Kwalitatief Onderzoek naar
effect Informatiecampagne
Eilandsraad Verkiezingen 2015
Opdrachtgever: Rijksdienst Caribisch Nederland
Curaçao, Mei 2015

	  
	  
	  
	  
	  
	  

BridgeGaps BV

P: + 5999-7381030
E: info@bridge-gaps.com

W: www.bridge-gaps.com
W: www.bridgegaps-training.com

	  

	  

	  

Inhoudsopgave
1. Inleiding

Pag. 4

1.1. Achtergrond
1.2. Leeswijzer

2. Onderzoeksvraag

Pag. 7

2.1. Kernvraag en deelvragen

3. Methodologie

Pag. 8

3.1. Onderzoeksinstrument
3.2. Onderzoekspopulatie
3.3. Dataverzameling

4. Onderzoeksresultaten Bonaire

Pag.11

4.1. Opzet focusgroepen
4.2. RCN Informatiecampagne
4.2.1. Algemeen
4.2.2. Mediaconsumptie deelnemers
4.2.3. Opinie Informatiecampagne
4.2.3.1. Krantenadvertenties
4.2.3.2. Radiospots
4.2.3.3. Televisiespots
4.3. Samenvatting Bonaire

5. Onderzoeksresultaten Saba

Pag.21

5.1. Opzet focusgroepen
5.2. RCN Informatiecampagne
5.2.1. Algemeen
5.2.2. Mediaconsumptie deelnemers
5.2.3. Opinie Informatiecampagne
5.2.3.1. Krantenadvertenties
5.2.3.2. Radiospots
5.2.3.3. Televisiespots
5.3. Samenvatting Saba

	  

2	  

	  

	  

6. Onderzoeksresultaten St. Eustatius

Pag. 29

6.1. Opzet focusgroepen
6.2. RCN Informatiecampagne
6.2.1. Algemeen
6.2.2. Mediaconsumptie deelnemers
6.2.3. Opinie Informatiecampagne
6.2.3.1. Krantenadvertenties
6.2.3.2. Radiospots
6.2.3.3. Televisiespots
6.3. Samenvatting St. Eustatius

7. Bevindingen

Pag. 37

8. Aanbevelingen

Pag. 40

Bijlage 1: Opzet en thema’s (pagina 41)
Bijlage 2: Verantwoording (pagina 43)

	  

3	  

	  

	  

1. Inleiding
Op woensdag 18 maart 2015 ging de bevolking van Bonaire, Saba en St. Eustatius
naar

het

stembureau

om

te

stemmen

voor

de

verkiezingen

van

de

vertegenwoordigers in de Eilandsraad. De Eilandsraad is een orgaan van gekozen
volksvertegenwoordigers binnen elk van de openbare lichamen Bonaire, Sint
Eustatius en Saba (verder: Caribisch Nederland). De Eilandsraad controleert het
Bestuurscollege bestaande uit een Gezaghebber en meerdere eilandgedeputeerden.

De eerste keer dat de bevolking van Caribisch Nederland ging stemmen voor de
verkiezingen van de vertegenwoordigers in de Eilandsraad was in 2011. Daarvoor
werd de Eilandsraad ook al gekozen, maar toen maakten de eilanden nog onderdeel
uit van de Nederlandse Antillen. Dit land werd in 2010 opgeheven; de eilanden
Bonaire, Saba en St. Eustatius zijn sindsdien ‘bijzondere gemeenten van Nederland’.

Omdat de Eilandsraad om de vier jaar wordt verkozen, ging de bevolking op 18
maart 2015 weer stemmen. Om de bevolking te stimuleren om te gaan stemmen, en
om hen goed te informeren over het belang van de verkiezingen, de functie van de
Eilandsraad en de regels rondom het stemproces, heeft Rijksdienst Caribisch
Nederland (RCN) in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK) een voorlichtingscampagne opgezet voor de inwoners van
Caribisch Nederland met het thema “Plant uw stem, laat het groeien!”.
De voorlichtingscampagne richtte zich op de regels rondom het stemmen, zoals
welke locaties als stembureau fungeren, openingstijden van de stembureaus, de
noodzaak van een ID en stempas, de mogelijkheid tot geven van volmacht, en de
mogelijkheid om een nieuwe stempas te halen indien deze is kwijtgeraakt. Daarnaast
werden de belangrijkste taken van de Eilandsraad genoemd.
De voorlichtingscampagne werd gevoerd via spotjes en een infomercial op de
televisie, radiospots, en advertenties in kranten. Ook plaatste RCN billboards op
Saba en St. Eustatius en op Bonaire maakte RCN gebruik van digitale billboards. Er
was tevens een Facebook pagina, er waren posters en er werden folders huis aan
huis verspreid. De boodschappen, taal en vorm werden per eiland aangepast.
Middels de campagne, verwachtten RCN en BZK dat de inwoners zich zouden
realiseren dat hun stem belangrijk is, met als gevolg dat zij ook eerder bereid zouden
	  

4	  

	  

	  

zijn om hun stem uit te brengen voor de verkiezingen voor de vertegenwoordigers
van de Eilandsraden.
Om de effectiviteit van de informatiecampagne voor deze verkiezingen te kunnen
bepalen, hebben BZK en de communicatieafdeling van RCN besloten om de
effectiviteit van de voorlichtingscampagne te laten onderzoeken. Het betreft twee
typen onderzoeken onder de kiesgerechtigden van Bonaire, Saba en St. Eustatius:
een kwalitatief onderzoek middels focusgroepen en een kwantitatief onderzoek
middels enquêtes onder een hoog aantal respondenten. BridgeGaps BV kreeg de
opdracht het onderzoek uit te voeren.
De

onderliggende

rapportage

betreft

het

kwalitatieve

onderzoek

onder

kiesgerechtigden op de 3 eilanden. Voor dit onderzoek zijn er op iedere eiland
groepsdiscussies geweest met 3 focusgroepen van gemiddeld 8 kiesgerechtigden in
iedere groep, in de maand april 2015.
In 2012 en 2014 hebben wij een vergelijkbaar kwalitatief onderzoek uitgevoerd. In
2012 betrof het een effectiviteitsmeting van de voorlichtingscampagne over de
Tweede Kamer verkiezingen; in 2014 ging het om het Europees Parlement. Indien
BZK en RCN deze 3 onderzoeksrapporten graag met elkaar willen vergelijken, dan is
een opmerking hierover wel op zijn plaats.
De onderzoekers hebben het onderzoek in 2015 uitgevoerd met deels dezelfde
vragen als in 2012 en 2014, maar de verschillen tussen de drie onderzoeken zijn te
groot, waardoor een vergelijking eigenlijk niet effectief is. Behalve dat het in 2012 en
in 2014 verkiezingen betrof waar de kiesgerechtigden in Nederland ook voor
meestemden, ging het tevens om een nieuw soort verkiezingen voor de
eilandbewoners. Het betrof immers een nieuwe, andere bestuurslaag met andere
bestuurders dan welke zij gewend zijn. Hierdoor is het op vele vlakken lastig een
vergelijking

te

maken

met

het

onderzoek

over

de

campagne

voor

de

Eilandsraadsverkiezingen, waarvoor de meeste bewoners van de drie eilanden al
veel vaker hebben gestemd.
De

onderzoekers

hebben

overigens

wel

een

vergelijking

gemaakt

in

de

beoordelingscijfers van de ingezette communicatiemiddelen (2014-2015), zoals
verderop in het rapport is te lezen. Ondanks het feit dat het om totaal verschillende

	  

5	  

	  

	  

verkiezingen ging, is het interessant om te zien hoe de focusgroepen de campagne
van RCN inhoudelijk en visueel hebben beoordeeld, in vergelijking met 2014.

1.2. Leeswijzer

U treft in hoofdstuk 2 eerst de beschrijving aan van de onderzoeksvraag en de
daaruit

vloeiende

deelvragen.

De

gehanteerde

onderzoeksmethode,

het

onderzoeksinstrument, de onderzoekspopulatie en de dataverzameling, treft u aan in
hoofdstuk 3.

De kern van het document staat in de hoofdstukken 4, 5 en 6; hierin staan de
(kwalitatieve) onderzoeksresultaten per eiland. Vervolgens treft u in hoofdstuk 7 onze
bevindingen aan; in hoofdstuk 8 sluiten wij af met enkele aanbevelingen.

	  

6	  

	  

	  

2. Onderzoeksvraag
2.1. Kernvraag en deelvragen

De kernvraag was:
In hoeverre was de informatiecampagne effectief?

Daarnaast was het belangrijk om antwoorden te krijgen op de daaruit voortvloeiende
deelvragen:
1. Algemeen
-

Wat is uw beroep en uw leeftijd?

-­‐

Heeft u gestemd; waarom wel/niet ?

2. Media consumptie deelnemers
-­‐

Hoe bent u op de hoogte gebracht van nieuws over de verkiezingen voor
de Eilandsraad?

-­‐

Via welke radiostations, TV stations, dagbladen, websites etc. heeft u
informatie over de verkiezingen gekregen?

-­‐

Om te gaan stemmen, heeft u proactief naar informatie gezocht? Zo ja,
hoe heeft u dat gedaan? Welke communicatiemiddelen heeft u daarbij
gebruikt?

1.

De Campagne (onze focus tijdens de sessies lag op de krantenadvertenties,
de radiospots, de Tv-spot, de TV-Infomercial met de Gezaghebber en de folders)
-­‐

Hebben jullie deze gezien/gehoord? Waar (welk medium)?

