Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 793

Preventief gezondheidsbeleid

Nr. 2

NOTA
Gezondheid dichtbij
Landelijke nota gezondheidsbeleid
Inhoudsopgave
Pagina
Samenvatting
Inleiding
1.
Nederland is gezond maar het kan nog beter
2.
Uitgangspunten van het kabinet
3.
Vertrouwen in gezondheidsbescherming
4.
Zorg en sport dichtbij in de buurt
4.1 Preventie en basiszorg dichtbij en toegankelijk
4.2 Veilig sporten en bewegen in de buurt
4.3 Ouderen: een lang, gezond en zelfstandig leven
5.
Zelf beslissen over leefstijl
5.1 Basisvaardigheden
5.2 Startpunt jeugd
5.3 Gezonde keuze, makkelijke keuze
5.4 Betrouwbare en toegankelijke informatie
6.
Afstemming gemeenten en Rijk
6.1 Gemeenten aan zet
6.2 Kennis en onderzoek voor het beleid
7.
Financiën

1
2
3
5
7
11
11
18
19
22
22
23
30
35
37
37
38
40

Samenvatting
De Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2010 van het RIVM laat zien dat
het goed gaat met de gezondheid in Nederland, maar dat het nog beter
kan. Ook blijkt dat de vijf speerpunten uit de preventienota 2006, de vorige
versie van de landelijke nota gezondheidsbeleid, belangrijk blijven om de
volksgezondheid te verbeteren. Dit zijn overgewicht, diabetes, depressie,
roken en schadelijk alcoholgebruik. Het kabinet houdt deze speerpunten
vast, maar legt daarbij het accent op bewegen. Bewegen is goed voor de
lichamelijke en geestelijke gezondheid en is verbonden met de andere
speerpunten. Hiermee leggen wij ook de verbinding tussen het gezond-

kst-32793-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

1

heidsbeleid en de ambitie Vitaal Nederland als onderdeel van het
Olympisch Plan 2028.
Het kabinet staat voor eigen verantwoordelijkheid en eigen kracht van
mensen. Dat geldt ook voor gezondheid. Dit betekent dat niet de overheid
maar de mensen zelf in eerste instantie aan zet zijn. Betrokkenheid van het
bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties, het onderwijs en zorgverleners is belangrijk. Indien een bijdrage van de overheid noodzakelijk is,
zijn de gemeenten in veel gevallen als eerste aan zet. In deze landelijke
nota gezondheidsbeleid is de kabinetsvisie uitgewerkt in drie thema’s:
1. Vertrouwen in gezondheidsbescherming
Mensen kunnen sommige risicofactoren voor de gezondheid niet of
moeilijk zelf beïnvloeden. Op dit terrein kan de Nederlander op de
overheid rekenen. Heldere wet- en regelgeving en toezicht op de
naleving hiervan blijven noodzakelijk.
2. Zorg en sport dichtbij in de buurt
De gezondheidszorg kan zich nog meer richten op het bevorderen
van gezondheid, naast het bestrijden van ongezondheid. Herkenbare
en toegankelijke zorgvoorzieningen in de buurt of digitaal bereikbaar
(eHealth) kunnen hieraan bijdragen, net als tijdige signalering van
gezondheidsrisico’s en toepassing van effectieve interventies en
innovatieve behandelwijzen. Zorg en preventie moeten meer worden
afgestemd. Uitgangspunt zijn behoeften en wensen van de mensen
en niet de stelsels of sectoren die zorg leveren. Betrokken partijen
moeten dan ook werken aan een sterkere fysieke, organisatorische en
inhoudelijk verbinding tussen de publieke gezondheid en basiszorg
vanuit de Zorgverzekeringswet (Zvw), AWBZ en Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo).
Het kabinet wil dat iedereen veilig kan sporten, bewegen en spelen in
de buurt. Hiervoor zijn voldoende en laagdrempelige voorzieningen
nodig. Het kabinet geeft hier samen met gemeenten, de sportsector
en private partijen een positieve impuls aan. In de beleidsbrief sport
wordt hierop concreet ingegaan.
3. Zelf beslissen over leefstijl
Als het om leefstijl gaat, schrijft de overheid mensen zo min mogelijk
voor wat ze wel of niet mogen. Mensen maken zelf keuzes. Die keuzes
worden gemaakt in een omgeving waarin de gezonde keuze makkelijk
is. Aan die omgeving dragen diverse maatschappelijke sectoren bij.
Vanwege de betrokkenheid van diverse sectoren is in de nota ook
nadrukkelijk de verbinding van de ministeries van BZK, EL&I, I&M,
OCW en SZW met het gezondheidsbeleid terug te vinden. Deze
verbondenheid van gezondheidsbeleid met andere beleidsterreinen
geldt ook op lokaal niveau.
Publiek private samenwerking (PPS) zien wij als een kansrijke
methode om de gezonde keuzes aantrekkelijk en toegankelijk te
maken. Daarnaast is beschikbaarheid van betrouwbare, toegankelijke
en doelgerichte informatie essentieel. Generieke massamediale
campagnes passen hier niet in.
De jeugd heeft de toekomst. Hier besteden we extra aandacht aan.
Naast bevordering van (het aanleren van) een gezonde leefstijl,
vroege signalering van risico’s en inzet op weerbaarheid om
dagelijkse verleidingen te weerstaan, vindt het kabinet dat het stellen
van grenzen en het stimuleren van een gezonde basis bij de jeugd
gerechtvaardigd is.
Inleiding
Voor u ligt de landelijke nota gezondheidsbeleid 2011 «Gezondheid
dichtbij». Iedere vier jaar brengt de minister van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport (VWS) een dergelijke landelijke nota uit. Dit is vastgelegd in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

2

Wet publieke gezondheid (Wpg). In de nota benoemt de minister de
landelijke prioriteiten die aanknopingspunten bieden voor het gemeentelijk gezondheidsbeleid.
De landelijke nota is ook een nadere reactie op de Volksgezondheid
Toekomst Verkenning 2010 (VTV) van het RIVM1 en op de rapportage Staat
van de Gezondheidszorg 2010 (SGZ) van de IGZ2. Een eerste reactie heeft
de vorige minister van VWS in het voorjaar 2010 naar de Tweede Kamer
gestuurd3.
De analyse van het RIVM laat zien dat het goed gaat met de gezondheid in
Nederland, maar dat het nog beter kan. In deze nota gaat het kabinet in
hoofdstuk één kort in op wat het ziet als de grootste uitdagingen op het
gebied van gezondheid in Nederland. In hoofdstuk twee worden
vervolgens de uitgangspunten geformuleerd van het kabinetsbeleid.
Dit beleid wordt uiteengezet in hoofdstuk drie tot en met vijf. In hoofdstuk
drie gaat het kabinet in op gezondheidsbescherming. Daarbij vertrouwen
Nederlanders terecht op een belangrijke rol van de overheid. Hoofdstuk
vier gaat over het belangrijke aspect van goede zorg- en sportvoorzieningen in de onmiddellijke nabijheid van mensen en de rol die de
gezondheidszorg daarbij speelt. Die kan zich nog meer richten op het
bevorderen van gezondheid, naast het bestrijden van ongezondheid.
Herkenbare en toegankelijke zorgvoorzieningen in de buurt of digitaal
bereikbaar, zijn daarbij belangrijk. In hoofdstuk vijf gaat het kabinet in op
de belangrijke rol die mensen zelf spelen en de ondersteuning die
daarvoor nodig is. De overheid schrijft mensen niet voor wat ze wel of niet
mogen, mensen maken zelf keuzes. Die keuzes worden gemaakt in een
omgeving waarin de gezonde keuze makkelijk moet zijn. Ook veel andere
maatschappelijk partners (bijvoorbeeld scholen, bedrijven, sportverenigingen) en andere overheden spelen een belangrijke rol in het verbeteren
van die gezonde omgeving.
In hoofdstuk 6 wordt beschreven hoe de relatie is tussen gemeenten en
het Rijk. Hoofdstuk 7 gaat in op de financiële aspecten van deze nota.
Deze nota toont de ambities voor het gezondheidsbeleid voor de komende
vier jaar. Uit het Regeerakkoord blijkt dat die ambities, in ieder geval met
betrekking tot de subsidies voor onder andere leefstijlbeleid, met minder
budget moeten worden gerealiseerd. Bij de opstelling van de nota is
daarmee rekening gehouden. In hoofdstuk 7 wordt aangegeven hoe de
taakstelling op het gebied van leefstijl wordt ingevuld.
Gezondheid is van ons allemaal. Deze nota laat zien hoeveel facetten er
aan het complexe begrip gezondheid verbonden zijn. De nota is dan ook
geen instrumentele handleiding, maar dient vooral als inspiratiebron om
samen, vanuit ieders eigen verantwoordelijkheid, te blijven investeren in
het behouden en verbeteren van de volksgezondheid.
HOOFDSTUK 1. NEDERLAND IS GEZOND MAAR HET KAN NOG
BETER
In dit hoofdstuk bespreekt het kabinet de uitdagingen voor het gezondheidsbeleid in Nederland. Voor de onderliggende feiten en cijfers van dit
hoofdstuk verwijzen wij naar de VTV 2010 van het RIVM.

1

TK 2009–2010, 22 894, nr. 264.
2
TK 2009–2010, 32 123 XVI, nr. 125.
3
TK 2009–2010, 22 894, nr. 271.

Goede gezondheid loont
Een goede gezondheid levert veel op. Gezonde mensen hebben in het
algemeen een betere kwaliteit van leven, kunnen beter voor zichzelf
zorgen en doen minder beroep op de zorg. Ook kunnen ze langer en beter

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

3

participeren in de maatschappij, of het nu op de arbeidsmarkt is of als
vrijwilliger. Investeren in gezondheid loont dus op vele fronten.
Huidige gezondheidssituatie
In maart 2010 verscheen de vijfde editie van de vierjaarlijkse Volksgezondheid Toekomst Verkenningen (VTV) van het RIVM, met als titel «Van
Gezond naar Beter». De titel was niet toevallig. Uit het rapport bleek dat
het steeds beter gaat met de gezondheid in Nederland. Onze levensverwachting is tussen 2003 en 2008 met meer dan twee jaar gestegen tot 78,3
jaar voor mannen en 82,3 jaar voor vrouwen. De meeste mensen brengen
deze extra twee jaar voor het grootste deel in goede gezondheid en
zonder lichamelijke beperkingen door.
Door vergrijzing, veranderde leefstijl en medische ontwikkelingen, zoals
vroegtijdige opsporing en betere overlevingskansen, is het aantal mensen
met een chronische aandoening wel toegenomen. Dit heeft er echter niet
toe geleid dat de ervaren gezondheid van mensen of het aantal jaren dat
mensen zonder lichamelijke beperkingen leven, is gedaald. Het leven met
een chronische ziekte kán dus samengaan met een goed ervaren
gezondheid en een leven zonder lichamelijke beperkingen.
Een groot aantal factoren beïnvloedt de volksgezondheid. Naast
genetische aspecten zijn de veiligheid van de leefomgeving, de kwaliteit
van de (gezondheids)zorg en het gedrag van mensen belangrijk.
Veilige leefomgeving
Gezondheidsrisico’s in de omgeving zijn in de loop der jaren teruggedrongen. Bijvoorbeeld door schoon drinkwater, riolering, veilig voedsel,
betere huisvesting, groenvoorzieningen, verbetering van de verkeersveiligheid, luchtkwaliteit en de veiligheid op de werkvloer, de aanpak van
bodemverontreiniging en maatregelen op het gebied van externe
veiligheid en geluid.
We zien het als uitdaging om, ondanks dit succes, continu alert te blijven
op nieuwe gezondheidsrisico’s in de omgeving (zie hoofdstuk 3).
(Gezondheids)zorg
De (gezondheids)zorg kan steeds meer. Daarbij gaat het niet alleen om
verbetering van behandelmogelijkheden maar ook om preventieve
activiteiten. Gezondheidsrisico’s worden in de zorg gesignaleerd en
aangepakt. Dat kan voordat gezondheidsklachten ontstaan, bijvoorbeeld
door vaccinaties en bevolkingsonderzoeken. Maar preventie vindt ook
plaats in het kader van behandeling, verpleging/verzorging of maatschappelijke ondersteuning. Patiënten worden in een vroegtijdig stadium
behandeld om klachten te voorkomen of om verergering van klachten of
complicaties te vermijden.
We formuleren de volgende uitdaging: de mogelijkheden voor preventie
in de zorg moeten in de komende tijd worden doorontwikkeld en
innovaties blijven nodig. Daarbij ligt de nadruk op praktische toepasbaarheid en implementatie (zie hoofdstuk 4).
Gedrag
Gezondheid hangt ook samen met gedrag en leefstijl. Mensen die
voldoende bewegen, gezond eten, niet roken en matig alcohol drinken,
leven langer, doen minder beroep op de zorg en voelen zich gezonder. De
leefstijl van de Nederlander lijkt zich in gunstige zin te ontwikkelen: het
aantal mensen met (ernstig) overgewicht en het aantal rokers, drugsgebruikers en probleemdrinkers lijkt zich te stabiliseren, maar nog wel op
een hoog niveau. Sportbeoefening is de afgelopen jaren toegenomen. Het
kan natuurlijk beter: gezond leven kan een stimulans gebruiken.
We formuleren als uitdaging dat mensen meer de mogelijkheid moeten
krijgen om zelf voor een gezond leven te kiezen (zie hoofdstuk 5).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

4

Nadruk op bewegen
Het al genoemde VTV rapport laat zien dat de vijf speerpunten uit de
preventienota 2006 belangrijk blijven om de (volks)gezondheid te
verbeteren. Het gaat om roken, schadelijk alcoholgebruik, overgewicht,
diabetes en depressie. Het kabinet neemt deze vijf speerpunten onveranderd over. We willen wel meer focus aanbrengen door ons in het
bijzonder te richten op bewegen.
Bewegen is goed voor zowel de lichamelijke als de geestelijke gezondheid
en hangt positief samen met de andere speerpunten. Ongezonde
leefgewoonten komen namelijk vaak in combinatie voor: mensen die
minder bewegen eten vaker ongezond, roken vaker en drinken vaker
excessief alcohol. Bewegen leidt ook tot minder depressie en diabetes.
Met de nadruk op bewegen leggen we ook een verbinding tussen het
gezondheidsbeleid en de ambitie Vitaal Nederland als onderdeel van het
Olympisch Plan 2028. Deze ambitie wordt door het kabinet omarmd en
vraagt inspanningen van verschillende maatschappelijke sectoren. Ook
leggen we een verbinding met de Nationale Aanpak Milieu en
Gezondheid. Daarin is er aandacht voor een gezonde leefomgeving
waarin de belemmeringen tot bewegen worden verkleind. Zo is er
aandacht voor de verkeersveiligheid van jeugd en ouderen.
Daarnaast zijn er vier specifieke gezondheidsvraagstukken waar het
kabinet aandacht voor vraagt.
• Gezondheidsrisico’s in de omgeving. Alert blijven op bestaande en
nieuwe risico’s zoals straling, binnenmilieu (balansventilatie), rampen
en de uitbraak van infectieziekten, bijvoorbeeld Q-Koorts, ziekte van
Lyme en antimicrobiële resistentie (zoals MRSA).
• Perinatale sterfte. De hogere babysterfte in Nederland in verhouding met andere Europese landen is zorgelijk.
• Toename chronische ziekten. Naast het aantal mensen met
diabetes neemt ook het aantal Nederlanders met een andere chronische aandoening flink toe (bijvoorbeeld coronaire hartziekten en
beroerte). Verder stijgt het aantal Nederlanders dat meer dan één
chronische ziekte tegelijkertijd heeft.
• Psychische aandoeningen. Een groot deel van de ziektelast wordt
veroorzaakt door psychische aandoeningen. Het gaat hier niet alleen
om depressie maar ook om dementie, angststoornissen, suïcide en
verslavingsproblematiek.
HOOFDSTUK 2. UITGANGSPUNTEN VAN HET KABINET
Terug naar de basis
Een goede gezondheid begint bij jezelf. Mensen maken zelf keuzes vanuit
hun eigen mogelijkheden, motieven en belangen. Dat geldt zowel voor
leefstijl als voor het gebruik van (zorg)voorzieningen.
Het leefstijlbeleid is de afgelopen jaren steeds meer het terrein geworden
van de overheid en professionals: nadruk lag op wat mensen moeten
doen of moeten laten. Wat mensen zelf willen en kunnen is daarin
onvoldoende meegenomen. Preventieve activiteiten staan over het
algemeen ver af van de leefwereld van de Nederlander. Op het gebied van
gezond gedrag heeft de huidige aanpak tot nu toe onvoldoende
opgeleverd. De overheid en professionals kunnen niet voor alle
problemen een oplossing bieden. Daarvoor hebben we de financiële
middelen en menskracht niet, maar belangrijker is dat we dat ook niet
willen.
Het is dan ook tijd voor een omslag. Gezondheid moet weer iets van de
Nederlander zelf worden. Dat betekent terughoudendheid met ge- en
verboden, ongevraagd advies en keuzebeperkingen vanuit de overheid. Er

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

5

komt een omslag van «gezond moeten leven» naar «makkelijker toegankelijk maken van gezonde keuzes». Daarvoor is het belangrijk dat mensen
kunnen beschikken over betrouwbare en toegankelijke informatie, goede
en bereikbare voorzieningen en dat zij zo min mogelijk belemmeringen
ervaren om gezond te kunnen leven.
Dit betekent dat niet de overheid maar de mensen zelf in eerste instantie
aan zet zijn. De kracht ligt bij het individu en zijn directe woon-, werk- en
leefomgeving.
Betrokkenheid van het bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties, het
onderwijs en zorgverleners, in een stimulerende en faciliterende rol, kan
veel betekenen.
Als inzet van de overheid van belang is, zijn de gemeenten in veel
gevallen als eerste aan zet. Dit is de bestuurslaag die het dichtst bij de
mensen staat en beter in staat is om in te spelen op de belevingswereld
van de mensen en rekening te houden met specifieke lokale omstandigheden. Er zijn ook zaken die de rijksoverheid beter kan regelen. Het
kabinet ziet daarbij voor het Rijk de volgende taken:
• Bescherming bieden tegen bedreigingen waar andere partijen geen
invloed op (kunnen) uitoefenen. Met name via wet- en regelgeving,
toezicht, controle en handhaving;
• Belemmeringen wegnemen in wet- en regelgeving zodat direct
betrokkenen ruimte krijgen om hun verantwoordelijkheid vorm te
geven;
• Zorgdragen voor goede, betrouwbare en toegankelijke kennis- en
informatievoorziening voor alle betrokkenen. Bevorderen van
innovatie en onderzoek, vooral gericht op praktische toepassingen en
implementatie van het onderzoek en deze innovaties;
• Verbindingen leggen tussen diverse partijen met als doel activiteiten te
versterken en (financiële) middelen te bundelen. Vooral op het gebied
van publiek private samenwerking (PPS) is nog een wereld te winnen;
• Versnellen van processen indien partijen hun verantwoordelijkheid
onvoldoende (kunnen) oppakken.
Gezondheid dichtbij
Het motto van onze landelijke nota gezondheidsbeleid is «Gezondheid
dichtbij». Dit motto wordt in de volgende hoofdstukken uitgewerkt in drie
thema’s:
• Vertrouwen in gezondheidsbescherming (hoofdstuk 3)
• Zorg en sport dichtbij in de buurt (hoofdstuk 4)
• Zelf beslissen over leefstijl (hoofdstuk 5)
Per thema wordt het beleid beschreven. Daarbij is ons uitgangspunt
steeds:
• Wat kan de Nederlander zelf?
• Wat kan in zijn directe woon-, werk- en leefomgeving worden
georganiseerd?
• Wat doet de overheid?
In hoofdstuk 6 gaan we nog afzonderlijk in op de relatie tussen de
gemeenten en het Rijk.
Verbetering van de volksgezondheid is een zaak van lange adem. Daarom
is het belangrijk om te melden dat het kabinet waar mogelijk voortbouwt
op het vorige kabinetsbeleid. Ook het kabinet moet niet steeds opnieuw
het wiel uitvinden. Op een aantal punten zullen we echter, vanuit onze
eigen prioriteiten, nieuwe wegen inslaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

6

Figuur 1: Hoofdlijnen landelijk gezondheidsbeleid.

