Financiering staatsschuld is helemaal
geen probleem
Special
Wim Boonstra et al.

Het CPB heeft berekend dat de staatsschuld door het kabinetsbeleid van Rutte IV kan stijgen naar
meer dan 90 procent van het bruto binnenlands product ﴾bbp﴿ in 2060. Dit heeft geleid tot
oproepen van economen en politici om meer begrotingsdiscipline
In deze special betogen we dat een eenzijdige nadruk op begrotingsdiscipline geen recht doet aan
de enorme maatschappelijke opgaven waar we voor staan
Daarnaast laten we zien dat dat de staatsschuldquote aanzienlijk lager uitvalt en stabiel is rond
de 60 procent wanneer een deel van de hogere welvaart door investeringen in onderwijs, kennis
en innovatie wordt belast ten bate van de openbare financiën
Ook als de staatsschuld toch hoger oploopt, hóeft de financiële houdbaarheid ervan helemaal niet
in het geding te komen. En wel om deze redenen:
Nederland heeft een enorm structureel nationaal spaaroverschot
Ook de belastingclaim van de overheid op pensioenvermogens moet worden meegenomen in de discussie
over de financiering van de staatsschuld
Een deel van de Nederlandse staatsschuld staat op de balans van De Nederlandsche Bank en is niet meer
relevant

Copyright © 2022 Rabobank/RaboResearch, Utrecht

26 januari 2022 | 1/13

https://economie.rabobank.com/publicaties/2022/januari/financiering%2Dstaatsschuld%2Dis%2Dhelemaal%2Dgeen%2Dprobleem/

1. Inleiding
Nederland heeft bijna driehonderd dagen na de Tweede Kamerverkiezingen in 2021 weer een missionair
kabinet: Rutte IV. Het coalitieakkoord van Rutte IV werd al in december 2021 gepresenteerd, maar niet
vergezeld door de traditionele doorrekening van het Centraal Planbureau ﴾CPB﴿. Die doorrekening van de
economische en budgettaire effecten kwam er uiteindelijk alsnog in januari 2022. Misschien wel de
belangrijkste conclusie was dat het kabinet de financiële lasten van toekomstige generaties fors laat stijgen. In
2060 zou de staatsschuld maar liefst zijn toegenomen tot meer dan 90 procent van het bruto binnenlands
product ﴾bbp﴿.
De koppen in de media waren niet mals: CPB waarschuwt voor de rekening ná Rutte IV, CPB: Rutte IV schuift
forse lasten door naar jongeren, Kabinet‐Rutte IV maakt er financieel een potje van. Waar de vorige kabinetten
Rutte werd verweten begrotingstechnisch te strikt beleid te hebben gevoerd, lijkt de pendule in het
economische debat nu diametraal de andere kant te zijn uitgeslagen. Politici en economen dringen opeens
aan op discipline van de openbare financiën. Voorbeelden zijn de reactie van zeven economen in NRC, dit FD‐
artikel, of Pieter Omzigt die in het RTLZ nieuws stelde dat de overheidsfinanciën niet te veel uit het lood
mogen slaan, omdat we anders geen financiële buffer over zouden hebben om onverwachte tegenvallers op te
vangen. In deze special stellen we ons de vraag of een oplopende staatsschuld per definitie een probleem is
voor de Nederlandse economie en of de extra uitgaven door Rutte IV wel zo schadelijk zijn als in het publieke
debat wordt beweerd.

2. Terechte kritiek
Om te beginnen: wij delen een deel van de kritiek die de buitenwacht ventileert op de ambitieuze en vooral
kostbare plannen van het kabinet Rutte IV. Die kritiek hebben we reeds geuit bij de presentatie van het
coalitieakkoord in dit rapport. Zo is niet altijd duidelijk hoe de voorgestelde plannen maatschappelijke
problemen gaan oplossen, terwijl ze wel veel geld kosten. Het is bijvoorbeeld onwaarschijnlijk dat het
terugbrengen van de studiebeurs de toegankelijkheid tot het onderwijs vergroot. Verder is het zeer de vraag
of de miljarden die in de woningmarkt worden gestoken, helpen om de woningtekorten op te lossen. De
bouwsector kampt immers met forse tekorten aan materialen en mensen.
Ook onderkennen we het risico dat het alloceren van grote sommen in fondsen ﴾zoals het Klimaat‐ en
Transitiefonds, Stikstoffonds, Mobiliteitsfonds, Groeifonds, Wetenschapsfonds﴿, zonder duidelijke
afgebakende doelen ertoe kan leiden dat geld ondoelmatig wordt uitgegeven. Het is wat dit betreft belangrijk
dat het kabinet leert van de fouten die in het verleden zijn gemaakt met ad hoc fondsen, zoals het Fonds
Economische Structuurversterking ﴾FES﴿. Bovendien is het merkwaardig dat het kabinet er niet voor kiest om
de huidige generatie, die ook deels verantwoordelijk is voor de bestaande problemen op bijvoorbeeld het
gebied van klimaat en stikstof, mee te laten betalen aan het oplossen ervan. Hetzelfde argument geldt voor
vervuilende bedrijven die onder Rutte IV opnieuw de dans lijken te ontspringen. Al met al zijn ook wij van
mening dat kritisch naar de regeringsplannen en de aanwending van collectieve middelen moet worden
gekeken. Dat is veel belangrijker dan de eenzijdige nadruk op de vermeende schuldproblematiek.

3. Maatschappelijke problemen vragen om forse
investeringsimpuls
Ondanks de voorbehouden en kritiek op de sterk gewijzigde beleidskoers van Rutte IV zijn wij van mening dat
de oproep om financiële prudentie die vanuit verschillende hoeken wordt geuit te eenzijdig is. Nederland
heeft te maken met enorme maatschappelijke opgaven en daarvoor is simpelweg een hoop geld nodig. Ons

Copyright © 2022 Rabobank/RaboResearch, Utrecht

26 januari 2022 | 2/13

https://economie.rabobank.com/publicaties/2022/januari/financiering%2Dstaatsschuld%2Dis%2Dhelemaal%2Dgeen%2Dprobleem/

land moet zich onder meer flink inspannen om de energietransitie in te zetten, de vernietiging van
biodiversiteit tegen te gaan en zich te beschermen tegen de gevolgen van een forse stijging van de zeespiegel.
Daarbij moeten we ons terdege afvragen of de prijs die we als maatschappij zouden betalen als we ons niet
afdoende weten te beschermen tegen de gevolgen van de klimaatverandering wel voldoende wordt
meegewogen in de hele begrotingsdiscussie. De fysieke toekomst van ons laaggelegen land staat immers
letterlijk op het spel.
Om deze onvermijdelijke last te kunnen dragen, is het in standhouden of, beter nog, het versterken van het
verdienmodel van de Nederlandse economie van groot belang. Helaas is de afgelopen decennia ook te weinig
gedaan om de groei van de arbeidsproductiviteit en daarmee het verdienvermogen van de Nederlandse
economie te stimuleren. De productiviteitsgroei in ons land is gehalveerd van ruwweg 1,5 procent gemiddeld
per jaar over de periode 1980‐2007 naar jaarlijks 0,7 procent in de periode 2010‐2019.
Je zou ook kunnen beargumenteren dat het te restrictieve begrotingsbeleid van de afgelopen decennia de
aanpak van de in de vorige alinea gesignaleerde maatschappelijke problemen heeft geremd. De bezuinigingen
van de kabinetten Rutte in de eerste jaren na de kredietcrisis zijn ten koste gegaan van de ontwikkeling van
economische groei, werkgelegenheid en koopkracht. Hierdoor is in deze tijd ook minder geïnvesteerd, in het
bijzonder in sectoren die met een grote vraaguitval te maken hadden, zoals de bouwsector. Het huidige
gebrek aan capaciteit in de bouwsector is er deels debet aan dat de woningmarktcrisis die we vandaag de dag
ervaren een stuk dieper is dan hij wellicht had kunnen zijn. Het feit dat het aanbod van goede betaalbare
woningen te laag is, was tien jaar geleden ook al bekend. Dit grote maatschappelijke probleem is door het
gevoerde beleid onder Rutte II verergerd. Ook zijn de langetermijngevolgen van de kredietcrisis voor de
productiecapaciteit en het verdienvermogen van de Nederlandse economie door het gevoerde restrictieve
beleid vergroot.

