3
Algemene Financiële Beschouwingen
Aan de orde zijn de Algemene Financiële Beschouwingen,
en de behandeling van:
- de brief van de minister van Financiën d.d. 17 september
2019 inzake Nota over de toestand van 's Rijks Financiën
( 35300 );
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat
van het Ministerie van Financiën (IXB) en de begrotingsstaat van Nationale Schuld (IXA) voor het jaar 2020 ( 35300IX ).
De voorzitter:
De heer Van Raan van de Partij voor de Dieren heeft me
laten weten dat hij vanaf 13.30 uur deel zal nemen aan dit
debat. Het debat gaat vandaag over de Algemene Financiële
Beschouwingen, het begrotingsonderdeel IXB. Ik heet
trouwens iedereen van harte welkom, ook de mensen op
de publieke tribune, de minister van Financiën en de
staatssecretaris van Financiën.
De (algemene) beraadslaging wordt geopend.
De voorzitter:
Ik geef de heer Tony van Dijck als eerste spreker namens
de PVV het woord.

De heer Tony van Dijck (PVV):
Voorzitter, dank u wel. "De eurozone stevent af op een
recessie", kopte Het Financieele Dagblad vorige week, maar
voor deze minister schijnt de zon nog volop. De schuld ligt
veilig onder de 50% en het geld klotst tegen de plinten van
zijn ministerie. In 2017 was er een overschot van een kleine
10 miljard euro. Vorig jaar was er een overschot van 12
miljard euro. Dit jaar verwacht men een overschot van 14
miljard euro. Dat is 36 miljard euro te veel opgehaald
belastinggeld, want dat is het. Daar geeft deze minister nu
eindelijk een keer 3 miljard euro van terug. Van de 36 miljard die hij te veel heeft opgehaald, krijgen we een kruimel
terug, en daar moeten we dan blij van worden.
Voorzitter. Dat het voor deze minister niet op kan, blijkt ook
uit het feit dat hij voor de leningen geen rente meer hoeft
te betalen. Sterker nog, hij krijgt geld toe. Een negatieve
rente; dat is een droom van elke minister van Financiën.
Hier zit dan ook een gelukkige minister en dat zie je. Maar
deze minister is zo druk met het geld tellen dat hij de
gewone burgers vergeet. Ze zien namelijk nauwelijks iets
terug van al die weelde. Het consumentenvertrouwen zakte
daarom vorige maand niet voor niks onder het nulpunt.
Een kleine meerderheid vindt dat Nederland de verkeerde
kant opgaat. Dat is dus niet echt reden tot juichen voor deze
minister. We zien ook dat de ECB de rente inmiddels zodanig heeft verlaagd dat ons spaargeld en onze pensioenen
spontaan verdampen. Lex Hoogduin twitterde vorige week:
"De waarde van het spaargeld daalt met 3% per jaar, nog
los van de vermogensrendementsheffing". Dat betekent
een halvering van de koopkracht van uw geld in 24 jaar. Na
50 jaar is er nog een kwart van over en na 75 jaar een

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

achtste. Met andere woorden, nog even en ons spaarbankboekje is leeg.
Iedereen ziet dat de ECB hartstikke fout bezig is, maar niemand grijpt in. Ook Klaas Knot niet, onze man in Frankfurt.
Hij stribbelt een beetje tegen voor de bühne, maar hij komt
niet verder dan dat. Waarom stapt hij niet net als Sabine
Lautenschläger of eerder Jürgen Stark uit de ECB-board?
Dat is toch wel het minste? Je wilt toch geen lid zijn van
een club die een volledig foute koers vaart en waar je het
in principe volledig mee oneens bent? Klaas Knot ziet dit
heel anders. Hij verdedigt het foute beleid zelfs in Nederland. Hij geeft het zelfs toe. Hij zegt: ik zit niet bij de ECB
om de Nederlandse belangen te verdedigen. Het is duidelijk:
Klaas Knot is niet onze man in Frankfurt. De PVV zegt
daarom: weg met die man. We willen iemand die de
Nederlandse belangen verdedigt, net als Draghi dat doet
met de Italiaanse belangen; hij doet niet anders. De ECB is
zo fout bezig en is zo slecht voor Nederland dat het onbegrijpelijk is dat we ons daar zo makkelijk bij neerleggen.
Ook deze minister zou eens met de vuist op tafel moeten
slaan, maar hij verschuilt zich achter de onafhankelijkheid
van de ECB. Iets of iemand berooft je van al je spaarcenten
en je zegt niets. Dat is deze minister. Klaas Knot wil zelfs
onze pensioenen zo snel mogelijk korten. "Korten kan niet
wachten; laten we de pijn snel nemen", zegt hij. Die pijn
heeft hij nota bene zelf veroorzaakt. Hij is medeverantwoordelijk voor het ECB-beleid en hij bepaalt de regels en de
rekenrente.
Voorzitter. Waarom weigert deze minister te kijken naar de
werkelijke rendementen van de pensioenfondsen? Het
pensioenvermogen is in tien jaar tijd verdubbeld en de
deelnemers hebben daarvan geen cent extra teruggezien.
Het ABP maakte dit jaar een beleggingswinst van 50 miljard,
maar moet van DNB rekenen met 2,25 miljard. Waar slaat
dat op? Waarom mogen de deelnemers niet profiteren van
de beleggingswinsten?
De heer Azarkan (DENK):
Ik zal het kort houden, want dat heb ik beloofd. Mijn vraag
aan de heer Van Dijck gaat over de koopkrachtontwikkeling.
Hij spreekt daar klare taal over. Nu heeft de PVV in de
afgelopen vijftien jaar één keer de mogelijkheid gehad om
er echt iets aan te doen. Dus niet langs de zijlijn te
schreeuwen en allerlei kwalificaties te geven, maar er echt
iets aan te doen. Nu vraag ik de heer Van Dijck: hoe was de
koopkrachtontwikkeling in de tijd dat hij onderdeel uitmaakte van het kabinet via gedoogsteun?
De heer Tony van Dijck (PVV):
Toen wij gedoogden — het was geloof ik in 2010, dus negen
jaar geleden — zaten we in het oog van de financiële crisis.
Toen was er niet heel veel ruimte voor koopkracht. Maar
nu klotst het geld tegen de plinten. Ik heb het net voorgerekend. Er is 36 miljard overschot. Nu is er ruimte voor
koopkracht en wat doet dit kabinet? Het heeft beloofd dat
iedereen fors zou merken dat het economisch beter gaat.
Dat verwijt ik ze dus. Toen wij gedoogden, ging het economisch bijzonder slecht. We hadden een tekort van 5%. Nu
hebben we een overschot. Zij hebben dat beloofd, maar ze
komen niet met hun geld over de brug. Ze geven de mensen
geen koopkracht. Vorig jaar ging de helft van de mensen
erop achteruit. Het jaar ervoor ging ook de helft van de
mensen erop achteruit. Het ging over 0,2%. Mensen klagen

2 oktober 2019
TK 8

8-3-1

steen en been en kunnen het hoofd niet boven water houden. Dat verwijt ik ze.
De heer Azarkan (DENK):
Niet alleen in deze periode maar ook in de afgelopen jaren
werd er continu door de PVV aangegeven dat de koopkracht
beter kan. En ik vind dat die beter kan. Maar ik constateer
wel dat op het moment dat het kon en de PVV dat had
kunnen sturen, de koopkracht voor alle Nederlanders met
0,5% en daarna met 0,8% omlaagging. Ik vind het iets te
gemakkelijk om jaar na jaar te schreeuwen over de koopkracht. Als je de mogelijkheid hebt om er iets aan te doen,
doe het dan ook, want anders wordt het zo'n jaarlijks
goedkoop praatje.
De heer Tony van Dijck (PVV):
Nogmaals, de periode van negen jaar geleden en het heden
zijn niet met elkaar te vergelijken. Als je praat over een
tekort van 95 miljard of een overschot van 36 miljard. Dat
zijn wel twee verschillende grootheden.
ABP-topvrouw Corine Wortmann luidde dit weekend de
noodklok en riep het kabinet op om de regels realistischer
toe te passen. Afgelopen maandag kreeg ze zelfs bijval van
ex-president van DNB, Nout Wellink. Kan die man niet
terugkeren, vraag ik aan de minister. Door dit beleid van
irrealistische regels worden volgend jaar naar alle waarschijnlijkheid 2 miljoen mensen onnodig gekort. Ik hoor de
minister nog zeggen op Prinsjesdag: de huidige rentestand
is ongekend laag; dat is ingewikkeld voor spaarders, dat is
ingewikkeld voor pensioenfondsen, maar het biedt voor
mij tegelijkertijd kansen ten gunste van investeringen in
duurzame economische groei. Ingewikkeld? De minister
moet zich schamen! De minister vindt een investeringsfonds
voor duurzame groei kennelijk belangrijker dan ons spaargeld of onze pensioenen. Dat noemt hij ingewikkeld. De
gepensioneerden staat het water tot aan de lippen. Dat is
het probleem. Gepensioneerden zijn er 5% op achteruitgegaan de afgelopen jaren. Een stel met een pensioen van
€20.000 heeft inmiddels €200 per maand ingeleverd. In
plaats van dit echtpaar te compenseren, krijgt men er nu
€6 bij. En dan moet de korting er nog vanaf. Pensioenfonds
Zorg en Welzijn berekent wat iemand met een pensioen
van €700 te wachten staat. Over twee jaar is daar nog €580
van over. Van de €700 is over twee jaar nog €580 over. Dan
zouden bij de minister toch alle alarmbellen moeten gaan
rinkelen? Mijn oproep aan de minister is vandaag: haal die
kortingen van tafel.

overschot. Ook de winstbelasting van multinationals vinden
wij niet nodig. Nu zijn de Nederlanders aan de beurt en niet
Shell. Niet Wopke, maar Henk en Ingrid. Zij hebben lang
genoeg moeten bloeden.
Voorzitter, tot slot. We moeten helaas constateren dat het
kabinet meer kapotmaakt dan je lief is. We hadden namelijk
het beste pensioenstelsel van de wereld en dat moet dus
nu kapot. Weg met de kapitaaldekking. Weg met de pensioenzekerheid. Weg met de solidariteit. En waarom? Waarom
moest de ouderenzorg worden afgebroken? De zorg was
vroeger betaalbaar maar inmiddels komt 38% van de huishoudens niet rond vanwege de te hoge zorgkosten. In de
afgelopen jaren steeg de premie dan ook hard met €362 en
het eigen risico met €230. We hadden ook een agrarische
sector waar we trots op konden zijn, maar die wordt nu ook
de nek omgedraaid; dat zagen we gisteren met al die protesten van de boeren. Boeren worden weggezet als milieucriminelen die hun veestapel moeten reduceren. En we
hadden zo'n mooi stelsel van sociale zekerheid, maar ook
dat moest eraan geloven. De WW, de ontslagbescherming,
de AOW-leeftijd, het schoot allemaal omhoog en alles moest
kapot. Waarom, vraag ik aan deze minister.
Het afgelopen decennium gingen de sociale huren met bijna
30% omhoog met als gevolg dat nu 800.000 huurders
financieel aan de grond zitten volgens het Nibud. De
basisbeurs ging eraan. De woningmarkt moest op de schop.
De hypotheekregels, de renteaftrek, de Wet-Hillen, alles
moest worden gesloopt. En ten slotte knalden nog eens de
lasten met 20 miljard omhoog. De collectievelastendruk
steeg in de afgelopen tien jaar met bijna 5%, van 35% naar
39,2%. De economie groeide met 10% maar het netto
besteedbaar inkomen daalde. Alles werd duurder, de
boodschappen, de energierekening, de verzekeringen, de
zorg en de huur. Het is dan ook niet zo gek dat anderhalf
miljoen gezinnen kampen met betalingsproblemen volgens
het Nibud. Dat is een op de vijf gezinnen oftewel 21%, twee
keer zoveel gezinnen als zeven jaar geleden. En dat is allemaal het gevolg van kabinetsbeleid, door allemaal onnodige
maatregelen te nemen die Nederland uiteindelijk slechter
maken. Dus mijn laatste vraag aan deze minister is dan ook:
waarom?

Volgens mij ziet de minister het echte probleem niet. Ik ga
even terug naar de koopkracht. Mensen hebben de afgelopen jaren flink ingeleverd en hebben ingeteerd op hun
spaargeld. De economie groeide met meer dan 10%, maar
het netto besteedbaar inkomen van de mensen daalde. De
mensen hebben de crisis betaald en zouden het fors gaan
merken dat het economisch beter gaat. Dat was de belofte.
Maar ze voelen er niets van. Sterker nog, de helft van
Nederland ging er vorig jaar op achteruit en het jaar ervoor
ook.

De heer Alkaya (SP):
Twee weken geleden konden wij van veel partijen vernemen
dat zij afstand nemen van de neoliberale koers die Nederland toch al een tijdje aan het varen is. Als je zo naar het
verhaal van de PVV luistert, zou je kunnen concluderen dat
de PVV ook niet echt neoliberaal meer is, maar de vraag is
wat nou de daden zijn die daarbij horen. We hebben net al
van de heer Azarkan kunnen vernemen dat u ook een deel
mee heeft gedaan; u heeft een neoliberaal kabinet gedoogd.
Twee weken geleden zagen we ook weer dat als het uitkomt
en opportuun is, u bereid bent zelfs de ABN te verkopen.
Normaal gesproken zegt u altijd een volksbank te willen en
samen met de SP altijd voor een volksbank te willen strijden, maar als het u uitkomt, wilt u ook de ABN verkopen.
Bent u nog steeds voor de verkoop van de ABN met wat er
vorige week is gebeurd in het achterhoofd?

De PVV heeft al vaker gepleit voor een echte koopkrachtimpuls en dat is hard nodig. Door de btw te verlagen, door de
huren te verlagen en het eigen risico af te schaffen kan dit
allemaal gemakkelijk betaald worden uit de 36 miljard

De heer Tony van Dijck (PVV):
Hadden we de ABN twee weken geleden maar verkocht,
dan hadden we nu 2 miljard meer ontvangen, maar helaas

Tweede Kamer

2 oktober 2019
TK 8

Algemene Financiële Beschouwingen

8-3-2

heeft die motie het toen niet gehaald en is dat niet gebeurd.
Dus ik neem aan dat jullie daar nu allemaal heel veel spijt
van hebben. De ABN is al voor 46% of 44% verkocht. Wij
zijn inderdaad voor een volksbank en wij hebben meer de
ogen gericht op SNS REAAL als volksbank of de Volksbank
zelf, dan op ABN AMRO. ABN AMRO was meer bedoeld
om de burger inderdaad eenmalig een bedankje te geven
voor het redden van de bank en het betalen van de crisis
en dat was precies die €1.000 van Rutte. Helaas is het nu
nog €800, maar toen was het nog €1.000.
De heer Alkaya (SP):
Dit bevestigt wat ik wil benadrukken, namelijk dat de PVV
zodra het haar uitkomt doet alsof ze niet neoliberaal is en
alsof ze aan de kant van de mensen staat, maar eigenlijk is
ze net zo neoliberaal als de VVD. Ik heb hier zelfs een motie
waarin de PVV vraagt om de collectieve arbeidsovereenkomsten niet meer bindend te verklaren. Waar mensen
waarvoor u zegt op te komen, jarenlang voor hebben
gestreden en wat ze hebben binnengehaald samen met de
pensioenen waar u nu zo voor opkomt, wilt u nu van tafel
vegen. Ik vraag de PVV dan ook hiervan afstand te nemen.
Ik ben namelijk bang dat de PVV als het haar uitkomt, de
pensioenen, de nationale bank en de collectieve arbeidsovereenkomsten zal verkopen en dat zij bereid is om al die
zaken voor de mensen waar de PVV voor zegt op te komen,
opzij te schuiven.
De heer Tony van Dijck (PVV):
Daar hoeft de woordvoerder van de SP niet bang voor te
zijn. Hij kan vinden dat de verkoop van ABN AMRO niet in
het belang van de mensen is, maar als wij iedereen €1000
kunnen geven uit de verkoop van ABN AMRO, dan zeggen
wij daarmee: bedankt voor het redden van onze bank, want
zonder jullie hadden wij niet meer bestaan. Dan is dat wel
in het belang van de mensen. En dat wij van SNS een
volksbank willen maken, doet niets af aan ons eerdere
standpunt.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Tony van Dijck. Dan geef ik nu het
woord aan mevrouw Aukje de Vries, namens de VVD.

Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Voorzitter. Voor de VVD staat deze begroting in het teken
van de middeninkomens, de hardwerkende Nederlanders.
Of het nu op een kantoor in Leeuwarden is, op de bouwplaats in Venlo of in een fabriek op de Maasvlakte, zet jij je
in voor een ander, probeer je Nederland elke dag een beetje
beter te maken en het leven van de mensen om je heen
mooier, dan verdien je onze volledige steun, van de VVD
en wat ons betreft ook van het kabinet.
De VVD is tevreden over deze begroting. Er wordt extra
geld uitgetrokken voor juist die middeninkomens, de verpleegkundige, de bouwvakker en de secretaresse. 3 miljard
extra lastenverlichting en extra geld voor investeringen in
de publieke sector, in veiligheid en in defensie. Daar kan
volgens mij niemand op tegen zijn. Mijn eerste vraag
daarbij is wel hoe wij ook financieel de motie-

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

Heerma/Dijkhoff over de drugsunit en de strijd tegen de
ondermijning realiseren.
Daarnaast wil ik het vandaag over drie onderwerpen hebben: de positie van de middeninkomens nu, hun positie in
de toekomst en het groeivermogen van de economie.
Allereerst de positie van de middeninkomens nu. Voor de
VVD is de belangrijkste opdracht voor het kabinet-Rutte III
dat mensen in ons land gaan profiteren van het feit dat het
beter gaat. Ondanks de lastenverlichting zit daar toch nog
altijd een zorgpunt voor mijn fractie.
De heer Azarkan (DENK):
Ik wil goed naar het verhaal van mevrouw De Vries kunnen
luisteren. Dat begint al met de definitie van het middeninkomen. Kan zij vertellen wie zij daarmee precies bedoelt?
Die term is ontzettend populair; ik zie dat alle partijen ineens
op zoek zijn naar het middeninkomen. Wie zijn die mensen
en hoe definieert mevrouw De Vries die?
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik denk dat iedereen inderdaad een andere definitie hanteert. Ik zou ongeveer denken aan de inkomens van €30.000
tot €60.000 à €70.000.
De heer Snels (GroenLinks):
Volgens mij is dat precies het probleem. Als er wordt
gesproken over een inkomen van €30.000, dan hoort een
secretaresse daar niet bij.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Volgens mij hebben wij ook een heleboel maatregelen
genomen voor de lagere inkomens. Het ligt er maar net aan
wat voor secretaresse je bent. Ik vind het belangrijk dat wij
voor de middeninkomens nu wat extra doen. Wij zien ook
dat er voor een heleboel anderen al eerder maatregelen
zijn genomen; ik kom daar zo nog op terug. Wij denken dat
juist de middeninkomens het zwaar hebben en wij vinden
het dan ook belangrijk dat wij juist daar die 3 miljard euro
lastenverlichting op gericht hebben.
De heer Snels (GroenLinks):
Wat ik dan niet begrijp — ik denk dat mevrouw De Vries er
nog op terugkomt, maar zij begon zelf over de lastenverlichting — is het volgende. Als de VVD de middenklasse serieus
neemt, gaat dan het toptarief voor de hoogste inkomens
omlaag? De VVD kiest ervoor om budgettaire ruimte niet
te gebruiken voor de middenklasse, maar voor de allerhoogste inkomens, die er ook het meeste op vooruitgaan. Dat
rijmt toch niet met elkaar?
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik denk dat we een totaalpakket hebben neergezet, waarbij
wij een evenwichtige verdeling hebben gemaakt van de
koopkracht. Daarbij hebben wij echt het accent gelegd op
de middeninkomens. Ik zal zo nog iets zeggen over het
toptarief, misschien dat de heer Snels daar dan heel tevreden over is — ik denk haast van niet, omdat ik weet dat hij
heel anders in de race zit. Maar voor ons was echt het

