Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 284

Groen onderwijs

Nr. 14

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP EN VOOR BASIS- EN VOORTGEZET ONDERWIJS EN
MEDIA
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 september 2018
Het groene onderwijs gaat door een uitdagende periode heen. Op de
eerste plaats omdat er sprake is van een veranderende vraag vanuit de
samenleving aan het groen onderwijs. Naast de klassieke groene thema’s
als landbouw en veeteelt ontstaat er steeds meer vraag naar kennis over
nieuwe thema’s zoals vergroening van de stedelijke ruimte en voedseltechnologie. Daarnaast dalen de leerlingen- en studentenaantallen van de
agrarische opleidingscentra (aoc’s) de komende jaren fors. Het groen
hoger onderwijs is daarentegen de laatste jaren juist sterk gegroeid. De
stijgende studentenaantallen zijn voor deze instellingen eveneens een
grote uitdaging. Wij hebben uw kamer op 1 december 2017 geïnformeerd
over de ontwikkelingen in het groene onderwijs.1 Voor de zomer is op
bestuurlijk niveau met alle aoc’s afzonderlijk gesproken. De vaste
commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft ons recent
verzocht om in te gaan op de uitkomsten van deze gesprekken. Met deze
brief komen wij aan dit verzoek tegemoet.
Ook kijken we – mede naar aanleiding van het verzoek van uw Kamer van
20 juni 20182 – terug op de stappen die zijn gezet om de bekostiging van
de aoc’s, de hogere agrarische scholen (has’en) en Wageningen Universiteit te harmoniseren met de overige instellingen in de desbetreffende
sector. Tenslotte werpen wij een blik op de toekomst van het groene voen mbo-onderwijs en de mogelijkheden die er zijn voor samenwerking.
Aanleiding gesprekken aoc’s
De gesprekken waren op de eerste plaats een (nadere) kennismaking
tussen ons departement en de aoc’s. Tegelijkertijd boden ze de kans om
met elkaar in gesprek te gaan over de toekomst van het groen onderwijs.
1
2

kst-34284-14
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Kamerstuk 34 284, nr. 11
Kamerstuk 31 288, nr. 649

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 284, nr. 14

1

Een toekomst die gekenschetst wordt door een aantal ontwikkelingen die
onze aandacht vragen. Zo wordt het gehele mbo de komende jaren
geraakt door een forse daling van het aantal studenten met 14 procent
(bijna 70.000 studenten minder). Overigens valt hierbij op dat de aoc’s al
sinds 2011 geconfronteerd zijn met een daling van het aantal
mbo-studenten van bijna 20 procent (van 30.300 studenten in 2011 naar
24.600 studenten in 2017). Bovenop deze eerder daling van het aantal
mbo-studenten zal tot 2032 ook het totaal aantal vmbo-leerlingen én
mbo-studenten bij de aoc’s naar verwachting nog eens met 22 procent
dalen (van 57.600 nu naar 44.200 leerlingen en studenten in 2032). Over
de ontwikkeling van de leerlingen- en studentenaantallen is uw Kamer
geïnformeerd in de Voortgangsrapportage leerlingendaling op 12 juni
2018.3 Afgelopen april hebben wij ook het rapport van de Inspectie van
het Onderwijs (inspectie) over de financiële continuïteit van de aoc’s naar
uw Kamer gestuurd.4 In dit rapport schetst de inspectie een zorgelijk beeld
over de toekomstbestendigheid van de aoc’s.
Reflectie op de gesprekken met de groene instellingen
Aoc’s
Het beeld dat naar voren komt uit de gesprekken met de aoc’s is zeer
divers. Er is echter een aantal overeenkomsten. Bestuurders zijn zich er
terdege bewust van dat hun omgeving in beweging is. Dit zowel als
gevolg van een veranderende vraag vanuit de samenleving richting het
groen onderwijs als ook door de daling van de leerlingen- en studententaantallen. Het feit dat de instroom van leerlingen en studenten daalt,
wordt door het merendeel van de aoc’s erkend, zeker voor de langere
termijn. Een beperkt aantal aoc’s voorziet op de korte termijn geen daling
of een veel kleinere daling van het aantal leerlingen en studenten dan
volgens de instellingsprognoses van DUO wordt voorspeld. Ook
gebaseerd op de roep om meer kennis over nieuwe groene thema’s geven
de aoc’s aan dat zij nieuwe opleidingen in de »markt» willen zetten die
nieuwe groepen studenten aantrekken. Tevens verwachten de instellingen
dat er ook meer interesse zal komen voor het huidige aanbod van groene
opleidingen. Op basis van deze aannamen komen zij tot een positievere
raming van de ontwikkeling van de leerlingen- en studentenaantallen.
Wij realiseren ons dat het versterken van de toekomstbestendigheid van
het onderwijsaanbod een forse opgave is voor de aoc’s. Gelukkig zien wij
dat de meeste bestuurders op dit vlak al de nodige stappen zetten of zoals
één van de bestuurders het verwoordde: «Stilstaan is geen optie». Met de
bestuurders hebben we uitgebreid gesproken over de koers die zij de
komende jaren willen volgen. Voor de een is die koers (al) duidelijker dan
voor de ander. Een goede ontwikkeling is dat vooral het deel van de aoc’s
dat dalende aantallen verwacht nauwere samenwerking met andere
onderwijsinstellingen (vo, mbo en ho) opzoekt. Hierbij gaat het zowel om
samenwerking binnen de groene sector als daarbuiten. Deze samenwerking kan bestaan uit gezamenlijke huisvesting, het aanbieden van
cross over opleidingen of het uitwisselen van kennis en lesmateriaal. Wij
merken op dat het welslagen van samenwerking een verantwoordelijkheid
van alle betrokken onderwijsinstellingen is, dus niet alleen van de aoc’s.
Om samen te werken zijn immers twee partijen nodig. Ook verdergaande
samenwerking met bedrijven geeft aoc’s nieuwe kansen. Er zijn bijvoorbeeld aoc’s die delen van hun onderwijs op de locaties van bedrijven
organiseren en daarbij gebruik maken van de beschikbare faciliteiten en
kennis van bedrijven.
3
4