HOOFDSTUK 3. VERTROUWEN IN GEZONDHEIDSBESCHERMING
In dit hoofdstuk gaat het kabinet in op het terrein van gezondheidsbescherming inclusief ziektepreventie. Daarbij vertrouwen Nederlanders
terecht op een belangrijke rol van de overheid. Mensen kunnen sommige
risicofactoren niet of moeilijk zelf beïnvloeden. Op dit terrein kan de
Nederlander op de overheid rekenen. Heldere wet- en regelgeving en
toezicht op de naleving hiervan blijven noodzakelijk.
Rollen
Verschillende risicofactoren voor de gezondheid kunnen mensen zelf niet
of moeilijk beïnvloeden. Naast genetische factoren zijn dat externe
factoren zoals milieu, infectieziekten (waaronder zoönosen), rampen/crises
en gevaarlijke stoffen in voeding en andere producten. Op dit terrein moet
de Nederlander op de overheid kunnen rekenen. Heldere wet- en regelgeving en toezicht op de naleving hiervan blijven noodzakelijk.
Voorbeelden zijn regelingen die het minimale niveau van arbeidsbescherming vastleggen (ARBO wet), milieuwetgeving, het Bouwbesluit en
de Warenwet voor product- en voedselveiligheid. Ook beroepenregistratie, certificering of vergunningstelsels kunnen bijdragen aan risicobeperking. Tatoeëerders en piercers krijgen bijvoorbeeld alleen een
vergunning als bij inspectie van de GGD is gebleken dat zij veilig en
hygiënisch werken.
Naast de rol van de overheid als wetgever is de rol van de Inspectie voor
de Gezondheidszorg (IGZ) belangrijk voor het bewaken van kwaliteit en
veiligheid van zorg en medische producten (veiligheid van bloed, geneesen hulpmiddelen). Een voorbeeld is het vorig jaar door de IGZ uitgevaardigde verbod op het gebruik van een bepaald type borstimplantaat.
Als het gaat om invloeden uit de leefomgeving, zoals luchtverontreiniging
en geluidsoverlast, spelen GGD’en een belangrijke rol in de bescherming
van de gezondheid van burgers. Om hen te ondersteunen bij hun taken is
een landelijke structuur opgezet met inzet van regioadviseurs van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

7

centrum Gezondheid en Milieu (RIVM/cGM) die geplaatst zijn bij vijf
GGD’en die bovenregionaal werken.
Natuurlijk blijven mensen zelf ook hun eigen verantwoordelijkheid houden
om zich te beschermen tegen risico’s, bijvoorbeeld door producten veilig
te gebruiken, bewaren en bereiden.
Vanzelfsprekend kunnen sectoren zelf ook een belangrijke bijdrage leveren
aan gezondheidsbescherming en risicoreductie, bijvoorbeeld door een
gezamenlijke aanpak. Het convenant Geluidsbeleid Muzieklocaties,
bedoeld om gehoorschade terug te dringen, is zo’n voorbeeld.
Beperking gehoorschade
Binnenkort wordt het Convenant Geluidsbeleid Muzieklocaties
ondertekend door vijf partijen (Vereniging van Nederlandse
Poppodia en Festivals (VNPF), Vereniging van Schouwburg- en
Concertzaal directies (VSCD), de Vereniging van Evenementenmakers (VVEM), de Vereniging van vrije Theaterproducenten (VVTP)
en de Nationale Hoorstichting) die zich samen sterk maken voor een
breed gedragen maximale geluidsnorm in muzieklocaties van 103
Decibel (dB).
Daarnaast is er binnen het Vignet Gezonde School ook aandacht
voor gehoorschade (http://vignet.gezondeschool.info). Verder zijn de
Europese normen voor audio- en videoapparatuur uitgebreid,
waaronder draagbare muziekspelers en telefoons. Dat gebeurde in
overleg met onder andere consumentenbelangenorganisaties en
fabrikanten. Zo komt er bijvoorbeeld een veilige geluidsniveaulimiet.
Ook Nederland zal deze normen invoeren, met een gebruikelijke
overgangsperiode van 24 maanden voor industrie en leveranciers.
Op de volgende terreinen is de rijksoverheid actief in gezondheidsbescherming:
Crisisbeheersing
Rampen en crises leveren risico’s op waarop mensen zelf geen invloed
hebben. Tijdens zo’n crisis, zoals bij een grieppandemie of milieuramp,
heeft de overheid een sterke rol. Het gaat in eerste instantie om gevaarlijke situaties oplossen, risico’s beperken en direct hulp bieden. Daarnaast
kunnen rampen en crises veel zorgen en ongerustheid opleveren onder
hulpverleners of omwonenden. Door de oprichting van het centrum
Gezondheid en Milieu bij het RIVM (RIVM/cGM) is in de kennisondersteuning van het openbaar bestuur en operationele diensten, zoals
GGD’en en de geneeskundige hulpverleningsorganisaties in de regio
(GHOR), bij de zorg en nazorg voorzien.
In de Wet publieke gezondheid is de afstemming tussen de Rijksoverheid
en de gemeenten geregeld. Op een aantal punten is verbetering noodzakelijk zoals versterking van de positie en slagkracht van de GHOR. In de
door de Eerste Kamer vastgestelde wijziging van de Wet publieke
gezondheid d.d. 17 mei 2011 wordt geregeld dat de GHOR en de GGD in
een veiligheidsregio onder één directeur komen. Deze directeur Publieke
Gezondheid is de schakel tussen het openbaar bestuur en de zorg- en
hulpverleners.
Infectieziektebestrijding
Hoewel veel infectieziekten door allerlei maatregelen steeds minder
voorkomen, blijft de dreiging aanwezig. Nieuwe ziekten ontstaan en oude
bekende ziekten komen terug. Zo hebben we in 2009 een grieppandemie
doorgemaakt en was recent een bof-uitbraak onder studenten. Import van
ziekten, waaronder zeer resistente micro-organismen (zoals (resistente)
tuberculose en MRSA), vormt een constante bedreiging van de volksgezondheid. Daarom is het belangrijk dat zowel de preventie van infectie-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

8

ziekten (onder andere door vaccinatieprogramma’s) als de signalering,
monitoring en bestrijding van infectieziekten goed verlopen.
In de afgelopen jaren is op dit gebied veel geïnvesteerd, onder andere met
nieuwe wetgeving en de oprichting van het Centrum Infectieziektebestrijding bij het RIVM (RIVM/CIb). Daarmee is er een robuuste structuur
gecreëerd waarin opkomende infectieziekten die risico’s voor de volksgezondheid vormen worden gesignaleerd, beoordeeld en bestreden. Binnen
de infectieziektebestrijding kennen we de zogenaamde OMT-BAO
structuur. Deze structuur is gemaakt om de minister van VWS het best
mogelijke advies voor bestrijding van een uitbraak van een infectieziekte
te geven. Het Outbreak Management Team (OMT) bestaat uit deskundigen
die vanuit medisch oogpunt adviseren over het gewenste bestrijdingsbeleid aan het Bestuurlijk Afstemmings Overleg (BAO). Het BAO bestaat
voornamelijk uit bestuurders van betrokken gemeenten die de adviezen
moeten toetsen op uitvoeringsaspecten en bestuurlijke haalbaarheid. Uit
de evaluatie van de grieppandemie blijkt dat deze structuur niet altijd
consequent is gebruikt.
De evaluatie van de aanpak van Q-koorts heeft laten zien dat het nodig
kan zijn om bij de bestrijding van zoönosen sectoren van buiten de
publieke gezondheidszorg, zoals de veterinaire sector, bij de advisering
van het BAO te betrekken. Deze lessen worden meegenomen bij de
voorbereiding op mogelijke toekomstige uitbraken van infectieziekten.
Het stimuleren van de ontwikkeling van nieuwe vaccins en antibiotica kan
een belangrijke bijdrage leveren aan het indammen van de infectieziektedreiging. «Life Sciences» is een van de negen topsectoren die zijn
vastgesteld binnen het innovatiebeleid van het kabinet. Ook de ontwikkeling van nieuwe vaccins en antimicrobiële middelen maakt hiervan
onderdeel uit.
Vaccinatiebeleid
Het Rijksvaccinatieprogramma (RVP) is een zeer succesvol preventieprogramma. De vaccinatiegraad in Nederland hoort tot de hoogste in Europa.
De ziekten waar tegen gevaccineerd wordt komen inmiddels in Nederland
en omliggende landen vrijwel niet meer voor. Om die prevalentie zo laag
te houden is het belangrijk dat het draagvlak voor vaccinaties groot blijft.
Dat betekent ook dat mensen er voor kunnen kiezen zich niet te laten
vaccineren door de bereidheid van veel anderen om dat wel te doen.
De invoering van het vaccin tegen baarmoederhalskanker (HPV) heeft
laten zien dat die bereidheid om gevaccineerd te worden onder druk staat.
De vaccinatiegraad hiervoor is iets meer dan 50%, aanzienlijk lager dan
die van het RVP (meer dan 92%). Er zijn ook andere redenen waardoor het
draagvlak voor vaccinatie onder de bevolking kan afnemen, zoals
verschillen in aanpak tussen Europese landen bij de vaccinatie tegen
Nieuwe Influenza A (H1N1) en de recent naar voren gekomen mogelijke
bijwerkingen (narcolepsie in Finland en Zweden) van één van die vaccins.
Deze problemen moeten we zorgvuldig adresseren en er lessen uit
trekken. Op die manier blijft vaccinatie een betrouwbare preventieve
voorziening.
Antimicrobiële resistentie
Antimicrobiële resistentie is een zich ontwikkelend probleem. Hoewel in
Nederland het gebruik van antimicrobiële middelen binnen de gezondheidszorg, naar internationale maatstaven, laag is, is het gebruik in de
veterinaire sector hoog. Het kabinet heeft doelstellingen geformuleerd
voor een sterkere reductie van antibioticumgebruik in de veehouderij en
zal hier de vinger aan de pols houden en ingrijpen als dat nodig is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

9

Daarnaast is er veel aandacht voor het voorkomen van het ontstaan van
antibioticaresistentie en de verspreiding hiervan binnen de humane zorg.
Product- en voedselveiligheid
Het huidige hoge niveau van veiligheid van producten en voedsel in
Nederland moet minimaal behouden blijven. De verantwoordelijkheid
hiervoor ligt primair bij het bedrijfsleven die het product op de markt
brengt, de overheid schept wettelijke randvoorwaarden. De nieuwe
Voedsel en Waren Autoriteit (nVWA) controleert en handhaaft de regels
voor product- en voedselveiligheid. De regelgeving voor beide terreinen
wordt grotendeels vastgesteld in de Europese Unie (EU). Inzet op
harmonisatie van deze regelgeving vraagt blijvende aandacht, net als
onderzoek en monitoring van potentiële nieuwe risico’s, waaronder
nanotechnologie.
Aanpak bij de bron: Trade Route Asia
Veel producten op de Nederlandse markt worden geïmporteerd uit
het verre oosten (met name China). De controle van de Europese
buitengrenzen is van belang om de import van onveilige producten
te voorkomen, de Rotterdamse haven is hierbij een belangrijke
«grenspost». Uit preventief oogpunt is het goed om veiligheid van
importproducten aan de bron aan te pakken. Dit wordt gedaan door
kennisoverdracht binnen de EU en met bijvoorbeeld Chinese
handhavingsinstanties. Ook is er een e-learning tool (Trade Route
Asia) ontwikkeld die Nederlandse importeurs helpt hun eigen
verantwoordelijkheid te nemen voor het op de Nederlandse markt
brengen van veilige producten. Voor meer informatie
www.traderouteasia.nl
Bescherming tegen onveilige illegale drugs
Gezondheidsbescherming tegen het gevaar van onveilige illegale drugs
vindt plaats via het Drugs Informatie en Monitoring Systeem (DIMS).
DIMS monitort nieuwe stoffen die op de Nederlandse markt komen en
beoordeelt mogelijke gezondheidsrisico’s en trends in het gebruik.
Als middelen worden aangetroffen die een acute bedreiging vormen voor
de volksgezondheid, wordt direct alarm geslagen. Het netwerk van
deelnemende instellingen kan dan in vrijwel heel Nederland effectief en
snel actie ondernemen.
Bescherming door veilig werken in de zorg
Zorgprofessionals stellen wetenschappelijk onderbouwde richtlijnen,
protocollen en kwaliteitsindicatoren op om veilig en goed te werken. De
IGZ toetst op basis hiervan. Het ontwikkelen van kwaliteitsindicatoren is
een verantwoordelijkheid van de veldpartijen. Daarin worden zij gefaciliteerd door het project ZiZo (Zichtbare Zorg). Dit samenspel tussen
veldpartijen en de controlerende instantie levert ook een belangrijke
bijdrage aan gezondheid. Door veilig met bloed om te gaan worden
bijvoorbeeld infecties voorkomen.
Veiligheid van genees- en hulpmiddelen
Veiligheid van geneesmiddelen wordt geregeld in de geneesmiddelenwet.
IGZ en RIVM hebben hierin een toezichthoudende rol. Aan de toelating
van medische hulpmiddelen tot de markt worden strenge eisen gesteld op
het gebied van veiligheid. Toelating en toezicht hierop gebeurt binnen een
Europees kader. Lidstaten werken nauw samen en wisselen veel informatie uit. De IGZ en het RIVM volgen op dit gebied de Europese
wetgeving voor medische hulpmiddelen. Het Nederlandse kabinet gaat
zich sterk maken om de procedures met betrekking tot toelating en
toezicht op medische hulpmiddelen in dit Europese kader te verbeteren en
op één lijn te brengen in de gehele EU. Daarbij blijft het huidige systeem

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

10

van risico-indeling de basis. Dat wil zeggen dat voor een product met een
laag risico een eenvoudiger beoordelingsprocedure wordt gevolgd dan
voor een product met een hoger risico.
Veilige bloedvoorziening
De Wet inzake bloedvoorziening (Wibv) heeft als doel de kwaliteit,
veiligheid en beschikbaarheid van bloed en bloedproducten in Nederland
te waarborgen. Stichting Sanquin Bloedvoorziening is de organisatie die
op basis van de Wibv hiervoor is aangewezen. Uit een evaluatie blijkt dat
er sprake is van een uniform kwaliteits- en veiligheidsbeleid dat in de
praktijk goed functioneert. Het aanbod van bloed en bloedproducten is
voldoende om aan de vraag van Nederlandse ziekenhuizen te voldoen.
HOOFDSTUK 4. ZORG EN SPORT DICHTBIJ IN DE BUURT
Zorg en preventie moeten in de eerste plaats van mensen zelf zijn en weer
dichter bij de mensen komen. Sport is een belangrijk onderdeel van de
maatschappij en bewegen is een positief onderdeel van een gezonde
leefstijl. Dat moet wel in de onmiddellijke omgeving kunnen. In dit
hoofdstuk gaat het kabinet in op de vraag hoe preventie en basiszorg
dichtbij kunnen worden georganiseerd en beter toegankelijk worden en
hoe sporten en bewegen veilig in de buurt komen. Ten slotte besteden we
in dit hoofdstuk aandacht aan deze aspecten en voorzieningen specifiek
voor ouderen, een belangrijk element uit het Regeerakkoord.
4.1 Preventie en basiszorg dichtbij en toegankelijk
Zorg belangrijke plek voor preventie
De (gezondheids)zorg is een belangrijke plek voor preventieve activiteiten.
Zorgverleners, zoals artsen, verpleegkundigen, praktijkondersteuners,
diëtisten, fysiotherapeuten en andere paramedici, doen al veel aan
preventie. In het dagelijkse werk geven zij vaak advies en informatie aan
patiënten om te zorgen dat er minder gezondheidsklachten ontstaan, dat
erger wordt voorkomen of dat mensen weten wat ze kunnen doen om
beter te worden. Ook zetten zij vaak geneesmiddelen en medische
hulpmiddelen voor preventieve doeleinden in. Voorbeelden van geneesmiddelen zijn cholesterolverlagers voor het voorkomen van hart- en
vaatziekten en bisfosfonaten voor de preventie van osteoporose en
botbreuken. Medische hulpmiddelen met preventieve werking zijn
bijvoorbeeld het anti-decubitus matras tegen doorliggen en steunzolen
om klachten aan het bewegingsapparaat te voorkomen. Ook de controle
bij de tandarts is een goed voorbeeld van preventie in de zorg.
Tegelijkertijd kan er nog meer gedaan en veel verbeterd worden. Ook hier
gaat het kabinet er van uit dat gezondheid iets van mensen zelf is. Maar
de zorg kan daarbij helpen! Sterker nog: het is gewenst dat binnen de zorg
niet alleen aandacht is voor behandeling van ziekten maar ook voor het
bevorderen van de gezondheid en preventie. In de opleidingen van
zorgverleners is in toenemende mate aandacht voor preventie.
Het is zeker niet de bedoeling dat de eigen verantwoordelijkheid van
mensen door zorgverleners wordt overgenomen. Het kabinet is er geen
voorstander van om leefstijlinterventies in het basispakket van de
Zorgverzekeringswet (Zvw) op te nemen. Gezond gedrag blijft iets van
jezelf. Dat betekent dat mensen bijvoorbeeld op eigen kosten kunnen
sporten en dat die kosten niet ten laste komen van anderen via het
verzekerde basispakket. De hierin te maken keuzes zullen onderwerp zijn
van de kabinetsreactie op het Pakketadvies 2011 van het College voor
zorgverzekeringen. Belangrijk uitgangspunt is dat de zorg zich op een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

