast bestaat de mogelijkheid van coaching en externe begeleiding bij stress- en/of
andere werk-gerelateerde klachten.

16

ZonMw – Implementatie aanbevelingen 2018

Aanbevelingen evaluatiecommissie
Programmeer nog nadrukkelijker vanuit maatschappelijke vraagstukken.
Zie ook onder onderwerp B, ‘Bepaal op clusterniveau wat de belangrijkste maatschappelijke vraagstukken
zijn’
Praktijkgericht programmeren
Veel van de nieuwe opdrachten van ZonMw zijn praktijkgericht, en gezien de huidige opdrachtverstrekking
vanuit VWS wordt een verdere toename verwacht.
Met het Nationaal Regieorgaan Praktijkgericht Onderzoek SIA is afgesproken om in juni 2018 een project op
te zetten om de samenwerking structureel te maken en kenmerken en factoren van praktijkgericht
programmeren te bepalen. Ook wordt waarschijnlijk een subsidieoproep uitgezet voor de kwaliteitsgelden van
VWS. Er zijn momenteel verkennende gesprekken gaande met VWS.
Contact met gemeenten
Het contact met gemeenten is sterk toegenomen. ZonMw ondersteunt gemeenten met subsidie en al
bestaande inzichten uit onderzoek bij zorg op maat en persoonsgerichte ondersteuning van haar inwoners.
Best practice
ZonMw heeft onder meer een webpagina aangemaakt die de kennis voor gemeenten bundelt.
Gemeenten hebben de afgelopen jaren meer taken en verantwoordelijkheden gekregen rondom
werk en inkomen. Denk bijvoorbeeld aan re-integratie, schuldhulpverlening en armoedebestrijding.
Bij veel gemeenten leeft de vraag wat werkt voor wie, wat niet en waarom? Het kennisprogramma
Vakkundig aan het werk stimuleert onderzoek naar concrete antwoorden op deze vragen.
Toekomstperspectief
De komende twee jaar staan in het teken van het meer in samenhang verbinden van de ontwikkelingen
binnen het beleidsspeerpunt Praktijkgericht programmeren, participaties en kennisagenda’s. De nieuw te
ontwikkelen programmeerwijzer vormt hierin een leidraad voor de clusters bij het ontwikkelen van nieuwe
programma’s.
Centraal in het ZonMw-beleid staat de evenwichtige inbreng vanuit de maatschappij en met name de partijen
die nog weinig ervaring hebben met vraagarticulatie voor wetenschappelijk onderzoek. De NWA is hiervan
een voorbeeld.
Voorkom verkokering in programmering en zorg voor langlopende programma’s
Zie onderwerp A evaluatierapport, aanbevelingen ‘Ontwikkel een langetermijnvisie met ZonMw, NWO en het
ministerie van VWS’ en ‘Maak langlopende programma’s mogelijk’.
Zorg voor een intersectorale benadering
De afgelopen periode zijn er al mooie stappen gezet. Het omarmen van de definitie van gezondheid positieve gezondheid - heeft voor ZonMw veel deuren geopend om ook andere departementen te betrekken
bij het werk van ZonMw. Daarnaast biedt het rapport van de taskforce Juiste Zorg op de Juiste Plek mooie
aanknopingspunten voor ZonMw.
ZonMw legt steeds meer verbinding in curatieve zorg. Dit uit zich in rondes en programma’s. De vraag is
alleen waar de directe invloed van ZonMw in het veld zichtbaar is.

17

ZonMw – Implementatie aanbevelingen 2018

Best practices
Bij het programma Vakkundig aan het Werk wordt onder meer samengewerkt met ministeries van
SZW en VWS, Divosa, UWV en VNG. Binnen het programma Lokale initiatieven mensen met
verward gedrag werkt ZonMw onder meer in opdracht van J&V. De net ontwikkelde kennisagenda
voor gezond ouder worden laat de betrokkenheid zien van 6 ministeries.
Vanaf 2009 wordt in wetenschappelijke kringen en met een brede groep van stakeholders
waaronder beleidsmakers, professionals, verzekeraars en patiënten de discussie gevoerd over wat
gezondheid is. Dit heeft tot de introductie van het concept positieve gezondheid geleid. ZonMw pakt
het nieuwe concept op en stimuleert de discussie hierover op nationaal en internationaal niveau
voor beleid, praktijk en onderzoek.

Biedt ruimte aan een brede variatie aan onderzoeksmethoden
ZonMw heeft een discussie in gang gezet met de termen ‘Research 2.0’ en ‘Methoden pluriformiteit’. Met
onder meer de activiteiten van Research 2.0 geeft ZonMw invulling aan deze aanbeveling, en met het
Netwerk Bruikbaar Onderzoek doet zij dat met partners.
Intern wordt gewerkt aan Nieuw begrip voor gezondheid, Participatie/co-creatie, Relevantie, Kwaliteit,
integriteit en efficiëntie van wetenschappelijk onderzoek, Alternatieven voor RCT’s, Verspilling van
onderzoeksresultaten, eHealth, Datamanagement, het gebruik van actieonderzoek en Implementatie.
Onderwerpen die op de agenda staan van het Netwerk Bruikbaar Onderzoek zijn o.a. Co-creatie,
Alternatieven voor RCT’s, Onderzoek naar kosteneffectiviteit, Kostenimpact van innovaties, Gebruik van
bestaande data, en Systeemfalen.
Ook de activiteiten van het International Funders Forum, waarvan ZonMw een van de oprichters en trekkers
is, zijn relevant met als focus het vergroten van de waarde van onderzoek.
Beloon onderzoekers ook voor het streven naar maatschappelijke impact
ZonMw heeft bijgedragen aan een notitie van een werkgroep van het Nationaal Actieplan Open Science over
het erkennen en waarderen van onderzoekers. Deze notitie is door het bestuur van ZonMw geaccordeerd.
Daarnaast wil ZonMw de discussie voeren met interne en externe partijen over het waarderen van
onderzoekers.
VSNU, NWO, NFU en ZonMw hebben de afgelopen tijd al stappen gezet die bij moeten dragen aan de
vernieuwing van de manier van waarderen en belonen van wetenschappers. Denk aan de doorontwikkeling
van het protocol voor onderzoeksevaluaties (SEP), de invoering van de inbeddingsgarantie door NWO en
ZonMw en de gezamenlijke inspanningen in het kader van het Nationaal Plan Open Science. In 2019 zetten
VSNU, NWO, NFU en ZonMw hun inspanningen op dit terrein versterkt door. Het komende jaar staan
verschillende activiteiten op het programma waarin de organisaties nadrukkelijk de samenwerking zoeken met
wetenschappers zelf.
Voor het realiseren en aantonen van impact, zie onderwerp B, aanbeveling ‘Onderzoek impact’.

18

ZonMw – Implementatie aanbevelingen 2018

19