Kamerstukken 31 293 en 31 289 en 31 524, nr. 394
Kamerstuk 34 284, nr. 12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 284, nr. 14

2

De mate en intensiteit van samenwerking, zowel met andere onderwijsinstellingen als met het bedrijfsleven, verschilt per aoc. Over het
algemeen is er bij bestuurders die dalende studentenaantallen
verwachten meer bereidheid tot samenwerking. Een aantal bestuurders
geeft aan dat – ondanks samenwerking – het stoppen van opleidingen met
weinig studenten en het sluiten van kleine vestigingen een actueel
vraagstuk is.
Hoger onderwijs
Ook met de instellingen voor groen hoger onderwijs zijn gesprekken
gevoerd. Deze stonden juist in het teken van de sterke groei van studentenaantallen. De groene hoger onderwijs opleidingen hebben al langere
tijd te maken met een groeiende belangstelling van studenten, een groei
die volgens de Referentieraming zal doorgaan tot 2025 (hao) en 2027
(groen wo). Bij de has’en is het aantal studenten gestegen van 7.400
studenten in 2007 naar 11.400 studenten in 2017. Dat is een stijging van
ruim 50 procent. Bij de Wageningen Universiteit is het aantal studenten
met 143 procent gestegen in deze periode van 4.700 naar 11.400
studenten. De aanhoudende groei plaatst de instellingen voor financiële
uitdagingen. We hebben daarom de inspectie verzocht een themaonderzoek te doen naar de financiële weerbaarheid van de drie has’en en
Wageningen Universiteit.
Bekostiging groen onderwijs na overdracht
Uw Kamer vroeg ook naar de stand van zaken over harmonisatie van de
bekostiging van het groen onderwijs. Bijna een jaar geleden is – met de
ondertekening van het regeerakkoord – de overdracht van het groen
onderwijs naar OCW in gang gezet. In het regeerakkoord is vastgelegd dat
de groene instellingen voor hun leerlingen en studenten op dezelfde wijze
gefinancierd worden als in het overige onderwijs het geval is. In het
regeerakkoord zijn vanaf 2019 middelen beschikbaar gesteld voor het
gehele groene onderwijs om de taakstelling van het vorige kabinet te
verzachten. Structureel gaat het om een bedrag van € 10 miljoen.
Voor het vo-deel van de aoc’s is de hoogte van de bekostiging eerder
geëvalueerd en is geconcludeerd dat deze vergelijkbaar is met het
reguliere vbo. Een verdere aanpassing van de hoogte van de bekostiging
is daarom nu niet nodig. Een eventuele aanpassing van de bekostigingssystematiek – die op dit moment wel afwijkt van de reguliere bekostiging
– willen we bezien in een breder beleidsmatig verband. Voor het mbo is er
per 1 januari 2019 sprake van een gelijke bekostiging van de aoc’s ten
opzichte van de overige mbo-instellingen, hierover heeft uw Kamer recent
het uitvoeringsbesluit WEB ontvangen.5 Daarbij leidt het samenvoegen
van de twee macrobudgetten (voor de aoc’s en de overige instellingen) tot
een stijging van de mbo-bekostiging van de aoc’s met ruim € 20 miljoen.
Vooruitlopend hierop ontvangen de aoc’s in 2018 eenmalig € 11 miljoen,
dit in het licht van het eerder genoemde Bestuursakkoord MBO. Met dit
pakket aan maatregelen is er voor de aoc’s – net als de overige instellingen – sprake van een toereikende en stabiele bekostiging richting de
toekomst.
Hoger onderwijs
De harmonisatie van de bekostiging van de groene hogescholen en
Wageningen Universiteit zal per 1 januari 2019 volledig zijn gerealiseerd.
Dit wil zeggen dat alle instellingen bekostigd worden vanuit hetzelfde
5