11

positieve manier richt op het bevorderen van «gezondheid» in plaats van
het bestrijden van «ongezondheid». Dat kan door:
• Herkenbare, toegankelijke zorgvoorzieningen in de buurt of toegankelijk via internet;
• Tijdig onderkennen en aan de orde stellen van gezondheidsrisico’s
door zorgverleners;
• Grotere betrokkenheid vanuit de zorg om mensen bewust te maken
wat ze zelf aan hun gezondheid kunnen bijdragen.
4.1.1 Herkenbare voorzieningen in de buurt: niet de stelsels maar de
mensen centraal
Het is belangrijk dat er herkenbare, laagdrempelige voorzieningen in de
buurt aanwezig zijn waar mensen met vragen en problemen terecht
kunnen. Bij de opzet van deze voorzieningen moeten de wensen en
behoeften van de mensen centraal staan en niet de sectoren die de zorg
leveren, zoals nu vaak het geval is. Dit betekent een betere fysieke,
organisatorische en inhoudelijke verbinding tussen de publieke gezondheidszorg, de Centra voor Jeugd en Gezin (CJG) en de basiszorg vanuit de
Zvw, AWBZ en Wmo. Ook het onderwijs, de jeugdzorg en de sportsector
kunnen hierbij aansluiten. Deze sectoren zijn op dit moment niet altijd in
voldoende samenhang georganiseerd. In de experimenten Gezonde Wijk,
als onderdeel van de wijkaanpak, worden deze verbindingen gelegd.
Verbindingen in de praktijk: Gezonde Wijk
In de experimenten Gezonde Wijk werken verschillende partners
samen om het concept «Zorg en sport dicht in de buurt» in de
praktijk te brengen. Deze experimenten vinden plaats in wijken met
meervoudige problematiek waaronder ook gezondheidsproblemen.
De langjarige afspraken tussen Rijk, gemeenten en woningcorporaties om van 2007–2017 gezamenlijk te werken aan het structureel
verbeteren van de leefbaarheid in de wijken gaven een goede
invalshoek om ook gezondheid daarin mee te nemen. Ministeries
van VWS en BZK en de steden Amsterdam, Arnhem, Den Haag,
Deventer, Dordrecht, Eindhoven, Enschede, Heerlen, Leeuwarden,
Utrecht, Rotterdam, Nijmegen en Zaanstad werken samen aan
gezonde bewoners, gezond meedoen, gezonde leefstijl en leefomgeving en gezonde zorg op basis van een integrale aanpak.
De eerste resultaten zijn zichtbaar: wijkanalyses geven inzicht in de
specifieke gezondheidssituatie, professionals richten samen met
scholieren de wijken opnieuw in met aandacht voor gezondheid,
samenwerkingsverbanden tussen zorg, welzijn, sport en veiligheidsketen helpen bewoners hun leven weer op de rit te krijgen,
bewegingstuinen voor ouderen zorgen voor meer onderling contact
en beweging, er zijn veel Cruijff courts en Krajicek playgrounds in de
wijken gerealiseerd, meer dan de helft van de Betaald Voetbal
Organisaties zetten zich in voor maatschappelijke activiteiten en
sport en bewegen, bijna alle basisscholen in de wijken doen mee
met de Gezonde KlasseLunches en er zijn ruim 200 extra wijkverpleegkundigen in die wijken aan de slag gegaan. Voor deze
wijkverpleegkundigen is sinds 2009 structureel 10 miljoen
beschikbaar, waardoor zij een belangrijke schakel vormen voor
wijkbewoners op het terrein van preventie, zorg, wonen en welzijn.
De eerste resultaten van verschillende onderzoeken (Urban40 van
AMC, RIVM en Universiteit van Maastricht en de outcome monitor
van CBS) wijzen op daadwerkelijke verbetering in gezondheid van
wijkbewoners. Mensen in deze wijken bewegen meer omdat de
sociale cohesie is toegenomen en hun gezondheid is licht verbeterd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

12

Het komend jaar worden de lessen uit de experimenten in praktische
handvatten gegoten voor andere wijken, steden, corporaties,
bestuurders, zorgprofessionals, zorgverzekeraars en andere
geïnteresseerden.
Samenwerking
De BeweegKuur, een gecombineerde leefstijlinterventie gericht op
mensen met overgewicht en/of risico voor diabetes, legt een verbinding
tussen zorg, publieke gezondheidszorg en de sportsector. In 120
gemeenten zijn lokale netwerken ontstaan. GGD’en en eerstelijnszorgverleners werken samen met sportverenigingen en andere sport- en
beweegaanbieders. Het ministerie van VWS heeft in 2011 een impuls
gegeven om deze netwerken in de buurt te borgen. De structuur kan ook
voor andere initiatieven op het terrein van gezond gedrag worden ingezet.
Daarmee wordt de drempel naar toegesneden sport- en beweegaanbod
lager voor mensen die dat nu nog als een te grote barrière ervaren.
Ook in het Nationaal Actieprogramma Diabetes (NAD) en bij de opzet van
het Preventie Toets Overleg (PTO) door GGD Nederland en de Landelijke
Vereniging Georganiseerde eerste lijn (LVG), zijn er initiatieven om de
samenwerking tussen verschillende sectoren te bevorderen.
Bij de samenwerking moeten bereikbaarheid en toegankelijkheid de
leidraad zijn. Hoe dit het beste kan worden gerealiseerd, verschilt per
gebied. Daarvoor is geen landelijke blauwdruk te geven. Op het platteland
zal het anders geregeld worden dan in stedelijke gebieden.
In buurten kan een andere invulling nodig zijn. Het is primair de verantwoordelijkheid van zorgverzekeraars, zorgaanbieders, gemeenten en, niet
te vergeten, patiënten- en cliënten om dit lokaal op te pakken. Naast
zorginhoudelijke samenwerking kunnen ook faciliteiten worden gedeeld.
Gemeenten kunnen zoeken naar efficiënte combinaties en multifunctioneel gebruik van voorzieningen, bijvoorbeeld door zorgverleners te
betrekken bij de bouw van wijkcentra, bibliotheken of scholen. Gemeenten
kunnen in hun woonvisies rekening houden met voorzieningen voor zorg,
maar ook met voorzieningen voor sport en bewegen in de buurt. Ook het
lokale bedrijfsleven, scholen en het maatschappelijk werk kunnen hier een
bijdrage aan leveren. De volgende bouwstenen zijn daarvoor relevant:
• Gezamenlijk doelstellingen formuleren op basis van inzicht in de lokale
gezondheidsproblemen. Hierbij kunnen ook externe bedreigingen
(bijvoorbeeld infectieziekten en milieu) en kansen vanuit andere
sectoren (bijvoorbeeld bijdrage van groene omgeving aan gezondheid)
worden meegenomen.
• Goede afstemming tussen verzekeraars en gemeenten, beiden
financieren een groot deel van de zorg. Vaak kennen ze elkaars wereld
onvoldoende en weten ze daardoor niet wat ze voor elkaar kunnen
betekenen.
• Goede afstemming tussen zorgverleners.
• Gezamenlijke voorstellen waarin duidelijk wordt wat de bijdragen en
opbrengsten van en voor verschillende partijen zijn.
• Integrale zorgverlening op basis van zorgstandaarden, richtlijnen en
individuele zorgplannen.
• Goede samenwerking tussen arbozorg en curatieve zorg.
• Experimenten met financieringsvormen die beter aansluiten bij het
verbeteren van de gezondheid (bijvoorbeeld outcome-financiering) en
die prikkels geven voor vergaande samenwerking tussen de sectoren.
De minister van VWS stuurt in juli 2011 een brief naar de Tweede Kamer
over de basiszorg, waarin deze aspecten worden meegenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

13

Rol rijksoverheid
Zoals gezegd ligt de bal hier primair bij de lokale partijen. Het kabinet
bekijkt steeds of het nodig is dat het ook een bijdrage levert. Het kan
noodzakelijk zijn dat de bestaande wet- en regelgeving moet worden
aangepast. Soms is het handig om de benodigde instrumenten landelijk te
ontwikkelen. Het RIVM werkt bijvoorbeeld aan instrumenten om informatie uit verschillende sectoren samen te brengen en de gegevens van
CBS en de lokale GGD-monitors op elkaar te stemmen. De informatievoorziening wordt hiermee doelmatiger omdat dubbelingen worden voorkomen en de kwaliteit van de gegevens wordt verbeterd. Dit sluit aan bij
de inzet voor een betrouwbare, toegankelijke informatiebasis, zoals
verderop beschreven wordt (zie paragraaf 5.4).
Aanpak perinatale sterfte
Een heel concreet voorbeeld van integrale samenwerking, dat het kabinet
ondersteunt, is de aanpak van perinatale sterfte. De in verhouding met
andere Europese landen hogere babysterfte in Nederland, is zorgelijk. Een
effectieve aanpak vereist inzet van veel betrokkenen. In de eerste plaats
van de burger zelf, maar ook van beroepsgroepen, zorgverzekeraars en
het veld van de publieke gezondheid. Samen met de gemeenten hebben
wij een aantal maatregelen ingang gezet. De beleidsbrief van de minister
van VWS van december 2010 bevat de details hiervan.
Op het punt van eensluidende informatie en voorlichting aan risicogroepen is de nodige winst te halen. Het kabinet faciliteert daarin via het
RIVM en het Erfocentrum. Er moet betrouwbare informatie beschikbaar
zijn over hoe je gezond zwanger kunt worden of zijn en over mogelijke
risicofactoren zoals ongezonde werkomstandigheden. Het kabinet
ondersteunt gemeenten in hun aanpak van babysterfte. Daartoe faciliteren
we een driejarig project van het ErasmusMC waarbij in zes proefgemeenten zorgexperimenten worden uitgevoerd die passen bij de lokale
situatie. De analyse van de slaag- en faalfactoren zal leiden tot «best
practices» waarvan uiteindelijk alle gemeenten kunnen profiteren.
Ook moet de kwaliteit van de lokale (acute) verloskundige zorg worden
verbeterd. Ontschotting tussen de eerste- en de tweede lijn is daarbij een
aandachtspunt. De minister van VWS heeft de Nederlandse Zorgautoriteit
(Nza) gevraagd een voorstel te doen voor een integraal tarief voor de
perinatale zorg. ZonMw heeft een onderzoeksprogramma Zwangerschap
en Geboorte ontwikkeld, waarbinnen relevant onderzoek naar effectieve
maatregelen en interventies kan worden uitgevoerd, zoals het kinderwensconsult en risicoselectie via een extra echo.
GGZ-problematiek
Een extra punt van aandacht is de geestelijke gezondheid. Het is van
belang dat mensen met psychische klachten vroeg gesignaleerd en
preventief behandeld worden. Dit voorkomt nieuwe gevallen van
psychische problematiek en vermindert het aantal mensen met
chronische problematiek. De keten waarin deze patiënten op dit moment
worden behandeld zal daarom adequaat moeten functioneren, zo dicht
mogelijk bij huis. De NZa wordt binnenkort gevraagd om een advies hoe
de functie basis GGZ, dichtbij huis, versterkt kan worden. Uitgangspunt is
dat het veld de ruimte krijgt om zelf de zorg rondom de patiënt te
organiseren: zelfmanagement, preventie, eHealth en kortdurende
behandeling kunnen dan, waar nodig, worden ingezet. De bekostiging zal
dit moeten ondersteunen. Het veld krijgt zo ruimte de juiste spelers op de
juiste plek bij elkaar te zetten. Dit bevordert samenwerking en continuïteit
van zorg voor de patiënt. Het geeft ook ruimte aan de psychiater om
consultatief in de eerstelijnszorg mee te werken en bijvoorbeeld de
deskundigheid van de huisarts te vergroten. Begin 2012 zal de minister

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

14

van VWS de Tweede Kamer informeren over de vervolgstappen ten
aanzien van dit onderwerp.
Op het gebied van depressiepreventie, maar ook welzijn, wordt maar
weinig samengewerkt tussen de gemeenten en de eerstelijnszorg. Het
Partnership Depressie Preventie ontwikkelt hiervoor instrumenten.
EHealth
Het kabinet beschouwt eHealth als een belangrijk toekomstig onderdeel
van de zorgketen. EHealth omvat gerichte voorlichting, zelftests en
behandeling via internet. EHealth interventies dragen bij aan het verlagen
van de druk op het personeel in de zorg en uit onderzoek blijkt dat die
interventies waarschijnlijk kosteneffectief zijn. Deze vorm van zorgverlening sluit ook aan bij de jeugd. Het kabinet wil het gebruik van kosteneffectieve toepassingen van eHealth bevorderen.
Het gaat om eHealth producten voor zelfmanagement van zowel
somatische als psychische aandoeningen. Er zijn bewezen effectieve
e-mental health programma’s voor het ontwikkelen van mentale
weerbaarheid en voor de preventie en behandeling van depressie en van
problematisch alcohol- en druggebruik. De minister van VWS financiert de
ontwikkeling van de Keurkring, een instrument om de kwaliteit van
e-mental health interventies te beoordelen.
EHealth kan met veel voordelen worden ingezet in verschillende stadia
van middelengebruik en verslaving. De mogelijkheid om als cliënt
anoniem te blijven werkt drempelverlagend voor groepen die normaliter
geen beroep doen op de verslavingszorg, zoals jongeren en hoger
opgeleide vrouwen. ICT-toepassingen zijn zeer geschikt ter ondersteuning
van gezond gedrag zoals afvallen, stoppen met roken of meer bewegen.
Daarnaast zijn er ontwikkelingen om deze technologieën in te zetten om
gezondheidsrisico’s of ziekten in een vroeg stadium op te sporen.
Het ministerie van VWS heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van
www.mentaalvitaal.nl. Dit is een website van het Trimbosinstituut en het
Fonds Psychische Gezondheid met informatie en instrumenten om
mensen te laten werken aan hun mentale fitheid. Er is een traject gestart
dat potentiële gebruikers beter naar deze website leidt. Daarnaast werkt
het ministerie van VWS samen met het programma eHealthNu waarin het
bedrijfsleven de krachten bundelt om de toepassing van eHealth diensten
aan te jagen.
EHealthNu, de Nederlandse Vereniging voor eHealth (NVEH), de KNMG en
de NPCF komen medio 2011 met een gezamenlijke Nationale Implementatie Agenda eHealth.
4.1.2 Tijdig signaleren en aanpakken van gezondheidsrisico’s
In veel gevallen kan het winst opleveren als een gezondheidsrisico of
(beginnende) ziekte snel wordt ontdekt en aangepakt. Dit kan vaak goed
worden georganiseerd op wijk/buurtniveau. Zorgverleners in de buurt,
zoals wijkverpleegkundigen, maatschappelijk werkers, JGZ-artsen en
-verpleegkundigen, kunnen bijvoorbeeld worden ingezet om mensen met
hogere risico’s te benaderen.
Bevolkingsonderzoek
Het kan ook nodig zijn om het opsporen van mensen met een hoog risico
op een bepaald gezondheidsprobleem landelijk te organiseren, zoals de
bevolkingsonderzoeken naar borst- en baarmoederhalskanker. De
overheid biedt bevolkingsonderzoek aan als daarmee tegen redelijke
kosten veel gezondheidswinst op groepsniveau bereikt kan worden.
Andere criteria zijn de wetenschappelijke onderbouwing (evidence-based)
en de balans tussen nut en risico. Voor darmkanker is in verschillende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

15

Nederlandse proef-bevolkingsonderzoeken bewezen dat screening veel
gezondheidswinst kan opleveren. De minister van VWS heeft dit op
16 februari 2010 bevestigd, in reactie op het Gezondheidsraadsadvies om
een bevolkingsonderzoek gefaseerd in te voeren. Intussen is door het
RIVM nader onderzoek gedaan naar de belangrijkste randvoorwaarden,
waaronder capaciteit in de zorg. Naar aanleiding daarvan heeft de
minister van VWS definitief besloten over te gaan tot invoering van het
bevolkingsonderzoek naar darmkanker. De voorbereiding van de
invoering van een dergelijke grootschalige screening onder alle 55- tot
75-jarigen zal nog twee jaar in beslag nemen, maar dan kan het bevolkingsonderzoek naar darmkanker vanaf 2013 starten.
Health checks
Voor een paar categorieën van screening is altijd een toets nodig of de te
behalen gezondheidswinst voor enkelen opweegt tegen de nadelen die
een grote groep deelnemers moet ondergaan. De Wet op het bevolkingsonderzoek (WBO) is van toepassing op onderzoek naar kanker, onbehandelbare aandoeningen en onderzoek met straling.
Bij de individuele risico’s staat het zelfbeschikkingsrecht voorop. Mensen
bepalen zelf of en welke informatie ze willen hebben over hun risico’s en
wat ze met die informatie doen. Vanzelfsprekend moeten ze wel
betrouwbare informatie hebben om die keuzes te kunnen maken.
Een goede preventietest kan mensen helpen om hun eigen gezondheid te
monitoren of als motivatie om gezonde keuzes te maken. Er worden op dit
moment veel verschillende testen aangeboden waarvan het nut niet is
onderzocht. Wij verwachten van de aanbieders van dergelijke testen dat
zij ervoor zorgen dat hun aanbod van goede kwaliteit is. Belangrijk daarbij
zijn bijvoorbeeld eerlijke en volledige voorlichting, een deugdelijke test en
dat de deelnemer bij een afwijkende uitslag goed wordt begeleid. Er zijn
verschillende initiatieven om te komen tot kwaliteitsnormen voor
verantwoorde screening. Die initiatieven juichen wij toe. Op het
screeningsbeleid en de WBO komt de minister van VWS later dit jaar
terug.
Signaleren van risico’s op verslaving en zorg voor ernstig verslaafden
Signalering van riskant en problematisch gebruik van alcohol en drugs en
gerichte doorverwijzing naar de zorg zijn belangrijk om schadelijke
gezondheidseffecten en de ontwikkeling van verslavingen bij jongeren te
voorkomen. Speciale aandacht is nodig voor jongeren die extra risico
lopen, zoals kinderen van verslaafde ouders of van ouders met psychische
problemen. Voor vroegsignalering moeten professionals die met jongeren
in aanraking komen in staat zijn de problemen te herkennen en weten
welke vervolgactie ze moeten ondernemen. Via zorgstructuren kan
gerichte actie en toeleiding naar de zorg volgen. Omdat vaak sprake is van
meervoudige problematiek is bij de behandeling van deze jongeren een
goede verbinding nodig tussen ketens van verslavingszorg, geestelijke
gezondheidszorg, jeugdgezondheidszorg en jeugdzorg. Het kan ook nodig
zijn om hierbij het maatschappelijk werk of de schuldhulpsanering te
betrekken. Paragraaf 5.2 gaat nader in op de rol van ouders en professionele zorgstructuren bij de preventie van problematisch middelengebruik.
Door betere zorg is de gemiddelde leeftijd van heroïneverslaafden
toegenomen. Voor ernstig drugs- en alcoholverslaafden zijn in de vier
grootste gemeenten (G4) speciale woonvormen beschikbaar. De behoefte
hieraan zal komend decennium groter worden, omdat deze groep in
omvang toeneemt. Dit zal op lokaal niveau worden betrokken bij de
uitvoering van de plannen van aanpak Maatschappelijke Opvang.
Voor chronisch ernstig verslaafde harddruggebruikers is de inzet gericht
op het verbeteren van hun gezondheid en bevordering van maatschap-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

16

pelijk herstel. Farmacotherapeutische behandeling in combinatie met
maatschappelijke ondersteuning bevorderen het herstel. In het kader van
de succesvol gebleken behandeling met heroïne op medisch voorschrift,
is nu ook een polikliniek gestart in Nijmegen.
Signaleren van suïciderisico’s
Om het aantal suïcides en suïcidepogingen te verminderen is tijdige en
adequate zorgverlening belangrijk. In de Jaarrapportage Vermindering
Suïcidaliteit 2010 en de Beleidsagenda Suïcidepreventie zijn de maatregelen uitgewerkt om het aantal suïcides en het aantal suïcidepogingen
terug te dringen. Eén van de maatregelen is het Programmaplan Preventie
Spoorsuïcide dat ProRail in overleg met de ministeries van VWS en I&M
heeft opgesteld en uitvoert. Andere maatregelen zijn de uitbreiding van de
Monitor Ouderen en de Monitor Volksgezondheid met standaardvraagstellingen over suïcidegedachten en suïcidepogingen, de totstandkoming van
het Kwaliteitsdocument Ketenzorg bij suïcidaliteit en het verstrekken van
een startsubsidie aan de Stichting 113online die online en telefonische
hulpverlening biedt aan mensen die denken aan suïcide(pogingen). Ook
zal in overleg met veldpartijen een nieuw streefcijfer voor de vermindering van het aantal suïcides worden vastgesteld, nadat de multidisciplinaire richtlijn behandeling en beoordeling suïcidaal gedrag is afgerond.
Tot die tijd spannen we ons in om het aantal suïcides met vijf procent per
jaar te verminderen.
Signaleren van problemen door aandacht voor de negatieve ervaringen
uit de kindertijd
Bij het verder terugdringen van verslavingen, depressies en zelfdodingen
is het ook noodzakelijk dat bij de zorgverlening aandacht wordt besteed
aan de oorzaken. Oorzaken kunnen gelegen zijn in genetische factoren
maar kunnen ook het gevolg zijn van negatieve ervaringen in de
kindertijd, zoals pesten, scheiding van ouders, verwaarlozing of mishandeling. Ernstige negatieve ervaringen in de kindertijd beïnvloeden de
fysieke en mentale gezondheid van het kind en de latere volwassene
negatief met verslavingen, overgewicht en depressies als gevolg.
Signaleren van collectieve gezondheidsrisico’s
Signalering en vroegtijdige onderkenning zijn niet alleen relevant voor
individuele gezondheidsrisico’s. Ook voor collectieve bedreigingen zoals
uitbraak van infectieziekten, milieuproblemen of rampen, is een early
warning systeem van groot belang. Via een alerte huisarts worden
regelmatig collectieve bedreigingen zoals de Q-koorts opgespoord. Het
monitoren van een griepepidemie loopt via een netwerk van huisartspraktijken, de CMR-peilstations.
Bij rampen, milieuproblemen en infectieziekten is de keten cruciaal tussen
zorgverleners en GGD’en, landelijk ondersteund vanuit het RIVM. Deze
keten wordt ook gebruikt om de burger over deze gezondheidsrisico’s te
informeren
Het RIVM/centrum Gezondheid en Milieu ondersteunt de GGD’en en de
GHOR bij de voorbereiding op rampen of incidenten. Daarbij gaat het
enerzijds om het aanreiken van instrumenten zoals draaiboeken en
richtlijnen, anderzijds om het bijdragen aan opleiden, trainen en oefenen
voor opgeschaalde situaties.
Een sterkere verbinding tussen publieke gezondheid en de eerstelijnszorg
op wijk-/buurtniveau zal ook op dit gebied meerwaarde hebben.
4.1.3 Meer preventie in de spreekkamer
In de spreekkamer geven verschillende zorgverleners voorlichting en
leefstijladvies. Dit kan nog meer en beter dan nu het geval is. Zij kunnen
directe, op de persoon toegesneden, informatie en ondersteuning bieden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