4. Is een hogere staatsschuld een probleem?
Los van de noodzaak om extra financiële middelen uit te trekken om maatschappelijke uitdagingen aan te
pakken, betogen we in de rest van deze publicatie dat de financiële houdbaarheid niet in het geding hoeft te
komen als de staatsschuld door het gevoerde beleid oploopt. Hierbij spelen verschillende overwegingen, waar
het CPB in zijn analyse geen rekening mee heeft gehouden:
1. Investeringen in onderwijs, kennis en innovatie leiden tot hogere economische welvaart;
2. Het structurele Nederlandse spaaroverschot maakt financiering van het overheidstekort eenvoudiger;
3. Ons nageslacht erft niet alleen een staatsschuld, maar ook de belastingclaim op onze pensioenvermogens;
4. Schuldpapier op de balans van DNB is monetair niet meer relevant.

4.1 Investeringen in onderwijs en innovatie versterken het
verdienmodel van Nederland
Hoewel we niet betwijfelen dat het Centraal Planbureau als scherprechter de budgettaire en economische
effecten van de beleidsvoornemens van het nieuwe kabinet naar eer en geweten heeft doorgerekend,
ontbreekt wat ons betreft toch een vrij fundamenteel element in de analyses. Het CPB gaat er bij de
doorrekening namelijk van uit dat het effect van de overheidsinvesteringen die worden gedaan in onderwijs,
innovatie/R&D, wetenschap en klimaat op het verdienvermogen van de Nederlandse economie nul is. Het CPB
heeft onlangs het gebruikte macromodel getiteld SAFFIER 3.0 vernieuwd, maar ook deze nieuwe versie doet
nog steeds geen recht aan de positieve effecten van investeringen in onderwijs, kennis en innovatie op de
productiviteitsgroei.

Copyright © 2022 Rabobank/RaboResearch, Utrecht

26 januari 2022 | 3/13

https://economie.rabobank.com/publicaties/2022/januari/financiering%2Dstaatsschuld%2Dis%2Dhelemaal%2Dgeen%2Dprobleem/

Het gevolg van de wijze waarop het CPB beleidsplannen doorrekent, is dat wanneer een kabinet investeert in
productiviteitsverhogende factoren, zoals onderwijs en innovatie, deze baten niet meetellen in de
economische groeicijfers.[1] Concreet maakt het CPB hiermee een fundamentele keuze: het economische
rendement op investeringen in onderwijs, kennis en innovatie is nul.
We laten zien dat deze aanname ook belangrijke implicaties heeft voor de discussie over de ontwikkeling van
de staatsschuldquote. Want door wel de kosten, maar niet de baten van beleid mee te nemen in een
doorrekening, ontstaat een vertekend beeld. Met vrij vergaande gevolgen voor het houdbaarheidsbeeld, zoals
wij in de volgende subparagrafen toelichten.

Impact van Rutte IV op het structurele verdienvermogen van ons land
Om te berekenen wat het beleid van Rutte IV mogelijk betekent voor de ontwikkeling van de structurele
economische groei in Nederland, hebben we een aantal scenario’s doorgerekend met het endogene
groeimodel van RaboResearch. Met dit model kunnen we in kaart brengen wat de intensivering van de
onderwijsuitgaven en investeringen vanuit het Groei‐ en Wetenschapsfonds opleveren voor de Nederlandse
economie. Helaas kunnen wij in ons model niet de baten meenemen van investeringen die bijvoorbeeld vanuit
het Klimaat‐ en Transitiefonds worden gedaan. Zie Box 1 voor meer technische toelichting op onze
berekeningen. Ook loopt de berekening van onze TFP‐effecten tot 2040, en zijn wij niet in staat resultaten tot
en met 2060 te produceren, maar vergelijken we het pad van het CPB met onze eigen scenario’s in 2040.
Uit onze berekeningen blijkt dat door het investeringspakket van Rutte IV de structurele groei van de
Nederlandse economie tot 2040 gemiddeld 0,25 procent per jaar hoger uitvalt ten opzichte van het basispad
﴾oranje lijn﴿. Dat lijkt misschien niet zo veel, maar bij elkaar opgeteld is de economie over twee decennia in
reële termen toch bijna 50 miljard euro groter ten opzichte van de voorspelling van het Planbureau. Dit
betekent dat het welvaartsniveau, na correctie voor inflatie, 5 procent hoger uitvalt. Concreet betekent dit per
Nederlander een gemiddelde welvaartstoename in constante prijzen met gemiddeld 2.500 euro ﴾vergelijk
oranje en blauwe lijn in figuur 1﴿.
De wijze waarop de extra onderwijsuitgaven en
investeringen in het Groei‐ en Wetenschapsfonds
over de tijd bijdragen aan een hoger
welvaartsniveau verschilt overigens wel aanzienlijk.
De baten van de extra onderwijsuitgaven hebben
een aanzienlijke tijd nodig om bij te dragen aan een
hoger welvaartsniveau ﴾zie lichtblauwe lijn in figuur
1﴿. Wel neemt de bijdrage ervan, ook door het
structurele karakter van de extra investeringen, in
2040 nog steeds toe en overstijgt deze op een
gegeven moment de investeringsbijdrage vanuit het
Groei‐ en Wetenschapsfonds.

Figuur 1: Effecten van investeringsimpuls Rutte
IV op Nederlands welvaartsniveau

Bron: RaboResearch, CBS, OECD

De extra investeringen vanuit het Groei‐ en Wetenschapsfonds dragen juist vooral in de tweede helft van dit
decennium het sterkste bij aan de groei ﴾zie groene lijn in figuur 1﴿, maar daarna stagneert de bijdrage,
waardoor het groeipad weer afbuigt naar ons basispad ﴾zie blauwe stippellijn in figuur 1﴿. Dit komt doordat de
impuls vanuit het Groei‐ en Wetenschapsfonds tijdelijk is. Hierdoor stoppen de extra investeringen, terwijl de
hogere afschrijvingen op de bestaande hoeveelheid R&D‐kapitaal wel doorlopen. Op een gegeven moment
zijn alle extra tijdelijke investeringen volledig afgeschreven en is er geen permanent positief effect op het bbp.
Dit is een belangrijke reden dat we in het verleden al meermalen hebben gepleit voor een structureel

Copyright © 2022 Rabobank/RaboResearch, Utrecht

26 januari 2022 | 4/13

https://economie.rabobank.com/publicaties/2022/januari/financiering%2Dstaatsschuld%2Dis%2Dhelemaal%2Dgeen%2Dprobleem/

Groeifonds ﴾zie Erken, Van Es en Van Harn, 2021a; Erken, Van Es en Van Harn, 2021c﴿.