2 oktober 2019
TK 8

8-3-3

belangrijkste om het extra geld dat vrijgemaakt is in deze
begroting in te zetten voor de middeninkomens.
De voorzitter:
Mevrouw De Vries is nu pas één minuut bezig, maar zij
komt zeker terug op uw punt, meneer Snels.
De heer Snels (GroenLinks):
Ik kom er dan ook op terug.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik kom nog terug op een heleboel punten waarover nu
misschien al de interrupties op de lippen branden.
Ik heb al iets gezegd over de middeninkomens. Het was
niet voor niets dat mijn partijleider Mark Rutte in juni begon
over de koopkracht voor de middeninkomens. Als overheid
kunnen wij alleen belastingverlaging geven, maar de
zwaartekracht van de lonen trekt de koopkracht toch te veel
naar beneden in de laatste jaren. Vandaar ook de oproep
van de VVD aan de grote bedrijven om waar mogelijk de
lonen meer te laten stijgen. Het is niet uit te leggen dat de
winsten zich op recordhoogte bevinden, dat de salarissen
aan de top fors stijgen en dat de gewone mensen in die
bedrijven dan niet voldoende profiteren. De VVD kiest met
de volste overtuiging voor die middeninkomens, voor de
hardwerkende Nederlanders. We zien dat deze groep het
vaak zwaar heeft, zelfs met deze goede economische
omstandigheden. Veel beleid van de overheid is gericht op
het sociale vangnet, op de lage inkomens. Dat is goed, daar
zijn we een beschaafd land voor. Maar het resultaat is vaak
dat de middenklasse net overal buiten valt.
Voorzitter. Toen wij deze zomer over de begroting spraken,
was de prioriteit van de VVD dan ook duidelijk: er moet
meer geld in de portemonnee terechtkomen, juist bij deze
groep. Ik ben ook blij dat dat gelukt is. 3 miljard euro extra
voor de middenklasse en de hardwerkende Nederlanders.
En de lastenverlichting uit 2021 wordt nog een jaar naar
voren gehaald. Met een jaar de lasten verlagen hebben we,
zoals de minister van Financiën zelf ook al heeft aangegeven, de fear of falling niet opgelost. Daar is meer voor
nodig. Wat de VVD betreft, hadden we nog meer lastenverlichting gegeven. De VVD blijft zich daar ook de komende
jaren voor inzetten.
Naast de extra lastenverlichting in de inkomstenbelasting
komt er ook een verlaging van de energiebelasting met zo'n
€100 gemiddeld per gezin. De belasting op spaargeld gaan
we eerlijker maken, want je betaalde meer belasting dan
spaarcenten opleverden. Mijn collega van de PVV zei het
zonet ook al. Zelfs het toptarief komt voor het eerst onder
de 50%. Ook op de woningmarkt nemen we maatregelen,
zodat starters en andere mensen eerder aan een huis
komen.
Voorzitter. Als wij willen dat de middenklasse er de
komende jaren ook op vooruit blijft gaan, dan ligt er ook
een grote taak voor onszelf. Dat betreft de regels die we
onszelf stellen en de ambitie die we hebben voor de toekomst. Allereerst die regels. Begrotingsregels lijken apolitiek
— vastgesteld door studiegroepen; hooggeleerde ambtenaren op het ministerie van Financiën — maar het tegendeel

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

is waar. Ze zijn politiek en er zijn verschillende begrotingsregels die wellicht het leven van de minister van Financiën
erg aangenaam maken, maar die juist het verbeteren van
de positie van de middeninkomens bemoeilijken.
De heer Nijboer (PvdA):
De VVD is een wendbare partij. Vorig jaar was het vestigingsklimaat voor en vestigingsklimaat na en nu zijn de middeninkomens het hoofdmantra geworden. Vindt mevrouw De
Vries niet dat de lagere inkomens — gepensioneerden met
een klein pensioen, huurders — er ook recht op hebben om
mee te profiteren van de economische welvaart?
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik denk zeker dat die groepen ook mee moeten kunnen
profiteren. Ik denk dat ook de koopkrachtplaatjes een plus
laten zien, maar daar moeten we natuurlijk allerlei kanttekeningen bij zetten, want dat zijn prognoses. Maar ik ben wel
heel eerlijk dat wij dit keer echt bewust hebben gekozen
voor die middeninkomens en die werkenden, dat we daar
ook gericht op hebben ingezet, omdat wij zien dat die vaak
toch wel de vergeten groep zijn en het op dit moment ook
zwaar hebben.
De heer Nijboer (PvdA):
Mevrouw De Vries heeft het over de middeninkomens. Daar
is, denk ik, niemand in de politiek tegen. Daarom omarmt
de VVD die term ook. Maar ik begrijp niet zo goed dat het
kabinet er een half miljard voor uittrekt om het belastingtarief voor de allerhoogste inkomens, die er al het meest op
vooruitgaan, te verlagen door het toptarief onder de 50%
te brengen, terwijl er zo weinig wordt gedaan voor de
mensen met de laagste inkomens, die de huur amper kunnen opbrengen, bij wie de energielasten er echt inslaan,
die niet altijd goed geïsoleerde huizen hebben. Ik noem ook
de ouderen die met hun pensioenen onder druk staan. Ik
begrijp niet goed dat die hoogste inkomens zes tot tien keer
meer krijgen dan de laagste inkomens. Dat is toch zélfs voor
de VVD niet eerlijk te noemen?
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Het Centraal Planbureau heeft aangegeven dat de middeninkomens er het beste uit naar voren komen. Ik heb ook
gezegd dat er altijd heel veel aandacht wordt besteed aan
de lage inkomens. Ik denk ook dat er nu weer maatregelen
voor hen zijn genomen, bijvoorbeeld de maatregel om de
zorgtoeslag te verhogen. Maar nogmaals, het is echt een
heel bewuste politieke keuze van ons geweest om het accent
te leggen op die hardwerkende Nederlanders, op die middeninkomens. Die keuze kunt u misschien niet steunen. Dat
kan. Maar dat is wel onze bewuste politiek keuze geweest.
De heer Snels (GroenLinks):
Ik wil toch even dit punt afmaken. Uit recent onderzoek van
Financiën en Sociale Zaken blijkt dat de marginale lastendruk voor de middenklasse boven de 80% en soms zelfs
nog hoger ligt. Dus als je als leraar of als politieagent een
keer een promotie maakt of er een periodiek bij krijgt, dan
houd je daar maar 20% van over. Dat zou de prioriteit
moeten zijn van de VVD. Wat doet de VVD en wat doet dit

2 oktober 2019
TK 8

8-3-4

kabinet? De marginale druk van de allerhoogste inkomens
verlagen. Daar begrijp ik helemaal niets van.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik denk dat iedereen hier graag wat aan die marginale druk
zou willen doen. Ik ben ook blij dat dit kabinet eerder al
maatregelen heeft genomen, bijvoorbeeld met betrekking
tot de huurtoeslag. De harde afbouwgrens wordt langzamer
afgebouwd, zodat daar minder last van is. Het belastingstelsel bestaat uit allerlei bouwstenen, waar de staatssecretaris
hard aan werkt op dit moment. Ik vind het een van de
belangrijke opdrachten voor de toekomst om te kijken hoe
je het probleem van die marginale druk kunt oplossen. Ik
denk namelijk dat het een probleem is dat iedereen hier in
de Tweede Kamer ziet en graag zou willen oplossen. Maar
ik zie ook wel dat je niet in één stap van de vloer naar de
zolder kunt.
De heer Snels (GroenLinks):
Dat is een beetje mijn bezwaar. Het vorige kabinet heeft er
al 5 miljard tegenaan gegooid. Dat was voor een belastingherziening die er niet gekomen is. Dit kabinet heeft al
zogenaamde belastinghervormingen gedaan, maar de echte
problemen van de middenklasse hebben we niet opgelost
en toch zien we bij de VVD voortdurend de nadruk liggen
op de hoogste inkomens. Dan denk ik, als de VVD kiest voor
de modale inkomens en de inkomens daarboven, dat de
VVD voortdurend kiest voor de ene helft van Nederland en
de andere helft van Nederland vergeet.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik moet eerlijk zeggen dat ik dat een beetje een raar beeld
vind van wat we op dit moment aan het doen zijn in deze
begroting en wat we extra doen aan 3 miljard euro lastenverlichting. Dat wordt juist heel gericht ingezet. Ik denk dat
het ook juist daarom bij die middeninkomens terechtkomt.
Ik begrijp dus niet zo goed waarom daar nu blijkbaar zo
veel onenigheid over zou moeten zijn. Als iedereen voor
de middeninkomens staat, zou ik zeggen: steun dan ook
dat voorstel.
De heer Alkaya (SP):
De verwachte uitkomsten van het beleid staan natuurlijk in
de koopkrachtplaatjes van het Centraal Planbureau. Als we
daarnaar kijken en de middeninkomens even laten voor
wat ze zijn en alleen naar de hoogste inkomens kijken, dus
ongeveer vier keer het wettelijk minimumloon en meer,
zien we dat die er bijna een procentpunt meer op vooruitgaan dan de laagste inkomensgroep, mensen die niet eens
het wettelijk minimumloon kunnen verdienen. Wat is de
rechtvaardiging van de VVD voor het verschil tussen de
laagste en de hoogste inkomens?
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Wij hebben nu dus vooral gekeken naar die middeninkomens. Ik zie dat de hogere inkomens er procentueel minder
op vooruitgaan dan de middeninkomens. Dat is een
bewuste keuze geweest om daarop te sturen. Ik snap dat
de SP misschien liever voor de lage inkomens meer zou
willen hebben. Dat kan, maar dit is onze politieke keuze
geweest: echt de focus op de middeninkomens.

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

De heer Alkaya (SP):
Het kabinet kan toch niet op maar één ding focussen? Het
is toch niet zo dat je kiest voor de middeninkomens en de
laagste inkomens dan maar vergeet? Je kunt er toch voor
zorgen dat de middeninkomens erop vooruitgaan en de
laagste inkomens er ook op vooruitgaan, als die hoogste
inkomens maar iets meer inleveren? De hoogste inkomens
gaan er 2,3% op vooruit. Als je dat omrekent naar euro's,
zijn dat duizenden euro's meer per jaar dan iemand in een
lagere inkomensgroep. Ik vraag het nogmaals heel scherp.
Wat is de reden dat de VVD ervoor kiest om niet de laagste
inkomens wat meer koopkracht te geven ten koste van de
hoogste inkomens? De middeninkomens laten we even
precies zoals ook u voorstelt.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik denk dat er een evenwichtig koopkrachtbeeld ligt voor
een heleboel verschillende inkomens. Er wordt ook zeker
wel wat gedaan voor de lagere inkomens, bijvoorbeeld
compensatie voor de zorgtoeslag. Ik weet dat de SP voor
het invoeren van een toptarief is van misschien wel 70% of
80%. Daar zijn wij geen voorstander van. We hebben ook
kunnen zien dat het Centraal Planbureau, een onafhankelijke
rekenmeester, heeft aangegeven dat het meest effectieve
hoge tarief ergens rond de 49% zou zijn. Daar sluiten we
redelijk bij aan, volgens mij. Ik denk dat er een goed
totaalplaatje ligt.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Alkaya (SP):
Tot slot. Het klopt helemaal niet dat wij voor een toptarief
van 80% of iets dergelijks zouden zijn. In het pakket dat we
samen met GroenLinks en de Partij van de Arbeid hebben
gemaakt, hebben we laten zien dat je het wettelijk minimumloon met 2,5% kunt verhogen, alleen al door volgend jaar
andere keuzes te maken, door het hoogste tarief op 52% te
laten. De VVD kiest daar niet voor, dus ik concludeer dat de
VVD de hoogste inkomens nog rijker laat worden en de
laagste inkomens vergeet.
De voorzitter:
Dat was geen vraag.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Dat was een constatering. Ik constateer dat wij kiezen voor
de middeninkomens.
De heer Stoffer (SGP):
Ik weet altijd graag waar we het over hebben. In dit geval
gaat het elke keer over die middeninkomens. Daar heeft
volgens mij iedereen een verschillend beeld bij. Wat is de
VVD-definitie van middeninkomens? Waar hebben we het
dan over?

2 oktober 2019
TK 8

8-3-5

Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik heb zonet volgens mij al op de vraag van de heer Azarkan
geantwoord: van rond de €30.000 tot en met €60.000 à
€70.000.
De voorzitter:
Opletten, meneer Stoffer!
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik wil het altijd graag herhalen voor de heer Stoffer, hoor!
De heer Stoffer (SGP):
Dank voor de tip, voorzitter!
De voorzitter:
Gaat u verder.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
De VVD heeft eerder ook al eens gepleit voor het terugbrengen van de zogenaamde meevallersformule. Dat klinkt heel
technisch, maar meevallers in de overheidsbegroting worden dan niet alleen ingezet voor het verlagen van de
staatsschuld maar vooral voor het verlichten van de lasten
van de middeninkomens. Zeker in deze tijden van voorspoed zou de VVD dat logisch vinden. Immers, de middeninkomens hebben lange tijd meebetaald toen het slecht
ging en nu het goed gaat, zouden zij ook mee moeten profiteren.
Ook minister Hoekstra heeft meermalen extern geroepen
dat hij wil opkomen voor de middenklasse en ook dat we
niet meer alles moeten inzetten op een nog veel lagere
staatsschuld. Het klinkt vreemd uit de mond van een VVD'er,
maar daar ben ik het volledig mee eens. Er zijn hogere
doelen in het leven dan het aflossen van de staatsschuld.
Dus ik zou zeggen: minister, pak deze handschoen op, laat
middeninkomens meeprofiteren en breng die meevallersformule terug. Graag een uitgebreide reactie van de
minister.
Er is nog zo'n begrotingsregel die het voor middeninkomens
onnodig moeilijk maakt, namelijk de begrotingsregel over
de zorgpremie. Als de stijging van de premie meevalt ten
opzichte van wat er werd geraamd, dan volgt daar nu verplicht een lastenverzwaring op. Oftewel, we maken minder
kosten dan gepland, dus moet er een belastingverhoging
volgen. Dit is volstrekt onnavolgbaar. Ik kan het nog steeds
niet uitleggen aan mensen, des te meer omdat lastenverlichting bij hogere zorgpremies juist vaak achterwege bleef
in de afgelopen jaren.
De minister heeft aangegeven de Studiegroep Begrotingsruimte te vragen om te kijken naar deze begrotingsregel.
Dat is natuurlijk prima, maar ik zou de minister toch willen
vragen of er niet eerder actie ondernomen kan worden.
Want niet lang na Prinsjesdag kwam het eerste bericht van
zorgverzekeraar DSW dat de zorgpremie meer zou stijgen
dan verwacht. Kan de minister dan ook garanderen dat, als
dit de trend zou worden en in 2020 blijkt dat de zorgpremie
tegenvalt ten opzichte van de raming, we dan ook de

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

begrotingsregel gaan toepassen en er dus extra lastenverlichting te zien is?
Het Centraal Planbureau liet in de Macro Economische
Verkenning al zien dat de zorg langzaamaan steeds meer
vraagt van de koopkracht van mensen. Zonder een kritische
blik op de begrotingsregels of op de groeiende zorgkosten
is de zorg namelijk wat wij bij de VVD wel noemen een
sluipmoordenaar voor de koopkracht van de middeninkomens.
Als ik dat zeg, kom ik ook al snel bij de energierekening.
Vorig jaar hebben we daar een onaangename en verwarrende discussie over gehad. Die was niet goed voor het
draagvlak, zowel voor de klimaatmaatregelen als voor het
algemene beleid. Het kabinet verlaagt nu de energiebelasting met gemiddeld €100 per gezin bij gemiddeld gebruik.
Dat is natuurlijk mooi, maar ook nu zijn er helaas alweer
berichten in de media dat de berekening niet goed in elkaar
zit en er mogelijk een te laag verbruik gerekend is. Hoe kijkt
de minister daarnaar? Kloppen die berekeningen nu wel en
welke stappen zijn er gezet om het ramen van de energierekening en de koopkracht structureel te verbeteren? Hoe
gaat de minister monitoren hoe dit loopt en welke gevolgen
dit voor de koopkracht van de middeninkomens gaat hebben? En wat gaat de minister doen als het weer niet blijkt
te kloppen? Vinden we elkaar dan weer voor aanvullende
maatregelen, of vindt de minister die dan niet nodig?
Een derde potentiële sluipmoordenaar die ik wil benoemen
is de ozb van de gemeenten. Daar hebben wij als Rijk niet
direct invloed op, maar er zijn signalen dat veel gemeenten
gaan kiezen voor het verhogen van die ozb, onroerendezaakbelasting. Dit kan ook gevolgen hebben voor de koopkracht.
In hoeverre is er rekening gehouden met een ozb-stijging
in de cijfers? En welke afspraken maakt de minister met
gemeenten om te voorkomen dat onze lastenverlichting
voor middeninkomens opgesnoept wordt? We hebben
natuurlijk wel een macronorm afgesproken met de
gemeenten voor de ozb, maar daar is veel kritiek op, ook
bij het kabinet zelf. Hoe gaat het kabinet nu echt eens goed
monitoren en handhaven?
Sommige koopkrachtslurpers liggen in ieders blikveld, zoals
de stijgende kosten van de zorg en de sociale zekerheid.
Het structureel versterken van de middenklasse verdient
meer aandacht dan alleen een eerste, zij het mooie belastingverlaging. Het verdient onze constante focus en om ook
in de toekomst belastingverlaging te kunnen geven, zullen
we financiële ruimte moeten maken. We zullen dan ook
bereid moeten zijn om uitgaven niet meer te doen of minder
te doen. Laten we dan vooral ook kijken naar de doelmatigheid van die uitgaven. Ik kijk ook even naar de heren Sneller
en Snel of zij zich daar ook voor inzetten, want daar is ook
nog een wereld te winnen.
De minister heeft dat terecht ook meermalen in externe
lezingen benoemd. De collectieve lastendruk is nog steeds
te hoog, ook al daalt die eindelijk weer eens in het komende
jaar. Maar de minister wordt niet echt concreet en komt
niet verder dan een algemene analyse. Wat doet hij concreet, wat gaat hij concreet doen en welke voorstellen ziet
hij concreet voor zich om de stijgende kosten van de zorg
en de sociale zekerheid te beteugelen?