17

aan mensen die nog niet ziek zijn maar wel bij een risicogroep behoren.
Bij mensen die ziek zijn, bijvoorbeeld omdat ze een chronische aandoening of beperking hebben, kunnen zij zelfzorg en zelfmanagement
bevorderen. Daarbij kan ook vaker een verbinding worden gelegd tussen
het eigen gedrag en de effectiviteit van de medische behandeling.
Integrale zorg
In de integrale zorg voor chronisch zieken is preventie een essentieel
onderdeel van de behandeling. De chronische patiënt en het zorgteam
stellen samen, op basis van de zorgstandaard, een individueel zorgplan
op. Voeding, bewegen, stoppen met roken en medicatie maken daar deel
van uit. Ook tijdens de uitvoering van het zorgplan blijft de patiënt
verantwoordelijk voor zijn gezondheid. Zorgstandaarden zijn de basis
voor integrale zorg voor chronisch zieken; deze beschrijven op hoofdlijnen
de inhoud van de zorg voor een bepaalde chronische ziekte, de bijpassende organisatie en de indicatoren van kwaliteit waaraan deze integrale
zorg moet voldoen. Voor diabetes, obesitas, COPD en vasculair risicomanagement zijn zorgstandaarden gereed en is op basis hiervan integrale
bekostiging mogelijk. Voor een aantal andere chronische aandoeningen
worden de mogelijkheden voor de ontwikkeling van zorgstandaarden
onderzocht of worden deze al ontwikkeld. Het Coördinatieplatform
Zorgstandaarden adviseert, communiceert en onderzoekt vraagstukken
die verband houden met de ontwikkeling en implementatie van zorgstandaarden. Binnen het Nationaal Actie Programma Diabetes doen we
ervaring op met de implementatie van zorgstandaarden en de daarmee
samenhangende toepassing van preventie.
Zorgstandaard vasculair risicomanagement gericht op
preventie
In de zorgstandaard vasculair risicomanagement wordt ruim
aandacht besteed aan preventie. Deze zorgstandaard beschrijft de
zorg voor mensen met een verhoogd risico op hart- en vaatziekte en
voor mensen die al een hart- en vaatziekte hebben. Door mensen
met een hoog risico een programma aan te bieden, kan voorkomen
worden dat zij daadwerkelijk ziek worden. Het zorgprogramma
verschilt per patiënt. De gezondheidsdoelen in het persoonlijk
zorgplan van de patiënt zijn leidend voor de behandeling. De
centrale zorgverlener, bijvoorbeeld de praktijkondersteuner
huisartsenzorg (POH), ondersteunt de patiënt bij het behalen van de
doelen. Voor meer informatie www.platformvitalevaten.nl.
Rol IGZ
De IGZ stimuleert dat in verschillende zorgsectoren effectief ondersteuning geboden wordt aan een gezonde leefstijl. Dit geldt in het
bijzonder in wijken door huisartsen, thuiszorg en GGD, in de verloskundige zorg, bij de revalidatie na een cardiovasculair accident, in de GGZ
zorg voor onder andere mensen met een ernstige depressie of schizofrenie, in ouderenzorg en bij de zorg voor jongeren met een licht
verstandelijke beperking. De inspectie zal hierover rapporteren in haar
«Staat van de Gezondheidszorg» in 2012.
4.2 Veilig sporten en bewegen in de buurt
Het kabinet wil dat iedereen veilig kan spelen, bewegen en sporten in de
buurt. Die moet daar dan wel voor uitnodigen en geschikt zijn. Voor
sommige groepen is sport- en beweegaanbod op dit moment nog geen
vanzelfsprekendheid, bijvoorbeeld voor mensen met een beperking,
ouderen, jongeren met gedragsproblematiek, mensen in een sociaal
isolement, jongeren en volwassenen met overgewicht en chronisch
zieken. Het kabinet streeft ernaar dat er voor iedere Nederlander een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

18

passend sport- en beweegaanbod in de buurt aanwezig is dat bovendien
veilig en toegankelijk is. Om in te kunnen spelen op de vraag van
bewoners, zowel in de stad als op het platteland, is het van belang dat de
sportsector en gemeenten lokaal samenwerken met het onderwijs,
kinderopvang, welzijn, zorg, woningcorporaties en het bedrijfsleven.
Zorgen dat de buurt zelf ook tot spelen en bewegen uitnodigt, kan door
veilige loop- en fietspaden of door veilige plekken om te spelen of actief te
recreëren. Met de Nationale Aanpak Milieu en Gezondheid stimuleert het
Kabinet dit (zie ook paragraaf 5.3).
Dit kabinet staat voor «Nederland Veiliger». Daarbij hoort ook veilig
kunnen sporten, zowel op het speelveldje in de buurt als bij de sportvereniging. Intimidatie, vandalisme en geweld horen niet in de sport thuis.
Om iedereen veilig en met plezier te laten sporten, hebben de ministeries
van VWS en van Veiligheid en Justitie samen met de sport- en welzijnssector en gemeenten maatregelen opgesteld. Deze zijn toegelicht in het
actieplan «Naar een veiliger sportklimaat». Daarnaast betekent veilig
sporten ook verantwoord sporten en bewegen. Zo kan het risico op
sportblessures en sportuitval zoveel mogelijk worden verkleind en kunnen
medische kosten en arbeidsverzuim zo veel mogelijk worden beperkt.
In de beleidsbrief sport wordt ingegaan op het sport- en beweegbeleid
voor de komende kabinetsperiode.
4.3 Ouderen: een lang, gezond en zelfstandig leven
In het Regeerakkoord besteedt het kabinet veel aandacht aan de positie
van ouderen. Het gaat daarbij niet alleen om de noodzakelijke verbeteringen in de ouderenzorg maar ook om ouderen in staat te stellen zolang
mogelijk zelfstandig te leven. Een goede gezondheid speelt daarbij een
belangrijke rol. Overigens vormen niet ziekten maar vooral beperkingen
als gevolg van ziekten de belangrijkste obstakels voor een zelfstandig
leven.
Gemeenten spelen een belangrijke rol bij de preventieve zorg voor
ouderen vanuit de Wet publieke gezondheid (Wpg) en de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Deze rol wordt belangrijker nu de functie
van «begeleiding» uit de AWBZ naar de Wmo wordt overgeheveld. Door
deze overheveling komen er meer mogelijkheden voor gemeenten om
aan preventie te doen. Veel (extra) mensen komen in beeld bij gemeenten.
Met deze verbreding van de Wmo kunnen gemeenten bevorderen dat
(onnodig) gebruik van zwaardere zorg in de langdurige zorg of curatieve
zorg wordt tegengegaan. Gemeenten kunnen sectoren als wonen, welzijn,
vervoer en (preventieve) zorg in hun aanpak aan elkaar koppelen om tot
maatwerk te komen. Beter gebruik van de sociale netwerken van ouderen
en de mogelijkheden van mantelzorg en vrijwilligerswerk, zowel om te
doen als om te ontvangen, staan voorop. Zo kunnen ouderen met gerichte
ondersteuning langer zelfstandig leven en actief participeren. Gezondheid
krijgt aandacht via goede zorgvoorzieningen in de buurt die aandacht
hebben voor preventieve activiteiten. Dit wordt gecombineerd met
ondersteuning in een veilige, toegankelijke woonomgeving met
voldoende (aangepaste) vervoersfaciliteiten. Gemeenten zetten hiervoor
steeds vaker «woonservicewijken» op.
Tijdig opsporen van gezondheidsproblemen
Kwetsbaarheid bij ouderen is de opeenstapeling van lichamelijke,
psychische en/of sociale tekorten in het functioneren. Het risico op
ernstige gezondheidsproblemen wordt zo vergroot. Kwetsbare ouderen
hebben daardoor een grotere kans op opname in een verzorgings- of
verpleeghuis. Door een meer integrale benadering van hun lichamelijke,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

19

psychische en sociale problemen kan hun mate van kwetsbaarheid en hun
behoefte aan ondersteuning beter gesignaleerd worden zodat ze eerder
en beter kunnen worden geholpen.
Het signaleren en doorgeleiden van gezondheidsproblemen en het geven
van voorlichting, advies en begeleiding aan ouderen moeten onderdeel
zijn van de reguliere zorg. De huisartsen, wijkverpleegkundigen,
apothekers en andere hulpverleners, zoals Wmo-medewerkers van de
gemeente, spelen hierbij een belangrijke rol. Met de actieve aanpak van
«welzijn nieuwe stijl» in het Wmo-loket inventariseren de medewerkers
wat de vraag en eventuele achterliggende problemen van de ouderen zijn,
onder andere rond gezondheid en eenzaamheid. In het programma «Zorg
voor ouderen» besteedt de IGZ bijzondere aandacht of en hoe deze brede
aanpak nu werkt.
Eenzaamheid en sociale steun
Om eenzaamheid te voorkomen, is een sociaal netwerk voor (kwetsbare)
mensen van groot belang. Een netwerk van vrienden en familie betekent
dat het makkelijker wordt iemand iets te vragen. Hoe groter het sociale
netwerk, des te groter de hoeveelheid verkregen steun, de tevredenheid
hiermee en de mate van steun die mensen verwachten te krijgen als het
nodig is. Het ministerie van VWS ondersteunt een samenwerkingsverband
van nationale publieke en private partijen dat zich wil inzetten voor de
bestrijding van eenzaamheid «Coalitie Erbij». Het project Wmo-in-de-buurt
beschrijft samen met gemeenten interventies voor een effectieve aanpak
van eenzaamheid.
Sociale steun heeft ook preventieve gevolgen voor de gezondheid. Zo
beschermt sociale steun tegen het ontstaan van hart- en vaatziekten.
Sociale steun in de omgeving, een goede lichamelijke gezondheid en
zelfwaardering zijn factoren die volwassenen beschermen tegen
depressie. De Gezondheidsraad doet op verzoek van het ministerie van
VWS onderzoek naar de mate waarin en de wijze waarop sociale steun de
zelfredzaamheid en gezondheid van mensen bevordert. Het rapport wordt
begin 2012 verwacht.
Mantelzorg
Een vijfde van de 2,6 miljoen volwassen mantelzorgers is 65 jaar of ouder.
Dit type zorg is vaak langdurig van aard en intensief waardoor oudere
mantelzorgers een verhoogde kans lopen op overbelasting. Goede
ondersteuning is dan ook van groot belang. Gemeenten zijn hiervoor,
vanuit van de Wmo, verantwoordelijk. Het ministerie van VWS ondersteunt gemeenten bij het versterken van de positie van mantelzorger. Dit
betreft onder meer hulp bij het ontwikkelen en implementeren van de
basisfuncties voor de ondersteuning van mantelzorgers. Deze basisfuncties zijn onder andere praktische ondersteuning, informatieverstrekking, respijtzorg en emotionele ondersteuning. Een voorbeeld is het
bieden van een handreiking voor het realiseren van een verplaatsbare
woning voor de zorgbehoevende op het erf van de mantelzorger.
Bewegen
Ook voor ouderen is bewegen belangrijk. Sport en bewegen dragen bij
aan zelfredzaamheid, maatschappelijke participatie en gezondheid.
Verminderde mobiliteit en balans zijn de belangrijkste risicofactoren voor
vallen bij ouderen. Valincidenten zijn de meest voorkomende privéongevallen bij ouderen met alle gevolgen van dien, zoals lichamelijk letsel
en sociaal isolement.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

20

Zicht op evenwicht
In de cursus «Zicht op evenwicht» leren cursisten om niet helpende
gedachten over vallen te herkennen en aan te passen, waardoor de
controle over vallen en valangst wordt vergroot. Ook leren ze
realistische doelen te stellen over het bevorderen van hun activiteit
(lichamelijk, sociaal en functioneel). Ze ontvangen informatie en
concrete tips voor het verminderen van valrisico’s in de eigen
omgeving, doen lichamelijke oefeningen en krijgen nadrukkelijk de
stimulans om meer aan lichaamsbeweging te doen, zodat spierkracht en de balans verbeteren. Secundaire doelen van de cursus zijn
onder andere het verminderen van ervaren beperkingen in activiteiten van het dagelijks leven, angstgevoelens, depressieve
symptomen, (herhaalde) valincidenten en het verbeteren van de
ervaren sociale steun. Voor meer informatie
www.loketgezondleven.nl.
Beweegmogelijkheden in de buurt die aansluiten bij de wensen van
ouderen, moeten worden gestimuleerd. In de beleidsbrief sport wordt hier
meer aandacht aan besteed. Naast beweegmogelijkheden in de buurt zijn
ook veilige mobiliteitsvoorzieningen voor ouderen van belang. Het gaat
om aanpassingen in de woonomgeving en de openbare ruimte en het
vergroten van de veiligheid en het veilig gebruik van bijvoorbeeld
rollators en scootmobiels. Ook dit is vanuit de Wmo de verantwoordelijkheid van gemeenten.
Blijf Veilig Mobiel
Samen met de ANBO, Veilig Verkeer Nederland, de Fietsersbond,
PCOB, Unie KBO, ANWB, de Chronisch zieken en Gehandicapten
Raad Nederland, Viziris en de werkgroep SenioOren bevordert het
ministerie van Infrastructuur en Milieu de verkeersveiligheid van
ouderen. Binnen het meerjarenprogramma Blijf Veilig Mobiel voeren
de partners diverse projecten uit. Voorbeelden zijn mobiliteitsevenementen, fiets- en scootmobieldagen en een pilot om te onderzoeken
of en hoe een gezondheidscentrum individuele mobiliteitsadviezen
kan geven. Voor meer informatie www.blijfveiligmobiel.nl.
Ondervoeding
Net als bewegen is ook voor ouderen eten belangrijk om fit te blijven. De
meeste ouderen wonen zelfstandig en eten thuis. Ziekte of eenzaamheid
kunnen ertoe bijdragen dat mensen minder of minder goed eten. Hierdoor
vergroot het risico op ondervoeding. Tijdige signalering en behandeling
hiervan heeft aandacht in de eerstelijnszorg. Het afgelopen jaar is hiervoor
een Landelijke Eerstelijns Samenwerkings Afspraak (LESA) Ondervoeding
gepubliceerd. Naast de aandacht bij zorgverleners, kunnen initiatieven om
bijvoorbeeld samen te eten in de buurt bijdragen aan beter sociaal en
fysiek welbevinden.
Eten in de wijk (Resto VanHarte)
Resto VanHarte heeft zich gespecialiseerd in samen eten in de wijk.
Daarnaast bieden ze voor een lage prijs een gezonde maaltijd. Er zijn
inmiddels 27 Resto’s in het land. Deze Resto’s zijn afhankelijk van een
goed zorgnetwerk dat al aanwezig is op lokaal niveau. Hun cliënten
komen onder andere uit diverse zorgnetwerken (bijvoorbeeld
schuldhulpverlening, voedselbank, GGD). Door de hulp en donaties
van verschillende private partners bieden zij mensen een gezonde
maaltijd voor een lage prijs. Het effect van de Resto’s op het sociaal
en fysiek welbevinden van bezoekers wordt onderzocht door het LEI
in opdracht van de ministeries van EL&I en VWS. Resultaten worden
eind 2011 verwacht.
Voor meer informatie www.restovanharte.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

21

Vijf procent van de ouderen woont in een zorginstelling. Nog teveel
mensen komen daar ondervoed binnen en ook het risico op ondervoeding
in de instelling is nog een probleem. Hiervoor is aandacht via prestatieindicatoren die inzicht geven in de kwaliteit van de zorg. Dit moet de
komende jaren tot verbetering leiden. De verwachting is dat kwaliteit van
leven verbeterd kan worden en kosten bespaard kunnen worden als
cliënten worden verleid tot beter eten. Er wordt onderzoek gedaan naar
hoe (kleine) aanpassingen in eten en in de omgeving waarin gegeten
wordt, kunnen bijdragen aan betere voedinginname waardoor de
zorgvraag, het gebruik van dieetproducten en medicijnen afneemt. Met de
pilot «de genietende groene tafel» werd bijvoorbeeld een maaltijdconcept
getest waarin naast smakelijke duurzame producten de fysieke en sociale
omgeving de cliënt uitnodigen tot beter eten. Het bleek dat cliënten meer
aten en het gewicht niet ongewenst afnam. Er wordt nu door een
samenwerking van partijen uit wetenschap en praktijk (RIVM, TNO en
WUR zorgbedrijf Phliss, cliëntenorganisatie LOC, Koksgilde, het Instituut
Verantwoord Medicijngebruik en de taskforce multifunctionele
landbouw) aan een vervolg gewerkt. Als de uitkomsten van de pilot
bevestigd worden, kan dit veel opleveren wat betreft kwaliteit van leven,
zorgvraag en eventuele vermindering van medicijngebruik. Het project
loopt tot en met 2013. De ministeries van VWS en EL&I willen met dit
project een gezond en duurzaam voedselaanbod in de zorg stimuleren.
HOOFDSTUK 5. ZELF BESLISSEN OVER LEEFSTIJL
In dit hoofdstuk gaat het kabinet in op de omslag die zij wil realiseren
zodat gezondheid weer iets van de Nederlander zelf is. De principiële
overwegingen van zelfbeschikking en praktische redenen op basis van
lessen uit voorgaand beleid, hebben gevolgen voor de keuzes die we
maken bij de inrichting en inzet van het leefstijlbeleid. Dit omvat:
• Het tegengaan van versplintering en verkokering;
• Het benutten van (zorg)structuren en intensivering van de inzet van
jeugdgezondheidszorg met op maat adviezen en verwijzing naar lokale
mogelijkheden;
• Aandacht voor weerbaarheid en gezonde basis van jeugd;
• Inzet op de gezonde keuze, de makkelijke en aantrekkelijke keuze
maken;
• Betrouwbare, toegankelijke informatie, toegesneden op informatiebehoefte en aandacht voor het bundelen van leefstijlinterventies.
Dit wordt hieronder uitgewerkt.
5.1 Basisvaardigheden
Om in de Nederlandse samenleving goed te kunnen functioneren is het
noodzakelijk dat iedereen over voldoende basisvaardigheden beschikt.
Dat geldt ook op het gebied van gezondheid. In het IVO (Interdepartementale Vaardigheden Overleg) hebben zich departementen en nationaal
opererende intermediairs verzameld die zich bezighouden met basisvaardigheden. Er worden verschillende vaardigheden onderscheiden: lezen,
schrijven en rekenen, digitale vaardigheden, sociale vaardigheden,
financiële vaardigheden en gezondheidsvaardigheden.
Om gezond te kunnen leven zijn alle basisvaardigheden relevant. Niet alle
Nederlanders beschikken in voldoende mate over deze basisvaardigheden. Het gaat om typische gezondheidsvaardigheden zoals gezond eten
en voldoende bewegen maar er is ook een verband met andere basisvaardigheden. Als iemand niet goed kan lezen en schrijven wordt gezond
leven ook moeilijk. De communicatie met arts of hulpverlener is moeilijk,
iemand kan bijsluiters van medicijnen of etiketten van producten niet
lezen. Ook digitale vaardigheden zijn nodig om informatie te kunnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

