Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

35 510

Parlementaire ondervraging
kinderopvangtoeslag

Nr. 4

BRIEF VAN DE MINISTER-PRESIDENT, MINISTER VAN ALGEMENE
ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 januari 2021
Het rapport «Ongekend Onrecht» van de Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag (verder: POK) toont ons een zwarte
bladzijde in de geschiedenis van de Nederlandse overheid. Het vervult het
kabinet met een diep gevoel van schaamte. De grondbeginselen van de
rechtsstaat zijn geschonden. Door harde regelgeving, vooringenomen
handelen, het ontbreken van de menselijke maat en door geen gehoor te
geven aan noodsignalen, hebben tienduizenden ouders en kinderen hun
leven de afgelopen tien jaar zien veranderen in een moeras van ellende.
Dit had nooit mogen gebeuren.
Wij bieden onze excuses aan, aan alle gedupeerde ouders en hun
kinderen. Zij hebben het onterecht ongekend zwaar gehad. Vanwege de
financiële problemen waarin zij zijn geraakt, maar zeker ook vanwege de
emotionele gevolgen, omdat zij niet werden gehoord of geloofd. Uit
gesprekken met ouders wordt duidelijk hoe zij zich hebben ingezet om
hun kinderen toch een zo goed mogelijke jeugd te geven en zelf door deze
moeilijke periode heen te komen. Ondanks een overheid bij wie zij geen
gehoor kregen.
De POK constateert dat ouders jarenlang geen schijn van kans hadden. De
overheid stond niet naast, maar tegenover hen. Nederland hoort een land
te zijn waar je wordt beschermd door de overheid en waarin je niet bang
hoeft te zijn als er een brief van de overheid op je deurmat valt. Maar deze
ouders is precies het omgekeerde overkomen: voor hen werd de overheid
ontoegankelijk en vormde een continue bedreiging.
Het systeem van toeslagen was te fraudegevoelig. Dat zorgde voor een
roep om meer controle en handhaving. Die controle en handhaving is
volledig doorgeschoten.

kst-35510-4
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

1

De overheid pakte signalen van wat er misging niet op en leerde daardoor
niet van wat er misging. De problematiek bij de kinderopvangtoeslag
werd voor veel betrokken ambtenaren en politici pas duidelijk toen zij
uiteindelijk met gedupeerde ouders en kinderen spraken. We danken het
aan enkele volhouders in de journalistiek, advocatuur, de Tweede Kamer
en binnen de overheid dat deze misstand in volle omvang aan het licht is
gekomen en we uiteindelijk deze crisis serieus zijn gaan nemen.
Het rapport van de POK laat ook zien dat de informatiehuishouding en
informatievoorziening gebrekkig was en dat daardoor het probleem
verergerde. Dat moet anders.
Het kabinet is de POK zeer erkentelijk voor haar rapport. Het rapport van
de POK maakt pijnlijk duidelijk dat er veranderingen nodig zijn. In het
systeem van toeslagen, bij de Belastingdienst en Toeslagen en bij de
betrokken ministeries. Met het rapport in de hand kijken we kritisch naar
het functioneren van de rijksoverheid. Want we willen niet dat het nog een
keer zo mis gaat. Het kabinet ziet in de ernst van de lessen uit dit rapport
aanleiding om breder dan alleen het domein van de toeslagen te kijken
wat er beter kan en moet.
Onze eerste prioriteit is het helpen van de gedupeerde ouders en hun
kinderen. Met de hersteloperatie en de andere maatregelen die we
nemen, hopen we bij te dragen aan een betere toekomst voor de ouders
en hun kinderen. Om het gedane onrecht enigszins recht te zetten en het
vertrouwen in de overheid stap voor stap weer op te bouwen.
Deze brief beschrijft de inzet van het kabinet op hoofdlijnen. Het kabinet
gaat hierover graag het gesprek aan met uw Kamer en met de medeoverheden en de uitvoeringsorganisaties. Het is duidelijk dat de aanpak een
forse investering vergt, zowel bij de ministeries, als bij uitvoeringsorganisaties. En dat het tijd zal kosten dit goed te doen. Wij realiseren ons ook
dat vertrouwen te paard gaat en te voet komt, en dat een open dialoog
over de vervolgstappen daarbij cruciaal is.
In bijlage 31 wordt in meer detail ingegaan op de stand van zaken op de
Hersteloperatie Toeslagen en de specifieke acties en maatregelen die
eerder zijn doorgevoerd en aangekondigd op het terrein van de Belastingdienst en Toeslagen.
1. Herstel van gedupeerde ouders verruimen en versnellen
Genoegdoening voor de getroffen ouders heeft de hoogste prioriteit. Het
opvolgen van de bevindingen van de POK en het herstel van vertrouwen
in de overheid begint daar. Daarom hebben we daaraan voorrang
gegeven in onze reactie. Op 22 december hebben we u hierover een
aparte brief gestuurd.2
We breiden de compensatieregeling uit, zodat ouders die door de
kinderopvangtoeslagproblematiek zijn geraakt onder een ruimere regeling
vallen. We betalen € 30.000 aan alle ouders die gedupeerd zijn door de
«alles-of-niets» uitleg van de kinderopvangtoeslag of de buitensporige
fraudejacht, vooruitlopend op de verdere afhandeling van hun zaak. We
voeren overleg met schuldeisers om met hen afspraken te maken dat het
bedrag ook ten goede komt aan ouders en niet direct volledig verdwijnt in
aflossing van schulden. Daarnaast schalen we de hersteloperatie op en
1
2

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Brief van de Staatssecretaris van Financiën – Toeslagen en Douane en de Staatssecretaris van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid van 22 december 2020, «Herstel Toeslagen».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

2

leggen we samen met gemeenten op korte termijn contact met alle
ouders. We bieden de gedupeerde ouders samen met de gemeenten ook
hulp aan bij problemen die als gevolg van de kinderopvangtoeslagproblematiek zijn ontstaan op het gebied van zorg, wonen, werk en
schulden. Ten slotte gaan we in overleg met het Kindpanel om te kijken op
welke wijze recht kan worden gedaan aan het leed dat gedupeerde
kinderen is aangedaan. Hiermee gaat het er om hen een extra steun in de
rug te geven en weer een toekomst te bieden.
Bijlage 23 bevat een toelichting op de verdere uitwerking van de
tegemoetkoming van € 30.000. Die uitwerking is vastgelegd in een besluit
dat wij uw Kamer als bijlage bij deze brief toesturen (zie bijlage 1)4. Met
dat besluit sturen we ook de eerste incidentele suppletoire begroting 2021
mee, waarin de extra uitgaven voor het herstel zijn begroot. Vanwege het
spoedeisende karakter van deze maatregelen doet het kabinet in de
incidentele suppletoire begroting een beroep op lid 2 van artikel 2.27 van
de Comptabiliteitswet 2016, zodat we nog deze maand kunnen starten met
uitbetalen aan gedupeerde ouders. Op een later moment zullen we een
uitwerking van de herstelregelingen voor de andere toeslagen naar de
Kamer sturen. Met het openstellen van deze regelingen wordt ook aan
gedupeerden van andere toeslagen recht gedaan.
2. Stoppen met Toeslagen in de huidige vorm
De afgelopen jaren is duidelijk geworden dat het toeslagenstelsel
fundamentele problemen kent. De voorschotsystematiek en de vele
complexe voorwaarden leiden tot een groot aantal (hoge) terugvorderingen. Het risico op terugvorderingen ligt bovendien volledig bij de
aanvrager. Het afgelopen jaar is onderzocht welke alternatieven er zijn om
het stelsel van toeslagen ingrijpend te kunnen wijzigen en hoge terugvorderingen tot het verleden te laten behoren. Doorgaan zoals in het verleden
kan niet meer. Voor het kabinet is het overduidelijk dat de problemen niet
binnen het huidige toeslagenstelsel kunnen worden opgelost en dat we
toe moeten naar een nieuw stelsel. Daartoe zijn, mede op verzoek van uw
Kamer5, diverse scenario’s uitgewerkt en aan uw Kamer aangeboden. 6
Wat betreft de financiering van de kinderopvang is het kabinet van
mening dat op termijn de verantwoordelijkheid voor de financiering niet
meer (volledig) bij de ouders moet worden gelegd, waarbij bepaalde
complexe voorwaarden (zoals bijvoorbeeld de hoogte van het inkomen,
het aantal gebruikte uren kinderopvang, het aantal uren werk en de
uurprijs) voor hen komen te vervallen. Alleen zo kunnen we zorgen voor
goede kinderopvang, waarmee ouders hun werk en de zorg voor kinderen
goed kunnen combineren, zonder de negatieve effecten die het huidige
stelsel kent. Het kabinet wil daarom dat zo snel mogelijk wordt gestart met
de nadere uitwerking hiervan.
Ook voor de andere toeslagen zijn stappen nodig richting een alternatief
voor het huidige toeslagenstelsel. Hierbij is het belangrijk om realistisch te
zijn: de komende jaren kunnen verdere stappen genomen worden om het
aantal mensen dat afhankelijk is van toeslagen te verminderen, maar het
duurt waarschijnlijk nog jaren voordat het toeslagenstelsel volledig is
vervangen door een ander stelsel. Het rapport van de POK laat zien hoe
belangrijk het is om niet alleen te werken aan een stelselherziening die in
3

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Motie van de leden Bruins en Van Weyenberg Kamerstuk 31 066, nr. 558
6
Zie de Eindrapport Scenariostudies Kindregelingen, 14 december en de Eindrapportage
Alternatieven voor het toeslagenstelsel, 14 december 2020 (Kamerstuk 31 066, nr. 760).
4
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