2 oktober 2019
TK 8

8-3-6

Dan kom ik bij mijn laatste onderwerp, last but not least,
het verdienvermogen van de Nederlandse economie. In
tegenstelling tot mensen die zeggen dat we niet meer
moeten inzetten op groei gelooft de VVD dat welvaart en
welzijn niet zonder groei kunnen. Groei zorgt ervoor dat
kinderen naar een goede school kunnen gaan, dat we
ouderen goede zorg kunnen verlenen, dat we ons land
veilig kunnen houden en dat we ons land door alle technologische innovaties duurzamer en beter kunnen maken. We
zien dat met vergrijzing en teruglopende arbeidsproductiviteit de trendmatige groei in Nederland terugvalt naar zo'n
1,5%. De verwachting is ook niet dat die groei de komende
decennia zomaar zo groot zal worden als in de vorige eeuw.
Als we de middeninkomens in de toekomst lastenverlichting
willen geven, dan zullen we dus moeten knokken voor elke
procentpunt groei. De VVD legt zich niet neer bij minder
groei. We moeten kijken hoe wij die groei weer kunnen
vergroten en het verdienvermogen van Nederland kunnen
versterken.
Het versterken van het groeivermogen kan door een
investeringsfonds. Daar gaat het kabinet onderzoek naar
doen. Maar daarmee zijn we er niet. Het investeringsfonds
is wat ons betreft geen doel op zich, maar een middel.
Daarom moet er eerst een ambitieuze groeiagenda komen
om te kijken hoe we die groei gaan realiseren. Wat de VVD
betreft moet zo'n fonds het verdienvermogen versterken,
maar wordt het geen snoeppot. We hebben in het verleden
al te veel goedbedoelde fondsen het onderspit zien delven.
De definitie van investering werd net zo lang opgerekt tot
nagenoeg elke uitgave een investering was, maar dat
moeten we voorkomen. Ik ben benieuwd hoe de minister
dat gaat borgen.
De heer Tony van Dijck (PVV):
Mevrouw De Vries heeft de mond vol over de middeninkomens en dat het zo belangrijk is dat die er nu een beetje op
vooruitgaan. Maar de middeninkomens hebben in de crisisjaren 10% aan koopkracht ingeleverd en krijgen nu een
stuiver terug. Weet mevrouw De Vries wel hoeveel een
alleenstaande werkende met €30.000, iemand met een
middeninkomen, erop vooruitgaat in 2020?
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Volgens mij was het voor die groep ongeveer 2,2%, 2,3%.
De heer Tony van Dijck (PVV):
En in euro's? Mensen leven niet van procenten.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Dat zou ik moeten uitrekenen. We kunnen nu een rekentestje
doen, maar dat lijkt mij niet het meest nuttig.
Ik ken het pleidooi van de PVV van de afgelopen jaren als
het gaat om het tegenvallen van de koopkracht ten opzichte
van wat er werd geraamd. Laten we eerlijk zijn, maar dat
hebben wij ook gezien. Dat is de reden waarom wij heel
bewust hebben gezegd: laten wij nu de 3 miljard lastenverlichting die we hebben kunnen vrijspelen, inzetten voor
juist die groep. Ik hoop wat dat betreft toch een beetje op
de steun van de PVV.

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

De heer Tony van Dijck (PVV):
Ons probleem is: die 3 miljard is peanuts. Die mensen zijn
er 10% op achteruitgegaan. In het voorbeeld van die persoon met €30.000: die heeft in de crisisjaren €3.000 ingeleverd. En hij of zij krijgt nu vier tientjes terug per maand.
Met andere woorden: een kruimel is nog veel, u geeft echt
niets terug. Wij vinden dat die mensen een echte koopkrachtimpuls moeten krijgen, want de overschotten zijn er.
Mevrouw De Vries pleitte er zojuist zelf voor om die overschotten te gebruiken. Hoe kan het zijn dat de VVD wel
toestaat dat het overschot dit jaar 14 miljard bedraagt, maar
dat er volgend jaar maar 3 miljard wordt teruggegeven voor
koopkrachtverbetering? Waarom geeft u niet 14 miljard
terug? Het is toch belastinggeld?
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Het is belangrijk dat we structureel iets aan lastenverlichting
doen. Ik heb ook heel nadrukkelijk aangeven, en daarin
kunnen wij elkaar misschien vinden, dat we voor de toekomst willen kijken naar meer lastenverlichting. Ik heb er
niet voor niets voor gepleit om toch weer te kijken naar de
meevallersformule, want ik vind het redelijk dat je mensen
daarvan laat meeprofiteren, zeker de middeninkomens.
Misschien kunnen wij elkaar wat dat betreft op een aantal
punten vinden.
De heer Tony van Dijck (PVV):
Het probleem is dat de recessie alweer voor de deur staat.
Met andere woorden, dan wordt weer gezegd: het kan niet,
want we hebben geen economische groei. Maar dit kabinet,
met Rutte voorop, heeft gezegd dat men het fors gaat
merken. Twee jaar geleden merkten de mensen er niets
van, met 0,2%, vorig jaar merkten de mensen er niets van,
met 0,3%, dit jaar merken ze er nauwelijks iets van. Met
andere woorden: u trapt het blikje constant vooruit. U
belooft van alles, maar tegen de tijd dat het werkelijkheid
moet worden voor de mensen en hun portemonnee is het
recessie en kan het niet meer. Wij willen dat u nu daden
laat zien en daarom meegaat met de PVV om de btw echt
terug te draaien, de huren te verlagen en het eigen risico
af te schaffen. Dan doe je echt iets voor de mensen.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Volgens mij laten wij daden zien door die 3 miljard extra
lastenverlichting voor de middeninkomens. Ik wil altijd kijken naar meer. Ik heb ook een aantal dingen aangegeven
waar ik denk dat er mogelijkheden toe zijn, maar ik hoop
dan ook de PVV een keer aan mijn zijde te vinden op het
moment dat ik ... Je kunt wel zeggen: de lasten moeten
omlaag en de belastingen moeten verlaagd. Daar zult u ons
altijd voorstander van vinden, maar dat houdt ook wel weer
in dat we minder moeten gaan uitgeven. Daar hoor ik de
PVV dan weer heel weinig over, want je kan niet beide doen,
én meer uitgeven én de belastingen naar beneden. Daarin
zou ik dan wel een actievere rol van de PVV willen vragen.
Dan moet de PVV ons ook steunen in het beteugelen van
een aantal kostenposten in deze begrotingen en de toekomstige begrotingen.
De heer Stoffer (SGP):
Ik dacht: laat ik maar eerder zijn dan de heer Azarkan, anders
stel ik zijn vraag misschien opnieuw. Nee, ik ben opgegroeid

2 oktober 2019
TK 8

8-3-7

met het idee dat de VVD de partij is van de financiële
degelijkheid. Ik wil even testen of dat nog steeds zo is. Ik
hoorde volgens mij mevrouw De Vries zojuist zeggen dat
er belangrijkere dingen zijn dan de staatsschuld verlagen.
Uiteraard is dat zo, maar vorig jaar luidde een antwoord
van de VVD op een interruptie van de SGP als volgt: ik denk
dat het daarom belangrijk is dat we een begrotingsoverschot hebben en dat we zorgen dat de staatsschuld naar
beneden gaat. Dus mijn vraag is eigenlijk: is die staatsschuld
al laag genoeg of heeft de VVD in het afgelopen jaar een
koerswijziging doorgemaakt?
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Volgens mij daalt de staatsschuld op dit moment nog steeds
en hebben we ook nog steeds een begrotingsoverschot. In
die zin zitten wij nog steeds op dezelfde lijn als de SGP,
denk ik. Ik zeg wel heel eerlijk dat wij ook al heel nadrukkelijk
gekeken hebben wat er nodig is. Waar zien wij dat mensen
financiële ruimte tekortkomen? Dat is nou juist bij die middeninkomens. Dan vind ik het ook verschrikkelijk belangrijk
om dát op te lossen, dat we daar kijken of we verlichting
kunnen geven. Wat mij betreft hoeft de staatsschuld echt
niet naar nul. Ik weet niet of de SGP op die lijn zit. Dat zou
niet iets zijn waar ik voorstander van ben. We moeten toe
naar een behapbare omvang van de staatsschuld. We zien
nu dat de rente heel langjarig laag is, maar wij zien ook echt
de noden van de mensen met die middeninkomens, en die
hebben wij echt willen oplossen.
De heer Stoffer (SGP):
Op zich behartigenswaardige woorden. Toch zit ik even te
kijken, want die staatsschuld daalt inderdaad nog steeds,
maar in 2021 gaat die in ieder geval in absolute zin weer
stijgen. Hoe kijkt mevrouw De Vries, hoe kijkt de VVD daar
dan naar, naar die toekomst? Zegt u: nou, dat moeten we
dan maar zien? Of is het op korte termijn toch echt weer
nodig om daar wel wat aan te doen?
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik vind het prima dat we nu naar de absolute zin kijken. Ik
zou zeggen: laten we gaan voor veel groei in dit land, dan
wordt de staatsschuld nog veel lager. Ik denk dat je ergens
tussen de 40% en de 50% staatsschuld zou moeten hebben.
Hij daalt nog steeds, voor het eerst naar beneden de 50%.
Ik denk dat dat goed is, omdat je ook niet te veel schuld wilt
hebben. Maar nogmaals, ik zou er niet voor zijn dat we nu
veel grotere overschotten hebben en dan zeggen: we kunnen niks doen voor die middeninkomens. Dat is echt niet
de keuze die wij gemaakt hebben, en ik ben blij dat we de
keuze gemaakt hebben die we gemaakt hebben. Ik kan hem
ook prima uitleggen. We hebben de afgelopen jaren echt
fors ingezet om de begroting weer op orde te krijgen en ik
vind dat we nu dan ook deze stap moeten zetten. Ik hoop
dat de SGP ook vindt dat wij in ieder geval voor de middeninkomens wat moeten doen.
De voorzitter:
Tot slot de heer Stoffer.

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

De heer Stoffer (SGP):
Over die middeninkomens zijn wij het zeker eens, zeker als
we de definitie pakken die zojuist door de VVD genoemd
is. Ik ga er maar eens over nadenken of ik mijn beeld van
de afgelopen 40 jaar van de VVD en die financiële degelijkheid moet bijstellen of niet. Ik ga daar eens een paar
maanden over nadenken en daar komen we volgend jaar
op terug.
De voorzitter:
Altijd goed, nadenken. De heer Azarkan.
De heer Azarkan (DENK):
Een vraagje over het fonds. We weten nog niet precies hoe
het gaat heten. Is het nou Wiebes, is het Hoekstra, is het
Wiekstra? We weten het niet precies. Ik hoorde daar een
paar opmerkingen over, maar hoe staat de VVD nou
tegenover het idee van zo'n fonds?
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik heb heel nadrukkelijk aangegeven dat wij het belangrijk
vinden om te kijken hoe wij ervoor kunnen zorgen dat er in
de komende jaren meer groei gaat komen in Nederland.
Uiteindelijk is dat het doel, denk ik. Ik heb ook gezegd dat
het fonds daar een middel voor is. Ik zou het dus prima
vinden als we zoiets gingen doen, maar dan moet er eerst
wel duidelijk zijn wat we precies willen gaan doen en wat
daarvoor nodig is. Begin maar eens bij die ambitieuze
groeiagenda en bepaal hoe we dat voor de toekomst willen
doen. Wat mij betreft moet je dan ook breder kijken dan
alleen maar naar investeringen, want ik denk dat je dan ook
moet kijken hoe je bijvoorbeeld de arbeidsparticipatie kan
verhogen. Het moet een totaalpakket worden, wat ons
betreft.
De heer Azarkan (DENK):
Voorzitter. Ik zeg via u tegen mevrouw De Vries: wees nou
eens eerlijk. Het is voor de VVD toch helemaal geen aantrekkelijk voorstel? U maakt daar een aantal opmerkingen over
en geeft een aantal randvoorwaarden, waarmee u eigenlijk
zegt: de kans dat daar voor ons iets interessants gaat uitkomen, is wel heel klein.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik hoop — dat is ook de reden waarom ik een aantal randvoorwaarden genoemd heb — dat het geen snoeppot wordt
en dat we geen geld steken in allerlei reguliere dingen die
je in de begroting moet doen, of eenmalig geld steken in
dingen die je eigenlijk structureel zou moeten regelen. Wij
staan echt voor die groeiagenda. Wij vinden het belangrijk
dat wij ook naar de toekomst kijken. Ik heb over die lastenverlichting en ook over alle kosten die we nog moeten
maken voor de zorg, gezegd: dan zullen we moeten groeien.
Ik vind het belangrijk dat we daar als land naar kijken. Daar
heb je ook investeringen voor nodig; daar heb je overheidsinvesteringen voor nodig. Maar ik kom zo ook nog op een
andere kant van het verhaal: daar hebben we ook bikkelhard
de bedrijven bij nodig.

2 oktober 2019
TK 8

8-3-8

De voorzitter:
Tot slot.
De heer Azarkan (DENK):
De zaken die mevrouw De Vries net opnoemde, zijn
natuurlijk zaken waar de overheid en het kabinet continu
mee bezig zijn: een ambitieuze groeiagenda en het verhogen
van de arbeidsparticipatie. De vraag is wat dat instrument
daar nou in gaat verbeteren. Kan de mevrouw De Vries
aangeven of er voorbeelden zijn van investeringen vanuit
de overheid waar we heel veel rendement van hebben
gehad?
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik heb aangegeven dat wij nog meer willen als het gaat om
die groei.
De heer Azarkan (DENK):
Ik ook.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
U ook? Dat is hartstikke mooi, dan kunnen we elkaar daar
de hand reiken. Ik ga hier nu niet over speculeren: dit project
wel en dat project niet. Ik denk dat iedereen er z'n ideeën
bij heeft; iedereen heeft misschien z'n hobby's en voorkeuren. Laten we beginnen met waar we die groei willen realiseren in dit land. Laten we daar nou eens beginnen. Dan
gaan we kijken wat er allemaal bij hoort. Wat mij betreft
kan een investeringsfonds daar prima aan bijdragen, maar
dan moet het inderdaad niet iets zijn waarvan je zegt: ik ga
allerlei reguliere dingen daaruit financieren. Ik zou ervoor
willen waken dat we nu niet allemaal onze eigen hobby's
daarin aangeven.
De voorzitter:
Dan stel ik voor dat u verdergaat met uw betoog.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik zie nog een schijnbeweging van de heer Snels.
De voorzitter:
Nee, niet op ingaan. Dat doet hij altijd.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
O, ik mag niet op schijnbewegingen ingaan. Ik had het
inderdaad over het investeringsfonds. Ik zei het net ook al
even kort: dat betekent ook dat we onze ondernemers en
mkb'ers die het geld verdienen, zullen moeten steunen.
Groei kun je niet alleen realiseren als overheid; daar heb je
bedrijven en ondernemers bikkelhard bij nodig. Daar wordt
het eerste dubbeltje verdiend. Zij zorgen voor banen van
heel veel van die middeninkomens, waar een heel groot
deel van mijn inbreng over ging. Ik kwam laatst bij een
collega van mij een mooie uitspraak van Winston Churchill
tegen. Die zei: "Sommigen beschouwen private bedrijven
alsof het rovende tijgers zijn die je moet neerschieten,
anderen zien ze als een melkkoe. Slechts een klein deel ziet
ze zoals ze echt zijn: een sterk paard, dat de hele kar trekt".

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

Daarom ook een vraag aan de minister. De verlaging van
de winstbelasting wordt uitgesteld, de daaraan gekoppelde
verhoging van box 2 echter niet. Dat lijkt onredelijk. Wat is
de uitleg van de minister daarbij? Waarom is de verhoging
van box 2 voor ondernemers niet ook met een jaar uitgesteld? Daarnaast was de verhoging van box 2 in eerste
instantie te wijten aan het zogenaamde globaal evenwicht.
Volgens het Centraal Planbureau is het globaal evenwicht
echter geen beslissende of bepalende factor voor ondernemers. Kan de minister daarop reageren?
Dit alles wil niet zeggen dat we niets terug mogen vragen
van die bedrijven en ondernemers. Mijn fractievoorzitter
heeft het tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen al
uit de doeken gedaan. Draag je als ondernemer bij aan de
Nederlandse samenleving, dan rollen wij de rode loper voor
je uit. Kom je zonder bij te dragen en zonder wederkerigheid
te tonen, dan hoef je niets van ons te verwachten. Ik denk
dat het voorbeeld van Klaas Dijkhoff bij de Algemene Politieke Beschouwingen heel beeldend was, toen het ging over
Philips, Eindhoven, PSV en Brainport. Mooie voorbeelden
van hoe in het verleden die wederkerigheid werkte.
Ik ben zelf een aantal jaren bedrijfscontactfunctionaris
geweest bij de gemeente Leeuwarden. Ik heb daar gezien
dat ondernemers in de meeste gevallen midden in de
samenleving staan. Dat ze de voetbalclubs of het muziekkorps sponsoren. Dat ze mensen met een achterstand tot
de arbeidsmarkt een kans bieden en dat ze, als het slecht
gaat met het bedrijf, soms zelfs te lang wachten om moeilijke maatregelen te nemen en mensen te ontslaan. Laten
we die wederkerigheid koesteren en laten we die ondernemers prijzen en volledig steunen.
Van de minister vraag ik meer dan alleen bespiegelingen.
Groei mogelijk maken vraagt ook dat we kijken naar de
arbeidsparticipatie en arbeidsproductiviteit. We zijn denk
ik wereldkampioen deeltijdwerken. Mensen mogen
natuurlijk die keuze maken, maar laten we ook kijken of de
prikkels wel goed zijn om meer werken aantrekkelijker te
maken. Wat voor plannen heeft de minister, en misschien
ook de staatssecretaris, daarvoor?
Het vraagt ook dat we naast de kennisinfrastructuur en de
innovatie kijken naar de gewone infrastructuur. Die moet
op orde zijn, want een kapotte Botlekbrug helpt de economie niet. Hoe gaat het kabinet ervoor zorgen dat we voldoende geld voor onderhoud en achterstallig onderhoud
van onze infrastructuur hebben en tegelijkertijd voldoende
kunnen investeren in nieuwe infrastructuur? De VVD wil
geen kannibalisme dat zo veel voor de kosten voor onderhoud en achterstallig onderhoud uit het Mobiliteitsfonds
snoept dat het ten koste gaat van nieuwe noodzakelijke
investeringen.
Laten we dat vooral allemaal gaan doen, zodat de 21ste
eeuw weer een gouden eeuw kan worden: voor de economie, voor Nederland, voor de mensen in Nederland, voor
banen en vooral voor de middeninkomens.
De heer Nijboer (PvdA):
Mevrouw De Vries heeft het eigenlijk alleen maar over één
kant van de begroting gehad, namelijk de belastingen. Die
moeten omlaag van de VVD, dat is een bekend verhaal.
Maar het gaat toch ook over de uitgaven? Waarom heeft

2 oktober 2019
TK 8

8-3-9

mevrouw De Vries helemaal niets gezegd, helemaal niets,
over de problemen in het onderwijs in Nederland? Scholen
gaan na vier dagen dicht. Er staan onbevoegde leraren voor
de klas. De werkdruk is te hoog. Zij heeft helemaal niets
gezegd over het aantal politieagenten op straat dat afneemt
in plaats van toeneemt. Dat zijn toch ook punten waar de
VVD zich sterk voor zou moeten maken en waar ze het
kabinet op moet bevragen?
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Vorig jaar zijn we uitgebreid ingegaan op alle investeringen
die dit kabinet doet, bijvoorbeeld in onderwijs en onderzoek.
Volgens mij is dat bijna 2 miljard. Ik noem ook de investeringen in defensie, maar dat is misschien niet helemaal de
keuze van de PvdA. Het zijn belangrijke investeringen en
het is goed dat we die doen. Wat u aangeeft, is voor een
groot deel ook het gevolg van het lerarentekort. Dat is een
grote zorg. We zien niet alleen bij het onderwijs grote
tekorten, maar ook bij defensie en in de zorg. We kunnen
al die mensen niet zomaar uit de hoge hoed toveren, maar
we moeten er wel heel goed naar kijken. Dat is een van de
redenen dat ik iets over de arbeidsparticipatie heb gezegd.
Mensen zouden misschien net even een paar uur meer
kunnen gaan werken om een oplossing voor dat probleem
te bieden.
De heer Nijboer (PvdA):
Ik deel met mevrouw De Vries dat het lerarentekort een
groot probleem is, dat het echt een groot probleem is.
Kinderen krijgen niet het onderwijs dat wij vinden dat ze
verdienen. Dit slaat vaak het eerste neer bij de meest
kansarme kinderen. Daar zijn de lerarentekorten het grootst.
Ik had verwacht dat de VVD hier een verhaal over had
gehad, misschien dan wel niet uit een oogpunt van emancipatie, maar wel met het oog op het verdienvermogen, het
belang van de economie en het benutten van talenten. Ik
had verwacht dat de VVD had gezegd: daar moet het kabinet
wat aan doen. Is mevrouw De Vries bereid om samen met
mij voorstellen te doen om daar wat aan te doen? Vooralsnog zie ik alleen maar taakstellingen en bezuinigingen op
de onderwijsbegroting staan voor volgend jaar.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Nou dat vind ik wel een heel raar beeld van de werkelijkheid.
De Nijboer begint kennelijk vanaf vandaag te kijken. Ik kijk
naar wat dit kabinet voor het onderwijs heeft gedaan en
dat is bijna 2 miljard extra investeren. We hebben geld
vrijgemaakt voor de werkdrukvermindering van leraren. Ik
vind het een beetje te kort door de bocht om te zeggen dat
er helemaal niks gebeurt. Ik denk dat er echt forse bedragen
worden ingezet.