22

zoeken én vinden en het kaf van het koren te kunnen scheiden. Het
gebruik van mail door artsen en nieuwe behandelingsvormen (telezorg,
eHealth) zijn allemaal belangrijke ontwikkelingen waar mensen gebruik
van willen maken. Aangezien er veel overlap is in doelgroep, hebben de
verschillende partijen op het gebied van basisvaardigheden de samenwerking gezocht. Een voorbeeld is een oefenfilmpje over gezondheidsvaardigheden op de site www.oefenen.nl. Ook is een folder «basisvaardigheden op de werkplek» uitgebracht waarin antwoord wordt gegeven op
vragen over alle basisvaardigheden. Deze is verspreid onder vele
bedrijven en binnen ROC’s waar volwasseneneducatie wordt gegeven.
5.2 Startpunt jeugd
De jeugd heeft de toekomst en investeren in hen loont. Goede gewoonten
en gedragingen die in de jonge jaren zijn aangeleerd, bieden meer
perspectief voor de toekomst. Het vroeg signaleren van risico’s of
problemen maakt dat vaak lichte hulp voldoende is en zware zorg
voorkomen kan worden. Daarom wil het kabinet nadrukkelijk de aandacht
richten op deze groep.
Naast het bevorderen van een gezonde leefstijl van de jeugd, vroege
signalering van risico’s en inzet op weerbaarheid om verleidingen uit het
dagelijks leven te weerstaan, vindt het kabinet dat het stellen van grenzen
en het bewust stimuleren van een gezonde basis bij de jeugd gerechtvaardigd is.
Verantwoordelijkheid en communicatie
We willen de jeugd toerusten om, zeker op latere leeftijd, zelf verantwoordelijkheid te kunnen nemen. Het kabinet wil op positieve wijze laten zien
dat gezond leven leuk en positief is en dat het jezelf uiteindelijk veel
oplevert. De jongere zelf is het startpunt. Dit betekent een andere manier
van communiceren en jongeren directer bij preventieve programma’s
betrekken. Het gebruik van nieuwe (sociale) media, peer-to-peer educatie
en de inzet van private initiatieven wordt hierbij steeds belangrijker. De
principes, zoals verwoord in paragraaf 5.4, over betrouwbare en toegankelijke informatie gelden hier onverminderd. De natuurlijke omgeving en
bestaande (zorg)structuren zoals ouders, school, verpleegkundige, CJG,
sportclub, jongerenwerk en (sociale) media staan centraal bij informatievoorziening en ondersteuning aan jongeren.
Scholen
Bij veel activiteiten is de school nadrukkelijk betrokken. Een gezonde
school(omgeving) stimuleert immers de gezonde en bewuste keuze. Dit
komt ook in paragraaf 5.3 aan de orde. Scholen zijn echter zelf verantwoordelijk voor een gezond en duurzaam schoolbeleid. De school heeft
een algemeen signalerende taak in relatie tot het kind, waar het opmerken
van bijvoorbeeld riskant middelengebruik bij past. Via de interne zorgstructuur van de school kan gerichte actie en als dat nodig is toeleiding
naar de zorg volgen.
Het op verzoek ondersteunen van scholen met toegankelijke informatie en
effectieve interventies vindt het kabinet belangrijk. Voor scholen die
structureel werk maken van gezondheidsbevordering is het Vignet
Gezonde School ontwikkeld, waarmee zij zich kunnen onderscheiden en
profileren.
Scholen hebben een verantwoordelijkheid om een gezonde leeromgeving
te bieden (zie verder voor de rol van de omgeving paragraaf 5.3). Daarom
stimuleren de ministeries van OCW en I&M dat schoolbesturen en
gemeenten met alle betrokken partijen werken aan een gezond binnenmilieu. Scholen kunnen op een positieve manier gezond gedrag bij de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

23

jeugd stimuleren. Bijvoorbeeld door een gezond en verantwoord kantineen traktatiebeleid, een (groen) schoolplein dat in- en na schooltijd ingezet
kan worden voor sport, spel en bewegen. Schoolsportverenigingen
passen ook in deze lijn van de gezonde keuze, de makkelijke én aantrekkelijke keuze maken.
100% Gezonde Schoolkantine in 2015
Vanuit het Convenant Gezond Gewicht zet het Voedingscentrum,
conform motie Vendrik (31 99, nr. 8), in op het bereiken van een
gezonde schoolkantine.
Sinds de start van de inzet op de gezonde schoolkantine in 2006,
hebben in totaal 160 scholen van het voortgezet onderwijs deelgenomen. Sinds de versnelling in 2010 is het gelukt om 90 scholen te
werven, het doel was 75. Dat is ongeveer 10% van de middelbare
scholen. De doelstelling voor 2011 is de huidige stand met 150
scholen aan te vullen. Dit zijn stappen op weg naar een 100%
gezonde schoolkantine in 2015.
Naast het stimuleren van de vraagkant van scholen, wordt ook
ingezet op de aanbodkant. Met cateraars en automatenleveranciers
is consensus bereikt over een charter Gezonde Schoolkantine. Zij
kunnen door het ondertekenen van de Charter aan hun afnemers
kenbaar maken dat ze het doel van gezonde schoolkantines in
Nederland onderschrijven. Naar verwachting zal deze charter medio
2011 ondertekend worden. De ministeries van OCW, EL&I en VWS
zijn betrokken bij de implementatie van dit project. Voor meer
informatie www.loketgezondleven.nl.
De ministeries van VWS en OCW trekken samen op om een gezonde
schoolomgeving te versterken. In een gezonde schoolomgeving past ook
een rookvrij schoolplein. Het ministerie van VWS stimuleert scholen
daarom in hun keuze voor een geheel rookvrij plein, bijvoorbeeld via
bovengenoemd vignet en het programma de Gezonde School en
Genotmiddelen. Op dit moment is één derde van de schoolpleinen in het
voortgezet onderwijs geheel rookvrij. Het kabinet streeft ernaar om dit
percentage te verhogen en zal scholen hierin blijven stimuleren. Een
landelijk rookverbod op schoolpleinen lijkt op dit moment niet haalbaar.
De minister van OCW zal het belang van een rookvrij schoolplein en
tabaksontmoedigingsbeleid op school agenderen in haar contacten met
de VO-raad en ouderorganisaties. Scholen kunnen met hun medezeggenschapsraad, waarin personeel, ouders en leerlingen vertegenwoordigd
zijn, het rookbeleid voor het schoolplein bepalen.
Aanpak
Het ministerie van VWS kiest vanuit bovenstaande visie voor een op
leefstijl gerichte aanpak om:
• Jongeren een gezonde basis te geven;
• Jongeren weerbaar te maken zodat ze om leren gaan met verleidingen
uit het dagelijks leven;
• Jongeren goede informatie op maat te geven die aansluit bij hun
leefwereld;
• Het voortouw te nemen in het stellen van grenzen;
• Vroegtijdig te signaleren wanneer jongeren in problemen dreigen te
raken door ongezond gedrag (met name problematisch middelengebruik) zodat ze gericht kunnen worden geholpen.
Smaaklessen, Schoolgruiten en Tasty Green Lifestyle
Experience
Met financiering van de ministeries van VWS en EL&I zijn programma’s gefinancierd die aandacht willen besteden aan gezondheid en
herkomst van eten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

24

Het project Smaaklessen en Schoolgruiten maakt onderwijsmateriaal
beschikbaar voor scholen. Scholen of GGD’en die hen begeleiden
kunnen putten uit het Loket Gezond Leven van Centrum Gezond
Leven waar diverse activiteiten beschikbaar zijn die bij kunnen
dragen aan een gezonde schoolomgeving. De komende tijd werken
we toe naar een verdere verbinding van Smaaklessen-Schoolgruiten
bij het Convenant Gezond Gewicht. De combinatie eten en bewegen
krijgt dan nog meer aandacht en wordt vanuit publiek private
samenwerking verdere verspreiding ingezet.
Met het project Tasty Green Lifestyle Experience (TGLE) wordt in
eerste instantie op (V)MBO-scholen in Nederland op een leuke,
belevende manier aandacht besteed aan een gezonde leefstijl. In
samenwerking met agrarische onderwijsinstellingen, ondernemers
en overheden worden jongeren van 12–21 jaar in «the driver’s seat»
gezet, zodat zij op hun manier met thema’s als gezondheid en
duurzaamheid in hun leefstijl aan de slag kunnen gaan.
In Flevoland heeft de agrarische sector met GGD en sportverenigingen de handen ineengeslagen. Samen vormen ze de Stuurgroep
Jeugd, Voedsel en Gezondheid Flevoland. De stuurgroep wil op een
vraaggestuurde manier met de jeugd van 4–16 jaar een scala aan
activiteiten en faciliteiten inrichten om de jeugd zo aan een
gezondere leefstijl te helpen.
Voor meer informatie www.loketgezondleven.nl.
5.2.1 Gezonde leefstijl jeugd
Het kabinet zet in op het positief stimuleren van gezond gedrag en op het
ontwikkelen van weerbaarheid. We willen niet alle verleidingen uit het
zicht van jongeren houden. We streven wel naar het inzetten van
leefstijlbrede interventies, programma’s en activiteiten. Thema’s worden
zo veel mogelijk in samenhang ingezet.
Bij het aanleren van een gezonde leefstijl vanuit weerbaarheid, verdienen
drie thema’s extra aandacht: gezond gewicht, riskant en problematisch
middelengebruik en seksuele gezondheid.
Gezond gewicht
Inzet op gezond gewicht is van belang omdat jongeren met overgewicht
groter risico lopen op het ontwikkelen van chronische ziekten zoals
diabetes en hart- en vaatziekten met alle beperkingen van dien. Daarnaast
ervaren kinderen met overgewicht meer sociale uitsluiting door pesten en
het niet mee kunnen doen met de groep. Dit heeft ook effect op de
psychisch, emotionele ontwikkeling van het kind. Dit kabinet investeert
daarom in positieve aandacht zowel voor een gezond en verantwoord
voedingspatroon als voor een veilige, verantwoorde plek voor sport, spel
en bewegen in het leefpatroon van de jeugd. De motorische vaardigheden
van kinderen zijn de laatste twee decennia aanzienlijk verslechterd.
Gerichte aandacht voor een veilig en verantwoord beweegpatroon in de
vorm van blessurepreventie is nodig.
Sporten kan bijdragen aan het weerbaar maken van jongeren. Activiteiten
van en voor jongeren die een gezond gewicht willen moeten dichtbij,
makkelijk en aantrekkelijk zijn zoals de Gezonde Schoolkantine, Eetplezier
& Beweegkriebels en Natuursprong. Ook de inzet van «Vallen is ook een
Sport» en combinatiefunctionarissen kunnen dit ondersteunen.
Verbreding van deze ervaringen naar andere leefstijlthema’s voor de jeugd
dan gezond gewicht worden bekeken. De inzet op sport en bewegen, zoals
verwoord in de beleidsbrief sport, sluit aan op dit thema en deze
doelgroep.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

25

Middelengebruik
Middelengebruik op jonge leeftijd vergroot het risico op verslaving, is
schadelijk voor de zich ontwikkelende hersenen en levert soms ook acute
gezondheidsschade op. Het kan leiden tot verminderd denkvermogen,
concentratiestoornissen en tot sociale schade als schooluitval en
werkeloosheid. Het risico hierop is groter naarmate de startleeftijd van het
gebruik lager ligt. Bij kwetsbare jongeren maakt overmatig middelengebruik vaak deel uit van bredere problematiek zoals psychosociale en
gedragsstoornissen, frequent schoolverzuim, overlast en crimineel
gedrag.
Het kabinet wil verslavingsrisico’s ten gevolge van het gebruik van
alcohol, tabak en drugs samenhangend aanpakken, bijvoorbeeld via het
programma de Gezonde School en Genotmiddelen. Verbinding tussen
preventieve programma’s en de zorg is essentieel. De verbinding tussen
ketens zoals verslavingszorg, geestelijke gezondheidszorg en jeugdzorg
kan dan ook beter. De drugsbrief van het kabinet sluit hier bij aan.
Om jongeren van 14 tot en met 18 jaar weerbaar te maken start in 2011
een interactief, online programma. Dit programma geeft jongeren niet
alleen informatie over de feiten rondom alcohol, roken en cannabis, maar
geeft ook inzicht in mechanismes als groepsdruk en leert hen vaardigheden om bij eigen keuzes te blijven en biedt gezonde alternatieven. Aan
de website zijn gecertificeerde eHealth interventies gelinkt. Met de
landelijke koepel van het middelbaar beroepsonderwijs is afgesproken dat
de online interventies worden gekoppeld aan het leefstijl testprogramma
voor studenten in het middelbaar beroepsonderwijs (MBO). Bij gebleken
succes zal het programma op termijn worden verbreed met andere
leefstijlthema’s.
Seksuele gezondheid
Ook bij seksuele gezondheid zijn het stimuleren van weerbaarheid onder
jongeren en het bevorderen van gezond seksueel gedrag van groot
belang. Jongeren moeten de mogelijkheid hebben relaties vrijwillig, veilig
en prettig vorm te geven en problemen als seksuele dwang, soa en
ongewenste zwangerschap te voorkomen.
Vier waarden staan centraal bij seksuele gezondheid:
1. Autonomie: het recht om eigen keuzes te maken bij het vormgeven
van seksualiteit zonder dat iemand anders (mee)beslist.
2. Weerbaarheid: duidelijk maken wat je wel en wat je niet wilt op
seksueel gebied en de vaardigheden hebben naar die keuzes te
handelen.
3. Besef van wederkerigheid en respect. Kenmerkend voor seksuele
gezondheid is dat het niet alleen de eigen gezondheid betreft maar
ook die van de ander. De individuele vrijheid van de één houdt op
waar die van een ander wordt beschadigd.
4. Het recht op toegang tot informatie en tot goede hulpverlening
wanneer iemand dat nodig heeft.
Het kabinet onderschrijft hiermee de waarden uit de beleidsbrief seksuele
gezondheid aan de Kamer van 2009, met een accentverschuiving bij het
laatste punt. In de beleidsbrief wordt ook gesproken over de taken van de
overheid op het terrein van seksuele gezondheid. Wij onderschrijven de
daar geschetste taken (het stimuleren van goede hulpverlening; het
bestraffen van daders en het beschermen van slachtoffers van seksuele
delicten; het informeren over seksuele gezondheid). In het verleden had
de taak van informatievoorziening vanuit de overheid een breder
perspectief, namelijk ook het bevorderen van seksuele en relationele
vorming. Gezien de visie van dit kabinet sluiten we hierop aan ten aanzien

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

26

van de jeugd, maar geldt dit niet voor volwassenen omdat zij daar een
eigen verantwoordelijkheid voor hebben.
De inzet op aandachtsgebieden en uitdagingen voor de nabije toekomst,
zoals in de bovengenoemde brief aangemerkt, wordt grotendeels
gecontinueerd. Zo zetten wij in op aanvullende voorzieningen op het
gebied van curatieve soa-bestrijding en seksualiteitshulpverlening en
geven we veel aandacht aan het thema weerbaarheid van jongeren. Er
vindt echter geen extra investering plaats om de seksuele gezondheid van
mensen met een ziekte of verstandelijke of fysieke beperking te bevorderen of stigmatisering van mensen met hiv tegen te gaan.
Betrouwbare informatie en advies op maat over seksuele
gezondheid
Op initiatief van het ministerie van VWS worden voor jongeren gratis
en anonieme seksualiteitsspreekuren georganiseerd, zogenaamde
Sense spreekuren. Daar kunnen jongeren terecht met vragen over
seksualiteit, relaties, vrijen en anticonceptie maar ook met
problemen rond seksueel overschrijdend gedrag of onbedoelde
zwangerschap. Naast de spreekuren is er een betrouwbare website
www.sense.info, die veel informatie over seksualiteit en seksuele
gezondheid voor jongeren bevat. Jongeren halen hun informatie,
zeker bij lastiger onderwerpen zoals seksualiteit, het liefst van
internet. Sense.info sluit aan bij die behoefte. Via de website kunnen
jongeren ook vragen stellen per mail, chat of telefoon of afspraken
maken op een Sense spreekuur. In de toekomst wil het ministerie
van VWS via Sense meer inzetten op E-hulpverlening.
Eind 2010 heeft ZonMw Sense met de jaarlijkse Parel status
onderscheiden, een onderscheiding aan ZonMw projecten die als
inspiratie voor ander gezondheidsonderzoek en zorginnovatie
kunnen gelden.
5.2.2 Rol ouders en professionele zorgstructuur
Ouders
Ongezonde leefstijl en risicogedrag van jongeren worden voor het
grootste deel aangeleerd en zijn te beïnvloeden. Ouders zijn zich niet altijd
bewust van de gezondheidsrisico’s van een ongezonde leefstijl zoals de
schadelijkheid van alcoholgebruik door jongeren. Ouders en opvoeders
vormen wel de basis en bepalen een aantal cruciale randvoorwaarden
voor gezond leven. Ze zijn als eerste verantwoordelijk voor het gezond
opgroeien van hun kinderen en zijn eerste aanspreekpunt. Ze hebben ook
een voorbeeldfunctie en moeten consequent normen en grenzen stellen.
Het kabinet vindt dan ook dat ouders op deze aspecten kunnen worden
aangesproken. Onderzoek van de Nationale Jeugdraad laat zien dat ook
jongeren zelf vinden dat juist ouders en beste vrienden kritiek mogen
leveren op «slechte» gewoonten zoals ongezond gedrag.
Omgeving
Het is belangrijk mensen te stimuleren zelf initiatieven te nemen. Ouders
moeten kunnen aankloppen bij familie, vrienden of buren voor vragen
over opvoeding en opgroeien. Als dat onvoldoende is, kunnen ze terecht
bij de Centra voor Jeugd en Gezin (CJG). Zo voorkomen we dat normale
opvoedvragen ook meteen zorgvragen worden. In overleg met ouders,
maatschappelijke organisaties en gemeenten zal de staatssecretaris van
VWS de kwaliteit van het «gewone» opvoeden en opgroeien agenderen.
Zodoende kunnen we een veilige en stimulerende opvoedcontext binnen
en buiten het gezin versterken, waarmee uitval naar speciale voorzieningen zoveel mogelijk wordt voorkomen. Zij zal de Kamer in de loop van
2011 over de concrete invulling van de opvoedagenda informeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