3

de toekomst verlichting geeft, maar in de tussentijd al zoveel mogelijk
knelpunten aan te pakken.
Nog vóór de formatie wordt geïnventariseerd welke verdere verbeteringen op kortere termijn mogelijk zijn binnen het huidige stelsel, als
invulling van motie van de leden Lodders en Van Weyenberg7. Uiteraard
nemen we de lessen uit de POK over het betrekken van de uitvoering daar
nadrukkelijk in mee. Een eerste belangrijke stap is gezet met het proportioneel vaststellen van de kinderopvangtoeslag en de mogelijkheid om
terugvorderingen in bijzondere situaties te matigen. In 2020 is dit met de
Wet Verbetering Uitvoerbaarheid Toeslagen omgezet in wetgeving.8 Met
deze wet en het Verbeterprogramma Kinderopvangtoeslag is al een aantal
verbeteringen doorgevoerd met als doel nieuwe schrijnende situaties te
voorkomen en het aantal terugvorderingen te verminderen.
3. Leren van de praktijk: signalen serieus nemen
De overheid moet open staan voor wat er beter kan. Als er fouten worden
gemaakt, is het een absolute voorwaarde dat de signalen daarover
worden opgepakt en problemen worden opgelost. Mensen mogen
uiteindelijk niet de dupe worden van fouten van de overheid. De overheid
hoort actief te onderzoeken hoe regelingen in de praktijk werken en
toegankelijk te zijn als er vragen of onduidelijkheden zijn.
Bij de problemen met de kinderopvangtoeslag heeft de overheid de
werking van de regeling in de praktijk onvoldoende in kaart gebracht. We
zijn onvoldoende in staat gebleken om te luisteren naar signalen van
ouders en uit de praktijk van hulpverleners en de rechtspraak. En we
hebben die signalen niet snel en doortastend opgepakt.
Signalen over problemen met hoge terugvorderingen en nihilstellingen
waren er al vroeg. Denk hierbij aan de waarschuwingen bij Financiën en
SZW over disproportioneel hoge terugvorderingen in de jaren 2012–2016,
en het rapport «Geen Powerplay maar Fair Play» van de Nationale
ombudsman uit 2017. Deze signalen hebben lange tijd niet tot verandering geleid. Zoals de POK in haar rapport opmerkt, hielp het daarbij niet
dat de signalen vaak werden gekoppeld aan een concreet geval, zonder
dat de gehele omvang van de problematiek in beeld kwam. Voor veel
betrokken ambtenaren en politici werd de volle omvang van de problematiek pas duidelijk toen zij vele jaren later met gedupeerde ouders en
kinderen spraken.
De lessen van de POK zijn allereerst van toepassing op de situatie rond de
kinderopvangtoeslag. Het kabinet wil leren van deze lessen zodat we op
andere plekken binnen de overheid vergelijkbare problemen kunnen
voorkomen. Dergelijke problemen mogen nooit meer gebeuren. We kijken
daarom zowel bij belastingdienst en Toeslagen, als gericht binnen de hele
overheid of en hoe naar aanleiding van de lessen vanuit de POK maatregelen nodig zijn. We zijn daarbij extra alert om eventueel gemiste signalen
alsnog te herkennen.

7

Motie van de leden Lodders en Van Weyenberg van 11 november 2020 over verdere quick fixes
om het toeslagenstelsel te verbeteren (Kamerstuk 35 572, nr. 49). Zie ook de motie van het lid
Lodders c.s. van 21 januari 2020 over de eerste verbeteringen en alternatieven doorvoeren in
het komende Belastingplan (Kamerstuk 31 066, nr. 582).
8
Na uitspraken van de Raad van de Afdeling bestuursrechtspraak van State op 23 oktober 2019:
ECLI:NL:RVS:2019:3536 en ECLI:NL:RVS:2019:3535

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

4

Signalen beter herkennen, erkennen en opvolgen bij de Belastingdienst en
Toeslagen
Voor de Belastingdienst en Toeslagen wordt een aantal specifieke
maatregelen genomen om te zorgen dat signalen vanuit de praktijk
worden herkend, erkend en vertaald in beleid. De samenwerking tussen
Toeslagen en de vier ministeries die het beleid van toeslagen maken
wordt verder verbeterd. Zo komen problemen in de uitvoering ook bij
beleidsmakers op de verschillende ministeries terecht en wordt er
gezamenlijk gewerkt aan een oplossing. Daarvoor is het cruciaal dat de
vier ministeries en Toeslagen heldere afspraken maken over verantwoordelijkheden, en er duidelijke routes zijn voor hoe signalen vanaf de
werkvloer bij de top van Toeslagen, bij de ministeries, en bij de bewindspersonen terecht komen. De afgelopen periode zijn al veel stappen gezet
om deze samenwerking te verbeteren, bijvoorbeeld via het Verbetertraject
Kinderopvangtoeslag9. Hier gaan we de komende periode mee door.
Toeslagen en de Belastingdienst beginnen dit jaar naar voorbeeld van
SVB en UWV met het opzetten van een «stand van de uitvoering»,
waarmee zij ongefilterd en overzichtelijk signalen met het kabinet delen.
Het kabinet deelt dit vervolgens met het parlement. Praktijksignalen vanuit
de rechterlijke macht, cliëntenraden en sociale advocatuur worden hier
ook in meegenomen. Daarnaast richten we burgerpanels in bij Belastingdienst en Toeslagen.
Aanvullend op de «stand van de uitvoering» bij de Belastingdienst en
Toeslagen zal er ook jaarlijks een overheids- en uitvoeringsbrede «Staat
van de Uitvoering» worden opgesteld. De «Staat van de Uitvoering»
bundelt inzichten uit afzonderlijke domeinen en wordt vergezeld door een
rijksbreed en trendmatig beeld van de uitvoeringspraktijk. De «Staat van
de Uitvoering» focust nadrukkelijk op «slepende problematiek» voorbij de
waan van de dag.
Breder binnen de overheid signalen beter herkennen, erkennen en
opvolgen
Voor de gehele rijksoverheid zorgen we dat beleidsmakers, bestuurders
en bewindspersonen op de ministeries veel vaker met hun uitvoeringsorganisaties en met de mensen voor wie zij werken in contact komen. Op
meerdere plekken binnen de overheid zijn hier al goede initiatieven voor
ontwikkeld, zoals de DUO Jongerenadviesraad die de Dienst Uitvoering
Onderwijs adviseert over voorlichting en communicatie. Ook verbetert
DUO via online enquêtes, de klachtenregeling en eigen onderzoek
structureel haar dienstverlening.10 Een ander voorbeeld is «Garage de
Bedoeling» van de Sociale Verzekeringsbank (SVB) waarin betrokken
medewerkers aan de slag gaan met een vraagstuk waarbij een onbedoeld
effect lijkt te zijn ontstaan bij een wet of regeling.11 Deze of vergelijkbare
initiatieven verbreedt het kabinet naar andere uitvoerders en de ministeries.
We gaan van casusoverleggen een vast onderdeel maken van het werk
van beleidsmakers, bestuurders en bewindspersonen. Zo bespreken zij
samen met uitvoerders dilemma’s uit de praktijk en op basis van die
gesprekken desgewenst het beleid aanpassen. Dit gesprek maakt het
mogelijk om explicieter overwegingen van algemeen belang te spiegelen
9

Kamerstuk 31 322, nr. 422
Kamerstuk 25 268, nr. 163
11
Voor een toelichting op de werkwijze van de Garage De Bedoeling, zie https://www.svb.nl/nl/
over-de-svb/wie-zijn-we/garage-de-bedoeling
10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

5

aan een concrete casus, ook al zal het niet altijd kunnen of verstandig zijn
om op basis van één casus het algemeen beleid aan te passen. Deze
casussen zullen periodiek worden besproken in de opdrachtgeveropdrachtnemer overleggen.
Het kabinet gaat daarnaast in gesprek met de Rijksinspecties, waaronder
ook de nieuwe Inspectie Belastingdienst, Toeslagen en Douane, met de
Nationale ombudsman, de hoogste bestuursrechters, de advocatuur,
cliëntenraden en de Raad voor de rechtspraak om te bezien hoe we
daarbij aanvullend signalen kunnen krijgen over wet- en regelgeving en
de uitvoeringspraktijk, als die ertoe leiden dat mensen in de knel komen.
Extra toetsing op de praktische werking bij veranderingen van wet- en
regelgeving
Uitvoeringsorganisaties hebben reële randvoorwaarden en uitvoerbare
wet- en regelgeving nodig om hun taken goed uit te voeren. Daarom zal
het kabinet maatregelen nemen om de uitvoerbaarheid beter te borgen in
het beleids- en wetgevingsproces. Dat begint ermee dat we bij nieuw
beleid meer samenwerken met uitvoerders, medeoverheden en vertegenwoordigers van de verschillende doelgroepen. We gaan er meer rekening
mee houden als zij twijfels hebben over uitvoerbaarheid of hoe het beleid
in de praktijk zal uitwerken.
Het kabinet wil nieuwe wet- en regelgeving voortaan een jaar na start van
de uitvoering toetsen. We doen dat nu al voorafgaand aan invoering als
beleid wordt opgesteld (de «uitvoeringstoets») en voegen daar nu een
expliciete toets een jaar na start van de uitvoering aan toe (de «invoeringstoets»). Hoofdvragen van die toets worden: werkt dit inderdaad zoals
we bedoeld hadden? Kloppen de aannames uit de uitvoeringstoets nog
steeds? Wat is de kwaliteit van de uitvoering? En zijn er misschien
knelpunten of nieuwe inzichten waar we aan de voorkant niet aan gedacht
hadden? Hoe pakt het uit voor de mensen waarvoor de wet bedoeld is?
Ook zal in beleidsevaluaties de uitvoerbaarheid van het beleid een
prominentere rol gaan spelen. Het kabinet hoopt dat het volgende kabinet
deze lijn doorzet en daarbij aan de uitvoerders een – waar mogelijk
gezamenlijke – uitvoeringstoets op het regeerakkoord vraagt. Tot slot zal
het kabinet in gesprek gaan met het presidium van de Tweede Kamer om
te onderzoeken hoe de impact op de uitvoering nog meer kan worden
meegenomen bij moties en amendementen.
4. Versterken dienstverlening bij alle onderdelen van de overheid
De overheid moet toegankelijk zijn. Het kabinet wil dat de dienstverlening
eenvoudig is. Dat het makkelijk is om nadere informatie en uitleg te
krijgen. En dat het helder is hoe je, indien gewenst, in bezwaar of beroep
kunt gaan tegen beslissingen van de overheid. Hier is de uitvoering door
Toeslagen ten aanzien van de ouders ernstig tekortgeschoten. Veel
gedupeerden zijn gefrustreerd over de manier waarop ze te woord zijn
gestaan en hoe ze zijn aangeschreven. Ook als ouders anderen inschakelden, zoals advocaten en journalisten, werden hun problemen niet
adequaat opgepakt en hun vragen niet beantwoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