opdraaien voor de bètawetenschappen. De basisschoolleraren gaan voor het eerst in decennia keer op keer staken
omdat de werkdruk en de salariëring onvoldoende zijn. Dan
kan de mevrouw De Vries toch niet zeggen: we doen het
allemaal goed en er is niks aan de hand in het onderwijs?
Het antwoord van de VVD is kennelijk dat ze maar wat meer
moeten werken.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik heb gezegd dat het kabinet fors geïnvesteerd heeft in het
onderwijs. Volgens mij is er ook een cao afgesloten. Ik meen
dat minister Slob heeft aangegeven dat er ongeveer 9%
salarisverhoging in zit. We willen nadrukkelijk, echt heel
bewust, geld vrijmaken voor het verminderen van de
werkdruk van de leraren. Dat is ook naar voren gehaald. Ik
vind het echt te kort door de bocht om te zeggen dat er niks
gebeurt. Ik denk dat er echt fors geïnvesteerd wordt.
Natuurlijk zien wij nog steeds die tekorten. Daar moeten
we ook iets mee, maar ik vind het te makkelijk om te zeggen
dat we dat met een zak geld in een keer kunnen oplossen.
De heer Snels (GroenLinks):
Ik ben het eens met de heer Nijboer dat het opvallend is
dat mevrouw De Vries weinig aandacht geeft aan de echte
problemen van mensen buiten deze zaal. Dat gaat natuurlijk
over de collectieve sector, de politieagenten, de leraren en
de verzorgenden. Maar het gaat ook over de boeren en ook
over de mensen die op zoek zijn naar een huis. U heeft echt
helemaal niks gezegd over het stikstofprobleem. We hebben
vandaag de Financiële Beschouwingen. Er is geen plan van
het kabinet. Er is geen financieel plaatje. De boeren weten
niet waar ze aan toe zijn en mensen staan te wachten op
een huis. Wat is uw antwoord aan hen?
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik ben het absoluut niet eens met de heer Snels dat ik niet
heb gesproken over de problemen van de mensen in het
land. Ik heb het juist gehad over de middeninkomens die
het zwaar hebben gehad en dat wij juist daar onze focus
op hebben gericht. Ik vind het een karikatuur van mijn verhaal. Er wordt bijvoorbeeld 2 miljard uitgetrokken om te
kijken hoe we de woningmarkt verder kunnen brengen. Ik
snap de behoefte om nu al vooruit te lopen op wat we voor
oplossingen voor de PAS kunnen verzinnen. Dat is heel
complexe problematiek. Ik vind het goed dat het kabinet
nu heel druk bezig is om te kijken welke oplossingen er
gekozen moeten worden. Misschien komen daar straks
financiële consequenties uit voort. Dat kan, maar we moeten
wel even de tijd nemen voor dit complexe probleem. Ik
denk dat niemand in de Tweede Kamer hiervoor een quick
fix heeft. Ik vind ook dat we gewoon serieus naar dat probleem moeten kijken en dat we ook oplossingen moeten
zoeken die echt het probleem oplossen.

De voorzitter:
Tot slot op dit punt.
De heer Nijboer (PvdA):
Ten opzichte van het kabinetsbeleid dat twee jaar geleden
is aangekondigd, staat er gewoon een renteverhoging voor
studenten van 226 miljoen die het hoger onderwijs moet
ophoesten. Daar hebben ze part noch deel aan. De gammawetenschappen en de medische wetenschappen moeten

De heer Snels (GroenLinks):
Mag ik dan één concrete vraag stellen aan mevrouw De
Vries? Het kabinet heeft op Prinsjesdag vol trots gepresenteerd dat er een stimuleringsfonds voor de woningbouw
komt voor 1 miljard. Maar tot mijn grote verbazing lees ik
nu in de antwoorden van het kabinet dat dat geld wellicht
niet voor woningen wordt gebruikt, maar voor het uitkopen
van boeren. Dat kan toch niet de bedoeling zijn?

Tweede Kamer

2 oktober 2019
TK 8

Algemene Financiële Beschouwingen

8-3-10

Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik heb die antwoorden even gemist. Ik zou er dan nog even
naar moeten kijken om te zien wat er precies in de antwoorden staat en wat de vraag precies is geweest. Misschien
mag ik daar in tweede termijn nog even op terugkomen.
De heer Snels (GroenLinks):
Maar u bent toch het volgende met mij eens? Heel veel
mensen wachten op een woning. Als het kabinet uiteindelijk
geld ter beschikking stelt om woningen te bouwen, gaan
we dat geld niet gebruiken voor het uitkopen van boeren.
Dat lijkt me wel een politieke uitspraak waar mevrouw De
Vries zich achter zou kunnen scharen.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Het zou bijvoorbeeld zo kunnen zijn dat er een boerderij in
de omgeving van een natuurgebied staat waar ook plannen
zijn voor woningbouw. Wil je dan die woningbouw los
kunnen trekken, dan moet je daar natuurlijk wel naar kijken.
Ik heb de vraag nu even niet zo voor het oog, maar dát is
misschien de reden dat dat geld daarvoor ingezet zou kunnen worden. Ik vind het belangrijk dat de woningbouw op
gang komt en ik denk dat mensen in het land daar ook op
zitten te wachten. Ik vind wel dat als we daarvoor maatregelen moeten nemen, bijvoorbeeld het verplaatsen van een
boerderij omdat de stikstofproblematiek in de weg zit, we
daar ook naar zouden moeten durven kijken. Ik hoop dat
ook GroenLinks dat wil, in het kader van het bouwen van
woningen in Nederland.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Aukje de Vries. Dan geef ik nu het
woord aan de heer Snels namens GroenLinks.

De heer Snels (GroenLinks):
Voorzitter. Ik werd wel vrolijk van de Algemene Politieke
Beschouwingen. Het debat liet zien dat politici altijd twee
dingen moeten doen. Ten eerste moeten we de ideeënstrijd
op het scherpst van de snede voeren, want een democratisch debat gaat over het duidelijk maken van het verschil,
verschil in visie, in maatschappijbeeld, of verschil bij de
weging van belangen en prioriteiten. En tegelijkertijd gaat
het bij democratische besluitvorming ook om het zoeken
naar overeenstemming, in de wetenschap dat we bij
democratische besluitvorming nooit helemaal onze zin
krijgen. En bij dit tweede was ik zeer verheugd dat we in
staat waren om concrete problemen voor concrete mensen
op te lossen. Er komt meer geld en capaciteit voor de
zedenpolitie, waar mijn collega Kathalijne Buitenweg
gepassioneerd aan gewerkt heeft. En er komt een hele
concrete oplossing voor jongeren met complexe problemen,
die vanaf komend jaar geholpen kunnen worden in speciale
expertisecentra. Op dit onderwerp heeft mijn collega Lisa
Westerveld speciale betrokkenheid. Het is geweldig dat we
bij de Algemene Politieke Beschouwingen voor dit plan
steun kregen. Formeel zou het goed zijn als de minister van
Financiën een oordeel geeft over vooral de dekking van de
betreffende motie en het amendement, zodat verdere
behandeling ook bij de desbetreffende begrotingen kan
worden afgemaakt.

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

Voorzitter. Het eerste is net zo belangrijk: de ideeënstrijd,
het verschil duidelijk maken. En ook hier werd ik wel vrolijk
en optimistisch. Het lijkt erop dat we op een keerpunt staan.
Vanaf de jaren tachtig, Reagan, Thatcher, Lubbers, hebben
deregulering, privatisering en marktwerking het overheidsbeleid gedomineerd. Die zouden leiden tot economische
groei en welvaart voor iedereen. Overal in de westerse
wereld staat het dogma van de vrije markt als wondermiddel van gedeelde welvaart nu en in de toekomst ter discussie. Van Amerikaanse CEO's die zich nu druk gaan maken
over andere stakeholders dan alleen de aandeelhouders,
tot instituten als het IMF of media als de Financial Times,
die zich zorgen gaan maken over de toenemende ongelijkheid of de opwarming van de aarde. Trickle down economics werkt blijkbaar niet, of niet vanzelf, en klimaatverandering houdt niet zomaar op.
En ook in Nederland is er een kentering gaande. Ik hoef de
voorbeelden niet te noemen. We zien dat partijen als de
VVD en het CDA zich aan het herbezinnen zijn. Ik zie het
sociaal-economische speelveld onze kant op komen, en dat
maakt optimistisch. Een treffende illustratie daarvan is de
aandacht voor het begrip "brede welvaart" in de Miljoenennota. We hebben daar de afgelopen jaren vaak over
gesproken. Hoe krijgen we de Monitor Brede Welvaart in
het beleidsproces? Ik las de aarzelende opmerking van de
minister over de mogelijkheid om concrete doelstellingen
te formuleren op basis van de monitor, en dat het lastig is
om de jaarlijkse voortgang te monitoren. Dat is allemaal
waar, maar toch is deze Miljoenennota een stap vooruit.
Zowel qua economisch, natuurlijk, menselijk als financieel
kapitaal krijgen we inzicht in de ontwikkeling van de
samenleving. Ik ben benieuwd naar de volgende stap. Als
het bijvoorbeeld gaat om actuele thema's, zoals het lerarentekort of het stikstofprobleem, dan zou je bredewelvaartsdoelen, zoals gelijke kansen of natuurlijk kapitaal, moeten
kunnen operationaliseren. Graag een reactie.
Voorzitter. Het speelveld komt naar links, maar de stapjes
zijn voorzichtig. Soms heb ik de indruk dat de vorige kabinetten bezuinigingskabinetten waren en dat dit kabinet nu
keurig op de winkel past, en soms wat meer doet, zie de
Klimaatwet en het pensioenakkoord, maar toch dreigt te
verworden tot een tussenkabinet. Ik vind dat onbevredigend,
want dit kabinet zou nu meer moeten doen. Ik noem de
aanpak van de marktwerking in de zorg, de rol van de
overheid als ondernemende staat bij een lage rente en de
hervorming van het belastingstelsel. Dat zijn allemaal grote
thema's die een nieuwe visie vragen. Er worden wel stapjes
vooruitgezet, maar nog geen sprong vooruit. Grote keuzes
worden vooruitgeschoven naar een volgend kabinet: van
een bezuinigingskabinet via een tussenkabinet naar een
kabinet van verandering en vernieuwing. Moeten we echt
wachten op het kabinet-Hoekstra I, Kaag I of toch Klaver I?
Voorzitter. Over deze thema's heb ik een aantal vragen. Ik
wil het heel kort over het investeringsfonds hebben. Wanneer krijgen we daar meer informatie over? Gaat dit nog
wat betekenen voor deze kabinetsperiode of is dat ook voor
het volgende kabinet? Dan nog een hele specifieke vraag.
De minister weet dat de heer Sneller en ik rapporteurs
waren over het baten-lastenstelsel. Is de minister het met
mij eens dat de discussie over een investeringsfonds van
de overheid een versnelling zou moeten betekenen van het
baten-lastenproject?

2 oktober 2019
TK 8

8-3-11

Voorzitter. Dan het stikstofprobleem. We weten dat er meer
geld nodig is om aan de stikstofuitspraak te voldoen en om
de woningbouw meer ruimte te bieden. We moeten boeren
op een sociale wijze tegemoetkomen, terwijl de veestapel
drastisch wordt verkleind. 130 km/u was een politieke gimmick, maar betekent niets in termen van brede welvaart of
zelfs tijdwinst. Ons land is te klein voor nog meer groei van
het vliegverkeer. Wat gaat het kabinet concreet doen?
Wanneer komt het plan en wanneer komt het financiële
plaatje? Ik zei het al in het interruptiedebat: er is een miljard
voor de woningbouw. Maar begrijp ik nu goed dat we daar
geen woningen van gaan bouwen maar boeren van gaan
uitkopen? Dat is toch niet zoals het op Prinsjesdag werd
gepresenteerd? Hoe zit dat? Dat kan toch niet de bedoeling
zijn? Dat is balletje-balletje spelen met budgetten.
Voorzitter. Eén ding moet me van het hart. Er moet een
sociale oplossing komen voor boeren die willen of moeten
stoppen. Maar al die boeren zijn in de afgelopen jaren door
onze grote banken, vooral de Rabobank, verleid om zich
vol te hangen met leningen waardoor ze soms diep in de
schulden zitten. Als het over Italiaanse banken zou gaan,
zouden we spreken over slechte leningen. Wil de minister
van Financiën met De Nederlandsche Bank in overleg treden
om te bezien hoe dit risicobeheer en -toezicht in de afgelopen jaren heeft plaatsgevonden? En wil de minister bezien
of de banken niet zelf een deel van die leningen moeten
afschrijven op hun balans? Dit kunnen we niet alleen op
het bordje van de boeren leggen, maar ook niet alleen op
dat van de belastingbetaler. Graag een reactie.
Dan de publieke sector. Het is niet zo dat het kabinet niets
doet. In feite is dit kabinet nog bezig met het herstellen van
de schade van eerdere bezuinigingen en loonmatiging.
Maar we zien de frustratie bij de ruggengraat van onze
samenleving: onze zorgverleners, de politieagenten en de
leraren. Te hoge werkdruk, te weinig collega's en te weinig
waardering. Er is echt meer nodig dan het kabinet nu doet.
Als het het CDA menens is met een herwaardering van de
samenleving boven de markt, dan gaat het om de herwaardering van hen die aan het front staan om onze samenleving
vorm te geven. Als het de VVD menens is dat het moet gaan
om de middenklasse, dan gaat het om onze leraren, onze
politieagenten en onze zorgverleners. Wat kan er extra?
Welk perspectief kunnen we hen de komende jaren bieden
als het gaat om een verlaging van de werkdruk en een extra
stap in het salaris, bijvoorbeeld voor de leraren?
Mag ik één concrete vraag stellen? We zien dat de ramingen
voor de loon- en prijsbijstellingen in de afgelopen jaren zijn
meegevallen door een tegenvallende loonontwikkeling in
de markt. Dat scheelt cumulatief zo'n 12 miljard euro. Ik
snap de systematiek, maar is het niet gek dat we op deze
post meevallers hebben vanwege de ramingsystematiek,
terwijl eigenlijk de insteek zou moeten zijn dat we na jaren
van een nullijn wat extra begroten voor de leraren, de verzorgenden en de politie? Vroeger noemden we hen de
trendvolgers. Graag een reactie.
Over de middenklasse gesproken. Daarmee kom ik bij het
fiscale beleid. Het dogma sinds de jaren tachtig was ...

De heer Snels (GroenLinks):
Welke onhelderheid bedoelt de heer Sneller precies?
De heer Sneller (D66):
Gaat hij ervoor stemmen of ertegen stemmen? Wat is nou
precies zijn visie op de Onderwijsbegroting als het erop
aankomt?
De heer Snels (GroenLinks):
Volgens mij heeft mijn fractievoorzitter Jesse Klaver dit bij
de Algemene Politieke Beschouwingen kraakhelder gezegd.
Wij hebben heel serieus gekeken naar het Belastingplan en
naar de begrotingen. We zien dat het echt stapjes vooruit
zijn. Als het over het Belastingplan gaat, zien we dat de
energierekening voor mensen omlaaggaat, dat heel veel
mensen erop vooruitgaan in koopkracht en dat de winstbelasting niet omlaaggaat, maar een beetje omhooggaat. Dan
is het gek om te dreigen met tegenstemmen. Als je het
Belastingplan zou wegstemmen, is dat slechter dan wat we
nu krijgen. Dat kun je niet doen. Hetzelfde geldt bij de
begrotingen. Ik vind — en dat is wat Jesse Klaver heeft
gezegd — dat als je dreigt met tegenstemmen, ongeacht
of dat gaat om het Belastingplan of de begrotingen, je je
dreigementen moet kunnen waarmaken. Als je dan ziet dat
er in alle begrotingen meer geld zit, dan ben je politieke
spelletjes aan het spelen. Dan speel je je politieke spelletjes
over de ruggen van de politieagenten en over de ruggen
van leraren, want dan stem je ook tegen de extra investeringen die wél gedaan worden. Dan stem je tegen de verlaging van de werkdruk, dan stem je tegen extra handen in
de klas en in de verzorgingshuizen, dan stem je tegen extra
politieagenten. Ik vind dat je dat niet kan waarmaken.
De heer Sneller (D66):
Dat is helder. Dank. Volgens mij trekken we aan dezelfde
kant van het touw. Ik snap de opmerkingen van de heer
Snels over die spelletjes heel goed.
De voorzitter:
Gaat u verder, meneer Snels.
De heer Snels (GroenLinks):
Nou, voorzitter, dit is wat mijn fractievoorzitter "scorebordpolitiek" noemde. Ik vind dat het kabinet veel te weinig doet.
Daar gaat het grootste deel van mijn betoog over.
De heer Nijboer (PvdA):
Zou het ook van inhoudelijke politiek kunnen getuigen dat
als je inhoudelijk niet voor wetsvoorstellen bent, bijvoorbeeld omdat je het een groot maatschappelijk probleem
vindt dat de hoogste inkomens het meest profiteren en de

De voorzitter:
De heer Sneller.

Tweede Kamer

De heer Sneller (D66):
Ik las vanochtend een interview met de heer Asscher, die
over de inbreng van de heer Nijboer sprak. De heer Asscher
suggereerde dat er wat onhelderheid was over de positie
van GroenLinks, bijvoorbeeld als het gaat over de Onderwijsbegroting. Misschien kan de heer Snels daar hier zelf
opheldering over geven.

