Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

28 165

Deelnemingenbeleid rijksoverheid

Nr. 331

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 30 oktober 2020
De vaste commissie voor Financiën heeft een aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Financiën over de brief van 6 juni
2020 over «Beheer staatsdeelnemingen 2020» (Kamerstuk 28 165, nr. 327).
De vragen en opmerkingen zijn op 3 juli 2020 aan de Minister van
Financiën voorgelegd. Bij brief van 28 oktober 2020 zijn de vragen door de
Minister en Staatssecretaris van Financiën beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Tielen
Adjunct-griffier van de commissie,
Schukkink

kst-28165-331
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 165, nr. 331

1

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Inhoudsopgave:
1.
2.
3.
4.
5.
6.

Inleiding
Algemeen
Beleidsdoorlichting Deelnemingenbeleid
MVO-beleid
Onderzoek naar de toekomstopties van de Volksbank
Ontwikkelingen kansspelen

2
2
4
5
6
7

1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de brief van de Minister en de Staatssecretaris en hebben daar een
aantal vragen over. In het licht van de gevolgen van de COVID-19-crisis is
het extra van belang om de ontwikkelingen van de staatsdeelnemingen in
2020 nauwgezet te volgen.
De leden van de PVV-fractie hebben kennisgenomen van de brief voor wat
betreft het Beheer Staatsdeelnemingen 2020.
Zij brengen enkele punten naar voren.
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de brief Beheer Staatsdeelnemingen 2020. Zij hebben enkele vragen
over deze brief.
De leden van de D66-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de brief Beheer staatsdeelnemingen. Deze leden zijn blij met het
overzicht van investeringsvoorstellen dat er, mede door vragen van de
D66-fractie is gekomen. Wel hebben deze leden nog enkele vragen.
De leden van de GroenLinks-fractie danken de Minister voor zijn
toelichting op het beheer van Staatsdeelnemingen in 2020. Zij hebben
enkele vragen.
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de brief Beheer
Staatsdeelnemingen 2020 en kijken uit naar de evaluatie van het in de
afgelopen zeven jaar gevoerde beleid.
2. Algemeen
De leden van de PVV-fractie merken allereerst op dat het kabinet aangeeft
dat bepaalde staatsdeelnemingen hard geraakt zijn door de COVID-19crisis. Hierbij worden NS, Schiphol, KLM en Holland Casino genoemd. De
leden van de PVV-fractie vragen per staatsdeelneming aan te geven wat
de financiële gevolgen zijn van de COVID-19-crisis. Welke staatsdeelnemingen worden tevens door de COVID-19-crisis geraakt?
De leden van de CDA-fractie zien het als een positieve ontwikkeling dat er
twee momenten in het jaar zijn om te spreken over het beheer van de
staatsdeelnemingen. Zij vragen de bewindspersonen of zij de impact van
de coronacrisis in kaart willen brengen ten aanzien van de staatsdeelnemingen (per deelneming) en deze prognoses te delen met de Kamer
voorafgaand aan het moment dat er in het najaar over staatsdeelnemingen wordt gesproken. In het bijzonder vragen de leden van de
CDA-fractie of de Minister nog meer steunoperaties verwacht bij
staatsdeelnemingen die in zwaar weer zitten, bijvoorbeeld bij Holland
Casino en Schiphol. Maken deze twee Staatsdeelnemingen gebruik van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 165, nr. 331

2

NOW-regeling, zo vragen de leden van de CDA-fractie. Ook vragen deze
leden of zij het goed begrijpen dat de NS de komende vijf jaar genoodzaakt is 2300 banen te schrappen. Hoe beoordeelt de Minister deze
plannen?
Daarnaast vragen de leden van de CDA-fractie de Minister om in de
prognose mee te nemen bij welke staatsdeelneming er reorganisaties
gepland zijn. Zo hebben deze leden begrepen dat bij de NS er sprake zal
zijn van een forse reorganisatie. Kan de Minister aangeven hoe dit zit en
de Kamer hier na de zomer over informeren?
De leden van de D66-fractie maken enkele opmerkingen; allereerst over de
goedgekeurde investeringsvoorstellen van staatsdeelnemingen. De leden
van de D66-fractie zijn de Minister erkentelijk voor de brief die de directeur
Financieringen in zijn naam heeft verstuurd aan alle staatsdeelnemingen
om een solide onderbouwing van buitenlandse investeringen te onderstrepen1. Graag vernemen deze leden of er door staatsdeelnemingen op
deze brief is gereageerd en zo ja, wat de algemene tendens is van deze
reacties. De leden van de D66-fractie merken voorts op dat bijlage 1 –
Goedgekeurde investeringsvoorstellen Staatsdeelnemingen in 2020 geen
data bevat tot wanneer dit overzicht «up-to-date» was. Is de Minister
bereid om in het schema van 2021 ook te vermelden tot welke datum dit
schema klopt? Voorts merken de leden van de D66-fractie op dat er geen
bedragen genoemd worden bij de investeringsvoorstellen, terwijl de met
de (buitenlandse) investeringen gemoeide bedragen wel genoemd
worden in het Jaarverslag Staatsdeelnemingen 20182. Is de Minister
bereid bij de komende rapportage tevens deze bedragen te vermelden? Zo
nee, waarom niet?
De leden van de SP-fractie vragen op de korte termijn welke effecten de
coronacrisis heeft gehad op de Nederlandse staatsdeelnemingen. Wat is
er gebeurd met de winst of verlies, maar vooral vragen zij om de
arbeidsomstandigheden van de medewerkers van deze deelnemingen.
Hoe gaat de Minister er zorg voor dragen dat deze mensen veilig weer
naar hun werk kunnen? Welke maatregelen gaat hij nemen hieromtrent?
De leden van de SP-fractie hechten veel waarde aan zekerheid voor de NS
en haar werknemers. De NS is in de Coronacrisis op verzoek van de
overheid blijven rijden om mensen met een vitaal beroep naar het werk te
kunnen vervoeren. Om die reden is er een beschikbaarheidsvergoeding
afgesproken voor 2020. Maar dat is onvoldoende. Er dreigen forse
bezuinigingen bij de NS met banenverlies tot gevolg. Veel werknemers
maken zich zorgen over hun baan en toekomst. Met alle ambities op
duurzaam vervoer en meer nationale en internationale spoorverbindingen
is een grotere en sterkere NS nodig in de toekomst. Het kan niet zo zijn dat
werknemers die tijdens de crisis hebben doorgewerkt bij de NS, nu de
rekening van de crisis moeten gaan betalen. De leden van de SP-fractie
vragen de Minister of hij het daarmee eens is. Klopt het dat de Minister in
gesprek is met de NS over een steunpakket en stelt hij daarbij de eis dat
gedwongen ontslagen niet mogelijk zijn bij een eventueel steunpakket
vanuit de overheid? Sluit de Minister ook uit dat hij zelf reductie van de
kosten gaat opleggen bij de NS, waardoor banenverlies onvermijdelijk kan
worden? Worden de vakbonden en de ondernemingsraad betrokken bij
alle gesprekken waar het gaat over zaken die voor werknemers van belang
zijn? Is de Minister het met de leden van de SP-fractie eens dat de NS, met
1
2

Bijlage bij Kamerstuk 28 165, nr. 321
«In 2018 heeft het Havenbedrijf Rotterdam één investering aan aandeelhouders voorgelegd, de
participatie ad € 75.3 miljoen in de haven van Pecém in Brazilië.» Uit Jaarverslag Staatsdeelnemingen 2018 (p. 65) bijlage bij Kamerstuk 28 165, nr. 304