-­‐

Wat vond u ervan? Graag uw mening over ieder onderdeel

-­‐

In het algemeen (voelde u zich aangesproken?), en wat vind u van het
visuele onderdeel (gebruikte images en beelden) en van de inhoud
(tekst)?.

-­‐

Heeft de campagne bijgedragen aan de motivatie om (wel of niet) te gaan
stemmen. In hoeverre?

-­‐

Wat voor cijfers geeft u voor de campagne, tussen 0-10? Waarom.

-­‐

Denkt u dat de opkomst anders was geweest (hoger of lager) als de
campagne er niet was geweest? Waarom?

	  

7	  

	  

	  

3. Methodologie
Om antwoorden te krijgen op deze kern- en deelvragen, was het noodzakelijk een
kwalitatief onderzoek uit te voeren om informatie te krijgen over hoe de doelgroep de
informatiecampagne heeft ervaren, wat zij ervan vonden, wát er onder de doelgroep
leeft en waaróm. Kortom, achterliggende motivaties, meningen, wensen en
behoeften.
De resultaten die uit dit kwalitatieve onderzoek komen, zijn een goede aanvulling op
het andere onderzoek (het kwantitatieve onderdeel) omdat meningen, percepties,
motivaties en behoeften moeilijk te verkrijgen zijn middels een kwantitatief
onderzoek. Anderzijds wilden wij de doelgroep laten meedenken over de invulling
van de informatiecampagne voor de volgende verkiezingen; daar is een kwalitatief
onderzoek uitermate geschikt voor.
Een nadeel van een kwalitatief onderzoek is dat de resultaten niet statistisch
representatief zijn. Daarentegen geven de resultaten wel een goede indicatie van wat
er onder de doelgroep leeft.

Wij hebben onderscheid gemaakt tussen de eilanden Bonaire, Sint Eustatius en
Saba. Per eiland hebben wij de effectiviteit van de informatiecampagne onderzocht.

Om te komen tot de resultaten zoals wij die presenteren in de hoofdstukken 4, 5 en
6, zijn de volgende stappen ondernomen:
1. RCN heeft met BridgeGaps BV het doel van het onderzoek doorgenomen;
2. Op basis daarvan stelde BridgeGaps BV een document op met de
gespreksstructuur (opzet en thema’s). RCN leverde daar input op waarna de
definitieve versie volgde. Het kwalitatieve onderzoek kon van start gaan;
3. Op ieder eiland gingen onze lokale veldcoördinatoren aan de slag met de
voorbereidingen van het kwalitatieve onderzoek, aangestuurd vanuit Curaçao.
De veldcoördinatoren waren met name verantwoordelijk voor het werven en
selecteren van geschikte deelnemers aan het onderzoek, op basis van de
opgegeven criteria. Ook zorgden zij voor de logistiek, de locaties en
versnaperingen.

	  

8	  

	  

	  

3.1. Onderzoeksinstrument
Het onderzoeksinstrument van het kwalitatieve onderzoek was in de vorm van een
interactief vraaggesprek met focusgroepen; de duur van ieder groepsgesprek was
tussen de 1.5 en 2 uur. Het aantal deelnemers in iedere groep was gemiddeld 8
personen. De gespreksleider uit Curaçao begeleidde de gesprekken; daarnaast was
er een lokaal aangestelde notulist(-e) aanwezig.
3.2. Onderzoekspopulatie
De onderzoekspopulatie bestond uit:
•

Kiesgerechtigden Bonaire

•

Kiesgerechtigden Saba

•

Kiesgerechtigden St. Eustatius

BridgeGaps BV heeft lokale veldcoördinatoren ingezet om geschikte respondenten te
benaderen en hen te vragen om hun medewerking. Als tegenprestatie voor
deelname boden wij een 'incentive' aan van 30 USD (per respondent). Deze
‘incentive’ was voor de meeste participanten een drijfveer om zich op te geven voor
deelname aan een focusgroep (bron: veldcoördinatoren).

Wij hebben tijdens de selectie van deelnemers aan het kwalitatieve onderzoek
getracht om een zo goed mogelijke mix te krijgen qua leeftijd, afkomst, geslacht en
beroep.

Jonge

kiesgerechtigden

(18-23

jaar)

waren

echter

niet/nauwelijks

geïnteresseerd in deelname.
Over de respondenten kunnen wij de volgende opmerkingen maken:
-

Ruim de helft van de deelnemers is tussen de 30-50 jaar ; de leeftijdsgroep
die jonger is dan 30 jaar is niet sterk vertegenwoordigd

-

De meerderheid heeft op 18 maart 2015 gestemd

-

Een groot deel van de deelnemers is gemiddeld tot hoger opgeleid

-

In de steekproef zitten meer vrouwen (41) dan mannen (25)

3.3. Dataverzameling
Het kwalitatieve onderzoek hielden wij onder 9 focusgroepen: 3 groepen op Bonaire
(op de data 4/4 + 8/4 2015), 3 groepen op Saba (op 20/4 + 21/4 2015) en 3 groepen
op St. Eustatius (op 22/4 + 23/4 2015). Bonaire is twee keer door BridgeGaps BV
	  

9	  

	  

	  

bezocht, het bleek om praktische redenen niet mogelijk te zijn om de 3 groepen op
Bonaire achter elkaar in te plannen. Bovendien had de veldcoördinator hier iets meer
aansturing nodig. Saba en St. Eustatius zijn daarentegen slechts 1 keer door
BridgeGaps BV bezocht.
In totaal namen 66 personen deel aan het kwalitatieve onderzoek.

Anoniem
Met de respondenten was afgesproken dat hun deelname anoniem blijft; hun namen
worden daarom niet in dit document genoemd. De gegevens die wij wel publiceren
(met hun toestemming) zijn: geslacht, leeftijd, wel of niet gestemd, en hun beroep.

Taalkeuze
De gesprekken met de focusgroepen waren op Saba en Sint Eustatius in het Engels,
aangevuld met het Nederlands op St. Eustatius (daar waar nodig); op Bonaire was
de taal voornamelijk het Papiaments, aangevuld met Nederlands waar nodig.

	  

10	  

	  

	  

4. Onderzoeksresultaten Bonaire
4.1. Opzet focusgroepen
In totaal namen 24 personen deel aan de 3 focusgroepen op Bonaire: 15 vrouwen en
9 mannen. De groepsbijeenkomsten werden op zaterdagmorgen 4 april en op
woensdagavond 8 april gehouden in de vergaderzaal van Jong Bonaire.
De groepen waren als volgt samengesteld:
Groep 1
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

Man (47), niet gestemd, duikinstructeur
Vrouw (45), niet gestemd, accountmanager
Vrouw (59), gestemd, zelfstandig ondernemer
Man (71), gestemd, gepensioneerd
Vrouw (56), gestemd, verkoop medewerkster
Vrouw (23), niet gestemd, verkoop medewerkster
Man (22), niet gestemd, manager B&B
Vrouw (42), niet gestemd, uitvoerder studiefinanciering

Groep 2
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

Man (64), gestemd, beheerder gebouw
Vrouw (55), gestemd, secretaresse
Vrouw (52), niet gestemd, directrice
Man (52), gestemd, deurwaarder
Vrouw (35), gestemd, hoofd HRM
Vrouw (65), gestemd, huisvrouw
Man (65), niet gestemd, gepensioneerd
Vrouw (62), niet gestemd, onderwijs adviseur

Groep 3
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

	  

Vrouw (25), gestemd, baliemedewerkster
Man (32), gestemd, operator
Man (39), gestemd, doktersassistent
Vrouw (50), gestemd, schoonmaakster
Vrouw (32), gestemd, baliemedewerkster
Vrouw (68), gestemd, gepensioneerd
Vrouw (65), gestemd, gepensioneerd
Man (65), gestemd, journalist

11	  

	  

	  

4.2. RCN Informatiecampagne
In de aanloop naar de verkiezingen is de bevolking op Bonaire onder meer door
middel van advertenties, radiospots, een TV spot, een TV-Infomercial met de
Gezaghebber,

billboards en folders geïnformeerd over de verkiezingen. De

onderzoekers legden de media-uitingen aan de focusgroepen voor, om ze te
bespreken en te evalueren. Hierbij ging de focus uit naar de krantenadvertenties, de
radiospots, de TV-spots, en beide folders.

4.2.1 Algemeen

Bekendheid met verkiezingen
Alle respondenten op Bonaire wisten dat er verkiezingen waren op 18 maart 2015
om te stemmen voor vertegenwoordigers in de Eilandsraad.

Gaan stemmen
Van de 24 respondenten in de 3 focusgroepen op Bonaire waren er 16 personen
gaan stemmen: 10 vrouwen en 6 mannen. De rest (8) heeft niet de moeite genomen
om te stemmen. De meeste mensen die wel zijn gaan stemmen vinden dat stemmen
de basis is van de democratie en tevens een mensenrecht is. Het overgrote deel van
de groep niet-stemmers gaf aan dat het niet duidelijk was waar de politieke partijen
voor stonden. De overige niet-stemmers gaven aan dat zij wel de intentie hadden om
te gaan stemmen, maar er wegens tijdsgebrek niet aan zijn toe gekomen. 1 persoon
van de niet-stemmers had een incorrecte stempas ontvangen en heeft na 3 pogingen
om een nieuwe stempas te krijgen, het voor gezien gehouden.
Iets minder dan 40% van de deelnemers van de focusgroepen (zowel stemmers als
niet-stemmers) heeft proactief gezocht naar informatie over de inhoud van de
politieke partijen, dit ging voornamelijk via Facebook. Echter, menen enkele
respondenten, werden zij niet veel wijzer van de inhoud van die berichtgeving.