Kamerstuk 35 002, nr. 1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 284, nr. 14

3

verdeelmodel en dat gelijke prijzen voor studenten en graden worden
gehanteerd. Voor Wageningen Universiteit is de zogenaamde
«2%-afbufferregel» afgeschaft, die inhield dat de bekostiging elk jaar
maximaal twee procent mocht stijgen of dalen. Uw Kamer heeft hierover
recent de wijziging van het Uitvoeringsbesluit WHW 2008 ontvangen.6
Over de harmonisatie is nauw overleg gevoerd met het onderwijsveld. De
Vereniging Hogescholen is tevreden over de wijze waarop de has’en zijn
geïntegreerd in het OCW-bekostigingsmodel. De rechtszaak die de drie
has’en hadden aangespannen tegen de Ministeries van Economische
Zaken en Klimaat en OCW is inmiddels ingetrokken. Vanuit de VSNU
kwam het signaal dat verschillende universiteiten de wijze van integratie
van Wageningen Universiteit in de OCW-bekostigingssystematiek
betreuren. Het Ministerie van OCW heeft bij de integratie echter een
aantal keuzes gemaakt om de in de afgelopen jaren ontstane effecten voor
Wageningen University – als gevolg van de 2%-afbufferregel terwijl er
sprake was van sterke studentengroei – gedeeltelijk te corrigeren. Als
gevolg van de harmonisatie vanaf 2019, is er sprake van een geringe
herverdeling voor alle universiteiten.
Toekomstbestendig groen vo- en mbo-onderwijs
Wij hechten grote waarde aan het in stand houden van een breed en
divers groen opleidingsaanbod. Uiteraard ligt de verantwoordelijkheid
voor de toekomst van het groen onderwijs in eerste instantie bij de
instellingen zelf. In het Bestuursakkoord MBO7 is met de sector
afgesproken dat alle instellingen zich rekenschap geven van de toekomstige daling van de studentenaantallen in relatie tot de concentratie en
spreiding van het opleidingenaanbod over Nederland en de doelmatigheid daarvan. De daling waar de aoc’s mee te maken hebben komt
eerder en is sterker dan voor het overige mbo geldt. Het is van belang dat
de aoc’s hier adequaat op anticiperen door maatregelen te nemen die
leiden tot een doelmatig en duurzaam aanbod van groene opleidingen. Dit
vraagt ook om goede samenwerking tussen de aoc’s en samenwerking
tussen de aoc’s en andere mbo-instellingen. Dit was reden om in het
kader van het Bestuursakkoord MBO aan de aoc’s te vragen om in 2018
met de overige mbo-instellingen afspraken te maken met als doel om de
toekomstbestendigheid van het groene onderwijs te versterken. Deze
afspraken zullen onderdeel uitmaken van de kwaliteitsagenda van de
aoc’s. De kwaliteitsagenda’s worden beoordeeld door een onafhankelijke
commissie. De commissie zal bij de beoordeling van de agenda’s van de
aoc’s extra aandacht besteden aan de analyse van de verwachte ontwikkeling van de (leerlingen- en) studentenaantallen, de maatregelen die de
instelling neemt op basis van deze analyse om te komen tot een
doelmatige en duurzame organisatie van de groene opleidingen en de
vormen van samenwerking met andere aoc’s, vakinstellingen, roc’s en
vo-instellingen die gezocht worden om bovenstaande doelen te realiseren. Een positieve beoordeling van de kwaliteitsagenda is voor de
instellingen noodzakelijk om de middelen behorend bij de kwaliteitsafspraken (de komende vier jaar gemiddeld ruim € 400 miljoen per jaar
voor het gehele mbo) te ontvangen.
Uit de gesprekken is duidelijk geworden dat – om een goed en breed
aanbod aan groen onderwijs overeind te houden – door de aoc’s de
mogelijkheden voor (verdere) samenwerking worden verkend. Deze
mogelijkheden kunnen per aoc en per regio verschillen. Daarbij stimuleren én faciliteren we onderwijsinstellingen om te komen tot (verdere)
samenwerking. Samenwerking moet in eerste instantie vorm krijgen
6
7