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 165, nr. 331

3

een stijgend aantal reizigers voor de coronacrisis, zo snel als mogelijk
weer terug op het oude niveau komt qua reizigersaantallen en daarna kan
doorgroeien en investeringen die daarvoor nodig zijn niet moeten worden
uitgesteld of geannuleerd?
3. Beleidsdoorlichting Deelnemingenbeleid
De leden van de VVD-fractie zien met belangstelling de beleidsdoorlichting van het deelnemingenbeleid 2013 tegemoet. Het is belangrijk
steeds nut en noodzaak van het overheidsaandeelhouderschap kritisch te
blijven beschouwen. Deze leden vragen de Minister in het bijzonder oog
te hebben voor de deelnemingen die als permanent worden aangemerkt.
Juist bij deze deelnemingen zou de vraag moeten worden of de vennootschappelijke vorm de meest aangewezen vorm is.
De leden van de VVD-fractie kunnen zich goed vinden in de keuze voor de
twee onafhankelijke onderzoekers, maar vragen zich af of hiermee alle
kennisgebieden zijn afgedekt. Zou, zo vragen zij, toevoegen van bedrijfseconomische kennis, in het bijzonder van ondernemingsfinanciering, niet
logisch zijn?
De leden van de D66-fractie constateren dat «de Kamer naar verwachting
eind 2020 over de uitkomsten van de beleidsdoorlichting en de reactie van
het kabinet daarop geïnformeerd wordt». Maken deze leden hieruit correct
op dat voor het eind van 2020, de Kamer zowel over de beleidsdoorlichting als de reactie van het kabinet hierop zal beschikken?
De leden van de GroenLinks-fractie zijn van mening dat niet enkel het
deelnemingenbeleid van het recente verleden, maar ook de huidige
veranderende maatschappelijke context een aanleiding moet vormen om
kritisch te reflecteren op het te voeren deelnemingenbeleid. Zij vragen
daarbij de Minister in het bijzonder aandacht te besteden aan twee
maatschappelijke ontwikkelingen. Ten eerste de COVID-19-crisis, die naar
verwachting ook de komende jaren voor een andere economische context
zal zorgen dan voorzien en leidt tot debat over en beleidsvoornemens
voor het vanuit de staat versterken van bedrijven middels eigen
vermogen. Ten tweede de ontwikkelingen op het internationale speelveld,
met name de assertieve economische strategie van landen als China in de
Europese interne markt en de langzame maar zekere volwassenwording
van de EU op het gebied van industriële geopolitiek, met als ijkpunt de
door de Europese Commissie in maart 2020 gepubliceerde industriële
strategie. De leden van de GroenLinks-fractie vragen de Minister of hij
mogelijkheden ziet een reflectie op de invloed van deze ontwikkelingen op
de doelstellingen, de doeltreffendheid en de doelmatigheid van het te
voeren deelnemingenbeleid te betrekken in de beleidsdoorlichting. Deze
leden vragen daarnaast of de Minister in zijn kabinetsreactie wil reflecteren op de invloed van deze twee ontwikkelingen op de doelstellingen,
doeltreffendheid en doelmatigheid van het te voeren deelnemingenbeleid.
Deze leden zien deze reflectie als een belangrijke pijler in het gesprek met
de Minister over het toekomstige deelnemingenbeleid. Is de Minister
bereid aan deze oproep gehoor te geven?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de Minister of de COVID-19crisis naar verwachting enige invloed zal gaan hebben op de planning van
de beleidsdoorlichting, die in principe afgerond zal worden in december
2020. Deze leden vragen de Minister of hij de Kamer wil informeren,
mocht in de komende maanden blijken dat afronding per december 2020
niet haalbaar is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 165, nr. 331

4

4. MVO-beleid
De leden van de VVD-fractie herkennen zich in de analyse dat maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) het laatste decennium steeds
hoger op de agenda is komen te staan. Deze leden vinden het wenselijk
dat bedrijven oog hebben voor de impact die ze op de maatschappij
hebben en zij zien dan ook graag dat de staatsdeelnemingen zich met
toewijding inzetten voor een breed scala aan maatschappelijke thema’s,
het gesprek aangaan met verschillende stakeholders en goed scoren op
transparantie.
Deze leden vragen wel aandacht voor een wezenlijk element van MVO: het
gaat per definitie om beleid dat uitstijgt boven de wettelijke vereisten.
Bedrijven moeten dan ook ruimte hebben om zelf invulling te geven aan
de extra maatschappelijke inspanning die zij willen leveren. Wat, zo
vragen de leden van de VVD-fractie vervolgens, zijn de gevolgen voor de
staatsdeelnemingen als er niet wordt voldaan aan deze doelstellingen? In
hoeverre is het behalen van deze doelstellingen van belang voor de
continuïteit van het aandeelhouderschap van de Nederlandse staat?
De leden van de CDA-fractie zien het als modern aandeelhouderschap dat
de aandeelhouder maatschappelijk verantwoord ondernemen stimuleert
bij de onderneming. De leden van de CDA-fractie vragen de Minister waar
zij de inventarisatie van het MVO-beleid van de verschillende staatsdeelnemingen kunnen raadplegen. Ook vragen deze leden hoe er getoetst
gaat worden of de verschillende staatsdeelnemingen zich houden aan het
uitgestippelde MVO-beleid. Ook vragen de leden van de CDA-fractie
waarom bijvoorbeeld het terugdringen van kansspelverslaving niet een
onderdeel is van het MVO-beleid van Holland Casino.
De leden van de D66-fractie hebben ten aanzien van het MVO-beleid van
staatsdeelnemingen ook nog enkele vragen. Zij lezen in de brief dat de
Minister zijn rol als aandeelhouder in eerste instantie ziet als een
stimulerende rol voor MVO-beleid van staatsdeelnemingen maar hen
«nodig tot verantwoording» zal roepen. Graag vernemen deze leden
wanneer de Minister sinds 2013 een staatsdeelneming ter verantwoording
heeft geroepen omwille van (het gebrek aan) MVO-beleid.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de Minister in te gaan op de
vraag op welke punten de manier waarop Noorwegen en Zweden
invulling geven aan het MVO-beleid van publieke deelnemingen
overeenkomt en op welke punten deze verschilt met de Nederlandse
aanpak op dit punt. Zij vragen daarbij ook in te gaan op de wijze waarop
Noorwegen en Zweden MVO-doelen hebben vastgesteld en de naleving
hiervan bij deelnemingen monitoren.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen op welke manier de Minister in
het beoordelen van investeringsvoorstellen MVO-beleid precies wil
betrekken. Langs welke criteria worden investeringsvoorstellen gelegd?
Welke keuzes worden er gemaakt als het voorstel niet aan alle vastgestelde criteria voldoet? Op welke manier wordt opvolging gegeven aan
deze keuzes?
De leden van de GroenLinks-fractie staan positief tegenover de
aanscherping van de implementatie van het MVO-beleid, onder andere via
inzet op meetbaarheid en traceerbaarheid, en zes concrete doelstellingen.
Tegelijkertijd hebben zij hier enkele vragen over. Hoe wordt het ambitieniveau van de zes doelstellingen vastgelegd? Op welke manier gaat de
Minister borgen dat de doelstellingen op effectieve wijze het onderliggende thema beslaan? Hoe wordt geverifieerd of de ambities van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 165, nr. 331

5

deelnemingen hieraan voldoen? En hoe gaat de Minister vervolgens
borgen dat de doelstellingen van deelnemingen aan het gewenste
ambitieniveau voldoen?
De leden van de SP-fractie juichen verdere aandacht voor doorgrondend
maatschappelijk verantwoord ondernemingsbeleid toe. Zij roepen op dit
verder te verdiepen en verbreden daar dit zal moeten dienen als goed
voorbeeld voor de rest van het bedrijfsleven.
5. Onderzoek naar de toekomstopties van de Volksbank
De leden van de VVD-fractie zijn teleurgesteld over het uitstel van de
rapportage over de Volksbank. Zij hebben zich eerder bezorgd getoond
over de kwetsbaarheid van het bedrijfsmodel van deze bank, die op
zichzelf een waardevolle toevoeging is aan de financiële sector. Klopt het
dat de Volksbank werkt aan een strategische heroriëntatie en, zo ja, wat
behelst die wijziging? Wat betekent dit voor de verkoopbaarheid de
komende jaren en de toezeggingen die daarover zijn gedaan aan de
Europese Commissie? Het komt deze leden voor dat de implementatie van
een nieuwe strategie enkele jaren zal vergen. Leidt dit tot uitstel van de
verkoopplannen, dan zien zij dat liever onder ogen dan het herhaalde
uitstel van de toekomstopties dat zij nu zien.
De leden van de PVV-fractie vragen wanneer het kabinet verwacht het
onderzoek naar de toekomstopties voor de Volksbank te hebben afgerond.
Het onderzoek zou namelijk voor de zomer naar de Kamer worden
gestuurd.
Tevens willen de leden van de PVV-fractie weten of hierbij alsnog de optie
is meegenomen om de Volksbank om te vormen tot een staatsbank. Zo
nee, waarom niet?
Voorts vragen de leden van de PVV-fractie om een nieuwe schatting te
maken van de actuele waarde van de Volksbank, mede gelet op de huidige
omstandigheden omtrent de COVID-19-crisis. Kan de Minister tevens
aangeven wat de actuele waarde is van ABN-AMRO?
De leden van de CDA-fractie begrijpen dat naar aanleiding van de
coronacrisis het tijdpad uitgebreid moet worden wat betreft het onderzoek
naar de toekomstopties van de Volksbank. Kan de Minister aangeven,
naast de effecten die dit heeft voor het onderzoek, of de coronacrisis ook
gevolgen heeft voor de daadwerkelijke toekomstopties, zo vragen de
leden van de CDA-fractie. Zo ja, zijn er gevolgen die in ieder geval te
verwachten zijn en is de Minister bereid deze te delen met de Kamer?
De leden van de D66-fractie achten het verstandig dat goed gekeken wordt
naar de toekomstopties van de Volksbank en hoe het maatschappelijk
karakter geborgd wordt. Gezien de omstandigheden en de aandacht die
dit vergt van de Volksbank, toezichthouders en het ministerie hebben deze
leden ook begrip voor enige vertraging. Graag ontvangen deze leden wel
een tijdlijn over wat er wanneer is gebeurd in het kader van het onderzoek
naar de toekomstopties van de Volksbank, sinds het algemeen overleg
over de toekomst van de Volksbank3. Wanneer is gesproken met de
Volksbank over het «borgen van het maatschappelijke karakter» en welke
opdracht is er aan hen meegegeven in het kader van de verkenning? Ook
vernemen deze leden graag wanneer de verkenning naar verwachting wel
wordt opgeleverd nu de Minister in de brief spreekt over «zo spoedig
mogelijk».

