Bijlage bij de voortgangsbrief modernisering veiligheidsbeleid
biotechnologie
In de voortgangsbrief, waar deze bijlage bij behoort, is aangegeven dat in
2017 en 2018 gewerkt is aan modernisering van het beleid voor veiligheid
biotechnologie vanuit drie sporen: het agenderen van de noodzaak tot
modernisering van de EU-regelgeving, stakeholders betrekken bij de
inhoudelijke vormgeving van beleidsmodernisering en de samenleving
betrekken bij die modernisering om maatschappelijk draagvlak daarvoor te
verkrijgen. Inmiddels is dit proces in een nieuwe fase beland. In deze bijlage
wordt toegelicht welke activiteiten sinds de Kabinetsreactie1 op de
Trendanalyse Biotechnologie 20162 zijn uitgevoerd binnen elk van de
genoemde sporen.
Europees agenderen van de noodzaak tot beleidsmodernisering
In 2017 zijn op ambtelijk niveau verkennende gesprekken gevoerd met EUlidstaten over de noodzaak tot beleidsmodernisering in het licht van de actuele
maatschappelijke en technologische ontwikkelingen. Daaruit bleek dat de
meeste lidstaten bereid zijn een discussie te voeren over de noodzaak tot
modernisering van het Europese biotechnologiebeleid, maar dat hun
standpunten zeer uiteenlopen. De Europese Commissie neemt echter een
afwachtende houding aan en staat alleen open voor een discussie over
beleidsmodernisering als een substantieel aantal lidstaten daartoe op (hoog)
politiek niveau oproept.
Omdat de huidige Europese Commissie dit jaar zal worden opgevolgd door
een nieuw te benoemen Commissie, is mijn inzet er op gericht om het
entameren van een discussie over de noodzaak tot actualisering en
modernisering van de Europese ggo-regelgeving te doen opnemen in het vast
te stellen werkprogramma van de nieuwe Europese Commissie. Alleen dan
kan voldoende politiek mandaat worden verkregen om de discussie met gezag
en op het juiste beleidsniveau te voeren.
Het doel ervan is om ook op de langere termijn Europees beleid en
regelgeving goed toegesneden te laten zijn op de ontwikkelingen in de
biotechnologie, waarbij de mogelijkheden en kansen van de biotechnologie
zoveel mogelijk kunnen worden benut, zo lang de veiligheid van toepassingen
van biotechnologie gewaarborgd is en blijft.

1
2

Kst. 27428, nr. 335
Kst. 27428, nr. 330

Naar aanleiding van de uitspraak van het Europese Hof van Justitie over de
uitleg van de Richtlijn 2001/18/EU (de ggo-richtlijn)3 is de noodzaak van een
discussie over het Europese beleid en de regelgeving te voeren nog urgenter
geworden. Voor wat betreft de Nederlandse inzet, naar aanleiding van die
uitspraak, wordt kortheidshalve verwezen naar de brief van 30 november
2018 aan de Tweede Kamer4.
Nederland heeft sinds februari 2017 voorts actief deelgenomen aan de ‘ad hoc
working group on interplay between the GMO legislation and the legislation
on medicinal products’. In deze, door de Europese Commissie voorgezeten,
werkgroep van deskundigen is toegewerkt naar een zoveel mogelijk uniforme
aanvraagprocedure met zoveel mogelijk geharmoniseerde informatievereisten
voor klinische trials (humaan en veterinair) met ggo’s. Daarbij is de
Nederlandse inzet steeds gericht geweest op vereenvoudiging waar dat
mogelijk is en harmonisatie door aanpassing van de (Europese) regelgeving.
Nederland heeft dit initiatief van de Europese Commissie aangegrepen om
een grondige herziening van zowel de Europese regelgeving als de
uitvoeringspraktijk in de EU te bepleiten, zodat ook bij klinische proeven
wordt gekomen tot een enkele, gecombineerde beoordeling van de klinische
proef op Europees niveau. Dat zou de onnodige lasten voor bedrijven en
instellingen aanzienlijk reduceren. Om dat mogelijk te maken en ook om te
komen tot harmonisatie van het toepasselijke regime voor gentherapie, heeft
de Europese Commissie erkend dat dit nuttig en nodig is om belemmeringen
te verminderen. Tegelijkertijd heeft de Europese Commissie aangegeven dat
het wijzigen van de ggo-richtlijnen voor haar op dit moment niet bespreekbaar
is. De Europese Commissie streeft alleen op vrijwillige basis uniformering na.
Nederland is daarover bijzonder teleurgesteld en blijft de noodzaak tot
aanpassing van regelgeving onder de aandacht brengen, omdat op vrijwillige
basis de verschillen tussen lidstaten en de procedurele belemmeringen in de
Europese regelgeving onvoldoende kunnen worden weggenomen. In dit
verband zij ook verwezen naar de antwoorden op schriftelijke vragen ter zake
van 30 januari 2019 van de leden Van den Berg en Von Martels (CDA) over
regels en procedures die mogelijk onderzoek van gentherapie hinderen5,
alsook de antwoorden op schriftelijke vragen van de leden Pia Dijkstra en
Van Eijs (D66)6.