Belang van de verkiezingen
Alle respondenten waren bekend met het belang van de Eilandraadsverkiezingen.
De Eilandsraad is belangrijk voor ons eiland, zeiden velen. Een vaak gehoorde
opmerking was ook: “Het is tijd voor verandering op ons eiland.”
	  

12	  

	  

	  

Stemregels
Voor de respondenten die op de hoogte waren van de verkiezingen, was het duidelijk
hoe, waar, wanneer en hoe laat er gestemd kon worden en wat ze konden doen als
ze zelf niet konden gaan stemmen (volmacht).
Enkele respondenten hebben de regels omtrent de volmacht niet als waterdicht
ervaren. Zij merkten op dat de volmacht te makkelijk “gekocht” kon worden. “Hierdoor
kan de uitslag een vertekend beeld krijgen”, zeiden sommige participanten.

Rol Eilandsraad
Velen konden aangeven wat de taak is van de Eilandsraad, Een veel gehoorde taak
was “De Eilandsraad controleert het Bestuurscollege.” Degenen die niet precies
konden zeggen wat de Eilandsraad doet, kwamen wel dicht in de buurt, zoals “hoofd
van Bestuurscollege”.

4.2.2. Mediaconsumptie deelnemers

Iets minder dan de helft van de deelnemers aan de focusgroepen op Bonaire heeft
iets meegekregen van de voorlichtingscampagne van RCN, voorafgaand aan de
Eilandraadsverkiezingen. Van die groep, hebben de meesten 1 of meerdere
radiospots op de radio gehoord. Genoemd zijn de radiostations Energia en Mega
FM. Ongeveer een derde heeft een advertentie van RCN in 1 of meerdere kranten
gezien en/of gelezen. Slechts een klein deel (3 deelnemers) heeft op televisie de
spot met de Gezaghebber gezien; daarnaast zei 1 respondent de andere, korte TV
spot te hebben gezien. Niemand had de Q&A folder eerder opgemerkt.
De respondenten menen dat de verkiezingen voornamelijk bekend werden gemaakt
door de politieke partijen, niet zozeer door RCN. “Er waren veel gekleurde vlaggen
en optochten.” Daardoor spraken familieleden, vrienden, collega’s onderling veel
over de eilandraadsverkiezingen, zeggen zij.

Radio en Billboards op Bonaire zijn volgens de respondenten de beste media om
een breed publiek te bereiken.

	  

13	  

	  

	  

4.2.3. Opinie informatiecampagne

De respondenten op Bonaire waren ‘gemiddeld’ tevreden met de campagne voor de
verkiezingen. Tijdens de discussies vielen er vaak positieve opmerkingen als
“informatief” en “compleet”.	   Echter waren veel deelnemers van mening dat het
concept “Plant uw stem, laat het groeien” te ingewikkeld zou zijn voor de gemiddelde
bewoner van Bonaire. Volgens de participanten zou een groot deel van de bevolking
het concept niet begrijpen. Tevens komt het beeldmateriaal niet altijd overeen met de
tekst, zeggen zij, waardoor de lezer al snel zou afhaken. Mensen met een hogere
opleiding zullen zich sneller aangetrokken voelen tot het concept, meent een deel
van de focusgroep deelnemers.	  
Er is waardering voor de moeite die RCN heeft genomen om de bevolking te
informeren. De deelnemers zijn het er ook unaniem over eens dat het erg belangrijk
is om de inwoners te informeren over de aankomende verkiezingen. “‘Het bepaalt
tenslotte wie ons gaat vertegenwoordigen.” Maar, de vraag rijst echter wel of de
campagne geen andere insteek had moeten hebben en er geen betere media-inzet
had moeten zijn, zeggen zij. “Het is erg zonde dat RCN zoveel geld heeft besteed
aan een campagne die veel bewoners niet hebben opgemerkt,” zegt een deel van de
deelnemers.

4.2.3.1. Krantenadvertenties
Aan de deelnemers legde BridgeGaps BV alle printadvertenties voor die in de
dagbladen hadden gestaan, zowel in het Nederlands als in het Papiaments.
Van de 24 deelnemers gaven 17 deelnemers aan dat ze de advertenties niet hadden
gezien. De overige 7 deelnemers hadden eerder 1 of meerdere advertenties in de
kranten gezien.

Beoordeling krantenadvertenties
Het overgrote deel van de deelnemers beoordeelden de krantenadvertenties als
‘gemiddeld’. “De advertenties zijn opvallend en de informatie is duidelijk, maar ze
nodigen zo op het eerste oog niet uit tot lezen”, merkten zij meerdere keren op. Er is
een ‘mismatch’ tussen de tekst en de foto’s, menen sommige participanten. “Ik had
geen idee dat het ging om voorlichting voor de Eilandraadsverkiezingen”.

	  

14	  

	  

	  

Bovendien miste men de samenhang met de advertenties onderling. Pas nadat de
onderzoekers deze in een reeks achter elkaar lieten zien, snapte men de
achterliggende gedachte van het concept ‘zaadje, plantje en oogst’. Aangezien RCN
de advertenties steeds separaat publiceerde, schoot deze figuurlijke betekenis zijn
doel voorbij, meent een deel van de respondenten. “Ook als de krantenlezers een
advertentie een week hebben gemist, dan valt de samenhang weg,” zeggen enkelen.
Een ander deel is echter van mening dat de samenhang er wel degelijk is, ook al zou
de lezer niet de hele campagne hebben gevolgd. “Ik snap dat je een zaadje (stem)
moet planten, dat het gaat groeien en dat het goed is voor de eigen toekomst en dat
van Bonaire.”
Effectiviteit krantenadvertenties
De advertenties scoren volgens de deelnemers niet hoog op effectiviteit als het gaat
om het bereikbaarheidsgehalte. Tweederde van de deelnemers heeft deze niet
gezien; veel respondenten denken dat de meeste bewoners ook niet veel van de
advertenties van RCN hebben gemerkt.
De deelnemers aan de focusgroepen die het wel eerder hadden gezien, snapten niet
meteen dat het over stemmen gaat.
Het valt op dat de hoger opgeleiden (HBO/Universitair), het concept van de
campagne begrijpen, in tegenstelling tot de lager opgeleiden. Deze groep begrijpt de
achterliggende gedachte van de campagne. Zij vonden het beeldmateriaal en de
slogan goed en gepast.
De respondenten menen dat de effectiviteit hoger zou zijn als de campagne “quick en
dirty” is. Korte tekst, in bulletpoints, met weinig woorden. “Waar gaat het om, maak
dat meteen duidelijk.” Beeldmateriaal moet kloppen met de tekst, liefst met een
herkenbaar, steeds terugkerend logo, speciaal voor de verkiezingen, zeggen zij.
Enkele deelnemers merkten op dat de campagne duidelijker zou zijn als stembiljetten
en/of stemlokalen waren gebruikt voor het beeldmateriaal. “Dan weet je meteen dat
het over stemmen gaat en gaan we het ook lezen.”
Quotes over de krantenadvertenties
“ Informatie is duidelijk, maar het kan allemaal wat korter”
“Door de donkere kleuren - bruin - geeft het geheel een sombere indruk.”

	  

15	  

	  

	  

“Advertentie lijkt in eerste instantie over onze landbouw te gaan, daar zijn we op
Bonaire veel mee bezig.”
“Het gaat over het verkiezingsproces, en dat is goed”
“Niet duidelijk dat het over stemmen gaat”
“Het is een goed geïntegreerde campagne. Jammer dat ik het niet gezien heb.”
“Te weinig krioyo”
“Goed thema, over groeien en ontwikkeling.”

De slogan
De slogan van de campagne “Plant uw stem, laat het groeien!” werden door de
meeste deelnemers prima bevonden. Sommigen vonden het ‘te ver gezocht’.

Waardering advertenties: 6 (dit is in vergelijking met ons onderzoek in 2014 over
de campagne inzake het Europees Parlement, een stuk hoger, toen was de
waardering 4.5.).

Boordeling Informatiefolders
De deelnemers vonden de folders zeer goed en beoordeelden deze als beste
communicatiemiddel, vergeleken met de overige middelen. Van de focusgroepen had
niemand de folders eerder opgemerkt.

Effectiviteit informatiefolders
De effectiviteit van de informatiefolders is laag, vinden de deelnemers. “Het niet goed
verspreiden van de folders huis-aan-huis (terwijl RCN dat wèl toezegt) gaat ten koste
van de algehele campagne. Zonde van het geld,” was een veelgehoorde opmerking.