Algemene Financiële Beschouwingen

2 oktober 2019
TK 8

8-3-12

laagste het minst en dat de belasting voor huurders stijgt
in plaats van daalt, je om die reden tegen wetsvoorstellen
kunt stemmen? Acht de heer Snels dat mogelijk?
De heer Snels (GroenLinks):
Ik ben het met de heer Nijboer eens: ik vind dat je eerlijk
moet kijken naar de voorstellen van het kabinet. Als ik daar
eerlijk naar kijk, of het nou de begrotingen zijn of het
Belastingplan, dan kan ík niet verkopen dat we die weg
zouden stemmen. Want dat is uiteindelijk de consequentie.
Dan zouden wij tégen een verlaging van de energierekening
stemmen, dan zouden wij tégen een verhoging van de
winstbelasting voor grote bedrijven stemmen, dan zouden
wij tégen extra verlaging van de werkdruk in het hoger
onderwijs stemmen. Dat kan je niet waarmaken. Dan ben
je bezig met: wie in Den Haag wint er, wie dreigt er, wie
heeft er politieke winst door? Uiteindelijk moet het gaan
om wat het betekent voor mensen in de samenleving. Dan
vind ik dat het kabinet een stapje vooruitzet, maar niet die
sprong vooruit maakt. De heer Nijboer en ik zijn het daarover eens. Dit kabinet zou veel meer moeten doen.
De heer Nijboer (PvdA):
Ik zal zo meteen in mijn eigen betoog uiteenzetten wat onze
overwegingen zijn bij de verschillende begrotingen en bij
het Belastingplan en wat de argumenten zijn om daar voor
of tegen te kunnen stemmen. Ik wil alleen het punt maken
dat je ook op basis van de inhoud tot de inhoudelijke conclusie zou kunnen komen om tegen voorstellen te stemmen,
bijvoorbeeld omdat de hoogste inkomens het meest erop
vooruitgaan, bijvoorbeeld omdat er te weinig voor huurders
en ouderen wordt gedaan, bijvoorbeeld omdat de aanpak
van de werkdruk in het onderwijs en de salariëring van de
basisschoolleraren onvoldoende zijn, bijvoorbeeld omdat
de bezuinigingen op universiteiten en de hogescholen in
de Onderwijsbegroting zitten.
De voorzitter:
Helder. Gaat u verder.
De heer Snels (GroenLinks):
De heer Nijboer daagt mij toch uit. Natuurlijk kun je die
inhoudelijke afweging altijd maken, maar dan moet je niet
eenzijdig kijken naar waar je tegen bent. Dan moet je ook
kijken naar wat het betekent als je een begroting of een
Belastingplan echt weg zou stemmen. Dan stem je ook heel
veel dingen weg waar we voor zijn, waar de heer Nijboer
en ik voor zijn en waar links het eens is met rechts, bijvoorbeeld het feit dat we meer moeten doen aan verlaging van
de energierekening.
De voorzitter:
Dat heeft u duidelijk gemaakt, meneer Snels. Helder.
De heer Snels (GroenLinks):
De heer Nijboer daagde me uit, mevrouw de voorzitter.
Ik was bij het fiscale beleid. Over de middenklasse gesproken: het dogma van de jaren tachtig was "lagere lasten,
kleinere overheid". In de praktijk zien we een trendmatige

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

daling van de toptarieven voor de hoogste inkomens, een
trendmatige daling van de Vpb-tarieven en lage belasting
op vermogen, maar nog altijd hoge lasten op werk en een
waanzinnige marginale druk voor de middengroepen. Hoezo
komt dit kabinet op voor de middengroepen? Waarom een
lager toptarief, terwijl de echte marginale lastendruk bij de
middenklasse zit? Waarom tegelijkertijd een hoger tarief
voor de eerste schijf? We drukken de tarievenstructuur in
elkaar, met als effect dat we de problemen van de marginale
lastendruk voor de middenklasse alleen maar groter maken.
Dit fundamentele probleem blijft bestaan en wordt naar
een volgend kabinet doorgeschoven. Als we echt van de
toeslagenramp en de afbouwtrajecten in heffingskortingen
af willen en toch een rechtvaardiger belastingstelsel willen,
dan is een vlaktaks na de invoering van het toeslagenstelsel
het slechtste ideologisch gemotiveerde idee vanuit de VVD
en het CDA. Graag een reactie van de staatssecretaris, graag
langs de lijnen van artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet.
En waarom moeten lagere macro geraamde zorgpremies
gecompenseerd worden met een verhoging van het tarief
in de eerste schijf? Daar hebben alle mensen met een lager
inkomen of middeninkomen last van. Op deze ongelukkige
regel in het begrotingsbeleid, het sluiten van het lastenkader, heb ik eerder gewezen. De Raad van State is kritisch
op de onderbouwing van de wijziging van de begrotingsregels, maar juist hier lijkt de raad een aanpassing te vragen.
Graag een reactie.
En dan de belasting op vermogen. Ik ben het ermee eens
dat we een oplossing wilden voor spaarders, want de vermogensrendementsheffing is onrechtvaardig, maar het
huidige voorstel is ook geen fundamentele keuze voor een
belasting op reële vermogenswinsten en gaat pas in 2022
in. Waarom niet een snelle tijdelijke oplossing voor spaarders en voor de volgende kabinetsperiode een echt plan
voor het belasten van vermogenden? Want de vermogensongelijkheid is groot. Van alle ontwikkelde landen is die
alleen in de Verenigde Staten nog groter. En laten we dan
ook fundamenteel kijken naar de onbelaste vermogensopbouw in box 2.
Voorzitter. Over de lastenverdeling tussen bedrijven en
huishoudens hebben we vaak gesproken. Ook hier heeft
het kabinet een klein stapje naar links gemaakt. Ik vind dat
we de winstbelasting niet moeten verlagen, maar de verhoudingen zijn iets eerlijker geworden. Dat heeft onder
andere te maken met het verlagen van de energierekening
in de mix van groene belastingen. Daar ben ik blij mee. De
bezuiniging op de energiekorting vorig jaar was niet verstandig. We herinneren ons de debatten en de pogingen
om dat deels te herstellen. Hier heeft het kabinet de steven
180 graden gedraaid. Dat is goed. Laten we dat met vertraging ook maar als winst van een democratisch debat zien.
Ook goed is dat dit kabinet met deze staatssecretaris voor
het eerst echt werk maakt van de aanpak van belastingontwijking en grondslagerosie bij grote bedrijven. Maar er is
nog veel te doen, internationaal en in ons eigen stelsel.
Recent onderzoek van het IMF laat zien dat 40% van de
buitenlandse investeringen wereldwijd spookkapitaal is en
niets te maken heeft met reële investeringen, maar belastingtechnisch is gemotiveerd. Een heel groot deel daarvan
vliegt langs Luxemburg en Nederland. Een van de dingen
die we moeten doen, is de regeling voor liquidatieverliezen
beperken, waardoor een bedrijf als Shell ook eens winstbe-

2 oktober 2019
TK 8

8-3-13

lasting in Nederland gaat betalen. Ik was daarom blij verrast
met het feit dat het kabinet mijn wetsvoorstel voor beperking van de regeling voor liquidatieverliezen wil overnemen.
De wet was al medeondertekend door de SP en de Partij
van de Arbeid, door mevrouw Leijten en de heer Nijboer,
maar dat het kabinet deze wet nu overneemt, is heel mooi.
Grote bedrijven gaan nu ook in Nederland winstbelasting
betalen. Ik heb er met heel veel plezier aan gewerkt. Ik dank
de medewerkers van ons Bureau Wetgeving. Ik dank mijn
deskundige adviseur, hoogleraar Jan van de Streek, die de
intellectuele aanjager was van dit project. Ik was ook zeer
tevreden over de deskundige en creatieve medewerking
van de ambtenaren van de staatssecretaris. Gefascineerd
heb ik de discussies tussen hen en de wetenschap gevolgd.
Die spreken niet in gewone taal, die spreken in uitspraken
van het Hof van Justitie. Ik heb het al eens eerder gezegd,
maar het blijkt ook in dit traject: het ministerie van Financiën
blijft toch het beste in Den Haag.
Voorzitter. Met genoegen overhandig ik via u de conceptwet
aan de staatssecretaris. Ik wens hem net zo veel plezier bij
het naar de parlementaire eindstreep brengen van deze wet
als ik heb gehad bij het voorbereiden van het concept. Alstublieft.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Snels. Dan geef ik nu het woord aan
de heer Slootweg namens het CDA.

De heer Slootweg (CDA):
Dank u wel, voorzitter. Toen de minister van Financiën de
Miljoenennota presenteerde, citeerde hij uit het werk van
Louis Couperus, "Van oude mensen, de dingen, die voorbijgaan". Het is een verhaal over misdaad, schuld en boete
en de last die dit met zich meebrengt, niet alleen in het
leven van de daders, twee oude mensen, maar ook in de
levens van de volgende generatie. Hoewel de mystiek, vaak
een stevig component in de boeken van Couperus, in dit
boek minder op de voorgrond treedt, is ze zeker niet afwezig.
Voorzitter. Wie de commentaren op de begroting van dit
kabinet leest, krijgt soms het idee dat er net als in de roman
van Couperus een misdaad is gepleegd. Dit jaar is de
zalmnorm losgelaten. Ontkennen heeft geen zin. Het kabinet
heeft zijn eigen inkomsten- en uitgavenkaders aangepast.
Maar hoe zwaar moeten we deze misdaad wegen? Elk nieuw
kabinet past na het afsluiten van een regeerakkoord de
inkomsten- en uitgavenkaders aan ten opzichte van de
kaders van het vorige kabinet. Alleen, dit kabinet heeft het
tussentijds gedaan. Hoe onbegrijpelijk is dat, wanneer we
zien dat er besluiten genomen zijn omtrent het stopzetten
van de gaswinning in Groningen, wanneer er een pensioenen een Klimaatakkoord is afgesloten, wanneer een lage
rente omklapt in een negatieve rente en wanneer ondanks
een zeer krappe arbeidsmarkt de loonontwikkeling achterblijft? Veel van deze zaken waren er niet bij de aanvang van
het regeerakkoord. De vraag is dan wat verstandig is, blind
doorvaren binnen de bestaande kaders of de kaders in
rapport met de tijd brengen?
De zalmnorm is een uitwerking van een trendmatig begrotingsbeleid. Het CDA koestert dat trendmatige begrotings-

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

beleid. Het disciplineert. Daardoor staan onze overheidsfinanciën er beter voor dan in veel andere Europese landen,
met een klein begrotingsoverschot en een EMU-schuld
onder de 50% van het binnenlands product. Dat is ruim
binnen de grens van 60%. Maar wanneer we de zalmnorm
als medicijn moeten zien om een anticyclisch begrotingsbeleid te voeren, moeten we constateren dat die dit millennium nog niet gewerkt heeft. Het kabinet heeft aangegeven
dat het om een eenmalige afwijking ging. Wat mijn fractie
betreft blijft het daar dan ook bij.
Ondanks de unieke omstandigheden leven we in onzekere
tijden. Dat betekent dat we niet zorgeloos kunnen
omspringen met de budgettaire discipline. Ik heb er al eerder voor gepleit om te komen tot een doelformulering voor
waar we willen uitkomen met de EMU-schuld. Zweden
streeft 25% na. Ierland heeft het over 40%. Tot nu heeft het
kabinet aangegeven niet voornemens te zijn om een doel
te formuleren voor de gewenste hoogte van de staatsschuld.
Maar is het toch niet verstandig om een richtcijfer, een
streefcijfer, te noemen aangaande de EMU-schuld? Deze
kan als kompas fungeren. Wanneer gaat het programma
Inzicht in Kwaliteit vruchten opleveren, zodat de doelmatigheid van het beleid verbeterd kan worden? Wanneer komen
hieruit plannen voort die kunnen helpen bij een doelmatige
en doeltreffende overheid? En gezien de onzekerheid in de
wereld: bent u bereid in de Najaarsnota een schokproef op
te nemen? Deze hebben we namelijk node in de Miljoenennota gemist.
Voorzitter. Ik vraag de minister of een van de redenen
waarom de zalmnorm tijdelijk is losgelaten, gelegen is in
het feit dat er te weinig is gekeken naar de ontwikkeling
van de lastendruk. De begroting ziet er al jaren ongekend
prachtig uit, maar is voornamelijk het resultaat van het
verhogen van de collectieve lasten die met name de middengroepen moeten opbrengen. Nergens is een doel of
norm geformuleerd hoe hoog we die eigenlijk wenselijk
vinden. In de jaren vijftig en zestig kenden we de zijlstranorm: de groei van de inkomsten van de overheid werd
voor een derde besteed aan het aflossen van de overheidsschuld, voor een derde aan uitgaven van de overheid en
voor een derde aan het verlagen van de lasten van onze
inwoners. Daarmee was impliciet oog voor de ontwikkeling
van de lasten. Hoe kijkt de minister ertegenaan om de ontwikkeling van de collectieve lastendruk onderdeel te maken
van de begrotingsregels?
Laten we het eens over echte misdaad hebben. Dit weekend
was ik getroffen door het interview met Roberto Saviano,
schrijver van de bestseller Gomorra. Amsterdam is erger
dan Napels. En waarom? Omdat het Nederlandse financiële
systeem een bepaalde fiscale schaduw biedt, waarin criminaliteit goed kan gedijen. Brievenbusfirma's helpen de
maffia om de herkomst van hun geldstromen te versluieren.
El Capone is niet door de FBI, maar door de IRS, de Amerikaanse belastingdienst, achter slot en grendel geraakt. Heeft
de Belastingdienst voldoende mankracht om zware criminelen te vervolgen? Hoe groot is de opsporingscapaciteit
van de Belastingdienst? Hoeveel criminelen zijn dit jaar met
hulp van de Belastingdienst opgepakt?
De heer Sneller (D66):
Ik had niet gedacht dat we dit onderwerp bij deze begroting
zouden behandelen, maar nu de heer Slootweg het noemt,
stel ik toch de vraag. Die drugseenheid die het CDA zo graag

2 oktober 2019
TK 8

8-3-14

wil, gaat die plantages, laboratoria en dergelijke opsporen
of gaat die drugseenheid met name de financiële stromen
achterna?
De heer Slootweg (CDA):
Ik denk dat wat de heer Sneller opbrengt, alweer te veel
een uitsluiting is. Wat ik probeer aan te geven, is dat je
volgens mij en-en-en moet doen. Daarom noem ik het
belang van de opsporingscapaciteit van de Belastingdienst.
Het gaat niet alleen om de criminele activiteit an sich, maar
ook om hoe de geldstroom zich ontwikkelt en hoe je die
kan afsluiten en indammen.
De heer Sneller (D66):
Ik ben het helemaal eens met de heer Slootweg dat we én
naar legaliseren moeten kijken, én naar hoe we die ondermijning aanpakken, maar uiteindelijk gaat het wel om het
beperkte extra bedrag dat er straks beschikbaar is voor
ondermijning en de beperkte capaciteit die er is bij de
recherche. Hoe zetten we die in? Wat ik begrijp en wat ik
uit die interviews haal, is dat we meer achter de financiële
stromen aan moeten en minder moeten dweilen met de
kraan open bij bijvoorbeeld wietkwekerijen.
De heer Slootweg (CDA):
Ik zou het wel op prijs stellen als de heer Sneller echt aangeeft wat ik zeg, voorzitter. Volgens mij heb ik net niet
gezegd dat de oplossing zit in legalisering. Omdat ik echt
vind dat het criminele activiteiten zijn ...
De heer Sneller (D66):
Dat was een klein grapje, omdat de heer Slootweg zei: enen-en. Maar ik neem het terug, voorzitter.
De voorzitter:
Oké.
De heer Slootweg (CDA):
Ik vind dat het echt gaat om de criminele activiteiten. Maar
ik wil wel kijken hoe je dit het meest effectief aanpakt. Ik
wil de Belastingdienst daarbij betrekken en de ruimte geven.
Het gaat mij even te ver om te zeggen dat het betekent dat
50% moet zitten in de opsporingscapaciteit van de criminaliteit, de actieve daad, en 50% in die van de geldstromen.
Maar ik wil wel graag aandacht vragen voor het feit dat ons
stelsel, zoals we dat hebben gecreëerd en dat volgens mij
best wel heel efficiënt is voor de manier waarop wij onze
economie sterk maken, ook een schaduwkant heeft. Daar
vraag ik aandacht voor.

bij de Belastingdienst, want zo citeer ik hem volgens mij
wel correct.
De heer Azarkan (DENK):
Over die capaciteit vroeg ik me af of de heer Slootweg wel
helemaal lekker is, als hij dit van de Belastingdienst er nog
even bij vraagt. Heeft hij een beetje gevolgd wat er de
afgelopen jaren bij de Belastingdienst allemaal gebeurd is?
De heer Slootweg (CDA):
Zeker, en als de heer Azarkan ons goed heeft gevolgd, heeft
hij ook gehoord dat mijn collega Pieter Omtzigt regelmatig
heeft gevraagd of de Belastingdienst in capaciteit uitgebreid
kan worden.
De heer Azarkan (DENK):
Maar dat is echt heel gemakkelijk. We zien dat de Belastingdienst op dit moment duizenden werknemers tekort heeft,
dat er met de schenk- en erfbelasting grote problemen zijn.
Het ene na het andere lijk komt uit de kast. Met de toeslagen
is het ook huilen met de pet op. Er zijn grote problemen, al
onder de vorige staatssecretaris, die de huidige staatssecretaris bezig is om op te lossen, maar dat valt niet mee, zoals
hij zelf ook heeft aangegeven in het laatste AO. Gaan we
daar nou nog meer druk neerleggen? Gaan we nou nog
meer doelstellingen en meer activiteiten vragen en daarbij
zeggen dat er meer mensen moeten worden aangetrokken?
Dat werkt toch allemaal niet zo?
De heer Slootweg (CDA):
Ik ben juist heel erg terughoudend waar het gaat om nieuwe
stelsels en nieuwe veranderingen. Waar het hier om gaat,
is dat we voldoende inspecteurs en voldoende opsporingscapaciteit hebben — dat gaat niet over een systeemwisseling — zodat de Belastingdienst ook kan bijdragen aan de
vervolging van misdadigers. Ik krijg signalen dat het soms
erg lastig is. Dit is dus weer iets anders dan een verandering
van de schenk- en erfbelasting.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Azarkan.
De heer Azarkan (DENK):
Ik vind toch echt dat we ook vanuit de politiek realistisch
moeten zijn in wat we kunnen vragen. Ik hoor een ambitieus
plan. Het is nog een luchtballon die gevuld moet worden
met ideeën over dat we ook vanuit de belasting de zware
misdaad aanpakken en dat we dat beter moeten doen; u
komt met een mooi voorbeeld van Al Capone, die is gepakt
door een belastinginspecteur. Maar hoe ziet dat er dan
concreet uit? Hoe gaat u dat dan doen?