3

Zaak C-528/16, verzoek van de Conseil d’État (Frankrijk) om een prejudiciële beslissing
over de uitleg van de ggo richtlijn 2001/18 inzake door mutagenese verkregen ggo’s
4
Kst. 27428, nr. 353
5
Aanhangsel Handelingen 2018/2019, 1349
6
Aanhangsel Handelingen 2018/2019, 1351

Stakeholders betrekken
In 2017 en 2018 is in samenwerking met betrokken stakeholders het project
“Oplossen knelpunten Besluit ggo” in twee fasen uitgevoerd en afgerond7.
Nadat het Besluit ggo milieubeheer 2013 en de regeling milieubeheer 2013 in
maart 2015 in werking traden, bleken er knelpunten in de uitvoeringspraktijk
te ontstaan. Met het project zijn de knelpunten in de uitvoeringspraktijk van
de regelgeving voor genetisch gemodificeerde organismen (ggo’s) opgelost
door intensieve en succesvolle samenwerking tussen alle betrokkenen
(stakeholders, vergunningaanvragers, de vergunningverlener, toezichthouders
en beleidsmakers). Onder blijvende borging van de veiligheid zijn overbodige
administratieve lasten geschrapt en is de uitvoeringspraktijk verbeterd en
gestroomlijnd. Deze optimalisering van de regelgeving heeft ertoe geleid dat
alle praktische uitvoeringsproblemen zijn opgelost en een
samenwerkingsvorm is bereikt waardoor eventuele nieuwe knelpunten snel
worden gesignaleerd en vervolgens snel kunnen worden opgelost.
Naar aanleiding van een advies8 van de Commissie Genetische Modificatie
(COGEM) is voorts besloten tot het schrappen van de vergunningplicht voor
ingeperkt gebruik op inperkingsniveau II, zodat met een meldingsplicht
volstaan kan worden. Dit leidt niet alleen tot vermindering van
administratieve lasten maar ook biedt het grotere ruimte en flexibiliteit voor
onderzoek onder ingeperkt gebruik, onder waarborging van de daarvoor
vereiste veiligheid voor mens en milieu.
In juni en november 2017 vonden brede bijeenkomsten plaats met
maatschappelijke actoren op het gebied van rode (medische), witte
(industriële) en groene (agrarische) biotechnologie. Bij beide
bijeenkomsten9,10 waren ruim honderd deelnemers aanwezig om te
discussiëren over hun ambities op het gebied van modernisering van beleid en
regulering. De deelnemers waren afkomstig uit bedrijfsleven, wetenschap en
kennisinstellingen, NGO’s, overheid en maatschappelijke organisaties.
Op basis van de uitkomsten van deze bijeenkomsten, hebben overheid,
bedrijfsleven en NGO’s in 2018 een samenwerkingsverband ingesteld om
bouwstenen te ontwikkelen voor gemoderniseerd beleid dat beter op de
7

