Analyse vogels
& vliegveiligheid
vliegveld Lelystad

R.R. Smits
R. Lensink

Analyse vogels & vliegveiligheid vliegveld Lelystad

R.R. Smits
R. Lensink

opdrachtgever: Ministerie van Infrastructuur en Milieu, DGLM
5 december 2011
rapport nr. 11-178

Status uitgave:

eindrapport

Rapport nr.:

11-178

Datum uitgave:

5 december 2011

Titel:

Analyse vogels & vliegveiligheid vliegveld Lelystad

Samenstellers:

ir. R.R. Smits
drs. ing. R. Lensink

Foto's omslag:

Mark Collier (rechts), Ralph Smits (3x links)

Aantal pagina’s inclusief bijlagen:

63

Project nr.:

11-533

Projectleider:

drs ing R. Lensink

Naam en adres opdrachtgever:

Ministerie van Infrastructuur en Milieu, DGLM
Postbus 20901, 2500 EX Den Haag

Referentie opdrachtgever:

e-mail 28 september 2011

Akkoord voor uitgave:

drs. T.J. Boudewijn
teamleider vogelecologie

Paraaf:

Bureau Waardenburg bv is niet aansprakelijk voor gevolgschade, alsmede voor schade welke voortvloeit uit toepassingen
van de resultaten van werkzaamheden of andere gegevens verkregen van Bureau Waardenburg bv; opdrachtgever
vrijwaart Bureau Waardenburg bv voor aanspraken van derden in verband met deze toepassing.
© Bureau Waardenburg bv / Ministerie van Infrastructuur en Milieu, DGLM
Dit rapport is vervaardigd op verzoek van opdrachtgever hierboven aangegeven en is zijn eigendom. Niets uit dit rapport
mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden d.m.v. druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze
dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de opdrachtgever hierboven aangegeven en Bureau
Waardenburg bv, noch mag het zonder een dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor
het is vervaardigd.
Het kwaliteitsmanagementsysteem van Bureau Waardenburg bv is door CERTIKED gecertificeerd
overeenkomstig ISO 9001:2008.

2

Voorwoord
Rond vliegveld Lelystad loopt een discussie over mogelijke uitbreiding van groot
vliegverkeer. In de voorliggende scenario’s gaat het om maximaal 90.000 bewegingen
per jaar. Eén van de aspecten waar in het besluitvormingstraject rekening mee wordt
gehouden, is vliegveiligheid.
Vliegveld Lelystad ligt in Zuidelijk Flevoland. De directe omgeving bestaat vooral uit
landbouwgebied met een regulier agrarische gebruik. Op grotere afstand liggen
verschillende Natura 2000-gebieden. Deze gebieden herbergen grote aantallen vogels
waarbij zij een functie vervullen als broedgebied, pleisterplaats tijdens de trek en
overwinteringsgebied. Verschillende soorten brengen een deel van de dagcyclus in
het agrarisch gebied buiten de natuurgebieden door. Voorts kan doortrek van vogels
leiden tot grootschalige bewegingen in het luchtruim buiten deze natuurgebieden. De
dagelijkse vliegbewegingen van en naar deze natuurgebieden en de bewegingen
tijdens de trek in voor- en najaar kunnen risico’s opleveren voor het vliegverkeer.
Het Ministerie van Infrastructuur en Milieu heeft Bureau Waardenburg opdracht
verstrekt een analyse uit te voeren van vogels & vliegveiligheid rond vliegveld
Lelystad. De onderhavige rapportage gaat in op de vliegbewegingen van en naar de
betrokken Natura 2000-gebieden, vogeltrek van en naar de Natura 2000-gebieden en
de kans dat de betrokken vogels daarbij luchtlagen gebruiken waarin ook vliegverkeer
van en naar Lelystad vliegt. Om een mogelijk risico in perspectief te plaatsen is een
vergelijking gemaakt met de situatie rond de vliegvelden Schiphol Airport en
Eindhoven Airport.
Aan de totstandkoming van dit rapport werkten mee:
ir. R.R. Smits
drs. ing. R. Lensink
ing. L.S. Anema
drs. T.J. Boudewijn

rapportage
rapportage, projectleiding
GIS
collegiale toets

J. Brandjes deelde zijn kennis over voorkomen en vliegbewegingen van vogels in de
Flevopolders en D. Hoekstra van vliegveld Lelystad omtrent vogelbewegingen rond de
luchthaven. Vanuit de opdrachtgever is deze opdracht begeleid door de heer J.
Weggeman. Allen worden bedankt voor de prettige samenwerking.

3

4

Inhoud
Voorwoord .........................................................................................................................................3
Samenvatting ....................................................................................................................................7
1

2

Inleiding.......................................................................................................................................9
1.1

Aanleiding.......................................................................................................................9

1.2

Vraagstelling...................................................................................................................9

1.3

Methode........................................................................................................................10

Vogels nabij Vliegveld Lelystad..............................................................................................13
2.1

3

Vogels in natuurgebieden...........................................................................................13
2.1.1

Oostvaardersplassen...................................................................................14

2.1.2

Lepelaarplassen ...........................................................................................17

2.1.3

IJsselmeer .....................................................................................................18

2.1.4

Markermeer & IJmeer ..................................................................................20

2.1.5

Eemmeer & Gooimeer Zuidoever ..............................................................20

2.1.6

Arkemheen....................................................................................................22

2.1.7

Veluwerandmeren........................................................................................22

2.1.8

Ketelmeer & Vossemeer..............................................................................23

2.1.9

Niet-broedvogels in het broedseizoen........................................................24

2.2

Vogels in het landbouwgebied buiten natuurgebieden...........................................24

2.3

Slaapplaatsen ..............................................................................................................28

2.4

Seizoentrek ..................................................................................................................30

Analyse .....................................................................................................................................35
3.1

Vliegbanen watervogels..............................................................................................35

3.2

Seizoenstrek ................................................................................................................44

3.3

Vlieghoogten vogels en vliegtuigen...........................................................................47

3.4

Situatie op andere luchthavens..................................................................................48

3.5

3.4.1

Schiphol.........................................................................................................48

3.4.2

Eindhoven Airport.........................................................................................51

Beoordeling Vliegveld Lelystad..................................................................................51

4

Conclusie en discussie............................................................................................................55

5

Literatuur...................................................................................................................................61

5

6

Samenvatting
Rond vliegveld Lelystad loopt een discussie over mogelijke uitbreiding van groot
vliegverkeer. In de voorliggende scenario’s gaat het om maximaal 90.000 bewegingen
per jaar. Eén van de aspecten waar in het besluitvormingstraject rekening mee wordt
gehouden, is vliegveiligheid.
Vliegveld Lelystad ligt in Zuidelijk Flevoland. De directe omgeving bestaat vooral uit
landbouwgebied met een regulier agrarische gebruik. Op grotere afstand liggen
verschillende Natura 2000-gebieden. Deze gebieden herbergen grote aantallen vogels
waarbij zij een functie vervullen als broedgebied, pleisterplaats tijdens de trek en
overwinteringsgebied. Verschillende soorten brengen een deel van de dagcyclus in
het agrarische gebied buiten de natuurgebieden door (oa. aalscholver, zwanen,
ganzen, eenden). Voorts kan doortrek van vogels leiden tot grootschalige bewegingen
in het luchtruim buiten deze natuurgebieden (oa. ganzen, steltlopers). De dagelijkse
vliegbewegingen van en naar deze natuurgebieden en de bewegingen tijdens de trek
in voor- en najaar kunnen risico’s opleveren voor het vliegverkeer. Ook soorten die
buiten de natuurgebieden in het landelijk gebied leven (oa. ooievaar, buizerd), kunnen
bijdragen in het risicoprofiel van de luchthaven.
Voor een goede schatting van de risico’s op vogelaanvaringen bij uitbreiding van het
groot vliegverkeer op Lelystad is het gewenst inzicht te hebben in:
• de aantallen vogels in de verschillende natuurgebieden;
• de mate waarin deze vogels als onderdeel van de dagcyclus ook buiten het
natuurgebied verblijven;
• patronen in het verloop van doortrek in voor- en najaar van en naar
natuurgebieden;
• de kans dat zij daarbij luchtlagen gebruiken die ook door vliegverkeer van en
naar Lelystad worden gebruikt.
Om dit in perspectief te plaatsen is een vergelijking gemaakt met de situatie rond de
vliegvelden Schiphol en Eindhoven Airport.
De resultaten in dit rapport geven een beeld van de ordegrootte van relevante
vliegbewegingen en geven een duiding van de ordegrootte van verschillen tussen
delen van de Flevopolders. Met nadruk zij erop gewezen dat tabellen en de
bijbehorende figuren gelezen moeten worden in termen van veel, weinig, veel meer,
veel minder, etc. en niet in termen van 26% meer en 42% minder. Daarnaast is een
grove vergelijking gemaakt met de talrijkheid van dezelfde groep soorten en hun
bewegingen rond Schiphol en Eindhoven Airport.
Zowel tijdens als buiten het broedseizoen maken grote aantallen watervogels gebruik
van natuurgebieden in een ruime omgeving van Vliegveld Lelystad. Een deel van
deze vogels foerageert overdag en/of ’s nachts buiten de natuurgebieden. Het gros
van deze vliegbewegingen speelt zich naar schatting op hoogtes 0-300 m af. Vooral
vogelbewegingen binnen 5 kilometer van het vliegveld zijn relevant omdat tot die

7

afstand ook groot verkeer lager dan 300 m vliegt. Van deze soorten zijn relevante
verplaatsingen en de aantallen samengevat in tabel 4.1. De risicovolste
verplaatsingen zijn die van aalscholvers omdat die relatief dicht langs Vliegveld
Lelystad vliegen. Gezien de ligging van de foerageergebieden passeren ganzen naar
verwachting vooral op 4-6 km afstand van de luchthaven. De andere verplaatsingen
zijn minder relevant omdat ze plaatsvinden gedurende de nacht, beneden 150 m
hoogte plaatsvinden (smient en wilde eend) of omdat het om kleine aantallen vogels
gaat.
In tabel 3.1 is de ordegrootte vermeld van het aantal vogels dat in verschillende
stroken in het verlengde van de baan kan passeren (maxima). Deze kunnen worden
omgezet in het maximum aantal bewegingen per kilometer (figuur 4.1). Uit beide volgt
dat het aantal vogels dat ten westen van het vliegveld dagelijks vooral in de schemer
vliegt, hoger ligt dan ten oosten van het vliegveld.
Het gros van de relevante soorten is in de polders in het winterhalfjaar talrijk
aanwezig. In deze periode van het jaar vinden dan ook de meeste dagelijkse
vliegbewegingen plaats (tabel 4.2). Gedurende het broedseizoen is het rustiger in het
luchtruim met dagelijkse vliegbewegingen.
Op Schiphol bereiken risicosoorten een maximum in najaar en winter (grauwe gans
even buiten beschouwing gelaten): kievit, spreeuw, roofvogels, meeuwen, eenden,
ganzen. De piek in het aantal slachtoffers dat langs en op de baan wordt gevonden
ligt evenwel in de nazomer; en dat geldt voor de meeste soorten. In de nazomer zijn
van veel soorten de jongen uitgevlogen. Zij lijken een grotere kans op een aanvaring
met een vliegtuig te hebben dan volwassen vogels. Jonge vogels moeten immers nog
leren gevaar te herkennen. Daarnaast zijn in de periode direct na het uitvliegen de
vleugels nog niet volledig uitgegroeid en kennen zij een geringer vliegvermogen
(snelheid, wendbaarheid) in vergelijking met volwassen vogels. Nu zijn de slachtoffers
die op en langs een baan worden gevonden vooral vogels die bij de vogelbevolking
van een vliegveld horen; er foerageren of rusten. Buiten het vliegveld kunnen vogels
ook slachtoffer worden van een aanvaring. Wie daarvan het slachtoffer zijn is minder
goed bekend want buiten het vliegveld wordt niet gezocht naar slachtoffers.
Registratie van incidenten vindt plaats op basis van meldingen uit de cockpit. Deze
meldingen duiden ook op een piek in de nazomer.

8

1 Inleiding
1.1

Aanleiding
Rond vliegveld Lelystad loopt een discussie over mogelijke uitbreiding van groot
vliegverkeer. In de voorliggende scenario’s gaat het om maximaal 90.000 bewegingen
per jaar. Eén van de aspecten waar in het besluitvormingstraject rekening mee wordt
gehouden, is vliegveiligheid.
Vogels en vliegtuigen delen in de nabijheid van een vliegveld hetzelfde luchtruim.
Wanneer een vogel zich in de funnels van het vliegverkeer beweegt, bestaat de kans
op een aanvaring tussen vogel en vliegtuig. Dit kan leiden tot schade aan vliegtuigen,
uitval van motoren en in het ergste scenario tot het verongelukken van het vliegtuig.
Vliegtuigen kennen het grootste risico vlak voor de landing en direct na de start. De
dichtheden aan vliegende vogels zijn het hoogst in de onderste luchtlagen. Daarnaast
kent een vliegtuig door de relatief lage snelheid bij start en landing weinig
‘manoeuvreerruimte’.
Vliegveld Lelystad ligt in Zuidelijk Flevoland. De directe omgeving bestaat vooral uit
landbouwgebied met een regulier agrarische gebruik. Op grotere afstand liggen
verschillende Natura 2000-gebieden. Deze gebieden herbergen grote aantallen vogels
waarbij zij een functie vervullen als broedgebied, pleisterplaats tijdens de trek en
overwinteringsgebied. Verschillende soorten brengen een deel van de dagcyclus in
het agrarische gebied buiten de natuurgebieden door. Voorts kan doortrek van vogels
leiden tot grootschalige bewegingen in het luchtruim buiten deze natuurgebieden. De
dagelijkse vliegbewegingen van en naar deze natuurgebieden en de bewegingen
tijdens de trek in voor- en najaar kunnen risico’s opleveren voor het vliegverkeer.
Op het vliegveld worden een beleid en een beheer gevoerd die gericht zijn op het
minimaliseren van de aanwezigheid van vogelsoorten die een risico vormen voor het
vliegverkeer. Dit staat bekend onder de noemer preventieve en momentane bird
control. Bij uitbreiding van het vliegverkeer zal de bird-control hierop worden
aangepast. Buiten de hekken van het vliegveld heeft het vliegveld hooguit indirect
invloed op het gebruik van het landschap. De vogelbevolking en haar vliegbewegingen zijn daarmee een gegeven.

1.2

Vraagstelling
Vliegveld Lelystad ligt in een agrarisch gebied met op ruimere afstand van het
vliegveld natuurgebieden met grote aantallen vogels. Deze vogels maken ten dele ook
gebruik van het agrarische gebied buiten de beschermde gebieden. Daarnaast maken
grote aantallen trekvogels in voor- en najaar gebruik van deze gebieden, waarbij zij
Flevoland passeren. Voor een goede schatting van de risico’s op vogelaanvaringen bij
uitbreiding van het groot vliegverkeer op Lelystad is het gewenst inzicht te hebben in:

9

de aantallen vogels in de verschillende natuurgebieden;
de mate waarin deze vogels als onderdeel van de dagcyslus ook buiten het
natuurgebied verblijven;
• patronen in het verloop van doortrek in voor- en najaar van en naar
natuurgebieden;
• de kans dat zij daarbij luchtlagen gebruiken die ook door vliegverkeer van en
naar Lelystad worden gebruikt.
Om dit in perspectief te plaatsen is een vergelijking gemaakt met de situatie rond de
vliegvelden Schiphol en Eindhoven Airport.
•
•

1.3

Methode
Selectie van soorten
De risico’s voor het vliegverkeer door vogels worden bepaald door een aantal
aspecten:
• het aantal vogels;
• de grootte van de vogels;
• het gedrag van de vogels.
Deze rapportage gaat alleen in op soorten die op basis van deze aspecten als
risicovol bekend staan.
Vogels bewegen zich voor de dagelijkse verplaatsingen tussen slaap- en/of rustplaats
en foerageergebieden vooral in de onderste luchtlagen (tot enkele honderden meters
hoogte). De vliegbewegingen van vogels in de onderste luchtlagen vinden deels at
random plaats en zijn daarmee onvoorspelbaar. Een ander deel van de
verplaatsingen van vogels is voorspelbaar en speelt zich af tussen ruimtelijk
gescheiden functionele eenheden van het leefgebied. Deze laatste groep
vliegbewegingen volgt vaste patronen en vindt plaats op vaste momenten van de dag.
Het zijn veelal grotere vogelsoorten, zoals ganzen en eenden, die deze
gedragskenmerken hebben. Het vlieggedrag van kleinere soorten is minder
voorspelbaar. Deze soorten zijn door hun grootte nauwelijks een risico voor het
vliegverkeer, behalve als het om grote groepen gaat; bijvoorbeeld groepen spreeuwen
of duiven op of in de omgeving van een luchthaven.
Risico’s voor het vliegverkeer zijn dus met name te verwachten van (grote) soorten die
zich volgens vaste patronen tweemaal daags (of meer) van het ene gebied naar het
andere gebied verplaatsen of van kleine soorten die zich in grote aantallen op of nabij
een luchthaven ophouden.
De volgende soort(groep)en kennen min of meer “voorspelbare” vliegbewegingen:
•
aalscholvers die zich verplaatsen tussen kolonie / slaapplaatsen (bomen) en
foerageergebieden (open water);
•
reigers die zich verplaatsen tussen kolonie / slaapplaatsen (bomen) en
foerageergebieden (open water en agrarisch gebied);

10

•

•
•
•
•
•

zwanen en ganzen die zich buiten het broedseizoen verplaatsen tussen
slaapplaatsen / dagrustplaatsen (open water, moeras) en foerageergebieden
(agrarisch gebied);
herbivore eenden die zich verplaatsen tussen rustplaatsen (open water) en
foerageergebieden (agrarisch gebied);
benthivore eenden die zich verplaatsen tussen rustplaatsen (open water, moeras)
en foerageergebieden (open water);
steltlopers, zoals kieviten en goudplevieren, die zich overdag concentreren in
enkele gebieden om zich ’s nachts te verspreiden over een groter gebied;
meeuwen die zich verplaatsen tussen slaapplaatsen (open water) en foerageergebieden (omliggend gebied);
overige soorten die zich in grote aantallen op of nabij de luchthaven ophouden,
zoals spreeuwen, duiven en kraaien, of in relatief groot aantal op het vliegveld
kunnen foerageren zoals torenvalken.