De voorzitter:
Tot slot, meneer Sneller.
De heer Sneller (D66):
Heel terechte aandacht. Ik zal erop terugkomen als we het
debat over witwassen voeren, dat de aandacht van de heer
Slootweg in ieder geval expliciet uitgaat naar de capaciteit

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

De heer Slootweg (CDA):
Volgens mij hebben we aangegeven wat we willen als het
gaat over die drugseenheid. Wij vinden het belangrijk dat
het gaat om de opsporingscapaciteit ten aanzien van de
criminele daad. Daarnaast verwacht ik dat er ruimte gaat
komen om de geldstroom aan te pakken die de criminelen
voedt. Het is dus helemaal niet iets van extra taken. Nee,

2 oktober 2019
TK 8

8-3-15

wat ik eigenlijk aangeef, is dat er extra capaciteit moet
komen. Dat betreft een heel andere vraag en een heel ander
aanbod.
Voorzitter. De hoofdpersonen in "Van oude mensen" leven
van de rente van gespaard geld. Wanneer Couperus in zijn
tijd zou hebben geschreven dat deze ouderen geen rente
ontvangen maar over dat gespaarde geld rente zouden
moeten betalen, zou hij waarschijnlijk als fantast worden
weggezet. Net zo dat het niet meer uit te leggen is aan je
kinderen dat het verstandig is om geld opzij te zetten wanneer je er minder aan overhoudt. Laat helder zijn: het CDA
wil niet dat we in Nederland de situatie krijgen dat mensen
geld moeten gaan betalen aan banken omdat ze sparen.
De minister zou gaan praten met de banken. Wat is de
opvatting van de minister om net als in België te verbieden
dat banken met negatieve rente rekenen richting hun
spaarders? Deze oude mensen moesten wel leven van
gespaard geld want pensioenfondsen waren er toen niet
of nauwelijks.
Toen de pensioenfondsen opkwamen in Nederland belegden zij vaak in vastgoed. Wij hebben het idee dat pensioenfondsen dit steeds minder doen en ook tamelijk weinig
investeren in Nederland terwijl ze in de jaren zestig en
zeventig juist sterk hebben bijgedragen aan het oplossen
van de woningcrisis. We zien nu weer een enorme bouwopgave, woningen voor starters maar ook seniorenwoningen
en woonzorglocaties voor middengroepen. Veel senioren
willen best verhuizen, maar er zijn te weinig geschikte
woningen voor hen. Welke bijdrage kunnen pensioenfondsen leveren door juist daarin te investeren? Klopt het dat
de Nederlandse pensioenfondsen relatief weinig investeren
in Nederland en klopt het ook dat dit mede komt door de
risicospreidingsinstructies van De Nederlandsche Bank?
De CDA-fractie is ervan overtuigd dat wanneer senioren
meer mogelijkheden hebben om te kiezen voor op hun
levensfase toegeruste woningen, dit goed nieuws is voor
de volgende generatie omdat er dan meer gezinswoningen
beschikbaar komen.
Voorzitter. In de roman gaan de karakters gebukt onder een
last en het lijkt alsof niemand ze daarvan kan verlichten. Zo
ervaart ook de Nederlandse bevolking dat het oplossen van
de crisis van 2008 gepaard is gegaan met een stevige verhoging van de lasten. Dat het kabinet daarom is gekomen
met een lastenverlaging is verstandig. We zijn blij dat het
tweeschijvenstelsel nu al in 2020 een plek gaat krijgen. De
lasten voor de middengroepen worden verlicht. Een eerste
stap in de vereenvoudiging van het belasting- en toeslagensysteem. En daar moet echt wat aan gebeuren. Ook na deze
actie leidt ons stelsel van heffingskortingen en toeslagen
tot niet te begrijpen uitkomsten. Delen van de middengroepen hebben te maken met een marginale druk van 70%.
Dat betekent dat wanneer je een uur meer gaat werken, je
70% daarvan mag afstaan aan de Belastingdienst en je maar
30% mag houden. Is het dan niet gek dat we in Nederland
een parttimecultuur hebben? Waarom zou je nog die vierde
of vijfde dag gaan werken als je er nauwelijks geld aan
overhoudt? Bij gezinnen die afhankelijk zijn van het inkomen
van één persoon zijn er helemaal idiote toestanden. Zo kun
je als eenverdiener beter een brutoloon van €27.000 hebben,
want daar houd je netto meer aan over dan van een brutoloon van €33.000. Zelfs Noord-Korea kent dat niet.

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

57% van de bevolking is afhankelijk van een toeslag. Een
toeslag is ooit bedoeld om mensen met een laag inkomen
te ondersteunen, of het nu ging om wonen of om zorg.
Hoewel de inkomensafhankelijke bijdrage voor de Zorgverzekeringswet in feite functioneert als een belasting, is de
heffingswijze weer anders dan die bij de loonbelasting of
de premies volksverzekeringen. Wij realiseren ons heel
goed dat het opschonen van ons stelsel heel grote gevolgen
heeft, maar ik denk dat het toch echt anders moet. Is het
kabinet bereid om te komen tot een onderzoek naar de
herijking van de bestaande collectieve arrangementen,
vanuit het streven naar een meer evenwichtige marginale
netto belasting-, premie- en toeslagendruk? Is de minister
daarbij bereid om te kijken naar de heffingswijze van de
zorgpremie in relatie tot die van de loonbelasting?
Verder wil ik de minister vragen of het klopt dat de negatieve rente ertoe geleid heeft dat het agentschap in het
kader van cashmanagement 8 miljard aan deposito stalt bij
buitenlandse banken en daarover rente betaalt. Graag
zouden wij uitgesplitst willen hebben om hoeveel geld het
gaat en waar en op welk moment het agentschap geld bij
buitenlandse banken stalt. Wat was de cashpositie per bank
op 1 juli 2019 en wat is het beleid aangaande het beheer
van tijdelijke kasoverschotten?
De heer Nijboer (PvdA):
Ik heb toch een vraag over de inkomenspolitiek. Het is
bekend dat het CDA groot voorstander is van de vlaktaks.
Wij hebben naar de effecten gekeken en geconstateerd dat
huurders, uitkeringsgerechtigden, maar vooral ook ouderen,
zo blijkt uit de doorrekeningen van het Nibud, er eigenlijk
heel weinig, soms maar €6 per maand, op vooruitgaan,
terwijl de hoogste inkomens er het meest op vooruitgaan.
Ik meen dat ook het CDA iets met ouderen heeft — de heer
Omtzigt staat altijd vooraan om de ECB de schuld te geven
in de pensioendiscussies — dus waarom heeft het CDA
daar niet wat beter op gelet in deze begroting?
De heer Slootweg (CDA):
Het is voor ons al langere tijd een wens om te komen tot
een vereenvoudiging van het belastingstelsel. Daarbij
hebben wij gekozen voor wat wij de sociale vlaktaks noemen. Weliswaar komt dan het toptarief onder de 50%, wat
wij ook weer niet zo gek vinden, maar het sociale bestaat
eruit dat als iemand een euro meer gaat verdienen, hij er
dan net even iets meer van mag overhouden, terwijl wij
tegelijkertijd proberen het rondpompen van geld te verkleinen door alles af te trekken tegen het lagere belastingtarief.
Ik heb daar vorig jaar nog een gedachtewisseling over
gehad met de heer Stoffer. Dan moet je een keer de keus
maken wanneer je dat doet. Het mooie van dit moment
vind ik dat wij nu meer geld hebben kunnen stoppen in het
verlagen van de lasten voor alle inkomensgroepen, ook
voor de mensen met een uitkering en ook voor de ouderen,
en dat wij tegelijkertijd ook de stap naar vereenvoudiging
hebben gemaakt. Dat is de afweging die wij op dit moment
maken. Het kan, wij kunnen dit ook doen, waardoor de
mensen met een lager inkomen minder lasten krijgen, en
wij tegelijkertijd werken aan de vereenvoudiging.

2 oktober 2019
TK 8

8-3-16

De heer Nijboer (PvdA):
Wat ik zo slecht begrijp, is dat de mensen die het qua
inkomen het moeilijkst hebben — dat zijn niet de mensen
die een ton verdienen — er het minst op vooruit gaan.
Mensen die een ton verdienen, krijgen er €200 in de maand
bij, mede omdat het toptarief zo naar beneden gaat, terwijl
de mensen met een inkomen van €20.000 er slechts €20 in
de maand op vooruit gaan. Dat komt mede doordat het
eerste tarief wordt verhoogd. Dat eerste tarief wordt hoger
voor de mensen met de laagste inkomens, de mensen met
kleine pensioenen en de mensen met een deeltijdbaan. Dan
snap ik gewoon niet zo goed van het CDA, vanuit het principe van sociale rechtvaardigheid.
De heer Slootweg (CDA):
Volgens mij vergeet meneer Nijboer daarbij aan te geven
dat ook de algemene heffingskorting omhooggaat. Een deel
van de verhoging van dat eerste tarief wordt natuurlijk wel
opgevangen, want dat heeft inderdaad een effect door het
verhogen van de algemene heffingskorting. Voor ons is de
reden geweest — wij wilden dat ook al bij de totstandkoming van het regeerakkoord — dat wij in ieder geval op het
vlak van de tarieven tot een eenvoudiger systeem wilden
komen. Dat vonden wij een belangrijke eerste stap, ook
omdat wij zien dat de verbouwing van ons stelsel lastig en
moeilijk is. Volgens mij heeft de heer Nijboer er in de vorige
periode al heel veel op moeten studeren hoe dat op een
goede manier gedaan kan worden. Wij proberen ook inkomensgroepen daarvan te laten profiteren. Ik ben in ieder
geval blij dat het ons is gelukt, ook op dit moment, om de
lasten voor de mensen met de laagste inkomens echt te
verlagen.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Nijboer (PvdA):
Of het eenvoudiger wordt ... Ja, de tarieven worden eenvoudiger, maar op het gebied van de heffingskortingen gebeurt
een heleboel. Dat geef ik de heer Slootweg mee. Maar
onderaan de streep is hij het toch met mij eens dat mensen
met een inkomen van €20.000 er gemiddeld — modaal,
mediaan, een beetje grofweg gemiddeld — €20 in de maand
op vooruitgaan, en mensen met een ton €200 in de maand?
Dat is toch het effect van alles bij elkaar? En dat is toch
eigenlijk niet meer rechtvaardig te noemen?
De heer Slootweg (CDA):
Bij rechtvaardigheid gaat het ook wel altijd om de vraag
hoe goed een systeem uit te leggen is. Dat systeem is lastig,
maar het was in de afgelopen periode nog lastiger. Maar
wij zijn er gewoon echt blij mee dat het nu lukt om de lasten
te verlichten, ook voor de mensen met een kleine beurs.
We moeten daarbij niet alleen maar kijken naar het statische
element, want het is natuurlijk ook de bedoeling dat we
gewoon gaan kijken naar het dynamische element. Daarover
heb ik ook heel vragen gesteld. Daarom heb ik gevraagd:
hoe werkt dat nou met het marginale tarief? Zorgt dat er
nou niet voor dat de dynamiek om juist meer te gaan verdienen, beperkt wordt?

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

De heer Snels (GroenLinks):
Toch nog even op dit punt. De vlaktaks was het ideologische
speeltje van het CDA. Die moest en zou er komen. Dat
betekent dat het marginale tarief en het toptarief, het tarief
voor de hoogste inkomens, omlaaggaan. Ik snap echt niet
waarom het CDA daarvoor is.
De heer Slootweg (CDA):
Dan probeer ik het nog een keer en nu korter uit te leggen.
Voor ons is heel belangrijk dat het systeem eenvoudiger
is. We denken dat het daardoor beter uitlegbaar is en ook
voor een beter draagvlak zal zorgen. Daarvan is dit ook
gewoon een consequentie. Daarbovenop: het is niet alleen
maar dat het tarief verlaagd wordt, het is ook dat de rompslomp met wat je via aftrekposten kunt krijgen minder
wordt, dat dat een simpeler systeem wordt.
De heer Snels (GroenLinks):
Met alle goede wil, waarom is het minder ingewikkeld om
mensen uit te leggen dat het toptarief 49% en een beetje is
in plaats van 52%? Wat is daar het verschil in? Dat is toch
nog net zo goed uit te leggen? Als je een hoog inkomen
hebt, betaal je wat meer dan belasting. Daar stopt u een
half miljard euro in. Met dat half miljard euro had u iets
voor die middenklasse kunnen doen. Dat is een politieke
keuze. En dat heeft niks te maken met een hervorming van
het belastingstelsel, dat heeft niks te maken met een vereenvoudiging. Dat is een politieke keuze die ik van het CDA
niet begrijp.
De heer Slootweg (CDA):
Ik denk dat de heer Snels dan toch echt gewoon naar het
totaalplaatje moet kijken. Volgens mij heeft hij dat zojuist
in zijn eigen bijdrage ook uitgelegd. Je kunt toch niet zeggen
dat dit kabinet helemaal niets doet voor de middengroepen.
En dan zegt de heer Snels namens GroenLinks misschien:
wij zouden daar nog meer geld in hebben gestopt. Maar
als je kijkt naar de plannen in de tegenbegroting, dan zie ik
wel degelijk ook een verhoging van de lasten voor een deel
van de middengroepen op het moment dat men twee keer
modaal en iets meer gaat verdienen. Dan leen ik even de
definitie van mevrouw De Vries. Daar zit toch een verhoging
in.
De voorzitter:
Echt tot slot en heel kort, meneer Snels.
De heer Snels (GroenLinks):
Ik moet dit even corrigeren. Wat wij in de tegenbegroting
samen met de SP en de Partij van de Arbeid doen, is nou
juist het tarief eerste schijf verlagen. Ten opzichte van een
verlaging van een toptarief verhoogt u wel het tarief eerste
schijf voor al die mensen met een laag inkomen en een
middeninkomen. Dat verlagen wij. En dat is een politieke
keuze: voor de onderste helft van Nederland lagere tarieven
en voor de bovenste helft van Nederland wat hogere tarieven. Dat is het verschil.

2 oktober 2019
TK 8

8-3-17

De heer Slootweg (CDA):
Net zoals ik tegen de heer Nijboer heb gezegd, legt u elke
keer alleen dat ene element uit. Dan gaat het om de verhoging van het tarief eerste schijf en geeft u daarbij niet aan
dat de algemene heffingskorting ook verhoogd wordt. Die
vangt dat op.
Voorzitter. Couperus neemt in zijn roman uitgebreid de tijd
om de gevolgen te beschrijven die de last op het geweten
van de hoofdrolspelers heeft in het leven van hun kinderen.
Hoewel ik de relatie tussen het Rijk en de gemeenten niet
net zo wil beschouwen als de relatie tussen ouders en hun
kinderen, probeer ik daar toch nog even wat verder over
na te denken. De onderuitputting van het Rijk heeft namelijk
wel effecten voor gemeenten en provincies. Gezien de
spanningen op de arbeidsmarkt en de uitspraken rond het
PAS zal het een tour de force blijven om de gewenste
investeringen in infrastructuur en woningen te kunnen uitvoeren. Past de trap-op-trap-afsystematiek nog wanneer
we zien dat gemeenten zo veel verplichtingen hebben ten
aanzien van de Participatiewet, de Wmo en de jeugdzorg?
Het is goed dat er in de Miljoenennota werd aangegeven
dat er gekeken zou worden of de wijze van indexeren van
gemeenten nog past. Het is nog beter dat er door de motieSegers gekeken gaat worden of we tot stabielere financiële
verhoudingen kunnen komen. Toch zijn op korte termijn
de problemen van de gemeente erg hoog. Daar waar
mogelijk moet voorkomen worden dat het beeld ontstaat
dat het Rijk weliswaar de lasten verlicht van de inwoners,
maar dat gemeenten dit deels tenietdoen doordat zij de ozb
flink moeten verhogen. Gemeenten vragen om lucht. Kunnen de gemeenten ondersteund worden om meer controle
te krijgen over hun uitgaven? Hoe kijkt de minister aan tegen
het advies van de Raad van State om bij het onderzoek naar
meer stabiliserende verhoudingen ook te kijken naar vergroting van het lokaal belastinggebied? En wat betekent de
negatieve rente voor provincies die verplicht zijn middels
schatkistbankieren geld aan te houden bij het Rijk?

en vooral van inwoners en hun voorzieningen oplossen?
Zijn daar zaken over te doen?
De heer Slootweg (CDA):
Ik vind het vooral belangrijk om te weten waar die problemen door komen, omdat ik zo veel verschillen zie tussen
gemeenten. Het zou eenvoudig zijn als het alleen bij kleine
of juist alleen bij grote gemeenten speelt. De verschillen
zijn groot. Ik zie dat de verschillen in ieder geval groot zijn
bij de jeugdzorg. Daarom stel ik ook mijn vraag. Hoe komen
die verschillen er nou? Hoe kan het zo zijn dat er in de ene
gemeente vijf tot zes keer zoveel mensen, jongeren en kinderen, ondersteuning moeten hebben bij dyslexie dan in
een andere gemeente? Wat is daar aan de hand? Ik wil
graag kijken wat daar nog kan worden gedaan, omdat ik
denk, als ze geen controle kunnen krijgen op de uitgaven,
de moeilijke beslissingen die de heer Nijboer schetst, nu
of in de toekomst, inderdaad automatisch een gevolg gaan
worden.
De heer Nijboer (PvdA):
Dit vind ik een heel terecht punt. Daar moet ook goed naar
gekeken worden. Sommige gemeenten hebben echt budgettaire problemen vanwege de problemen daar. Maar de
problemen nu spelen bij alle Nederlandse gemeenten. Er
is geen gemeente in Nederland die nu geen bezuinigingsvoorstellen op gemeentelijke voorzieningen voor de
gemeenteraad voorbereidt. De oorzaak daarvan is heel
duidelijk. Dat komt doordat het kabinet heeft gezegd miljarden euro's meer uit te geven en dat dat niet lukt. Dit jaar
wordt er 3,3 miljard minder uitgegeven, volgend jaar 2,3
miljard minder. Die gemeenten moeten dat direct ophoesten
lopende het begrotingsjaar. Dat is het probleem. Volgens
mij was er bij de Algemene Beschouwingen brede consensus over dat dat niet meer zo moet, maar die gemeenten
zitten er nu mee. Ik vraag de heer Slootweg: wilt u, omwille
van die voorzieningen, bibliotheken, culturele voorzieningen, musea, sportabonnementen — voorzitter, ik zal
afronden — daar wat met mij aan doen?

De voorzitter:
Hoelang heeft u nog nodig?
De heer Slootweg (CDA):
Ik heb nog anderhalve pagina, maar ik kom weer bij een
nieuw onderdeel. Misschien voelt de heer Nijboer zich niet
uitgedaagd, maar ik denk dat hij in ieder geval een reden
heeft om mijn nieren wat nader te proeven.
De voorzitter:
Is dat zo, meneer Nijboer?
De heer Nijboer (PvdA):
De heer Slootweg had het niet beter aan kunnen voelen.
De gemeenten hangen in de touwen op het moment. De
schatkist stroomt hier over en de gemeenten moeten allemaal bezuinigen. Ook in kleine gemeenten gaan zwembaden
dicht, moeten dorpshuizen wellicht dicht en gaan culturele
voorzieningen op slot. De vraag aan het CDA is de volgende.
Ze willen de systematiek aanpassen. Dat steun ik. Ik vind
het goed dat ze er in de toekomst wat aan willen doen.
Willen ze daarnaast ook nu de problemen van gemeenten

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

De heer Slootweg (CDA):
Volgens mij schetst de heer Nijboer hier heel duidelijk het
probleem. Waardoor is dat gekomen? Ik wil het volgende
in ieder geval niet zien als oplossing. Waardoor worden die
middelen door het Rijk niet uitgegeven? Dat is omdat er
heel erg nauwkeurig wordt gekeken of die uitgaven wel
goed worden gedaan. Daarom hebben wij in een eerdere
instantie gevraagd om nog eens even goed naar die trapop-trap-afsystematiek te kijken. Alleen, dit is er volgens mij
wel eentje van "it takes two to tango". Ik hoop ook dat de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten ook kijkt op welke
wijze we dit kunnen oplossen. Want volgens mij moet dit
in gezamenlijkheid worden gedaan.
De heer Sneller (D66):
Dit is volgens mij een terechte oproep voor de korte termijn.
Mijn vraag gaat over de langere termijn. Want de heer
Slootweg vraagt de staatssecretaris expliciet ook te kijken
naar een groter lokaal belastinggebied. Vraagt hij dat met
warme gevoelens voor dat grotere lokale belastinggebied,
of wat is zijn intentie precies?