3

Handelingen II 2019/20, nr. 38, item 15.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 165, nr. 331

6

6. Ontwikkelingen kansspelen
De leden van de VVD-fractie hebben in het Jaarverslag Staatsdeelnemingen 2019 (bijlage bij Kamerstuk 28 165, nr. 326) gelezen dat de
Nederlandse Loterij en Holland Casino door het kabinet worden gezien als
een «niet-permanente deelneming». De leden vragen naar een toelichting.
Wat houdt «niet permanent» in en wanneer komt er meer duidelijkheid
over het proces tot een privatiseringstraject?
De leden van de VVD-fractie lezen over doelstellingen van het kansspelbeleid en de betrokken staatsdeelnemingen Holland Casino en de
Nederlandse Loterij. De leden ondersteunen deze doelstellingen en
vragen zich af op welke manier de doelstellingen ook bij andere
aanbieders van kansspelen onder de aandacht worden gebracht. Op welke
wijze wordt erop toegezien dat ook deze aanbieders zich committeren aan
de doelstellingen van veilig en verantwoord kansspel en daarmee de
regels rond het kansspelbeleid? Op welke manier wordt een gelijk
speelveld gewaarborgd voor de staatsdeelnemingen Holland Casino en de
Nederlandse Loterij en andere aanbieders van kansspelen? Zijn er
producten waarbij het toezicht op promotie door beide staatsdeelnemingen zwaarder is dan bij andere kansspelaanbieders? Zo ja, welke,
waarom en hoe ziet het toezichtsproces eruit? Zo nee, waarom niet? De
leden vragen naar het behoud van het bestaand onderscheid tussen de
marktsegmenten «prijzenloterijen» en «goededoelenloterijen». Is het
kabinet voornemens dit bestaande onderscheid ook in de toekomst te
waarborgen? Zo nee, waarom niet? Zo ja, waarom wel?
De leden van de SP-fractie kunnen zich vinden in de kern van het
kansspelbeleid, te weten het reguleren van kansspelen met bijzondere
aandacht voor het tegengaan van kansspelverslaving, het beschermen
van consumenten en het tegengaan van criminaliteit en fraude. Zij zien in
dat licht echter geen ruimte voor reclamecampagnes die het deelnemen
aan kansspelen aanmoedigen. Zij vragen de Staatssecretaris waarom hij
kansspeldeelname tracht te vergroten of waarom toegelaten wordt dat
middels reclamecampagnes dit wordt vergroot. Welke rol speelt het
maken van winst in het kansspelbeleid? De leden vragen ook wat het
betekent om het thema veilig en verantwoord aanbieden «nog nadrukkelijker en meer expliciet onder de aandacht te brengen»? Welke resultaten
heeft zulk een aanpak in het verleden gehad? Waarom wordt er niet meer
ingezet op duidelijk beleid en regels?
Overig
De leden van de PVV-fractie vragen verder waarom TenneT wettelijk
verplicht is het project Twistetal-Vieselbach te realiseren. Welke kosten
brengt dit project met zich mee? Tevens willen de leden van de PVV-fractie
weten waarom TenneT ook verplicht is om het project Ostbayernring te
realiseren en vragen naar de kosten hiervan.
De leden van de SP-fractie vragen naar het nut van de «strategische
grondaankoop» door Schiphol. Wat is die «grote strategische waarde»?
Waarom zou Schiphol verder moeten uitbreiden wanneer dit op
gespannen voet staat met de klimaatdoelen? Hoeveel uitbreidingen en
grondaankopen heeft Schiphol uitgevoerd in de afgelopen 30 jaar?
Hoeveel van zulke uitbreidingen liggen er nog in het verschiet? Waarom is
het nodig voor de ontwikkeling van commercie dat Schiphol land
opkoopt? Welke commerciële activiteiten betreft dit? Waarom zou dit niet
in samenspraak met de gemeenten kunnen? Voorts vragen de leden welke
bedreigingen er zijn voor «de bereikbaarheid» van Schiphol die de
aankoop van meer grond vereisen. Ook horen zij graag wat deze grond

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 165, nr. 331

7

überhaupt waard is en hoe dit is berekend. Van wie wordt deze grond
gekocht? Is er onderzoek gedaan naar bodemvervuiling in het aan te
kopen gebied? Zo nee, waarom niet en wanneer gaat dit gedaan worden?
Zo ja, wat kwam hier uit? Welke plannen zijn er om bodemvervuiling hier
aan te pakken en wat zullen hiervan de kosten worden?
II Reactie van de Minister en Staatssecretaris
Inleiding
Onlangs heb ik uw Kamer in het kader van de nieuwe jaarcyclus
monitoring geïnformeerd over mijn plannen met staatsdeelnemingen
voor 20204. De leden van de VDD-fractie, de PVV-fractie, de CDA-fractie,
de D66-fractie, de GroenLinks-fractie en de SP-fractie hebben naar
aanleiding van deze brief een aantal vragen gesteld. Eerst ga ik in op de
effecten van de COVID-19-crisis op de staatsdeelnemingen. Vervolgens
komen achtereenvolgens aan bod de informatievoorziening over
investeringen, de beleidsdoorlichting Deelnemingenbeleid, het
MVO-beleid staatsdeelnemingen en het onderzoek naar de toekomstopties van de Volksbank. Daarna ga ik over tot de beantwoording van de
vragen over TenneT en Schiphol. Tot slot zal de Staatssecretaris van
Financiën (Fiscaliteit en Belastingdienst) u informeren over de kansspelen.
Effecten COVID-19
De leden van de PVV-fractie, de CDA-fractie en de SP-fractie vragen naar
een overzicht van de financiële gevolgen van de COVID-19-crisis per
staatsdeelneming. De leden van de CDA-fractie vragen daarnaast bij welke
staatsdeelnemingen reorganisaties gepland zijn, of ik nog meer steunoperaties verwacht bij staatsdeelnemingen en naar het gebruik van de
NOW-regeling door Holland Casino en Schiphol. De leden van de
SP-fractie vragen naar de arbeidsomstandigheden van de medewerkers
van de deelnemingen.
De maatregelen die zijn genomen om het COVID-19 virus in te dammen,
hebben een enorme impact op veel bedrijven, ook op de staatsdeelnemingen. Naast financiële gevolgen betreft dit ook gevolgen voor de
manier van werken. Ik hecht er veel waarde aan dat de medewerkers van
staatsdeelnemingen, ook in deze tijd, veilig hun werk kunnen doen. Het is
de verantwoordelijkheid van de onderneming om zorg te dragen voor
veilige arbeidsomstandigheden van haar medewerkers en om gepaste
maatregelen te nemen om de gevolgen van de COVID-19-crisis het hoofd
te bieden.
Ik vind het belangrijk dat staatsdeelnemingen zowel nu als in de toekomst
het publieke belang op een veilige manier kunnen blijven borgen. Ik heb
daarom nauw contact met de staatsdeelnemingen over de continuïteit van
de ondernemingen en de borging van het publieke belang. Het kabinet
heeft een breed noodpakket neergelegd dat ook voor de staatsdeelnemingen veel kan opvangen. In onderstaande tabel is te zien welke
staatsdeelnemingen van de tijdelijke Noodmaatregel Overbrugging
Werkgelegenheid (NOW) gebruik hebben gemaakt. De gegevens in de
tabel betreffen de ontvangen voorschotten in de eerste aanvraagperiode.
Aangezien we ons nog midden in de COVID-19 crisis bevinden betreft dit
uiteraard een tussenstand van het gebruik van generieke maatregelen
door de staatsdeelnemingen.

4

Kamerstuk 28 165, nr. 327.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 165, nr. 331

8

Staatsdeelneming

Holland Casino
KLM
NS
Schiphol
Thales

Ontvangen voorschot
NOW 1.0
€ 31.885.515
€ 344.848.212
€ 92.768.1601
€ 30.705.366
€ 5.456.574

1

De voorwaarden van de Beschikbaarheidsvergoeding OV ziet erop toe dat niet gebruik mag
worden gemaakt van de NOW 1.0 regeling. Ontvangen gelden zullen dan ook (deels) worden
gestorneerd.