Kamerstuk 34 284, nr. 13
Kamerstuk 31 524, nr. 351

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 284, nr. 14

4

tussen onderwijsteams en Colleges van Bestuur, waarbij maatwerk in de
regionale context nodig is. Het wettelijk kader moet instellingen hiertoe
ruimte bieden. Om samenwerking in het mbo te vergemakkelijken is sinds
1 augustus 2018 de wet samenwerkingscolleges in werking getreden.8
Hiermee is het voor mbo-instellingen en dus ook voor aoc’s makkelijker
om in gezamenlijkheid onderwijs te verzorgen. Als mbo-instellingen toch
besluiten te fuseren, dan willen we ruimte bieden voor een fusie met
behoud van eigenheid. Nu is het nog zo dat na de fusie altijd één nieuwe
instelling ontstaat. Naar onze mening zou het ook in het mbo mogelijk
moeten zijn om te fuseren – met de bijkomende (schaal)voordelen – met
behoud van de eigenheid van de fuserende instellingen. Dit houdt in dat
de afzonderlijke instellingen ook na fusie herkenbaar blijven. In het po en
vo is dit al mogelijk. Echter, als gevolg van de wijze waarop het bevoegd
gezag in het mbo is gedefinieerd, is het voor mbo-instellingen minder
eenvoudig om te fuseren en tegelijkertijd de eigenheid van de afzonderlijke instellingen te bewaren. Dit terwijl dit wel wenselijk is, bijvoorbeeld
om gehoor te geven aan de wens vanuit studenten, ouders en docenten
om onderwijs dat binnen een voor hen herkenbare instelling wordt
gegeven. Om dit mogelijk te maken zal ik zoals eerder aangekondigd de
optie van een wetswijziging bezien ten behoeve van de fusie met behoud
van eigenheid. 9
Hoe nu verder
We hebben de afgelopen periode ervaren dat betrokkenen in het groene
onderwijs graag het gesprek aangaan over het toekomstperspectief van
hun sector. Daarbij wordt in eigen kring het debat georganiseerd, maar
wordt ook met relevante partners het gesprek aangegaan. We hopen deze
open en constructieve houding ook terug te zien in de kwaliteitsagenda’s
van de aoc’s. Deze agenda’s moeten eind oktober gereed zijn voor
beoordeling door de Commissie Kwaliteitsafspraken MBO. Na
ommekomst van het oordeel van de commissie over de verschillende
kwaliteitsagenda’s zullen wij uw Kamer in de zomer van 2019 nader
informeren over de stand van zaken. Daarbij zullen wij ook ingaan op de
genoemde mogelijkheid voor aanpassing van wet- en regelgeving en
eventuele aanvullende maatregelen die wenselijk zijn met het oog op de
toekomst van de aoc’s. Hierover willen wij de komende periode met de
sector in gesprek gaan. Met de inspectie hebben we afgesproken dat ze
bijzondere aandacht blijft besteden aan de financiële continuïteit van de
aoc’s. Hierbij zal de inspectie onder andere kijken naar de instroom van
het aantal leerling en studenten per 1 oktober 2018. Dit alles om richting
de toekomst een sterk en innovatief groen onderwijsaanbod te
garanderen.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven
De Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media,
A. Slob

8
9

Kamerstuk 34 691, nr. 3
Kamerstuk 31 524, nr. 366

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 284, nr. 14

5