6

Een opgave voor de gehele rijksoverheid en uitvoering
Met het traject Werk aan Uitvoering (WaU)12 zijn de opgaven die spelen
rond de uitvoering in brede zin aan de orde gesteld: versterking van
dienstverlening, meer ruimte voor de professionals in de uitvoering, meer
en betere samenwerking tussen en binnen overheidsorganisaties,
vermindering van complexiteit en stapeling van wet- en regelgeving en
soepeler samenspel tussen politiek, beleid en uitvoering. Ook ziet het
kabinet de rapportage van de Tijdelijke Commissie Uitvoeringsorganisaties (TCU) tegemoet, waar de verhoren al veel inspiratie boden voor een
versterking van de publieke waarden in de uitvoering van overheidstaken.
Daarnaast loopt er een brede evaluatie13 naar de kaders voor de organisaties op afstand. Hierin komen ook de verhoudingen tussen beleid en
uitvoering en de verschillende typen organisaties op afstand, waaronder
zelfstandige uitvoeringsorganisaties zoals UWV en SVB, terug. Afronding
van deze evaluatie is eind 2021 voorzien.
In de kabinetsreactie op het traject WaU licht het kabinet in hoofdlijnen toe
hoe het met de opgaven in de uitvoering in brede zin aan de slag wil
gaan. Deze kabinetsreactie zal naar verwachting vóór de verkiezingen voor
de Tweede Kamer naar uw Kamer worden gestuurd.
Vooruitlopend op de kabinetsreactie Werk aan Uitvoering en het nog te
verschijnen rapport van de TCU neemt het kabinet naar aanleiding van het
rapport van de POK alvast maatregelen die zien op de Belastingdienst en
Toeslagen en deels ook zien op alle onderdelen van de overheid. De
maatregelen zijn in lijn met de lessen uit het traject WaU. De maatregelen
worden de komende periode nader uitgewerkt samen met de uitvoerders,
medeoverheden en vertegenwoordigers van de verschillende
doelgroepen. Nadat de verschillende maatregelen zijn uitgewerkt en van
uitvoeringstoetsen zijn voorzien, wordt een nadere planning voor de
implementatie gemaakt. Het is duidelijk dat dit een forse investering vergt,
zowel bij de ministeries, als bij uitvoeringsorganisaties. En dat het tijd kost
om dit goed te doen.
Toegankelijke dienstverlening: contact met iemand van vlees en bloed
Het contact met de overheid is de afgelopen jaren in toenemende mate
gedigitaliseerd. Juist door die digitale processen gaat veel goed in de
uitvoering. Maar als mensen daarin vastlopen of in de knel komen, moet
er een medewerker zijn met kennis van zaken die hen te woord staat en
verder helpt. Voor laagdrempelige ondersteuning aan mensen is het van
belang dat organisaties goed bereikbaar zijn. Mensen kunnen altijd bellen
en worden dan met tijd en aandacht verder geholpen.
In de praktijk betekent dit dat we loketten hebben waar mensen langs
kunnen komen met vragen en waar medewerkers hen te woord kunnen
staan. Dat betekent ook dat we onze medewerkers de tijd geven om
mensen passende aandacht en ondersteuning te bieden.
Ook de Belastingdienst en Toeslagen worden makkelijker bereikbaar, via
de telefoon en op locatie. De Belastingdienst en Toeslagen breiden in 2021
het aantal locaties uit waar mensen langs kunnen komen voor hulp.
Hiermee bouwt het kabinet voort op de maatregelen uit de Kamerbrief
«Verbeteringen Belastingdienst»14, waarin het kabinet heeft aangekondigd

12

Zie Kamerstuk 31 490, nr. 284
Zie Kamerstuk 34 430, nr. 13
14
Kamerstukken 31 066 en 32 140, nr. 700
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

7

via onder andere de Stellateams15 te investeren in het leveren van
maatwerk aan burgers en bedrijven die minder zelfredzaam zijn. Er is ook
een Stellateam voor Toeslagen dat kan begeleiden bij problemen die te
complex zijn om alleen binnen Toeslagen en de Belastingdienst op te
lossen. Waar nodig blijft deze persoonlijke begeleiding, met een vast
contactpersoon van Toeslagen, ook voor langere tijd beschikbaar voor die
burger, zodat toekomstige problemen kunnen worden voorkomen.
Passende dienstverlening: er is geen verkeerde deur
Voor mensen is het niet altijd makkelijk te doorgronden bij welke
overheidsorganisatie een vraag kan beantwoord worden. We laten ons
inspireren door het principe «er is geen verkeerde deur». Als mensen
aankloppen bij een loket van een uitvoeringsorganisatie of gemeente
waar ze niet geholpen kunnen worden, mag dat er niet toe leiden dat ze
aan hun lot worden overgelaten. Als iemand bijvoorbeeld de Belastingdienst of UWV belt met vragen over een AOW-uitkering, is het van belang
dat medewerkers van deze diensten deze persoon goed op weg helpen.
Idealiter volgt de verwijzende organisatie de persoon in kwestie totdat de
juiste organisatie deze persoon verder helpt. Betere samenwerking tussen
uitvoeringsorganisaties is nodig om te voorkomen dat mensen tussen wal
en schip vallen of van het kastje naar de muur worden gestuurd.
Het eerste kwartaal van 2021 brengt het kabinet vanuit het traject WaU in
kaart hoe aan bovenstaande uitgangspunten het beste recht kan worden
gedaan. We gaan hierbij uit van bestaande en bekende digitale en fysieke
loketten. We besteden aandacht aan het slimmer en breder inrichten van
de loketfunctie en het beter kunnen en mogen delen van informatie tussen
verschillende overheden en uitvoeringsorganisaties. Om deze manier van
werken mogelijk te maken is ook nodig dat het kabinet blijft werken aan
belangrijke randvoorwaarden voor het versterken van de overheidsbrede
dienstverlening, zoals de Generieke Digitale Infrastructuur.
Als mensen niet weten waar ze moeten zijn om een onjuist gegeven in
een overheidsregistratie te laten herstellen, kunnen ze sinds 1 januari 2021
terecht bij het meldpunt fouten in overheidsregistraties (MFO).16 Dit
meldpunt brengt mensen en overheidsorganisaties met elkaar in contact
om samen naar een oplossing te zoeken. De ervaringen van dit meldpunt
gebruiken we om andere overheidsdiensten te leren om signalen van
mensen beter op te pakken en op te volgen.
Verbeteren samenwerking tussen uitvoerders bij ingewikkelde situaties
Ten slotte zijn er mensen die met meerdere overheidsorganisaties te
maken hebben en/of waarvan de casus complex is. Onze medewerkers in
de uitvoering moeten alert zijn op signalen als dit het geval is en extra
hulp nodig is. Zodra zij dit signaleren zorgen we dat iemand passend
wordt geholpen in de maatwerkplaats van de relevante uitvoeringsorganisatie of indien noodzakelijk met meerdere uitvoeringsorganisaties. Deze
mensen worden vanaf de signalering actief ondersteund en begeleid en
voor de situatie wordt actief een oplossing gezocht.

15

De Stellateams richten zich op het bieden van hulp en ondersteuning bij stapeling van
problemen van burgers, waarbij vaak meer onderdelen van de Belastingdienst en Toeslagen
betrokken zijn (inkomstenbelasting, toeslagen, inning). De burgers komen er zelf niet meer uit,
en er is vaak sprake van acute omstandigheden.
16
Kamerstuk 27 859, nr. 149. Het Meldpunt is te vinden op https://www.rijksoverheid.nl/contact/
contactgids/meldpunt-fouten-in-overheidsregistraties-mfo

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

8

Soms lopen de uitvoeringsorganisaties en gemeentelijke uitvoerders vast
bij het kunnen realiseren van passende ondersteuning voor mensen. Het
betreft dan veelal een unieke samenloop van factoren. Om ook in deze
multiprobleemsituaties tot oplossingen te kunnen komen, sluiten we alle
uitvoeringsorganisaties aan bij het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek. Dit loket stellen we ook open voor alle gemeenten. Via dit loket,
dat fungeert als landelijk hulploket, kunnen instrumenten als de Overbruggingsprocedure of het Landelijk Escalatie Team (LET) worden ingezet.17
We zullen in verbinding met gemeenten, landelijke uitvoeringsorganisaties en het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek een ingang bij de
ministeries creëren voor vragen vanuit het sociaal domein.
Daarnaast wordt het experimentele Landelijk Maatwerkregister nu breed
opengesteld voor alle gemeenten en landelijke uitvoerders, zodat
maatwerkprofessionals snel contact krijgen met de partijen die nodig zijn
voor een oplossing in geval van multiproblematiek. Uit de kleinschalige
proef in het afgelopen jaar blijkt dat bij een brede openstelling fors extra
capaciteit nodig is.
De Nationale ombudsman
Er blijft altijd het risico dat goedwillende mensen als gevolg van een
samenloop van omstandigheden en ondanks bovenstaande initiatieven
toch klem komen te zitten. De Nationale ombudsman is dan de aangewezen plek waar mensen terecht kunnen. In principe worden klachten
eerst behandeld bij de betreffende uitvoeringsinstantie, voordat de
ombudsman een klacht in behandeling neemt. Maar als mensen in
schrijnende situaties zich bij de ombudsman melden, kan hij ook direct in
actie komen. Naar aanleiding van de problemen met de kinderopvangtoeslag ziet de Nationale ombudsman ruimte om dit vaker te doen. Het
kabinet is daar verheugd over, omdat dit een «veiligheidsslot» vormt voor
mensen in zeer schrijnende situaties.
5. Wet- en regelgeving en de menselijke maat
Beter beleid, betere wetgeving
Het rapport van de POK laat zien dat het bestaande bestuursrecht een te
strikte toepassing van de regels niet heeft kunnen verhinderen. Duidelijk is
dat maatwerk en de menselijke maat in het bestuursrecht moeten worden
versterkt. Dit begint met de kwaliteit van de sectorale wetgeving, die
immers primair de basis moet verschaffen om dat maatwerk daadwerkelijk te kunnen leveren. Het fundament hiervoor moet breed worden
vormgegeven zodat hierop in sectorale wetgeving kan worden teruggegrepen. Dit betekent dat de algemene beginselen van behoorlijk bestuur,
waaronder het evenredigheidsbeginsel, een betere doorwerking moeten
krijgen in beleid en wetgeving, zodat wetgeving in de toepassing
rechtvaardig uitpakt. Daarom zet het kabinet stappen voor een nadere
regeling van de verhouding tussen het evenredigheidsbeginsel en
sectorale wetten, door wijziging van de Awb of van sectorale wetgeving of
een combinatie daarvan. Dit komt aan het slot van deze paragraaf nader
aan de orde.