2 oktober 2019
TK 8

8-3-18

De heer Slootweg (CDA):
Ik vind het van belang omdat ik daarbij een aantal punten
zie. Laat ik eerst eens met de bezwaren komen die ik ook
heel goed kan voelen. Wanneer je tot zoiets gaat komen en
er gemeenten zijn die lokaal minder geld kunnen ophalen,
kan ik mij heel goed voorstellen dat zij daar waar de problemen het grootst zijn ook de minste mogelijkheid hebben
om tot goed beleid te komen. Ik vind dat een ernstig
bezwaar, en ik vind dat daar ook echt naar gekeken moet
worden.
Aan de andere kant zie ik ook wel dat gemeenten op het
moment dat zij een meer lokaal belastinggebied hebben
misschien ook meer zeggenschap kunnen hebben. Dus sta
ik daar nou al heel erg ideologisch aan de ene kant of aan
de andere kant? Nee, maar het is natuurlijk wel opvallend
dat een aantal landen om ons heen een groter lokaal
belastinggebied hebben en daarbij net ook iets meer gehoor
kunnen geven aan de wensen die bij hun burgers leven,
terwijl wij in Nederland ook al heel gauw de neiging hebben,
ook vanuit deze Kamer, om met regels en voorstellen te
komen die invloed hebben op de beleidsvrijheid van
gemeenten. Dus ik weet echt nog niet of ik er ten slotte voor
ben. Dat hangt ook van de vormgeving af, maar de Raad
van State adviseert dit niet voor niks. Dan vind ik het wel
interessant om dat toch ook mee te nemen, met name ook
bij de andere punten die ik gevraagd heb hierover.
De heer Sneller (D66):
Wat de heer Slootweg zegt klopt helemaal. Internationaal
heeft Nederland een heel klein lokaal belastinggebied. Dus
ik incasseer gewoon de open houding van de heer Slootweg
als winst op dit punt.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Slootweg (CDA):
Ik zag de heer Stoffer nog even komen, dus ik dacht dat dat
misschien ook hierover ging. Maar we gaan dan nu gewoon,
misschien ook voor de heer Stoffer heel goed, naar het
mystieke gedeelte bij Couperus.
Want wanneer we het over Couperus hebben, hebben we
het ook over mystiek. Goenagoena of de stille kracht. Het
meest mystieke onderdeel in de Miljoenennota is het
investeringsfonds voor het toekomstig verdienvermogen
van Nederland. Want komt dit fonds er en hoe gaat er uitzien? Er zijn redenen om dit idee serieus te onderzoeken.
Al jaren daalt het niveau aan overheidsinvesteringen. Sinds
de jaren zeventig zijn de overheidsinvesteringen bijvoorbeeld gedaald van 6% naar 3% van het bruto binnenlands
product.
Te weinig investeren is slecht nieuws voor de volgende
generatie. Ik herhaal daarom mijn eerdere oproep om in
de begrotingen inzichtelijk te maken welke van de overheidsuitgaven investerings-, consumptie-, overdrachts- of kapitaaluitgaven zijn. Een investeringsfonds is geen garantie
dat er overigens meer investeringen worden gedaan. De
lessen van het Fonds Economische Structuurversterking
FES staan ons nog helder voor ogen.

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

Wat bedoeld was als een fonds om nieuwe investeringen
mee te doen, werd een fonds dat bestaande investeringsuitgaven van de vakdepartementen ging vervangen. Vervangen in plaats van vernieuwen. Kan de minister uitleggen
of het de bedoeling is dat het fonds, behalve dat het de
economie gaat versterken, ook gaat bijdragen aan een
minder procyclisch begrotingsbeleid? En hoe verhoudt dit
fonds zich tot de Europese begrotingsregels?
Naast de woningvraag leeft ook het klimaatvraagstuk intens
bij de volgende generatie. Om te werken aan een schonere
wereld kunnen financiële markten helpen. We zijn blij met
de introductie van groene obligaties, maar er is meer nodig.
We weten dat de Europese Centrale Bank in haar opkoopprogramma enthousiast schuldpapier koopt van vervuilende
industrie. Met het beleid van de ECB wordt dus niet alleen
de spaarder de dupe, maar moeten overheden ook ingrijpender maatregelen nemen om de klimaatdoelstellingen
te halen omdat de ECB de vervuilende industrie ondersteunt. Onbegrijpelijk van een toezichthouder. De minister
schrijft dat de Nederlandse toezichthouders, zoals de
Autoriteit Financiële Markten en DNB, in hun toezicht nóg
meer aandacht moeten geven aan klimaatgerelateerde
risico's en dit op Europees niveau ook moeten bewerkstelligen. Maar heeft de AFM voldoende capaciteit voor het
uitbreiden van het takenpakket met het toezicht op klimaatgerelateerde risico's? Ik vraag dat mede gezien de herziening van de NFR-richtlijn over niet-financiële rapportage
door de EU waarvan de handhaving ook onder verantwoordelijkheid van de AFM valt.
Deze Miljoenennota is een kantelpunt voor het kabinet, een
hernieuwde aanzet. Maar er is nog veel werk te doen, rond
de begrotingsregels, het inzicht in de kwaliteit, de doelmatigheid van het belasting-, premie- en toeslagenstelsel, de
financiële verhoudingen met de decentrale overheid, maar
ook rond de positie van middengroepen, gezinnen met
kinderen en ouderen. Deze dingen zijn nog niet voorbijgegaan, maar verdienen de juiste aandacht van het kabinet.
De heer Alkaya (SP):
Voorzitter. Ik kom uit Amsterdam, u ook. Daar heb je echt
arbeiderspaleizen, zoals Het Schip in de Van der Pekbuurt,
prachtig opgeknapt na acties van de lokale SP-afdeling, of
uit mijn buurt Nieuw-West, arbeidersbuurten die ontworpen
zijn door Van Eesteren. Ik had hierover iets meer woorden
van het CDA verwacht dat de laatste tijd de mond vol heeft
over volkshuisvesting. Ik wil de heer Slootweg een concrete
vraag daarover stellen: is hij het met mij eens dat het bij
volkshuisvesting niet alleen gaat over betaalbaar wonen,
maar ook over de kwaliteit van wonen en dat de arbeiderspaleizen van toen ook schoolvoorbeelden zijn voor nu?
De heer Slootweg (CDA):
Ja.
De heer Alkaya (SP):
Is de heer Slootweg dan bereid om met mij te kijken naar
wat het kabinet op dit punt nog steeds kan doen? Het kabinet had meer geld vrijgemaakt voor de isolatie en verduurzaming van sociale huurwoningen. Een op de zes Nederlanders woont op dit moment in een huis met gebreken, met
schimmel, met isolatieproblemen. Dat potje is na een half-

2 oktober 2019
TK 8

8-3-19

jaar echter al stopgezet tot en met 2022. Als de heer Slootweg hier zo stellig "ja" op kan antwoorden, is hij dan bereid
om met mij te kijken hoe wij het kabinet kunnen vragen om
meer geld voor de verbetering van sociale huurwoningen
vrij te maken?
De heer Slootweg (CDA):
Het is altijd heel interessant als er wordt aangegeven dat
de oplossing alleen maar gelegen is in meer geld van het
Rijk. Ik vind belangrijk: wie moet de verantwoordelijkheid
daarvoor nemen? Dat kan inderdaad het kabinet zijn, maar
het kunnen ook de woningcorporaties zijn. Het kunnen ook
de verhuurders zijn als het gaat om middenwoningen. Het
spoor van "als het gaat om de kwaliteit van woningen, lever
ik de rekening daarvoor bij het Rijk in" is niet het spoor dat
ik direct volg.
De heer Alkaya (SP):
Het gaat hier om een korting op de verhuurderheffing. Het
kabinet zag in dat het belangrijk is dat corporaties die aan
de slag gaan met de verbetering van sociale huurwoningen
een korting kunnen krijgen. Dat is goed, maar er is gewoon
te weinig geld voor vrijgemaakt. Als wij dit allebei zo
belangrijk vinden, dan kunnen wij het kabinet toch vragen
om daar meer geld voor vrij te maken, wetend dat er vorig
jaar, dit jaar en volgend jaar zo'n groot overschot is?
De heer Slootweg (CDA):
Hier komt de kwestie van het overschot om de hoek kijken.
Het overschot van dit kabinet leidt er momenteel toe dat
het geld niet kan worden uitgegeven, dat de intenties niet
kunnen worden gerealiseerd vanwege personeelsgebrek
of wat dan ook. Tegenover al die grote overschotten staan
later dus verplichtingen om te komen tot die mooie kwalitatieve woningen die de heer Alkaya en ik allebei wensen.
De heer Stoffer (SGP):
Voorzitter. Ik dacht: laat ik wachten tot het eind van het
betoog van de heer Slootweg, maar in het begin van zijn
betoog meende ik toch te horen dat hij het kabinet een
standje gaf voor het loslaten van de Zalmnorm. Hij zei ook:
dit jaar strijken wij als CDA met de hand over het hart. Stel
nu eens dat het kabinet volgend de zalmnorm weer loslaat.
Wat gaat het CDA dan doen?
De heer Slootweg (CDA):
Het is belangrijk dat de heer Stoffer dit weet: het gaat mij
om gedisciplineerd begrotingsbeleid. Dat staat voor mij
voorop. De zalmnorm is daarvoor een heel effectief instrument geweest. Op het moment dat het kabinet aangeeft
dat het één keer was — daar waren goede redenen voor,
stopzetting gaswinning, het pensioen- en het Klimaatakkoord — moet je op een gegeven moment wel even kijken.
Maar het loslaten van de budgettaire discipline zou ik niet
willen. Ik denk ook, naar wat ik heb begrepen, dat dit kabinet
de zalmnorm daarvoor nog steeds een heel effectief
instrument vindt. Dat deel ik.

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

De heer Stoffer (SGP):
De heer Slootweg gaat ervan uit dat volgend jaar die
zalmnorm gewoon weer gehanteerd wordt.
De heer Slootweg (CDA):
Volgens mij moet de heer Stoffer dan nog even goed luisteren. Ik kan nu niet zien wat dit kabinet tussen nu en twaalf
maanden allemaal nog meer op zijn weg tegenkomt en gaat
bereiken, maar op het moment dat we nu de thermometer
erin steken, met de huidige situatie, zou ik het heel raar
vinden dat die zalmnorm wordt aangepast.
De heer Van Otterloo (50PLUS):
Mijn opmerking gaat niet over de zalmnorm. Ik vind dat
zalm moet zwemmen en dan kijken we wel welke kant op.
Waar het mij om gaat, is het vorige punt, over de volkshuisvesting. De heer Slootweg concludeert dat dan weer geld
moet worden uitgegeven dat nu eigenlijk niet kan worden
uitgegeven. Ik zou hem op iets anders willen wijzen. U heeft
een brief gezien van Aedes, waaruit blijkt dat de voor de
overheid te verwachten inkomsten van de corporaties uit
de verhuurderheffing en de ATAD een stuk hoger zijn dan
in de ramingen zijn opgenomen. Zouden wij dat geld dan
niet juist moeten inzetten voor dit soort elementen?
De heer Slootweg (CDA):
Volgens mij hebben we deze week over een motie gestemd
die om een onderzoek daarnaar vraagt. Op het moment dat
wij iets gaan onderzoeken, ga ik nu toch niet meteen zeggen
dat de uitkomst van het onderzoek dit of dat moet zijn?
De heer Van Otterloo (50PLUS):
Ik heb het over inzet van middelen.
De heer Slootweg (CDA):
Wij hebben een onderzoek hierover gevraagd.
De voorzitter:
Een korte vraag. Meneer Nijboer.
De heer Nijboer (PvdA):
Voorzitter, dat doe ik bijna altijd. Er wordt tien keer 100
miljoen beschikbaar gesteld om de verhuurderheffing te
verlagen. Is er met het CDA over te spreken om dat naar
voren te halen, om het bijvoorbeeld in vier keer 250 miljoen
te doen? Dat wordt bepleit en dat mag ook volgens de
begrotingsregels.
De heer Slootweg (CDA):
Wat ik hierin heel erg lastig vind, is dat je volgens mij ook
een stukje continuïteit naar de sector moet tonen wanneer
het hierom gaat. Ik begrijp die verschuiving wel, maar ik
zou dan wel heel goed moeten weten wat dat precies
betekent. Want op het moment dat je nu iets doet, kan het
probleem zijn dat we daarna eigenlijk weer te weinig hebben voor die kwalitatieve en duurzame woningen, die we
allemaal willen. Dus ik wil hierin echt wel weten wat de
langetermijneffecten zijn.

2 oktober 2019
TK 8

8-3-20

De heer Nijboer (PvdA):
De woningcorporaties pleiten hier zelf voor. Dat zijn de
mensen die het moeten gaan doen. Ze zeggen dat ze dan
meer betaalbare huurhuizen kunnen bouwen. Daar heeft
het CDA ook echt, ook bij de Algemene Beschouwingen,
veel aandacht voor gevraagd. Ik vind volkshuisvesting ook
goed. Ik hoop dus dat de heer Slootweg daar over na wil
denken en daar vandaag en morgen in wil bewegen. Dat
zou ze echt helpen om meer sociale huurwoningen te bouwen.
De heer Slootweg (CDA):
Ik wil hier niet het beeld hebben van een man van rots, die
helemaal niet beweegt. Ik zou het erg jammer vinden als
dat gebeurt. Ik wil hier wel het volgende aangeven. Op het
moment dat je dit doet, kan ik me voorstellen dat er gedacht
wordt: we krijgen nu allemaal geld. Dat is heel mooi en dat
lost natuurlijk iets op. Maar als we het één keer gegeven
hebben en de verwachting daarna is dat we het de volgende
jaren weer op hetzelfde niveau doen, dan maakt dat mij wel
een beetje voorzichtig. Want als het geld nu uitgegeven
wordt, is het heel moeilijk om er daarna aan te wennen dat
je het jaar daarop niets krijgt. Vandaar dat ik het misschien
in die zin niet associeer met het punt van bewegen, maar
dat ik wel heel voorzichtig ben. Wat zijn de consequenties
voor de langetermijndoelstellingen die we hebben, mede
gelet op het feit dat het op dit moment ook voor woningbouwcorporaties lastig is om voldoende personeel te hebben om al die wensen uit te voeren?
De heer Nijboer (PvdA):
Ik denk wel dat de heer Slootweg en ik het erover eens zijn
dat, of je het nu vier of tien jaar doet, het allebei tijdelijk is
en dat er bij beide verkiezingen tussen zitten, waarbij de
kiezer zich nog uitspreekt over dit thema.
De heer Slootweg (CDA):
Zeker, dat is waar.
De heer Tony van Dijck (PVV):
Ik weet niet of de heer Slootweg klaar is met zijn betoog ...
De heer Slootweg (CDA):
Ja, ik had eigenlijk nog "dank u wel voorzitter" moeten
zeggen. Dat was de laatste zin en die had ik nog niet uitgesproken. Dat klopt.
De voorzitter:
Die kans kreeg u ook niet.
De heer Tony van Dijck (PVV):
Wat mij dan opvalt, is dat de heer Slootweg het niet heeft
gehad over de gepensioneerden.
De voorzitter:
Maar hij is klaar.

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

De heer Tony van Dijck (PVV):
Ja, daarom kan ik nu dus concluderen dat hij het niet heeft
gehad over de gepensioneerden.
De heer Slootweg (CDA):
Voorzitter, wilt u dat ik nog even herhaal wat ik over
gepensioneerden heb gezegd?
De voorzitter:
Nee.
De heer Slootweg (CDA):
Dat is voor de Handelingen ook niet nodig. Ik ben er juist
wel heel erg op ingegaan. Vanuit de roman die u ongetwijfeld ook hebt gelezen — want u bent een zeer belezen mens
by heart, meneer Van Dijck — Van oude mensen, de dingen
die voorbij gaan, heb ik er een passage aan gewijd. Die
oude mensen waren afhankelijk van spaargeld en er waren
toen nog geen pensioenfondsen.
De voorzitter:
Ja, meneer Van Dijck.
De heer Tony van Dijck (PVV):
We staan op het punt dat 2 miljoen ouderen, gepensioneerden, gekort gaan worden. Dat zijn de feiten. Wat mij opvalt
bij het CDA is, dat ze dat gewoon naast zich neerleggen. Ze
praten wel over de middengroep en noem maar op. Maar
dat er volgend jaar 2 miljoen mensen gekort worden, daar
doet u niets aan. U komt daar niet voor in actie. Zelfs
mevrouw Wortmann, de heer Wellink, ja iedereen schreeuwt
van de daken dat er iets moet gebeuren voor deze gepensioneerden en dat het onterecht is dat ze worden gekort. Maar
u hoor ik er helemaal niet over. U komt met een paar oude
citaten. Maar door uw toedoen worden die pensioenen
gekort. U hebt daar de hand in. U kort die pensioenen voor
al die ouderen, die vroeger uw kiezers waren. Die laat u nu
keihard vallen.
De heer Slootweg (CDA):
Laat ik ermee beginnen dat ik het erg jammer vind dat de
heer Van Dijck de heer Couperus neerzet als een oude
boekenschrijver. Dat is jammer, want ik denk dat het een
pareltje is van onze literatuur. Maar ik kom even terug op
de vraag of er niets wordt gedaan. Wij hebben hier het
debat gehad, waarbij de motie-Gijs van Dijk c.s. voor heeft
gelegen en waarin wij de minister de opdracht hebben
gegeven om te kijken hoe het onnodig korten van pensioenen kan worden voorkomen. Volgens mij gaat het kabinet
daarmee aan de slag. Ik heb zelf een motie ingediend om
nog eens te kijken naar ons pensioenstelsel. Het vraagt ook
iets van jongeren om daaraan deel te nemen, waarbij je
solidariteit tussen jong en oud gewaarborgd krijgt. Past dat
dan nog? Ook die motie is aangenomen. Ik weet niet helemaal de stemverhouding, maar ik meen dat de PVV voor
beide moties heeft gestemd. U doet uzelf volgens mij te
kort. U heeft de minister daarmee ook met een opdracht
op pad gestuurd. Ik denk dat u geen recht doet aan onze
inzet op dat punt.

2 oktober 2019
TK 8

8-3-21

De heer Tony van Dijck (PVV):
Aan moties hebben deze oudere mensen niets. Het water
staat hen tot aan de lippen.
De heer Slootweg (CDA):
Waarom stemt u dan voor?
De heer Tony van Dijck (PVV):
Ik doe natuurlijk alles voor de ouderen ...
De heer Slootweg (CDA):
U zegt net zelf dat we niets aan die moties hebben.
De heer Tony van Dijck (PVV):
... om ervoor te zorgen dat het beter gaat. U vraagt een
onderzoekje, maar u bent er bijvoorbeeld niet voor om de
rekenregels te veranderen. Zelfs mevrouw Wortmann en
de heer Wellink roepen daartoe op. Met andere woorden:
u doet niets voor de ouderen. U zit nu twee jaar aan de
knoppen. De ouderen zijn uitgekleed tijdens de crisis van
de afgelopen jaren. Ze hebben tot wel 13% ingeleverd. Ik
heb voorbeelden in mijn tekst genoemd. U zegt dat er een
motie is om te onderzoeken of we wat kunnen doen voor
de ouderen. U had nu ook wat aan de koopkracht van de
ouderen kunnen doen door de lasten voor ouderen te verlagen. U komt met 1 procentje. U geeft ze €6 per maand.
Wat hebben ze daaraan? Met die korting verdampt dat weer.
Met andere woorden: u doet niets voor de ouderen. U hebt
geen aandacht voor de ouderen. Het zijn de middeninkomens die u een beetje tegemoetkomt. Wat ons betreft, is
dat nog veel te weinig. U had veel meer moeten doen voor
de ouderen. Dat is een feit.
De heer Slootweg (CDA):
Ik probeer even na te gaan of dit een vraag is.
De voorzitter:
Bij de heer Tony van Dijck weet u het nooit.
De heer Slootweg (CDA):
Ik wil wel rechtzetten dat we helemaal niks gedaan hebben
aan de positie van ouderen. Ook de ouderen hebben volgens mij baat bij het Belastingplan. Op het moment dat de
PVV tegen het Belastingplan stemt, dan duperen ze ook
ouderen. Dat zou ik jammer vinden. Ik vind dat de heer Van
Dijck onrecht doet aan wat wij hier in de Kamer toch kunnen
bereiken. Als moties helemaal niets meer voorstellen, dien
ze dan ook niet in. Ik vind dat er een hele duidelijke opdracht
is geformuleerd richting de minister: ga praten en kijk hoe
wij onnodige pensioenkortingen kunnen voorkomen.
Ten slotte is nog een echt wezenlijk punt. Het is ook heel
belangrijk om te kijken hoe het pensioenstelsel op de langere termijn uitwerkt. Hoe gaat het daarmee? Kunnen jong
en oud daar beide vertrouwen in hebben?