Quotes over de informatie folders:
“Heel erg overzichtelijk en duidelijk. Hierin staan de antwoorden waarnaar velen op
zoek waren.”
“De informatie in de folder was eerlijk, informatief en compleet”
“De informatie zou zeker nuttig zijn geweest voor de verkiezingen”

	  

16	  

	  

	  

4.2.3.2. Radiospots

Op Bonaire zijn er 3 radiospots uitgezonden in het Nederlands en in het Papiaments.
De respondenten kregen de radiocommercials tijdens de focusgroepsessies 1 voor 1
te horen. Na iedere spot kreeg men de gelegenheid hierover in discussie te treden.
Van de 24 deelnemers hebben 10 respondenten één of meerdere keren een
radiospot gehoord, op radio Energia en Mega FM.
Beoordeling radiospots
De respondenten zijn ruim tevreden over de radio spots. “De informatie is helder en
volledig”. Slechts enkele respondenten menen dat de spots moeilijk te volgen zijn.
“Het mag wel wat korter, minder snel en duidelijker”, was een opmerking. De
respondenten met een hogere opleiding (HBO/Univ), hadden meer waardering voor
de radiospots dan de lager opgeleiden.
Effectiviteit radiospots
De respondenten ervaarden de radiospots als redelijk effectief als het om de inhoud
gaat. Maar, de spots hebben de meerderheid van de bevolking niet bereikt, denken
zij. Omdat minder dan de helft van de deelnemers de radiospots eerder hadden
gehoord, vroegen zij zich af op welk tijdstip deze spots werden uitgezonden. “Rond
het middaguur is het allerbeste tijdstip, dan zijn de meeste mensen thuis aan het
lunchen,” aldus een respondent.
Quotes over de radiospots
“Het riedeltje heeft een goede attentiewaarde, er is ruimte om te concentreren”
“10 x beter dan de laatste radiospots rondom de Europese verkiezingen”
“Stemmen zijn niet altijd duidelijk; beter om maar 2 stemmen te gebruiken”
“Slogan erg goed”
“Goede info, duidelijk, kort en krachtig”
“Er wordt verwezen naar een website, maar niet iedereen heeft hier beschikking over
een computer”
“Er wordt verwezen naar de folder, die hebben wij nooit ontvangen”

	  

17	  

	  

	  

Waardering radiocampagne: 7 (dit is in vergelijking met ons onderzoek in 2014
over de campagne inzake het Europees Parlement, een stuk hoger, toen was de
waardering 4.5.).

4.2.3.3. Televisiespots
De respondenten kregen beide (2) televisiespots te zien, waarna evaluatie en
discussie volgden. Drie respondenten zeiden de TV spot met de Gezaghebber
eerder te hebben gezien; slechts 1 deelnemer heeft de korte TV spot gezien.
Beoordeling televisiespots
De deelnemers op Bonaire zijn het meest positief over de televisiespots (in
vergelijking met de radiospot en de advertenties). Er wordt duidelijk en helder
geïnformeerd. “De spots zijn aantrekkelijk.”
Effectiviteit korte televisiespot
De respondenten waardeerden de heldere uitleg en de mooie beelden. “Jammer dat
haast niemand van ons deze had gezien.”

Quotes korte televisiespot
“Helder en pakkend, duidelijke boodschap”
“Informatief”
“Niks mis mee”
“Goede aanvulling”

Effectiviteit Infomercial met Gezaghebber
De deelnemers van de focusgroepen ervaarden de Infomercial als aantrekkelijk,
duidelijk en zeer compleet. Enkelen vonden de TV spot met de Gezaghebber te lang.
“Maar de informatie is compleet en daardoor kan die niet korter zijn,” aldus een
deelnemer.
Quotes informercial
“Uitstekend, alle informatie wat je zou moeten ontvangen om te gaan stemmen”
“Volledig”
	  

18	  

	  

	  

“Wel erg lang, ik verlies mijn aandacht”
“Aantrekkelijk om te zien”

Waardering televisiecampagne: 8 (dit is in vergelijking met ons onderzoek in 2014
over de campagne inzake het Europees Parlement, een stuk hoger, toen was de
waardering 5,0).

4.3. Samenvatting Bonaire

RCN

heeft

veel

geïnvesteerd

om

de

bevolking

te

informeren

over

de

Eilandraadsverkiezingen, menen de focusgroepen. Toch heeft iets minder dan de
helft van de deelnemers iets van de campagne gemerkt, zeggen zij. Alhoewel men
de moeite en investering van RCN voor een groots opgezette campagne op prijs
stelt, vraagt men zich af of de campagne niet anders opgezet kon worden. “Men gaat
hier vanzelfsprekend stemmen voor de Eilandsraad; een uitgebreide campagne als
deze is wellicht niet echt nodig.”
Alle deelnemers op Bonaire waren op de hoogte van de aankomende verkiezingen,
ook al had bijna de helft niets meegekregen van de informatie van RCN. Deze
bekendheid is vooral te danken, meent men, aan de politieke partijen die duidelijk
zichtbaar waren in de samenleving, middels vlaggen, billboards, gesprekken op de
radio, artikelen in de kranten en ‘optochten’, hetzij lopend of rijdend. Ook legden
partijen huis aan huis bezoeken af en werd er onderling met vrienden, familie,
collega’s over gesproken.
De onbekendheid met de filosofie van de politieke partijen heeft sommige
respondenten ervan weerhouden om te gaan stemmen.
De best gewaardeerde media (TV, informatiefolder, Q&A-folder), waren door de
meeste participanten niet eerder opgemerkt.
Op de vraag of de voorlichtingscampagne van RCN de kiesgerechtigden heeft
overgehaald om te gaan stemmen, reageerden de deelnemers unaniem: “Nee”.

	  

19	  

	  

	  

Suggesties
Uit de waardering die de deelnemers hadden voor de informatiefolder en de Q&A
folder, blijkt dat een directe aanpak en beknopte informatie goed aanslaat.
Ondersteuning met beeldmateriaal blijkt hierbij niet altijd noodzakelijk. Indien de
inhoud toch samen moet gaan met beeldmateriaal, dan kiezen de respondenten
liever voor beelden die aansluiten bij de inhoud, bijvoorbeeld afbeeldingen van
stemlokalen of van de stempas.
De focusgroepen adviseren om huis-aan-huis verspreiding van foldermateriaal niet
meer aan het postkantoor over te laten. “Deze is niet betrouwbaar. Beter is om zulke
folders op centrale, druk bezochte plaatsen neer te leggen, om mee te nemen.
“Bijvoorbeeld bij supermarkten, overheidsinstanties en wachtruimtes bij de dokter en
de tandarts”.
Enkele respondenten zeiden dat advertenties vooral ook in de gratis kranten
gepubliceerd moeten worden, bijvoorbeeld in ‘Bon Siman’. “Veel bewoners lezen dit.”
Voor wat betreft de TV-spots, adviseerden sommige respondenten deze te laten
verschijnen op de beeldschermen bij overheidsinstanties. “Hier moeten we toch lang
wachten. Bijvoorbeeld bij de Belastingdienst, Bevolkingsdienst en ZVK”.
Uit de focusgroepen kwam ook de suggestie naar voren dat RCN de politieke partijen
zou kunnen ondersteunen bij het verhelderen van hun verkiezingsprogramma. “Ik
weet dat dit geen taak is van RCN, maar primair van de politieke partijen. Echter, hun
hierop attenderen en eventueel ondersteunen, kan wellicht geen kwaad?” vroeg een
deelnemer zich af.
De participanten hebben de indruk dat het een dure campagne is geweest, met een
niet al te hoge effectiviteit. Ze denken dat het concept “Plant uw stem, laat het
groeien” niet geschikt is voor de gemiddelde bewoner op Bonaire. Eén van de
deelnemers had de suggestie om, voorafgaand aan de campagne, de concepten
voor te leggen aan enkele focusgroepen. “Hierdoor kan RCN in een vroeg stadium al
een indruk krijgen wat wel of niet aanspreekt. Dit kan kostenverlagend werken en
eveneens de effectiviteit verhogen. Het is tenslotte niet eenvoudig om een campagne
te ontwikkelen voor een bevolkingsgroep die behoorlijk divers is opgebouwd (qua
nationaliteit, intellectuele ontwikkeling en cultuur),” zei één van de respondenten op
Bonaire.

	  

20	  

	  

	  

5. Onderzoeksresultaten Saba
5.1. Opzet focusgroepen
Er namen in Saba in totaal 23 mensen deel aan de sessies: 12 vrouwen en 11
mannen. De groepsbijeenkomsten

werden

na

vergaderzaal van Child Focus.

De groepen waren als volgt samengesteld:
Groep 1
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

Man (59), gestemd, directeur
Man (74), gestemd, gepensioneerd
Man (64), gestemd, gepensioneerd
Man (23), gestemd, NGO
Vrouw (60), gestemd, gepensioneerd
Vrouw (31), gestemd, manager
Vrouw (48), gestemd, onderwijzeres
Vrouw (47), gestemd, schoonmaakster

Groep 2:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

Man (22), gestemd, office manager NGO
Man (35), gestemd, administratief assistent
Man (23), gestemd, verkeerscontroller
Vrouw (22), gestemd, researcher NGO
Vrouw (18), gestemd, administratief assistent
Vrouw (27), gestemd, eigen onderneemster
Vrouw (36), gestemd, Manager

Groep 3:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

	  

Man (19), gestemd, bode
Man (33), gestemd, consultant
Man (30), gestemd, ambtenaar
Man (33), gestemd, managing director, NGO
Vrouw (63), gestemd, gepensioneerd
Vrouw (43), gestemd, accountant
Vrouw (34), gestemd, onderwijzeres
Vrouw (N/A), gestemd, kunstenares

21	  

kantoortijd gehouden

in

de

	  

	  

5.2. RCN Informatiecampagne
In de aanloop naar de verkiezingen is de bevolking op Saba onder meer door middel
van advertenties, radiospots, Facebook, een TV spot, een TV-Informercial met de
Gezaghebber,

billboards en folders geïnformeerd over de verkiezingen. De

onderzoekers legden de media-uitingen aan de focusgroepen voor, om ze te
bespreken en te evalueren. Hierbij ging de focus uit naar de krantenadvertenties, de
radiospots, de TV-spots, en beide folders.

5.2.1. Algemeen
Bekendheid met verkiezingen
Iedereen in de focusgroepen was op de hoogte van het feit dat er verkiezingen
zouden zijn op 18 maart 2015, om te stemmen voor vertegenwoordigers in de
Eilandsraad. “Dat is vanzelfsprekend. Men sprak er veel over.”