https://www.ggo-vergunningverlening.nl/ingeperkt-gebruik/project-oplossen-knelpunten-besluit-ggo-2013 en
https://www.ggo-vergunningverlening.nl/sites/default/files/201901/eindrapportage%20Project%20Knelpunten%20II.pdf
8
CGM/181108-02, advies COGEM d.d. 8 november 2018
9
http://www.bureauklb.nl/images/170630_Naar_toekomstbestendig_biotechnologiebeleid__def_verslag_stakeholderbijeenkomsten-min.pdf
10
http://www.bureauklb.nl/images/Aan_de_slag_met_toekomstbestendig_biotechnologiebeleid__verslag_bijeenkomst_7_november_2017_-_def.pdf

toekomstige ontwikkelingen is toegesneden. Fase 1 van die samenwerking is
in oktober 2018 afgerond met een document genaamd: ‘De stand van de
gedachtewisseling over modernisering van het biotechnologiebeleid’11, waarin
de uitkomsten van de besprekingen met de stakeholders beschreven zijn.
Biotechnologie wordt als een innovatief en technologisch middel beschouwd,
dat kan bijdragen aan het realiseren van maatschappelijke uitdagingen. Dit
betreft onder andere uitdagingen op het gebied van klimaat, ‘biobased
economy’, circulaire economie, gezondheid, voedsel- en oogstzekerheid,
reductie van gewasbeschermingsmiddelen, etc. Zulks uiteraard onder de
randvoorwaarde van veiligheid voor mens, dier en milieu, met ruimte voor
maatschappelijke opvattingen en keuzevrijheid voor consumenten en
professionele gebruikers van producten. De ‘Stand van de gedachtewisseling’
beschrijft drie hoofdthema’s voor verdere uitwerking en invulling:
-

-

-

Naar een meer integrale afweging:
Onderzocht wordt in hoeverre maatschappelijk en ethische
overwegingen een rol kunnen krijgen bij beleidskeuzes over
biotechnologie, met behoud van veiligheid als randvoorwaarde.
Risicobeoordeling makkelijker waar het kan, en uitvoeriger waar het
nodig is:
Het reguleringskader dient geoptimaliseerd te worden om lasten te
verminderen en belemmeringen voor innovatie weg te nemen. Waar
nodig worden uitgebreide case-by-case veiligheidsbeoordelingen
gedaan, waar mogelijk wordt geleerd van eerdere beoordelingen van
en ervaringen met de veiligheid van biotechnologische toepassingen.
Vertrouwen, veiligheid en verantwoording:
Mogelijkheden worden verkend om meer verantwoordelijkheid bij
onderzoekers en ontwikkelaars van nieuwe technologieën en
toepassingen daarvan neer te leggen, waarbij deze actoren transparant
laten zien dat veiligheid gegarandeerd blijft en vertrouwen op zijn
plaats is.

Ook andere, specifiekere thema’s zijn in de ‘Stand van de gedachtewisseling’
geïdentificeerd als bouwstenen of onderwerpen die samen met stakeholders
verder uitgewerkt kunnen worden, waaronder het thema van behoud van
keuzevrijheid voor consumenten en producenten.
Na een periode van enkele maanden, waarin alle betrokken maatschappelijke
actoren in eigen kring hebben gereflecteerd op de uitkomsten van de in 2018
gehouden beraadslagingen, is een voortgezette dialoog met de stakeholders
11

http://www.bureauklb.nl/images/181015_Stand_van_de_gedachtewisseling_modernisering_biotechnologiebeleid__eindrapport-min.pdf