In sommige gevallen zal volledig banenbehoud niet mogelijk zijn omwille
van de continuïteit en de levensvatbaarheid van de onderneming en
zullen reorganisaties onvermijdelijk zijn om de onderneming voor te
bereiden op de toekomst. Staatsdeelnemingen publiceren zelf over de
(financiële) gevolgen van de COVID-19-crisis voor de betreffende
onderneming en de genomen maatregelen. Veel staatsdeelnemingen
deden dat via de publicatie van de halfjaarcijfers.
Eventuele steunoperaties aan individuele bedrijven zijn een laatste
redmiddel. In mijn brief van 26 juni 2020 heb ik u geïnformeerd over de
steun aan KLM5. Daarnaast ben ik in gesprek met NS over mogelijke
steunmaatregelen voor de periode 2021 en verder, en met FMO over de
gevolgen van COVID-19 voor de kapitaalpositie. In beide gevallen maak ik
gebruik van het afwegingskader bij steunverzoeken individuele bedrijven6
en onderzoek ik of individuele steun noodzakelijk is om het publieke
belang te borgen. Indien wordt overgaan tot individuele steun aan een
staatsdeelneming zal ik uw Kamer daarover vroegtijdig informeren.
Daarbij zal ik ook ingaan op de financiële gevolgen van de COVID-19-crisis
op de betreffende deelneming.
De leden van de SP-fractie en de CDA-fractie stellen vragen over de
impact van de COVID-19-crisis op NS.
De leden van de SP-fractie vragen of ik in gesprek ben met NS over een
steunpakket. Ook vragen zij of ik bij een steunpakket als eis stel dat
gedwongen ontslagen niet mogelijk zijn en of ik uitsluit dat ik NS reductie
van kosten opleg. De COVID-19-crisis heeft grote financiële consequenties
voor NS, zowel op korte als op lange termijn. Ik vind het belangrijk dat het
kabinet doet wat nodig is om de continuïteit van NS te borgen, zodat NS
haar belangrijke publieke taak kan blijven vervullen. In 2020 wordt die
continuïteit geborgd met de beschikbaarheidsvergoeding voor het
openbaar vervoer7, waar NS gebruik van maakt. De beschikbaarheidsvergoeding voor het openbaar vervoer wordt verlengd tot 1 juli 2021, met
perspectief op aanvullende verlenging tot 31 december 2021.8 Het klopt
dat ik op dit moment in gesprek ben met NS over mogelijke steunmaatregelen voor de periode 2021 en verder. Daarvoor maak ik gebruik van het
afwegingskader bij steunverzoeken individuele bedrijven9. In dat
afwegingskader staat dat steun aan individuele bedrijven een laatste
redmiddel is: de voorkeur gaat doorgaans uit naar generieke steunmaatregelen. In het afwegingskader staat ook dat als de overheid besluit steun te
verlenen aan een individueel bedrijf, hier voorwaarden aan gesteld
5

Kamerstuk 29 232, nr. 41.
Kamerstuk 35 420, nr. 36.
Kamerstukken 23 645 en 25 295, nr. 723.
8
Kamerstuk 23 645, nr. 726.
9
Kamerstuk 35 420, nr. 36.
6
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 165, nr. 331

9

kunnen worden. Bij overheidssteun zal wederkerigheid worden verwacht
van het bedrijf dat gesteund wordt. Dat geldt ook voor NS.
Besluitvorming over de noodzaak, de vorm en omvang van eventuele
individuele steun voor NS kost tijd, omdat ik dit besluit zorgvuldig en op
het juiste moment wil nemen. Ik wil niet bij voorbaat eisen stellen aan die
steun, zolang er nog geen duidelijkheid is over het steunpakket. Zodra
meer duidelijk is over eventuele individuele steun aan NS, zal ik uw Kamer
daarover informeren.
De leden van de CDA-fractie en SP-fractie stellen vragen over de bezuinigingsplannen van NS en hoe ik die plannen beoordeel. NS verwacht € 4,7
mld. minder omzet in de periode tot 2025, door het veranderende
reisgedrag van mensen en de verwachte economische krimp. NS
verwacht niet dat het aantal reizigers snel op het oude niveau terugkomt.
Bijvoorbeeld omdat meer mensen thuis blijven werken of vaker de fiets
pakken. Ook een krimpende economie heeft effect op het gebruik van de
trein. Het is de verantwoordelijkheid van NS om de organisatie hier op
voor te bereiden. NS gaat haar organisatie aanpassen aan de lagere
reizigersopbrengsten voor de komende jaren en kijkt naar besparingsmogelijkheden binnen het bedrijf. Ik vind het verstandig dat NS het bedrijf
gereed maakt voor de toekomst. Een toekomst waarin het bedrijf weer
financieel gezond wordt en het treinkaartje betaalbaar blijft. Dat is in het
belang van de continuïteit van de onderneming en daarmee het publiek
belang dat NS dient.
De leden van de SP-fractie vragen of de rekening van de crisis betaald
moet worden door de werknemers van NS die tijdens de crisis hebben
doorgewerkt. Tijdens de COVID-19-crisis zijn de treinen van NS blijven
rijden om mensen met vitale beroepen te kunnen vervoeren. Ik ben alle
medewerkers van NS die dit mogelijk hebben gemaakt daar zeer
erkentelijk voor. NS overweegt om het bedrijf de komende jaren met
ongeveer 2.300 arbeidsplaatsen te verkleinen en wil dit realiseren door
middel van natuurlijk verloop. De komende jaren gaan namelijk ook
ongeveer 2.500 NS-medewerkers met pensioen. Die functies kunnen niet
één op één uitgewisseld worden, maar NS wil een totaalpakket aan
afspraken maken om werkgarantie te realiseren. De leden van de
SP-fractie vragen of de vakbonden en de ondernemingsraad betrokken
zijn bij de gesprekken die betrekking hebben op werknemers van NS. NS
heeft mij bevestigd dat dat het geval is.
De leden van de SP-fractie vragen ook of ik vind dat NS zo snel als
mogelijk weer op het oude niveau moet komen qua reizigersaantallen en
dat investeringen niet uitgesteld of geannuleerd zouden moeten worden.
Uiteraard hoop ik dat de situatie voor NS zich snel herstelt, zodat het
aantal treinreizigers groeit, NS weer financieel gezond wordt en haar
belangrijke publieke taak kan blijven uitvoeren. De afweging om investeringen uit te stellen of te annuleren, is een bedrijfsmatige overweging die
aan NS is. Waar het investeringen in nieuwe treinen betreft, kiest NS over
het algemeen voor een contractvorm waarbij de optie bestaat om na de
eerste bestelling, op een later moment, extra treinen te kunnen bestellen
als prognoses van de reizigersgroei uitwijzen dat die nodig zijn. Daarmee
creëert NS flexibiliteit om in te kunnen springen op de ontwikkeling van
de vraag.
Investeringen
De leden van de D66-fractie vragen naar de brief die aan de deelnemingen
is verstuurd over het thema buitenlandse investeringen, meer specifiek of
hierop is gereageerd en of er een tendens waarneembaar is in de reacties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 165, nr. 331

10

Daarnaast hebben zij vragen gesteld over het overzicht met goedgekeurde
investeringsvoorstellen.
Met de deelnemingen wordt op reguliere basis over relevante onderwerpen en ontwikkelingen, waaronder buitenlandse investeringen,
gesproken. Bij deze overleggen is met de relevante deelnemingen ook de
brief waarnaar de leden van de D66-fractie verwijzen aan bod gekomen en
de deelnemingen hebben daarop kunnen reageren. Hieruit blijkt dat de
staatsdeelnemingen over het algemeen goed op de hoogte van de
vereisten die de aandeelhouder stelt aan investeringen in zijn
algemeenheid en buitenlandse investeringen in het bijzonder. In de
investeringsvoorstellen die worden voorgelegd zie ik over het algemeen
dat deelnemingen veel aandacht besteden aan deze specifieke aandachtspunten, waaronder eventuele extra risico’s die voort zouden kunnen
vloeien uit buitenlandse investeringen en mitigerende maatregelen.
De leden van de D66-fractie vragen of ik bereid ben om te vermelden tot
wanneer het overzicht met goedgekeurde investeringsvoorstellen is
geactualiseerd. Daarnaast vragen zij of het mogelijk is om de met de
investeringsvoorstellen gemoeide bedragen op te nemen in het overzicht,
zij verwijzen hierbij naar de wijze waarop er in het Jaarverslag Beheer
Staatsdeelnemingen 2018 werd gerapporteerd over de hoogte van
(buitenlandse) investeringen. Voor het overzicht zoals ik dat onlangs aan
uw Kamer heb verzonden geldt dat dit was geactualiseerd tot aan de
dagtekening van de brief. Ik zal bij een volgend overzicht expliciteren tot
welke datum het overzicht is geactualiseerd. De individuele investeringsbedragen worden niet in het overzicht opgenomen, omdat dit in veel
gevallen bedrijfsvertrouwelijke dan wel concurrentiegevoelige informatie
betreft. In die gevallen publiceren staatsdeelnemingen deze gegevens ook
niet in hun eigen jaarverslag. Ik heb een verantwoordelijkheid prudent
met deze informatie om te gaan. Overigens komt het voor dat staatsdeelnemingen in hun eigen verslaggeving ervoor kiezen geïnvesteerde
bedragen wel te vermelden. In die gevallen is er niets dat zich ertegen
verzet om de bedragen ook op te nemen in het Jaarverslag Beheer
Staatsdeelnemingen en ben ik graag bereid deze informatie in de
rapportages over goedgekeurde investeringen op te nemen.
De overwegingen voor het vermelden van de concrete bedragen geldt
zowel voor binnenlandse als voor buitenlandse investeringen. Mede
vanwege de belangstelling van uw Kamer voor de buitenlandse activiteiten van de staatsdeelnemingen, wordt sinds verslagjaar 2017 in het
Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen wel over de totale financiële
omvang van buitenlandse investeringen gerapporteerd. Het betreft hier
het totale volume van de buitenlandse activa als percentage van het
balanstotaal, niet de hoogte van individuele investeringen. Deze informatie biedt inzicht in de financiële omvang van de buitenlandse activiteiten van de staatsdeelnemingen en kent minder tot geen bezwaren
vanuit bedrijfsvertrouwelijkheid of concurrentiegevoeligheid.
Beleidsdoorlichting Deelnemingenbeleid
De leden van de VVD-fractie, D66-fractie en GroenLinks-fractie hebben
vragen gesteld over de beleidsdoorlichting Deelnemingenbeleid.
De leden van de VVD-fractie vragen mij in het bijzonder oog te hebben
voor de permanente staatsdeelnemingen in de beleidsdoorlichting, om te
bezien of bij deze deelnemingen de vennootschappelijke vorm de meest