De laatste categorie soorten is, met uitzondering van de spreeuw, een groep waar het
voorkomen gerelateerd is aan het aanbod van voedsel op of nabij de luchthaven.
Deze vogels worden actief verjaagd op Vliegveld Lelystad en vliegen over het
algemeen op lage hoogte over korte afstanden. De nadruk in deze rapportage ligt op
soorten die elders slapen of rusten en tijdens de dagelijkse vliegbewegingen de
luchthaven of omgeving kunnen passeren. Roofvogels, duiven en kraaien worden
daarom niet verder behandeld in deze rapportage.
Tabel 1.1

Overzicht van de periode en het tijdstip waarop vliegbewegingen van
risicovolle soorten zich afspelen. Bij broedvogels gaat het om
vliegbewegingen tussen kolonie en foerageergebieden. Voor nietbroedvogels gaat het met name om vliegbewegingen tussen
slaapplaats en foerageergebieden.

broedvogels
aalscholver
lepelaar
niet-broedvogels
aalscholver
reigers
kleine & wilde zwaan
gansen (Anser)
brandgans (Branta)
wilde eend & smient
kievit & goudplevier
meeuwen

periode

tijdstip

mrt-jun
apr-jun

overdag
dag+nacht

jul-mrt
jul-apr
okt-apr
okt-apr
okt-mei
(aug-)okt-apr
aug-apr
jun-apr

schemer
met name schemer
schemer
schemer
schemer
donker
donker
schemer

Het merendeel van de relevante bewegingen van vogels vindt plaats in het
winterhalfjaar (zie tabel 1.1). Buiten de genoemde vliegbewegingen kan de doortrek

11

van verschillende soorten naar en van natuurgebieden in voor- en najaar leiden tot
grootschalige bewegingen in het luchtruim buiten natuurgebieden.
Aanpak en gegevensbronnen
Op basis van bestaande literatuur is per natuurgebied een overzicht gemaakt van het
voorkomen van broedvogels en niet-broedvogels. Het gaat hier om voorkomen in met
name Natura 2000-gebieden. Hiervoor zijn gegevens gebruikt die zijn gepubliceerd op
de website van Ministerie EL&I ( http://www.synbiosys.alterra.nl/natura2000/gebiedendatabase.
aspx?subj=n2k) en op de website van SOVON (http://www.sovon.nl/default.asp?id=883). Over
het voorkomen buiten de natuurgebieden, inclusief informatie over de gebruikte
vliegbanen, is gebruik gemaakt gepubliceerde gegevens zoals watervogelrapporten
(Van Roomen et al. 2007; Hustings et al. 2008; Hustings et al. 2009; Hornman et al.
2011), broedvogelrapporten (Van Dijk et al. 2007, 2010; Boele et al. 2011), de Atlas
van Nederlandse Broedvogels (SOVON 2002), Atlas van ganzen en zwanen
(Voslamber et al. 2004), Slaapplaatsen van ganzen & zwanen (Koffijberg et al. 1997)
expertise bij lokale deskundigen en eigen expertise. De genoemde literatuur en
expertise zijn ook gebruikt om grootschalige trekbewegingen in voor- en najaar af te
leiden. Hiervoor zijn ook websites met actuele gegevens over vogeltrek in Flevoland
geraadpleegd.
Op grond van de verzamelde gegevens zijn risicosoorten gedefinieerd. Vervolgens
wordt voor iedere soort beschreven:
• het aantal vogels;
• functie van gebieden;
• bijbehorende vliegbewegingen en hun patroon in tijd (dag, jaar) en ruimte;
• hoe bewegingen zich verhouden tot het routestelsel van groot verkeer.
De verzamelde informatie is de basis voor een vergelijking met Schiphol en
Eindhoven Airport. De vergelijking is primair kwalitatief. Daarbij is ook gebruik
gemaakt van informatie uit het Flysafe BASBAM-model van de Universiteit van
Amsterdam (http://public.flysafe.sara.nl/ bambas/).

12

2 Vogels nabij Vliegveld Lelystad
In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van het voorkomen van vogels in
natuurgebieden in een ruime omgeving van Vliegveld Lelystad. Hiervoor is grofweg
een radius van 30 km aangehouden. Op deze wijze zijn vrijwel alle vliegbewegingen
van broedvogels en niet-broedvogels inbegrepen die van en naar de betrokken
gebieden vliegen en in theorie in de nabijheid van het vliegveld kunnen komen.
Immers de afstanden die vogels bij hun dagelijkse foerageervluchten zijn maximaal
enkele tientallen kilometers (Koffijberg et al. 1997). Alleen lepelaars foerageren
regelmatig tot op meer dan 30 km afstand van de kolonie (Sandberg 2005). Voor de
keuze van soorten wordt verwezen naar § 1.3.
Het voorkomen van vogels wordt gepresenteerd per gebied. Het gaat hier om Natura
2000-gebieden. Voorts zijn slaapplaatsen van verschillende soorten, zoals ganzen
beschreven. Daarnaast wordt ingegaan op het voorkomen van vogels buiten de
natuurgebieden en tijdens seizoenstrek.

Figuur 2.1

2.1

Ligging natuurgebieden in een ruime omgeving (radius van 30 km) van
vliegveld Lelystad. De gebieden in en direct rond Flevoland zijn relevant
voor deze studie.

Vogels in natuurgebieden
In het vervolg is voor ieder Natura 2000-gebied in een ruime omgeving van vliegveld
Lelystad de presentie van relevante soorten beschreven. Voor iedere soort en/of

13

soortgroep is beschreven waar de (vermoedelijke) vliegbanen liggen. In § 2.4 wordt
hier verder op ingegaan.
Om te duiden welke aantallen vogel in de verschillende gebieden aanwezig zijn, is
gebruik gemaakt van openbaar toegankelijke bronnen, zoals die beschikbaar zijn voor
de relevante Natura 2000 gebieden (www.sovon.nl/gebieden/ en rapportages
watervogeltellingen). Voor de meeste soorten zijn is het seizoenpatroon in het
voorkomen omgerekend naar een seizoengemiddelde (over september-april). Dat wil
zeggen dat in de beschikbare overzichten het aantal vogels in een gemiddelde maand
is gegeven. Bijvoorbeeld: in gebied A arriveren in september de eerste kolganzn, de
laatste vertrekken in april en het maximum wordt in december bereikt. Het
seizoengemiddelde geeft het gemiddelde in deze 8 maanden.
In de tabellen in dit hoofdstuk is voor de meeste soorten het maximum
seizoengemiddelde over een periode van 5 jaar gegeven. Voor veel soorten ligt het
gemiddelde seizoengemiddelde 30-40% lager. In aan analyse van het verband tussen
seizoengemiddelde en seizoenmaximum langs de Rijntakken volgt dat het
seizoenmaximum bij veel doortrekkers en wintergasten 2,5-3,0 maal het
seizoengemiddelde bedraagt (Lensink et al. 2008). Een rekensom leert dat het
maximum seizoengemiddelde voor veel doortrekkers/wintergasten grofweg de helft
van het seizoenmaximum bedraagt (bijv kolgans, smient, wilde eend). Voor soorten
die hier het hele jaar talrijk aanwezig zijn (bijvoorbeeld grauwe gans) komen beide
ongeveer overeen.
2.1.1

Oostvaardersplassen
De Oostvaardersplassen herbergen grote aantallen watervogels. Daarnaast broeden
er voor Nederlandse begrippen grote aantallen bruine kiekendieven en is het één van
weinige plaatsen in Nederland waar de zeearend broedt (zie tabellen 2.1 en 2.2).
Onderstaand is beschreven waar de vliegbanen tussen foerageergebied en
rustgebied/kolonie liggen.
Broedvogels
Van de broedvogels foerageren de meeste vogels in de nabijheid van de kolonie in de
Oostvaardersplassen. Zo foerageren de meeste reigers in het gebied zelf, langs de
Praamweg en in de kwelzone langs de Oostvaardersdijk ter hoogte van Almere. Dit
geldt ook voor de roerdomp, de meeste kiekendieven en zeearend. Kiekendieven
foerageren daarnaast ook ten zuiden van Lelystad (omgeving Torenvalkweg).
Zangvogelsoorten zijn volledig aan het gebied gebonden. Twee soorten gebruiken
ook/vooral gebieden tot ver buiten de Oostvaardersplassen. Deze zijn in het vervolg
beschreven.
Aalscholver
De kolonie van de aalscholvers ligt in het noordoosten van de Oostvaardersplassen,
nabij de Knardijk. Deze vogels foerageren tweemaal daags in het Markermeer en
IJsselmeer op een afstand van gemiddeld 15 km van de kolonie (Platteeuw & van

14

Eerden 1995). Bij ongunstige weersomstandigheden wordt uitgeweken naar de
Randmeren (eigen waarnemingen, S. van Rijn). Zo vlogen op 22 mei ruim 1.100
aalscholver parallel aan de ganzenweg (nabij Harderbroek) om later af te buigen naar
het Wolderwijd. Dergelijke bewegingen richting randmeren vinden ook plaats over of
nabij de luchthaven (mededeling D. Hoekstra). In perioden met veel wind raakt het
Markermeer door opwerveling van fijne deeltjes langzaam troebel. Hierdoor nemen
de foerageercondities (zicht) voor aalscholvers af en wijken de vogels uit naar de
randmeren die minder snel vertroebelen en van zichzelf al helderder zijn dan het
Markermeer (Noordhuis 2010). In of direct na een periode met veel wind zijn dus
vliegbewegingen van aalscholvers langs en over de luchthaven te verwachten.
Lepelaar
Een groot deel van de lepelaars broedt in een kolonie in het westen van de
Oostvaardersplassen. Deze vogels foerageren in de Oostvaardersplassen zelf, de
kwelzone langs de Oostvaardersdijk ter hoogte van Almere en in mindere mate in
Waterland (NH) (Blomert et al. 2000). Daarnaast vliegen tientallen vogels naar
ondermeer het Harderbroek waarbij zij de luchthaven of directe omgeving passeren,
en enkele naar het agrarisch gebied.
Niet-broedvogels
Grote aantallen watervogels gebruiken de Oostvaardersplassen als tussenstation op
de trek, overwinteringsgebied of als slaap- of rustplaats (zie tabel 2.2). Een deel van
de vastgestelde vogels foerageert gedurende de nacht deels of voor een groot deel
buiten de Oostvaardersplassen. Het gaat hier om smient, wilde eend, tafeleend,
kuifeend, kievit en goudplevier. De andere vogelsoorten, inclusief de in de nacht
foeragerende krakeend verblijven vooral binnen het gebied. Daarnaast wordt het
gebied gebruikt als slaapplaats door o.a. ganzen (zie § 2.2) en als ruigebied door
grauwe ganzen (zie § 2.5).
Tabel 2.1

Voorkomen van relevante soorten broedvogels (aantal paren) in de
Oostvaardersplassen. Hiervoor is gebruik gemaakt van de gegevens
gepubliceerd op www.sovon.nl, Van Dijk et al. (2007, 2010), Boele et al.
(2011).
maximum 2005-2009

aalscholver
blauwe reiger
grote zilverreiger
kleine zilverreiger
lepelaar
roerdomp
blauwe kiekendief
bruine kiekendief
zeearend

2.830
70-100
143
25
217
26
3
44
1

15

Tabel 2.2

Voorkomen van relevante soorten niet-broedvogels (aantal vogels)
(gegevens 2004-2009) in de Oostvaardersplassen. Bij functie betekent
de f foerageerfunctie en de s slaap- of rustfunctie. Als bronnen zijn
gebruikt www.sovon.nl en watervogelrapporten (zie § 1.3). * maximum
seizoenmaximum
2004-2009
max. seizoenfunctie
gemiddelde

lepelaar
grote zilverreiger
kleine zwaan
wilde zwaan
brandgans
grote Canadese gans
grauwe gans
kolgans
bergeend
wilde eend
krakeend
smient

f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
s
f/s
s

150
125
9
36
3.495
50
5.256
540
107
750
463
2.030

wintertaling
slobeend
pijlstaart
tafeleend*
kuifeend*
nonnetje*
zeearend*
kievit
kluut
goudplevier
kemphaan*
grutto

functie

2004-2009
max. seizoengemiddelde

f/s
f/s
f/s
s
s
s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s

1.280
2.318
86
33.475
27.430
404
5
2.840
7
980
200
133

Smient en wilde eend
Smienten foerageren over het algemeen binnen 10 km afstand van de dagrustplaats.
Binnen de Oostvaardersplassen rusten grote aantallen vogels in het zuidoosten van
het gebied en op de grote plas nabij de Oostvaardersdijk. De vogels die rusten in de
Oostvaardersplassen blijven voor een groot deel (75%) binnen de Oostvaardersplassen (Voslamber et al. 2004). Het overige deel foerageert o.a. op graslanden langs
de Knardijk tussen de A6 en N305 en in mindere mate nabij vliegveld Lelystad. Beide
gebieden liggen binnen 10 km afstand van de dagrustplaats. Wilde eenden foerageren
in de periode augustus-september na de oogst van granen op de stoppels tot op een
afstand van 10 km van de dagrustplaats (Bijlsma et al. 2001). De rest van het jaar
foerageren niet broedende wilde eenden vooral op gras. Gegevens ontbreken, maar
het is waarschijnlijk dat de patronen van het nachtelijke foerageren van de wilde eend
en smient overeenkomen. In de nachtelijke uren, en dan met name net na de
avondschemer en net voor de ochtendschemer, zijn vliegbewegingen van smienten
en wilde eenden te verwachten in de omgeving van vliegveld Lelystad.
Duikeenden
De pleisterende duikeenden (tafel- en kuifeend) foerageren in de nacht op het
Markermeer (en het aangrenzende deel van het IJsselmeer).
Kievit en goudplevier
Zowel kievit als goudplevier kunnen zich in de nacht verspreiden tot op meer dan 10
km afstand van dagrustplaatsen. Overdag wordt zowel gerust als gefoerageerd. De
foerageergebieden bestaan uit grasland- en akkerbouwgebieden. Binnen de

16

Oostvaardersplassen is op grote schaal geschikt habitat aanwezig. Een deel van de
vogels zal daarom binnen het gebied blijven. Het aandeel van zowel kievit als
goudplevier dat gedurende de nacht buiten de Oostvaardersplassen foerageert, is
onbekend.
2.1.2

Lepelaarplassen
In de Lepelaarplassen broeden verschillende soorten kolonievogels en pleisteren
grote aantallen niet-broedvogels. Onderstaand is per onderdeel beschreven waar de
vliegbanen tussen foerageergebied en rustgebied/kolonie liggen.
Broedvogels
In de Lepelaarplassen broeden aalscholvers en blauwe reigers in een grote
gemengde kolonie (tabel 2.3). Tot voor 2005 kende ook de lepelaar hier een vestiging.
De aalscholvers uit deze kolonie foerageren voornamelijk in het Markermeer. Mogelijk
wijken deze vogels ook uit bij ongunstige omstandigheden op het Markermeer (zie §
2.1.1); mogelijk naar het Eemmeer en Gooimeer. De blauwe reigers foerageren vooral
binnen een straal van 10 km rondom de kolonie. Van beide koloniesoorten zijn
waarschijnlijk geen vliegbewegingen in de omgeving van vliegveld Lelystad te
verwachten. Daarnaast broeden grauwe ganzen in dit gebied die in het broedseizoen
vooral op de aanpalende graslanden foerageren.
Niet-broedvogels
In vergelijking met de Oostvaardersplassen foerageren er naar verhouding weinig
watervogels in de Lepelaarplassen (zie tabel 2.4). Daarentegen wordt het gebied door
duikeenden gebruikt als dagrustplaats.
Tabel 2.3

Voorkomen relevante soorten broedvogels (aantal paren) van de
Lepelaarplassen. Zie voor bronnen tabel 2.1 en § 1.3.
maximum 2005-2009

aalscholver
lepelaar
blauwe reiger

1.476
0
25

De meeste vogels blijven in het gebied tijdens het foerageren en slapen. Een deel van
de ganzen slaapt mogelijk in de Oostvaardersplassen. De duikeenden foerageren
gedurende de nacht op het Markermeer. Daarnaast verblijven enkele honderden
smienten in de Lepelaarplassen. Deze vogels foerageren waarschijnlijk vooral op de
graslanden ten noorden van Almere. Op dezelfde graslanden ten westen van Natura
2000-gebied Lepelaarplassen foerageren in de winter regelmatig groepen kolganzen
(tot 5.000 ex.) en enkele tientallen grote Canadese ganzen. Deze vogels overnachten
vermoedelijk vooral in de Oostvaardersplassen (Van Roomen et al. 2007).
Vliegbewegingen vanuit de Lepelaarplassen die tot vliegveld Lelystad reiken, zijn
daarom niet te verwachten.