gestart om op basis van die uitkomsten, hun wensen en voorkeuren concreet
gestalte te geven. De eerste bijeenkomst hierover vond plaats op 12 maart
2019. De deelnemers gaven aan deze dialoog waardevol te vinden en bereid te
zijn tot het voortzetten van het overleg over modernisering van het beleid,
waarbij het totale speelveld is opgedeeld in drie onderdelen, de medische
toepassingen (de rode biotechnologie) de industriële toepassingen (de witte
biotechnologie) en de toepassingen in de land- en tuinbouw, inclusief de
voedselproductie (de groene biotechnologie). Bovendien is afgesproken
daarbij expliciet onderscheid te maken tussen aspecten die nationaal kunnen
worden gerealiseerd en aspecten waarvoor Europese inzet noodzakelijk is.
Aldus is Fase 2 van de samenwerking met stakeholders onlangs van start
gegaan met als doel om binnen circa twee jaar een concrete uitwerking
voorhanden te hebben van onderwerpen en thema’s die in het kader van
beleidsmodernisering van belang worden geacht. Daarbij gaat het onder meer
om het optimaliseren van de uitvoeringspraktijk van de vergunningverlening
op het gebied van de biotechnologie, het waarborgen van de keuzevrijheid
van burgers en professionele gebruikers ten aanzien van producten die wel of
juist niet met ggo’s tot stand zijn voortgebracht en het ontwikkelen van
instrumenten ten behoeve van het Europees beleid en regelgeving die goed
toegesneden zijn op de technologische ontwikkelingen in de biotechnologie.
De samenleving betrekken ten behoeve van maatschappelijk draagvlak
Maatschappelijk draagvlak voor (gemoderniseerd) beleid heeft als startpunt
het informeren van een breed publiek. Daarnaast is het van belang om te
verkennen welke maatschappelijke waarden van het brede publiek bij de
moderne biotechnologie een rol spelen om deze waarden beter te kunnen
betrekken bij het beleidsproces.
Op 7 november 2017 is daarom de publiekswebsite over biotechnologie
gelanceerd (www.biotechnologie.nl). Deze website is in opdracht van IenW
gebouwd om het (Nederlandse) publiek op toegankelijke wijze over
ontwikkelingen in de biotechnologie te informeren. Informatieve publicaties,
achtergrondartikelen, een biotechnologie enquête en social media campagnes
hebben gezorgd voor een toenemend aantal bezoekers van de site: meer dan
100.000 met een gemiddelde tijd op de pagina van meer dan vijf minuten, wat
betekent dat bezoekers de tijd nemen om een artikel te lezen. Ook het aantal
‘likes’ voor de pagina heeft een behoorlijke stijging laten zien over het
afgelopen jaar: van 30 begin 2018 naar 545 eind 2018.
Tijdens een brede bijeenkomst op 7 november 2018 is ook een onderzoek
gepubliceerd waarin de burger aan het woord kwam. Het gepresenteerde