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 165, nr. 331

11

aangewezen vorm is. In de Nota Deelnemingenbeleid rijksoverheid 201310
is opgenomen dat voor elke staatsdeelneming iedere zeven jaar geëvalueerd moet worden of het aandeelhouderschap nog van toegevoegde
waarde is om het publiek belang te borgen. In de beleidsdoorlichting
wordt ingegaan op de resultaten van deze evaluaties.
De leden van de VVD-fractie kunnen zich vinden in de keuze voor de twee
onafhankelijke experts. Deze leden vragen of bedrijfseconomische kennis,
in het bijzonder van ondernemingsfinanciering, voldoende aanwezig is.
Voor de selectie van de onafhankelijke experts is een profielschets
opgesteld. In die profielschets is opgenomen welke expertise het
Ministerie van Financiën van belang vindt voor de beleidsdoorlichting
Deelnemingenbeleid: kennis en ervaring van publieke economie,
corporate governance, Rijksbeleid en financiële en juridische kennis. Die
kennis en ervaring is ruim voldoende aanwezig bij de twee onafhankelijke
experts.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of de ontwikkelingen ten
aanzien van de COVID-19-crisis en ontwikkelingen op het internationale
speelveld meegenomen kunnen worden in de beleidsdoorlichting. De
beleidsdoorlichting richt zich op het gevoerde deelnemingenbeleid in de
periode 2013–2019 en de daarvoor relevante ontwikkelingen. De COVID-19
crisis maakt dus geen deel uit van de beleidsdoorlichting. Wel zal het
kabinet in de kabinetsreactie bij deze beleidsdoorlichting ingaan op
recente relevante ontwikkelingen, waaronder de COVID-19-crisis, en die
betrekken bij een eventueel nieuw Deelnemingenbeleid.
De leden van de VVD-fractie en van de GroenLinks-fractie vragen naar de
planning van de beleidsdoorlichting en de invloed van de COVID-19-crisis
op die planning. Het klopt dat het de verwachting is dat de beleidsdoorlichting en de kabinetsreactie op de beleidsdoorlichting eind 2020 naar uw
Kamer gestuurd worden. De COVID-19-crisis en de gevolgen daarvan voor
enkele staatsdeelnemingen hebben gezorgd voor een toegenomen
werkdruk voor de medewerkers van de afdeling Deelnemingen van het
Ministerie van Financiën, die ook de beleidsdoorlichting uitvoeren.
Hoewel het streven nog steeds is de beleidsdoorlichting en kabinetsreactie eind dit jaar naar te Kamer te sturen, bestaat de kans dat dit later
wordt. Ik zal uw Kamer tijdig informeren als er vertraging lijkt te ontstaan.
MVO-beleid
De leden van de VVD-fractie, de CDA-fractie, de D66-fractie, de
GroenLinks-fractie en de SP-fractie vragen naar de uitwerking van het
MVO-beleid.
De leden van de VVD-fractie vragen wat de gevolgen voor de staatsdeelnemingen zijn als er niet wordt voldaan aan de MVO-doelstellingen.
Tevens vragen zij in hoeverre het behalen van deze doelstellingen van
belang is voor de continuïteit van het aandeelhouderschap van de
Nederlandse staat. De verantwoordelijkheid voor maatschappelijk
verantwoord ondernemen ligt bij de staatsdeelnemingen zelf. De
staatsdeelnemingen kiezen hoe zij hier invulling aan geven op een manier
die past bij het publieke belang dat zij borgen en de lange termijnstrategie
van de onderneming. Veel staatsdeelnemingen hebben al een MVO-beleid
en hebben concrete MVO-doelstellingen geformuleerd. Het doel van het
MVO-beleid voor staatsdeelnemingen is om het gesprek actiever aan te
gaan en de prestaties van de staatsdeelnemingen beter inzichtelijk te
maken. Indien de MVO-doelstellingen (nog) niet worden gehaald, heeft
10

Kamerstuk 28 165, nr. 165.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 165, nr. 331

12

dat geen gevolgen voor het aandeelhouderschap van de Nederlandse
staat. Wel zal de staatsdeelneming hier kritisch over bevraagd worden
tijdens de reguliere overleggen met de staatsdeelneming. Naar ik hoop
niet alleen door mij als aandeelhouder, maar ook door andere belangrijke
stakeholders binnen en buiten de onderneming.
De leden van de CDA-fractie vragen waar zij de inventarisatie van het
MVO-beleid van de verschillende staatsdeelnemingen kunnen raadplegen.
Ook vragen deze leden hoe er getoetst gaat worden of de verschillende
staatsdeelnemingen zich houden aan het uitgestippelde MVO-beleid.
Momenteel wordt naar aanleiding van het MVO-beleid staatsdeelnemingen de inventarisatie van de MVO-activiteiten van de staatsdeelnemingen geactualiseerd. De uitkomsten hiervan zullen voor het eerst
worden gepubliceerd in het Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2020.
De MVO-activiteiten van staatsdeelnemingen, waaronder de
MVO-doelstellingen die de deelneming heeft geformuleerd en de
verhouding van de MVO-activiteiten tot de strategie, zullen tijdens
reguliere gesprekken met de staatsdeelnemingen worden besproken.
Uiteraard zal er ook aandacht zijn voor de wijze waarop de deelnemingen
zelf verslagleggen over MVO. Meer specifiek vragen deze leden naar het
terugdringen van kansspelverslaving in relatie tot het MVO-beleid van
Holland Casino. Verantwoord spelen, eerlijk en betrouwbaar spelaanbod
en het garanderen van een veilige speelomgeving zijn speerpunten van
Holland Casino, gebaseerd op de publieke doelstellingen van het
kansspelbeleid. Het Preventiebeleid Kansspelen (PBK) neemt een centrale
plaats in bij het aanbieden van verantwoord spelen. Deze maatschappelijke verantwoordelijkheid is daarmee geworteld in de bedrijfsvoering van
de onderneming en niet enkel het MVO-beleid.
De leden van de D66-fractie vragen of ik sinds 2013 een staatsdeelneming
ter verantwoording heb geroepen omwille van (het gebrek aan)
MVO-beleid. Het publieke belang neemt een centrale plek in bij het
aandeelhouderschap van staatsdeelnemingen. De publieke belangen en
de maatschappelijke functie dienen dan ook adequaat verankerd te zijn in
de strategie van de onderneming. In dit kader wordt met deelnemingen in
de kansspelsector actiever het gesprek gevoerd over verantwoord
spelaanbod en de bijdrage aan de publieke doelen van het kansspelbeleid.
Daarnaast is uitgebreid met FMO gesproken over de MVO-implicaties van
haar investeringen. In de gesprekken is aandacht geweest voor de criteria
waar investeringen aan moeten voldoen. Tevens is het MVO-beleid van
FMO de afgelopen jaren verder uitgebreid en aangescherpt. In de
toekomst biedt het MVO-beleid een basis voor zowel de staat als de
staatsdeelnemingen om de maatschappelijke verantwoordelijkheid en
betrokkenheid van de onderneming actiever aan bod te laten komen.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen naar de overeenkomsten en de
verschillen tussen het Noorse en Zweedse MVO-beleid enerzijds en het
Nederlandse MVO-beleid voor staatsdeelnemingen anderzijds. Zij vragen
daarbij in te gaan op de wijze waarop Noorwegen en Zweden MVO-doelen hebben vastgesteld en hoe zij de naleving hiervan monitoren. Er is
veel overlap tussen het Nederlandse MVO-beleid staatsdeelnemingen en
het beleid van Noorwegen en Zweden. Ten eerste verwachten de Noorse
en Zweedse overheid dat staatsdeelnemingen een voorbeeldfunctie
behoren te vervullen. Ten tweede hebben zij expliciete thematische
verwachtingen opgenomen in hun jaarverslagen. Ten derde is het thema
MVO in zowel Noorwegen als Zweden minimaal één keer per jaar
onderwerp van gesprek met de deelneming. Ten vierde wordt in het
jaarverslag van het Noorse en Zweedse staatsdeelnemingenbeleid
aandacht besteed aan MVO. De bovenstaande vier punten op het gebied