17

Tabel 2.4

Voorkomen van relevante soorten niet-broedvogels (aantal vogels) in
de Lepelaarplassen. Bij functie betekent de f foerageerfunctie en de s
slaap- of rustfunctie. Voor bronnen zie tabel 2.2 en § 1.3. * maximum
seizoenmaximum.
functie

2004-2009
max. seizoengemiddelde

f/s
f/s
f/s
f/s
s
f/s
f/s

4
416
238
261
200
82
27

lepelaar
grauwe gans
brandgans
krakeend
smient
slobeend
pijlstaart
2.1.3

kuifeend*
tafeleend
nonnetje
kluut
grutto

functie

2004-2009
max. seizoengemiddelde

s
s
s
f/s
f/s

2.189
133
11
1
2

IJsselmeer
In het IJsselmeer broeden grote aantallen visdieven en aalscholvers. Daarnaast
pleisteren vele duizenden watervogels voor korte of lange duur in het gebied.
Broedvogels
De grote aantallen aalscholvers en visdieven broeden op eilanden in het IJsselmeer,
zoals ‘t Ven ten noorden van Enkhuizen en het eiland De Kreupel bij Andijk. Deze
vogels foerageren vooral op het IJsselmeer. De andere mogelijk relevante soorten
(tabel 2.5) broeden vooral in het noordoosten van het IJsselmeergebied voor de
Friese kust. Deze vogels (en hun broedgebieden) zijn niet relevant voor deze studie,
omdat vliegbewegingen niet tot in Flevoland komen.
Tabel 2.5

Voorkomen relevante soorten broedvogels (aantal paren) van het
IJsselmeer. Zie voor bronnen tabel 2.1 en § 1.3.
maximum 2005-2009

aalscholver
bruine kiekendief
kemphaan
lepelaar
roerdomp
visdief

18

6.231
36
3
85
6
5.408

Tabel 2.6

Voorkomen van relevante soorten niet-broedvogels (aantal vogels) in
het IJsselmeer. Bij functie betekent de f foerageerfunctie en de s slaapof rustfunctie. Voor bronnen zie tabel 2.2 en § 1.3. * maximum
seizoenmaximum.

aalscholver
aalscholver
fuut
lepelaar
knobbelzwaan
kleine zwaan
kleine zwaan
grauwe gans
kolgans
kolgans
kleine rietgans
brandgans
brandgans
bergeend
wilde eend
krakeend
slobeend
smient
pijlstaart
wintertaling
kuifeend

functie

2004-2009
max. seizoengemiddelde

f/s
s
f/s
f/s
f/s
f
s
f/s
f
s
f/s
f
s
f/s
f/s
f/s
f/s
s
f/s
f/s
f/s

14.283
?
1.574
72
2.014
78
1.700
2.070
2.181
10.000
5
3.446
30.000
264
1.926
466
148
10.110
145
462
15.461

functie
topper
tafeleend
brilduiker
grote zaagbek
middelste zaagbek
nonnetje
meerkoet
kluut
kievit
goudplevier
kemphaan
grutto
grutto
wulp
wulp
dwergmeeuw
kokmeeuw
stormmeeuw
zilvermeeuw
reuzenstern
zwarte stern*

f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f
s
f
s
f/s
f/s
f/s
f/s
s
s

2004-2009
max. seizoengemiddelde
20.648
579
827
1.301
176
130
5.029
61
1.479
739
4.846
350
1.281
1.524
4.448
?
8.876
1.771
244
82
60.000

Niet-broedvogels
Het IJsselmeer vormt voor veel soorten een belangrijke pleisterplaats (tabel 2.6).
Daarnaast zijn binnen dit natuurgebied verschillende grote slaapplaatsen gelegen van
o.a. ganzen, steltlopers en meeuwen, zoals de Steile Bank en de Makkumer
Noordwaard.
De meeste soorten in tabel 2.6 verblijven (vrijwel) permanent binnen het Natura 2000gebied IJsselmeer. Verschillende soorten rusten op het water en vliegen om te
foerageren het binnenland in. Het gaat om de eerder genoemde ganzen (zie boven)
en smienten. Deze vogels rusten vooral voor de Friese kust en foerageren dan ook
vooral op de graslanden in Friesland. Geen van de genoemde soorten vliegt in
noemenswaardige aantallen naar Flevoland. Vliegbewegingen vanuit het IJsselmeer
zijn daarom niet nabij vliegveld Lelystad te verwachten.

19

2.1.4

Markermeer & IJmeer
Binnen dit natuurgebied komen grote aantallen aalscholvers en visdieven tot broeden
(tabel 2.7). De aalscholvers broeden langs de Houtribdijk nabij de Trintelhaven. De
visdieven broeden verspreid over verschillende eilandjes. Beide soorten foerageren
vrijwel uitsluitend op het Markermeer en IJsselmeer en verschijnen derhalve niet nabij
vliegveld Lelystad.
Tabel 2.7

Voorkomen relevante soorten broedvogels (aantal paren) van het
Markermeer & IJmeer. Zie voor bronnen tabel 2.1 en § 1.3.
maximum 2005-2009

aalscholver
visdief

1.281
1.062

Niet-broedvogels
Net als de eerder genoemde gebieden herbergt het Markermeer & IJmeer grote
aantallen pleisterende watervogels (tabel 2.8). De meeste soorten verblijven vooral
binnen het natuurgebied, zoals aalscholvers en duikeenden. Daarnaast rusten er
grote aantallen smienten, met name aan de westkant van het Markermeer. Deze
vogels foerageren op de graslanden van Noord-Holland. Dwergmeeuwen en zwarte
sterns pleisteren en trekken in grote aantallen door. In de omgeving van vliegveld
Lelystad zijn geen vliegbewegingen te verwachten van vogels uit het Markermeer &
IJmeer.
2.1.5

Eemmeer & Gooimeer Zuidoever
Het Eemmeer & Gooimeer herbergen grote aantallen pleisterende watervogels (tabel
2.10). Daarnaast is er één kolonie van visdieven gevestigd op een eilandje (tabel 2.9).
Van de niet-broedvogels blijft vrijwel alles binnen of nabij het Natura 2000-gebied,
zoals de duikeenden die zowel rusten als foerageren op het open water. Smienten
gebruiken het Eemmeer & Gooimeer als dagrustplaats. Een groot deel van deze
herbivore soort foerageert ’s nachts op graslanden in het aangrenzende deel van
Noord-Holland en in mindere mate op graslanden in het aangrenzende deel van
Flevoland (Voslamber et al 2004).

20

Tabel 2.8

fuut
aalscholver
lepelaar
knobbelzwaan
kleine zwaan
grauwe gans
kolgans
brandgans
krakeend
slobeend
smient
krooneend
Tabel 2.9

Voorkomen van relevante soorten niet-broedvogels (aantal vogels) in
het Markermeer & IJmeer. Bij functie betekent de f foerageerfunctie en
de s slaap- of rustfunctie. Voor bronnen zie tabel 2.2 en § 1.3. *
maximum seizoenmaximum.

functie

2004-2009
max. seizoen
gemiddelde

f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
s
f/s

216
4.824
8
400
20
1.022
1.047
917
166
70
14.123
2

kuifeend
topper
tafeleend
brilduiker
nonnetje
grote zaagbek
meerkoet
grutto
dwergmeeuw
kokmeeuw
stormmeeuw
zwarte stern*

functie

2004-2009
max. seizoengemiddelde

f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
s

21.988
184
8.338
142
92
102
5.460
102
0
2.640
459
2.000

Voorkomen relevante soorten broedvogels (aantal paren) van het
Eemmeer & Gooimeer Zuidoever. Zie voor bronnen tabel 2.1 en § 1.3.
maximum 2005-2009

visdief
Tabel 2.10

fuut
aalscholver
knobbelzwaan
kleine zwaan
grauwe gans
kolgans
krakeend

340
Voorkomen van relevante soorten niet-broedvogels (aantal vogels) in
het Eemmeer & Gooimeer Zuidoever. Bij functie betekent de f
foerageerfunctie en de s slaap- of rustfunctie. Voor bronnen zie tabel
2.2 en § 1.3.

functie

2004-2009
max. seizoengemiddelde

f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s

215
264
446
21
1.140
248
410

smient
slobeend
kuifeend
tafeleend
nonnetje
meerkoet
grutto

functie

2004-2009
max. seizoengemiddelde

s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s

4.480
10
1.972
296
9
2.600
7

21

2.1.6

Arkemheen
Het Arkemheen ligt in Gelderland en grenst aan het Nijkerkernauw en het Nuldernauw
(onderdeel van de randmeren). Het is een graslandgebied dat van betekenis is als
pleisterplaats voor overwinterende kleine zwanen, ganzen en smienten. De ganzen en
zwanen slapen waarschijnlijk op de nabij gelegen delen van de randmeren. De
duizenden smienten die overdag op het Nuldernauw rusten, foerageren in de nacht
met name in het Arkemheen. De grote aantallen kokmeeuwen die overdag op de
graslanden foerageren slapen op de randmeren en dan waarschijnlijk vooral in de
grote meeuwenslaapplaats nabij de Stichtse Brug.
Tabel 2.11

Voorkomen van relevante soorten niet-broedvogels (aantal vogels) in
het Arkemheen. Bij functie betekent de f foerageerfunctie en de s slaapof rustfunctie. Voor bronnen zie tabel 2.2 en § 1.3.

functie

2004-2009
max. seizoengemiddelde

f/s
f/s
f/s
f/s
f
f/s

71
1.978
1.131
95
1.507
658

kleine zwaan
grauwe gans
kolgans
krakeend
smient
meerkoet
2.1.7

kievit
goudplevier
grutto
wulp
kokmeeuw

functie

2004-2009
max. seizoengemiddelde

f/s
f/s
f/s
f/s
f/s

10.251
2.461
204
358
1.366

Veluwerandmeren
De Veluwerandmeren zijn van groot belang voor grote aantallen watervogels en dan
met name voor zwanen en duikeenden. Daarnaast zijn ze van belang als broedgebied
voor de roerdomp. Deze reigersoort verblijft vrijwel uitsluitend binnen het natuurgebied
en wordt dus verder niet behandeld.
Niet-broedvogels
Buiten de smient en de grote zilverreiger foerageren en slapen de meeste soorten uit
tabel 2.12 in het natuurgebied zelf. De smient foerageert op aangrenzende graslanden
in Flevoland en Gelderland. In Flevoland liggen de relevante foerageergebieden
vooral in het oosten en noordoosten van deze provincie. In mindere mate geldt dit
patroon waarschijnlijk ook voor wilde eenden. Grote zilverreigers foerageren vooral in
de randmeren zelf en deels in de aangrenzende landbouwgebieden en sloten.
De kieviten en goudplevieren die overdag in de Veluwerandmeren verblijven,
waaieren naar verwachting ’s nachts uit over een groot gebied. Of hierbij ook in de
omgeving van de luchthaven wordt gefoerageerd is onbekend; waarschijnlijk niet.

22

Tabel 2.12

Voorkomen van relevante soorten niet-broedvogels (aantal vogels) in
de Veluwerandmeren. Bij functie betekent de f foerageerfunctie en de s
slaap- of rustfunctie. Voor bronnen zie tabel 2.2 en § 1.3.

functie
fuut
aalscholver
lepelaar
grote Zilverreiger
knobbelzwaan
kleine zwaan
wilde zwaan
grauwe gans
bergeend
wilde eend
krakeend
smient
pijlstaart
2.1.8

f/s
f/s
f/s
s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
s
f/s

2004-2009
max. seizoengemiddelde
545
882
10
45
4.765
349
30
548
197
1.658
838
5.648
281

slobeend
wintertaling
krooneend
kuifeend
tafeleend
brilduiker
nonnetje
grote zaagbek
meerkoet
kievit
goudplevier
grutto

functie

2004-2009
max. seizoengemiddelde

f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s

48
159
93
9.145
11.230
282
97
87
16.648
1.261
337
35

Ketelmeer & Vossemeer
Net als de Veluwerandmeren herbergt het Ketelmeer & Vossemeer grote aantallen
pleisterende watervogels (tabel 2.13) en broedende roerdompen. Daarnaast slapen in
de IJsselmonding grote aantallen ganzen, meeuwen en sterns (zie verder § 2.3).
Roerdompen blijven vooral binnen moerasgebieden en vliegen alleen heen en weer
naar nabij gelegen moerassen.
Niet-broedvogels
De meeste watervogels die overdag in het natuurgebied verblijven foerageren en
slapen binnen het gebied. Uitwisseling met de Veluwerandmeren en gebieden langs
de IJssel is waarschijnlijk. Net als voor de andere gebieden geldt dat gedurende de
nacht wilde eenden en kieviten (voor een deel) uitzwermen naar de omringende
landbouwgebieden. Het gaat dan om graslandgebieden in het noordoosten van
Flevoland en in de omgeving van Kampen. Reuzensterns die in het gebied slapen
foerageren zowel op het Ketelmeer als op de Veluwerandmeren. Vliegbewegingen
vanuit dit gebied reiken niet tot in de omgeving van het vliegveld. Wel gaat de
naderingsroute vanuit het noodoosten over het Ketelmeer (op 2.000-3.000 ft hoogte).

23

Tabel 2.13

fuut
aalscholver
lepelaar
knobbelzwaan
kleine zwaan
grauwe gans
kolgans
nijlgans
wilde eend
krakeend
slobeend
pijlstaart
wintertaling
2.1.9

Voorkomen van relevante soorten niet-broedvogels (aantal vogels) in
het Ketelmeer & Vossemeer. Bij functie betekent de f foerageerfunctie
en de s slaap of rustfunctie. Voor bronnen zie figuur 2.2 en § 1.3. *
maximum seizoenmaximum.

functie

2004-2009
max. seizoengemiddelde

f/s
f
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s

378
1.336
21
524
17
1.187
498
400
2.646
845
118
64
579

kuifeend
tafeleend
nonnetje
grote zaagbek
visarend*
meerkoet
kokmeeuw
reuzenstern*
kievit
kluut
grutto

functie

2004-2009
max. seizoengemiddelde

f/s
f/s
f/s
f/s
f
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s
f/s

6.337
736
29
48
5
2.199
1.220
29
981
84
129

Niet-broedvogels in het broedseizoen
Grotere soorten, waarvan jonge vogels die niet direct na de eerste winter deelnemen
aan het broedproces, maar pas na twee of drie winters, hebben een populatieopbouw
met een relatief groot contigent niet-broedvogels, ook in het broedseizoen. Deze
vogels verblijven ten dele elders op pleisterplaatsen zonder competitie van broedende
adulten. Zeker in het jaar voorafgaande aan de eerste broedpoging worden ook deze
vogels in en nabij broedgebieden opgemerkt. Deze groep niet-broedvogels is
ondermeer van belang voor grauwe gans en aalscholver. De indruk bestaat dat nietbroedende grauwe ganzen tijdens het broedseizoen vooral in natuurgebieden als
Oostvaardersplassen en Lepelaarplassen op graslanden aldaar verblijven en
nauwelijks op landbouwgronden in de polders verschijnen. Op dat moment is op deze
gronden, buiten de graslandgebieden, weinig voedsel beschikbaar. Niet-broedende
Aalscholvers verblijven mogelijk verder zuidelijk in Europa, dan wel delen mee in
bewegingen vanuit de (toekomstige) broedkolonie. Voor beide soorten, en ook
andere soorten, is dit aspect evenwel niet goed bekend.

2.2

Vogels in het landbouwgebied buiten natuurgebieden
Broedvogels
Verschillende soorten broedvogels kunnen veelvuldig gebruik maken van het
luchtruim, dan wel kunnen door hun gedrag of formaat een risico vormen voor het
vliegverkeer.

