Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

30 599

Wijziging van de Wet educatie en
beroepsonderwijs inzake colleges van bestuur
en raden van toezicht

Nr. 22

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 4 december 2008
In mijn brief d.d. 3 juli 2008 (Kamerstukken 2007/08, 30 599, nr. 21) heb ik
toegezegd u in het najaar van 2008 nader te informeren over de mogelijkheden waarop het enquêterecht in de sector voor beroepsonderwijs en
volwasseneducatie (bve-sector) zou kunnen worden toegepast. In de
afgelopen maanden heb ik onderzocht wat de mogelijkheden van het
enquêterecht zijn als antwoord op de vraag naar de mogelijkheden om in
te grijpen bij falend intern toezicht. Graag informeer ik u over mijn conclusies.
Het belang van adequaat toezicht
Goed onderwijs, daar draait het om. Intern toezicht is geen doel op zich
maar een hulpmiddel ter ondersteuning van het primaire doel, namelijk
dat onderwijsinstellingen hun verantwoordelijkheden en taken naar
behoren vervullen. De interne toezichthouder vormt als tegenmacht ten
opzichte van de bestuurder een belangrijk onderdeel in het geheel aan
checks & balances die nodig zijn voor goed bestuur van onderwijsinstellingen. Met de invoering van onafhankelijk toezicht binnen onderwijsinstellingen willen we een extra waarborg inbouwen. De interne toezichthouder vervult belangrijke rollen: als werkgever van de bestuurder, als
adviseur van de bestuurder, en als toezichthouder op het handelen van de
bestuurder. Adequate interne controle op een zelfstandig functionerend
bestuur kan een belangrijke bijdrage leveren aan een goede invulling van
de wettelijke taken, en aan het tegengaan van misbruik en oneigenlijk
gebruik van publieke middelen. Bovendien speelt de interne toezichthouder ook een belangrijke rol in het bewaken van de maatschappelijke
verankering van de school (zie o.a. mijn brief d.d. 8-11-2007, kamerstukken
2007/08, 27 451 en 30 599, nr. 78). Adequaat intern toezicht is alleen mogelijk als de interne toezichthouder:
– de bovengenoemde rollen goed vervult;
– onafhankelijk (van de bestuurder en belanghebbende partijen)
opereert én

KST125629
0809tkkst30599-22
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 599, nr. 22

1

–

het vertrouwen geniet van belanghebbende partijen in en om de instelling.

Correctiemogelijkheden binnen het bve-stelsel bij falend intern
toezicht
Als instellingen wettelijke bepalingen onvoldoende naleven of de kwaliteit
van het onderwijs is onder de maat, dan heeft de minister van OCW
verscheidene mogelijkheden om in te grijpen. Dat was zo en dat blijft zo.
Maar wat gebeurt er als het interne toezicht faalt? Dat is de vraag waar het
nu om draait.
Er zijn verschillende manieren om het functioneren van het interne
toezicht te beïnvloeden. Denk hierbij onder meer aan de governancecode
en de mogelijkheid voor belanghebbenden om direct contact op te nemen
met de interne toezichthouder. In aanvulling hierop bevat het wetsvoorstel
medezeggenschap educatie en beroepsonderwijs een voordrachtsrecht
voor personeel en een adviesrecht van de medezeggenschapsorganen op
de wervingsprofielen voor raden van toezicht (Kamerstukken 2007/08,
31 266, nr. 2). Bovendien hebben vakbonden reeds de mogelijkheid om
het enquêterecht bij de Ondernemingskamer uit te oefenen. Personeelsgeledingen van de medezeggenschapsorganen in de bve-sector kunnen
via de vakbonden gebruik maken van dit instrument. Daarnaast kunnen
partijen in en om de school bestuurders en interne toezichthouders
aansprakelijk stellen voor de schade die zij hebben geleden. In beginsel
zijn bestuurders en interne toezichthouders alleen aansprakelijk voor
schade als sprake is van ernstige verwijtbaarheid. Hoewel er dus verschillende manieren zijn om het functioneren van de interne toezichthouder te
beïnvloeden, legt de interne toezichthouder formeel aan niemand verantwoording af. Dit betekent dat er geen partij is die formeel tegenwicht kan
bieden.
Op 30 september 2008 heeft de Algemene Rekenkamer een verkenning
over goed bestuur in publieke sectoren uitgebracht («Goed bestuur in
uitvoering, de praktijk van onderwijsinstellingen, woningcorporaties,
zorgorganisaties en samenwerkingsverbanden», Kamerstukken 2008/09,
31 729, nr. 1). In die verkenning benoemt de Algemene Rekenkamer het
«verantwoordingsvacuüm» als kwetsbaar punt voor het functioneren van
intern toezicht in publieke sectoren Dit vacuüm kan ontstaan als er geen
partij is die de interne toezichthouder «bij de les houdt» en formeel tegenwicht kan bieden. De uitkomsten van de verkenning van de Algemene
Rekenkamer benadrukken naar mijn mening nogmaals het belang van het
vraagstuk.
Als de situatie zich voordoet dat een interne toezichthouder zodanig tekort
schiet in de controlerende taak dat dit het functioneren van de organisatie
en de belangen van studenten, personeel of anderen ernstig of langdurig
schaadt, dan zou het enquêterecht voor belanghebbende partijen een
passend instrument kunnen zijn om formeel tegenwicht te bieden. Zij
kunnen de Ondernemingskamer van het Gerechtshof in Amsterdam
vragen om onderzoek te doen. Indien uit het onderzoek blijkt dat er sprake
is van wanbeleid, dan kan de Ondernemingskamer voorzieningen treffen
die op basis van het onderzoek nodig worden geacht. U kunt hierbij onder
andere denken aan het schorsen/vernietigen van besluiten van organen
binnen de rechtspersoon, het schorsen/ontslaan van bestuurders of
toezichthouders, of het tijdelijk aanstellen van bestuurders of toezichthouders. Het enquêterecht zou een krachtig instrument kunnen zijn en een
adequaat sluitstuk kunnen vormen van het geheel aan interventiemogelijkheden in de richting van de interne toezichthouder.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 599, nr. 22