17

De Overbruggingsprocedure ziet op situaties waarin duidelijk is welke (zorg)interventie of
ondersteuning nodig is, maar onduidelijk is wie deze zou moeten betalen. Door voorfinanciering of garantstelling kan de benodigde hulp snel worden gegeven. Later kan dan worden
vastgesteld welke organisatie verantwoordelijk is voor de financiering. Bij inzet van het LET
gaan de betrokken bestuurders onder begeleiding van een onafhankelijke voorzitter op zoek
naar een oplossing. Het LET vormt daarnaast een platform om te leren van knelpunten die zich
in dit soort ingewikkelde situaties voordoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

9

Het is belangrijk om bij de voorbereiding van nieuw beleid en regelgeving
steeds goed te kijken naar de werking van regelgeving in de praktijk, juist
ook voor burgers. Om weloverwogen een besluit te nemen moeten alle te
verwachten effecten en doenbaarheid goed worden onderzocht en in
beeld gebracht. Daartoe zal het kabinet beter gebruik maken van het
Integraal Afwegingskader voor beleid en regelgeving (IAK) waarin alle
kwaliteitseisen voor beleid en wetgeving zijn opgenomen.18 Bovendien zal
de rijksbrede wetgevingstoetsing door het Ministerie van Justitie en
Veiligheid, naar voorbeeld van de financiële toetsing door de Inspectie
Rijksfinanciën, worden versterkt om beter toezicht te houden op de vraag
of het beleid en de wettelijke regels uitvoerbaar en doenbaar zijn voor
burgers en voor uitvoeringsorganisaties. Is duidelijk wat de wetgever van
hen verwacht? Is dit in de praktijk wel realistisch? Zitten er niet onbedoeld
discriminerende elementen in de nieuwe wetgeving? 19 Zijn er voldoende
waarborgen om ongeoorloofd gebruik van gegevens te voorkomen? In elk
voorstel moet herkenbaar zijn vermeld welke alternatieven vanuit het
burgerperspectief zijn onderzocht en welke effecten deze alternatieven
zouden hebben. Hierbij moeten de uitvoeringstoetsen van uitvoeringsorganisaties en vooral hun kennis en ervaring goed worden benut. Iedereen
die de wet moet toepassen of naleven, moet dus steeds in een vroegtijdig
stadium bij het voorbereiden van nieuw beleid en nieuwe wetgeving
worden betrokken. Hetzelfde geldt voor burgers en bedrijven die met
nieuw beleid en wetgeving te maken krijgen.
Daarnaast is de inzet van het kabinet om strikt gebonden bevoegdheden
in sectorale wetten waar nodig te vervangen door bevoegdheden met
beoordelingsruimte of hardheidsclausules.20 Het opnemen van dergelijke
«veiligheidsventielen» sluit aan bij de kabinetsreactie op het rapport
«Regels en ruimte» van 16 januari 202021 waarin onder meer is uiteengezet dat bij de uitvoering van wet- en regelgeving niet het adagium
«regel is regel» moet worden gehanteerd, maar dat de algemene
beginselen van bestuur leidend moeten zijn, waarbij de bedoeling van de
wetgever richting geeft aan de toepassing ervan.
Concrete verbeteringen in de wetgeving van Financiën en SZW
Wat betreft de sectorale wetgeving op het terrein van de Belastingdienst
en Toeslagen en ook de socialezekerheidswetgeving in bredere zin, lopen
inmiddels diverse initiatieven om maatwerk beter mogelijk te maken en
de menselijke maat in deze wetgeving terug te brengen. Het kabinet licht
deze initiatieven hieronder graag toe.
De maatregelen die de Belastingdienst als schuldeiser kan inzetten,
kunnen in individuele gevallen onredelijk streng uitpakken. De eerdere
aanpak rondom opzet en grove schuld (O/GS) leidde er bovendien toe dat
bij de invordering van schulden bij Toeslagen mensen onterecht als
fraudeur werden bestempeld. Deze aanpak is inmiddels afgeschaft.22
Iedereen met een toeslagschuld heeft onder het nieuwe beleid in beginsel
het recht op een persoonlijke betalingsregeling op basis van betalingscapaciteit van twee jaar, waarna de restschuld niet meer wordt geïnd.

18

Zie www.naarhetiak.nl.
Zie over het onderwerp discriminatie nader paragraaf 6.
20
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft onderzoek laten doen naar de
wijze waarop maatwerk juridisch vorm aan kan worden gegeven («Bestuursrecht op Maat»,
Universiteit Leiden; «Maatwerk en bijzondere wetgeving: ondanks of dankzij?», Tilburg
University). Deze onderzoeken worden separaat aan de kamer gezonden.
21
Kamerstuk 29 362, nr. 282.
22
Kamerstuk 31 066, nr. 613. Zie ook Ministeriele verzamelregeling Kamerstuk 35 468, nr. 41
19

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

10

Samen met de specifieke aanpak voor Toeslagen houden we ook de
invorderingsstrategie van Belastingdienst tegen het licht, in het bijzonder
voor mensen die langdurig te maken hebben met hoge schulden. We
kijken daarbij zowel naar regelgeving als naar verbeteringen in de
uitvoering.
De Invorderingswet gaan we herijken om ervoor te zorgen dat er
voldoende ruimte is om rekening te houden met omstandigheden van
mensen. We zullen in ieder geval kijken naar de voorwaarden om in
aanmerking te komen voor een betalingsregeling en willen een hardheidsclause toevoegen. We maken een gestructureerde inventarisatie van
gevallen waarin de invorderingsmaatregelen van de Belastingdienst
onredelijk streng uitpakken.
In de uitvoering nemen we vooruitlopend op de heroverweging van de
regelgeving reeds maatregelen om mensen die knel dreigen te komen
beter ter helpen. De Belastingdienst heeft het afgelopen jaar een visie
schulden ontwikkeld. Op basis van deze visie zal dit jaar een plan van
aanpak inclusief een communicatiestrategie opgesteld worden, waarover
ik uw Kamer te zijner tijd informeer. Eerder is aan uw Kamer al gemeld dat
de Belastingdienst bij haar invorderingsstrategie anders om zal gaan met
mensen die niet kunnen betalen.23 Wanneer goedwillende burgers een
betalingsachterstand oplopen, krijgen zij een betalingsregeling om te
voorkomen dat schulden onnodig oplopen. Daarnaast gaat de Belastingdienst in 2021 burgers beter en actiever informeren over het incassoproces en de mogelijkheden voor het vragen van uitstel van betaling en
het treffen van een betalingsregeling. Dat doet de Belastingdienst
bijvoorbeeld door het verbeteren van de informatie op de website. Op het
Kennisnetwerk voor maatschappelijke partners voegt de Belastingdienst
relevante informatie over de incassoprocessen voor de doelgroep toe,
zodat die maatschappelijke partners mensen nog beter kunnen helpen.
Ook doet de Belastingdienst mee aan de publiekscampagne «Kom uit je
schuld» van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. En de
Belastingdienst participeert in het «collectief schuldregelen», dat een
initiatief is van (onder andere) SchuldenlabNL.
Het kabinet gaat breder op zoek naar regelgeving die in de praktijk te hard
uitpakt. We gaan actief inventariseren bij de uitvoering, belangenorganisaties en de Nationale ombudsman welke mogelijke hardheden er in weten regelgeving bestaan die mensen in de knel kunnen brengen met
betrekking tot frauderegelgeving en invordering. Het kabinet kijkt daarbij
in ieder geval naar de invorderingsplicht op het terrein van bijstand, de
terugvorderingstermijn in de sociale zekerheid en de wanbetalersregeling
zorgpremie.
Op het terrein van de sociale zekerheidswetgeving heeft de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in november 2020 aangekondigd te onderzoeken op welke wijze het fraudebegrip in deze
wetgeving verankerd kan worden24. De uitkomsten moeten breder
getrokken worden, en in ieder geval voor de Belastingdienst en Toeslagen.
Dit zorgt voor eenduidigheid in het systeem. Een dergelijke definitie geeft
een helder signaal van wat wij als «fraude» zien en wat niet. Een (kleine)
fout mag nooit leiden tot het stempel fraudeur. Tegelijkertijd staat het
kabinet voor een gepaste reactie als burgers willens en wetens de regels
overtreden. We vinden het van belang dat we streng zijn waar nodig en
zacht waar het kan. De menselijke maat moet daarbij centraal staan. In de

23
24

Kamerstukken 31 066 en 32 140, nr. 700
Zie brief Fraude in de sociale zekerheid. Kamerstuk 17 050, nr. 596