24

De buizerd is een talrijke broedvogel in Flevoland. Tijdens het broedseizoen kunnen
paren bij gunstige weersomstandigheden uitgebreide baltsvluchten houden (tot 1.000
m hoogte) Daarnaast jaagt de soort vooral in het zomerhalfjaar geregeld vanuit de
lucht.
De ooievaar kent in de ruime omgeving van het vliegveld verschillende vestigingen,
met in totaal meer dan 20 nesten. deze vogels arriveren in het vroege voorjaar en
vertrekken (met jongen) in de nazomer. Ze foerageren vooral op landbouwgronden op
wormen, muizen en andere items. In de lucht zijn de vogels weinig wendbaar.
Het zijn beide soorten die oog hebben voor muizen rijke en muizen arme percelen.
Vanuit dit perspectief zijn beide op de luchthaven te verwachten. Als gevolg van het
beheer van het terrein kunnen dichtheden aan muizen hier hoger oplopen dan op
gronden buiten de luchthaven.
Andere soorten broedvogels die het luchtruim rond de luchthaven regelmatig kunnen
doorkruisen, zijn oa. havik, sperwer, zwarte kraai. In het algemeen geldt dat de
dichtheid van broedvogels die gedurende het broedseizoen het luchtruim geregeld
gebruiken relatief laag is in vergelijking met de dichtheid aan watervogels buiten het
broedseizoen (cf. Lensink et al. 2000).
De nijlgans heeft in 40 jaar tijd Nederland grotendeels gekoloniseerd; zo ook de
Flevopolders. Op dit moment wordt het aantal in de polders geschat op 80-100 paar
(Gyimesi & Lensink 2010). Deze soort broedt nabij water en gedraagt zich in het
broedseizoen solitair. Buiten het broedseizoen kunnen vogels samenscholen in
grotere groepen; maar een deel blijft solitair op en rond de broedplaats. In vergelijking
tot de rest van Nederland is de dichtheid van deze soort in de polders het laagst van
alle provincies (Gyimesi & Lensink 2010). Deze soort levert nauwelijks een bijdrage in
de dichtheid aan bewegingen in het luchtruim rond de luchthaven.
Niet-boedvogels
De landbouwgronden kennen een foerageerfunctie voor verschillende soorten vogels.
Het gaat hier om reigers, ganzen, eenden, steltlopers en meeuwen. Deze vogels
slapen voor het grootste deel op slaapplaatsen in natuurgebieden (zie § 2.3).
Voor het in kaart brengen van de concentraties watervogels buiten natuurgebieden is
vooral gebruikt gemaakt van gegevens uit Van Roomen et al. (2007). De gegevens
zijn hier samengevat (tabel 2.14) op basis van de indeling van Flevoland zoals
toegepast in Koffijberg et al. (1997).
Door veranderingen in teeltwijzen en gewaskeuze zijn de aantallen ganzen in
Flevoland sinds de jaren tachtig afgenomen (Dubbeldam & Zijlstra 1996). Belangrijke
gebieden zijn nu nog gelegen in de Noordoostpolder, het noordoostelijke deel van
Flevoland (deelgebied A) en het zuidelijke deel van Flevoland (deelgebied C) (tabel
2.16).

25

Omgeving vliegveld Lelystad
In het midden van Flevoland (deelgebied B) foerageert een klein aantal ganzen (tabel
2.14). In het zuiden en oosten van dit deelgebied komen relatief grote aantallen
eenden en kieviten voor. De meeste ganzen in deelgebied B foerageren nabij de
randmeren, alwaar ook slaapplaatsen liggen.
In de directe omgeving van de luchthaven (tot enkele kilometers in de omtrek)
verblijven in het algemeen kleine aantallen vogels van de soorten die voor deze
rapportage van belang zijn (mededeling D. Hoekstra). Incidenteel kunnen grotere
groepen van relevante soorten voorkomen (tabel 2.15).
Ook buiten het broedseizoen verblijven in het agrarisch gebied buizerd, zwarte kraai,
torenvalk en sperwer. Ook dan geldt dat de dichtheid van deze vogels in het luchtruim
relatief laag is in vergelijking met de dichtheid aan watervogels buiten het
broedseizoen (cf. Lensink et al. 2000).

Figuur 2.2

26

Kaart met de onderscheiden deelgebieden in Flevoland (tabel 2.14).

Tabel 2.14

Voorkomen watervogels buiten natuurgebieden (aantal vogels). De
letters verwijzen naar figuur 2.2. De aantallen zijn gebaseerd op het
watervogelrapport van seizoen 2005-2006 (Van Roomen et al. 2007).

grote zilverreiger
blauwe reiger
lepelaar
kleine zwaan
wilde zwaan
taigarietgans
toendrarietgans
kleine rietgans
kolgans
grauwe gans
brandgans
nijlgans
smient
krakeend
wintertaling
wilde eend
slobeend
tafeleend
kuifeend
nonnetje
grote zaagbek
meerkoet
goudplevier
kievit
kokmeeuw
stormmeeuw
zilvermeeuw

Tabel 2.15

A
1
40
1
0
2.000
10
5.500
4.000
200
500
150
100
750
10
50
100
10
20
350
600
1.500
600
200

B
5
50
0
250
120
50
1.000
0
500
650
0
0
200
225
110
850
50
150
350
30
10
1.000
200
1.250
250
200
10

C
25

D
2
15
10
10

E
5
25
5

10
500
8.000
2.500
500
100
100
75
10
500
10
10
100
20
10
500
100
500
100
50

30

F
25

G
1
75

120

10
30

1.000
500
2.000

150
100
100
10
10
10
100
200
500
100

1.000
2.000
100
600
400
500
50
100
500
20
10
2.000
100
1.000
50
10

400
1500

10
100
200
250
250
100
50

5.000
8.000

1.500
100
20
30
400
400
1.250
400
300
50

Waarnemingen van relevante soorten en van overige groepen vogels in
de omgeving van vliegveld Lelystad in 2010-2011 (bron: waarneming.nl).
Vogelweg
Eendenweg

ooievaar
grote zilverreiger
blauwe reiger
kleine zwaan
wilde zwaan
toendrarietgans
kolgans
grauwe gans
brandgans
krakeend
wintertaling
wilde eend
kuifeend
zeearend
meerkoet
goudplevier
kievit
kokmeeuw
stormmeeuw
zilvermeeuw
spreeuw

1
4
104
60
750
1.500
100

Meerkoetenweg
Noord
26
3

vliegveld
Lelystad
10
1
1

8
100
1.000
2
5

120 (ov)

1
21
12
1
200
400

200
250
50

16
1.000
x
x
x

500

27

2.3

Slaapplaatsen
In deze paragraaf wordt ingegaan op de slaapplaatsen van relevante soorten zoals
genoemd in § 1.3 plus nog enkele andere soorten die door de grote aantallen mogelijk
een risico vormen.
Aalscholvers
Aalscholvers slapen tot op enkele tientallen kilometers afstand van de foerageergebieden. Als slaapplaats worden ondermeer bomen, eilanden en strekdammen
gebruikt. In Flevoland worden de kolonies in de Lepelaarplassen en de
Oostvaardersplassen gebruikt. In de randmeren liggen ook verschillende
slaapplaatsen. Daarnaast slapen waarschijnlijk vogels in de Reigerplas nabij de A6
ten westen van Vliegveld Lelystad en in Natuurpark Lelystad.
Reigers
De slaapplaats van de meeste reigers ligt tot op een afstand van 10 km van de
foerageergebieden. In Flevoland gaat het met name om blauwe reigers en grote
zilverreigers. Slaapplaatsen van grote zilverreigers zijn te vinden in de
Lepelaarplassen en Oostvaardersplassen en op verschillende plekken in de
randmeren. Gegevens over aantallen slapers zijn niet gepubliceerd.
Zwanen & ganzen
Van zwanen en ganzen zijn de slaapplaatsen (zie tabel 2.16) beschreven voor de
periode 1985-94 (Koffijberg et al. 1997). Deze slaapplaatsen zijn nog steeds van
belang al kunnen de aantallen gewijzigd zijn, omdat de verspreiding en aantallen van
doortrekkers en wintergasten zijn veranderd. Recentere gegevens van de aantallen
ganzen op slaapplaatsen zijn niet voorhanden. In Flevoland nemen de aantallen
foeragerende vogels af, dus ook de aantallen op slaapplaatsen. Alleen het aantal
brandganzen neemt toe. Deze vogels foerageren vooral in de Oostvaardersplassen
alwaar zij ook overnachten.
Tabel 2.16

Slaapplaatsen van zwanen en ganzen in de periode 1985-94 in en nabij
Flevoland. Bron: Koffijberg et al. (1997).

slaapplaatsen 1985-94
Steile Bank
Lepelaarsplassen
Oostvaardersplassen
Brede tochten noordoost Flevoland
Drontermeer
Vossemeer
Ketelmeer
IJsselmeer
Brede tochten Noordoostpolder-west

kleine zwaan
>1.000
500-1.000
<100
100-500
500-1.000
100-500
100-500
100-500

toendrarietgans kleine rietgans kolgans grauwe gans
5.000-10.000
>10.000
>10.000 5.000-10.000
1.000-5.000
>10.000
>10.000 >10.000

brandgans
>10.000

<1.000

<1.000

>10.000 <1.000

5.000-10.000

De meeste slaapplaatsen zijn in gebruik door vogels uit Flevoland en de
Noordoostpolder. De Steile Bank worden vooral door vogels uit Friesland gebruikt.
Een overzicht van slaapplaatsen die worden gebruikt door ganzen uit Flevoland en de
Noordoostpolder wordt in tabel 2.17 gegeven. Hierbij is de indeling uit figuur 2.2
aangehouden.

28

Tabel 2.17

Overzicht slaapplaatsen waar de vogels uit de verschillende
deelgebieden in Flevoland (zie figuur 2.2) slapen. De genoemde
slaapplaatsen zijn uit Koffijberg et al. (1997).

pleisterplaats
A
B
C
D
E
F

slaapplaatsen 1985-94
Ketelmeer, Oostvaardersplassen, Brede tochten Oost-Flevoland
Oostvaardersplassen
Oostvaardersplassen
Oostvaardersplassen
Lepelaarsplassen + Oostvaardersplassen
Steile Bank, Brede tochten NO-polder-west, Oostvaardersplassen,
IJsselmeer (bij ijsbedekking)
niet beschreven in Koffijberg et al. 1997

G

De slaapplaatsen van de Noordoostpolder (pleisterplaats G, figuur 2.2) komen
waarschijnlijk voor een deel overeen met die van de westelijke Noordoostpolder.
Vermoedelijk slaapt het grootste deel van de vogels op de Steile Bank en in mindere
mate in de IJsselmonding in het Ketelmeer. Ook de Oostvaardersplassen zullen
worden gebruikt. Ganzen uit een groot deel van Flevoland slapen in de
Oostvaardersplassen (tabel 2.17). Gezien de ligging is het logisch dat een deel van de
ganzen ook de randmeren, en dan met name het Veluwemeer en Wolderwijd, als
slaapplaats gebruikt.
Naast de vogels van pleisterplaatsen in Flevoland gebruiken ook ganzen van buiten
Flevoland slaapplaatsen in Flevoland. Ganzen die foerageren in Waterland
overnachten vooral in de Lepelaarplassen en Oostvaardersplassen. Het gaat hier met
name om kol- en grauwe ganzen. Daarnaast slapen de ganzen die foerageren in de
polders van Harderwijk-Elburg en in de Arkemheen en Putterpolder in de Randmeren.
Voor zowel de vogels van de Gelderse Polders als van Waterland geldt dat de
vliegbanen van deze vogels niet het midden van Flevoland kruisen.
Eenden
Een deel van de soorten eenden rust overdag of een deel van de dag om gedurende
de nacht elders te foerageren. Het gaat hierbij om graseters (herbivore eenden) en
duikeenden (benthivore eenden). De concentraties van deze soorten zijn beschreven
in de voorgaande paragrafen, inclusief de bijbehorende foerageergebieden en
mogelijk vliegbanen.
Steltlopers
Het voorkomen en gebiedsgebruik van kievit en goudplevier is in de voorgaande
paragrafen beschreven. Verschillende andere soorten steltlopers komen voor in de
natte natuurgebieden. Het gaat bijvoorbeeld om grote aantallen grutto’s in de zomer in
de Oostvaardersplassen. Deze vogels foerageren en overnachten normaliter in dit
natuurgebied.
Meeuwen
Meeuwen slapen bij voorkeur op grote waterplassen. Ook wordt op gebouwen en
dergelijke geslapen, zoals op platte daken van bedrijfsgebouwen. De slaapplaatsen

29

van meeuwen in en rondom Flevoland zijn deels in kaart gebracht. Zo slapen
meeuwen uit Zuidelijk Flevoland en de omgeving van Hilversum op het Gooimeer bij
Naarden en Huizen en op het Gooimeer bij de Stichtse Brug (Jonkers & Majoor 1995).
Daarnaast slapen meeuwen ondermeer in de Lepelaarplassen, Oostvaardersplassen,
randmeren en de IJsselmonding in het Ketelmeer (www.sovon.nl, eigen
waarnemingen).
Overige soorten
Veel soorten slapen min of meer geconcentreerd. Zo slapen eksters op centrale
plaatsen soms met tientallen vogels bij elkaar. Soorten als spreeuw en kauw slapen in
grote groepen. Het is niet bekend of dit ook gebeurt nabij Vliegveld Lelystad. Wel
slapen in de bebouwde kom van Lelystad groepen kauwen.
Slaapplaatsen bij veranderende weersomstandigheden
Andere omstandigheden, zoals harde wind, kunnen er voor zorgen dat vogels
genoodzaakt zijn op een andere plaats te slapen. Zo slapen de meeuwen bij de
Stichtse Brug bij westelijke wind aan de oostkant in plaats van aan de westkant van
de brug (Jonkers & Majoor 1995). Bij strenge vorst vriezen veel slaapplaatsen dicht.
Hierdoor wijkt een groot deel van de ganzen en andere watervogels uit naar ijsvrije
delen van bijvoorbeeld het IJsselmeer om te overnachten. Zulke omstandigheden zijn
van invloed op de gebruikte vliegbanen. Daarnaast verlaat bij streng winterweer een
deel van de ganzen en eenden de regio. Uitzonderlijke vliegpatronen kennen daarom
vaak een kleiner aantal vogels dan de patronen onder ‘normale’ omstandigheden.

2.4

Seizoentrek
Inleiding
Veel vogelsoorten trekken jaarlijks van broed- naar overwinteringsgebied en vice
versa. Deze seizoentrek over langere afstanden tussen broed-, rui- en
overwinteringsgebieden vindt vooral plaats in het voor- en najaar (Lensink et al. 2002).
Seizoenstrek speelt zich af op verschillende hoogten. Globaal genomen geldt dat des
te verder vogels moeten vliegen, des te vaker ze hogere luchtlagen met gunstige
omstandigheden opzoeken. De drie belangrijkste trekroutes over Nederland zijn die
naar West-Europa, Zuid-Europa en Afrika.
Gestuwde trek is een fenomeen dat zich in Nederland vooral langs de kust afspeelt
(Lensink et al. 2002). Om een vlucht over zee te vermijden passen vogels hun route
aan en gaan evenwijdig aan de kust vliegen. Tot ongeveer een kilometer afstand van
de kust is stuwing merkbaar. Langs de kust maken zangvogels het leeuwendeel uit
van de gestuwde trek. In het binnenland treedt gestuwde trek in beperktere mate op
langs het Markermeer en IJsselmeer. Op kleinere schaal kan verdichting plaatsvinden
langs rivieren en andere landschappelijke overgangen. In de nacht is de stuwing
minder dan overdag (Buurma & van Gasteren 1989). Bovendien vliegen vogels
gedurende de nacht gemiddeld hoger dan overdag (Lensink et al. 2002).