27

Ondersteuning tijdens levensfasen
Tijdens de diverse levensfasen van het kind, zijn er voor ouders en kind
veel partijen die ondersteuning en informatie kunnen bieden zoals de
Jeugdgezondheidszorg (JGZ), het Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG), de
huisarts, de verloskundige, de schoolverpleegkundige en schoolarts, het
maatschappelijk werk en de school. Dit begint al voor de geboorte, door
middel van (preconceptie)voorlichting en prenatale zorg, waarbij ouders
worden geïnformeerd over het gezond zwanger worden en gezond gedrag
tijdens de zwangerschap. Het kabinet wil de bestaande kanalen gebruiken
om ouders te ondersteunen. Het versterken en stimuleren van de
samenwerking tussen ketens zoals de zorgadviesteams op scholen, CJG’s
en Veiligheidshuizen is van belang.
De JGZ is een belangrijke partij die ouders en jeugdigen kan ondersteunen bij het gezond opgroeien. De JGZ volgt systematisch de groei en
ontwikkeling van kinderen vanaf de geboorte en signaleert vroegtijdig
(risico’s) op zowel lichamelijke en psychische problemen. Ook heeft de
JGZ aandacht voor de leefsituatie en gezonde leefstijl van het kind en let
hierbij bijvoorbeeld op eventuele opvoedingsproblemen of kindermishandeling. Ook voert de JGZ het Rijksvaccinatieprogramma en de hielprik uit.
De JGZ werkt in het CJG samen met andere hulpverleners in de jeugdsector. In het Regeerakkoord is aangegeven dat het CJG bij de stelselwijziging in de jeugdzorg ook front-office zal worden voor de jeugdzorg. De
JGZ speelt een belangrijke rol in de CJG’s en kan ook bijdragen aan de
meer preventieve en vroegtijdige aanpak van problemen die wordt
beoogd met de stelselherziening en bereidt zich voor op deze nieuwe
ontwikkelingen.
De pubertijd is een belangrijke fase in het leven van een kind. Hier sluit de
JGZ vanuit het uniform deel van het basistakenpakket op aan door middel
van een contactmoment met een kind als het 13 jaar is of in klas 2 van het
voortgezet onderwijs zit. Tijdens dit consult komen diverse gezondheidsaspecten, waaronder een uitgebreide anamnese over leefstijlaspecten, aan
de orde. Op basis van het consult kunnen vervolgstappen worden ingezet.
Het kabinet roept professionals op om jongeren actief op maat leefstijladvies en begeleiding aan te bieden en bij het advies lokale mogelijkheden expliciet te betrekken.
Door innovatieve werkwijzen te gebruiken kan de JGZ haar rol bij pubers
versterken. Het Rijk stimuleert dit via het ZonMw programma Vernieuwing
uitvoeringspraktijk JGZ en het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid.
Hiermee komen strategieën beschikbaar om de oudere jeugd beter te
bereiken en te ondersteunen. Voorbeelden hiervan zijn een web-based
uitvoering van een contactmoment voor pubers, triage in het voortgezet
onderwijs en ziekteverzuimbegeleiding door de schoolarts. Er zijn op
regionaal niveau ook goede ervaringen met het verbinden van de JGZ aan
leefstijlinterventies op scholen. Gemeenten kunnen in hun rol als
opdrachtgever concrete afspraken met de JGZ maken over de invoering
hiervan.
E-MOVO versterkt verbinding zorg en gezondheidsbevordering bij de jeugd
De Elektronische MOnitor VOlksgezondheid (E-MOVO) is een
instrument van de GGD voor het in kaart brengen van en voorlichting geven over gezondheid, welzijn en leefstijl van jongeren in klas
2 en 4 van het voortgezet onderwijs.
In de veiligheidsregio Kennemerland heeft zo’n E-MOVO de
samenwerking tussen jeugdgezondheidszorg en gezondheidsbevordering versterkt. In samenspraak tussen gezondheidsbevorderaars,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

28

de JGZ, scholen en scholieren werden de uitkomsten van het
scholierenonderzoek besproken en een mogelijke aanpak verkend,
bijvoorbeeld de Gezonde Schoolmethodiek. De verbondenheid van
een JGZ-team én een gezondheidsbevorderaar aan een school leidt
in deze regio tot betere afstemming, snelle informatieoverdracht en
minder versnippering en willekeur. En niet onbelangrijk; het leidde
tot meer succes van de preventieve activiteiten die de school en de
jeugdgezondheidszorg uitvoeren. Voor meer informatie
www.ggdkennisnet.nl.
5.2.3 Bescherming
Naast de ouders en de scholen zijn er ook andere kanalen in de sociale
omgeving om jongeren te bereiken: de wijk/buurt en het verenigingsleven
(met name sportclubs, vrijetijdsverenigingen en jeugdwelzijnswerk) en
vanzelfsprekend het onderwijs. Daar wordt kennis verkregen en worden
basisvaardigheden geleerd, waaronder gezondheidsvaardigheden. Deze
organisaties kunnen interne regels stellen voor alcohol- en soft drugsgebruik, met als sociale norm dat het gebruik van alcohol onder de 16 jaar
en het gebruik van drugs niet acceptabel zijn.
Het kabinet is zich er van bewust dat duidelijke wet- en regelgeving op
een aantal punten noodzakelijk is. Jongeren moeten soms tegen zichzelf
worden beschermd, bijvoorbeeld door een verbod op alcohol- en
tabaksverkoop onder de 16 jaar en cannabisverkoop onder de 18 jaar.
Daar waar dit speelt, is strakke handhaving op zijn plaats. Door de
voorgenomen decentralisatie van het toezicht op de Drank-Horecawet
naar de gemeenten verwacht het kabinet een toename van de naleving
van de leeftijdsgrenzen voor de verkoop van alcoholhoudende drank.
Rotterdam: aanvalsplan drugs en alcohol op ROC’s
Hoewel de Rotterdamse jeugd gemiddeld minder drinkt en rookt dan
in de rest van het land, is het gebruik onder bepaalde doelgroepen
juist buitensporig. Zo heeft op de Rotterdamse ROC’s 10% wel eens
harddrugs geprobeerd en is een derde de afgelopen maand
aangeschoten of dronken geweest. Middelengebruik leidt onder deze
vaak kwetsbare jongeren naast gezondheidsschade vaak tot versterking van bestaande problemen. Jongeren op de ROC’s spijbelen vijf
keer zo vaak en zijn zeven keer zo vaak betrokkenheid bij diefstal,
vandalisme en geweldsdelicten.
Voor B&W was dit de aanleiding om een aanvalsplan te ontwikkelen
samen met partners als politie, Openbaar Ministerie en onderwijs. In
2013 moet het alcohol en drugsgebruik onder ROC studenten met
10% zijn afgenomen. Het plan verbindt preventie, curatie en
repressie en betrekt ouders en omgevingspartners rondom de
scholen. Er wordt speciale regelgeving ingezet (bijvoorbeeld
blowverbod in omgeving ROC) en er worden afspraken gemaakt
over optreden bij overtreding. Het voorlichtingsprogramma de
Gezonde School en Genotmiddelen wordt volledig ingezet, inclusief
lesprogramma’s, ouderbetrokkenheid en signalering en toeleiding
naar zorg. Voorlichting gaat via aparte websites voor jongeren, hun
ouders en leraren, social media en peer-voorlichting. Daarnaast
worden docenten getraind in het vroegtijdig signaleren en wordt een
professional uit de GGZ ingezet. Voor meer informatie
www.loketgezondleven.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

29

5.3 Gezonde keuze, makkelijke keuze
Mensen moeten zo min mogelijk drempels ondervinden wanneer zij er
voor kiezen om gezond te leven. Daar kan vanuit verschillende sectoren
een bijdrage aan worden geleverd. Voorbeelden zijn veilige fietspaden of
parken die schoon zijn en waar je veilig kunt spelen, wandelen en
hardlopen, gebouwen waar het nemen van de trap meer voor de hand ligt
dan de lift en goed beschikbaar en herkenbaar aanbod van gezonde
producten in de supermarkt en kantines. Kortom, inzet op een gezonde
leefomgeving, een gezond aanbod en betrouwbare informatie spelen
hierin een rol. Hieronder wordt ingegaan op een gezond aanbod en een
gezonde omgeving. Informatievoorziening wordt in paragraaf 5.4
behandeld.
5.3.1 Goede Voeding
Eten is een basisbehoefte en is van groot belang om je gezond en fit te
voelen. Ook de sociale rol van eten is belangrijk, bijvoorbeeld in een gezin
maar juist ook bij alleenstaande ouderen waar een gezamenlijke maaltijd
een belangrijk moment van de dag kan zijn.
Beschikbaarheid
Eten is in Nederland goed en veilig beschikbaar. Door de ruime beschikbaarheid van lekker eten is de verleiding ook groot om teveel te eten.
Zelfcontrole en bewust kiezen zijn vaak lastig, maar de verantwoordelijkheid hiervoor ligt bij mensen zelf. Via een programma als Het Nieuwe
Eten van het Voedingscentrum zijn tips beschikbaar hoe mensen in kleine
stapjes verbeteringen in hun eetpatroon kunnen aanbrengen. Daarnaast
kunnen mensen bijvoorbeeld via de huisarts, diëtist, gezondheidscoach
van hun verzekeraar, consultatiebureau, buurtbijeenkomsten vanuit GGD
of (digitaal) Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG) adviezen krijgen.
De toegenomen maatschappelijke aandacht voor gezondheid en eten is
terug te zien in diverse media. Ook kookrubrieken of -programma’s op tv,
websites met recepten, tijdschriften en (gratis) kranten dragen bij aan
informatievoorziening over gezond en lekker eten.
De gezonde keuze kan makkelijker en aantrekkelijker worden door het
aanbod in winkels, kantines, restaurants, stations, scholen en zorginstellingen gezonder te maken. Zeker in zorginstellingen en scholen zijn al veel
initiatieven ontwikkeld (zie bijvoorbeeld de kaders over gezond eten in de
zorg (paragraaf 4.1) en de Gezonde Schoolkantine (paragraaf 5.2)).
Aanbod
Het aanbod gezonder maken kan door gezonde producten als groente en
fruit makkelijker of aantrekkelijker beschikbaar te maken of door de
hoeveelheid ongezonde stoffen als zout en verzadigd vet in producten te
verlagen.
De groenten- en fruitsector is actief bezig mensen te inspireren en te
verleiden om meer groenten en fruit te eten.
Ook spannen verschillende bedrijven zich in voor een gezonder aanbod
door de samenstelling van (bestaande) producten gezonder te maken. De
mogelijkheid om het voedselkeuzelogo op producten te vermelden
wanneer ze aan bepaalde criteria voldoen, stimuleert gezonde productinnovatie. Bovendien maakt het de gezondere producten herkenbaar voor
de consument. Naast producenten spelen ook aanbieders een cruciale rol,
via hen moeten de gezondere producten de consument bereiken.
Voedselkeuzelogo
Stichting Ik Kies Bewust en Albert Heijn hebben één gezamenlijk
logo gepresenteerd voor levensmiddelen, ter vervanging van twee
afzonderlijke logo’s. Met het logo kunnen consumenten een goede

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

30

keuze maken in alle productgroepen. Tegelijkertijd wordt de industrie
gestimuleerd om productinnovatie in hun hele assortiment door te
voeren.
Het nieuwe logo heeft twee verschijningsvormen: groen en blauw.
Het logo met groene ring en de tekst «gezondere keuze» staat voor
de gezondere keuze binnen de groep basisproducten zoals brood,
melk, groente en fruit. Het logo met blauwe ring met de tekst
«bewuste keuze» helpt bij het maken van een bewuste keuze bij
niet-basisproducten zoals soepen, sauzen, snacks en tussendoortjes.
De voedingskundige criteria zijn ontwikkeld door een onafhankelijke
wetenschappelijke commissie. Het uitgangspunt is dat producten
met het logo zijn getoetst op de hoeveelheid verzadigd vet, transvet,
zout, suiker, energie en voedingsvezel. Voor meer informatie
www.ikkiesbewust.nl.
Samenstelling
Met het verlagen van de consumptie van zout en verzadigd vet is nog
aanzienlijke gezondheidswinst te halen. Het voorstel voor een nieuwe
verordening consumenteninformatie dat aan het Europees Parlement is
voorgelegd verplicht de vermelding van onder andere de hoeveelheid
zout en verzadigd vet op het etiket. Voor een deel is de consument voor
een lagere consumptie van zout en verzadigd vet echter afhankelijk van de
samenstelling van het aanbod. Het kabinet vindt het daarom belangrijk
dat hier de komende jaren nog een stap wordt gezet. We zijn ons ervan
bewust dat dit soms veel creativiteit en doorzettingsvermogen vraagt van
bedrijven. De inzet van de Taskforce Verantwoorde Vetzuursamenstelling
van de afgelopen jaren heeft echter laten zien dat samen resultaat halen
goed mogelijk is. De Federatie Nederlandse Levensmiddelenindustrie
heeft met de Taskforce Zout dit onderwerp op de agenda gezet. Het
beoogde resultaat is hier echter nog niet gehaald. Het kabinet wil meer
vaart zetten achter het behalen van resultaat via publiek private samenwerking waarbij producenten, aanbieders en toegepast onderzoek bij
elkaar komen. Eind 2012 beoordelen we de voortgang en zullen we zo
nodig mogelijkheden voor wettelijke normen verkennen.
Het kabinet draagt bij door het monitoren van de consumptie, door het
stimuleren van toepassingsgericht onderzoek naar hoe en wat voor
verbeteringen haalbaar zijn en door ondersteuning via het Voedingscentrum.
Laatste stapje
Voor transvetzuurconsumptie is op bevolkingsniveau het beoogde doel
bereikt. Toch zijn er nog enkele producten op de markt die teveel
transvetzuren bevatten. Deze producten zijn voor de consument moeilijk
te herkennen omdat het transvetzuurgehalte niet op het etiket vermeld
hoeft te worden. Het kabinet is er ook geen voorstander van etikettering te
verplichten omdat de informatie op het etiket beknopt en begrijpelijk moet
zijn voor de consument.
Wij zien liever dat ook de laatste producenten het uit hun producten halen.
In de EU wordt echter nog gediscussieerd over het wel of niet verplicht
etiketteren van het transvetzuurgehalte. Om een eventuele dubbele
maatregel te voorkomen, wachten we de uitkomst van de discussie in de
EU af. Afhankelijk van de uitkomst zullen we daarna een wettelijk
maximum voor transvetzuren overwegen.
Samenwerking
Het kabinet stimuleert innovatie in de foodsector via de topsector
Agrofood. Bij de invulling van de plannen in deze topsector wordt ook het
gezondheidsbelang meegenomen. De minister van EL&I zet zich in voor
verduurzaming van de voedselketen en de consumptie. De ministeries van
VWS en EL&I hebben samen de Gezondheidsraad gevraagd om uitgaande

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

31

van de richtlijnen voor gezonde voeding een richtlijn voor duurzaam eten
te geven. Dit advies wordt dit jaar verwacht.
5.3.2 Gezonde omgeving
Natuur kan bijdragen aan gezondheid als plek om actief te recreëren en
als bijdrage aan schone lucht. Mensen in groene woonomgevingen zijn
gezonder en bezoeken minder vaak de huisarts. Jongeren tussen 12 en 17
met meer groen in hun woonomgeving voldoen vaker aan de Nederlandse Norm Gezond Bewegen. In groene wijken is het percentage
kinderen met overgewicht 15% kleiner dan in vergelijkbare wijken zonder
groen. Ook de kans op depressie is 30% kleiner in groene wijken.
Het Rijk heeft de afgelopen periode in samenwerking met gemeenten
extra aandacht besteed aan groen in de stad. Het programma Groen en de
Stad was een tijdelijk programma dat eind 2011 afloopt. De bedoeling is
dat dit programma nu wordt overgenomen door de gemeenten in
samenwerking met lokale partijen.
Daar waar het potentieel van groen voor de gezondheid nog onvoldoende
zichtbaar is voor partijen of onvoldoende benut, kan het kabinet faciliteren
en ondersteunen. Bijvoorbeeld door verbindingen te leggen tussen
diverse partijen en onderzoek en kennis te ontsluiten.
Binnen de Nationale Aanpak Milieu en Gezondheid wordt specifiek
aandacht besteed aan het ontwerp en inrichting van een gezonde
leefomgeving. Daarnaast investeert het ministerie van VWS in een
beweegvriendelijke omgeving door middel van pilotprojecten bij
gemeenten. Het gaat dan bijvoorbeeld om veilige, toegankelijke wandelen fietspaden naar school en werk, voldoende sport- en speelveldjes in de
omgeving en het beweegvriendelijk inrichten van gebouwen.
Scholen spelen ook een belangrijke rol in het creëren van een gezonde
omgeving, daar is in paragraaf 5.2 al over geschreven.
Natuursprong
Veel kinderen in de leeftijd 4–12 jaar komen niet vanzelfsprekend
meer buiten om te spelen. Vooral voor kinderen uit de stad is een
groene omgeving soms ver weg (uit de evaluatie van het pilotproject
bleek dat 65% van de kinderen die deelnam aan Natuursprong nooit
eerder in een bos was geweest!).
Het Nederlands Instituut voor Sport en Bewegen (NISB), Jantje
Beton, de vereniging van Gemeenten voor Duurzame Ontwikkeling
(GDO) en Staatsbosbeheer hebben de handen ineengeslagen in dit
project. Het richt zich zowel op binnen- als buitenschoolse activiteiten. Kinderen gaan in groepsverband naar buiten en volgen een
speel- en beweegprogramma in wijkgroen, stadsparken en in
speelnatuur zoals de speelbossen van Staatsbosbeheer. De
begeleiding is in handen van speciaal hiervoor getrainde begeleiders
vanuit de sport, welzijn en Natuur en Milieu Educatie.
Het is de bedoeling dat kinderen na deelname de weg naar de
natuurgebieden ook zelf kunnen vinden, met vriendjes en ouders. Dit
is niet alleen een belangrijk instrument in de strijd tegen overgewicht, ook kunnen kinderen weer een binding met de natuur
ontwikkelen. Voor meer informatie www.natuursprong.nl.
Gezonde werkplek
De werkomgeving is een logische omgeving voor preventieve activiteiten
omdat een goede gezondheid zowel het belang van de werkgever, de
individuele werknemer als de maatschappij dient. Hierbij zijn de
werkgevers en werknemers zelf in eerste instantie aan zet.
Naast de zorg voor goede en veilige arbeidsomstandigheden wordt in
bedrijven steeds vaker aandacht besteed aan gezond gedrag (bijvoorbeeld
via bedrijfsfitness of gezonde bedrijfskantines). Er zijn voorbeelden van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

32

bedrijven en ondernemingen bekend die vanuit de gedachte van goed,
gezond werkgeverschap samenwerken met zorgverzekeraars, (lokale)
zorgprofessionals en universiteiten. Een kwart van de werkgevers heeft
bijvoorbeeld beleid om bewegen te stimuleren.
Naast het belang van werkgevers en werknemers, zijn de zorg- en
verzuimverzekeraars ook gebaat bij een gezonde werkplek. Verzuimverzekeraars besteden vanuit schadelastbeperking al in verschillende mate
aandacht aan de gezonde werkplek in hun contracten met werkgevers. De
collectieve contracten die werkgevers sluiten met zorgverzekeraars
kunnen hier een goede aanvulling op zijn. Op dit moment zijn bijna
6 miljoen Nederlanders Zvw verzekerd via een collectief werkgeverscontract. Dit zijn overigens niet uitsluitend werknemers maar ook vaak hun
partners en kinderen. De mogelijkheid die verzekeraars hebben om een
korting op de premie te geven (maximaal 10% ten opzichte van een
vergelijkbare individuele polis) is een interessante financiële prikkel.
Gemiddeld is de korting bijna 8%. Preventie kan zowel voor de werkgever
als voor de zorgverzekeraar interessant zijn.
Er lijkt ook nog ruimte te zijn om de synergie tussen verzuimverzekeraar
en zorgverzekeraar in de bedrijven te versterken, met name als het gaat
om re-integratie van zieke werknemers. Dat vereist wel dat verzuimverzekeraars en zorgverzekeraars met werkgevers tot overkoepelende
afspraken komen waarin de verschillende invalshoeken van beide
verzekeringstypen worden overbrugd.
Naast aandacht voor de fysieke gezondheid is aandacht voor de geestelijke gezondheid relevant. Enerzijds zijn psychisch gerelateerde aandoeningen de belangrijkste veroorzaker van verzuim. Werk kan anderzijds een
belangrijke bijdrage leveren aan herstel van een psychische ziekte.
Aandacht voor oorzaken van psychische problemen van de werknemer
zoals stress en depressie, is dan ook van groot belang. Met een
toenemend aantal chronisch zieken neemt ook het aantal chronisch zieke
werknemers toe. Er is dus aandacht voor gezondheid in relatie tot het
werk nodig zodat chronisch zieken goed kunnen blijven participeren.
Onder de noemer «bevorderen langdurige inzetbaarheid» zullen de
ministers van VWS en SZW hieraan een stimulans geven. Daarbij zal
specifiek aandacht worden besteed aan het type bedrijf (groot bedrijf,
MKB, zzp-er) en specifieke doelgroepen (ouderen, laagopgeleiden en
mensen met een beperking). Ook het verbeteren van de samenwerking
tussen de curatieve gezondheidszorg en de bedrijfsarts komt hierbij aan
bod. Verbeterde samenwerking kan het ziekteverzuim terugdringen en
daarmee leiden tot minder zorgverbruik en toename van de productiviteit.
Concrete onderdelen in de samenwerking tussen beide ministeries zijn:
– Een actieplan «Gezonde bedrijven» gericht op het stimuleren van
bewegen en het bevorderen van aandacht voor geestelijke problematiek. Hiervoor wordt samenwerking gezocht met sociale partners;
– Optimalisatie van het stelsel van bedrijfsgezondheidszorg naar
aanleiding van onderzoek over de knelpunten in het functioneren van
de bedrijfsarts;
– Een aanpak voor de ontschotting tussen curatieve zorg en bedrijfsgezondheidszorg.
Publiek Private Samenwerking
Publiek private samenwerking (PPS) van betrokken partijen (gemeenten,
bedrijfsleven, gezondheidsorganisaties en onderwijs) ziet het kabinetals
een kansrijk middel om de gezonde keuze maximaal aantrekkelijk en
toegankelijk te maken. Ook hierbij geldt dat de initiatieven voor een
belangrijk deel uit de betrokken partijen zelf komen. PPS sluit aan bij het
thema «de gezonde keuze, de makkelijke keuze». Over sommige