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 165, nr. 331

13

van communicatie, transparantie en verslaglegging zijn overgenomen
door de Nederlandse staat in haar MVO-beleid voor staatsdeelnemingen.
In Noorwegen en Zweden stelt de staat zich met name op als gesprekspartner en stelt zij geen harde eisen aan het MVO-beleid van de deelnemingen. Er wordt gewerkt op een «case-by-case» basis, ook voor
rapportagestandaarden, alle deelnemingen zijn immers verschillend. Op
dit vlak wijkt het Nederlandse beleid af ten opzichte van Noorwegen en
Zweden. De Nederlandse staat verwacht dat de staatsdeelnemingen zo
goed mogelijk streven te voldoen aan specifieke (rapportage)richtlijnen.
Om recht te doen aan het maatwerk karakter van MVO geldt hierbij wel
het «comply or expain»-principe.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen hoe het MVO-beleid bij het
beoordelen van investeringsvoorstellen wordt betrokken. De algemene
criteria voor een investeringsvoorstel zijn strategie en publiek belang,
rendement, risicoanalyse en implementatie. Bij het beoordelen van de
investeringsvoorstellen wordt gevraagd op welke wijze het investeringsvoorstel zich verhoudt tot de strategie van de onderneming en de publieke
belangen. De onderneming dient daarbij de maatschappelijke effecten op
de belangrijkste stakeholders in kaart te brengen, waaronder werknemers
en milieu. Indien bij een investeringsvoorstel blijkt dat deze belangen
onvoldoende zijn meegewogen, ga ik in overleg met de staatsdeelneming
en kan ik er zelfs toe besluiten om een voorstel af te wijzen. Op het gebied
van MVO heeft deze situatie zich nog niet voorgedaan. Tot slot, merk ik op
dat de wijze waarop ik investeringsvoorstellen beoordeel momenteel
wordt geactualiseerd, waarin toetsing aan het MVO-beleid een meer
prominente plek zal innemen.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen hoe het ambitieniveau van de
zes doelstellingen wordt vastgelegd. Specifiek vragen zij op welke manier
ik ga borgen dat de doelstellingen op effectieve wijze het onderliggende
thema beslaan en hoe vervolgens wordt geverifieerd en geborgd of de
ambities van deelnemingen hieraan voldoen. De staatsdeelnemingen zijn
in april 2020 geïnformeerd over het nieuwe MVO-beleid. Ik heb daarbij als
ambitieniveau meegegeven dat staatsdeelnemingen een voorbeeldfunctie
in de eigen sector dienen te vervullen. De invulling van deze ambitie ligt
bij de deelneming, onder andere in de keuze van de drie tot zes concrete
MVO-doelstellingen. Uiteraard ga ik het gesprek aan over de geformuleerde doelstellingen waarbij ik de bestuurders en de commissarissen van
de staatsdeelnemingen kritisch zal bevragen. De doelstellingen moeten
ambitieus en wezenlijk relevant zijn voor de bedrijfsactiviteiten en
uitdagingen van de specifieke deelneming.
De leden van de SP-fractie roepen op het MVO-beleid verder te verdiepen
en verbreden daar dit zal moeten dienen als goed voorbeeld voor de rest
van het bedrijfsleven. Het MVO-beleid is in het tweede kwartaal van 2020
gedeeld met de staatsdeelnemingen en met uw Kamer. MVO is voortdurend in beweging en ik zal me dan ook doorlopend blijven afvragen of
het MVO-beleid voor staatsdeelnemingen actueel is. Op basis van
feedback van de staatsdeelnemingen en overige stakeholders zal worden
bezien of en hoe het MVO-beleid voor staatsdeelnemingen verder
verdiept en verbreed kan worden.
Onderzoek naar de toekomstopties van de Volksbank
De leden van de VVD-fractie vragen of het klopt dat de Volksbank werkt
aan een strategische heroriëntatie en, zo ja, wat die wijziging behelst. In
lijn daarmee vragen de leden van de VVD-fractie wat deze wijziging
betekent voor de verkoopbaarheid de komende jaren en de toezeggingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 165, nr. 331

14

die daarover zijn gedaan aan de Europese Commissie. Dezelfde leden
geven daarbij aan dat het hen voorkomt dat de implementatie van een
nieuwe strategie enkele jaren zal vergen en vragen of dit leidt tot uitstel
van de verkoopplannen.
In de laatste voortgangsrapportage concludeerde NLFI dat de Volksbank
nog niet gereed is voor een besluit over zijn toekomst. In mijn brief aan
uw Kamer van 11 november 201911 heb ik deze conclusie van NLFI
onderschreven en aangegeven, in lijn met de bevindingen van NLFI, dat
het belangrijk is dat de Volksbank werkt aan verdere mogelijkheden tot
optimalisering van zijn bedrijfsmodel. In deze Kamerbrief is eveneens
aangegeven dat de Volksbank onderzoek doet naar verdere mogelijkheden
om het bedrijfsmodel te optimaliseren.
Bij de bekendmaking van de nieuwe CEO, de heer Gribnau, heeft de
Volksbank bevestigd dat aan het einde van dit jaar de nieuwe strategie
voor jaren 2021–2025 zal worden vastgesteld. NLFI is betrokken bij dit
proces. NLFI zal mij adviseren of en, zo ja, wanneer Volksbank met deze
gewijzigde strategie gereed is voor een besluit over zijn toekomst. Ik zal
uw Kamer, net zoals de afgelopen jaren, informeren over deze rapportage
en de bevindingen van NLFI. In de tussentijd verken ik, tezamen met NLFI,
de Volksbank en de DNB/ECB, een aantal toekomstopties voor de
Volksbank. Kort gezegd dient de Volksbank op grond van de huidige
afspraken met de Europese Commissie op den duur naar de markt te
worden gebracht. Het bovenstaande proces is in lijn met deze afspraken.
De leden van de PVV-fractie willen weten of bij het verkenningsonderzoek
naar de toekomstopties van de Volksbank, ook de optie van een
staatsbank wordt meegenomen. Conform mijn toezegging in het
algemeen overleg van 14 november 2019 (Kamerstuk 33 532, nr. 88) zal op
het verzoek van uw Kamer ook de optie van een staatsbank worden
verkend in het onderzoek naar de toekomstopties van de Volksbank.
De leden van de PVV-fractie vragen om een nieuwe schatting te maken
van de actuele waarde van de Volksbank, mede gelet op de omstandigheden die voortvloeien uit de COVID-19-crisis, en een nieuwe schatting
van de actuele waarde van ABN AMRO. De staat heeft 528.800.001
certificaten van aandelen van ABN AMRO. Op 27 oktober bedroeg de
slotkoers € 7,242. De waarde van het belang van de staat in ABN AMRO
was op die dag daardoor € 3.829.569.607 (ca. € 3,8 mld.). De Volksbank is
niet beursgenoteerd. Op basis van de op 14 augustus 2020 gepubliceerde
halfjaarcijfers van de Volksbank is de boekwaarde van het eigen
vermogen van de Volksbank € 3.382 mld. Dit staat niet gelijk aan de
actuele waarde waartegen eventuele geïnteresseerden bereid zouden zijn
om aandelen in de bank te kopen.
De leden van de CDA-fractie vragen of ik kan aangeven of, naast de
effecten die COVID-19-crisis heeft voor het onderzoek, deze crisis ook
gevolgen heeft voor de daadwerkelijke toekomstopties van de Volksbank
en of ik bereid ben deze te delen met de Kamer. Zoals het kabinet uw
Kamer eerder heeft geschreven, raakt COVID-19 in eerste instantie vooral
de reële economie. Daarom is het van groot belang dat de financiële
sector de reële economie, waar verantwoord, ondersteunt. De langdurige
financiële en economische onzekerheid zal echter ook zijn weerslag
hebben op de financiële sector. Ik heb veelvuldig contact met DNB en
AFM, die mij op de hoogte houden van relevante ontwikkelingen op de
financiële markten. Daarnaast blijf ik nauw contact houden met de banken
en verzekeraars. Ook de Volksbank merkt de gevolgen van de pandemie.
11

Kamerstuk 33 532, nr. 87.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 165, nr. 331