Box 1: Aannames onder berekening effecten impuls
onderwijs, innovatie en wetenschap
In het macro‐economische model van het CPB blijft een belangrijk deel van de productiviteitsgroei
exogeen, namelijk de zogenoemde totale factorproductiviteit ﴾TFP﴿. TFP is een maatstaf voor
technologie in de meeste brede zin van het woord, omdat deze meet hoe productief arbeid en
kapitaal zijn in het genereren van toegevoegde waarde. Het CPB‐model is gebaseerd op de
principes van Robert Solow uit de jaren vijftig ﴾Solow, 1953﴿. Zijn neoklassieke groeimodel verklaart
economische groei door de extra inzet van arbeid en kapitaal. TFP is hierin een ‘manna from
heaven’, die in dit model niet door gericht beleid kan worden bevorderd.
De afgelopen zeventig jaar heeft de economische wetenschap echter niet stilgestaan en is
overtuigend aangetoond dat menselijk kapitaal, wetenschap en investeringen in onderzoek en
innovatie stuk voor stuk belangrijk zijn voor de welvaartsontwikkeling van landen. Dit is gebeurd in
theoretisch opzicht ﴾zie Romer, 1990; Lucas, 1988; Jones, 1995; Jones, 1999; Mankiw, Romer en Weil,
1989﴿, maar is ook empirisch onderbouwd ﴾zie bijlage 1﴿. RaboResearch rekent met een endogeen
groeimodel dat is ontwikkeld door Erken, Thurik en Stegeman ﴾2016﴿ en verbeterd door Erken, Van
Es en Groenewegen ﴾2018﴿. Met dat model kunnen we de economische effecten van investeringen in
onderwijs, private en publieke R&D wel degelijk in kaart brengen.
In onze doorrekening van het beleid van het kabinet Rutte IV op het structurele groeivermogen van
de Nederlandse economie beperken we ons tot de factoren die de economie op de middellange tot
lange termijn beïnvloeden. Hierbij gaat het specifiek om de intensivering van de kennis‐ en
innovatiepijlers in het Groeifonds ﴾van 20 miljard euro voor de komende vijf jaar﴿, het nieuw in te
richten Wetenschapsfonds ﴾5 miljard over tien jaar tijd﴿ en de structurele intensivering van de
onderwijsuitgaven.
Klimaatbeleid reikt veel verder dan puur en alleen economische doelstellingen. Daarmee levert het
een belangrijke bijdrage aan toekomstige welvaart en welzijn. Helaas kunnen wij, net als het CPB, de
niet‐economische baten van bijvoorbeeld de investeringen uit het Klimaat‐ en Transitiefonds niet
gekwantificeerd meenemen in onze analyse. Maar het is goed om in het achterhoofd te houden dat
een groot deel van ons land onder water kan komen te staan, als wij het niet weten te beschermen
tegen de gevolgen van de hogere zeespiegel en andere effecten van klimaatverandering.
De impact van het voorgenomen beleid op de economische groei op de korte termijn van 0,5
procent per jaar nemen we rechtstreeks van het CPB over in zowel het basispad als onze alternatieve
doorrekening.

Groei‐ en Wetenschapsfonds
De middelen uit het Groei‐ en Wetenschapsfonds verdelen we in onze doorrekening tussen de post
publieke R&D en de post private R&D. Bij het Wetenschapsfonds boeken we de investeringen van
vijf miljard over tien jaar op publieke R&D, zoals weergegeven in de budgettaire bijlage bij het
coalitieakkoord.

Copyright © 2022 Rabobank/RaboResearch, Utrecht

26 januari 2022 | 5/13

https://economie.rabobank.com/publicaties/2022/januari/financiering%2Dstaatsschuld%2Dis%2Dhelemaal%2Dgeen%2Dprobleem/

Bij de middelen die vanuit het Groeifonds zijn
Figuur 2: Groeifonds krijgt niet alle
gereserveerd, gaan we ervan uit dat er, gegeven de middelen weggezet
absorptiecapaciteit van het Nederlandse
kennisintensieve bedrijfsleven, een maximum staat
op de hoeveelheid investeringen die privaat kunnen
worden weggezet ﴾zie figuur 2﴿. Dat maximum
hebben we bepaald door de achterstand van
Nederland op het gebied van private R&D te
spiegelen aan de mondiale R&D‐toplanden en te
corrigeren voor de kennisextensieve sectorstructuur
van Nederland ﴾zie Erken, Van Es en Van Harn,
2021a﴿. Ook gaan we uit van 1 miljard euro extra
Bron: RaboResearch, coalitieakkoord
aan private R&D die komende vijf jaar wordt
ingezet vanuit het Europese Herstelfonds ﴾RRF﴿. Het restant van de middelen die per jaar in het
coalitieakkoord op het Groeifonds zijn geboekt, slaan in onze doorrekening neer in de post
publieke R&D.
We gaan er verder van uit dat niet elke euro die vanuit het Groeifonds wordt uitgegeven ook
daadwerkelijk leidt tot 1 extra euro aan private R&D. Over de exacte elasticiteit van
overheidsstimulering van private R&D is geen consensus ﴾zie Becker ﴾2015﴿ voor een overzicht﴿. In
een recent project van de OECD gebaseerd op microdata wordt voor een groep van twintig OECD‐
landen een gemiddelde elasticiteit gevonden van 1,4 voor zowel R&D‐subsidies als generieke R&D‐
stimulering ﴾OECD, 2020﴿. Dit zou betekenen dat bovenop elke euro subsidie bedrijven zelf 40 cent
extra investeren. Onder deze uitkomst schuilt echter een enorme heterogeniteit per land en ook per
type bedrijf en voor Nederland zijn geen directe effecten bekend. Er zijn ook gerenommeerde
studies die stellen dat de elasticiteit veel lager ligt, namelijk rond de 0,5 ﴾zie bijvoorbeeld Europese
Commissie ﴾2014﴿ en Thomson ﴾2017﴿﴿. Dit betekent dat van elke euro overheidssubsidie voor R&D
er 50 cent niet wordt gespendeerd door bedrijven. De economische literatuur spreekt in dit verband
wel van ‘crowding out’ of verdringing. Uiteindelijk kiezen wij voor de effecten van 0,7 op de korte
termijn en 0,9 voor de lange termijn die zijn gevonden in de meest recente evaluatie van de
Nederlandse generieke fiscale aftrekpost, de WBSO ﴾zie Ziesemer, 2021﴿. In 2024 en 2025 gaan we
dus uit van een verdringing van Groeifondssubsidies van grofweg 800 miljoen euro ﴾zie figuur 2﴿.
Ook hebben wij in onze berekening rekening gehouden met het feit dat sterke stimulering van
publieke en private R&D zorgt voor positieve endogene effecten op de kennisintensiteit van de
Nederlandse sectorstructuur. Door deze investeringen neemt de omvang van de kennisintensieve
sector in Nederland toe ﴾zie Erken, Van Es en Van Harn, 2021b﴿. Tot slot gaan we er in tegenstelling
tot het CPB van uit dat de impulsen vanuit het Groei‐ en Wetenschapsfonds tijdelijk zijn.

Onderwijs
Voor de extra investeringen in het onderwijs houden we de intensiveringen aan in de budgettaire
bijlage van het coalitieakkoord. Ook gaan we er, net als het CPB, van uit dat de intensivering van de
onderwijsuitgaven structureel van aard is. Om de koppeling te maken tussen onderwijsinvesteringen
en de menselijk kapitaalvariabele in ons endogene groeimodel, is het belangrijk onderwijsuitgaven
﴾geschoond voor het Wetenschapsfonds﴿ eerst om te zetten in een zogeheten
onderwijskapitaalvariabele ﴾geïnspireerd op dit overzicht van de OECD ﴾2012﴿﴿.