Gaan stemmen
Alle 23 respondenten in de focusgroepen op Saba, zijn gaan stemmen. Zij menen
dat het een ‘plicht’ en een ‘democratisch recht’ is. Het is de veldcoördinator op Saba
niet gelukt om niet-stemmers bereid te vinden deel te nemen aan de focusgroepen.
Belang van de verkiezingen
De focusgroepen op Saba zijn allen bekend met het belang van de verkiezingen voor
Saba. “De Eilandsraad is belangrijk voor ons.”

Stemregels
Voor alle deelnemers is het duidelijk geweest hoe, waar, hoe laat en wanneer te
stemmen.
Rol Eilandsraad
Velen konden aangeven wat de taak is van de Eilandsraad. Een veel gehoorde taak
was “De Eilandsraad controleert het Bestuurscollege.”

	  

22	  

	  

	  

5.2.2. Mediaconsumptie deelnemers
Facebook is een veel gebruikt medium op Saba. Billboards zijn tevens een goed
communicatiemiddel omdat deze opvallen, zeggen de deelnemers. Omdat de
bereikbaarheid van radio laag is, is dit medium minder geschikt voor een
informatiecampagne. Als RCN de radio als medium toch wilt inzetten, probeer dat
dan zoveel mogelijk in het weekeinde te doen, is het advies vanuit de groepen.
Van de 23 deelnemers hebben 3 personen de televisiecommercials eerder gezien;
slechts 1 persoon heeft de radio spots eerder gehoord. De meesten hebben wel de
krantenadvertentie (handen/plantje) eerder opgemerkt. Het merendeel had de folders
niet eerder gezien.
5.2.3. Opinie Informatiecampagne
De meerderheid meent dat RCN niet erg succesvol is geweest om de inwoners van
Saba te informeren over de verkiezingen. De meeste deelnemers hebben immers
niet zoveel van de campagne gemerkt, zeggen zij. De beelden die RCN gebruikte in
de krantenadvertenties hebben dezelfde uitstraling en enkele beelden kwamen vaker
voor, waardoor het niet meer opvalt, menen enkelen. Het concept “Plant uw stem,
laat het groeien”, werd door ongeveer de helft van de deelnemers aantrekkelijk
gevonden. De andere helft was het daar niet mee eens. Het is cliché, vonden
sommigen. Een andere opmerking was: “Het trok me niet aan. Ik weet dat het
symbolisch bedoelt is, maar het doet me niks.” Anderen zeiden dat de advertenties
misleidend kunnen zijn. “Als de lezer er een snelle blik opwerpt, kunnen ze de indruk
krijgen dat het om landbouw gaat, waardoor ze niet meer verder lezen.”
Beelmateriaal dat met stemmen te maken heeft, krijgt daarom de voorkeur.
5.2.3.1. Krantenadvertenties
Ook op Saba hebben verschillende advertenties in de krant gestaan (Daily Herald).
De participanten kregen alle advertenties één voor één te zien, waarna evaluatie
volgde. De meesten hebben slechts één van de advertenties eerder gezien, namelijk
die van de handen met het plantje. De andere advertenties zijn niet eerder
opgemerkt.

	  

23	  

	  

	  

Beoordeling advertenties
De algemene mening is dat de deelnemers vinden dat de beelden teveel op elkaar
lijken. “Er is onvoldoende contrast in kleuren, het is erg donker en somber,” meent
een groot deel van de respondenten. Anderen zeggen dat er teveel tekst is waardoor
de advertenties onaantrekkelijk zijn als het gaat om leesbaarheid. “Korte zinnen en
de tekst in bullet points doen,” is de suggestie.
Effectiviteit krantenadvertenties
Omdat de meeste respondenten de krantenadvertentie eerder hadden gezien,
vinden zij deze ‘redelijk effectief’. Maar, zeggen zij, dat geldt dan voor de advertentie
met de handen/plantje. De rest is hen niet eerder opgemerkt.
De oudere deelnemers waren meer onder de indruk van de krantenadvertenties dan
de jongeren. De jongeren reageerden vrij negatief, vooral op de -volgens hen- te
lange teksten, terwijl de ouderen het beeldmateriaal en de tekst wel konden
waarderen. In het algemeen vonden de respondenten dat de advertenties niet echt
nodig waren omdat de mensen in Saba toch wel gaan stemmen.
Quotes over de krantenadvertenties
“Eerst dacht ik dat dit een advertentie was om landbouw te stimuleren. Pas als je
goed kijkt en leest, dan weet je dat het over stemmen gaat.”
“Professionele foto’s, maar de kleurkeuze kan veel beter.”
“Ze hadden meer variatie moeten inbrengen, ze lijken teveel op elkaar.”
“Teveel tekst, ik zou geen zin hebben om het te lezen.”
“Een advertentie moet inspireren en me tot actie zetten. Deze advertenties doen dat
niet.”

Waardering advertenties: 6,2. (dit is in vergelijking met ons onderzoek in 2014
over de campagne inzake het Europees Parlement, een stuk hoger, toen was de
waardering 2.5.).

Boordeling Informatiefolders
Het merendeel van de deelnemers op Saba had de folders niet eerder gezien. Beide
folders werden goed ontvangen; de deelnemers vinden het een goed initiatief, de

	  

24	  

	  

	  

folders beschikken over zeer goede informatie. “Erg jammer dat we die niet hebben
ontvangen.”
Effectiviteit informatiefolders
De effectiviteit van de informatiefolders is laag, vinden de deelnemers. Dat heeft met
name te maken met het feit dat de meeste deelnemers die niet hebben ontvangen.

5.2.3.2. Radiospots
Alle radiospots werden tijdens de bijeenkomsten afgedraaid. Van de 23 deelnemers
heeft slechts 1 persoon de radiospots eerder gehoord. Een mogelijke reden is dat de
meeste bewoners op Saba niet of nauwelijks naar de radio luisteren. “Radio is
ouderwets.” Ook is het bereik op bepaalde plekken op Saba niet goed, door de vele
heuvels. Vandaar dat weinigen de radio aanzetten, denken zij.
Beoordeling radiospots
Op de radiospots reageren alle deelnemers over het algemeen positief. Ze zijn
‘catchy’ en trekken de aandacht. Iedereen was het erover eens dat de inhoud helder,
compact en compleet was, ondanks dat de spots niet lang van duur waren, menen
de respondenten. Zij vinden het wel jammer dat de gebruikte stemmen niet van
Sabanen waren. “Dit zijn volgens mij Bonairianen?. Gebruik een stem van een
Sabaan, zodat het meer aanspreekt en beter te begrijpen is.”
Effectiviteit radiospots
De spots scoren toch laag op effectiviteit, vinden ze. De meesten, op 1 respondent
na, hadden de radiospots immers nog nooit eerder gehoord. “De radiospots zijn
goed als het gaat om de inhoud en vorm, maar op Saba is de radio als medium niet
effectief. Zij hebben geen effect gehad op het stemgedrag,” concluderen enkele
deelnemers.
Quotes over de radiospots
“Goede zware stem van de gezaghebber.”
“Het is levendig en aantrekkelijk.”
“Ik heb het niet gehoord, maar het is een goede spot.”
“De inhoud is prima.”
“Er word verwezen naar een folder, die hebben wij niet ontvangen. Jammer.”
	  

25	  

	  

	  

Waardering radiocampagne 8,3 (dit is in vergelijking met ons onderzoek in 2014
over de campagne inzake het Europees Parlement, een stuk hoger, toen was de
waardering 2.3.).

5.2.3.3. Televisiespots
Van de 23 deelnemers, waren er 3 deelnemers die de televisiespots eerder had
gezien. Een mogelijke reden is dat veel Sabanen naar Amerikaanse kabeltelevisie
kijken en niet of nauwelijks naar lokale zenders, ook vanwege de slechte kwaliteit.
Beoordeling televisiespots
De focusgroepen reageerden positief op beide Televisiespots. Over het algemeen
vond iedereen deze aantrekkelijk, zowel de inhoud als de beelden. De informatie
werd helder en compleet bevonden. “Zeer informatief als je het vergelijkt met de
andere communicatiemiddelen.” Ook is er een link tussen de beelden en het thema,
die link komt hier beter tot zijn recht. Enkelen hadden liever mensen en gezichten
gezien in de korte TV spot. Meerdere respondenten merkten op dat de Infomercial
slechts 1 van de stemlokalen liet zien. “Beide stemlokalen moeten erin.”
Effectiviteit televisiespots
De Tv-spots hadden, inhoudelijk gezien, volgens de deelnemers de grootste kans om
het meest effectieve middel te zijn voor de Sabanen. Echter, omdat weinig Sabanen
naar de lokale TV kijken en slechts 3 respondenten deze spots eerder hadden
gezien, is de effectiviteit laag.
RCN heeft het materiaal ook op Facebook geplaatst, maar het is deze groep niet
opgevallen, wat bleek uit reacties vanuit de groep. Een deelnemer: “De spots hadden
op Facebook geplaatst moeten worden, dan gaat het als een lopend vuurtje. Dat is
volgens mij niet gebeurd? Gemiste kans.”

Quotes over de Tv-spot
“Goed, basis informatie, kort en ‘to the point’.”
“Het loopt lekker. Ik kon mijn aandacht erbij houden.”
“Deze campagne heeft alleen zin als je alle advertenties hebt gezien.”

	  

26	  

	  

	  
Quotes over de Tv-Informercial

“Als iedereen deze had gezien, dan waren we allemaal heel goed geïnformeerd.
Alles wat je moet weten, is genoemd.”
“Waarom hebben jullie dit niet op Facebook geplaatst?. Het was dan als een virus
snel verspreid. Zonde.”
“Heel erg mooi.”
“Goed thema en ideologisch.”
Waardering TV spots: 8.1.
Waardering Tv informercial: 8.9
(dit is in vergelijking met ons onderzoek in 2014 over de campagne inzake het
Europees Parlement, een stuk hoger, toen was de waardering voor de TV spot een
3.9.).