onderzoeksrapport12 gaat over publieksopvattingen in Nederland over
moderne biotechnologie en de maatschappelijke waarden die daaraan ten
grondslag liggen. Het onderzoek is uitgevoerd met behulp van de zogeheten
IenM (thans IenW) community, een onderzoeksplatform waarin
honderdvijftig deelnemers gedurende zes weken online over hun opvattingen
over biotechnologie in gesprek zijn geweest.
De belangrijkste conclusies van het onderzoek zijn als volgt:
- Deelnemers aan het onderzoek maken een scherp onderscheid tussen
verschillende toepassingen; de ene toepassing is de andere niet;
- Soms nemen deelnemers een principiële houding in, maar veel vaker
nemen deelnemers een afgewogen houding aan, waarbij de verschillende
voors en tegens van een specifieke toepassing tegen elkaar worden
afgezet;
- Als er een duidelijk nut is, zoals het uitbannen van ziektes en honger,
kunnen toepassingen veelal op goedkeuring rekenen; er is oog voor
kansen;
- Wanneer winstbejag of plezier het voornaamste oogmerk is, zijn
deelnemers kritisch;
- De borging van veiligheid wordt als cruciaal gezien waarbij strikt toezicht
en internationale afspraken worden verwacht. Daarom hechten deelnemers
grote waarde aan robuust onderzoek naar gevolgen op korte en lange
termijn, voorafgaand aan maatschappelijke toepassingen van
biotechnologie.
Als middel om de publieke opinie te peilen is het onderzoeksplatform zeer
bruikbaar en waardevol gebleken. Indien specifieke vragen zich aandienen
omtrent biotechnologische ontwikkelingen en de ontwikkeling van
gemoderniseerd biotechnologiebeleid, zal worden overwogen deze ook in de
toekomst aan een dergelijk onderzoeksplatform voor te leggen.
Met de website en het onderzoek is een eerste aanzet tot uitvoering van de
Motie Remco Bosma/Van der Velde gegeven, waarin de regering verzocht
wordt een maatschappelijk debat te starten, waarmee het publiek wordt
betrokken bij de huidige ontwikkelingen in de biotechnologie.
Overige actuele ontwikkelingen

12

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/biotechnologie/documenten/rapporten/2017/11/07/publieksopvattingenover-biotechnologie

Over ontwikkelingen in de biotechnologie en de mogelijke
beleidsconsequenties daarvan, worden voortdurend signaleringen,
onderzoeken en adviezen door de Commissie Genetische Modificatie
(COGEM) en het RIVM gepubliceerd. Daarmee kunnen actuele
ontwikkelingen op de voet worden gevolgd en kan – indien dat noodzakelijk
is – tijdig op ontwikkelingen worden ingespeeld. Enkele relevante
signaleringen, onderzoeken en adviezen worden in dit verband hieronder
genoemd.
Het RIVM heeft in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat onderzocht of, en in hoeverre, risico’s van nieuwe en toekomstige
toepassingen van biotechnologie kunnen worden beoordeeld met de bestaande
methode voor het beoordelen van risico’s van ggo’s. Dit heeft geleid tot het
RIVM briefrapport ‘Beoordeling van risico's voor mens en milieu van nieuwe
ontwikkelingen in de moderne biotechnologie’13. Uit het onderzoek blijkt dat
op de korte termijn de beoordeling van nieuwe ontwikkelingen onverkort
mogelijk is en de veiligheid niet in het geding is. Daarnaast bevestigt het
RIVM de conclusie van de COGEM in de Trendanalyse Biotechnologie 2016
dat de bestaande beoordelingsmethode op de langere termijn mogelijk niet in
alle gevallen toereikend zal zijn. Indien daar aanleiding toe is, zullen
initiatieven worden ondernomen om de beoordelingsmethoden aan te vullen
of uit te werken, teneinde te voorzien in eventuele lacunes in de
beoordelingsmethodieken. Als er een nieuwe toepassing plaatsvindt onder
ingeperkt gebruik, waarvoor de beschikbare beoordelingsmethoden mogelijk
tekortschieten, dan is de beleidslijn dat de bewijslast voor de veiligheid van de
betreffende toepassing bij de gebruiker ligt.
In geval van nieuwe toepassingen in de vorm van introductie in het milieu
waarvoor de beschikbare beoordelingsmethoden mogelijk tekortschieten, zal
de beoordeelbaarheid ervan terstond in Europees kader worden geagendeerd
opdat Europees geharmoniseerde oplossingen worden gevonden in
samenwerking met de Europese Commissie en de EU-lidstaten.
In de brief van 8 februari 201614 is de Tweede Kamer geïnformeerd over een
nieuwe techniek genaamd «Gene drive». Dat is een techniek in de
biotechnologie waarmee een genetische eigenschap zodanig in het DNA van
een organisme wordt aangebracht dat het organisme alleen gemodificeerde
nakomelingen voortbrengt. Deze toepassing vergde aanpassingen van de
regelgeving die terstond zijn ingevoerd om de veiligheid voor mens en milieu
te blijven waarborgen. Het RIVM heeft vervolgens in opdracht van het
13
14