Copyright © 2022 Rabobank/RaboResearch, Utrecht

26 januari 2022 | 6/13

https://economie.rabobank.com/publicaties/2022/januari/financiering%2Dstaatsschuld%2Dis%2Dhelemaal%2Dgeen%2Dprobleem/

Dat gebeurt door eerst een deflator toe te passen Figuur 3: Intensivering Rutte IV in
op de onderwijsuitgaven en vervolgens een
onderwijs is geen luxe, maar noodzaak
startkapitaal te berekenen. Daarna tellen we de
jaarlijkse onderwijsuitgaven bij het startkapitaal op,
waarbij we een vaste afschrijvingsvoet toepassen op
de reeds bestaande hoeveelheid onderwijskapitaal
﴾zie bijlage 2﴿. In figuur 3 zijn de paden voor
onderwijskapitaal weergegeven. Waar de extra
sommen geld voor onderwijs in het coalitieakkoord
wellicht spectaculair ogen, blijkt uit onze
berekening dat zonder de intensivering de
ontwikkeling van het onderwijskapitaal in
Bron: RaboResearch, coalitieakkoord
Nederland de komende periode op een aanzienlijke
lagere trend terecht zou komen.

Impact op staatsschuldquote
In de CPB‐doorrekening loopt de schuldquote van de overheid fors op door de beleidsmaatregelen van het
kabinet Rutte IV, tot 92 procent van het bbp in 2060. De vraag is wat er gebeurt met de staatsschuldquote in
bovenstaand scenario, waarin sprake is van een hogere economische groei door de extra investeringen in
onderwijs, kennis en innovatie dan waar het CPB vanuit gaat. We rekenen de gevolgen van dit scenario voor de
staatsschuld door met het macro‐economische model NiGEM ﴾zie box 2 voor meer technische toelichting﴿.
In een eerdere studie ﴾paragraaf 5.2﴿ laat het CPB zien dat een hogere productiviteit de overheidsfinanciën op
lange termijn niet direct verbetert en zelfs iets verslechtert. Dit komt doordat door hogere economische groei
niet alleen de marktlonen groeien, maar tegelijkertijd ook de lonen in de publieke sector ﴾zie CPB, 2014﴿. Het
gevolg is dat hogere publieke uitgaven grosso modo meegroeien met de hogere productiviteit, terwijl de
overheidsinkomsten iets achterblijven, onder andere door de fiscale behandeling van ons pensioenstelsel.
Hoewel deze uitkomst onzeker is en sterk afhankelijk van specifieke aannames, is het zeker aannemelijk dat de
schuldquote niet direct automatisch sterk verbetert door een hogere productiviteitsgroei, zoals doorgerekend
in ons scenario. De lichtblauwe lijn in figuur 4 laat dit ook zien: deze loopt grotendeels gelijk op met het CPB‐
scenario.
Het is echter belangrijk om te realiseren dat het
cumulatieve inkomen van huishoudens en bedrijven
in het door ons doorgerekende scenario fors stijgt
ten opzichte van de CPB‐doorrekening. In ons
scenario komt het reële bbp‐niveau per hoofd ﴾dus
gecorrigeerd voor inflatie﴿ 5 procent en het reëel
beschikbaar inkomen van huishoudens in 2040
ongeveer 4 procent hoger uit dan in het scenario
zonder extra productiviteitseffecten als gevolg van
de investeringen in onderwijs, kennis en innovatie.
De overheidsfinanciën kunnen, als dit nodig zou zijn,
vervolgens worden verbeterd door een deel van die
inkomensstijging aan te wenden voor de reductie
van het overheidstekort en dus de staatsschuld ﴾zie
box 2 voor meer toelichting﴿. De oranje lijn in figuur
4 laat de gevolgen zien wanneer 40 procent van de
extra welvaart wordt aangewend voor het

Copyright © 2022 Rabobank/RaboResearch, Utrecht

Figuur 4: Ontwikkeling overheidsschuld in
verschillende scenario’s

Toelichting: zie box 2 voor een verantwoording van de
berekeningen.
Bron: RaboResearch, CPB, NiGEM

26 januari 2022 | 7/13

https://economie.rabobank.com/publicaties/2022/januari/financiering%2Dstaatsschuld%2Dis%2Dhelemaal%2Dgeen%2Dprobleem/

verbeteren van de schuldhoudbaarheid: de staatsschuldquote stabiliseert op iets meer dan 60 procent van het
bbp. En het reëel beschikbaar inkomen voor de mensen is in dit geval in 2040 nog steeds 2 procent hoger dan
in het scenario zonder productiviteitseffecten.
Kortom: in ons alternatieve scenario met endogene groei‐effecten is Nederland welvarender, innovatiever en
beter opgeleid, terwijl de schuldquote slechts beperkt oploopt en stabiliseert. Bovendien kunnen middelen
publiek worden aangewend om maatschappelijke problemen aan te pakken waarvan de baten niet direct in
financieel gewin kunnen worden uitgedrukt, zoals de aanpak van klimaatverandering, milieuvervuiling en
stikstof.

Box 2: Verantwoording scenario’s voor de overheidsschuld
De scenario’s voor de berekening van de overheidsschuld zijn gemaakt met het National institute
General Equilibrium Model ﴾NiGEM﴿, ontwikkeld door het National Institute of Economic and Social
Research ﴾NIESR﴿. Aangezien onze berekening van de TFP‐effecten tot 2040 loopt, zijn wij niet in
staat resultaten tot en met 2060 te produceren, maar vergelijken we het pad van het CPB met onze
eigen scenario’s in 2040.
In stap 1 repliceren we zo goed mogelijk de CPB‐doorrekening ﴾donkerblauwe lijn in figuur 4﴿. Die
doorrekening bevat enkele macro‐economische resultaten tot en met 2025 ﴾bijvoorbeeld bbp,
werkloosheid, loonontwikkeling en inflatie﴿. Ook bevat de doorrekening de gevolgen voor de
overheidsfinanciën ﴾schuld, tekort﴿ op diezelfde termijn. Deze hebben wij alle overgenomen, waarbij
de effecten verspreid zijn over de jaren 2022‐2025. Aangezien we de economische impact van het
coalitieakkoord in 2022 klein achten, ligt het zwaartepunt van de economische en budgettaire
effecten in de laatste drie jaar.
Het CPB geeft ook de overheidsschuld in 2060. Voor de tussenliggende jaren ﴾2026‐2059﴿
gebruiken we lineaire interpolatie. Dit wijkt vrijwel zeker af van het werkelijke pad, maar dit doet
niets af aan de waarde van de aanvullende scenario’s. Deze zijn namelijk gemaakt ten opzichte van
de interpolatie van de CPB‐doorrekening. NiGEM kent de optie om de schuldquote op een gewenst
niveau te krijgen, waarbij het de overheidsinkomsten aanpast om op dat doel uit te komen. Hiermee
kunnen we de resultaten van het CPB reproduceren.
In stap 2 voegen we de door ons berekende TFP‐effecten toe ﴾lichtblauwe lijn﴿. We verdelen die
effecten gelijkmatig over de diverse bbp‐componenten. NiGEM bepaalt alle andere uitkomsten,
waaronder de effecten op lonen, werkloosheid, inflatie, begrotingstekort en schuldquote.
In stap 3 voegen we het terugsluizen van een deel van de welvaartsstijging toe ﴾oranje lijn﴿. Deze
terugsluis is zo gekalibreerd dat de overheid de helft van de initiële stijging van het reëel
beschikbaar inkomen afroomt via hogere belastingen. De belastingverhoging is gelijkmatig
verdeeld over directe belastingen, indirecte belastingen en vennootschapsbelasting. Deze terugsluis
leidt tot een lager overheidstekort en dus een stabiliserende schuldquote.
Onderliggende aannames over de ﴾reële﴿ rente op de overheidsschuld hebben weliswaar impact op
de uiteindelijke resultaten, maar veranderen niet fundamenteel iets aan de analyse. Een hogere rente
vereist bijvoorbeeld mogelijk een grotere terugsluis of leidt tot een stabilisatie op een hoger
schuldniveau, maar ook het CPB‐pad loopt in dat geval harder op dan de donkerblauwe lijn nu
doet. Verder is het gevaarlijk om alleen met een hogere rente te rekenen zonder de context mee te

Copyright © 2022 Rabobank/RaboResearch, Utrecht

26 januari 2022 | 8/13

https://economie.rabobank.com/publicaties/2022/januari/financiering%2Dstaatsschuld%2Dis%2Dhelemaal%2Dgeen%2Dprobleem/

nemen. Is een hogere rente bijvoorbeeld het gevolg van een hogere inflatie, dan leidt dat al snel tot
een forse daling van de staatsschuldquote als gevolg van het noemereffect.