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

33

omgevingsfactoren heeft de overheid direct zeggenschap, over de meeste
echter niet. Daarom is ook inzet van private partijen van groot belang.
Vanuit een gezamenlijk doel zien wij meerwaarde om samen met
betrokken partijen een stap vooruit te zetten.
PPS zien wij als een van de beschikbare beleidsinstrumenten voor
gezondheidsbeleid. Er zijn momenteel al goede voorbeelden en we willen
verdere mogelijkheden voor samenwerking uitdrukkelijk verkennen.
Het kabinet wil deelnemen aan een samenwerkingsverband wanneer dat
meerwaarde oplevert. Bij deelname kan de rol uiteenlopen van deelnemen tot ondersteunen of regie voeren. De rijksoverheid neemt geen rol
van een andere partij over.
Geen 16? Geen druppel!
Dit project is een gezamenlijk initiatief van overheid, maatschappelijke organisaties en bedrijfsleven. De partijen werken samen in de
Werkgroep Alcohol en Jongeren en trekken met het logo «Geen 16?
Geen druppel» samen op om de wettelijke norm van 16 jaar te
vertalen in een sociale norm. Het doel is om in alle activiteiten die
gericht zijn op jongeren en hun ouders duidelijk te maken dat
alcoholconsumptie onder de 16 jaar niet de norm is. Het logo kan
door alle partijen worden gebruikt die de doelstelling «geen alcohol
onder de 16 jaar» nastreven. Voor meer informatie
www.geen16geendruppel.nl.
Elke PPS is anders. Het uitgangspunt is een gezamenlijk doel waarbij
samenwerking meerwaarde en efficiency oplevert. Hierbij hoort een
heldere en optimale taak- en risicoverdeling. Innovatie, kennis en kapitaal
kunnen door middel van PPS worden aangeboord en ingezet om
maatschappelijke doelen te bereiken. Door buiten gebaande paden op
zoek te gaan naar nieuwe mogelijkheden, willen wij het gezondheidsbeleid op nationaal en lokaal niveau een impuls geven. Wij nodigen
partijen uit het veld en het bedrijfsleven dan ook nadrukkelijk uit om de
dialoog met elkaar en met ons aan te gaan. Initiatieven van mensen zelf
willen we waar mogelijk een positieve duw in de goede richting geven.
Wij zien mogelijkheden voor diverse nieuwe PPS-vormen en maatschappelijke allianties toepasbaar voor sport- en bewegen, gezond leven via
(een verzameling van) leefstijlthema’s, de gezonde werkplek of school,
onderzoek en innovatie, eHealth, ICT oplossingen en domotica ter
bevordering van zelfmanagement en leefstijlbegeleiding. De verkenning
en inzet van PPS gebeurt kabinetsbreed; verschillende ministeries leveren
hier vanuit hun sector een bijdrage aan.

1

EPODE: Ensemble, Prévenons l’Obesité des
Enfants

Convenant Gezond Gewicht
Het Convenant Gezond Gewicht (2010–2014) is een publiek private
samenwerking van 27 partijen. Op basis van gelijke stem wordt
gewerkt aan een integrale aanpak voor gezond gewicht voor
jongeren en volwassenen. Doel is om samen de stijgende trend van
overgewicht en obesitas om te buigen in een daling. Het Convenant
zet in op vier omgevingsfactoren: gemeente, school, werk en vrije
tijd. Gezond eten en sport en bewegen spelen gaan hierin hand in
hand.
Met een plan van aanpak en inspanningsverplichtingen zijn concrete
activiteiten in de loop van 2010 opgestart. Activiteiten en resultaten
hebben via deelconvenanten ook betrekking op verschillende moties,
zoals van Vendrik en van Wiegman (TK 2009–2010, 31 899, nr. 8 en
nr. 10).
Het deelconvenant JOGG (Jongeren op Gezond Gewicht) gaat over
het implementeren van de Nederlandse variant van de Franse
EPODE1-aanpak in gemeenten (ook de strekking van de motie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

34

Wiegman) en is één van de prioriteiten. De doelstelling is ten minste
75 JOGG-gemeenten in 2015. In de tweede helft van 2010 sloten
6 gemeenten zich aan. Voor 2011 is deelname van 13 nieuwe
JOGG-gemeenten ten doel gesteld. Verdere opschaling vindt de
jaren daarna plaats.
De aanpak binnen het Convenant met al haar partners zorgt voor
meer bundeling van interventies en gecoördineerde landelijke en
lokale activiteiten.
Meer informatie en resultaten staan op
www.convenantgezondgewicht.nl
5.4 Betrouwbare en toegankelijke informatie
Een generieke, populatiebrede aanpak met massamediale campagnes
past niet in de eigen verantwoordelijkheid voor een gezond leven.
Bovendien zijn er twijfels over de effectiviteit en is het bereik bij belangrijke doelgroepen beperkt. Vanuit de gedachte «gezondheid dichtbij»
wordt de menselijke maat juist gevonden in informatievoorziening in de
eigen leefwereld van burgers via bijvoorbeeld school, werk, buurt en zorg.
Basisinformatie voor de burger
Om mensen in staat te stellen keuzes te maken, zijn kennis en praktische
informatie nodig. Het is efficiënter om informatie meer gebundeld vanuit
de vraag aan te bieden. De rijksoverheid zorgt daarom voor een toegankelijke en betrouwbare informatiebasis. Naast directe informatie voor de
burger kunnen ook zorgverleners, organisaties, professionals en
gemeenten hier gebruik van maken voor hun voorlichtings- en zorgadviesrol.
De komende tijd gaat de rijksoverheid:
• Inzetten op gebundelde, betrouwbare en toegankelijke informatie voor
burgers, professionals, gezondheidspartners en bedrijven;
• De risicocommunicatie tijdens rampen en crises verbeteren;
• Inzetten op het delen en bundelen van effectieve interventies en
gebruik hiervan;
• De subsidiestructuur en inzet van kennisinstituten omvormen.
Inzetten op toegankelijke informatie
We zetten de komende jaren in op verdere bundeling en verbetering van
informatie die toegankelijk en vindbaar is voor alle betrokken partijen.
De website www.kiesbeter.nl is een goede manier om informatie, vanuit
de overheid, te bundelen en eenvoudig toegankelijk te maken voor de
Nederlander.
De centra van het RIVM en de diverse kennisinstituten spelen een
belangrijke rol in het voorzien in betrouwbare en toegankelijke basisinformatie. Naast informatie voor consumenten betekent dit bijvoorbeeld ook
dat lesmateriaal voor scholen gebundeld en toegankelijk beschikbaar is.
Hier is nog wel een verbeterslag te maken. Dit komt hierna bij de
financiering van kennisinstituten concreet aan de orde.
Ook op andere relevante beleidsterreinen zijn instrumenten ontwikkeld.
Zo heeft het ministerie van I&M de GezondOntwerpWijzer ontwikkeld. Het
is een instrument voor zowel burgers als voor professionele betrokkenen
zoals projectontwikkelaars en woningbouwcorporaties. De eerste versie is
vanaf zomer 2011 beschikbaar en is opgenomen in de Atlas Leefomgeving. Dit is een digitale atlas, beschikbaar via internet, met informatie
op buurtniveau rondom de thema’s milieu en gezondheid. Via deze Atlas
kunnen burgers informatie zoeken hoe ze zelf kunnen bijdragen aan het
veilig en gezond maken van hun leefomgeving.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

35

Verbetering risicocommunicatie tijdens rampen en crises
Tijdens rampen/crisis is toegang tot betrouwbare en toegankelijke
informatie voor betrokkenen essentieel. Zij moeten snel geïnformeerd
worden over de gezondheidsrisico’s en wat ze wel en niet moeten doen.
Het centrum voor Gezondheid en Milieu van het RIVM (RIVM/cGM)
ondersteunt hierbij overheden en operationele diensten zoals GGD’en en
de GHOR. Bij milieucalamiteiten worden meet- en analyseresultaten
geduid naar gezondheidsrisico’s en handelingsperspectieven. Er worden
adviezen en ondersteuning geboden bij vraagstukken over psychosociale
nazorg en nut en noodzaak van gezondheidsonderzoek of monitoring.
Daartoe wordt met meerdere kennisinstituten samengewerkt. Het kabinet
zet in op goede crisis beheersingsstructuren waarin voorlichting en
communicatie belangrijke elementen zijn. Van elke crisis wordt geleerd
zodat een volgende keer (nog) beter op de omstandigheden ingespeeld
kan worden.
Op nationaal niveau is het Rijk daarom dit jaar gestart in het investeren in
opleiden, trainen en oefenen van het Nationaal Voorlichtingscentrum op
het gebied van risicocommunicatie.
Met betrekking tot infectieziektebestrijding speelt het Centrum Infectieziektebestrijding van het RIVM (RIVM/CIb) een centrale rol. Het RIVM/CIb
verzorgt zowel informatie aan betrokken professionals zoals huisartsen en
GGD’en, als aan burgers. Voor concrete infectieziekten zijn en worden
verschillende vormen van voorlichtingsmateriaal ontwikkeld en wordt op
verschillende kanalen gecommuniceerd (website, folders, tv, radio).
Inzet op effectieve interventies en bundeling
Door de jaren heen is er een enorme hoeveelheid van interventies
ontwikkeld voor het gezondheidsbeleid. Onderlinge uitwisseling om de
kwaliteit en effectiviteit van interventies te verbeteren kwam weinig voor.
Ook werd er weinig aandacht besteed aan de praktische toepassingen van
de interventies. Met de oprichting van het Centrum Gezond Leven van het
RIVM (RIVM/CGL) is daar een belangrijke verbeterslag in gemaakt. Het
RIVM/CGL verzamelt effectieve interventies en zet deze via een toegankelijke databank in de etalage. Voor de doelgroep jeugd werkt zij met
Nederlands Centrum Jeugdgezondheid en het Nederlands Jeugdinstituut
(NJi) samen. Door de verzameling van effectieve interventies kan beter en
meer gebruik worden gemaakt van wat er al is in plaats van automatisch
te starten met de ontwikkeling van nieuwe interventies. Dit traject loopt
sinds 2009 en wordt gecontinueerd. Dit helpt zowel lokale overheden als
de rijksoverheid bij het efficiënt inzetten van middelen. Vanuit de
rijksoverheid betekent dit een zeer beperkte inzet op het ontwikkelen van
nieuwe interventies door kennisinstituten.
De doorontwikkeling en verspreiding van de Handleiding Gezonde School
past hier bij. Momenteel is er een handzaam overzicht voor die basisscholen die met gezondheid aan de slag willen. Ook ontwikkelt het
RIVM/CGL samen met betrokken kennisinstituten eenzelfde instrument
voor het MBO. Voor een gezonde leefomgeving en gezond binnenmilieu
gebeurt dit samen met het RIVM/cGM.
Subsidiestructuur voor gezondheidsbevorderende instituten
Passend bij onze visie en beleidsdoelstellingen is een meer flexibele
financieringsstructuur nodig. De financieringsstructuur van de gezondheidsbevorderende instituten wordt daarom herzien. Inhoudelijk worden
thema’s ook meer bij elkaar gebracht zoals roken, alcohol en drugs.
Hierdoor kan het beschikbare budget efficiënter en ondersteunend aan
ons beleid worden ingezet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

36

HOOFDSTUK 6. AFSTEMMING GEMEENTEN EN RIJK
In de voorgaande hoofdstukken is per thema ingegaan op de rol en de
positie van de overheid. Aanvullend bespreekt het kabinet in dit hoofdstuk
de relatie tussen de gemeenten en het Rijk en de invulling van de
kennisinfrastructuur voor beleidsontwikkeling en -monitoring.
6.1 Gemeenten aan zet
De gemeente is de bestuurslaag die het dichtste bij de burger staat.
Daarom zijn gemeenten beter in staat om maatwerk te leveren, in te
spelen op de leefwereld van de burgers en rekening te houden met de
specifieke lokale omstandigheden. Gemeenten hebben dan ook op het
gebied van gezondheidsbevordering een grote mate van beleidsvrijheid.
Bij infectieziekten, rampen en de jeugdgezondheidszorg is er een sterkere
relatie tussen gemeenten en het Rijk noodzakelijk. De wederzijdse
verantwoordelijkheden zijn in de Wet publieke gezondheid (Wpg)
geregeld.
Iedere vier jaar maken gemeenten hun nota gemeentelijke gezondheidsbeleid. De nota wordt door de gemeenteraad vastgesteld en daar vindt
primair de toetsing van het beleid plaats. De IGZ onderzoekt de werking
van de Wpg en de interactie tussen het landelijke en het gemeentelijke
gezondheidsbeleid. In de door de Eerste Kamer vastgestelde wijziging van
de Wpg d.d. 17 mei 2011 wordt de relatie tussen de landelijke en
gemeentelijke nota’s versterkt. Met deze wijziging moeten gemeenten in
hun eigen nota’s de landelijke prioriteiten in acht nemen. Gemeenten zijn
ook verplicht om vierjaarlijks een beleidsplan Wmo te maken. Voor
effectief beleid is het van belang die goed af te stemmen met de eigen
nota gezondheidsbeleid. Een aantal gemeenten kiest er al voor om deze
beide stukken te bundelen.
Voor gemeenten is het van belang goed inzicht te hebben in de gezondheidstoestand van hun inwoners. Dat is het startpunt om de zaken op te
pakken die aansluiten bij de belevingswereld van mensen. We gaan er
vanuit dat ook gemeenten er voor kiezen om gezondheid meer iets van
hun inwoners zelf te maken. De uitgangspunten van het kabinet kunnen,
volgens ons, dan ook goed worden gebruikt door gemeenten. Dit
betekent:
– Inzetten op spelen, bewegen en sporten;
– Jeugd benoemen als belangrijke doelgroep voor het lokaal gezondheidsbeleid;
– Stimuleren van publiek private samenwerking op lokaal niveau;
– Verbindingen leggen tussen verschillende beleidsterreinen en
gezondheid: verknopen van gezondheid met ander belangrijke
beleidsdoelstellingen, bijvoorbeeld op het terrein van jeugdbeleid,
ruimtelijke ordening, welzijn en veiligheid;
– Een bijdrage leveren aan het realiseren van «gezondheid in de buurt»
door:
• inzicht te verkrijgen in de lokale gezondheidsproblematiek;
• in de woonvisies rekening te houden met voorzieningen op gebied
van zorg en bewegen in de buurt;
• afspraken te maken met verzekeraars en zorgverleners: zowel over
het vormgeven van voorzieningen en netwerken dicht in de buurt
als over afstemming van taken op het gebied van preventie.
Uitgaande van het Regeerakkoord worden steeds meer participatievoorzieningen naar gemeenten overgeheveld: de functie begeleiding, de zorg
voor de jeugd, delen van de Wajong etc. Zo kunnen gemeenten
problemen integraal aanpakken. In het Bestuursakkoord Rijk – medeoverheden 2011 is in de paragraaf Zorg met de VNG afgesproken, dat wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

37

onderzocht hoe door stimulerende prikkels onnodig gebruik van
zwaardere zorg kan worden tegengegaan. Verbeteringen tussen de
verschillende systemen (Wmo, AWBZ, Zvw en Wpg) worden onderzocht.
Zo zijn er betere verbindingen mogelijk tussen de eerstelijnszorg (met
name huisartsen) en het Wmo-loket en andere gemeentelijke gezondheidstaken.
Verder wordt in gemeenten bij de Wmo al gewerkt aan een nieuwe
benadering («de Kanteling»). Daarbij staat de hulpvraag centraal en wordt
gezocht naar meer op maat toegesneden ondersteuning, of het nu
mantelzorg of huisvestings- en vervoersfaciliteiten zijn. Naast directe
ondersteuning kunnen ook preventieve voorzieningen meegenomen
worden.
Mantelzorg verdient speciale vermelding als belangrijk instrument voor de
gezondheid en zorg van mensen, naast of in plaats van de professionele
hulp. Goede ondersteuning van mantelzorgers is dan ook geboden.
Gemeenten zijn hiervoor in eerste instantie verantwoordelijk.
Gemeenten maken zelf keuzes hoe ze deze zaken aanpakken, maar het is
niet handig als ze steeds het wiel zelf uitvinden. Vanwege het gezamenlijk
gezondheidsbelang, kennisverzameling en -overdracht en efficiencyoverwegingen, heeft de rijksoverheid ondersteuningsprogramma’s voor lokaal
gezondheidsbeleid opgezet. Deze programma’s richten zich zowel direct
op de gemeenten als op de lokale professionals in de gemeenten.
Voorbeelden hiervan zijn programma Gezonde Slagkracht, experiment
gezonde wijk en Gezond Lokaal-Centraal. Naast partijen zoals de VNG,
GGD Nederland en Vereniging Sport en Gemeenten (VSG) spelen de
landelijke centra van het RIVM een rol bij het ontsluiten van kennis en
goede voorbeelden, zowel op praktisch als beleidsmatig niveau. In het
belang van lokale slagkracht, blijft de rijksoverheid inzetten op ontsluiting
en bundeling van kennis en toepasbare informatie voor gemeenten en
professionals (zie ook het vorige hoofdstuk). Een aantal programma’s
eindigt de komende jaren. Het kabinet gaat in overleg met gemeenten,
GGD’en en andere doelgroepen bekijken of de genoemde vormen van
ondersteuning nog aansluiten bij hun behoeften of dat er nieuwe vormen
nodig zijn.
Handreiking Gezonde Gemeente
Eind 2010 heeft het Centrum Gezond Leven, met hulp van betrokken
kennisinstituten, een Handreiking Gezonde Gemeente uitgebracht.
Deze handreiking helpt gemeenten bij de verschillende fasen van de
vierjaarlijkse beleidscyclus, van de voorbereiding tot en met de
evaluatie. Er bestaat geen vast recept voor gemeentelijk gezondheidsbeleid. Dat betekent dat deze handreiking zowel concrete
handvatten biedt waarmee een gemeente direct aan de slag kan als
dat het inspiratie biedt, met verwijzingen naar achtergrondinformatie
en voorbeelden uit de praktijk.
Eerdere versies van de handreiking (een van de actiepunten van de
preventienota 2006), waren per thema (alcohol, overgewicht, roken,
depressie) uitgewerkt. De herziene versie heeft een meer integrale
benadering, behandelt meer leefstijlaspecten, bundelt de informatie
en maakt koppelingen met ontwikkelingen zoals publiek private
samenwerking.
Meer informatie is te vinden op www.loketgezondleven.nl.
6.2 Kennis en onderzoek voor het beleid
Naast informatievoorziening voor de burger (zie hoofdstuk 5), is ook
kennis en informatie nodig voor beleidsontwikkeling en -monitoring. Vaak
ligt kennis en informatie voor de burger en beleid in elkaars verlengde. Dit
betekent dat de twee aspecten zo veel mogelijk worden gecombineerd. Nu