https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2017-0178.pdf
Kst. 27428, nr. 326

ministerie van Infrastructuur en Waterstaat een briefrapport uitgebracht over
de risicobeoordelingsmethode voor organismen met een gene drive die
worden toegepast onder ingeperkt gebruik15. Met een gene drive kan een
genetische eigenschap aan nagenoeg alle nakomelingen worden doorgegeven.
Als een dergelijk organisme in het milieu komt, kan dit, afhankelijk van de
specifieke toepassing, blijvende en grootschalige gevolgen hebben. Het
rapport voorziet in handreikingen voor de beoordeling van de specifieke
risico’s van werkzaamheden in het laboratorium met deze organismen en
tevens in passende veiligheidsmaatregelen. Daardoor kunnen toekomstige
aanvragen voor het gebruik in het laboratorium (ingeperkt gebruik) van
organismen met gene drives beter worden beoordeeld, zodat dit veilig kan
plaatsvinden en verdere kennis en expertise met gene drives opgebouwd kan
worden.
Het RIVM verkende eveneens in opdracht van het ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat de stand van zaken van bionanotechnologie16.
Bionanotechnologie is een relatief nieuwe ontwikkeling en verbindt
nanotechnologie met biotechnologie. Het is gericht op het ontwikkelen en
toepassen van biologische structuren op nanometerschaal. Moleculen zoals
DNA, RNA en eiwitten kunnen worden gebruikt voor ‘slimme’
technologische toepassingen op zeer kleine schaal, bijvoorbeeld voor medisch
en industrieel gebruik of voor consumentenproducten. Ook deze technologie
ontwikkelt zich snel. Het RIVM benadrukt het belang van expliciete aandacht
voor veiligheid in een vroeg stadium van ontwikkeling van een nieuwe
technologie als bionanotechnologie. Een dergelijke aanpak, ook wel Safe-byDesign17 genoemd, maakt het mogelijk om tijdig eventuele ongewenste
effecten te signaleren en te voorkomen.
In opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat is door een
wetenschappelijk onderzoeker voorts een verkenning uitgevoerd naar het
gebruik van Safe-by-Design strategieën in de context van biotechnologie. Het
resulterende onderzoeksrapport18 verschaft kennis omtrent de mogelijkheden
en uitdagingen van het toepassen van Safe-by-Design strategieën voor
biotechnologie.
15
16
17

https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2018-0028.pdf
https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2019-0001.pdf

Safe-by-Design houdt in dat veiligheid van materialen, producten en processen voor mens en milieu al zo veel
mogelijk in de ontwerpfase wordt meegenomen.
18
Robaey, Zoë. (2018). Dealing with risks of biotechnology: understanding the potential of Safe-by-Design. Zie:
https://www.researchgate.net/publication/331073590_Dealing_with_risks_of_biotechnology_understanding_the_pot
ential_of_Safe-by-Design