4.2 Het Nederlandse spaaroverschot
De Nederlandse economie kent een zeer groot,
Figuur 5: Nederlandse economie heeft enorm en
structureel nationaal spaaroverschot ﴾saldo lopende
toenemend spaaroverschot
rekening betalingsbalans, zie figuur 5﴿. De afgelopen
tien jaar bedroeg dit gemiddeld genomen 9
procent van het bbp. De private sector
﴾huishoudens en bedrijven﴿ hield jaarlijks gemiddeld
maar liefst 75 miljard euro meer over dan zij uitgaf.
Dit spaaroverschot is ook in internationaal opzicht
zeer omvangrijk en kan worden gezien als een
indicator van structurele onderbesteding. Tegen
deze achtergrond vormt een overheid die meer gaat
uitgeven dus niet per definitie een groot probleem.
Sterker nog: de mobilisatie van het spaaroverschot
Bron: RaboResearch, IMF, CPB
ten faveure van investeringen in de Nederlandse
economie komt de Nederlandse samenleving zonder twijfel meer ten goede dan dit overschot te beleggen in
het buitenland om tekortlanden te financieren.

4.3 De invloed van onze pensioenvermogens
Een deel van het Nederlandse spaaroverschot slaat neer in onze pensioenfondsen. Daarvoor geldt een fiscale
omkeerregel. Hierbij mag de inleg in de pensioenfondsen worden afgetrokken van de inkomstenbelasting,
maar wordt bij uitkering van het pensioen te zijner tijd belasting betaald, zij het tegen een lager marginaal
tarief van gemiddeld circa 30 procent. Onze pensioenfondsen bevatten momenteel een slordige 1.850 miljard
euro aan vermogen ﴾180 procent van het bbp﴿. Verder zit er nog een fors bedrag in andere
pensioenproducten. Conservatief geschat omvat ons totale pensioenvermogen op dit moment circa 2.000
miljard euro. Op dit opgebouwde pensioenvermogen rust een belastingclaim, die vrijvalt als de pensioenen
worden uitgekeerd. Deze latente belastingclaim bedraagt nu al, conservatief geschat, zo’n 60 procent van het
bbp. Zelfs als die uitgestelde belastingen niet naar voren worden gehaald, is het nog steeds belangrijk te
realiseren dat toekomstige generaties niet alleen een staatsschuld erven, maar ook de enorme pot aan
pensioenkapitaal en de daarop rustende belastingclaim, die deze schuld ruimschoots compenseert. Zo
beschouwd wordt er per saldo helemaal geen schuld doorgeschoven naar toekomstige generaties ﴾zie ook De
Vos, 2021﴿. Het CPB neemt in zijn analyse van de toekomst dus wel de verplichtingen, maar niet de financiële
activa van de overheid mee. In de context van een houdbaarheidsstudie, waarin het vooral gaat over de
toekomstige financiering van de staatsschuld en niet zozeer de absolute hoogte van die schuld is dit een
cruciale omissie. Een land met een fors jaarlijks nationaal spaartekort en een gebrek aan financiële activa zal
veel eerder problemen ondervinden bij de financiering van de staatsschuld dan een land met een
spaaroverschot en grote collectieve financiële vermogens.

4.4 Een groot deel van de staatsschuld is al opgekocht door DNB
Sinds het Eurosysteem ﴾de Europese Centrale Bank en de centrale banken van de lidstaten van de eurozone﴿ in
2015 begon met zijn beleid van kwantitatieve verruiming, heeft het in totaal voor een bedrag van ruim 2.600
miljard euro aan staatsleningen opgekocht. Dit is ruwweg 20 procent van de totale staatsschuld in de
eurozone. Daarbij heeft iedere nationale centrale bank de schuld van haar eigen overheid op de balans
genomen. Dit betekent dat DNB op dit moment meer dan 126 miljard euro ﴾circa 15 procent﴿ van het bbp aan

Copyright © 2022 Rabobank/RaboResearch, Utrecht

26 januari 2022 | 9/13

https://economie.rabobank.com/publicaties/2022/januari/financiering%2Dstaatsschuld%2Dis%2Dhelemaal%2Dgeen%2Dprobleem/

Nederlandse staatsschuld op haar balans heeft staan. Dat is een bijzondere situatie, aangezien de Nederlandse
staat de enige aandeelhouder van DNB is. Het komt er dus op neer dat de Nederlandse minister van Financiën
rente en aflossing betaalt aan DNB en dit dan per kerende post terugkrijgt als DNB haar winst afdraagt aan de
staat. Het is een vestzak‐broekzaksituatie geworden.
Deze schuld is vanuit monetair opzicht niet meer relevant. Het is dan ook zinvol om de Europese
begrotingsregels op de een of andere manier hiervoor te corrigeren ﴾De Grauwe, 2021; Boonstra en Koopman,
2021﴿, tegelijk met de nodige prikkels om ‘moral hazard’ te vermijden. Het is in ieder geval niet rationeel om
de samenleving te belasten met bezuinigingen die tot doel hebben om een schuld van de Nederlandse staat
aan zichzelf te laten aflossen.
Kwantitatieve verruiming lijkt in heel veel opzichten op monetaire financiering. Dit laatste betreft het
verrichten van overheidsuitgaven met door de centrale bank nieuw aangemaakt geld. Monetaire financiering
is onder Europese wetgeving met nadruk niet toegestaan. Dat de ECB dit beleid toch mocht voeren, ook van
de juristen van het Duitse Grondwettelijke Hof, komt doordat onder het beleid van de ECB alleen reeds
bestaande staatsschuld werd opgekocht. Dit kan dus worden beschouwd als regulier monetair
openmarktbeleid, zij het van ongekende proporties.
Als deze schuld tot in lengte van dagen op de balans van de centrale bank blijft staan, gaat daar geen nieuwe
inflatoire druk van uit. Maar het introduceert natuurlijk wel een zekere mate van moreel risico. Als
beleidsmakers ervan uitgaan dat de ECB hen, als puntje bij paaltje komt, toch wel weer te hulp schiet, is dat
natuurlijk dodelijk voor de begrotingsdiscipline in de eurozone. Het is dan ook noodzakelijk dat er prikkels
worden ingebouwd om ‘moral hazard’ te vermijden ﴾Boonstra, 2021﴿. Maar het is ondenkbaar dat de centrale
bank, in het onverhoopte geval dat landen problemen ondervinden met het financieren van de staatsschuld,
op dat moment de financieringsproblematiek zou verergeren door de door haar opgekochte schuld niet door
te rollen.