30

Gestuwde trek in Flevoland
In Flevoland kan in voor- en najaar onder bepaalde omstandigheden stuwing van trek
optreden langs de IJmeerdijk, Oostvaardersdijk en de dijk van de Noordoostpolder. De
Ketelbrug vormt daarbij als het ware een flessenhals, waarlangs relatief grote
aantallen vogels passeren, onderweg van de ene polder naar de andere. In het najaar
is dit vooral bij wind met een westelijke component het geval, in het voorjaar bij wind
met een oostelijke component (zie ook www.trektellen.nl, www.ketelbrug.nl,
www.trektellen/ IJmeerdijk-Almere). Stuwing van trek speelt zich vooral bij tegenwind
af en is daarmee een fenomeen dat zich vooral in de onderste luchtlagen afspeelt (tot
enkele honderden meters hoogte. Daarnaast is de strook waarover stuwing plaats
vindt (verdichting) vrij smal met een maximale breedte van enkele honderden meters.
Buiten de randen van Flevoland is daarom geen verdichting (stuwing) van de
vogeltrek te verwachten, en is dit fenomeen verder niet relevant voor bespiegelingen
over vliegveld Lelystad.
Seizoenstrek in de nazomer
In de nazomer (juli-september) is er een sterke piek van zichtbare trek in de
avonduren (Lensink et al. 2002). Deze trek omvat vooral reigerachtigen, eenden,
steltlopers en meeuwen. Dit zijn vogels die in de avond vertrekken en gedurende de
nacht doorvliegen naar het zuiden. Veel steltlopers die vertrekken, vliegen non-stop of
in enkele etappes naar pleisterplaatsen in Noord- en West-Afrika (Piersma 1987). Het
in de avond vertrekken van steltlopers is een fenomeen dat in het voorjaar ook wordt
waargenomen op de pleisterplaatsen in het overwinteringsgebied, zoals in Mauritanië
(Piersma et al. 1990).
Avondtrek van genoemde soortgroepen is een fenomeen dat vooral zichtbaar is in
Laag-Nederland en dan met name langs de kust (Lensink et al. 2002). De hoofdtrekrichting is ZZW tot ZW. De grote natuurgebieden in en rond Flevoland herbergen in de
nazomer ook grote aantallen vogels die in de avond een nachtelijke trekvlucht kunnen
aanvangen. Op grotere afstand ligt de Waddenzee, van waaruit ook grote aantallen
eenden en steltlopers in de avond kunnen vertrekken. Om een idee te geven van het
soortenspectrum dat in de avond trek is betrokken worden enkele gegevens van een
telpost bij Diemen gepresenteerd. Hier vliegen in de zomeravond vogels over die
eerder zijn vertrokken uit waterrijke gebieden in en rond Flevoland en de Waddenzee.
Van soorten zoals krakeend, slobeend, tafeleend, kuifeend, kievit, regenwulp, tureluur,
oeverloper, kokmeeuw en kleine mantelmeeuw kunnen op een enkele avond enkele
honderden vogels passeren, waarbij iedere soort zijn eigen doortrekperiode kent.
Deze avondtrek van eenden, steltlopers en meeuwen kan bij een herkomst uit
gebieden ten noorden van het vliegveld door delen van het luchtruim gaan waarin ook
vliegtuigen van en naar Lelystad vliegen. Na vertrek wint een aanzienlijk deel van de
vogels snel hoogte, tot meer dan 1.000 m. Een ander deel blijft lang in de onderste
luchtlagen om mogelijk pas in de schemer verder hoogte te winnen.
Een schatting van de omvang van avondtrek rond het vliegveld en wijde omgeving
beperkt zich tot de in de vorige alinea genoemde soorten aangevuld met soorten

31

waarvan bekend is dat meer dan 75% van de dagtrek in de avond plaatsvindt (zie
Lensink et al. 2002), alsook wilde eend (50-75% in de avond). Van meeuwen zijn
geen concrete aantallen of schattingen beschikbaar. Het gaat vooral om
doortrekkende kokmeeuwen en kleine mantelmeeuwen. Voor deze soorten is een
ruwe schatting gemaakt van de ordegrootte (zie tabel 2.20). Voor vliegveld Lelystad
kan vertrek vanuit de volgende gebieden van belang zijn voor de vliegveiligheid:
Oostvaardersplassen, Ketelmeer, & Vossemeer, en in mindere mate Lepelaarplassen,
Drontermeer en Veluwemeer.
De periode dat grote aantallen vogels weg- en doortrekken verschilt per soort (tabel
2.20). Tellingen van relevante soorten in natuurgebieden kunnen worden gebruikt om
een schatting te maken van de omvang van de avondtrek in de nazomer.
Afzonderlijke vogels zijn mogelijk maar twee of drie weken in de natuurgebieden
aanwezig. Deze tijdspanne is voldoende om op te vetten voor een lange etappe
zuidwaarts. Tellingen van aanwezige vogels in de gebieden duiden op een
doortrekperiode van acht weken. We gaan er vanuit dat dat het totaal aantal vogels
dat gebruik maakt van het gebied (en dus vertrekt) ongeveer een factor drie boven het
maximum aantal ligt.
Tabel 2.20

Soorten, aantallen, periode en geëxtrapoleerde aantallen watervogels
die doortrekken in de nazomer vanuit verschillende natuurgebieden.
Weergegeven
zijn
de
aantallen
in
de
gebieden
(1)
Oostvaardersplassen, (2) Lepelaarplassen, (3) Ketelmeer, (4)
Vossemeer, (5) Drontermeer, (6) Veluwemeer. De letters geven de
ordegrootte weer: (A) 1-100, (B) 100-500, (C) 500-1.000, (D) 1.0002.000, (E) 2.000-5.000, (F) 5.000-10.000.

soort

periode

1

2

3

4

5

6

Krakeend
Wilde eend
Slobeend
Tafeleend
Kuifeend
Regenwulp
Tureluur
Groenpootruiter
Oeverloper
Kokmeeuw
Kleine mantelmeeuw

jun-aug
jun-jul
jul-sep
jul-aug
jun-aug
aug
jul
aug
aug
jul-aug
jul-aug

D
D
F
D
C
C
B
B
B
E
C

C
B
C
B
B
B
A
A
A
B
A

E
B
A
C
B
A
A
A
A
F
D

C
C
B
D
B
B
A
A
A
E
B

C
B
B
E
D
A
A
A
A
D
B

B
C
B
D
C
A
A
A
A
D
B

Ruitrek ganzen
De Oostvaardersplassen zijn van belang als ruigebied voor de grauwe gans (Madsen
et al. 1999). In 1988 bedroeg het aantal 42.000 vogels die hier vijf weken verbleven
om de slagpennen te verwisselen (Loonen et al. 1991). Het absolute maximum
bedroeg 60.000 ex. in 1992 (Vulink et al. 2010). Tot 1995 lagen de aantallen ruiers
juist boven de 40.000 ex. om daarna scherp te dalen. In 1996-2008 verbleven in de

32

Oostvaardersplassen 10.000-22.000 ex. om de slagpennen te ruien (Vulink et al.
2010). De ruiende vogels kunnen gedurende vijf weken niet vliegen en verblijven dan
uitsluitend in de Oostvaardersplassen. De ruiers arriveren in de laatste twee weken
van mei om vijf weken later weer te vertrekken. Buiten Nederland zijn ruiers vooral
afkomstig uit broedgebieden ten noorden en oosten van Nederland (met name
Denemarken en Scandinavië). Voor zover bekend komen de vogels vooral uit
noordoostelijke richting aan, om ook weer in die richting te vertrekken. Vooral de
noordelijke helft van Flevoland heeft te maken met deze grootschalige
trekbewegingen.
Meeuwen
Meeuwen trekken in voor en najaar ten dele langs de Hollandse kust (zeetrek) naar
hun bestemming en ten dele over land (landtrek); waarbij zilvermeeuw en kleine
mantelmeeuw voor de route langs de kust gebruiken en de stormmeeuw en
kokmeeuw ook in substantiële aantallen over land gaan. In het voorjaar is de trek door
het midden van het land het sterkst in vergelijking tot gebieden direct achter de duinen
en in het oosten van het land (Lensink et al. 2002). Dit suggereert een trekbaan van
de Delta naar het IJsselmeergebied. Op enkele dagen in een voorjaar kunnen
meeuwen massaal (duizenden vogels) van grotere hoogte op het IJmeer &
Markermeer invallen (www.trektellen.nl/IJmeerdijk).

33

34

3 Analyse
3.1

Vliegbanen watervogels
In het voorgaande hoofdstuk is een opsomming gemaakt van de relevante soorten
vogels die in een ruime omgeving van Vliegveld Lelystad (kunnen) voorkomen. In
deze paragraaf worden de vliegpatronen van soorten met voorspelbare
vliegbewegingen (zie § 1.3) nader bekeken. De meeste vliegbewegingen van en naar
slaapplaatsen zijn niet statisch, maar kennen van dag tot dag enige variatie
afhankelijk van weer, verstoring en gunstige foerageermogelijkheden.
Om de betekenis van de vele vliegbewegingen te duiden is Flevoland verdeeld in een
aantal stroken in het verlengde van de baan; 0-5, 5-10 en 10-20 km van de kop van
de baan. Vervolgens kan per strook een ordegrootte worden gegeven van het aantal
passages op een dag.
Tabel 3.1 Overzicht van de ordegrootte van watervogels die op verschillende
afstanden Vliegveld Lelystad passeren. Weergegeven zijn de soort(groep),
periode van het jaar dat de vliegbewegingen plaatsvinden, schatting van
het aantal passages per dag en de zijde van het vliegveld waar de vogels
passeren. Per afstand zijn de verschillende vliegbanen opgeteld.
*incidenteel passeren veel hogere aantallen.

broedvogels
aalscholver *
lepelaar
niet-broedvogels
aalscholver
reigers
kleine & wilde zwaan
gansen (Anser)
brandgans (Branta)
wilde eend & smient
kievit & goudplevier
meeuwen

vliegbew
per dag

periode

tijdstip

mrt-jun
apr-jun

overdag
dag+nacht

4
4

jul-mrt
jul-apr
okt-apr
okt-apr
okt-mei
(aug-)okt-apr
aug-apr
jun-apr

schemer
schemer
schemer
schemer
schemer
donker
donker
schemer

2
2
2
2
2
2
2
2

20-10 km

westkant
10-5 km

5-0 km

0-5 km

oostkant
5-10 km

10-20 km

1-100
2.000-5.000

7.100-15.500

1-100

500-1.000
1.000-2.000
100-500

1-100*
1-100
1-100
1-100
1-100
1-100
1-100
100-500
4.000-10.000 5.000-10.000 2.100-5.500
100-500
2.000-5.000
1.000-2.000
1.500-3.000 1.500-3.000 2.000-5.000
100-500
1-100
1-100

1-100
1-100
2.000-5.000
500-1000
1.000-2.000
1-100

De dagelijkse vliegbewegingen tussen foerageergebieden en rust- en of slaapplaatsen
vinden grotendeels plaats op relatief geringe hoogtes (50-300 m). De dagelijkse
vliegbewegingen van vogels nabij de luchthaven vinden vooral plaats rond
zonsopkomst en rond zonsondergang. Het gaat dan vooral om ganzen en herbivore
eenden. Daarnaast zijn in het voorjaar op een beperkt aantal dagen (afhankelijk van
het weer) grote aantallen aalscholvers te verwachten die in plaats van op het
IJsselmeer gaan vissen op de randmeren (eigen waarneming, mededeling S. van
Rijn). Dit gebeurt met name als het Markermeer en IJsselmeer troebel zijn geworden
na harde wind.
Aalscholver
Tijdens het broedseizoen foerageren vogels tweemaal daags op grote
oppervlaktewateren en dan met name het Markermeer en IJsselmeer (Platteeuw &
van Eerden 1995) (figuur 3.1). Tijdens slechte weersomstandigheden wordt

35

uitgeweken naar de randmeren (ordegrootte 1.000-1.500 vogels, eigen waarneming)
en dan met name het Wolderwijd en Veluwemeer (mededeling S. van Rijn).

Figuur 3.1

36

Verspreiding aalscholvers: broedvogels (boven) en niet-broedvogels
(onder). Boven zijn de aantallen broedvogels en bijbehorende
vliegbanen weergegeven. Onder zijn de aantallen pleisteraars,
(mogelijke) slaapplaatsen en de bijbehorende (mogelijke) vliegbanen

weergegeven. Bronnen: Van Roomen et al. 2007, eigen waarneming,
pers. med. S. van Rijn en www.sovon.nl,
Buiten het broedseizoen verblijven aalscholvers vooral dichterbij de voedselbronnen.
Er zijn nog wel grootschalige dagelijkse bewegingen aan de kant van het Markermeer
en IJsselmeer, maar veel aalscholvers zitten nu ook elders zoals de randmeren of het
rivierengebied. Dagelijkse vliegbewegingen nabij Vliegveld Lelystad zijn in deze
periode van het jaar zeer beperkt.
Reigers en lepelaar
Ook voor reigers is onderscheid gemaakt tussen broedvogels en niet-broedvogels
(figuur 3.2).
Reigers
Binnen Flevoland liggen enkele kolonies van de blauwe reiger en de grote zilverreiger.
Deze vogels foerageren tijdens het broedseizoen vooral binnen natuurgebieden
(figuur 3.2). Buiten het broedseizoen trekt een deel van de broedvogels weg naar
elders. De lokale vogels worden aangevuld met exemplaren uit Noord- en OostEuropa (Bijlsma et al. 2001). Het merendeel van de vogels is nog steeds aanwezig
binnen de natuurgebieden en een deel heeft zich verspreid over de polders. Op
verschillende plaatsen binnen natuurgebieden en op een enkele plek daarbuiten zijn
slaapplaatsen van reigers te vinden. Waarschijnlijk lopen enkel geregeld gebruikte
vliegbanen van reigers aan de westkant van Vliegveld Lelystad.
Zowel binnen als buiten het broedseizoen gaat het bij de genoemde soorten om
maximaal 10-20 vogels die tweemaal (buiten broedseizoen) of viermaal (binnen
broedseizoen) passeren.
Lepelaar
De lepelaar broedt in de Oostvaardersplassen. Deze vogels foerageren voornamelijk
binnen de Oostvaardersplassen, de Lepelaarplassen en de kwelzone langs de
Oostvaardersdijk. Daarnaast foerageren kleine aantallen in Waterland en in de
randmeren. In het broedseizoen vliegen lepelaars vooral in de schemer van en naar
foerageergebieden. Naar schatting passeren aan de westkant van Vliegveld Lelystad
dagelijks zo’n 10-20 vogels.
Buiten het broedseizoen verblijven lepelaars vooral binnen natuurgebieden. Van
dagelijkse vliegbewegingen van en naar foerageergebieden is dan geen sprake. In
augustus en september trekken lepelaars weg naar pleisterplaatsen in Zuid-Europa en
West-Afrika om in februari-maart terug te keren.

37

Figuur 3.2

38

Verspreiding van de blauwe reiger en de grote zilverreiger.
Broedseizoen (boven): aantallen broedvogels en bijbehorende
vliegbanen. Buiten broedseizoen (onder): de aantallen pleisteraars,
(mogelijke) slaapplaatsen en de bijbehorende (mogelijke) vliegbanen
van reigers. Lepelaars delen in deze vliegbewegingen. Bronnen: Boele
et al. (2011), Van Roomen et al. (2007) en www.sovon.nl.

Zwanen
In de Flevopolder overwinteren tegenwoordig relatief kleine aantallen kleine en wilde
zwanen (figuur 3.3). Daarentegen verblijven op de randmeren, met name het
Veluwemeer, grote aantallen kleine zwanen. Deze vogels foerageren en slapen daar
ook. De vogels die foerageren op akkers in Flevoland slapen o.a. in de
Oostvaardersplassen. Derhalve zijn passages van kleine aantallen vogels te
verwachten aan de west- en oostkant van Vliegveld Lelystad.
Buiten de voornoemde soorten verblijven ook knobbelzwanen in Flevoland. Het gaat
zowel om broedvogels als overwinteraars. Deze soort blijft het hele etmaal op de
foerageerplek en kent over het algemeen geen dagelijkse trek tussen slaapplaats en
foerageergebied. Op de akkers gaat het om tientallen vogels verspreidt over
Flevoland. In de randmeren pleisteren jaarlijks duizenden vogels; met name op het
Veluwemeer.
Ganzen – Anser soorten
Zoals beschreven in het voorgaande hoofdstuk zijn de aantallen ganzen in Flevoland
de afgelopen decennia flink afgenomen. Desalniettemin zijn de aantallen nog steeds
van betekenis en belopen in de tienduizenden vogels (figuur 3.4). Het gaat met name
om kol-, toendra- en grauwe ganzen. Nabij Vliegveld Lelystad pleisteren gemiddeld
genomen nauwelijks ganzen. Incidenteel verblijven er in de winterperiode grote
groepen ganzen (zie voorgaande hoofdstuk).
Voor Vliegveld Lelystad is de slaapplaats van ganzen in de Oostvaardersplassen het
meest relevant. Hier slapen meer dan 10.000 ganzen (Koffijberg et al. 1997).
Vliegbanen van ganzen van en naar de slaapplaats in de Oostvaardersplassen liggen
zowel aan de west- als aan de oostkant van Vliegveld Lelystad. Vogels passeren
zowel binnen 0-5 km als op grotere afstanden de luchthaven. In beide gevallen gaat
het om vele duizenden vogels die met name in de ochtend en avond nabij en op
grotere afstand de luchthaven passeren.
Ganzen – Branta soorten
Van de Branta soorten overwintert alleen de brandgans in noemenswaardige
aantallen in Flevoland. Grote aantallen foerageren in de Oostvaardersplassen op
graslanden (figuur 3.5). In de rest van Flevoland verblijven geen of kleine aantallen
vogels. Aan de westkant van Vliegveld Lelystad zijn vliegbewegingen op meer dan 5
km afstand te verwachten van ruim 100 vogels. Deze vogels overnachten naar
verwachting in de Oostvaardersplassen.
De Canadese gans ontbreekt nu nog in grote delen van Flevoland. Gezien de
ontwikkelingen in bijvoorbeeld Noord-Holland zal deze soort zich ook gaan
verspreiden in Flevoland als broedvogel en als niet-broedvogel. De afgelopen jaren
worden in toenemende mate exemplaren gezien in o.a. de Oostvaardersplassen.