De slogan
De slogan “Plant uw stem, laat het groeien.” kreeg tegengestelde reacties. Een deel
vond het aantrekkelijk. “Je gaat nadenken over de verkiezingen”. Maar een groot
deel is het daar niet mee eens. “Ik zie een stem niet groeien. Het is te ver gezocht. Ik
snap wat ze bedoelen, maar dat is alleen omdat ik het wil snappen”. De ouderen
waren meer onder de indruk van de slogan dan de jongeren.

5.3. Samenvatting Saba

De algemene mening van de respondenten op Saba is dat RCN er niet in is geslaagd
om de bewoners bewust te maken van de aankomende verkiezingen en hen
daarover te informeren. RCN heeft vooral gefaald in haar media-inzet en de
distributie van het foldermateriaal, vinden zij. Daarnaast zijn de meeste deelnemers
het met elkaar eens dat de campagne van RCN zoals die opgezet was (om mensen
te stimuleren te gaan stemmen), onnodig was. “Mensen gaan hier sowieso naar de
stembus voor de Eilandsraad; wij hebben daar geen grote campagne voor nodig”.

	  

27	  

	  

	  

De meerderheid van de respondenten zegt daarentegen wel dat de campagne goede
informatie bevat over het proces en de regels, en dat het erg jammer is dat zoveel
mensen het niet eerder hebben opgemerkt.
De ouderen zijn positiever gestemd over de campagne dan de jongeren; zij vinden
het niet zo interessant. Het trekt de aandacht niet. De jongeren zijn meer
aangetrokken tot de radiospots en de TV spots.
Op

de

vraag

of

er

minder

stemmers

zouden

zijn

geweest

zonder

de

informatiecampagne van RCN, antwoordden de meeste respondenten dat de
campagne geen invloed heeft gehad op het stemgedrag. “Men heeft het immers niet
gezien.”
Suggesties
De respondenten op Saba hebben diverse suggesties voor de volgende
verkiezingen. “Maak veel meer gebruik van social media, vooral van Facebook. De
informatie in de kranten, kan volgens de meeste respondenten een stuk korter.
“Werk met bulletpoints, dat maakt het overzichtelijker.” Ook was iedereen het er wel
over eens dat de beelden nog meer variatie konden gebruiken. Iets minder dan een
kwart van de respondenten meent dat Sabanen gebruikt moeten worden in de
campagne, en geen Bonairianen.

	  

28	  

	  

	  

6. Onderzoekresultaten St. Eustatius
6.1. Opzet focusgroepen
In totaal namen 19 personen deel aan de focusgroepen op St. Eustatius: 5 mannen
en 14 vrouwen. De voertaal was voornamelijk Engels, afgewisseld met Nederlands
waar nodig. De groepsbijeenkomsten werden na kantoortijd gehouden in het
multicenter van Mega D. Foundation.
De groepen waren als volgt samengesteld:
Groep 1
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

Vrouw (28), gestemd, medewerkster toerisme
Vrouw (42), gestemd, huisvrouw
Vrouw (20), gestemd, ambtenaar
Vrouw (45), gestemd, winkel verkoopster
Man (44), gestemd, politie ambtenaar
Vrouw (21), niet gestemd, student
Man (45), gestemd, ambtenaar

Groep 2
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

Vrouw (27), niet gestemd, lerares
Man (19), gestemd, huiswerk begeleider
Vrouw (32), gestemd, ambtenaar
Vrouw (30), niet gestemd, student
Vrouw (40), gestemd, brandweervrouw
Vrouw (36), medewerker voogdijraad
Man (42), eigenaar eigen bedrijf

Groep 3
1.
2.
3.
4.
5.

	  

Vrouw (46), gestemd, programma manager
Vrouw (43), gestemd, werkzoekende
Vrouw (32), gestemd, adm. medewerker/kassier
Vrouw (25), gestemd, douane beambte
Man (32), gestemd, leraar

29	  

	  

	  

6.2. RCN Informatiecampagne
In de aanloop naar de verkiezingen is de bevolking op St. Eustatius onder meer door
middel van advertenties, radiospots, een TV spot, een TV-Informercial met de
Gezaghebber,

billboards en folders geïnformeerd over de verkiezingen. De

onderzoekers legden de media-uitingen aan de focusgroepen voor, om ze te
bespreken en te evalueren. Hierbij ging de focus uit naar de krantenadvertenties, de
radiospots, de TV-spots, en beide folders.
6.2.1. Algemeen
Bekendheid met verkiezingen
Alle deelnemers in de focusgroepen waren op de hoogte van het feit dat er
verkiezingen

zouden

zijn

op

18

maart

2015,

om

te

stemmen

voor

vertegenwoordigers in de Eilandsraad.

Gaan stemmen
Vrijwel iedereen, op 3 deelnemers na, is gaan stemmen. Van de 3 niet-stemmers
gaven twee personen ‘gebrek aan interesse’ aan als reden om niet te stemmen; de
andere zou naar Nederland verhuizen, zij vond dat haar stem zinloos zou zijn.
Degenen die zijn gaan stemmen, deden dat omdat zij gebruik willen maken het
verworven kiesrecht en omdat hun stem belangrijk is voor het eiland.
Belang van de verkiezingen
Vrijwel alle respondenten op St. Eustatius menen dat het belang van de verkiezingen
voor de Eilandsraad groot is. “Het zijn onze vertegenwoordigers. Stemmen is daarom
erg belangrijk.”
Stemregels

	  

30	  

	  

	  

De meerderheid is bekend met de stemregels: het hoe, wanneer, waar en hoe laat
van het stemmen. “Dit was duidelijk. Wij weten dat ook zonder de campagne van
RCN, omdat we vaak verkiezingen hebben hier en de regels altijd hetzelfde zijn.”

Rol Eilandsraad
Veel respondenten waren niet goed op de hoogte van de taak van de Eilandsraad.
Zij halen het Bestuurscollege en de Eilandsraad door elkaar. Slechts enkelen wisten
de juiste taak te benoemen.

6.2.2. Mediaconsumptie deelnemers

Vrijwel iedereen heeft de poster ‘Your future is in your hands” gezien. De
krantenadvertenties heeft niemand eerder gezien, op 1 persoon na. Negen
deelnemers hadden de campagne op de radio gehoord. Radio is een belangrijk
medium voor de Statianen, menen zij.
Op 1 persoon na, heeft niemand de informatiefolders ontvangen. Uit de drie groepen
heeft het merendeel de (korte) Tv-spot gezien; de TV Infomercial kwam bij slechts 6
mensen bekend voor. St. Eustatius heeft twee lokale Tv-zenders: CTC en kanaal 15.
Beide zenders zijn de belangrijkste mediabronnen voor de lokale politiek en voor de
overheid.
Op St. Eustatius is het gebruik van internet nog niet zo groot vanwege de hoge
kosten die daarmee gepaard gaan.

6.2.3. Opinie Informatiecampagne
De deelnemers reageerden met gemengde gevoelens op de campagne. De
informatie is helder, duidelijk en handig, vinden zij, maar omdat zij een groot deel van
de campagne niet eerder hebben gezien, doet dat afbreuk aan de effectiviteit ervan.
“RCN moest beter haar best doen om de bewoners te bereiken. Als wij al deze
informatie hadden ontvangen, dan waren er meer mensen gaan stemmen.”

	  

31	  

	  

	  

Enkelen waren niet zo te spreken over het concept ‘planten en stemmen’. “Wij zagen
het verband niet. Nu zien we dat wel, maar dat komt omdat alles nu op tafel ligt en er
samenhang is.”

De slogan
De respondenten op St. Eustatius vonden de slogan over het algemeen aantrekkelijk.
“Het past bij onze cultuur. Op St. Eustatius wordt veel geplant, en vroeger maakte
export van landbouwgoederen een belangrijk deel uit van onze economie. Dus de
klik is er wel.”
6.2.3.1. Krantenadvertenties
De Daily Herald uit St. Maarten is het enige dagblad op St. Eustatius. In The Daily
Herald hebben verschillende advertenties gestaan. Tijdens het onderzoek hebben wij
deze aan de groep getoond. Daarna zijn ze gezamenlijk besproken en gewaardeerd.
Beoordeling krantenadvertenties
Vrijwel niemand heeft de advertenties in de kranten gezien, op 1 persoon na. “Weinig
mensen lezen hier de krant”. De inhoud is voldoende en duidelijk, menen de
respondenten. Maar de tekst is te lang, vinden de meesten. Ook is er te weinig
verschil tussen de beelden, door de donkere kleuren die RCN gebruikt. Er mocht
meer afwisseling, meer kleur en meer creativiteit zijn, vinden zij.
Effectiviteit krantenadvertenties
De advertenties scoren laag op effectiviteit; slechts 1 persoon heeft deze eerder
gezien. De advertenties moeten de bewoners motiveren om te gaan stemmen, maar
is dat wel nodig hier?, vragen de participanten zich af. En, het is beter dat RCN
andere middelen hoger inzet, denkt men. “Billboards en radio, daar moet de focus op
liggen.”