Conclusie
Het is goed dat het CPB de gevolgen van het voorgenomen kabinetsbeleid voor de komende jaren
doorrekent. Er is in Nederland wat ons betreft geen partij die dat beter kan. We onderschrijven dan ook het
advies van het Planbureau om erop alert te blijven dat de overheidsuitgaven doelmatig worden aangewend.
Wel is het de vraag of het CPB de nadruk zo sterk had moeten leggen op de langetermijndoorrekening van de
openbare financiën. Het is de vraag of macro‐economische modellen geschikt zijn om veertig jaar vooruit te
kijken. Daarom is het verstandig om bij dit soort voorspellingen voldoende onzekerheidsmarges aan te
houden. De aannames spelen hierbij namelijk een grote rol en sommige hebben een buitenproportionele
invloed op de uitkomst van de voorspellingen. In geval van het CPB speelt hier, zoals boven uiteengezet, de
onmacht om investeringen in onderwijs, kennis en innovatie op een zinvolle wijze mee te nemen.
Verder spelen bij een houdbaarheidsanalyse van een schuld op lange termijn meer zaken een rol dan alleen de
hoogte van deze schuld. Zoals iedere landenrisico‐analist kan uitleggen, kijk je in zo’n geval ook naar het
verdienvermogen van een land, waaronder het mogelijke spaartekort of ‐overschot, en welke andere
financieringsmogelijkheden het nog meer heeft. De harde belastingclaim die onze overheid heeft op de
enorme pensioenvermogens had men in deze context niet over het hoofd mogen zien.
De beeldvorming op basis van de studie van het Planbureau dat het kabinet onverantwoord omgaat met de
openbare financiën is wat ons betreft dan ook echt een brug te ver. En belangrijker: zij leidt af van de enorme
maatschappelijke uitdagingen waar ons land voor staat.

Copyright © 2022 Rabobank/RaboResearch, Utrecht

26 januari 2022 | 10/13

https://economie.rabobank.com/publicaties/2022/januari/financiering%2Dstaatsschuld%2Dis%2Dhelemaal%2Dgeen%2Dprobleem/

Voetnoot
[1] Ook de niet‐financiële baten van investeringen in bijvoorbeeld klimaatbeleid blijven onderbelicht, iets wat
het CPB overigens zelf onderkent.

Literatuur
Ahsan, H., & Haque, M. E. ﴾2017﴿. Threshold effects of human capital: Schooling and economic growth.
Economics Letters, 156, 48‐52.
Akhvlediani, T., & Cieślik, A. ﴾2020﴿. Human capital, technological progress and technology diffusion across
Europe: education matters. Empirica, 47﴾3﴿, 475‐493.
Arnold, J. M., Bassanini, A., & Scarpetta, S. ﴾2007﴿. Solow or Lucas?: Testing growth models using panel data
from OECD countries, OECD, Parijs.
Audretsch, D. B., & Belitski, M. ﴾2020﴿. The role of R&D and knowledge spillovers in innovation and
productivity. European Economic Review, 123, 103391.
Bassanini, A., & Scarpetta, S. ﴾2002﴿. Does human capital matter for growth in OECD countries? A pooled
mean‐group approach. Economics Letters, 74﴾3﴿, 399‐405.
Benhabib, J., & Spiegel, M. M. ﴾1994﴿. The role of human capital in economic development evidence from
aggregate cross‐country data. Journal of Monetary Economics, 34﴾2﴿, 143‐173.
Becker, B. ﴾2015﴿. Public R&D policies and private R&D investment: A survey of the empirical evidence. Journal
of Economic Surveys, 29﴾5﴿, 917‐942.
Bils, M., & Klenow, P. J. ﴾2000﴿. Does schooling cause growth?. American Economic Review, 90﴾5﴿, 1160‐1183.
Cohen, W.M. and Levinthal, D.A. ﴾1989﴿. Innovation and learning: two faces of R&D, The Economic Journal,
99﴾397﴿, 569‐96.
Ciccone, A., & Papaioannou, E. ﴾2009﴿. Human capital, the structure of production, and growth. Review of
Economics and Statistics, 91﴾1﴿, 66‐82.
CPB ﴾2022﴿. Analyse coalitieakkoord 2022‐2025. Den Haag.
CPB ﴾2019﴿. Zorgen om morgen. CPB Vergrijzingsstudie, Den Haag.
CPB ﴾2014﴿. Overheidslonen volgen marktlonen. CPB Policy Brief, 2014/2, Den Haag.
Diebolt, C. & Hippe, R. ﴾2019﴿. The long‐run impact of human capital on innovation and economic
development in the regions of Europe. Applied Economics, 51﴾5﴿, 542‐563.
Dinerstein, M., Megalokonomou, R., & Yannelis, C. ﴾2020﴿. Human capital depreciation. National Bureau of
Economic Research ﴾NBER﴿, Cambridge ﴾Mass.﴿.

Copyright © 2022 Rabobank/RaboResearch, Utrecht

26 januari 2022 | 11/13

https://economie.rabobank.com/publicaties/2022/januari/financiering%2Dstaatsschuld%2Dis%2Dhelemaal%2Dgeen%2Dprobleem/

Erken, H., Donselaar, P., & Thurik, R. ﴾2018﴿. Total factor productivity and the role of entrepreneurship. Journal
of Technology Transfer, 43﴾6﴿, 1493‐1521.
Erken, H.P.G., F. van Es en H.J.D. van Harn ﴾2021b﴿. De lage R&D‐investeringen in Nederland kosten groei. ESB,
106﴾4795S﴿, 40‐44.
Erken, H.P.G., F. van Es en H.J.D. van Harn ﴾2021b﴿. De transitie naar een kenniseconomie vergt politieke keuzes,
MeJudice.
Erken, H.P.G., H. Stegeman en A.R. Thurik ﴾2016﴿. Het belang van innovatie, onderwijs en ondernemerschap
voor groei. ESB, 4741 600‐603.
Erken, H.P.G. en Groenewegen, J. ﴾2019﴿. 50 miljard euro investeren in onderwijs en innovatie verdubbelt
economische groei, MeJudice.
Engelbrecht, H. J. ﴾1997﴿. International R&D spillovers, human capital and productivity in OECD economies: An
empirical investigation. European Economic Review, 41﴾8﴿, 1479‐1488.
Europese Commissie ﴾2014﴿. A study on R&D tax incentives. Taxation Papers: working paper no. 52, Brussel.
De la Fuente, A., & Doménech, R. ﴾2006﴿. Human capital in growth regressions: how much difference does data
quality make?. Journal of the European Economic Association, 4﴾1﴿, 1‐36.
Griffith, R., Redding, S., & Reenen, J. V. ﴾2004﴿. Mapping the two faces of R&D: Productivity growth in a panel
of OECD industries. Review of Economics and Statistics, 86﴾4﴿, 883‐895.
Guloglu, B., & Tekin, R. B. ﴾2012﴿. A panel causality analysis of the relationship among research and
development, innovation, and economic growth in high‐income OECD countries. Eurasian Economic Review,
2﴾1﴿, 32‐47.
Hanushek, E. A., & Woessmann, L. ﴾2008﴿. The role of cognitive skills in economic development. Journal of
Economic Literature, 46﴾3﴿, 607‐68.
Hailemariam, A. ﴾2018﴿. Returns to higher education in the very long‐run: 1870–2010. Journal of Education and
Work, 31﴾3﴿, 291‐306.
Jones, C. I. ﴾1995﴿. R & D‐based models of economic growth. Journal of Political Economy, 103﴾4﴿, 759‐784.
Jones, C. I. ﴾1999﴿. Growth: with or without scale effects?. American Economic Review, 89﴾2﴿, 139‐144.
Lucas, R. E. ﴾1988﴿. On the mechanics of economic development. Journal of Monetary Economics, 22﴾1﴿, 3‐42.
Maradana, R. P., Pradhan, R. P., Dash, S., Gaurav, K., Jayakumar, M., & Chatterjee, D. ﴾2017﴿. Does innovation
promote economic growth? Evidence from European countries. Journal of Innovation and Entrepreneurship,
6﴾1﴿, 1‐23.
OECD ﴾2012﴿. Approaches to measuring the stock of human capital: A review of country practices, Parijs.