15

Tijdens de presentatie van de halfjaarcijfers heeft de Volksbank de impact
op de financiële prestaties toegelicht.
De leden van de CDA-fractie vragen specifiek of de COVID-19-crisis ook
gevolgen heeft voor de daadwerkelijke toekomstopties van de Volksbank.
In de verkenning die momenteel wordt uitgevoerd, worden de toekomstopties en de mogelijkheden tot borging van het maatschappelijk
karakter in kaart gebracht, zodat ik hierover met uw Kamer in overleg kan
treden. De omstandigheden die voortvloeien uit de COVID-19-crisis
hebben geen impact op de inhoud van deze verkenning van de toekomstmogelijkheden zelf, maar mogelijk wel op de voortgang bij het bereiken
van de doelstellingen van de Volksbank. In deze verkenning zal nog geen
keuze gemaakt tussen de daadwerkelijke toekomstopties. Dat kan pas
wanneer de Volksbank daar klaar voor is. Op dit moment valt kan dan ook
niet worden vastgesteld of de COVID-19-crisis hier gevolgen voor heeft.
De leden van de D66-fractie vragen naar een tijdlijn over wat er wanneer
is gebeurd in het kader van het onderzoek naar de toekomstopties van de
Volksbank, sinds het algemeen overleg over de toekomst van de
Volksbank. De leden van de D66-fractie vragen in dit kader wanneer er
gesproken is met de Volksbank over het «borgen van het maatschappelijke karakter» en welke opdracht is er aan hen meegegeven in het kader
van de verkenning. De leden van de PVV-fractie en D66-fractie vragen naar
wanneer het onderzoek naar de toekomstopties van de Volksbank wordt
afgerond. Sinds het algemeen overleg over de toekomst van de Volksbank
zijn gesprekken gevoerd met de relevante stakeholders, zoals de
Volksbank, NLFI, DNB en de Europese Commissie. Daarnaast is de
inventarisatie van de mogelijkheden gestart waarop het maatschappelijk
karakter van de bank geborgd zou kunnen worden in de governance van
de bank. Bij deze inventarisatie is ook een juridisch adviseur betrokken.
Met de genoemde stakeholders worden de uitkomsten van deze inventarisatie besproken. Aan de Volksbank is geen specifieke opdracht gegeven.
Hoewel het mijn streven is de verkenning zo snel mogelijk af te ronden,
verwacht ik deze niet meer voor het einde van dit jaar met uw Kamer te
kunnen delen. Rondom de bank spelen enkele onvoorziene ontwikkelingen, naast de COVID-19-crisis zijn er ontwikkelingen in het bestuur van
de Volksbank. Uiteraard gaat de strategische heroriëntatie van de bank
voor de periode 2021–2025 gewoon verder en zal NLFI zoals gebruikelijk
rapporteren over de gereedheid van de bank om een besluit te nemen
over haar toekomst. Zoals reeds toegezegd zal ik deze rapportage delen
met uw Kamer.
Overig
De leden van de PVV-fractie vragen waarom de projecten TwistetalVieselbach en Ostbayernring een wettelijke verplichting zijn voor TenneT
en wat de kosten zijn voor deze projecten.
Zowel Twistetal-Vieselbach en Ostbayernring zijn projecten die in de
Duitse wet zijn vastgelegd, waardoor TenneT wettelijk verplicht is om deze
projecten te realiseren. De kosten die TenneT maakt voor deze projecten
zijn de voorfinanciering voor de investering. Via de Duitse nettarieven
verdient TenneT deze investeringen terug. Het rendement dat TenneT
hierop maakt voldoet aan de eisen die de Nederlandse staat hieraan stelt.
De kosten voor voorfinanciering per project zijn bedrijfsvertrouwelijk en
kunnen derhalve niet gedeeld worden. Ik verwijs u op dit punt dan ook
graag naar mijn antwoord op de vraag gesteld door collega’s van D66
over het al dan niet vermelden van investeringsbedragen in het
jaarverslag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 165, nr. 331

16

De leden van de SP-fractie vragen om een toelichting op het nut van de
«strategische grond aankoop» en vragen zich af waarom Schiphol verder
zou moeten uitbreiden.
De aankoop heeft betrekking op gronden ten zuiden van Badhoevedorp.
Deze gronden, ongeveer 90 hectare groot, worden verdeeld door de A9.
De gronden ten noorden van de A9 zullen door Schiphol, in een joint
venture met VolkerWessels, commercieel worden ontwikkeld. De gronden
ten zuiden van de A9 zijn van strategische waarde voor Schiphol en zijn
daarom volledig in eigendom verkregen door Schiphol. Deze strategische
waarde ligt in de eerste plaats in het zo goed mogelijk kunnen faciliteren
van de toekomstige bereikbaarheid van de luchthaven. Met de aankoop
van de gronden worden langdurige onteigeningsprocedures met derden
voorkomen. Verder zijn deze gronden belangrijk voor een eventuele
nieuwe afslag naar Schiphol en het parkeerterrein P3 in de toekomst. Tot
slot kunnen de overgebleven gronden gebruikt worden voor luchtvaart
gerelateerde functies. De aankoop van deze gronden faciliteert dus niet
per definitie de uitbreiding van het vliegverkeer van Schiphol, maar
faciliteert een verbetering van de bereikbaarheid van de luchthaven.
Daarnaast vragen de leden van de SP-fractie naar het aantal grondaankopen en uitbreidingen van Schiphol in de afgelopen 30 jaar en hoeveel
van dergelijke uitbreidingen nog in het verschiet liggen. De belangrijkste
aankoop van de afgelopen 30 jaar betreft de verwerving van gronden voor
de aanleg van de Polderbaan. Overige acquisities betroffen relatief kleine
grondaankopen. Op dit moment heeft Schiphol geen plannen voor
verdere uitbreidingen. Op de langere termijn is dit afhankelijk van de
ontwikkeling van de luchtvaartsector, de luchthaven Schiphol als ook het
aanbod van eventuele gronden.
De leden van de SP-fractie vragen zich ook af of het nodig is dat Schiphol
voor de ontwikkeling van commercie land opkoopt en welke commerciële
activiteiten dit betreft. Ook vragen zij zich af waarom dit niet in samenspraak met de gemeenten kan. De luchtvaartactiviteiten van Schiphol zijn
gereguleerd waardoor het financiële rendement op deze activiteiten
beperkt of zelfs negatief is. Om Schiphol financieel gezond te houden en
competitieve en betaalbare havengelden in rekening te kunnen brengen
bij de luchtvaartmaatschappijen zijn aanvullende inkomsten noodzakelijk.
De inkomsten uit gronduitgiftes en de ontwikkeling van commercieel
vastgoed dragen hier voor een belangrijk deel aan bij. In het onderhavige
geval gaat het om de ontwikkeling van een commercieel vastgoedprogramma, waaronder kantoren en logistieke bedrijfsruimtes.
VolkerWessels is in eerste instantie door de verkoper benaderd voor de
verwerving van deze gronden. Schiphol is vervolgens door VolkerWessels
benaderd om dit gezamenlijk te doen. Derhalve was Schiphol niet in de
positie de aankoop met een andere partij dan VolkerWessels te doen.
Voorts vragen de leden van de SP-fractie zich af welke bedreigingen er zijn
voor «de bereikbaarheid» van Schiphol die de aankoop van meer grond
vereisen. Uit studietrajecten naar de bereikbaarheid in het gebied rondom
Schiphol (de afgeronde MIRT-verkenning Multimodale Knoop Schiphol en
het MIRT-onderzoek Zuidwest Amsterdam/Schiphol/Hoofddorp) blijkt dat
er sprake is van een opgave in de toekomstige bereikbaarheid van de
luchthaven en omgeving. In het MIRT-onderzoek is gekeken naar
oplossingsrichtingen voor de lange termijn. De grondaankoop kan
bijdragen aan het faciliteren van deze oplossingsrichtingen. Hierbij kan
bijvoorbeeld gedacht worden aan een nieuwe afslag voor parkeerterrein
P3 of het doortrekken van de Noord-Zuidlijn. Met de aankoop kunnen
langdurige onteigeningsprocedures worden voorkomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 165, nr. 331

17

De leden van de SP-fractie horen ook graag van wie de grond gekocht is,
wat deze grond waard is en hoe dit is berekend. Deze gronden waren
hoofdzakelijk in eigendom van Chipshol Holding B.V., de ontwikkelmaatschappij van de familie Poot. Een klein deel van de gronden was in
eigendom van lokale boeren, die zich lieten vertegenwoordigen door de
heer Poot. De verkopers waren in het najaar van 2019 in een vergevorderd
stadium met een andere koper. Om voor Schiphol onbekende redenen is
deze transactie afgeketst, waarna VolkerWessels door de verkoper is
benaderd om deze transactie te overwegen. De verkoopprijs was hierbij
reeds vastgesteld conform de eerder overeengekomen koopprijs met de
afgehaakte koper. In de onderhandeling met de verkoper hebben
VolkerWessels en Schiphol uiteindelijk de koopsom nog weten te
verlagen. De potentiële waarde voor VolkerWessels en Schiphol is
bepaald op basis van het geschatte vastgoed-ontwikkelprogramma. In de
koopovereenkomst is opgenomen dat de koopprijs niet bekend gemaakt
mag worden. Strategische grondaankopen in het (recente) verleden waren
echter tegen hogere prijzen per m2.
Ten slotte vragen de leden van de SP-fractie zich af of er onderzoek is
gedaan naar bodemvervuiling in het aan te kopen gebied. Zo nee,
waarom niet en wanneer gaat dit gedaan worden? Zo ja, wat kwam hier
uit? Ze vragen zich af welke plannen er zijn om bodemvervuiling hier aan
te pakken en wat zullen hiervan de kosten. In het kader van de aankoop is
geen bodemonderzoek uitgevoerd, noch waren adequate bodemonderzoeken ten tijde van het aankoopproces beschikbaar. In de bepaling van
de prijs en business case is verondersteld dat er sprake is van vervuiling
vergelijkbaar met de vervuilingen op de omliggende Schipholterreinen die
op dit moment bij Schiphol bekend zijn. Er is geen reden of er zijn geen
feiten bekend bij Schiphol waardoor aangekomen dient te worden dat de
vervuiling van de gekochte gronden groter zou zijn. Voordat gestart zal
worden met de ontwikkeling van de gronden zal bodemonderzoek worden
uitgevoerd en zal, indien en voor zover dat nodig is voor het beoogde
gebruik van de grond, de grond worden gesaneerd.
Ontwikkelingen kansspelen
De leden van de VVD-fractie, en de SP-fractie vragen mij, de Staatssecretaris van Financiën (Fiscaliteit en Belastingdienst), naar ontwikkelingen bij
de kansspeldeelnemingen Holland Casino en de Nederlandse Loterij.
De leden van de VVD-fractie hebben in het Jaarverslag Staatsdeelnemingen 201912 gelezen dat de Nederlandse Loterij en Holland Casino door
het kabinet worden gezien als een «niet-permanente deelneming». Deze
leden vragen wat «niet permanent» inhoudt en wanneer er meer
duidelijkheid komt over het proces tot een privatiseringstraject. Het
kabinet is van mening dat het aanbieden van kansspelen geen kerntaak
van de overheid is. Daar waar de betrokken publieke belangen dat
vereisen, wil het kabinet de aan kansspelen verbonden risico’s beperken
door het stellen van nadere regels en uitoefenen van toezicht en niet
zozeer door het aantal aanbieders te beperken. Holland Casino en
Nederlandse Loterij zijn daarom in de Nota Deelnemingenbeleid 2013
aangemerkt als niet-permanente deelnemingen.
Voor Nederlandse Loterij geldt dat er op dit moment nog geen besluit is
genomen om Nederlandse Loterij daadwerkelijk te privatiseren. Eerst is
het van belang meer duidelijkheid te hebben over de wijze waarop de
Nederlandse loterijmarkt zal worden vormgegeven. Dit beleidsvormingsproces is gericht op een toekomstbestendig loterijstelsel en het realiseren
12