39

40

Figuur 3.3

Verspreiding van kleine en wilde zwanen. Weergegeven zijn de
pleisterplaatsen, slaapplaatsen en (mogelijke) vliegbanen. Bronnen:
Koffijberg et al. (1997) en Van Roomen et al. (2007) en www.sovon.nl,

Figuur 3.4

Overzicht pleisterplaatsen van ganzen (Anser soorten) en de
bijbehorende (mogelijke) vliegbanen van en naar slaapplaatsen. De
slaapplaatsen weergegeven op de randmeren zijn mogelijk in gebruik.
Bronnen: Koffijberg et al. 1997, Van Roomen et al. (2007), Voslamber
et al. (2004) en www.sovon.nl.

Figuur 3.5

Overzicht pleisterplaatsen van ganzen (Branta soorten) en de
bijbehorende vliegbanen van en naar slaapplaatsen. Bronnen:
Koffijberg et al. 1997, Van Roomen et al. (2007), Voslamber et al.
(2004) en www.sovon.nl.

Herbivore eenden
Buiten het broedseizoen verblijven grote aantallen wilde eenden en smienten in o.a.
de Oostvaardersplassen (figuur 3.6). Relatief grote aantallen foerageren op relatief
korte afstand van Vliegveld Lelystad en dan met name aan de westkant. Het gaat
mogelijk om enkele duizenden vogels die hier in de nacht foerageren en juist na de
avondschemer en juist voor de ochtendschemer tussen slaapplaats en
foerageergebied wisselen. De vlieghoogte is tijdens deze vluchten gering en ligt
normaliter lager dan 100 m.
Benthivore eenden
Grote aantallen benthivore eenden (schelpdiereters, oftewel duikeenden) rusten
overdag op grote wateren. Gedurende de nacht foerageren deze vogels vooral op de
randmeren, Markermeer en IJsselmeer (figuur 3.7). In de figuur is niet het uitvliegen
van dagrustplaatsen op grote wateren weergegeven. Dit vindt zowel door laag
wegvliegen als door wegzwemmen plaats en alleen over water (tot ruim 10 km afstand
van de rustplaats). Vliegbewegingen van deze eenden gaan vooral van de randen van
grote wateren naar het centrum vice versa. Deze bewegingen blijven daarmee ver
verwijderd van Vliegveld Lelystad. Daarnaast verblijven op vaarten in Flevoland kleine
aantallen. Deze vogels rusten en foerageren op de vaarten.

41

42

Figuur 3.6

Overzicht dagrustplaatsen van wilde eenden en smienten, de
nachtelijke foerageergebieden (graslanden) en de mogelijke vliegbanen
van de vogels. Bronnen: Koffijberg et al. 1997, Van Roomen et al.
(2007), Voslamber et al. (2004) en www.sovon.nl.

Figuur 3.7

Dagrustplaatsen van de kuif- en tafeleend. Daarnaast zijn de
vliegbewegingen weergegeven van enkele dagrustplaatsen in
natuurgebieden (zie verder hoofdtekst). Bronnen: Van Roomen et al.
(2007) en www.sovon.nl.

Steltlopers
In de Flevopolders verblijven grote aantallen kieviten en goudplevieren (figuur 3.8).
Gedurende de nacht verspreiden de vogels zich over een groter gebied; naar
schatting tot 10 km afstand van de dagrustplaatsen. Hierbij wordt zowel in de
nabijheid als op grotere afstand Vliegveld Lelystad gepasseerd. De ordegrootte is met
de huidige gegevens niet goed te schatten. Indien van het maximum aantal vogels in
de ruime omgeving van het vliegveld wordt uitgegaan gaat het om maximaal enkele
duizenden vliegende vogels aan zowel de west- als de oostkant.

Figuur 3.8

Overzicht van pleisterplaatsen van kieviten en goudplevieren. Bronnen:
Van Roomen et al. (2007) en www.sovon.nl.

Meeuwen
Buiten het broedseizoen foerageren grote aantallen meeuwen op het Markermeer. Op
de akkers en in de natuurgebieden gaat het over het algemeen om meer bescheiden
aantallen (figuur 3.9). Een grote slaapplaats van meeuwen bevind zich nabij de
Stichtse Brug. Daarnaast slapen er vogels in de Oostvaardersplassen en in de
IJsselmonding. Waarschijnlijk overnachten ook vogels op verschillende andere
plaatsen zoals het Bovenwater bij Lelystad en in het Harderbroek (zie figuur 3.9).
Vaste vliegbanen zijn met name te verwachten op grotere afstand van Vliegveld
Lelystad.

43

Figuur 3.9

3.2

Overzicht pleisterende meeuwen in het winterhalfjaar. Verder zijn
weergegeven de (mogelijke) slaapplaatsen en bijbehorende (mogelijke)
vliegbanen. Bronnen: Jonker & Majoor (1995), Van Roomen et al.
(2007) en www.sovon.nl.

Seizoenstrek
Nazomer
In de nazomer is (sterk) verhoogde avondtrek te verwachten uit met name
natuurgebieden aan de randen van Flevoland. Zoals beschreven in het voorgaande
hoofdstuk gaat het om reigers, eenden, steltlopers en meeuwen. Deze avondtrek
speelt zich, afhankelijk van de soort, af in de periode juni-september. Voor een deel
gaat het om ruitrek van wilde eenden en krakeenden (zie tabel 2.20) en voor een deel
om (door)vertrek naar Zuid-Europa en Afrika. Niet alle vogels trekken uiteindelijk door.
Een klein onbekend deel blijft voor langere tijd in de gebieden of overwintert in het
gebied. De hoofdtrekrichting tijdens de nazomer is Z tot ZW. Dit betekent dat aan de
oostzijde van Vliegveld Lelystad vooral vogels uit het Ketelmeer zijn te verwachten en
aan de westzijde zowel vogels uit het Ketelmeer als uit de Oostvaardersplassen
(figuur 3.10).
In de avond en nacht vliegen trekkende vogels op grotere hoogten dan overdag.
Vertrekkende vogels zullen snel op de gewenste hoogte zijn, zeker in situaties met
meewind. Uit de betrokken gebieden gaat het in totaal om duizenden vogels en dan
met name om eenden en meeuwen. Gezien de vliegrichting kunnen vogels zowel
binnen 10 km als binnen 10-20 km aan beide zijden van de luchthaven passeren.

44

Figuur 3.10

Een schematische weergave van het gebied waar vertrekkende vogels
uit de verschillende natuurgebieden in theorie kunnen passeren. De
gebieden zijn (1) Lepelaarplassen, (2) Oostvaardersplassen, (3)
Ketelmeer, (4) Vossemeer, (5) Drontermeer, (6) Veluwemeer.

Tabel 3.2

Soorten, aantallen, periode en geëxtrapoleerde aantallen watervogels
die doortrekken in de nazomer vanuit verschillende natuurgebieden.
Weergegeven zijn de aantallen in de gebieden (2) Oostvaardersplassen, (3) Ketelmeer, (4) Vossemeer.

soort

periode

2

3

4

krakeend
wilde eend
slobeend
tafeleend
kuifeend
regenwulp
tureluur
groenpootruiter
oeverloper
kokmeeuw
kleine mantelmeeuw

jun-aug
jun-jul
jul-sep
jul-aug
jun-aug
aug
jul
aug
aug
jul-aug
jul-aug

1.000-2.000
1.000-2.000
5.000-10.000
1.000-2.000
500-1.000
500-1.000
100-500
100-500
100-500
2.000-5.000
500-1.000

2.000-5.000
100-500
1-100
500-1.000
100-500
1-100
1-100
1-100
1-100
5.000-10.000
1.000-2.000

500-1.000
500-1.000
100-500
1.000-2.000
100-500
100-500
1-100
1-100
1-100
2.000-5.000
100-500

ordegrootte

jun-sept 11.800-25.500

8.700-19.500

4.400-11.300

45

Seizoenstrek voorjaar en najaar
Buiten de eerder behandelde nazomerpiek van vertrekkende watervogels zijn geen
verhoogde aantallen van andere soorten te verwachten. De vogeltrek hier is verder
niet afwijkend van de ongestuwde breedfronttrek zoals zich overal in het binnenland
van Nederland afspeelt (Lensink et al. 2002).
November piek smienten
November is de maand dat de eendensoort smient in grote getale naar en door
Nederland trekt. Gezien de ligging van verschillende natte natuurgebieden kan dit, ten
opzichte van de gemiddelde doortrek van de smient in Laag-Nederland, relatief hoge
aantallen doortrekkende smienten in de nabijheid van Vliegveld Lelystad met zich
meebrengen. Immers, deze natuurgebieden worden naar verwachting gebruikt als
stopplaats tijdens de trek. Naar schatting is de ordegrootte van de aantallen
doortrekkende smienten uit de verschillende gebieden 2.000-5.000 voor de
Oostvaardersplassen, 2.000-5.000 voor het Ketelmeer en 100-500 voor het
Vossemeer. Omdat weinig gegevens voorhanden zijn moet dit als een zeer grove
schatting worden gezien.
Ruitrek grauwe ganzen
In mei vliegen tussen de 20.000 en de 40.000 grauwe ganzen uit met name
noordoostelijke tot oostelijke richting naar de Oostvaardersplassen om daar de rui
door te brengen. Hierbij wordt Vliegveld Lelystad waarschijnlijk met name aan de
oostkant op relatief korte afstand (0-10 km of 10-20 km) gepasseerd. Deze passages
vinden naar schatting plaats op grotere hoogten (boven de kilometer).
Najaarstrek van ganzen
In Laag Nederland overwinteren grote aantallen ganzen die broedgebieden in
Scandinavië en Siberië hebben. Deze vogels kennen grote pleisterplaatsen in
Groningen-Friesland en Zuidwest-Nederland. Doortrek van Noord-Nederland naar het
zuidwesten gaat voor een belangrijk deel over de Flevopolders. Er kunnen derhalve
dagen zijn dat grote aantallen ganzen (vele duizenden) het luchtruim van Flevoland
kruisen. Doortrek van ganzen vind merendeels plaats op grotere hoogten (boven de
kilometer).
Vorst- en sneeuwrushes
In Noord-Nederland overwinteren grote aantallen ganzen (enkele honderdduizenden).
Bij een vorstinval met sneeuw kunnen deze zich in korte tijd naar het zuidwesten (over
Flevoland) spoeden op zoek naar sneeuwvrije pleisterplaatsen. Dit zijn op basis van
het weerbericht redelijk voorspelbare momenten. Deze trekbewegingen benutten
veelvuldig luchtlagen boven 300 m.
Nazomer: oogsttijd
In de nazomer concentreren ondermeer duiven, zwarte kraai en wilde eend zich op
afrijpend graan, recent geoogste graanvelden en andere oogstresten. Door het
voortgaande proces van afrijping en oogst verplaatsen concentratiegebieden zich door

46

de polders heen. Mits deze vogels niet verstoord worden, zijn hier weinig
vliegbewegingen mee gemoeid. In geval van afschot of verjaging neemt het aantal
vliegbewegingen toe. Dit zijn lokaal verbljvende vogels.

3.3

Vlieghoogten vogels en vliegtuigen
Vogels
Tijdens de dagelijkse vliegbewegingen liggen de vlieghoogten globaal tot zo’n 300 m
hoogte. Zo bleef het merendeel van de vogels dat in de nazomer van 2008 over
Schiphol vloog beneden de 300 m (Lensink et al. 2008). Grauwe ganzen vlogen in dat
onderzoek vooral binnen de range van 50-150 m en duiven beneden de 100 m. Op
Eindhoven Airport zijn de meeste vliegbewegingen vastgesteld beneden de 54 m.
Boven de 78 m werden nog maar weinig vogels waargenomen (Lensink et al. 2000).
Hieruit volgt dat het gros van de dagelijkse vliegbewegingen van vogels zich afspeelt
beneden 300 m vlieghoogte. Binnen deze hoogteband vliegen kleine soorten vooral in
de onderste 100 m en grotere soorten kunnen daar ook boven vliegen.
Seizoenstrek speelt zich af op verschillende hoogten. Globaal kan worden gesteld dat
hoe verder vogels moeten vliegen hoe hoger ze gaan. De drie belangrijkste trekroutes
over Nederland zijn die naar West-Europa, Zuid-Europa en Afrika. In het algemeen
vindt seizoenstrek plaats op hoogten boven de 150 m, maar bij tegenwind vliegt, met
name overdag, een groot deel van de vogels lager op hoogten beneden de 100 m
(Buurma et al. 1986). Gedurende de nacht vliegen vogels gemiddeld hoger dan
overdag (Lensink et al. 2002). Waarnemingen met radar in oktober 1985 in de Peel
lieten zien dat in de avond een substantieel deel van de trekkende vogels boven de 2
km vloog om in de loop van de nacht tot beneden de 1,5 km te zakken. Overdag vloog
een belangrijk deel beneden de 100 m hoogte.
Vliegtuigen
o
De landing van vliegtuigen wordt voltooid via een vast glijpad onder een hoek van 3 .
Op 18 km van de kop van de baan bevinden vliegtuigen zich dan op 3.000 ft ~ 1.000
m. Vanaf 6 km voor de kop glijden ze beneden 300 m hoogte. Het stijgpad van
vliegtuigen is soort specifiek, afhankelijk van gewicht en motorvermogen. In de
toekomst zijn de B737-800 en de A320 de grootste vliegtuigtypen die geregeld gebruik
zullen maken van de luchthaven. Zij kennen een stijgpad waarbij zij na bijna 10 km
een hoogte van 1.000 m hebben bereikt. Dat wil zeggen dat zij gedurende 3 km in
luchtlaag vliegen met de meeste dagelijkse vliegbewegingen.
Het voorgaande impliceert dat landend verkeer vanaf 6 km een verhoogd risico kan
lopen met lokale bewegingen van de set risicosoorten en stijgend verkeer (traagste
typen) tot 3 km vanaf het punt dat ze los zijn (figuur 3.11).

47

Figuur 3.11

3.4

Weergave van het stijgpad en glijpad van vliegtuigen in
relatie tot de hoogteband van 0-300 m.

Situatie op andere luchthavens
In deze paragraaf wordt de situatie op de luchthavens Schiphol en Eindhoven Airport.
beschreven. Er wordt alleen ingegaan op risicosoorten.

3.4.1

Schiphol
Schiphol ligt in de Haarlemmermeerpolder. Gronden rondom het banenstelsel worden
zodanig beheerd dat zij relatief weinig soorten zoals kievit, meeuwen en spreeuw
aantrekken. De Polderbaan vormt hierop een uitzondering. Deze baan wordt omgeven
door gronden die een regulier agrarisch gebruik kennen (bouwland). In de omgeving
van het vliegveld liggen enkele waterrijke gebieden die voor vogels een functie als
slaap- en rustplaats hebben.
Voor Schiphol zelf is het voorkomen van vogels op en rondom de luchthaven goed
onderzocht. In 2002-2003 piekten de aantallen risicosoorten in de omgeving van
Schiphol aan het eind van de winter en in de nazomer (Lensink et al. 2003). In de
nazomer ging het toentertijd vooral om grote groepen kleinere vogels zoals
spreeuwen en postduiven die op gerijpt graan foerageren. In de winter verblijven
relatief hoge aantallen spreeuwen, kieviten en meeuwen rond de luchthaven. In de
periode maart tot en met juli waren de aantallen van risicosoorten gering. De
belangrijkste risicosoorten in de periode 2002-2003 waren kievit, meeuwen, spreeuw
en duiven. Recente gegevens laten een verschuiving zien met ondermeer een sterke
toename van de aantallen grauwe ganzen. Onderstaand wordt per risicogroep een
overzicht gepresenteerd. Van de broedvogels wordt alleen ingegaan op de grauwe
gans. De overige soorten zijn niet relevant, omdat kolonies ontbreken of klein zijn of
op vrij grote afstand is gelegen (bijvoorbeeld blauwe reiger).