Copyright © 2022 Rabobank/RaboResearch, Utrecht

26 januari 2022 | 12/13

https://economie.rabobank.com/publicaties/2022/januari/financiering%2Dstaatsschuld%2Dis%2Dhelemaal%2Dgeen%2Dprobleem/

OECD ﴾2015﴿. The Impact of R&D Investment on Economic Performance: A Review of the Econometric
Evidence. Parijs.
OECD ﴾2020﴿, How effective are R&D tax incentives? New evidence from the OECD microBeRD project, STI
Policy Note, Parijs.
Romer, P. M. ﴾1990﴿. Endogenous technological change. Journal of Political Economy, 98﴾5, Part 2﴿, S71‐S102.
Sala‐i‐Martin, X., Doppelhofer, G., & Miller, R. I. ﴾2004﴿. Determinants of long‐term growth: A Bayesian
averaging of classical estimates ﴾BACE﴿ approach. American Economic Review, 813‐835.
Sianesi, B., & Reenen, J. V. ﴾2003﴿. The returns to education: Macroeconomics. Journal of economic surveys,
17﴾2﴿, 157‐200.
Thomson, R. ﴾2017﴿. The effectiveness of R&D tax credits. Review of Economics and Statistics, 99﴾3﴿, 544‐549.
Ziesemer, T. H. ﴾2021﴿. The effects of R&D subsidies and publicly performed R&D on business R&D: A survey.
UNU‐MERIT, Maastricht.

Bijlage 1: Beknopt literatuuroverzicht van de effecten van
menselijk kapitaal en R&D op economische groei
Bekijk de bijlage in PDF.

Bijlage 2: Berekening onderwijskapitaal
Bekijk de bijlage in PDF.
Auteur﴾s﴿

Wim Boonstra

Hugo Erken

Frank van Es

RaboResearch Global Economics &

RaboResearch Nederland, Economie

RaboResearch Nederland, Economie

Markets

en Duurzaamheid

en Duurzaamheid

06 5128 1405

06 2223 1650

06 1082 0318

Wim.Boonstra@rabobank.nl

Hugo.Erken@rabobank.nl

Frank.van.Es@rabobank.nl

Erik‐Jan van Harn
RaboResearch Global Economics &
Markets

06 3002 0936
Erik‐Jan.van.Harn@rabobank.nl

Copyright © 2022 Rabobank/RaboResearch, Utrecht

26 januari 2022 | 13/13

https://economie.rabobank.com/publicaties/2022/januari/financiering%2Dstaatsschuld%2Dis%2Dhelemaal%2Dgeen%2Dprobleem/

Bijlage 1 bij ‘Financiering staatsschuld is helemaal geen probleem’, Wim Boonstra, Hugo Erken,
Frank van Es en Erik-Jan van Harn, RaboResearch. 26 januari 2022.

Beknopt literatuuroverzicht van de effecten van menselijk kapitaal en R&D op economische groei
Sinds Nobelprijswinnaar Paul Romer zijn baanbrekende werk publiceerde, getiteld Endogenous
technological change, is in de economische wetenschap een enorme stroom aan theoretische en
empirische publicaties op gang gekomen die het belang van menselijk kapitaal en Research &
Development voor economische groei onderbouwen (zie OECD (2015) voor een overzicht).
Hieronder volgt een selectie van relevante empirische studies die het beeld ondersteunen dat
menselijk kapitaal en binnenlandse R&D belangrijke factoren zijn voor economische groei.
Waar studies in eerst instantie nog wankele effecten lieten noteren van menselijk kapitaal (Benhabib
en Spiegel, 1994), veranderde dit beeld nadat De La Fuente en Doménech (2006) met aanzienlijk
betere data gingen rekenen. Een punt van kritiek is echter vaak dat er sprake zou kunnen zijn van
wederkerige causaliteit tussen R&D en menselijk kapitaal enerzijds en economische groei anderzijds
(zie bijvoorbeeld Bils en Klenow, 2000). En ander kritiekpunt is dat met name menselijk kapitaal een
veel minder sterk verband met economische groei zou hebben wanneer bepaalde
controlevariabelen in de schattingen worden opgenomen.
Sindsdien is er echter weer een veelvoud aan studies verschenen die deze problemen hebben weten
te ondervangen. Bijvoorbeeld door af te dalen tot een lager aggregatieniveau dan het landenniveau
(Ciccone en Papaioannou (2009); Diebolt en Hippe (2018)) of door naar andere aspecten van
menselijk kapitaal te kijken dan louter onderwijsdeelname (Hanushek en Woessmann, 2008). Ook
zijn er studies die bepaalde conditionaliteiten opleggen aan de impact van menselijk kapitaal, zoals
de mate van kapitaalintensiteit (Ahsan en Haque, 2017).
Voor R&D zijn er verschillende studies die via Granger causality-toetsen laten zien dat de causaliteit
loopt van R&D naar innovatie en economische groei (zie bijvoorbeeld Frantzen, (2003); Guloglu en
Tekin (2012) en Maradana et al. (2017)). Twee belangrijke studies hebben het causaliteitsprobleem
via instrumenteren weten op te lossen (zie Bloom, Shankerman en Van Reenen (2013) en Bloom,
Lucking en Van Reenen (2018)).
Tot slot hebben we in ons overzicht de studies die het belang van buitenlandse R&D en
technologische catching-up op de productiviteit empirisch hebben onderzocht nog niet eens
meegenomen (zie bijvoorbeeld Griffith, Redding en Van Reenen (2004)). Om deze spillovers te
kunnen benutten, heeft een land of bedrijf overigens zelf een kritische kennisbasis nodig (Cohen en
Levinthal, 1989).

Menselijk kapitaal
Studie

Methode

Resultaten

Engelbrecht (1997)

Paneldata voor 21 OECDlanden over de periode 19711985

Positief effect van menselijk kapitaal
(outputelasticiteit van 0,14) op de groei van de
totale factorproductiviteit (TFP)

Bassanini en Scarpetta (2002)

Paneldata voor 21 OECDlanden over de periode 19711988

Een stijging van de gemiddelde opleidingsduur
van de bevolking (25-64 jaar) met 1 jaar zorgt op
termijn voor een hoger bbp per hoofd van 6%

Sianesi en Arnold (2003)

Literatuuroverzicht

Een stijging van de opleidingsduur van de
bevolking met één extra jaar zorgt voor een 3
tot 6% hoger bbp per hoofd van de bevolking. In
de dynamische sfeer zijn de effecten een stuk
groter, maar hier plaatsen de auteurs
kanttekeningen bij

Griffith, Redding en Van Reenen (2004)

Paneldata op sectoraal niveau
voor 12 landen over periode
1971-1990

Menselijk kapitaal draagt ruwweg 0,3 tot 0,5
procentpunt bij aan TFP-groei

Sala-i-Martin, Doppelhofer en Miller
(2004)

Bayesian Averaging
of Classical Estimates (BACE)
voor 88 landen

Arnold, Bassanini en Scarpetta (2007)

Paneldata voor 21 OECDlanden over de periode 19712004

Hanushek en Woessmann (2008)

Panelschatting voor 50
landen over periode 19602000

Ciccone and Papaioannou (2009)

37 sectoren in de
maakindustrie voor 40 landen

Ahsan en Haque (2017)

Panelschatting voor 112
landen over periode 19702012

Erken, Donselaar en Thurik (2018)

Dynamic OLS en GMM
schattingen voor 20 OECDlanden over de periode 19692010

Hailemariam (2018)

Panelschattingen voor 36
landen over periode 18702010

Diebolt en Hippe (2018)

Historische data voor
wisselende sample van
landen tussen 1850 en 2010

Erken, Van Es en Groenewegen (2019)