Quotes over de krantenadvertenties

	  

32	  

	  

	  

“De advertenties lijken te veel op elkaar. Ik denk al snel ‘hmm, die heb ik al gelezen’.
RCN moet steeds andere foto’s en kleuren gebruiken.”
“De advertenties verwijzen naar een folder, maar niemand heeft deze ontvangen.
Dan is het wel lastig om meer kennis op te doen.”
“Als je de advertenties ziet, denk je aan LVV en planten. Zo op het eerste oog zie ik
geen verband tussen stemmen en planten. Een foto van een stembiljet zou beter
zijn.”
“RCN is niet zo populair hier, men leest niet zo gauw iets dat van de RCN is”
“De advertenties zijn saai, het trekt mij niet aan”
“Te veel informatie. Maak het korter”.
Waardering print advertenties: 6.8 ((dit is in vergelijking met ons onderzoek in
2014 over de campagne inzake het Europees Parlement, een stuk hoger, toen was
de waardering 5.3)

Folders
Slechts 1 deelnemer heeft 1 van de twee folders eerder gezien, op het kantoor van
RCN.
Boordeling Informatiefolders
De respondenten waren zeer enthousiast over de informatiefolders. “Als wij deze
hadden ontvangen, dan zouden veel vragen hiermee zijn beantwoord. Er was veel
verwarring onder de bevolking.”
Een opmerking die enkele respondenten maakten, ging over de taal. Volgens hen
zou het beter zijn om de folders in 3 talen te verspreiden: Nederlands, Engels en
Spaans. “Een groot percentage van onze bevolking is van Spaanse afkomst.”

Effectiviteit informatiefolders
De effectiviteit van de informatiefolders is erg laag, is de unanieme mening. “Wij
hebben de folder niet ontvangen. De inhoud kan effectief zijn, maar als je het niet
ontvangt, dan valt dat ook in duigen.”
Quotes over de informatie folders:
“Heel erg overzichtelijk en duidelijk. Hierin staan de antwoorden waarnaar velen op
zoek waren.”
“De informatie in de folder was eerlijk, informatief en compleet”
	  

33	  

	  

	  

“De informatie zou zeker nuttig zijn geweest voor de verkiezingen”

Waardering Informatiefolders: 8.4
6.2.3.2. Radiospots
Ook op St. Eustatius zijn er radiospots in het Engels uitgezonden. Deze zijn het
meest opgevallen; 9 van de 19 deelnemers hebben de radiospots eerder gehoord.
De respondenten kregen deze tijdens de sessies één voor één te horen. Na iedere
spot kon men evalueren en in discussie gaan.
Beoordeling radiospots
De radiospots beoordelen de deelnemers als ‘redelijk goed en positief’. Maar, door
de verschillende stemmen en andere accenten, was het soms lastig ze te volgen. De
stem kan beter. Het gebruik van lokale stemmen heeft meer effect. Uit de reacties
van de groep valt op te merken dat men de stemmen niet herkent als zijnde
stemmen van Statianen, terwijl RCN alleen lokale stemmen heeft ingezet. Een
deelnemer: “Gebruik een Statiaan. Het komt beter over.”
Ook de informatie over het hoe, waar en wanneer van de verkiezing kreeg redelijke
waardering.
Effectiviteit radiospots
Omdat radio zo populair is op St. Eustatius, heeft ongeveer de helft van de
respondenten via dit medium informatie gekregen over de verkiezingen. Aan de
andere kant hebben slechts 9 van de 19 mensen de spots gehoord; de deelnemers
vragen zich af wanneer RCN de spots heeft uitgezonden. “Tijdens het 12 uur nieuws
is het beste. Dan zou de effectiviteit hoger zijn.” Uit navraag blijkt dat RCN inderdaad
de spots tijdens ‘prime time’ heeft uitgezonden.
Quotes over de radiospots
“De radiospot zegt veel over stemmen, en we kunnen nu eindelijk het verband
leggen tussen het planten en stemmen.”
“Beter een lokale stem gebruiken, en zorgen dat ze langzamer praten.”

	  

34	  

	  

	  

“De spot is aantrekkelijk, duidelijk en direct. De spot is overtuigend, maar de realiteit
is dat mensen niet overtuigd waren om te gaan stemmen. Dat heeft met de kwaliteit
van de partijen te maken.”
Waardering radiospots: 7,5 (dit is in vergelijking met ons onderzoek in 2014 over
de campagne inzake het Europees Parlement, hoger, toen was de waardering 6.3).

6.2.3.3. Televisiespots
De deelnemers kregen beide televisiespots te zien, waarna evaluatie volgde. Statia
heeft twee eigen Tv-stations: Statia kanaal 15 en Kanaal 7, met nieuws over de
overheid en de lokale politiek.
Beoordeling Tv-spots.
De televisiespots krijgen een goede beoordeling, alhoewel het merendeel meent dat
de Infomercial te lang was. “Maar de informatie is helder en volledig.” Er was
waardering voor de beelden, waaronder het stembureau, de stempas en het
bevolkingsregister.
Effectiviteit televisiespots
Het effect van de korte TV spot is groot, vinden ze. De meesten hadden die al eerder
gezien. “Deze werd vaak herhaald, dus de kans dat je die zag was groot.. De
informatie was duidelijk en vragen die je had werden hierin beantwoord.”
De Infomercial was volgens de deelnemers minder effectief. “Te lang. En, de
Gezaghebber is geen goede spokesperson.”
Quotes over de televisiespots
“Sommige beelden zijn niet relevant. We hoeven geen foto’s van het strand en The
Quill te zien. Het gaat over stemmen, dus zorg ervoor dat de beelden daar een link
mee maken.”
“De infomercial was te lang. Waarom niet een PowerPoint presentatie met bullet
points op de achtergrond, waardoor de informatie overzichtelijk wordt getoond”?
“Gezaghebber was te dichtbij het scherm en praat saai, daardoor was het moeilijk
om te blijven kijken.”
Waardering televisiespot: 6,3
	  

35	  

	  

	  

(dit is in vergelijking met ons onderzoek in 2014 over de campagne inzake het
Europees Parlement, een stuk hoger, toen was de waardering 5.4.).

Waardering Infomercial: 7.3

6.3. Samenvatting St. Eustatius
De deelnemers reageerden met gemengde gevoelens op de campagne. De
informatie is helder, duidelijk, compleet en handig, vinden zij, maar omdat zij een
groot deel van de campagne niet eerder hebben gezien, doet dat afbreuk aan de
effectiviteit ervan. De radiospots zijn dan wel door ongeveer de helft eerder
opgemerkt, en de korte TV spot hadden de meesten ook eerder gezien, maar dit gold
niet voor de informatiefolders en de krantenadvertenties. Dat is erg jammer, vind
men.
Daarmee vinden de deelnemers dat RCN niet echt geslaagd is de verspreiding van
haar informatie, en dus geen effectieve informatiecampagne had.
De tekst en beeldmateriaal kan op enkele vlakken wat beter. “Meer afwisseling, meer
kleur, en korter. Ook het concept kan beter uitgewerkt worden. Je snapt het pas als
je alles naast elkaar ziet.”
Op

de

vraag

of

er

minder

stemmers

zouden

zijn

geweest

zonder

informatiecampagne, zijn de reacties vrijwel unaniem. De respondenten vinden dat
RCN beter haar best had moeten doen om de informatie te laten aankomen bij de
inwoners van St. Eustatius. “Veel van het materiaal is niet bij ons terecht gekomen.
Als de campagne ons allemaal bereikt had, zouden meerdere mensen zijn gaan
stemmen.” En, zegt een van de deelnemers: “Mij heeft de campagne niet
gemotiveerd om te stemmen, terwijl ik er wel veel van heb gezien. Ik was sowieso
van plan te gaan stemmen.”
Suggesties
Een betere distributie van het materiaal en maak meer gebruik van de radio op de
juiste tijdstippen, vinden de respondenten. “Als je belooft dat er een folder thuis wordt
bezorgd, kom die belofte dan ook na.” Een suggestie is om deze folder samen met
	  

36	  

	  

	  

de stempas te laten bezorgen. “Bijna iedereen heeft zijn stempas ontvangen. Als de
folder was toegevoegd, dan was dat een goede zet geweest.”

7. Bevindingen
Een kwalitatief onderzoek presenteert geen resultaten die statistisch representatief
zijn. Daarom wordt hier niet gesproken over conclusies, maar over bevindingen.
De resultaten geven echter wel een zeer goede indicatie van wat er onder de
doelgroep leeft, wat hun mening is en hoe zij bepaalde zaken ervaren.
(Nb: een kwalitatief onderzoek kan -net als een kwantitatief onderzoek- wel
conclusies opleveren, maar door de relatief kleine omvang van dit kwalitatieve
onderzoek is de term ‘conclusies’ hier niet gebruikt).

De Informatiecampagne van RCN

Informatie over proces
De informatiecampagne had meerdere doelen. Eén belangrijke was om de bevolking
te motiveren om te gaan stemmen. Daarnaast moest het proces van de verkiezingen
en het stemmen uitgelegd worden. Een ander doel was om de aard van de
verkiezingen uit te leggen, namelijk dat het om de Eilandsraad ging. Hierbij werden
ook de functie en de taken van de Eilandsraad uitgelegd, om zodoende het belang
van de verkiezingen onder het voetlicht te brengen.
Daartoe heeft RCN voor de eilanden krantenadvertenties, radiospots, billboards,
banners/posters, Facebook, een Infomercial met de Gezaghebbers en een
televisiespot geproduceerd met een lokaal karakter. De verbindende factor in de
campagne was de slogan: ‘Plant uw stem, laat het groeien.”