De heer Azarkan (DENK):
Voorzitter, een korte vraag. Ik heb de heer Slootweg horen
zeggen dat het een bijzonder jaar was en dat om die reden
de begrotingsdiscipline overboord is gegooid. De Raad van
State is daar kritisch op. Economen zijn daar ook kritisch
op. Er kijken nu ook een heleboel gepensioneerden. Zij
hebben vlak na de crisis een korting gehad van 6% tot 8%.
Afgelopen jaren hebben ze er 0% bij gekregen. Het vooruitzicht is nu dat er misschien nog meer gekort gaat worden.
De koopkracht van de gepensioneerden is met zo'n 15%
gedaald. De mensen kijken nu en horen het CDA zeggen
dat er een heel bijzondere tijd is geweest. Ik redeneer even
vanuit de positie van de gepensioneerden. Er is zeven jaar
niets aan hun koopkracht gedaan. Elk jaar is die gedaald.
Is dat nu een reden om te zeggen ...
De voorzitter:
U zou het kort houden.
De heer Azarkan (DENK):
... dat wij van die 11,5 miljard — het is vrij technisch — die
wij in 2018 overhielden, ook een deel voor de gepensioneerden hadden kunnen bestemmen?
De voorzitter:
De vraag moet echt kort zijn en het antwoord ook.
De heer Slootweg (CDA):
Ik begrijp dat u mijn antwoord ook wat aan de lange kant
vind. Voor gepensioneerden is het ook heel belangrijk dat
er een sterke economie is. Als er zaken worden gedaan die
onze economie sterk houden, hebben gepensioneerden
daar ook wat aan. Dat is een. Ten tweede hebben wij in de
motie-Gijs van Dijk c.s. heel duidelijk aangegeven dat de
minister moet kijken welke mogelijkheden hij heeft om het
onnodig korten op pensioenen te voorkomen. Dat is volgens
mij echt iets heel belangrijks. Ten derde worden in het
Belastingplan ook de lasten voor mensen met een pensioen
verlicht. Ze krijgen ook middelen.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Azarkan (DENK):
Tot slot. Wat vind de heer Slootweg ervan dat de staatsschuld oploopt?
De heer Slootweg (CDA):
De staatsschuld loopt dit jaar niet op, maar die daalt. In
2021 komt er wel een punt waar we kritisch naar moeten
kijken. Voor een deel kan dit volgens ons opgelost worden
als wij het groeivermogen van onze economie kunnen versterken.
De voorzitter:
Dank u wel. U zou nog afsluiten.

De voorzitter:
Een korte vraag, meneer Azarkan.

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

2 oktober 2019
TK 8

8-3-22

De heer Slootweg (CDA):
Dank u wel, voorzitter. Het was mij een genoegen.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Slootweg. Wederzijds. Dan geef ik nu
het woord aan de heer Alkaya namens de SP.

De heer Alkaya (SP):
Voorzitter, dank u wel. Het zijn de eerste Algemene Financiële Beschouwingen waar ik aan deelneem en ik moet toegeven dat ik het tijdsgewricht waarin ik dat doe best bijzonder vind. Het is alsof ons land jarenlang in een bepaalde
richting voer. Een meerderheid van alle partijen, behalve
een stel socialisten, was het ook eens met die richting. De
wind en de stroming gingen in diezelfde richting, dus het
was vrij makkelijk om mee te bewegen. Tot het moment
dat wij wel heel veel signalen begonnen te krijgen dat wij,
als wij nog langer in dezelfde richting zouden doorvaren,
vroeg of laat terecht zouden komen in een rotsachtig en
gitzwart vaarwater als waar nu bijvoorbeeld Brazilië, de
Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk in zitten. Er
zijn signalen over massale bosbranden omdat het klimaat
razendsnel verandert, signalen over een algehele afkeer
van dé politiek, omdat die al jarenlang niet meer luistert
naar het volk, en signalen over isolationisme en afkeer van
internationale samenwerking omdat globalisering onder
leiding van neoliberalen de ongelijkheid en de onzekerheid
alleen maar hebben vergroot. Dus lijken wij nu eventjes
gestopt te zijn met varen. We zijn eventjes in de wind gaan
liggen en vragen ons nu af wat de toekomstige koers moet
zijn voor ons land.
Twee weken geleden, tijdens de Algemene Politieke
Beschouwingen, hebben veel partijen uitgesproken in ieder
geval niet meer in de neoliberale richting te willen varen.
Daar ben ik blij mee. Jarenlang heeft de SP zich verzet tegen
deze onzalige koers voor ons land, een koers die enerzijds
leidt tot ongelijkheid en een langzame vernietiging van onze
planeet, en anderzijds tot tweespalt, wantrouwen en xenofobie in de samenleving. Dit afkeren van de neoliberale
koers, dit voortschrijdend inzicht van veel partijen, juichen
wij dus van harte toe.
Maar wat nu, is dan de vraag. Ik ben zelf een paar jaar voor
de val van de Sovjet-Unie geboren en ik ben eigenlijk
opgegroeid in jaren waarin het fundamenteel nadenken
over de samenleving en de economie heeft stilgestaan. Het
kapitalisme had immers gewonnen en een discussie over
de economische koers van Nederland was niet meer nodig.
Maar nu wij eventjes stilstaan, ronddobberen en ons
afvragen wat de toekomstige koers van ons land moet zijn,
wil ik deze Kamer vragen om oprecht te zijn en onbevooroordeeld te kijken naar de uitdagingen die ons te wachten
staan, om de dogma's, de grijsgedraaide dogma's over de
zogenaamde deugden van de vrije markt even achter ons
te laten en zich daarbij af te vragen of ons economisch
stelsel dan nog voldoet.
De leden die dat oprecht zullen doen, zullen beseffen dat
het neoliberaal kapitalisme inderdaad niet meer past bij de
verwachtingen die wij nu hebben en niet meer past bij deze
tijd. Dat kapitalisme, dat na de val van de Sovjet-Unie tot
winnaar werd uitgeroepen en ons jarenlang als een soort

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

kompas heeft geleid in deze richting, dat kapitalisme heeft
niet alleen veel problemen, maar dat kapitalisme ís het
probleem. De belangen van aandeelhouders, bij Shell, bij
ING, de fossiele industrie of bij de banken, staan heel vaak
haaks op de belangen van gewone mensen. Mensen willen
nu en in de toekomst schone lucht inademen en een onbeschadigde natuur, maar aandeelhouders willen alleen maar
winst op korte termijn. Dus blijven bedrijven als Shell
slechts 10% van hun onderzoeksbudget uitgeven aan
duurzame oplossingen. Daarmee lopen zij voor in deze
vervuilende sector. Mensen willen dat hun lonen meestijgen
als we met z'n allen productiever worden en dus de economie groeit, maar aandeelhouders willen slechts winst op
korte termijn, dus lopen de dividenduitkeringen aan aandeelhouders al decennia harder op dan de lonen. Sinds de
start van Rutte I is dat verschil al 10 miljard. Mensen willen
dat hun spaargeld veilig is en niet door banken wordt
belegd in wapens, die vervolgens worden gebruikt in de
permanente oorlog in het Midden-Oosten, maar aandeelhouders willen slechts winst op korte termijn. Het houdt
niet op bij investeren in wapens, want banken faciliteren
witwassen van crimineel geld en ze faciliteren zelfs terrorismefinanciering.
Zo kan ik nog wel even doorgaan. Wij leven al jarenlang in
een stelsel waarin slechts één belang, namelijk dat van de
aandeelhouders, de besluitvorming binnen bedrijven
domineert. Dat gegeven staat al jaren buiten kijf. Bij alle
maatregelen die wij hier nemen, of het nu gaat om het klimaat of wat dan ook, werken we om dat gegeven heen.
Eigenlijk zou het dus niemand in deze Kamer moeten verrassen dat dit systeem weliswaar veel welvaart heeft
gegenereerd, maar niet automatisch heeft geleid tot een
eerlijke, veilige en schone samenleving. De partijen die net
als de SP alsnog een eerlijke, schone en veilige samenleving
willen, moeten ook durven inzien dat het neoliberale kapitalistische kompas dat ons naar dit punt heeft geleid, zijn
werk heeft gedaan, maar nu niet meer voldoet en dus vervangen moet worden door een nieuw en beter kompas. In
het besef dat veel partijen nu op zoek lijken te zijn naar een
nieuwe richting sta ik hier vandaag als democratisch socialist en wil ik een nieuw kompas voor ons land voorstellen.
Voorzitter. Een kompas geeft richting. Natuurlijk biedt het
niet één pasklaar antwoord voor alle problemen van
Nederland. Het vorige kapitalistische kompas deed dat ook
niet. Maar toch hebben veel partijen in deze Kamer, van
links tot rechts, dat kompas wel gebruikt in de afgelopen
jaren, wat onder andere tot asociale projecten heeft geleid,
zoals het schuldenstelsel voor studenten. Gelukkig is er nu
een meerderheid om het af te schaffen, maar tienduizenden
jongeren zijn wel als proefkonijn gebruikt bij dit neoliberale
experiment. Zij zijn hun leven begonnen met torenhoge
schulden. Elk Kamerlid dat nu echt oprecht is, zal inzien dat
dit een grote fout is geweest en het als een ereschuld
beschouwen om deze jongeren te compenseren voor hun
schade. In het bijzonder tegen de partijen die het schuldenstelsel destijds hebben gesteund, zeg ik dat het kompas
van het democratisch socialisme ons in staat zal stellen om
een andere koers te varen en om, in tegenstelling tot dat
stelsel, projecten te starten waar gewone Nederlanders van
zullen profiteren en niet door gepakt zullen worden. Dat is
wat ons te doen staat. We moeten niet onderling ruzie
zoeken.
Die handschoen pakken wij graag op als Socialistische
Partij, bijvoorbeeld als het gaat om de lonen. De loongroei

2 oktober 2019
TK 8

8-3-23

blijft al jaren achter bij de dividenduitkeringen, terwijl de
bedrijfswinsten record na record breken. Voor 2019 was de
geraamde stijging van de cao-lonen bij de Miljoenennota
van vorig jaar 2,9%. Bij de Voorjaarsnota was die 2,7% en
nu, bij deze Miljoenennota, zien we dat er rekening wordt
gehouden met 2,5%. Elke keer valt de loonstijging weer
tegen. Dat is dit jaar geen uitzondering. De miljoenen
mensen op de werkvloer, die onze economie draaiende
houden, profiteren niet van het resultaat van hun harde
werk. Als het aan ons ligt hebben zij recht op een eerlijk
deel van de winst die ze realiseren. Veel managers krijgen
al aandelen in het bedrijf waarvoor zij werken en profiteren
dus al mee als dat bedrijf winst maakt. Waarom zouden
schoonmakers, postbodes en klantenservicemedewerkers,
die net zo belangrijk zijn voor een bedrijf, dat recht niet
hebben?
Daarom zullen wij met een initiatiefwet komen om winstdeling verplicht te stellen voor bedrijven in Nederland met
meer dan 100 medewerkers en een balansomvang van 16
miljoen of meer. Wij rekenen daarbij in ieder geval op de
steun van de partijen die in woord afscheid hebben genomen van het neoliberalisme. Dit is jullie eerste kans om
jullie mooie woorden om te zetten in daden. Samen kunnen
we van een aandeelhoudersheerschappij naar democratische bedrijven in de toekomst. We kunnen van medewerkers naar mede-eigenaren van het resultaat van het harde
werk, en van onrechtvaardigheid naar de emancipatie van
arbeid.
Naast ons initiatief om de economie te hervormen, zoals
winstdeling, het centraal aandeelhoudersregister, dat wij
samen met de Partij van de Arbeid voorstellen, of een
honderd procent veilige bankrekening bij een publieke bank,
moeten we natuurlijk ook kijken naar volgend jaar en naar
de plannen van het kabinet. Om te laten zien dat een
rechtvaardig Nederland helemaal niet meer geld kost,
hebben wij samen met GroenLinks en de Partij van de
Arbeid een gezamenlijk alternatief pakket voor 2020 opgesteld en laten doorrekenen door het Centraal Planbureau.
We hebben twee weken geleden een waar koopkrachtpakket
gepresenteerd. Ik zal niet alle maatregelen die daarin staan
doorlopen, maar ik wil er wel een aantal als voorbeeld
noemen. Het btw-tarief zou omlaaggaan, zodat de boodschappen voor mensen weer goedkoper worden. De
inkomstenbelasting voor mensen met een laag inkomen
zou niet worden verhoogd — daar ging het net over in een
interruptiedebat — terwijl het kabinet dat wel wil. Het wettelijk minimumloon zou worden verhoogd, met daaraan
gekoppeld de AOW-uitkeringen en de bijstandsuitkeringen.
De salarissen in de publieke sector, onder andere van leraren, zouden omhooggaan en het asociale eigen risico in de
zorg zou worden gehalveerd, als eerste stap naar volledige
afschaffing. En dat allemaal in 2020 zonder een cent extra
uit te geven, doordat wij als linkse partijen een rechtvaardige bijdrage zouden vragen van grotere bedrijven.
De premier kon tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen niet uitleggen waarom hij er niet simpelweg voor kiest
om onze rechtvaardige alternatieven over te nemen maar
daarentegen ervoor kiest de inkomstenbelasting voor de
allerrijksten te verlagen, niet te investeren in leraren en in
ons onderwijs maar wel de winstbelasting voor grotere
bedrijven in 2021 verder te verlagen. De premier kon niet
uitleggen waarom het een goed idee zou zijn dat de allerrijksten er volgend jaar duizenden euro's op vooruitgaan

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

en gepensioneerden, vaak ook de mensen in de samenleving die het al niet breed hebben, slechts een paar honderd
euro per jaar, als het al meezit. Kan de minister van Financiën wel uitleggen waarom het kabinet weer kiest voor de
allerrijksten en de multinationals en niet voor gewone
mensen? De VVD-fractie kon het net ook niet. Er lijkt geen
andere onderbouwing te zijn dan "dat is nou eenmaal onze
achterban". Waarom neemt het kabinet de alternatieven
die wij samen met GroenLinks en de Partij van de Arbeid
hebben gepresenteerd niet gewoon over? Waarom zorgt
het kabinet ervoor dat de koopkracht van de allerrijksten in
2020 het meest omhooggaat?
In ons pakket zat ook een voorstel om de wooncorporaties
bij bouwrenovatie of verlaging van de huren een korting te
geven op de verhuurderheffing. 500 miljoen per jaar zouden
wij hiervoor uittrekken, bovenop het kleine beetje wat het
kabinet doet. Dat is broodnodig. Veel mensen kunnen
tegenwoordig helemaal geen betaalbare huurwoning vinden
en als ze er al een vinden, is er van alles mee mis. Een op
de zes Nederlanders woont in een huis met grote gebreken,
zoals slechte isolatie, schimmel, lekkende daken, tocht,
vochtige muren et cetera. Wooncorporaties moeten nu echt
aan de slag om dit aan te pakken, maar de korting op de
verhuurderheffing die ze daarvoor krijgen is al sinds juli
stopgezet tot 2022. De SP diende bij de Voorjaarsnota een
amendement in om hiervoor meer geld vrij te maken, wat
de minister ontraadde, en dat amendement is helaas verworpen. Nu blijkt dat er een overschot is van misschien wel
14 miljard dit jaar. Er blijven miljarden op de plank liggen.
Nu het CDA weer spreekt over volkshuisvesting in plaats
van woningmarkt, waar ze jarenlang over hebben gesproken, vraag ik wat deze CDA-minister van Financiën nu tegen
die 3 miljoen Nederlanders zegt die wonen in een huis met
schimmel of andere gebreken. Kent hij zelf iemand die in
zo'n gebrekkig huis woont? Is hij weleens iemand tegengekomen wiens kind ademhalingsproblemen of longklachten
heeft vanwege schimmel in het huis? Kon hij dan in zijn
eigen bevoorrechte situatie als schatkistbewaarder met
droge ogen beweren dat er echt geen geld was om hun
situatie te verbeteren? Ik vraag mij af of de minister dat zou
kunnen. Mijn partij blijft doorstrijden voor die mensen en
werkt aan nog een amendement om hun situatie te verbeteren. Ik reken daarbij in ieder geval op de steun van de
CDA-fractie als hun woorden over volkshuisvesting
gemeend en oprecht zijn.
Hier zit ook een CDA-minister die overduidelijk zijn partij
wil leiden, een grote partij. Hij lijkt dus ook ambities te
hebben om premier te worden, zo hebben we al vaak in de
media mogen zien. Hier zit ook een minister die pas recent
heeft beseft dat veel Nederlanders maar één kapotte wasmachine verwijderd zijn van financiële problemen. Wanneer
beseft hij dat, vraag ik mij af. Ook hier vraag ik mij af of hij
niemand in zijn omgeving, niemand in zijn sociale kring
heeft die behoort tot die 1 miljoen Nederlanders die leven
in armoede. Hoe vaak kwam hij in volksbuurten van
Nederland voordat hij minister werd? Hoe vaak komt hij
daar nu überhaupt? Waarom was hij zo verrast door de
problemen die daar spelen? Luisterde hij wel toen ik hem
op Verantwoordingsdag erop wees dat ondanks de economische groei de afgelopen jaren het aantal voedselbanken
is blijven groeien? In een rijk land als Nederland is dat
gewoon krom.
Dat er tegen deze achtergrond onder leiding van deze
minister miljarden op de plank blijven liggen, bevestigt de

2 oktober 2019
TK 8

8-3-24

foute richting die deze minister met Nederland op wil blijven
gaan. Nederland heeft geen behoefte aan nog een premier
die recht praat wat krom is en de neoliberale koers van de
afgelopen jaren wil doorzetten. Nederland heeft behoefte
aan een premier die weet wat er mis is in de samenleving,
in de volksbuurten van Nederland, en die ons land kan leiden naar een rechtvaardigere en socialere koers.
Nederland heeft in de geschiedenis al vaker vooropgelopen
qua vernieuwingen in het economische stelsel. Wij
bedachten de aandelen, opties, de beurs, de Amsterdamse
Wisselbank en legden de basis voor het hedendaagse
kapitalisme. Dit heeft ons veel welvaart gebracht, maar
doorgaan in dezelfde richting zal leiden tot verslechtering
van onze leefomstandigheden. We hebben de grenzen van
het systeem bereikt. Slechte omstandigheden leiden tot
ongelukkige mensen. Het fundamentele besef dat de
omstandigheden de mensen maken, is de reden waarom
ik socialist ben. Dat is het besef dat afhankelijk van de
omstandigheden de mens voor zijn medemens een wolf
kan zijn, homo homini lupus, maar dat dezelfde mens in
andere omstandigheden ook een god kan zijn voor zijn
medemens, homo homini deus. Dat besef zou bij ons allemaal tot de plicht moeten leiden om de leefomstandigheden
van zo veel mogelijk mensen te verbeteren. Dat gaat niet
lukken met de neoliberale koers, dat gaat niet lukken met
neoliberaal beleid en dat gaat niet lukken met dit kabinet.
Daarom is het tijd voor een nieuw kompas, voor een nieuwe
koers voor Nederland die leidt naar vooruitgang en betere
leefomstandigheden voor velen. Mensen rekenen op ons.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Alkaya. Ik wil na deze bijdrage van de
heer Alkaya schorsen tot 13.15 uur.
De (algemene) beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Na de schorsing beginnen we met de regeling van werkzaamheden. Daarna gaan we verder met de eerste termijn
van de kant van de Kamer.
De vergadering wordt van 12.36 uur tot 13.16 uur geschorst.

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

2 oktober 2019
TK 8

8-3-25