Macrodata voor Nederland
over de periode 1973-2017

Van 67 onderzochte factoren is
basisschooldeelname een van de drie
belangrijkste ter verklaring van structurele
economische groei
Een stijging van de gemiddelde opleidingsduur
van de bevolking met 1 jaar zorgt op termijn
voor een hoger bbp per hoofd van tussen de 6
en 9%
Niet de gemiddelde opleidingsduur is van
belang voor de economische ontwikkeling van
landen, maar de ontwikkeling van cognitieve
vaardigheden (waar onderwijs een belangrijke
bijdrage aan levert)
Landen met hogere onderwijsniveaus in de jaren
tachtig laten een significant hogere groei zien
van sectoren met een hoge menselijke
kapitaalintensiteit in de daaropvolgende
decennia
Menselijk kapitaal heeft een significant effect op
groei van het bbp per capita, maar alleen bij
landen met hoog ontwikkelingsniveau (gemeten
als kapitaalgoederenvoorraad per hoofd)
Menselijk kapitaal heeft significante impact op
TFP en TFP-groei. Er wordt een outputelasticiteit
gevonden op TFP van tussen de 0,2 en 0,5. In de
dynamische sfeer ligt de elasticiteit tussen de 0,7
en 1,0
Een verhoging van het tertiaire onderwijs met 1
jaar zorgt voor een stijging van de economische
groei van tussen 6% tot 11% in vijf jaar tijd
Menselijk kapitaal, gemeten naar onder andere
geletterdheid, is een cruciale factor in het
verklaren van het hedendaagse innovatiekapitaal
(patenten per hoofd) en welvaartsniveau (bbp
per hoofd)
Een euro extra in onderwijs levert levert via een
hogere productiviteit 1 euro en 30 cent op voor
de samenleving. Voor privaat R&D ligt deze
'bang for the buck' 2 euro en 30 cent op en voor
publieke R&D zelfs 4 euro en 20 cent

Research & Development (binnenlands)
Studie

Methode

Resultaten

Coe en Helpman (1995)

Panelschattingen voor 22 OECDlanden over de periode 1972-1990

R&D-kapitaal bij bedrijven heeft een
elasticiteit van tussen de 0,13 en 0,22 op
de TFP-ontwikkeling

Engelbrecht (1997)

Paneldata voor 21 OECD-landen
over de periode 1971-1985

R&D-kapitaal bij bedrijven heeft een
elasticiteit van tussen de 0,08 en 0,19 op
de TFP-ontwikkeling. In dynamische
schattingen heeft de groei van R&Dkapitaal een elasticiteit van tussen de 0,10
en 0,18 op de TFP-groei

Frantzen (2003)

Dynamic VAR en error correction
augmented VAR models voor 22
sectoren in de maakindustrie voor
14 OECD-landen over de periode
1972-1994

De causaliteit loopt grotendeels van R&Dvariabelen naar TFP, in plaats van
andersom

Guellec en van Pottelsberghe (2004)

Error-correctieschattingen voor
panel van 16 OECD-landen over
de periode 1980-1998

R&D-kapitaal bij bedrijven heeft een
langetermijnelasticiteit van 0,13 op de TFPontwikkeling, en publiek R&D-kapitaal van
0,17

Griffith, Redding en Van Reenen (2004)

Paneldata op sectoraal niveau
voor 12 landen over periode
1971-1990

R&D draagt ruwweg 0,6 tot 1 procentpunt
bij aan TFP-groei

Guloglu en Tekin (2012)

Panelcausaliteitstoetsen voor 13
OECD-landen over de periode
1991-2007

Coe, Helpman en Hoffmaister (2009)

Dynamic OLS schattingen voor 24
landen over de periode 1971-2004

Bloom, Schankerman en Van Reenen
(2013)

Data voor 715 Amerikaanse
bedrijven over de periode 19802001

OECD (2015)

Meta-analyse

Maradana et al. (2017)

Panelschattingen voor 19
Europese landen over de periode
1984-2014

Erken, Donselaar en Thurik (2018)

Dynamic OLS en GMM
schattingen voor 20 OECD-landen
over de periode 1969-2010

Lucking, Bloom en Van Reenen (2019)

Zelfde dataset als Bloom,
Schankerman en Van Reenen
(2013), maar dataset is verlengd
tot 2015

R&D heeft een causaal effect op innovatie
en innovatie heeft een causaal effect op
economische groei. De causaliteit loopt
ook deels de andere kant op
R&D-kapitaal bedrijven heeft een
elasticiteit van tussen de 0,06 en 0,13 op
de TFP-ontwikkeling. Menselijk kapitaal
heeft ook een robuust en zeer significante
positieve invloed
De maatschappelijke baten van R&D zijn
3,5 keer zo groot als de private baten
Op basis van 55 studies wordt een
gemiddelde outputelasticiteit gevonden
van 0,13. Op basis van 9 studies wordt een
gemiddeld maatschappelijk rendement
gevonden van 1,2 procent. Voor studies op
landenniveau is het maatschappelijk
rendement 1,7 procent, waarschijnlijk
omdat hierin internationale spillovers beter
worden meegenomen
Er is een duidelijke en causale relatie
tussen zes innovatie-indicatoren (o.a.
hightech exporten, R&D-uitgaven en
patenten) met economische groei per
hoofd van de bevolking
R&D van bedrijven heeft statistisch
significante impact op TFP en TFP-groei. Er
wordt een outputelasticiteit gevonden en
de elasticiteit ligt tussen de 0,05 en 0,2 in
de niveauvergelijking. In de dynamische
schatting ligt de elasticiteit tussen de 0,1
en 0,14
De maatschappelijke baten van R&D zijn 4
keer zo groot als de private baten

Erken, Van Es en Groenewegen (2019)

Macrodata voor Nederland over
de periode 1973-2017

Audretch en Belitski (2020)

Data voor 9.213 Britse bedrijven
over de periode 2002-2014

Soete, Verspagen en Ziesemer (2021)

VECM-modellen voor 17 OECDlanden over de periode 1974-2014

Groei van privaat R&D-kapitaal heeft een
elasticiteit op de Nederlandse TFP-groei
van 0,2. Voor publiek R&D-kapitaal ligt de
elasticiteit op 0,24
R&D is belangrijk voor zowel innovatie als
productiviteit van bedrijven
De meeste landen (waaronder Nederland)
laten een significant positief verband zien
tussen publieke en private R&D enerzijds
en TFP anderzijds, maar in enkele landen
resulteert een negatief verband

Bijlage 2 bij ‘Financiering staatsschuld is helemaal geen probleem’, Wim Boonstra, Hugo Erken,
Frank van Es en Erik-Jan van Harn, RaboResearch. 26 januari 2022.
Berekening onderwijskapitaal
Om onderwijskapitaal af te leiden uit de reeks onderwijsuitgaven, maken we gebruik van de
zogenoemde perpetual inventory method (PiP). Daarbij wordt de volgende formule toegepast:
𝑂𝐾𝑡 = 𝑂𝑡 + (1 − 𝛿)𝑂𝐾𝑡−1
Hierin staat OK voor het reële onderwijskapitaal en O voor de reële onderwijsuitgaven. Nominale
onderwijsuitgaven zijn afkomstig van het CBS (zie hier) en worden gedefleerd met de CPI. Als
afschrijvingsvoet gebruiken we een percentage van 6,8 uit de studie van Dinerstein,
Megalokonomou en Yannelis (2020). Om het startkapitaal te berekenen, is de volgende formule van
toepassing:
𝑂𝐾𝑡 = 𝑂𝑡 + (1 − 𝛿)𝜔𝑂𝑡−1 + (1 − 𝛿)2 𝜔2 𝑂𝑡−2 + ⋯
waarbij OKt staat voor het startkapitaal. Verder staat Ot voor de eerste observatie van de
1
onderwijsuitgaven in de reeks en 𝜔 = 1+𝑔. g is gemiddelde jaarlijkse groeivoet van de reeks.
Daarmee wordt de beginvoorraad:
𝑂𝐾𝑡 =

𝑂𝑡
1 − 𝜔(1 − 𝛿)

En de groeivoet wordt berekend door
1

𝑂𝑛 𝑛
𝑔 =( ) −1
𝑂𝑡