Bijlage bij Kamerstuk 28 165, nr. 326.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 165, nr. 331

18

van een veilig en verantwoord aanbod van loterijen in Nederland. Dit
proces voer ik samen met de Minister voor Rechtsbescherming uit. De
Minister voor Rechtsbescherming heeft, als beleidsverantwoordelijke voor
het kansspelbeleid, hierbij het voortouw. In zijn brief van 6 juli 202013
heeft de Minister voor Rechtsbescherming aangegeven te verwachten
uiterlijk in het eerste kwartaal van 2021 een aantal toekomstscenario’s aan
uw Kamer aan te kunnen bieden. Voordat wordt besloten tot een
eventuele privatisering zal altijd eerst het besliskader, dat is opgesteld
door de parlementaire onderzoekscommissie privatisering/verzelfstandig
overheidsdiensten, worden gevolgd.
Wat betreft Holland Casino heeft de Minister voor Rechtsbescherming,
mede namens mij, in zijn brief van 17 mei 201914 aangegeven het
wetsvoorstel waarin de privatisering zou worden geregeld, in te trekken.
Er waren bij enkele fracties in de Eerste Kamer onder andere zorgen over
de samenloop van de privatisering van Holland Casino en de openstelling
van de online kansspelmarkt. In die brief is aangegeven dat het nog
steeds de voorkeur heeft om het aanbieden van landgebonden casinospelen in Nederland door private partijen te laten plaatsvinden in plaats
van door een staatsdeelneming en dat het kabinet opnieuw naar de
tekentafel gaat met het oog op het treffen van voorbereidingen op een
mogelijk nieuw privatiseringstraject. Het ligt voor de hand dat de eerste
inzichten over de effecten van de openstelling van de online kansspelmarkt daarbij worden betrokken.
De leden van de VVD-fractie vragen zich af op welke manier de doelstellingen van het kansspelbeleid ook bij andere aanbieders van kansspelen
onder de aandacht worden gebracht. Tevens vragen zij op welke manier
een gelijk speelveld kan worden gewaarborgd voor de staatsdeelnemingen Holland Casino en de Nederlandse Loterij en andere aanbieders
van kansspelen. Daarnaast vragen zij of er producten zijn waarbij het
toezicht op promotie door beide staatsdeelnemingen zwaarder is dan bij
andere kansspelaanbieders en een toelichting daarop.
De kansspelsector is breed en omvat behalve Nederlandse Loterij en
Holland Casino, onder meer ook de speelautomatenhallen en de goededoelenloterijen. Het toezicht op de kansspelsector is in handen van de
Kansspelautoriteit (Ksa). De Ksa houdt toezicht op het naleven van de
regels van het kansspelbeleid door alle vergunde kansspelaanbieders, dus
ook op Holland Casino en Nederlandse Loterij. Voor de staatsdeelnemingen gelden geen specifieke extra regels. Wel verwacht ik van de beide
staatsdeelnemingen dat zij een voorbeeldfunctie vervullen, zoals ook
aangegeven in het MVO-beleid voor staatsdeelnemingen.
De leden van de VVD vragen of het kabinet voornemens is het bestaand
onderscheid tussen de marktsegmenten «prijzenloterijen» en «goededoelenloterijen» te behouden en een toelichting hierop.
Zoals reeds hierboven aangegeven wordt op dit moment, onder leiding
van de Minister voor Rechtsbescherming, gewerkt aan een beleidsvormingsproces gericht op een toekomstbestendig loterijstelsel en het
behouden van een veilig en verantwoord aanbod van loterijen in
Nederland.
In de Kamerbrief van 5 juli 201915 zijn vier contouren geschetst van een
toekomstbestendig loterijstelsel. De vier contouren beslaan het borgen
van het maatschappelijk karakter van loterijen, het maken van een
duidelijk onderscheid tussen risicoarme en risicovolle kansspelen, het
13

Kamerstuk 24 557, nr. 171.
Kamerstuk 34 471, I.
15
Kamerstuk 24 557, nr. 152.
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 165, nr. 331

19

bieden van genoeg keuzeruimte en attractief aanbod voor de consument,
en het uitgangspunt dat als verschillende loterijen tot één economische en
beleidsmatige markt behoren, voor die loterijen ook dezelfde spelregels
moeten gelden.
De leden van de SP-fractie kunnen zich vinden in de kern van het
kansspelbeleid, te weten het reguleren van kansspelen met bijzondere
aandacht voor het tegengaan van kansspelverslaving, het beschermen
van consumenten en het tegengaan van criminaliteit en fraude. Zij zien in
dat licht echter geen ruimte voor reclamecampagnes die het deelnemen
aan kansspelen aanmoedigen. Deze leden vragen waarom ik kansspeldeelname tracht te vergroten of waarom toegelaten wordt dat middels
reclamecampagnes dit wordt vergroot. De SP benoemt de doelstellingen
van het kansspelbeleid correct. In dit kader is het doel om de bestaande
vraag naar kansspelen te kanaliseren naar verantwoord, betrouwbaar en
legaal aanbod. Uit uitgevoerde onderzoeken – in opdracht van de Minister
voor Rechtsbescherming – komt naar voren dat reclame bijdraagt aan de
kanalisatie naar legaal aanbod. Met wet- en regelgeving wordt beoogd
een goede balans te vinden tussen enerzijds de bescherming van
maatschappelijk kwetsbare groepen en het voorkomen van onmatige
deelname en anderzijds de kanalisatiedoelstelling. De Ksa is als toezichthouder verantwoordelijk voor het toezicht op de kansspelsector en
daarmee ook voor het toezicht op de relevante wet- en regelgeving
rondom reclame. Denk hierbij aan artikel 4a van de Wet op de kansspelen,
het Besluit werving reclame en verslavingspreventie kansspelen en de
leidraad reclame van de Ksa.
De leden van de SP-fractie vragen tevens naar beleid rondom het maken
van winst. Het maken van winst is geen is onderdeel van het kansspelbeleid. Meer specifiek voor Holland Casino en Nederlandse Loterij geldt
dat – net als voor andere staatsdeelnemingen – het maken van winst geen
centraal doel is. Wel hecht ik waarde aan gezonde groei en financiële
continuïteit van de staatsdeelnemingen, ook vanwege het belang voor de
continuïteit in de bijdrage aan de borging van de publieke belangen.
De leden van de SP vragen daarnaast wat het betekent om het thema
veilig en verantwoord aanbieden «nog nadrukkelijker en meer expliciet
onder de aandacht te brengen». Specifiek vragen zij welke resultaten een
dergelijke aanpak in het verleden heeft gehad en waarom niet meer wordt
ingezet op duidelijk beleid en regels. Veilig en verantwoord aanbieden
wordt in de eerste plaats ingekaderd door beleid en wet- en regelgeving.
Daarmee worden de doelstellingen van het kansspelbeleid gediend. De
staatsdeelnemingen zijn uiteraard gebonden aan wet- en regelgeving en
hebben naar mijn mening tevens een voorbeeldfunctie waar het aankomt
op naleving hiervan. Zoals ik in de Kamerbrief Beheer Staatsdeelnemingen 2019 heb aangegeven, vind ik het van belang dat het veilig en
verantwoord aanbieden van kansspelen tevens vanuit de betrokken
staatsdeelnemingen zelf moet komen. Ik heb daarom richting beide
staatsdeelnemingen uitgesproken dat ik verwacht dat zij initiatieven
nemen, daarover transparant zijn en een voorbeeldfunctie op dit terrein
vervullen. Ook doe ik een beroep op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid. Het gesprek aangaan en aandacht vragen voor de maatschappelijke rol en verantwoordelijkheid, komt dus niet in de plaats van duidelijke
wet- en regelgeving en beleid, maar is hierop aanvullend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 165, nr. 331

20