2

Enquêterecht als antwoord op dit vraagstuk is op korte termijn
niet haalbaar
Aan goed intern toezicht bij onderwijsinstellingen hecht ik veel waarde.
Vanuit dit oogpunt vind ik het belangrijk dat een goed antwoord wordt
gevonden op de vraag naar de correctiemogelijkheden bij het tekortschieten van het interne toezicht. Betrokken partijen binnen de rijksoverheid en in de bve-sector staan in principe niet negatief tegenover de
uitbreiding van de mogelijkheden van het enquêterecht voor de
bve-sector. Helaas is in de afgelopen maanden ook gebleken dat de
uitbreiding van de mogelijkheden van het enquêterecht binnen de
bve-sector op korte termijn niet mogelijk is.
De belangrijkste reden hiervoor is dat ik dit vraagstuk niet alleen geïsoleerd voor de bve-sector kan uitwerken. Dit is onmogelijk en onwenselijk
gezien de vergaande consequenties voor andere (onderwijs-)sectoren en
de samenhang met andere beleidsterreinen. Er vinden verscheidene relevante ontwikkelingen plaats waarmee ik rekening moet houden. De
belangrijkste zijn:
– de ontwikkelingen op het terrein van goed bestuur binnen de andere
onderwijssectoren (de voorgenomen wetswijzigingen op dit terrein
voor de sectoren po, vo en ho);
– de gedachtevorming over de nieuwe rechtsvorm «maatschappelijke
onderneming» (en het idee om de belanghebbendenvertegenwoordiging verscheidene bevoegdheden waaronder het enquêterecht te
geven);
– het advies «Evenwichtig Ondernemingsbestuur» van de Sociaal
Economische Raad (SER) en de kabinetsreactie op dit advies (inzake de
toegang tot het enquêterecht voor ondernemingsraden);
– de evaluatie van het «enquêterecht» (artikel 345 en 346 van Boek 2 van
het Burgerlijk Wetboek) door de minister van Justitie.
Op 13 juni 2008 heeft de minister van SZW zijn reactie (Kamerstukken
2007/08, 31 083, nr. 22) gegeven op het advies «Evenwichtig
ondernemingsbestuur» van de Sociaal Economische Raad (SER). Vervolgens heeft hij in een verslag van een schriftelijk overleg (Kamerstukken
2007/08, 31 083, nr. 24) antwoord gegeven op vragen vanuit de Tweede
Kamer over zijn reactie. In beide reacties is hij ingegaan op de toegang tot
het enquêterecht voor ondernemingsraden. Binnen de SER bestaat
verdeeldheid over de vraag of de ondernemingsraad het recht moet
krijgen om een enquêteprocedure te entameren. Op dit moment kunnen
werknemers dat alleen via een vakbond. En dat blijft zo. Deze uitkomst is
relevant voor de medezeggenschap van personeel in alle publieke en
private sectoren, ook voor de bve-sector.
In zijn reactie heeft de minister van SZW ook aangegeven dat het advies
van de SER zal worden betrokken bij de gedachtevorming over de wenselijkheid van de aanpassing van het enquêterecht. Deze gedachtevorming
zal plaatsvinden zodra de evaluatie van het enquêterecht door de minister
van Justitie is afgerond. De verwachting was dat het onderzoeksrapport in
het najaar van 2008 gereed zou zijn. Helaas is dit rapport tot op heden nog
niet beschikbaar. Overigens is de verwachting dat het op zeer korte
termijn alsnog beschikbaar zal zijn. Bovenstaande ontwikkelingen zijn
bepalend voor mijn mogelijkheden binnen de bve-sector.
Vervolg
Ik zal bekijken of het alsnog mogelijk is om het enquêterecht of een vergelijkbaar instrument te introduceren. Ik ga ervan uit dat het evaluatierapport over het enquêterecht van de minister van Justitie zeer binnenkort

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 599, nr. 22

3

beschikbaar zal zijn. Mogelijk levert de gedachtevorming over de nieuwe
rechtsvorm «maatschappelijke onderneming» ook nog bruikbare ideeën
op. In ieder geval staat voor mij als een paal boven water dat een goed
antwoord moet worden gevonden op het voorliggende vraagstuk. Goed
intern toezicht is immers essentieel voor goed bestuur van instellingen. In
de brief over menselijke maat in het onderwijs is de verbetering van het
interne toezicht als één van de maatregelen aangekondigd. In dat verband
zal ik verder gaan met dit vraagstuk.
Ik vertrouw erop u hiermee voorlopig voldoende te hebben geïnformeerd.
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
J. M. van Bijsterveldt-Vliegenthart

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 599, nr. 22

4