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

38

is er nog te veel sprake van versnippering op beide gebieden. Uit oogpunt
van financiële en inhoudelijke doelmatigheid werkt dit kabinet aan een
compacte kennis- en onderzoeksstructuur.
Kennis voor beleidsontwikkeling
Kennis en informatie voor beleidsontwikkeling komt tot stand in samenwerking met relevante partijen, met name het RIVM en ZonMw. Met het
RIVM wordt jaarlijks een opdrachtenpakket afgesproken dat moet
aansluiten bij de kennisbehoefte van het ministerie van VWS. Dit pakket
voert het RIVM als opdrachtnemer uit binnen de beschikbare financiële en
personele kaders en met inachtneming van de opgelegde taakstelling.
Voor de programma’s van ZonMw wordt gekeken waar de afstemming
tussen programma’s kan worden verbeterd. Daarnaast maakt het kabinet
de keuze voor implementatiegericht onderzoek. Nut en noodzaak van
onderzoek moet juist in die dagelijkse praktijk zichtbaar worden. Het
implementeren van resultaten uit de programma’s van ZonMw blijft voor
het ministerie van VWS een expliciet aandachtspunt, evenals een
intensieve samenwerking van ZonMw met het RIVM/CGL. In het kader van
het Regeerakkoord wordt een korting toegepast op de onderzoeksbudgetten vanwege de herijking van het leefstijlbeleid.
Naar aanleiding van onze visie, zoals verwoord in deze nota, zal de
komende maanden worden gekeken naar de onderzoeksagenda op het
gebied van preventie en leefstijl voor 2012 en verder. De invulling daarvan
is leidend voor de (jaarlijkse) opdrachtverlening van de kennisinstituten.
Op de onderzoeksbudgetten van ZonMw en het RIVM zal een korting
worden uitgevoerd. Voor een deel is hier efficiencywinst te behalen en
voor een deel komt dit door een ombuiging als gevolg van de taakstelling
op gebied van leefstijl.
Monitoring
Hoewel er in Nederland veel gegevens worden verzameld, blijkt het nog
steeds moeilijk te zijn om betrouwbare en vergelijkbare cijfers te krijgen
over de gezondheid van de Nederlandse bevolking. GGD’en hebben hun
eigen lokale monitors die onderling niet altijd op dezelfde wijze worden
uitgevoerd. Het CBS verzamelt landelijke gegevens en daarnaast zijn er
allerlei kennisinstituten met hun eigen instrumenten en monitors die voor
een deel vanuit de overheid worden gefinancierd. Cijfers zijn niet altijd
vergelijkbaar vanwege verschillen in meetmethoden of vraagstellingen.
Dit kan veel efficiënter.
Concreet heeft het RIVM om, binnen de beschikbare financiële en
personele kaders, de opdracht de informatievoorziening over de
gezondheid beter te stroomlijnen. Dat betekent:
• Het, samen met GGD Nederland en CBS, ontwikkelen van een
dataverzamelingssysteem zodat vergelijkbare gegevens over de
volksgezondheid op landelijk, regionaal en lokaal niveau beschikbaar
komen. De integrale veiligheidsmonitor kan hierbij als voorbeeld
dienen.
• Verbindingen leggen tussen (lokale) gezondheidsgegevens over de
bevolking en relevante gegevens uit verschillende zorgsectoren zoals
AWBZ, eerstelijnszorg en Wmo.
• Praktische tools ontwikkelen waarin snel zichtbaar is hoe het met de
(volks)gezondheid gesteld is en waar eventueel moet worden
bijgestuurd.
Beperkte internationale kennisrol
Het kabinet wil efficiënt gebruik maken van beschikbare kennis. Goede
voorbeelden, onderzoeksgegevens en bestaande netwerken in het
buitenland worden zeer gericht ingezet. Dit betekent ook bewust keuzes
maken voor deelname aan vergaderingen, conferenties en werkbezoeken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

39

Het is niet vanzelfsprekend dat Nederland een trekkersrol op zich neemt
als het gaat om Europese of WHO werkgroepen, onderzoek en vergaderingen.
Omdat investering in kennis en onderzoek ook landsgrenzen kan
overstijgen, zullen we specifieke onderzoeksvragen ook internationaal
agenderen. Hierdoor kan, bijvoorbeeld binnen de Europese Kaderprogramma’s (kortweg KP7 en KP8), Europees geld worden benut voor onze
onderzoeksagenda. Daarnaast kan door samenwerking met andere
lidstaten via het Joint Programming Initiative onderzoek in Europa
efficiënter worden ingezet.
Healthy Ageing: samenwerking rond gezond ouder worden in
Noord-Nederland
In de provincies Groningen, Friesland en Drenthe is een grootschalig
samenwerkingsproject opgezet tussen kennisinstellingen, het
UMCG, regionale overheden en het bedrijfsleven, gecoördineerd
door het Healthy Ageing Network Noord-Nederland (HANNN). De
partners willen inzicht krijgen in de factoren die van invloed zijn op
verouderingsprocessen en deze inzichten vertalen in adviezen,
producten en innovatieve oplossingen. Kenmerkend voor het project
is de geïntegreerde aanpak op alle niveaus: gezondheid, welzijn en
welbevinden horen bij elkaar, maar ook: onderzoek, medische zorg,
bedrijfsleven en overheid. Dit soort samenwerking draagt bij aan de
kwaliteit van leven op oudere leeftijd, maar levert bovendien
belangrijke economische en maatschappelijke activiteiten op voor de
regio.
Het Healthy Ageing Network Noord Nederland wordt medegefinancierd door het Samenwerkingsverband Noord-Nederland (SNN), het
Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) en het
ministerie van EL&I.
Meer informatie www.hann.eu.
HOOFDSTUK 7. FINANCIËN
Veel activiteiten op het gebied van gezondheidsbeleid die vallen binnen
de taak van de rijksoverheid, worden gefinancierd uit de begrotingen van
de ministeries van I&M (bijvoorbeeld vermindering van schadelijke
stoffen in het milieu en verbetering van de verkeersveiligheid), BZK
(bijvoorbeeld gezond wonen en jaarlijks € 10 mln om extra wijkverpleegkundigen in te zetten voor een betere verbinding van zorg, wonen en
welzijn), EL&I (bijvoorbeeld goede voedselkwaliteit) en SZW (bijvoorbeeld
veiligheid op de werkvloer).
Vanuit de begroting van het ministerie van VWS worden activiteiten
gefinancierd gericht op gezondheidsbescherming, ziektepreventie en
gezondheidsbevordering.
Gezondheidsbescherming en ziektepreventie
Voor voedsel- en productveiligheid zijn de geraamde uitgaven op de
VWS-begroting in 2011 € 73 mln en structureel vanaf 2012 € 78,5 mln,
inclusief het toezicht door de Voedsel- en Warenautoriteit. De gevolgen
van de P&M taakstelling van het kabinet zijn nog niet in deze reeks
verwerkt.
Bescherming tegen infectieziekten loopt via vaccinatieprogramma’s.
• De geraamde uitgaven voor het Rijksvaccinatieprogramma (vaccinatie
van alle kinderen in de leeftijd van 0 tot 12 jaar die in Nederland
wonen) bedragen structureel € 107 mln. vanaf 2011.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

40

•

•

•

•

Op de VWS begroting wordt voor het nationaal programma grieppreventie (vaccinatie van doelgroepen tegen seizoensgriep) in 2011 € 56,6
mln. geraamd, oplopend tot € 59,3 mln. vanaf 2014.
Ten behoeve van vaccinatieprogramma’s wordt een bijdrage van
€ 54,7 mln. geraamd voor de baten-lastendienst Nederlands Vaccin
Instituut (NVI). Met ingang van 2011 maakt het NVI deel uit van het
RIVM. In 2012 is voor de NVI taken € 44,7 mln. geraamd en structureel
vanaf 2013 € 47,6 mln. Een deel van dit bedrag wordt binnen het
Topsectoren initiatief van het ministerie van EL&I aangewend voor de
ontwikkeling van nieuwe vaccins en antimicrobiële middelen.
Verder wordt voor de coördinatie en ondersteuning van de uitvoering
van infectieziektebestrijding en -onderzoek jaarlijks voor een bedrag
van € 35 mln. aan opdrachten verleend aan het RIVM/Centrum voor
Infectieziektebestrijding.
Onderzoeksprogramma’s infectieziektebestrijding en Q-koorts worden
gefinancierd via ZonMw voor bedragen van € 3 mln. in 2011 en € 2,8
mln. in 2012.

Ter voorkoming van chronische ziekten, dan wel het voorkomen van
verergering ervan, financiert VWS een aantal preventieprogramma’s.
• In het derde en vierde preventieprogramma van ZonMw worden onder
andere verbindingen gelegd tussen preventie en andere sectoren
(wonen, werken, leren). Voor deze programma’s is in 2011 € 14 mln.
beschikbaar, € 11 mln. in 2012, € 8,5 in 2013 en € 6 mln. in 2014.
• In het programma diseasemanagement chronische ziekten van ZonMw
wordt kennis en ervaring opgedaan met de toepassing van diseasemanagement bij chronische aandoeningen in de praktijk (€ 1 mln. in
2011).
• Voor het Nationaal Actieprogramma Diabetes (2009–2013) is dit jaar
€ 2,5 mln. beschikbaar.
Gezondheidswinst wordt ook behaald door de vroegopsporing van
(risicofactoren voor) ernstige aandoeningen. Hiertoe worden uit de
VWS-begroting jaarlijks de landelijke bevolkingsonderzoeken, zoals de
bevolkingsonderzoeken naar borst- en baarmoederhalskanker en
bloedonderzoek bij zwangeren gefinancierd (€ 116,5 mln. in 2011 en 2012,
€ 117,3 in 2013 en € 118,1 mln. vanaf 2014). De voorbereiding van de
invoering van een darmkankerscreening (met ingang van 2013) zal dit jaar
worden gestart. Voor de financiering van deze screening zijn binnen de
huidige middelen van VWS keuzes gemaakt.
Preventieve activiteiten in het kader van behandeling, verpleging,
verzorging en maatschappelijke ondersteuning en daarvoor beschikbare
geneesmiddelen en medische hulpmiddelen worden uit de premie (Zvw
en AWBZ) gefinancierd.
Gezondheidsbevordering
Bij gezondheidsbevordering is de taak van de rijksoverheid beperkt. De
uitvoering is vooral een taak van de gemeenten die daarvoor, via het
Gemeentefonds, financiële middelen ontvangen. In het kader van de
decentralisatie uitkering «Gezond in de stad» wordt bijvoorbeeld tot en
met 2014 jaarlijks € 5 mln. beschikbaar gesteld aan de grote gemeenten
(G31).
Uitgaande van de uitgangspunten van dit kabinet zal het ministerie van
VWS activiteiten financieren die gericht zijn op:
• Bewegen in de buurt;
• Toegankelijke en betrouwbare informatie op maat;
• Een basis kennisinfrastructuur;
• Weerbaar maken van jongeren;
• De gezonde keuze makkelijker maken;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

41

•

Actief aansluiten bij de inzet van andere partijen (publiek private
samenwerking).

De komende jaren wordt gestopt met activiteiten als (massamediale)
campagnes en niet-implementatiegericht (fundamenteel) onderzoek.
Subsidiëring van gezondheidsbevorderende instellingen wordt flexibeler
ingezet, programma’s gericht op seksuele gezondheid worden gebundeld.
Ook ondersteuning van lokale professionals zal worden gebundeld.
Voor het leefstijlbeleid is een begrotingsbedrag beschikbaar van € 64 mln.
in 2011, € 59 mln. in 2012, € 53 mln. in 2013, en € 48 mln. vanaf 2014.
Hiermee is, vanaf 2014, structureel een bezuiniging van € 18 mln.
gerealiseerd. De nadere invulling van de resterende budgetten zal in de
VWS-begrotingen van 2012, 2013 en 2014 worden gepresenteerd.
bedrag x € 1 mln.
Huidig budget leefstijlbeleid
Invulling subsidietaakstelling regeerakkoord
Resterend budget

2011

2012

2013

2014

66
2
64

66
7
59

66
13
53

66
18
48

Met deze aanpak vindt een inhoudelijke herijking van het leefstijlbeleid
plaats en worden de in het Regeerakkoord aangekondigde bezuinigingen
op het gebied van leefstijlbeleid ingevuld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

42

Bijlage:

Index afgedane moties en toezeggingen

Onderwerp

Referentie

Hoofdstuk

Toezegging door te gaan met de vijf doelstellingen uit preventienota 2006, maar met een andere insteek.

Debat over overheidsbeleid ten aanzien van preventieve
gezondheidsprojecten
28-10-2010: Handelingen 2010–2011, nr. 15. p. 13–35
Debat over overheidsbeleid ten aanzien van preventieve
gezondheidsprojecten
28-10-2010: Handelingen 2010–2011, nr. 15. p. 13–35
Motie van de leden Uitslag en Bouchibti TK 2009–2010, 31 839,
nr. 27
Motie van het lid Voordewind,
TK 2009–2010, 31 839, nr. 31

1

Debat over overheidsbeleid ten aanzien van preventieve
gezondheidsprojecten
28-10-2010: Handelingen 2010–2011, nr. 15. p. 13–35
Debat over overheidsbeleid ten aanzien van preventieve
gezondheidsprojecten
28-10-2010: Handelingen 2010–2011, nr. 15. p. 13–35
Verslag notaoverleg over de Nota Gezonde Voeding, van begin
tot eind
TK 2008–2009, 31 532, nr. 13

4, 5, 6

Algemeen Overleg preventie-beleid 5-12-2007:
TK 2007–2008, 22 894, nr. 159

4.1, 7

Motie van het lid Arib c.s., TK 2008–2009, 31 899, nr. 11

4.2, 5.2

Standpunt letselpreventie
TK 2008–2009, 22 894, nr. 211

4.3

TK 2009–2010, 22 894, nr. 239

4.3

Debat over overheidsbeleid ten aanzien van preventieve
gezondheidsprojecten
28-10-2010: Handelingen 2010–2011, nr. 15. p. 13–35
TK 2009–2010, 31 899, nr. 8

5

Debat over overheidsbeleid ten aanzien van preventieve
gezondheidsprojecten
28-10-2010: Handelingen 2010–2011, nr. 15. p. 13–35
Vraag van het Tweede Kamerlid van Gerven tijdens
VAO tabaksbeleid, 26 januari 2011

5.2

Beantwoording twee sets Kamervragen
2010Z17711
2010Z19065

5.2, 7

TK 2008–2009, 31 532, nr. 4

5.3

Verslag notaoverleg over de Nota Gezonde Voeding, van begin
tot eind
TK 2008–2009, 31 532, nr. 13

5.3

Verzoek Kamer reactie op rapport studenten met oproep tot
verplichtender zoutbeleid overheid 2011Z02125
TK 2009–2010, 31 899, nr. 10

5.3

TK 2009–2010, 31 899, nr. 15

5.3

Begrotingsbehandeling VWS 2011
Handelingen 2010–2011, nr. 20

5.3

Toezegging aan te geven waar verbinding te leggen met andere
ministeries en onderwerpen.
Nav GroenLinks (van Tongeren)
Moties over tegengaan van gehoorbeschadiging en omgevingsaanpassing en informatievoorziening met betrekking tot
gehoorbescherming.
PvdA (Bouchibti)
CU (Voordewind)
Toezegging tot het delen van best practices.
Nav SGP (van der Staaij)
Toezegging terug te komen op preventief onderzoek (screening,
health checks).
Nav GroenLinks (van Tongeren)
Toezegging na te gaan of regelgeving in de weg staat om
huisartsen en GGD’s aandacht te laten besteden aan voeding.
Hierbij wet publieke gezondheid betrekken.
Nav VVD (Zijlstra)
Voorbereidingen treffen om bij positief advies van de Gezondheidsraad en standpunt darmkanker minister ook daadwerkelijk
over te kunnen gaan tot mogelijke invoering darmkankerscreening.
Motie voor een overzicht van de concrete doelstellingen voor het
terugdringen van overgewicht.
PvdA (Arib)
Toezegging: In het preventiebeleid vanaf 2011 wil ik valpreventie,
in afstemming met het ouderenbeleid, benadrukken. Concreet ga
ik overwegen om letselpreventie in de volgende preventienota
als speerpunt op te nemen.
Toezegging om in Landelijke Nota Gezondheidsbeleid aandacht
te besteden aan preventieve gezondheidszorg voor ouderen.
Toezegging concrete doelstellingen rond leefstijl.

Motie Vendrik: Verzoekt de regering beleid te ontwikkelen gericht
op 100% gezonde schoolkantines in 2015.
Toezegging in te gaan op integrale aanpak schoolverzuim
Reactie op SP (van Gerven) aangehouden motie TK 2010–2011,
22 894, nr. 286
Toezegging om de inzet om te komen tot een rookverbod op
schoolpleinen met de minister van OCW te bespreken.
VAO tabaksbeleid, 26 januari 2011
Toezegging mbt preventieve aanpak middelengebruik (in relatie
tot onderwijsuitval) en hoe voortgaan met gezonde school en
genotmiddelen (preventief beleid jeugd en genotsmiddelen),
welk beleid wordt stopgezet?
Nav Kamervragen PvdA (Bouwmeester)
Motie Schermers: Verzoekt de regering de gezondheidsaspecten
van vaste en vloeibare frituurvetten in Europees verband onder
de aandacht te brengen, in het bijzonder in publieke instellingen
zoals scholen en zorginstellingen.
Toezegging het maximeren van het transvetzuurgehalte in
producten (in de EU) te verkennen, tegen de achtergrond dat is
aangetoond dat alternatieven zonder dit schadelijke ingrediënt op
de markt beschikbaar zijn.
Toezegging reactie op rapport «Minder zout graag» over
zoutbeleid in Landelijke Nota
Motie Wiegman: Verzoekt de regering in overleg met de
Vereniging Nederlandse Gemeente (VNG) te komen tot implementatie van de EPODE-aanpak in alle Nederlandse gemeenten
en de Kamer over de voortgang van de implementatie in de
gemeenten jaarlijks te informeren.
Toezegging jaarlijkse voortgangsrapportage Convenant Gezond
Gewicht
Relatie groen en gezondheid is relevant thema, toezegging dit
mee te nemen in nota gezondheidsbeleid.
Nav vraag Ouwehand (PvdD)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

1–6

3

4.1

4.1, 5.3

5.2

5.2

5.3

43

Onderwerp

Referentie

Hoofdstuk

Motie over doelmatiger campagnebeleid m.b.t. leefstijl (samenhang initiatieven).
CDA (Uitslag)
Motie: Aangeven naar welke preventieactiviteiten wetenschappelijk onderzoek zal starten (m.b.t. leefstijl en sociale leefomgeving).
D66 (Dijkstra)

Motie van het lid Uitslag, TK 2009–2010, 31 839, nr. 28

5.4

Begrotingsbehandeling VWS 2011, 32 500 XVI, nr. 79

6.2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 793, nr. 2

44