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

11

brief aan uw Kamer van 14 september jl. is de uitwerking van dit principe
voor de Belastingdienst en in het verlengde voor Toeslagen toegelicht.25
Ook kijkt het kabinet samen met uitvoerders, hoe we op de genoemde
terreinen naar een toekomstbestendig handhavingsinstrumentarium
kunnen komen, waar voldoende ruimte is om maatwerk te leveren.
Ministeries en uitvoerders zullen nagaan waar nu nog sprake is van
ongewenste financiële prikkels in relatie tot handhaving.
Het kabinet werkt voorts aan een wetsvoorstel multiprobleemsituaties met
extra bevoegdheden die het voor lokale en landelijke professionals
makkelijker maken om maatwerk te kunnen leveren als de situatie daarom
vraagt. Daarmee krijgen uitvoeringsorganisaties en gemeenten een
expliciete legitimatie om in urgente vastgelopen multiprobleemsituaties af
te kunnen wijken van de standaard route als daartoe noodzaak is. Ook
bevat dit wetsvoorstel een bepaling waarmee gemeenten meer slagkracht
krijgen om betrokken partijen om tafel te krijgen om een oplossing te
kunnen realiseren en om informatie te kunnen uitwisselen.26
De voorgenomen Wet aanpak meervoudige problematiek sociaal domein
zal er aan bijdragen dat gemeenten in samenwerking met andere partijen,
waaronder uitvoeringsorganisaties, beter in staat zijn hun burgers
passende ondersteuning te bieden bij het behouden en vergroten van
zelfredzaamheid en participatie. Het wetsvoorstel regelt hiertoe een
wettelijke taak voor gemeenten voor een gecoördineerde aanpak van
meervoudige problematiek op het sociaal domein en andere domeinen
zoals schulden, wonen, zorg en onderwijs, en de hiervoor noodzakelijke
gegevensuitwisseling tussen partijen.27
De maatregelen in paragraaf 4 en 5 leveren dilemma’s op. Het kabinet zet
er samen met medeoverheden, uitvoeringsorganisaties en ministeries op
in, om die dilemma’s steeds transparant te maken. Er blijven situaties
waarin burgers meer van de overheid verwachten dan deze kan bieden,
bijvoorbeeld vanwege de grenzen die er altijd in inkomensondersteuning
zullen zijn om de gerichtheid ervan te bewaken. Uitgangspunt is steeds
dat die dilemma’s politiek expliciet zijn gewogen en dat mensen die
weging kunnen opvragen en volgen.
Het algemene bestuursrecht
Tegelijkertijd is het van belang te kijken naar de Algemene wet bestuursrecht (Awb), als centrale wet waarin de rechtsbetrekking tussen burger en
overheid wordt genormeerd en de rechtsbescherming van burgers tegen
beslissingen van de overheid is geregeld. Alle inspanningen moeten erop
zijn gericht om in een vroeg stadium conflicten op te lossen, misverstanden uit de weg te ruimen en het gesprek aan te gaan, zodat mensen
niet nodeloos in de fase van bezwaar of beroep belanden. Komt het toch
tot een formeel bezwaar, dan moet de bezwaarprocedure de functie
vervullen die de Awb altijd al heeft bedoeld: een laagdrempelige, niet
gejuridiseerde, kosteloze voorziening voor de burger waarbij de overheid
nog eens goed kijkt of het genomen besluit terecht is (integrale heroverweging). In die fase, maar ook als het geschil desondanks toch bij de
rechter belandt, spant de overheid zich er steeds voor in om er met de
betrokkene uit te komen via laagdrempelige vormen van geschilbeslechting, bijvoorbeeld via mediation. De Awb zal meer mogelijkheden én
25

Kamerstukken 31 066 en 32 140, nr. 700
Kamerstukken 34 477 en 32 761, nr. 66.
27
https://www.programmasociaaldomein.nl/trajecten/uitwisseling-persoonsgegevens-enprivacy-upp/
26

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

12

verplichtingen bevatten voor bestuursorganen om bij beslissingen die
burgers rechtstreeks in hun belang treffen, maatwerk te leveren. De
algemene beginselen van behoorlijk bestuur, waaronder het evenredigheidsbeginsel, zijn daarbij steeds leidend. Bij de uitvoering van wet- en
regelgeving kunnen dan onbedoelde gevolgen worden vermeden. De
bedoeling is dat meer maatwerk wordt bevorderd én fouten van burgers
niet direct worden uitgelegd als fraude.
Naar een bestuursrecht waarin de menselijke maat centraal staat
Het POK-rapport maakt duidelijk dat de algemene beginselen van
behoorlijk bestuur een betere doorwerking moeten krijgen in beleid en
wetgeving, zodat wetgeving in de toepassing rechtvaardig uitpakt. Zoals
vermeld, zet het kabinet stappen voor een nadere regeling van de
verhouding tussen het evenredigheidsbeginsel en sectorale wetten. Ook
het rechtszekerheidsbeginsel en het gelijkheidsbeginsel zijn van belang.
Wetgeving moet voorspelbaar en eenduidig zijn voor burgers, bedrijven
en bestuursorganen, zodat zij weten waar ze aan toe zijn (rechtszekerheid)
en iedereen moet in beginsel aan wetgeving dezelfde rechten kunnen
ontlenen (rechtsgelijkheid). Het creëren van «veiligheidsventielen» in
wetgeving (in de vorm van beoordelingsruimte, hardheidsclausules of
anderszins) moet daarom steeds worden bezien in de context van hetgeen
de desbetreffende wet beoogt te normeren. Zo staat bijvoorbeeld in
wetgeving over de hoogte van verkeersboetes de hoogte van de boete
vast, maar moet er wel ruimte zijn op het gebied van betalingsregelingen
en een redelijke invordering. Maar in die gevallen waarin de wetgeving
evident onredelijk hard uitpakt, moeten instanties de ruimte krijgen om in
het voordeel van de burger te beslissen.
6. Discriminatie en het gebruik van nationaliteit
Het kabinet wil hier nogmaals volstrekt helder zijn: discriminatie kan en
mag niet. De overheid heeft daarbij een belangrijke voorbeeldrol. Een
eerlijke en onbevooroordeelde behandeling staat aan de basis van het
vertrouwen in de overheid. Het kabinet realiseert zich ten volle dat dit
vertrouwen diep beschadigd is bij ouders die te maken hebben gehad met
discriminatoire bejegening. Helaas moeten we constateren dat dit bij de
fraudeaanpak bij Toeslagen aan de orde was. Ouders met een
niet-Nederlandse nationaliteit en ouders met een dubbele nationaliteit
hadden alleen al op basis daarvan meer kans om door de Belastingdienst
gecontroleerd te worden. Het kabinet betreurt dit ten zeerste en wil ervoor
zorgen dat dit nooit meer kan gebeuren. Er is bij de fraudeaanpak
specifiek op nationaliteit gezocht. De Autoriteit Persoonsgegevens (AP)
heeft aangegeven dat zij voornemens is een sanctie op te leggen op basis
van deze overtredingen.
Los hiervan hebben ouders meermaals aangegeven dat zij hebben
ervaren dat zij anders behandeld zijn dan anderen, omdat zij bijvoorbeeld
een dubbele nationaliteit hebben. Ook zijn ouders geconfronteerd met
discriminerend of ongepast taalgebruik. Signalen van dit soort discriminerend en/of ongepast taalgebruik en uitingen worden onderzocht en
passend opgevolgd. Medewerkers van de Belastingdienst en Toeslagen
moeten weten dat dit soort taalgebruik niet acceptabel is. Zij moeten zich
ervan bewust zijn welke schade wordt aangericht bij ouders en hoe
kwetsend dit is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

13

Voorkomen van discriminatie
De afgelopen periode hebben Toeslagen en de Belastingdienst stappen
gezet om herhaling te voorkomen. Zo zijn alle gegevens over dubbele
nationaliteit die nog in de systemen van Toeslagen stonden verwijderd.
Ook is het kenmerk nationaliteit verwijderd uit het risicosysteem van
Toeslagen. Het opvragen van nationaliteit bij onderzoeken naar georganiseerd misbruik en oneigenlijk gebruik van toeslagen is dan ook niet meer
mogelijk. Zoals in de brief van 13 oktober28 aan uw Kamer is gemeld,
rondt de Belastingdienst het in kaart brengen van het gebruik van
nationaliteit en in de systemen van de Belastingdienst uiterlijk 31 maart
2021 af.
Het voorkomen van discriminatie en ongeoorloofd gebruik van gegevens
zoals nationaliteit, is niet alleen een kwestie van data verwijderen. Ook
kan daaraan bijdragen dat bij de invoeringstoets een jaar na start van de
uitvoering (zoals eerder in deze brief aangekondigd) net als bij de
uitvoeringstoets voorafgaand aan inwerkingtreding van beleid aandacht
zal worden besteed aan mogelijk (indirect) discriminerende aspecten.
Misschien wel belangrijker is dat medewerkers zich voldoende bewust zijn
van de regels over het gebruik van gevoelige persoonsgegevens zoals
nationaliteit. En dat discriminatoire of denigrerende uitlatingen op de
werkvloer niet worden getolereerd. Aan dit onderwerp zal in het kader van
de cultuurprogramma’s bij de Belastingdienst en Toeslagen bijzondere
aandacht worden besteed. We trainen de medewerkers bij de Belastingdienst en Toeslagen om verantwoord met persoonsgegevens om te gaan.
Zo maken de Belastingdienst en Toeslagen in dialoogsessies in de hele
organisatie concreet wat rechtsstatelijk handelen in de dagelijkse
werkpraktijk binnen alle lagen van de organisatie betekent.
Maatregelen bij signalen van discriminatie
Bij de vierde Voortgangsrapportage Kinderopvangtoeslag is uw Kamer
geïnformeerd over de wijze waarop de hersteloperatie van Toeslagen
(vermoedens van) discriminatie adresseert. Als Toeslagen in de behandeling van dossiers ziet dat discriminatie een rol heeft gespeeld bij de
terugvordering van toeslagen, hebben gedupeerde ouders recht op de
compensatieregeling. Daarnaast heeft Toeslagen afspraken gemaakt met
het College voor de Rechten van de Mens. Het College is een onafhankelijke organisatie die de mensenrechten in Nederland beschermt en
oordelen geeft over discriminatiezaken. Als ouders het vermoeden
hebben dat er sprake is geweest van discriminatie kunnen zij het College
vragen om een oordeel in hun zaak. Het College oordeelt vervolgens of er
sprake is geweest van discriminatie. Toeslagen neemt dit oordeel altijd
over. Voor alle ouders die zich melden bij de organisatie herstel Toeslagen
(UHT) kijken wij ook zelf in het dossier van een ouder of we kunnen
vaststellen dat er sprake is geweest van discriminatie. Uiteraard stellen we
de ouder daar dan van op de hoogte. Ook dan krijgen gedupeerde ouders
de compensatieregeling.
Ook buiten de Belastingdienst en Toeslagen blijft het kabinet alert op
signalen over oneigenlijk gebruik van nationaliteit of discriminatie op
enige grond, bijvoorbeeld etniciteit of godsdienst. Signalen van onjuist
gebruik van gegevens zoals nationaliteit of discriminatie kunnen worden
gemeld bij de organisatie door wie iemand zich gediscrimineerd voelt;
daarnaast kan ook een melding worden gedaan bij het College voor de
Rechten van de Mens. Deze signalen moeten altijd grondig worden
onderzocht en passend worden opgevolgd. Met het College voor de
28