Tot slot is een aantal relevante adviezen en signaleringen door de COGEM
uitgebracht, dat hier niet onvermeld kan blijven.
De COGEM heeft een signalering en een onderzoeksrapport19 uitgebracht
over morele en maatschappelijke implicaties van kiembaanmodificatie: het
veranderen van het DNA in een menselijk embryo. Het is besproken en
getoetst in de Beraadsgroep Gezondheidszorg van de Gezondheidsraad en de
plenaire vergadering van de COGEM.
Naar aanleiding van de claim van de Chinese wetenschapper Dr. He Jiankui
dat hij de eerste genetisch
gemodificeerde (gg-)mensen heeft gemaakt, heeft de COGEM haar
aanbevelingen in de eerdere signalering over kiembaanmodificatie
geactualiseerd en aangescherpt20.
Voorts bracht COGEM de signalering Do It Yourself (DIY) Gentherapie uit21.
De COGEM signaleerde dat DIY gentherapie een relatief kleine trend is op
internationale schaal en er vooralsnog geen gevallen van DIY gentherapie
bekend zijn in Nederland. Door internationale verschillen in regelgeving en de
kleinschalige en individualistische aard van DIY gentherapie en medisch
toerisme lijkt controle en handhaving hiervan nauwelijks mogelijk.
Desondanks vindt de COGEM het van belang dat de overheid zich bewust is
van deze ontwikkelingen en zich enerzijds voorbereidt op mogelijke
incidenten, en anderzijds kennis en informatie beschikbaar stelt (c.q. een
vraagbaak vormt voor patiënten en medisch professionals die hiermee te
maken krijgen).
In haar onderzoeksrapport 'Monitoring of Laboratory-Acquired Infections'22
signaleerde de COGEM dat dat ‘Laboratory-Acquired Infections’ (LAI’s),
wereldwijd op beperkte schaal voorkomen en dat werkzaamheden met ggo’s
niet tot nauwelijks ten grondslag liggen aan LAI’s. Daarnaast signaleert zij
dat de mate waarin lering wordt getrokken uit incidenten en ‘near misses’
door andere belanghebbenden in het wetenschappelijk werkveld, nog te
beperkt lijkt te zijn. De COGEM adviseert om deze situatie te verbeteren. De
ministeries IenW, SZW en VWS kunnen hierin mogelijk een rol spelen,
19

CGM/170328-01 COGEM signalering d.d. 28 maart 2017
CGM/190131-02 COGEM signalering d.d. 31 januari 2019
21
CGM/180705-01 COGEM signalering d.d. 5 juli 2018
22
CGM/180329-01 COGEM signalering d.d. 29 maart 2018
20

volgens de COGEM, in samenspraak met de onder deze ministeries
ressorterende uitvoeringsorganisaties en inspecties, waaronder ILT, arbo- en
bioveiligheidsfunctionarissen.
Verder heeft de COGEM in haar signalering ‘CRISPR & Het Dier,
Implicaties van genome editing voor maatschappij en beleid’23 de
wetenschappelijke ontwikkelingen en beleidsmatige implicaties van genome
editing bij dieren in kaart gebracht. Met genome editing technieken zoals
CRISPR-Cas kunnen gericht, efficiënt, en gemakkelijk kleine en grote
wijzigingen worden aangebracht in het DNA van dieren. De mogelijke
toepassingen zijn te vinden bij (landbouw)huisdieren, proefdieren, medische
toepassingen (xenotransplantatie) en populatiecontrole (gene drives in (wilde)
dieren en insecten in het milieu of zelfs het terugbrengen van uitgestorven
diersoorten). Milieu- en ecosysteemtoepassingen zijn waarschijnlijk niet
geografisch beperkt en vragen om internationale samenwerking en overleg.
Gezien het internationale karakter van wetenschappelijk onderzoek en handel
in dieren, hun geslachtscellen en dierlijke producten, is het onvermijdelijk dat
Nederland en Europa hier mee te maken krijgen. Een complicerende factor is
dat de met behulp van CRISPR-Cas aangebrachte wijzigingen in het DNA
van organismen moeilijk of niet te onderscheiden zijn van mutaties die van
nature optreden. Dit brengt zowel beleidsmatige (handhaving regelgeving en
detectie) als maatschappelijke (keuzevrijheid) uitdagingen met zich mee.
Sommige nieuwe toepassingen kunnen naast voordelen voor de mens ook
relatieve voordelen of mogelijke nadelen voor het dier hebben. Dit kan
volgens de COGEM leiden tot een andere uitkomst van de afweging van
risico’s, voordelen en ethische aspecten dan voorheen. Mede vanwege deze
ontwikkelingen is ook biotechnologie bij dieren een expliciet thema van het
moderniseringsproces.

23

CGM/180501-01 COGEM signalering d.d. 1 mei 2018