48

Aalscholvers
Er verblijven tientallen vogels op de grotere oppervlaktewateren en weteringen.
Reigers
Op Schiphol foerageren 10-25 blauwe reigers jaarrond, met name rond de Polderbaan
waar ze worden aangetrokken door voedsel in de vorm van muizen (Lensink et al.
2003). De meerderheid van de vogels bestaat uit onvolwassen exemplaren.
Zwanen en ganzen
De knobbelzwaan komt in de winter verspreid in kleine aantallen van maximaal een
tiental vogels voor in de Haarlemmermeer (Van Roomen et al. 2007). Zowel de kleine
zwaan als de wilde zwaan ontbreken vrijwel (Van Roomen et al. 2007) en worden
alleen incidenteel waargenomen (bron: waarneming.nl).
Ten zuiden van Schiphol overwinteren (nov-feb) sinds eind jaren tachtig enkele
honderden toendrarietganzen (Geelhoed et al. 1998). Deze vogels overnachten op de
Westeinderplassen.
Niet alleen het aantal broedende grauwe ganzen in de regio rondom Schiphol is sinds
2002 sterk toegenomen, maar ook het aantal vogels buiten de broedtijd. Dit is een
trend die ook in andere delen van Nederland plaats heeft gevonden, met in NoordHolland vooral een sterke toename van het aantal ganzen in de zomer (Van der Jeugd
et al. 2006). Nabij Schiphol gaat het met name om grauwe ganzen in de periode juliseptember, wanneer er veel gefoerageerd wordt op rijpend graan, graszaad en
oogstresten (Smits & Boudewijn 2010).
De aantallen grauwe ganzen in de zomermaanden lopen in de duizenden met een
maximum eind augustus - begin september. In 2010 foerageerden er zo’n 8.600
grauwe ganzen in de nazomer in de nabijheid van Schiphol (Van de Riet & Visbeen
2010). De vogels die in de zomer foerageren in de Haarlemmermeer slapen buiten dit
gebied. Slaapplaatsen zijn o.a. gelegen op de Westeinderplassen, Houtrakkerbeemden en de Meerwijkplas. Tot en met de winter van 2004/05 was de
Haarlemmermeer van weinig betekenis voor overwinterende grauwe ganzen (Smits &
Boudewijn 2010). De winters hierna verbleven er maximaal ruim honderd exemplaren.
Eenden
Op basis van verspreidingskaarten is de omgeving van de Polderbaan het meest in
trek voor herbivore eenden (Van Roomen et al. 2007). Vooral in de nazomer (veel
oogstresten) en in de periode november-februari kunnen de aantallen eenden flink
oplopen (Lensink et al. 2003). Alleen al rondom de Polderbaan gaat het in die periode
om honderden wilde eenden (Lensink et al. 2003; Van Roomen et al. 2007).
Andere herbivore eendensoorten die in de Haarlemmermeer overwinteren zijn
wintertaling, krakeend en slobeend. De aantallen variëren gedurende het seizoen, met
name in de maanden december en maart-april zijn de aantallen hoog (Lensink et al.

49

2003). Rondom de Polderbaan gaat het om enkele honderden eenden, waarvan het
merendeel uit wintertalingen bestaat.
Benthivore eenden, ofwel duikeenden, rusten overdag veelal op grote wateren. Nabij
Schiphol zijn deze niet aanwezig. Net buiten de Haarlemmermeer liggen de
Westeinderplassen, waar in de winter vele tientallen kuifeenden verblijven (van
Roomen et al. 2007). Op recreatieplas Toolenburg verblijven doorgaans enkele
tientallen vogels.
Steltlopers
Vanaf september tot in de loop van het voorjaar verblijven er maximaal enkele
duizenden kieviten in de Haarlemmermeer (Van Roomen et al. 2007). Deze vogels
pleisteren vooral ten noorden van Schiphol. De goudplevier overwintert met enkele
tientallen tot vele tientallen vogels ten noorden van Schiphol. Andere soorten
steltlopers komen slechts in kleine aantallen voor.
Meeuwen
Meeuwen zijn jaarrond algemeen in de omgeving van Schiphol. Het gaat met name
om kokmeeuwen en in mindere mate om zilvermeeuwen en kleine mantelmeeuwen.
Van de kokmeeuw verblijven in de winter meer dan duizend vogels in de polder (Van
Roomen et al. 2007). De kleine mantelmeeuw komt algemeen voor in de zomer
(honderden vogels).
Slaapplaatsen van meeuwen bevinden zich op de Westeinderplassen bij Aalsmeer,
Mooie Nel bij Spaarndam en het strand en haventerrein van IJmuiden (Geelhoed et al.
1998). Op de slaapplaats bij Spaarndam gaat het om circa 10.000 meeuwen,
voornamelijk kokmeeuwen en in mindere mate zilvermeeuwen. Kokmeeuwen vliegen
vanuit de wijde omgeving naar Spaarndam. Vogels rond Hoofddorp vliegen hier ook
heen. Kokmeeuwen die foerageren in de omgeving van Schiphol en ten zuiden van
Hoofddorp slapen op de Westeinderplassen. Zilvermeeuwen overnachten op de
slaapplaats bij Spaarndam. Ook de vogels uit de omgeving van de Westeinderplassen
vliegen hier naartoe.
Conclusie
Op het vliegveld zelf wordt een grote inspanning geleverd om de aantallen van
risicosoorten te beperken. Buiten het vliegveld vormen de agrarische gronden
gedurende delen van het jaar een geschikt foerageergebied voor risicosoorten,
waarbij deze vogels tot zeer nabij het banenstelsel komen. Wanneer vogels tot zeer
nabij het banenstelsel kunnen foerageren, gaan vliegbewegingen tussen slaap-, rusten foerageergebied ten dele over het banenstelsel. De meest aanvaringen tussen
vogels en vliegtuigen vonden dan ook plaats op de baan die het meest door
agrarische gronden wordt omgeven.

50

3.4.2

Eindhoven Airport
Eindhoven Airport ligt op de zandgronden in het zuidoosten van Nederland, direct ten
westen van de gelijknamige stad. In de regio ontbreken grote waterrijke gebieden en
komen daarmee relatief weinig watervogels in de regio voor. De omgeving van
Eindhoven Airport kent een halfopen landschap met bossen en agrarische gronden.
De broedvogelbevolking in de omgeving van het vliegveld is een mengeling van
bosvogels, akkervogels en vogels van urbaan gebied (Lensink 2006). De meeste
soorten hebben geen relatie met het vliegveld en kennen geen vaste
vliegbewegingen.
In de regio Eindhoven verblijven zo’n 100 aalscholvers, enkele honderden wilde
eenden, vele tientallen duikeenden en maximaal 2.000-3.000 kokmeeuwen (Lensink
et al. 1997). Een deel van deze vogels foerageerd nabij het vliegveld.
Op en rond Eindhoven Airport zelf verblijven vooral kleinere soorten. Eind jaren
negentig is onderzoek verricht naar passage van vogels over het luchthaventerrein en
de dichtheden van vogels in het lichtruim boven de luchthaven (Lensink et al. 2000).
De meeste vliegbewegingen werden gemaakt door lokale vogels. Gemiddeld vliegen
3
in het luchtruim boven Eindhoven Airport tussen de 50 en 250 vogels/km . De meest
talrijke soorten zijn, afhankelijk van het seizoen, gierzwaluw, zwarte kraai, houtduif en
spreeuw.
Conclusie
Het aantal vogels van risicosoorten in de regio is relatief klein. Hierdoor verschijnen
deze soorten ook minder in de omgeving van het vliegveld in vergelijking tot
vliegvelden in Laag-Nederland.

3.5

Beoordeling Vliegveld Lelystad
Onderstaand wordt het voorkomen van risicosoorten bij Vliegveld Lelystad vergeleken
met de luchthavens Schiphol en Eindhoven Airport (zie tabel 3.3). Gekeken is naar de
inschatting van de ordegrootte van de verschillende risicosoorten in de omgeving van
de luchthaven, dus niet naar de aantallen vogels die op het vliegveld zelf aanwezig
zijn, zoals kraaien en roofvogels.
Broedvogels
In vergelijking met Schiphol en Eindhoven Airport is rond Vliegveld Lelystad de kans
op vliegbewegingen van aalscholvers en lepelaars in de broedtijd groter. De aantallen
lepelaars zijn zeer klein, maar die van aalscholvers kunnen onder bepaalde
weersomstandigheden groot zijn.
Niet-broedvogels
De regio Eindhoven kent in vergelijking met de omgeving Lelystad en omgeving
Schiphol een zeer lage dichtheid van risicosoorten. Schiphol ligt in een omgeving met
grootschalige landbouw (vooral bouwland, minder grasland) en enkele waterrijke

51

gebieden. Op hoofdlijnen komt deze landschappelijke structuur overeen met die rond
Lelystad, waarbij waterrijke gebieden rond Lelystad op grotere afstand van het
vliegveld liggen dan bij Schiphol.
Tussen Schiphol en Vliegveld Lelystad zijn voor een aantal soorten geen verschillen in
de ordegrootte van voorkomen (aalscholver en reigers). In de ruime omgeving van
Lelystad verblijven grotere aantallen eenden dan rond Schiphol. Ook het aantal
ganzen in Flevoland in de wintermaanden is groter dan rond Schiphol. In de nazomer
verblijven direct rond Schiphol grote aantallen grauwe ganzen, terwijl een dergelijke
piek in het voorkomen in Flevoland ontbreekt. Daarnaast liggen belangrijke foerageergebieden van ganzen in Flevoland op ruime afstand van het vliegveld terwijl ganzen
rond Schiphol geregeld tot aan de grens van het vliegveld verschijnen (met name in
de nazomer). Meeuwen zijn rond Schiphol talrijker dan in Flevoland.
Seizoentrek
Over Nederland liggen verschillende gradiënten in de dichtheid waarin soortgroepen
in breedfronttrek over Nederland trekken (Lensink et al. 2002). In het oosten van het
land is de stroom van Scandinavië naar ZW-Europa sterker (Eindhoven). In het
westen van het land is de stroom van Scandinavië naar de Britste Eilanden sterker
(Schiphol, Lelystad). Watervogels trekken vooral over Laag-Nederland. Als het gaat
om zangvogels (kleine soorten) ligt Eindhoven ongunstig, als het gaat om grotere
soorten liggen Schiphol en Lelystad ongunstig.
Rond Lelystad ligt een aantal gebieden van waaruit in de nazomer watervogels een
nachtelijke trekvlucht aanvangen. Deze avondtrek gaat over heel Laag-Nederland, en
dus ook over Schiphol. Door de afstand ten opzichte van belangrijke vertrekplaatsen
is de trek boven Schiphol verdunt in vergelijking tot Lelystad.
Tabel 3.3

Vergelijking talrijkheid risicosoorten in de omgeving van de luchthavens
Schiphol, Eindhoven Airport en Vliegveld Lelystad. Weergegeven is een
inschatting van het aantal vogels dat binnen een straal van 5 km
dagelijks aanwezig is en dus geregelde vliegbewegingen kent. De
aantallen zijn gebaseerd op het onderhavige onderzoek en op basis
van eerder onderzoek aan Schiphol en Eindhoven Airport (Lensink et
al. 2000; Lensink et al. 2008; Smits & Boudewijn 2011). * incidenteel
veel hoger.

broedvogels
aalscholver
lepelaar
niet-broedvogels
aalscholver
reigers
zwanen
grauwe gans
ganzen (Anser)
herbivore eenden
kievit & goudplevier
meeuwen

52

periode

Schiphol

Eindhoven

Lelystad

mrt-jul
apr-jun

-

-

1-100*
1-100

jul-mrt
jul-apr
okt-apr
jul-sep
okt-apr
(aug) okt-apr
aug-apr
jun-apr

1-100
1-100
1-100
5.000-10.000
100-500
100-500
1.000-2.000
5.000-10.000

1-100
100-500
1.000-2.000

1-100
1-100
100-500
nvt?
4.000-10.000
2.000-5000
2.000-5000
1-100

Over Flevoland kunnen grote aantallen ganzen doortrekken van Noord-Nederland
naar Zuidwest-Nederland. De trekbaan gaat ten oosten van Schiphol langs. Voor
Lelystad kan dit enkele dagen per jaar een verhoogd risico in hogere luchtlagen
betekenen.

53

54

4 Conclusie en discussie
In de onderhavige rapportage is voor soorten die een risico vormen voor vliegverkeer
een overzicht gemaakt van aantallen, verspreiding, dagelijkse vliegbewegingen en de
mate waarin deze vogels zich in luchtlagen bewegen waarin ook vliegverkeer voor
Lelystad vliegt. De resultaten geven een beeld van de ordegrootte van relevante
vliegbewegingen en geven een duiding van de ordegrootte van verschillen tussen
delen van de Flevopolders. Met nadruk zij erop gewezen dat tabellen en de
bijbehorende figuren gelezen moeten worden in termen van veel, weinig, veel meer,
veel minder, etc. en niet in termen van 26% meer en 42% minder. Daarnaast is een
grove vergelijking gemaakt met de talrijkheid van dezelfde groep soorten en hun
bewegingen rond Schiphol en Eindhoven Airport.
Zowel tijdens als buiten het broedseizoen maken grote aantallen watervogels gebruik
van natuurgebieden in een ruime omgeving van Vliegveld Lelystad. Een deel van
deze vogels foerageert overdag en/of ’s nachts buiten de natuurgebieden. Het gros
van deze vliegbewegingen speelt zich naar schatting op hoogtes 0-300 m af. Vooral
vogelbewegingen binnen 5 kilometer van het vliegveld zijn relevant omdat tot die
afstand ook groot verkeer lager dan 300 m vliegt. Van deze soorten zijn relevante
verplaatsingen en de aantallen samengevat in tabel 4.1. De risicovolste
verplaatsingen zijn die van aalscholvers omdat die relatief dicht langs Vliegveld
Lelystad vliegen. Gezien de ligging van de foerageergebieden passeren ganzen naar
verwachting vooral op 4-6 km afstand van de luchthaven. De andere verplaatsingen
zijn minder relevant omdat ze plaatsvinden gedurende de nacht, beneden 150 m
hoogte plaatsvinden (smient en wilde eend) of omdat het om kleine aantallen vogels
gaat.
Tabel 4.1

Overzicht van de ordegrootte van watervogels dat op verschillende
afstanden Vliegveld Lelystad passeert. Weergegeven zijn alleen de
vogels die op relatief korte afstand passeren. Zie voor een volledig
overzicht met schattingen van de ordegrootte tot op 20 km afstand van
de luchthaven tabel 3.1. * incidenteel veel hoger.
periode

broedvogels
aalscholver
blauwe reiger
lepelaar
niet-broedvogels
aalscholver
reigers
lepelaar
kleine & wilde zwaan
ganzen Anser
ganzen Branta
wilde eend & smient
kievit & goudplevier
meeuwen

tijdstip

vliegbew
per dag

westkant
5-0 km

oostkant
0-5 km

mrt-jun
mrt-jun
apr-jun

overdag
overdag
dag+nacht

4
4
4

1-100*
1-100
1-100

0
1-100
0

jul-mrt
jul-apr

schemer
schemer

okt-apr
okt-apr

schemer
schemer

2
2
0
2
2

(aug-)okt-apr
aug-apr
jun-apr

donker
donker
schemer

2
2
2

1-100
1-100
0
100-500
2.100-5.500
0
1.000-2.000
1.000-2.000
1-100

1-100
0
0
0
2.000-5.000
0
500-1000
1.000-2.000
1-100

55

Watervogels
In het broedseizoen gaat het met name om aalscholvers die door vertroebeling van
Markermeer en IJsselmeer (door sterke wind) gaan foerageren op het Wolderwijd en
Veluwemeer (zie tabel 4.1, 4.2). Vliegbewegingen van aalscholvers vinden overdag
plaats.
Buiten het broedseizoen pleisteren overdag grote aantallen wilde eenden en smienten
in de Oostvaardersplassen. Deze vogels foerageren ’s nachts buiten het natuurgebied
op graslanden, onder meer in de omgeving van Vliegveld Lelystad. Vliegbewegingen
van deze eenden vinden plaats in de randen van de nacht. Daarnaast kunnen ook
kieviten en goudplevieren uit de Oostvaardersplassen gedurende de nacht in de
omgeving van de luchthaven foerageren. Vliegbewegingen van anders soorten vanuit
natuurgebieden zijn niet relevant rond het vliegveld, of door het ontbreken van vogels
of door het geringe aantal vogels.
Buiten het broedseizoen foerageren grote aantallen watervogels overdag in het
agrarische gebied van Flevoland (tabel 2.14). Het gaat om ganzen, steltlopers en in
mindere mate om herbivore eenden. De ganzen slapen in de nacht in natuurgebieden.
Een deel van deze vogels passeert hierbij de luchthaven binnen de 5 km afstand
(tabel 4.1). Herbivore eenden (wilde eend en smient) die overdag in en langs vaarten
pleisteren, vliegen in de nacht uit om op graslanden te foerageren. Ook de steltlopers
(kievit en goudplevier) vliegen in de nacht uit over een groter gebied om te foerageren.
Risico’s niet overal en niet altijd gelijk
In tabel 3.1 is de ordegrootte vermeld van het aantal vogels dat in verschillende
stroken in het verlengde van de baan kan passeren (maxima). Deze kunnen worden
omgezet in het maximum aantal bewegingen per kilometer (figuur 4.1). Uit beide volgt
dat het aantal vogels dat ten westen van het vliegveld dagelijks vooral in de schemer
vliegt, hoger ligt dan ten oosten van het vliegveld.
Een interview met medewerkers van Vliegveld Lelystad heeft geleerd dat in de directe
omgeving van het vliegveld geen grote aantallen watervogels geregeld pleisteren of
overvliegen (uitgezonderd aalscholvers). Dat wil zeggen dat de hogere intensiteit in
bewegingen die uit figuur 4.1 rolt, pas op enige afstand van het vliegveld realiteit is
(naar schatting 3-4 kilometer) en vermoedelijk samenhangt met de strook grasland
(foerageren) die aldaar van noord naar zuid door Flevoland loopt.
Het gros van de relevante soorten is hier in het winterhalfjaar talrijk aanwezig. In deze
periode van het jaar vinden dan ook de meeste dagelijkse vliegbewegingen plaats
(tabel 4.2). Gedurende het broedseizoen is het rustiger in het luchtruim met dagelijkse
vliegbewegingen.