Kamerstuk 31 066, nr. 707

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

14

Rechten van de Mens gaan we overleggen hoe cliënten van andere grote
uitvoeringsorganisaties (zoals UWV, SVB en DUO) met klachten over
discriminatie kunnen worden doorverwezen naar het College, als de
uitvoeringsinstantie zelf niet kan vaststellen dat er sprake is van discriminatie.
Bij doorverwijzing van een klacht over discriminatie naar het College voor
de Rechten van de Mens wijst de uitvoeringsdienst degene die het betreft
op de mogelijkheid van ondersteuning door een meldpunt antidiscriminatie dat in elke gemeente onafhankelijke bijstand verleent aan personen
bij de afwikkeling van hun discriminatieklacht.29 Het gaat daarbij om
juridische en emotionele ondersteuning bij het indienen van een klacht
over discriminatie en bij een eventuele zitting bij het College. Een en
ander zal leiden tot een aanzienlijke uitbreiding van de werkzaamheden
van de meldpunten antidiscriminatie en vereist aanpassing van de
regelgeving voor de meldpunten.
Maatregelen om vooroordelen te herkennen
Het kabinet gaat ook inzetten op actieve aanpak van «onbedoelde»
discriminatie in de uitvoeringsorganisaties. Een voorbeeld is het
programma van de politie gericht op de basisteams. Overigens laat dit
onverlet dat goed leiderschap op dit punt een eerste vereiste is. Ook hier
zal de inzet op actieve voorbeeldfunctie verhoogd worden in het veld en
bij de uitvoeringsorganisaties. Belangrijk is dat zo’n aanpak vooral moet
uitgaan van wat effectief is op de werkvloer.
Discriminatie kan verder worden verminderd door medewerkers van
uitvoeringsdiensten meer inzicht te bieden in vooroordelen die, vaak
onbewust, een rol spelen bij de uitvoering van hun werk. Het College voor
de Rechten van de Mens biedt trainingen waarbij medewerkers van
bedrijven en (overheids-)organisaties wordt geleerd hun eigen vooroordelen te herkennen, zodat wordt voorkomen dat deze effect hebben op
hun dagelijks handelen. Met het College voor de Rechten van de Mens
zullen afspraken worden gemaakt over de mogelijkheid om trainingen te
geven aan medewerkers van de Belastingdienst en Toeslagen, en daarna
ook aan medewerkers van andere grote uitvoeringsinstanties, zoals het
UWV, de SVB en DUO. Om in deze en bovengenoemde taken te voorzien
zal de ondersteunende capaciteit van het College voor de Rechten van de
Mens worden versterkt.
Daarnaast hebben overheidsinstellingen de mogelijkheid om over
(wijziging) van beleidsregels het College voor de Rechten van de Mens te
vragen of met dat beleid onderscheid is of wordt gemaakt, een
zogenaamd onderzoek omtrent eigen handelen. Ook kan het College uit
eigen beweging onderzoeken of zodanig onderscheid is of wordt gemaakt.
Het kabinet zal met het College bezien of en hoe het gebruik van deze
instrumenten kan worden bevorderd.
Om discriminatie, ook door overheidshandelen, terug te dringen zijn
onder meer een gecoördineerde aanpak en onderzoek van belang. In een
brief van 9 december 2020 (Kamerstuk 30 950, nr. 216) heeft de Minister
van BZK aangekondigd een verkenning uit te laten voeren naar een
Nationaal coördinator tegen discriminatie en racisme. Na deze verkenning
zal de Staatscommissie Discriminatie en Racisme worden ingesteld.

29

Artikel 2, eerste lid Wet gemeentelijke antidiscriminatievoorzieningen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

15

Het Ministerie van SZW is aan de slag om samen met UWV en SVB een
inventarisatie te maken over de wijze waarop binnen de sociale zekerheid
gebruik wordt gemaakt van nationaliteit in wetten, regelingen, procedures
en risicomodellen. Hierbij gaan we ook kijken naar uitvoeringspraktijk en
cultuur. Het kabinet zal deze inventarisatie Rijksbreed oppakken voor alle
ministeries en uitvoeringsorganisaties.
7. Informatievoorziening aan parlement en samenleving: openheid
is de standaard
Het kabinet kiest radicaal voor ruime informatievoorziening aan de Kamer.
De POK is zeer kritisch op de informatievoorziening vanuit ministeries aan
hen. Daarnaast loopt er al langer discussie over de verstrekking van
informatie door het kabinet aan de Kamer, mede in het kader van artikel
68 Grondwet. Dat is niet goed voor het functioneren van de politiek,
aangezien artikel 68 Grondwet de hoeksteen van de democratie genoemd
mag worden. Het kabinet trekt zich deze kritiek zeer aan.
Stukken kinderopvangtoeslag openbaar
Als een eerste stap om de daad bij het woord te voegen, richt het kabinet
een online informatiepunt in waarop stukken die gerelateerd zijn aan de
gebeurtenissen rondom de kinderopvangtoeslag worden gepubliceerd:
http://informatiepuntkinderopvangtoeslag.rijksoverheid.nl. Vanaf
15 januari 2021 staan op deze website de stukken die door het kabinet aan
de POK zijn geleverd, waarbij alle informatie die enig verband houdt met
de gebeurtenissen rondom de kinderopvangtoeslag ongelakt en leesbaar
is in te zien, op enkele vertrouwelijk verstrekte stukken na.30Gelet op het
uitzonderlijke karakter van de gebeurtenissen rondom de kinderopvangtoeslag en de ernst van deze zaak worden bij wijze van uitzondering ook
de adviezen van de Landsadvocaat die ter inzage zijn verstrekt aan de POK
openbaar gemaakt. De komende tijd zullen veel meer stukken over de
kinderopvangtoeslag worden gepubliceerd op deze internetpagina. Dit zijn
in ieder geval de stukken die onderdeel uitmaken van reeds gepubliceerde
besluiten op Wob-verzoeken die raken aan de gebeurtenissen rondom de
kinderopvangtoeslag. Ook stukken die – naar aanleiding van verzoeken of
op andere wijze – zijn of nog worden gedeeld met uw Kamer zullen op
deze site worden opgenomen. Zo wordt informatie toegankelijk voor uw
Kamer en iedereen die meer over de problemen met de Kinderopvangtoeslag wil weten. In de vierde Voortgangsrapportage is uw Kamer tevens
geïnformeerd dat de problemen bij toeslagen op de hotspotlijst van het
Ministerie van Financiën zijn geplaatst. Plaatsing op de hotspotlijst draagt
eraan bij dat relevante stukken en informatie over de kinderopvangtoeslag
goed worden gearchiveerd. Uw Kamer wordt hierover bij de vijfde
voortgangsrapportage nader geïnformeerd.
Openbaarmaking onderliggende stukken
Het verbeteren van de informatievoorziening beperkt zich vanzelfsprekend
niet tot de kinderopvangtoeslag. We zullen bij elk stuk (wetsvoorstel, brief
of nota) dat aan het parlement wordt gestuurd, de onderliggende
departementale nota’s die de bewindspersonen hebben gebruikt voor de
besluitvorming actief openbaar maken op rijksoverheid.nl en op termijn

30

Dit betreffen stukken waarin ten aanzien waarvan richting de POK een beroep op de vertrouwelijkheid van het stuk is gedaan, bijvoorbeeld vanwege de aanwezigheid in het stuk van
persoonsgegevens van ouders of ten aanzien van verslagen van gesprekken waarbij aan
medewerkers vertrouwelijkheid is toegezegd. Hieronder vallen ook de notulen van de
ministerraad en de ministeriële commissie aanpak fraude.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

16

via PLOOI31. Omdat dit het nodige vraagt van de organisatie van de
departementen willen we met de toepassing van deze lijn op deze stukken
een start maken vanaf 1 juli a.s. We zullen dit zo ruimhartig mogelijk doen
en zo snel mogelijk verhelderen tot welke stukken dit zich precies uitstrekt.
Daarmee hoopt het kabinet inzage te geven in de totstandkoming van
haar beleid en veel van de vragen achteraf te voorkomen. Daarnaast
willen we met de Kamers graag invulling geven aan een praktijk waarin
veel vaker dan nu technische briefings, of tijdens commissievergaderingen technische toelichtingen door ambtenaren verzorgd worden.32
Als de Kamer of een Kamerlid om informatie vraagt kan die alleen
geweigerd worden vanwege het belang van de Staat (zoals opgenomen in
artikel 68). Dat geldt ook voor specifieke documenten die een Kamerlid
vraagt. De afgelopen jaren is volgens de POK een praktijk ontstaan waarin
de grond persoonlijke beleidsopvattingen uit de Wet openbaarheid van
bestuur (verder: Wob), die een rol speelt bij de invulling van het belang
van de staat, is opgerekt om te lakken in informatie aan het parlement. Op
zichzelf is het niet, of zo nodig vertrouwelijk, verstrekken van persoonlijke
beleidsopvattingen in stukken voor intern beraad onder artikel 68 van de
Grondwet een geaccepteerde praktijk.33 Het stelsel van de ministeriële
verantwoordelijkheid houdt immers in dat de Minister verantwoordelijk is
voor het handelen van de ambtenaren die hij of zij in dienst heeft en
alleen de Minister in het openbaar en politiek verantwoording aflegt over
de door hem of haar gemaakte keuzes. Het kabinet wil niettemin meer
openheid bieden over de afwegingen die ten grondslag liggen aan het
beleid. Daarom wil het kabinet transparanter zijn bij het openbaar maken
van stukken die zijn opgesteld voor intern beraad. Het kabinet wil de
grond «persoonlijke beleidsopvattingen» niet langer hanteren als invulling
van de weigeringsgrond «belang van de staat» uit artikel 68 Grondwet. De
andere gronden die vallen onder het belang van de staat zullen, indien
aan de orde, gehanteerd blijven.34
Deze nieuwe lijn geldt zowel voor documenten die op verzoek van de
Kamer worden verstrekt als voor documenten die het kabinet op eigen
initiatief openbaar maakt. Indien een bewindspersoon voornemens is een
stuk te weigeren met een beroep op het belang van de staat, zal de
centrale juridische directie van het departement een zelfstandig oordeel
over dit voornemen uitbrengen aan de Minister. Dit vraagt versterking van
de juridische functie binnen de departementen.
Besluitenlijsten van de ministerraad en adviezen van de Landsadvocaat
Op korte termijn zal de Minister-President de besluitenlijst van de
ministerraad openbaar maken op de dag van de vergadering. Verder wil
het kabinet op termijn de informatiewaarde van de besluitenlijst verbeteren door publicatie van een geannoteerde besluitenlijst. Adviezen van
de landsadvocaat willen we openbaar maken voor zover die niet zien op
procedures, maar het karakter hebben van algemene juridische beleidsadviezen. Adviezen die de Landsadvocaat geeft in het licht van lopende of
mogelijke procedures zullen we niet openbaar maken, omdat het
procesbelang van de Staat daaraan in de weg staat. Indien na afloop van
31