Op de eilanden heeft een belangrijk deel van de respondenten in de focusgroepen
niets of niet veel gemerkt van de informatiecampagne van RCN. Pas tijdens de

	  

37	  

	  

	  

focusgroepsessies zagen velen deze campagne voor het eerst, of onderdelen
daarvan voor het eerst.
De informatie hebben de focusgroepen ervaren als redelijk helder, aantrekkelijk en
over het algemeen duidelijk, hoewel er verbeterpunten zijn aangegeven.
Het is gebleken dat inwoners van Caribisch Nederland niet proactief informatie gaan
zoeken over de verkiezingen. Het is onduidelijk waar dat precies aan ligt. Een
mogelijke reden is dat de inwoners gewend zijn om informatie op een dienblaadje
aangereikt te krijgen, zonder daar zelf al teveel moeite voor te hoeven doen. Men
gaat bijvoorbeeld niet zo snel een folder downloaden op de website van RCN.

Informatie over functie en taak Eilandsraad
De meeste mensen zijn redelijk goed bekend met de taak van de Eilandsraad. Het is
op basis van dit kwalitatieve onderzoek niet vast te stellen of dat ligt aan de RCNcampagne. De inwoners van de eilanden zijn al vaker gaan stemmen voor de
Eilandsraad en dit orgaan is algemeen bekend.

Media inzet
Op alle eilanden heeft een groot deel van de respondenten de campagne van RCN
niet gezien of gehoord. Daarmee lijkt het erop dat RCN geen goede media-mix heeft
toegepast, maar dit is niet vast te stellen op basis van dit onderzoek. Omdat echter
uit ons vorige onderzoek (Europees Parlement) bleek dat het overgrote deel van de
respondenten die campagne wel had gezien, vragen de onderzoekers zich af of RCN
een andere media-inzet heeft gebruikt voor de Eilandsraadverkiezingen.

Billboards blijken op alle eilanden een effectief communicatiemiddel te zijn. Op basis
van input van de focusgroepen op Saba, zijn radio en televisie op dit eiland minder
geschikt voor een informatiecampagne, en moet RCN de focus leggen op social
media. Op St. Eustatius zou de focus moeten liggen op de radio en billboards.
De distributie van de folders lijkt op alle eilanden niet goed te zijn gegaan. De
suggestie is dan ook dat RCN de distributie van folders voortaan op zich moet
nemen, in plaats van het over te laten aan het postkantoor. RCN zou bodes kunnen
inhuren zodat een goede verspreiding gegarandeerd is.

	  

38	  

	  

	  

Effect op opkomst
Een belangrijk doel van deze campagne was om de bewoners te stimuleren om te
gaan stemmen voor de Eilandsraad. De onderzoekers vragen zich af of dit een
belangrijk doel moet zijn. Immers, de opkomst voor de verkiezingen van de
Eilandsraad is altijd al vrij hoog geweest en ook nu in 2015 was de opkomst vrij hoog
(zie tabel). Het is dus de vraag of het noodzakelijk is om een dergelijke zware
informatiecampagne in te zetten waarbij een belangrijk doel is om de bewoners te
motiveren te gaan stemmen. Blijkbaar gaat de overgrote meerderheid toch wel
stemmen, ook zonder een uitgebreide campagne van RCN (zie onderstaande tabel).

Tabel: Opkomst percentages Eilandsraadverkiezingen 2007, 2011 en 2015 (bron
Wikipedia).
2007 (geen RCN

2011 (wel RCN

2015 (wel RCN

infocampagne)

infocampagne)

infocampagne)

Verschil opkomst
(2011-2015)

Bonaire

83%

75%

78%

+ 3%

Saba

Niet traceerbaar via
Wikipedia

88%

91,3%

+ 3,3%

St. Eus

Idem

68%

65,5%

- 2,5%

Dit wordt ook bevestigd door de respondenten in de focusgroepen. De deelnemers
die zijn gaan stemmen, en die iets van de campagne hadden meegekregen, zeggen
vrijwel allemaal dat de campagne hen niet heeft gemotiveerd om te gaan stemmen.
Zij zouden sowieso zijn gaan stemmen, met of zonder campagne.

	  

39	  

	  

	  

8. Aanbevelingen
Volgens de onderzoekers kan de campagne zich over vier jaar (bij de volgende
verkiezingen in 2019) beperken tot informatie over het proces en de stemregels; en
minder op het belang van stemmen voor de Eilandsraad. De campagne kan dan
tevens eenvoudiger, met een minder zwaar doordacht concept. Het doel van de
campagne van RCN is dan puur het informeren over de aankomende verkiezingen:
wanneer, waar en hoe. Zoals enkele respondenten aangaven: “Quick en dirty, weinig
tekst, en zonder poespas.”
Omdat

een

vrij

groot

deel

niets

of

niet

veel

heeft

gemerkt

van

de

informatiecampagne, is het tevens belangrijk dat RCN van te voren nagaat welke
media op welk eiland zij het beste kan inzetten, en hoe hoog de inzet moet zijn voor
ieder medium. Een media-onderzoek kan daaraan bijdragen. Op basis van dit
onderzoek kunnen wij voorzichtig aangeven dat er op ieder eiland een betere
(andere) media-mix nodig is om een hoger percentage bewoners te kunnen bereiken
met de informatiecampagne. Op Saba bijvoorbeeld zal de focus meer moeten liggen
op social media (Facebook).

	  

40	  

	  

	  

Bijlage 1: opzet en thema’s kwalitatief onderzoek

KWALITATIEF ONDERZOEK – KIESGERECHTIGDEN CARIBISCH
NEDERLAND
ONDERZOEK EFFECTIVITEIT VOORLICHTING
EILANDSRAADVERKIEZINGEN

OPZET EN THEMA’s

INTRODUCTIE ONDERZOEK (2015)

Na een korte introductie van de vertegenwoordiger van BridgeGaps BV en een
kennismakingsronde, zet de gespreksleider uiteen wat de bedoeling is van de
focusgroepen.
Strekking daarbij is:
De bewoners van Caribisch Nederland konden onlangs weer stemmen voor de
Eilandsraadverkiezingen (ERV). Via een voorlichtingscampagne van de RCN zijn de
ERV voor het voetlicht gebracht. Aan BridgeGaps BV is gevraagd om de effectiviteit
van de informatiecampagne van RCN te onderzoeken.
Het onderzoek bestaat uit een kwantitatief onderzoek (enquête met gesloten vragen
onder een hoog aantal respondenten) en -ter ondersteuning van de resultaten
daarvan- houden wij middels focusgroepen tevens een kwalitatief onderzoek
(bestaande uit open vragen om beter achter meningen, percepties en gevoelens te
komen). U maakt dus deel uit van het kwantitatieve onderzoek. Wij willen u danken
	  

41	  

	  

	  

voor uw medewerking, en bevestigen dat u een vergoeding van 20 USD ontvangt na
actieve deelname aan deze discussie.

Na de introductie, start de focusgroep met een aantal algemene vragen.

1. ALGEMEEN

-­‐
-­‐

Wat is uw beroep en uw leeftijd?
Ben u gaan stemmen? Waarom wel/niet?

2. MEDIA-CONSUMPTIE DEELNEMERS

-­‐
-­‐
-­‐

Hoe bent u op de hoogte gebracht van ERV-nieuws op uw eiland?
Via welke zenders, dagbladen, magazines of websites?
Om te gaan stemmen, heeft u proactief naar informatie gezocht
over de visie van de verschillende politieke partijen? Zo ja, hoe
heeft u dat gedaan? Welke communicatiemiddelen heeft u daarbij
gebruikt?

3. DE CAMPAGNE
In dit onderdeel laten wij het materiaal (dat ingezet is tijdens de
informatiecampagne van RCN (zoals krantenads, radiospots, TV spots, infomercial,
folder, FB) door de deelnemers bekijken en beluisteren.
Bekijk en luister graag naar het materiaal (van de voorlichtingscampagne) dat is
gebruikt in de aanloop naar de verkiezingen.

-­‐
-­‐
-­‐
-­‐
-­‐
-­‐

Hebben jullie deze gezien/gehoord? Waar? (welk medium)
Wat vond u ervan? Graag uw mening en perceptie over ieder
onderdeel
Heeft het bijgedragen aan de motivatie om (wel of niet) te gaan
stemmen.
Hoe denkt u over de voorlichtingscampagne in het algemeen.
Voelde u zich aangesproken? Waarom niet/wel?
Wat voor cijfers geeft u daarvoor, tussen 0-10? Waarom? Wat kan
beter?
Denkt u dat de opkomst anders was geweest (hoger of lager) als de
campagne er niet was geweest?

Slot. Nogmaals dank voor uw medewerking (overhandiging cash bedrag van 30
USD).
	  

42	  

	  

	  

Bijlage 2: Verantwoording
Het kwalitatieve onderzoek op Bonaire, Saba en St. Eustatius is opgezet,
georganiseerd en aangestuurd door BridgeGaps BV (eigenaar: Mw. S. De
Brabander), in opdracht van RCN. Op ieder eiland hebben we lokale
veldcoördinatoren aangesteld om het onderzoek zo effectief en efficiënt mogelijk te
laten verlopen: Dhr. J. Simmons, Mw. J. Megens, Mw. L. Courtar. Het eindrapport
werd gemaakt door Mw. S. De Brabander. Onze collega Mw. D. Maduro assisteerde
met de opmaak en lay-out van de rapportage.
Onderzoek St. Eustatius
Onderzoek Saba
Onderzoek Bonaire

: April 2015
veldcoördinator: Mw. L. Courtar
: April 2015
veldcoördinator: Dhr. J. Simmons
: April 2015
veldcoördinator Mw. J. Megens

--------------------------------------Mw. S. de Brabander
Eigenaar/Directeur
BridgeGaps BV
Neptunusweg 16
Curaçao
P: 599-9-7381030
E:info@bridge-gaps.com

	  

	  

43