56

Tabel 4.2

Dagelijkse vliegbewegingen binnen 0-5 km van de kop van de baan in
de loop van het jaar met een duiding van de ordegrootte (aantal
bewegingen per km). Deze tabel is een verfijnde schaal ten opzichte
van tabel 4.1. * hoger tijdens de trekperiode (ganzen) of incidenteel
hoger in de broedtijd (aalscholver).
j

broedvogels
aalscholver
blauwe reiger
lepelaar
niet-broedvogels
aalscholver
blauwe reiger
lepelaar
zwanen
grauwe gans
kol- en toendrarietgans
brandgans
wilde eend & smient
kievit & goudplevier
meeuwen
seizoentrek
ruitrek grauwe gans
zomeravond
voorjaar
najaar

f

m

a

m

j

*

*

*

*

*

*

j

a

s

o

*
*

n

d

*

*

500-1000
100-500
10-100
1-10
0

Figuur 4.1

Aantal dagelijkse bewegingen op verschillende afstanden van het
vliegveld. Aantallen hebben betrekking op de ordegrootte van maxima
gedurende het jaar.

Seizoenstrek
De seizoenstrek over en in de omgeving van Vliegveld Lelystad wijkt het grootste deel
van het jaar niet af van de rest van het binnenland. Gedurende de nazomer (jun-sep)

57

is avondtrek te verwachten van vertrekkende watervogels uit verschillend
natuurgebieden. Dit zijn voor het grootste deel vogels (eenden en steltlopers) die
vertrekken naar Zuid-Europa en Afrika. Vlieghoogten van deze vogels liggen
normaliter op grotere hoogte, direct na vertrek vliegen zij nog in lagere luchtlagen
(<1.000 m) waarin zich ook vliegverkeer van en naar Lelystad beweegt.
Ruitrek
Ruim 20.000 grauwe ganzen ruien in de periode mei-juni in de Oostvaardersplassen.
de
Deze vogels vliegen in 2-3 week van mei vanuit noordoostelijke en oostelijke richting
hiernaartoe. Mogelijk passeert hierbij een deel van de vogels binnen vijf km Vliegveld
Lelystad. Vermoedelijk vliegen de vogels hier nog op grote hoogte (>1.000 m). Na de
rui vertrekken de vogels weer in tegengestelde richting.
Wie zijn slachtoffer?
Op Schiphol is onderzoek verricht naar het aantal vogels op en rond het vliegveld. De
risicosoorten bereiken een maximum in najaar en winter (grauwe gans even buiten
beschouwing gelaten): kievit, spreeuw, roofvogels, meeuwen, eenden, ganzen. De
piek in het aantal slachtoffers dat langs en op de baan wordt gevonden ligt evenwel in
de nazomer; en dat geldt voor de meeste soorten. In de nazomer zijn van veel soorten
de jongen uitgevlogen. Zij lijken een grotere kans op een aanvaring met een vliegtuig
te hebben dan volwassen vogels. Jonge vogels moeten immers nog leren gevaar te
herkennen. Daarnaast zijn in de periode direct na het uitvliegen de vleugels nog niet
volledig uitgegroeid en kennen zij een geringer vliegvermogen (snelheid,
wendbaarheid) in vergelijking met volwassen vogels.
Nu zijn de slachtoffers die op en langs een baan worden gevonden vooral vogels die
bij de vogelbevolking van een vliegveld horen; er foerageren of rusten. Buiten het
vliegveld kunnen vogels ook slachtoffer worden van een aanvaring. Wie daarvan het
slachtoffer zijn is minder goed bekend omdat registratie alleen plaatsvindt op basis
van meldingen uit de cockpit. Op de grond wordt buiten het vliegveld niet gezocht.
Deze gegevens duiden evenwel ook op een piek in de nazomer (Onderzoeksraad
veiligheid 2011).
Autonome ontwikkeling
In de onderhavige rapportage zijn voor verschillende soorten de autonome
ontwikkelingen zijdelings genoemd. Van belang zijn de ontwikkelingen van
aalscholver, ganzen, wilde eend, kievit en goudplevier. De aantallen van deze soorten
zijn in Flevoland stabiel (wilde eend, kievit) of zelfs afnemend (aalscholver, Anserganzen, goudplevier). Daarnaast kunnen soorten die nu geen risico vormen in de
toekomst wel een probleem gaan vormen. Het aantal ganzen van uitheemse
oorsprong is de afgelopen decennia exponentieel toegenomen (Canadese gans,
nijlgans). Deze ontwikkeling gaat vermoedelijk verder. Zeker een Canadese gans is
op termijn in de polders te verwachten; en vormt door zijn gewicht (4 kg) een risico
voor het vliegverkeer.

58

Vergelijk met andere luchthavens
Vliegveld Lelystad ligt in een agrarische omgeving met op afstand waterrijke
gebieden. Eindhoven ligt in een agrarisch-urbane omgeving met weinig natte natuur.
Het aantal bewegingen van risicosoorten die gelieerd zijn aan waterrijke gebieden is
op Eindhoven lager dan op Lelystad. Schiphol ligt in een agrarische omgeving met op
enig afstand ook waterrijke gebieden. Op het eerste gezicht liggen de aantallen vogels
van risicosoorten rond beide vliegvelden in dezelfde orde van grootte (tabel 3.3). De
ligging van belangrijke foerageergebieden en rustplaatsen maakt dat rond Schiphol
relatief veel bewegingen over het banenstelsel gaan, terwijl rond Lelystad deze
bewegingen op enige afstand (2-3 km) van het vliegveld plaatsvinden. De enige soort
die onregelmatig in grote aantallen nabij het vliegveld overvliegt is de aalscholver.
Door de relatieve lage aantallen bewegingen (pagina 55) in de directe omgeving van
Lelystad zal het risico voor de vliegveiligheid hier opgeteld lager liggen dan op
Schiphol.
Leemten in kennis
In de onderhavige rapportage is gebruik gemaakt van gepubliceerde gegevens. Deze
gegevens hebben vooral betrekking op aantallen pleisterende vogels. De vliegbanen
zijn een inschatting van bewegingen tussen een slaap- en of rustplaats. Uit deze
schatting is een ordegrootte afgeleid van risico’s boven delen van de polders en
perioden van het jaar. Meer precieze schattingen zijn op basis van de beschikbare
gegevens niet mogelijk.
De frequentie waarmee aalscholvers tijdens het broedseizoen in de randmeren
foerageren, is thans niet bekend. Deze hangt samen met slecht weer en vertroebeling
van het Markermeer en het IJsselmeer. Een nadere analyse van weersomstandigheden en troebelheid van deze grote wateren kan het verschijnen van
aalscholvers boven het vliegveld voorspelbaar maken; en kan er in de afwikkeling van
vliegverkeer rekening mee worden gehouden.
De avondtrek in de nazomer is ingeschat op basis van een extrapolatie van de
aantallen vogels in relevante natuurgebieden. De vliegbanen van deze vogels zijn op
basis van de huidige gegevens alleen maar weer te geven in een brede range.
Daarnaast is alleen maar een ruwe schatting van de vlieghoogte te geven.
Voor een meer gedetailleerde analyse van vliegbewegingen en de daaraan
gekoppelde risico’s voor het vliegverkeer, zijn veldwaarnemingen nodig van vliegende
vogels: dagelijkse bewegingen tussen rustplaats en foerageergebied, avondtrek in de
nazomer van watervogels, etc. Dan wordt meer detail verkregen over vliegbanen en
vlieghoogtes en de omstandigheden waaronder bepaalde patronen zich afspelen. En
vervolgens kunnen de beelden die in figuur 4.1 en 4.2 gegeven zijn, worden verfijnd
en kan het risicoprofiel dat in figuur 3.11 zit verpakt, verder worden ingekleurd en naar
plaats en tijd worden gedetailleerd.

59

60

5 Literatuur
Bijlsma, R.G., F. Hustings & C.J. Camphuysen, 2001. Algemene en schaarse vogels
van Nederland met vermelding van alle soorten. Avifauna van Nederland 2.
GMB / KNNV, Haarlem / Utrecht.
Blomert A, 2000.
Boele, A., J. van Bruggen, A. van Dijk, F. Hustings, J.-W. Vergeer & C. Plate, 2011.
Broedvogels in Nederland in 2009. SOVON-monitoringsrapport 2010-01.
SOVON Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen.
Buurma, L.S. & H. van Gasteren, 1989. Trekvogels en obstakels langs de
Zuidhollandse kust. Provincie Zuid-Holland, DWEB, DRG, Den Haag.
Buurma, L.S., R. Lensink & L. Linnartz, 1986. De hoogte van breedfronttrek overdag
boven Twente, een vergelijking van visuele en radarwaarnemingen in oktober
1984. Limosa 60: 169-182.
van Dijk, A., A. Boele, F. Hustings, K. Koffijberg & C. Plate, 2007. Broedvogels in
Nederland in 2007. SOVON-monitoringsrapport 2009/01. SOVON
Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen.
van Dijk, A., A. Boele, F. Hustings, K. Koffijberg & C. Plate, 2010. Broedvogels in
Nederland in 2008. SOVON-monitoringsrapport 2010/01. SOVON
Vogelonderzoek Nederland, Beek-Ubbergen.
Dubbeldam, W. & M. Zijlstra, 1996. Ganzen in Oostelijk- Zuidelijk Flevoland. 1972/73 1991/92. Flevobericht nr. 385. RWS, Directie IJsselmeergebied, Lelystad.
Geelhoed, S., H. Groot, E. Van Huijssteeden, G. Van Leeuwen & P. De Nobel, 1998.
Vogels in het landschap van Zuid-Kennemerland en de Haarlemmermeer.
Vogelwerkgroep Zuid-Kennemerland/KNNV Uitgeverij, Utrecht.
Gyimesi A. & R. Lensink 2010. Risk analysis of the Egyptian Goose in The
Netherlands; biology and management options. Rapport 10-029, Bureau
Waardenburg, Culemborg.
Hornman, M., F. Hustings, K. Koffijberg, E. van Winden, L. Soldaat & Sovon Ganzenen Zwanenwerkgroep, 2011. Watervogels in Nederland in 2008/2009.
SOVON-monitoringsrapport 2011/3, Waterdienst-rapport BM 10.24. SOVON
Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen.
Hustings, F., K. Koffijberg, E. van Winden, M. van Roomen, L. Soldaat &
Sovon Ganzen- en Zwanenwerkgroep, 2009. Watervogels in Nederland in
2007/2008.
Waterdienstrapport
2009.020,
SOVON-monitoringsrapport
2009/02. SOVON Vogelonderzoek Nederland, Beek-Ubbergen.
Hustings, F., K. Koffijberg, E. van Winden, M. van Roomen, SOVON Ganzenen Zwanenwerkgroep & L. Soldaat, 2008. Watervogels in Nederland
2006/2007. Waterdienst-rapport 2008.061, SOVON-monitoringsrapport
2008/04. SOVON, Beek-Ubbergen.
Jonkers, D. & F. Majoor, 1995. Slaapplaatsen van meeuwen in Gooi en omstreken
onderzocht. De Korhaan 29(2): 47-53.
Koffijberg, K., B. Voslamber & E. van Winden, 1997. Ganzen en zwanen in Nederland.
Overzicht van pleisterplaatsen in de periode 1985-94. SOVON/IKC
Natuurbeheer, Beek-Ubbergen.
Lensink, R., 2006. Fauna-effectenonderzoek van de deelplannen Meerland en
Waterijk nabij Vliegveld Eindhoven. Rapport 06-024. Bureau Waardenburg bv,
Culemborg.
Lensink, R. , H. van Gasteren, F. Hustings, L.S. Buurma, G. van Duin, L. Linnartz, F.
Vogelzang & C. Witkamp, 2002. Vogeltrek over Nederland 1976-1993. Schuyt
& Co, Haarlem.

61

Lensink, R., M.J.M. Poot, I. Tulp, A. de Hoon & S. Dirksen, 2000. Vliegende vogels op
en rond vliegveld Eindhoven. Een studie naar aantallen en dichtheden in de
onderste luchtlaag. Rapport 00-005. Bureau Waardenburg, Culemborg.
Lensink, R., H.A.M. Prinsen, P.W. van Horssen & K.L. Krijgsveld, 2003. Het
voorkomen van vogels op en rond de luchthaven Schiphol in relatie tot
vliegveiligheid, in het bijzonder op de Vijfde baan. Rapport 03-054. Bureau
Waardenburg, Culemborg.
Lensink, R., R.R. Smits, D. Beuker & R.J. Jonkvorst, 2008. Vliegbewegingen van
grauwe ganzen en andere vogelsoorten over de banen van Schiphol.
Veldonderzoek nazomer 2008. Rapport 08-144. Bureau Waardenburg,
Culemborg.
Lensink, R., J. van der Winden & S. Dirksen, 1997. Vliegbewegingen van watervogels
in de regio Eindhoven in relatie tot de aanleg van een waterplas in
Meerhoven nabij vliegveld Welschap. Rapport 97.18. Bureau Waardenburg
bv, Culemborg.
Loonen, M.J.J.E., M. Zijkstra & M.R. Eerden, 191. Timing of wing moult in greylag
gees Anser anser in relation to the availability of their food plants. Ardea 79:
253-260.
Madsen, J., G. Cracknell & T. Fox (eds.), 1999. Goose populations of the western
palearctic. A review of status and distribution. Wetlands International
Publicatie 48. Environmental Research Institute, Rönde, Denmark.
Noordhuis R. (ed.) 2010. Ecosysteem IJsselmeergebied: nog altijd in ontwikkeling.
Rapport, RWS, Lelystad.
Onderzoeksraad voor de veiligheid 2011. Noodlanding na vogelaanvaring, Boeing
737-4B6, Amsterdam Schiphol Airport, 6 juni 2010, bijlage F. Rapport
2010034, ORvV, Den Haag.
Piersma, T., 1987. Hink, stap of sprong? Reisbeperkingen van arctische steltlopers
door voedselzoeken, vetopbouw en vliegsnelheid. Limosa 60: 185-194.
Piersma, T., M. Klaassen, J.H. Bruggeman, A.M. Blomert, A. Gueye, Y. NtiamoaBaidu & N.E. Van Brederode, 1990. Seasonal timing of spring departure of
waders from the Banc d'Arguin, Mauritania. Ardea 78: 123-134.
Platteeuw, M. & M.R. van Eerden, 1995. Time and energy constraints of fishing
behaviour in breeding cormorants Phalacrocorax carbo sinensis at lake
IJsselmeer, The Netherlands. Ardea 83(1): 223-234.
Sandberg, E., 2005. Delfland - Lepelland. 16 jaar Lepelaars; waarnemingen en
onderzoek. Vogelwacht 'Delft en omstreken', Delft.
Smits, R.R. & T.J. Boudewijn, 2010. Overzicht van het voorkomen van de grauwe
gans rondom Schiphol. Aantallen, verspreiding en dynamiek in de periode
1998-2009. Rapport 10-054. Bureau Waardenburg, Culemborg.
Smits, R.R. & T.J. Boudewijn, 2011. Fauna-effectenrapportage Park21. Inschatting
van de veranderingen in de mogelijke risico’s voor het vliegverkeer. Rapport
10-202. Bureau Waardenburg, Culemborg.
SOVON, 2002. Atlas van de Nederlandse broedvogels 1998-2000. Nederlandse
Fauna 5. Verspreiding aantallen verandering. Nationaal Natuurhistorisch
Museum Naturalis / KNNV Uitgeverij & European Invertebrate SurveyNederland, Leiden.
Van Roomen, M., E. van Winden, K. Koffijberg, L. van den Bremer, B. Ens, R.
Kleefstra, J. Schoppers, J.W. Vergeer & L. Soldaat, 2007. Watervogels in
Nederland 2005/2006. SOVON Monitoringrapport 2007/03, Waterdienstrapport BM07.09. SOVON, Beek-Ubbergen.
Van de Riet, B. & F. Visbeen, 2010. Overzomerende en overwinterende ganzen in de
10-km zone rondom Schiphol. Landschap Noord-Holland, Heiloo.

62

Van der Jeugd, H., B. Voslamber, Chr. van Turnhout, H. Sierdsema, N. Feige, J.
Nienhuis & K. Koffijberg, 2006. Overzomerende ganzen in Nederland:
grenzen aan de groei? SOVON-onderzoeksrapport 2006/02. SOVON
Vogelonderzoek Nederland, Beek-Ubbergen.
Voslamber, B., E. van Winden & K. Koffijberg, 2004. Atlas van ganzen, zwanen en
Smienten in Nederland. SOVON-onderzoeksrapport 2004/08. SOVON
Vogelonderzoek Nederland, Beek-Ubbergen.
Vulink, T., M. Tosserams, J. Daling, H. Van Manen & M. Zijkstra, 2010. Begrazing
door grauwe ganzen is een bepalende factor voor ontwikkeling van
oevervegetatie in Nederlandse wetlands. De Levende Natuur 111(1): 52-56.

63

Bureau Waardenburg bv
Adviseurs voor ecologie & milieu
Postbus 365, 4100 AJ Culemborg
Telefoon 0345-512710, Fax 0345-519849
E-mail info@buwa.nl, www.buwa.nl