Voor informatie over PLOOI, zie het hoofdstuk over informatiehuishouding.
Kamerstuk 28 844, nr. 221
33
Zie Kamerstuk 28 362, nr. 2 en Kamerstuk 28 362, nr. 8.
34
Het gaat om de opsomming van gronden uit de brief van de Minister van BZK uit 2002
(Kamerstukken 28 362, nr. 2) onder andere: nationale veiligheid, belang van opsporing,
toezicht en strafvervolging, vertrouwelijk verstrekte bedrijfsinformatie, privacy, eenheid van
kabinetsbeleid, internationale en diplomatieke belangen, financiële en economische belangen
van de staat, procesbelang van de staat.
32

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

17

een procedure het procesbelang daaraan niet meer in de weg staat kan
alsnog tot openbaarmaking worden overgegaan, tenzij het belang van de
Staat zich daartegen verzet. De wijze van openbaarmaking van adviezen
van de Landsadvocaat zal in overleg met de Landsadvocaat verder
worden uitgewerkt. Deze nieuwe lijn is van toepassing op nieuwe
adviezen en gaat in per 1 juli a.s.
Voortzetten dialoog
Het kabinet ziet grote kansen om de transparantie verder te vergroten.
Tegelijkertijd vraagt openbaarheid van adviezen van ambtenaren wel het
waarborgen van voldoende veiligheid en ruimte voor ambtenaren, ook als
adviezen kritisch of afwijkend zijn. En die ruimte kunnen kabinet en Kamer
alleen samen geven. Het kabinet zou graag met de Kamer spreken over
hoe dit in de onderlinge werkwijze kan worden verzekerd. Dit zou kunnen
worden besproken in de dialoog die het kabinet met uw Kamer, de Raad
van State en de media wil voeren over het advies over ministeriële
verantwoordelijkheid van de Raad van State.35 Om de gevolgen die
openbaarheid heeft op het ambtelijk werk en de ambtelijke organisatie te
kunnen beoordelen, zal het kabinet ook een uitvoeringstoets laten doen.
Over de toepassing van de weigeringsgrond «belang van de staat» in de
praktijk kan uiteraard discussie ontstaan. In ons parlementair stelsel is het
aan de Tweede Kamer om te oordelen of zij juist is geïnformeerd. Het
kabinet wil graag in samenspraak met de Kamer bezien op welke wijze
advisering van de Kamer over dit soort situaties bij een commissie of
onafhankelijke instantie zou kunnen worden belegd.
Samenvattend
Het kabinet zal bij elk stuk (wetsvoorstel, brief of nota) dat aan het
parlement wordt gestuurd, de onderliggende departementale nota’s die
de bewindspersonen hebben gebruikt voor de besluitvorming, actief
openbaar maken. Ook willen we veel vaker dan nu technische briefings
geven, of tijdens commissievergaderingen technische toelichtingen door
ambtenaren laten verzorgen.36 Verder wil het kabinet meer openheid
geven over de afwegingen die ten grondslag liggen aan het beleid door
transparanter te zijn wanneer interne ambtelijke stukken worden verstrekt.
In die interne ambtelijke stukken zullen persoonlijke beleidsopvattingen
van ambtenaren niet langer worden gelakt. Ook zal de Minister-President
op korte termijn de besluitenlijst van de ministerraad openbaar maken op
de dag van de vergadering. Op termijn zal de informatiewaarde van de
besluitenlijst worden verhoogd met de toevoeging van annotaties aan de
besluitenlijst. Adviezen van de landsadvocaat willen we openbaar maken
voor zover die het karakter hebben van algemene juridische beleidsadviezen. Adviezen die zien op procedures worden alleen openbaar, indien
na afloop van een procedure het procesbelang daaraan niet meer in de
weg staat en het belang van de Staat zich daar niet tegen verzet. Tot slot
wil het kabinet in dialoog met uw Kamer en andere betrokken partijen om
te bespreken hoe de ruimte voor kritische of afwijkende advisering en de
veiligheid van ambtenaren geborgd kunnen blijven.
8. Informatiehuishouding: de basis op orde
Om de andere manier van informatievoorziening aan het publiek en aan
de Kamers die in hoofdstuk 7 is aangekondigd voor elkaar te krijgen,
moeten we Rijksbreed de achterstand in onze informatiehuishouding
35
36

Zie Kamerstuk 35 570, nr. 47
Kamerstuk 28 844, nr. 221

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

18

sneller gaan inhalen en gaan verbeteren. Wij moeten onze informatie, ook
volgens de Archiefwet, duurzaam toegankelijk, vindbaar, juist, volledig en
betrouwbaar bewaren. Zodat wij ons handelen voor, tijdens en na afloop
van het maken van beleid en wetgeving altijd onderbouwd kunnen
verantwoorden. Juiste en toegankelijke informatie is ook nodig voor de
dagelijkse bedrijfsvoering van de overheid zelf. Goede informatiehuishouding is een randvoorwaarde voor een goede informatievoorziening en
een noodzakelijk element in onze democratische rechtsstaat. Goede
informatiehuishouding is ook hard nodig voor een beter samenspel
tussen Kamerleden, kabinet en ambtenaren – een advies 37 dat we voor de
zomer al mee kregen van de Raad van State over de ministeriële
verantwoordelijkheid.
Het moet altijd en overal duidelijk zijn, welke normen gelden en wie
verantwoordelijk is voor welke informatie. Dat betekent dat wetten en
regels op dezelfde manier worden uitgelegd en er goed toezicht komt op
de kwaliteit van onze informatiehuishouding. Dit vraagt om standaardisatie en harmonisatie van het beleid voor informatiehuishouding.
Bovendien zijn instrumenten nodig die de duurzame toegankelijkheid van
informatie borgen; hulpmiddelen die ervoor zorgen dat we informatie ook
over een paar jaar nog steeds makkelijk kunnen terugvinden en dat die
informatie nog steeds leesbaar is. Dat betekent dat we concrete eisen aan
informatiesystemen gaan stellen die de informatie van nu voor straks
moeten bewaren.
Informatiehuishouding is een belangrijk onderdeel van het werk van een
ambtenaar.
We gaan investeren in de professionaliteit van de ambtenaren op dit punt.
Daarbij kijken we ook naar nieuwe technieken voor het opslaan en vinden
van informatie en geven we dat een plek in ons dagelijks werk.
Generiek actieplan
Al deze elementen komen samen in een actieplan informatiehuishouding.
Hierbij geldt het bovenstaande als uitgangspunt voor informatievoorziening aan de Kamers. De Woo geldt als uitgangspunt voor actieve
openbaarheid. De nieuwe Archiefwet geldt als uitgangspunt voor het
archiefbeheer. Het actieplan stelt kaders voor de informatiehuishouding
voor het hele Rijk. Er zal onder andere in staan hoe ambtelijke en
bestuurlijke besluitvorming wordt vastgelegd.
De basis voor het actieplan is een analyse van de huidige stand van de
informatiehuishouding. Hiervoor maken wij naast het rapport «Ongekend
Onrecht» gebruik van het al eerdergenoemde advies van de Raad van
State, en van adviezen van de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed
(IOE), de speerpunten uit de nieuwe I-strategie 2021–2025, een enquête
van het Rijksprogramma Duurzaam Digitale Informatiehuishouding (RDDI)
en bestaande meerjarenplannen en zelfevaluaties van ministeries en
uitvoeringsorganisaties.
Het actieplan wordt gemaakt onder regie van het overleg van de
Secretarissen-generaal en is op 1 april klaar. Het actieplan bevat concrete
maatregelen voor de verbetering van de informatiehuishouding. Daarbij
maken we onderscheid tussen de rijksbrede verantwoordelijkheid en de
verantwoordelijkheid van de individuele ministeries. Het actieplan geeft
tevens inzicht in de kosten.

37

Ongevraagd advies Raad van State over ministeriële verantwoordelijkheid, 15 juni 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

19

Departementale actieplannen
De ministeries hebben elk hun eigen opgaven en dat maakt hun informatiehuishouding vaak ook verschillend van elkaar. Daarom maakt elk
departement ook een eigen actieplan. Deze actieplannen beschrijven hoe
de informatiehuishouding van de eigen organisatie er nu uit ziet, en
hebben een stappenplan om de Rijksbrede doelen uit het overkoepelende
actieplan te bereiken. Per stap worden de tijd, kennis en capaciteit die
nodig is en de risico’s in kaart gebracht. Deze plannen zijn uiterlijk 1 juli
klaar.
Open overheid
Voor het verbeteren van de actieve openbaarmaking is het platform open
overheidsinformatie (PLOOI) nu al beschikbaar. Plooi fungeert als een
verwijsindex, en biedt in die vorm een overzicht van alle overheidsinformatie op één centrale vindplaats. Overheidsorganisaties kunnen hier op
dit moment op vrijwillige basis op aansluiten. Als straks de Woo van
kracht wordt, wordt dit een verplichting voor alle overheidsorganisaties,
zowel voor het rijk als de decentrale overheden. Daarmee ontstaat een
volledig en eenduidig overzicht van alle verplicht actief openbaar
gemaakte documenten. Het Adviescollege openbaarheid en informatiehuishouding dat ingesteld wordt met de inwerkintreding van de Woo, zal
adviseren over het openbaarheidsbeleid van de overheid: over onder
andere de uitvoering van de regels over openbaarmaking van publieke
informatie, de toegang tot de publieke informatie en over voorstellen van
wet en ontwerpen van algemene maatregelen van bestuur die geheel of
voor een belangrijk deel betrekking hebben op de openbaarmaking en de
ontsluiting van publieke informatie. Ook biedt dit college de mogelijkheid
aan belanghebbende groepen zoals journalisten en wetenschappers, om
bij openbaarmakingskwesties een klacht in te dienen. Zo wordt het
toezicht op (de verbetering van) de informatiehuishouding en het
openbaarheidsbeleid van de overheid ook verder versterkt.
Coördinatie en toezicht
We dragen zorg voor stevige coördinatie van de uitvoering van deze
plannen door het benoemen van een regeringscommissaris onder de
verantwoordelijkheid van de Minister van BZK. Met deze regeringscommissaris willen we iemand met extra gezag laten werken aan het op orde
brengen van de informatiehuishouding, en ervoor zorgen dat dit op
eenduidige wijze en centraal gebeurt. De regeringscommissaris zal ook de
verantwoordelijkheid dragen voor de uitvoering van het generieke
actieplan om de informatiehuishouding te verbeteren, en departementen
kunnen aanspreken op de voortgang van de departementale plannen. Het
Adviescollege Openbaarheid en Informatiehuishouding zal, conform zijn
taakopdracht in de Woo, adviseren over dit proces: over de stand van de
informatiehuishouding in het bestuur, de voortgang van de uitvoering van
het meerjarenplan en de toegang tot de publieke informatie. Het streven is
dat deze regeringscommissaris op 1 juli 2021 aan de slag gaat.
Bovendien wordt het onafhankelijk toezicht op naleving van de
Archiefwet, en daarmee de kwaliteit van de informatiehuishouding, door
de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed versterkt door diens
capaciteit aanzienlijk uit te breiden. Rapporten van de IOE worden gedeeld
met de Kamer en vormen een belangrijke bron voor zowel genoemd
Adviescollege op basis van de Woo als de regeringscommissaris.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

20

Het vervolg
Dit pakket vergt een majeure investering over meerdere jaren om de
informatiehuishouding beter op orde te krijgen. Het gaat naar verwachting
om inzet van extra middelen en capaciteit bij de departementen en
overige rijksonderdelen. Coördinatie en rapportage op de voortgang
verloopt via de ambtelijke top via het overleg van secretarissen-generaal
van de ministeries. De vooruitgang delen we regelmatig met de Kamers.
9. Rol van de andere staatsmachten
De POK besteedt in haar rapport aandacht aan de rol van de bestuursrechtspraak. Naar aanleiding hiervan heeft de voorzitter van de Afdeling
bestuursrechtspraak van de Raad van State onlangs op het rapport
gereageerd. De reactie is aangeboden aan het kabinet en aan de
voorzitters van beide Kamers. In de reactie wordt onder meer gereflecteerd op het handelen van de Afdeling bestuursrechtspraak zelf. Het
kabinet acht dit waardevol en ziet de resultaten van deze reflectie met
belangstelling tegemoet.
De reactie van de voorzitter van de Afdeling bestuursrechtspraak gaat ook
uitgebreid in op de inhoud van de wetgeving (Awir en kinderopvangtoeslag). De POK geeft aan dat de wetgever zich mag aanrekenen dat zij
wetgeving heeft vastgesteld die spijkerhard was. Wij nodigen het
parlement uit om samen met ons te reflecteren hoe dit beter kan.
Ook wil het kabinet kritisch kijken naar de wijze waarop de overheid zelf
het rechtssysteem benut. Niet elke zaak hoeft tot de hoogste rechter te
worden doorgeprocedeerd. Wanneer de overheid zelf de gang naar de
rechter overweegt of geconfronteerd wordt met een burger die de gang
naar de rechter wil volgen, moet dit voor de overheid altijd aanleiding zijn
om opnieuw te overwegen of de eigen handelwijze wel in lijn is met de
bedoeling van de wetgever, en of er niet toch meer ruimte is om er
gezamenlijk met de betrokken burger uit te komen.
10. Versterking van het ambtelijk vakmanschap
De rol van ambtenaren is om te adviseren en handelen vanuit hun
professioneel vakmanschap. Het kabinet beslist en draagt daarvoor ook de
gehele verantwoordelijkheid. De norm is dat ambtenaren werken op basis
van openheid en verantwoording. Dat ze kunnen omgaan met tegenspraak en direct contact met burgers. Dat ze effectief samenwerken over
(organisatie)grenzen heen. En dat hen daarbij de maatschappelijke
opgave helder voor ogen staat. Dat betekent niet alleen iets voor de
kennis en vaardigheden van individuele ambtenaren, maar ook voor de
samenstelling van teams, de manier van aansturing door leidinggevenden
en de organisatorische randvoorwaarden. Dit vraagt van iedereen een
bepaalde mate van realiteitsbesef dat cultuurverandering blijvende
aandacht en tijd kost. Vanuit BZK wordt een rijksbreed programma
opgezet dat inzet op bewustwording en praktische uitwerking van nieuwe
werkwijzen en op de benodigde opleiding en training van ambtenaren
(beleidsambtenaren, uitvoerende ambtenaren en leidinggevenden).
Voor wat betreft het topmanagement van de Rijksdienst heeft naar
aanleiding van de nader gewijzigde motie van het lid Lodders c.s.38 de
Universiteit Utrecht op verzoek van het kabinet onderzoek verricht naar
het functioneren van de Algemene Bestuursdienst (ABD). De vraag was of
het ABD-stelsel in voldoende mate bijdraagt aan de gewenste kwaliteit
38

Kamerstuk 31 066, nr. 570

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

21

van de top van de Rijksdienst. Dit onderzoek en de kabinetsreactie daarop
ontvangt u separaat. In het kader van het rapport van de POK is van
belang dat bij werving en selectie van topfuncties binnen de rijksdienst
meer dan nu expliciet aandacht zal worden besteed aan wat gegeven de
actuele maatschappelijke opgave nodig is om de functie, mede in relatie
tot de samenstelling van het managementteam, goed te kunnen vervullen.
Relevante aspecten kunnen onder meer zijn ervaring bij grote uitvoeringsorganisaties, decentrale overheden of in het bedrijfsleven en kennis op
het gebied van vakinhoud, ICT of organisatieontwikkeling.
11. Vervolg: in gesprek over de ambities en maatregelen
Deze brief bevat een stevige agenda aan acties en voornemens, waarover
het kabinet graag met uw Kamer in gesprek gaat. Dat gesprek is des te
belangrijker, omdat we bij de uitvoering van deze agenda nog tal van
vragen en dilemma’s tegen gaan komen. Vragen en dilemma’s die een
zorgvuldige afweging vragen op politiek niveau: wat regelen we in
wetgeving en waar geven we ruimte aan uitvoerders? Hoe wegen we
ruimte voor de uitvoerder tegenover het risico dat er fouten worden
gemaakt of de uitkomst kabinet en/of Tweede Kamer niet altijd bevalt?
Hoe verhoudt zich de noodzaak tot transparantie en democratische
controle op besluitvorming met de ruimte voor ambtenaren om zich uit te
spreken, risico te nemen, adviezen te schrijven die uit hun context gehaald
kunnen worden?
Als we vooruitkijken en serieus willen leren van de problemen bij de
kinderopvangtoeslag, dan moeten we er open in zijn dat de overheid altijd
afwegingen moet maken. Dat eenvoudige oplossingen meestal niet
bestaan. Het liefst vinden we maatregelen waarbij het lukt om tegenstellingen te overbruggen. Waar dat niet lukt, moeten keuzes transparant
voorliggen, zodat we in gesprek kunnen over de afruilen tussen verschillende doelen en de risico’s die een rol spelen. Zodat we geen Haagse
schijnzekerheid creëren, waarin gesuggereerd wordt dat we alle fraude
altijd kunnen voorkomen, of er nooit iemand onheus zal worden
behandeld. En zodat we gezamenlijk weten waar we tijdens de uitvoering
extra op moeten letten.
De maatregelen worden de komende periode nader uitgewerkt.39 De
uitwerking van deze maatregelen doet het kabinet samen met de
uitvoerders, medeoverheden, andere betrokken instellingen en vertegenwoordigers van de verschillende doelgroepen. Het vanaf dag één samen
met de uitvoerders en de verschillende doelgroepen ontwerpen van
maatregelen ter verbetering is essentieel. Het zal tijd kosten dit goed te
doen. Nadat de verschillende maatregelen zijn uitgewerkt en van
uitvoeringstoetsen zijn voorzien, wordt een nadere planning voor
implementatie gemaakt. Deze brief schetst de richting die het kabinet voor
ogen heeft maar in de precieze uitwerking zijn verschillende maatregelen
en modaliteiten denkbaar. Het budgettair kader voor de uitwerking van de
maatregelen is opgenomen in de budgettaire tabel (bijlage 4)40. Het
kabinet reserveert € 0,8 miljard structureel op de Aanvullende Post. Deze
middelen worden op basis van een uitgewerkt bestedingsplan toegevoegd aan de begrotingen.

39

Nader bekeken zal worden op welke manier de maatregelen uit deze brief vertaald kunnen
worden naar Caribisch Nederland.
40
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

22

12. Tot slot
De overheid heeft de getroffen ouders en hun kinderen ongelooflijk in de
problemen gebracht en daardoor veel leed veroorzaakt. We kunnen wat is
gebeurd niet terugdraaien, maar we kunnen er wel alles aan doen om het
onrecht voor ouders recht te zetten én om te voorkomen dat zoiets ooit
nog kan gebeuren. Daarnaast willen we ook proberen het leed iets te
verzachten, door heel expliciet te zeggen: we zaten fout. Er zijn veel
dingen misgegaan, die ons met diepe gevoelens van schaamte vervullen.
Daar bieden we onze zeer gemeende excuses voor aan. We gaan de pijn
van ouders en kinderen niet weg kunnen nemen, maar hopen door deze
diepgevoelde erkenning van de pijn en van de fouten van de overheid wel
bij te dragen aan de verwerking van deze zware periode en het
vertrouwen in de overheid stap voor stap weer op te bouwen.
Om deze redenen neemt het kabinet zijn verantwoordelijkheid en heeft de
Minister-President het ontslag van het kabinet aangeboden aan de
Koning. Het kabinet acht de urgentie van de maatregelen in deze brief van
zodanig groot belang voor het herstel van vertrouwen van burgers in de
overheid dat het de Kamer wil vragen het kabinet de ruimte te geven de
maatregelen in deze brief uit te voeren. Het kabinet staat daarbij vanzelfsprekend open voor een gesprek over de vraag wat het kabinet wel of niet
vermag in de ontstane situatie.
De Minister-President,
Minister van Algemene Zaken,
Namens het Kabinet,
M. Rutte

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 510, nr. 4

23