Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

33 625

Hulp, handel en investeringen

Nr. 5

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 21 mei 2013
De algemene commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking heeft een aantal vragen voorgelegd aan de minister voor
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking over de brief van
5 april 2013 inzake de Beleidsnota «Wat de wereld verdient: Een nieuwe
agenda voor hulp, handel en investeringen» (Kamerstuk 33 625, nr. 1).
De minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 16 mei 2013.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
De Roon
De griffier van de commissie,
Van Toor

kst-33625-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

1

Vraag 1:
Op welke wijze wilt u de handelsbetrekkingen met middeninkomenslanden bevorderen, zoals in Noord Afrika? En op welke wijze wilt u
bevorderen dat er wordt gewerkt aan regionale economische integratie?
Antwoord:
We gaan met steeds meer landen van een hulp- naar een handelsrelatie.
Het doel voor middeninkomenslanden is om in te zetten op de intensivering van de handelsrelaties. Hiertoe vinden er met enige regelmaat
handelsmissies plaats naar deze landen, ook in Noord Afrika. Een aantal
van deze missies wordt begeleid op politiek of hoog ambtelijk niveau.
Gezien de gemeenschappelijke problematiek in de landen in Noord Afrika
is de focus van deze missies vaak grensoverschrijdend en regionaal.
Vrijhandelsakkoorden dragen ook bij aan een intensievere handelsrelatie
met middeninkomenslanden. Nederland en de EU zetten hierbij in op
zoveel mogelijk regionale akkoorden. Intensievere regionale handel draagt
in hoge mate bij aan economische ontwikkeling en regionale politieke
stabiliteit. Regionale economische integratie draagt bij aan vergroting van
markten waardoor handel en investeringen door lokale en Nederlandse
bedrijven kunnen toenemen. In Afrika wordt door de regionale economische gemeenschappen en de Afrikaanse Unie gewerkt aan verbetering
van regionale handel en infrastructuur. Met grotere regionale markten
nemen de kansen op economische groei en armoedebestrijding toe.
In Oost Afrika ondersteunt Nederland de East African Community op het
terrein van handelsbevordering door o.a. steun aan een douane unie,
«one stop border posts» en het wegnemen van «non tariff barriers»
(Trademark East Africa). In West Afrika wordt al 10 jaar gewerkt aan
bevordering van regionale handel voor verbetering van de landbouwproductie en, met de Wereld Douane Unie, verbetering van de capaciteiten
van douanediensten. In overleg met ECOWAS (Economic Community of
West African States) wordt nader onderzocht welke rol Nederland kan
spelen om regionale voedsel- en landbouwmarkten te ondersteunen.
ECOWAS beschikt al over een regionaal programma en investeringsfonds
voor de landbouwsector en voedselzekerheid. Hierbij wordt tevens
aansluiting gezocht bij topsectoren zoals uitgangsmaterialen, tuinbouw,
agro-food en logistiek. Juist op deze terreinen hebben Nederlandse
bedrijven veel te bieden (kennis, technologie, investeringen). Zie verder
mijn antwoord op vraag 68 over de kansen voor regionale handel in
West-Afrika. Ook worden de hiervoor genoemde bestaande activiteiten
voortgezet.
Ook regionale ontwikkelingsbanken zoals de African Development Bank
en de ECOWAS Bank for Investment and Development (EBID) spelen een
belangrijke rol bij regionale economische integratie. Op 7 maart heb ik
gesproken met de president van de Afrikaanse Ontwikkelingsbank, Dr.
Donald Kaberuka. Tijdens dit gesprek is samenwerking voor regionale
integratie en handelsfacilitatie aan de orde gekomen. Kaberuka
benadrukte het belang van infrastructuur voor regionale integratie, private
sector ontwikkeling en voedselzekerheid. Eventuele donor financiering
voor het regionaal investeringsprogramma in West Afrika zal via de EBID
wordt verstrekt.
Vraag 2:
Kunt u aangeven hoe u zelf meent dat de nieuwe Official Development
Assistance (ODA) definitie er uit moet komen te zien?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

2

Vraag 173:
Hoe exact ziet u de nieuwe bredere definitie van ODA voor zich? Welke
elementen moeten naar uw mening niet worden opgenomen in de nieuwe
definitie? Welke elementen wilt u er juist wel in opgenomen hebben?
Vraag 195:
Wat is het tijdspad dat Nederland voor ogen heeft als het gaat om het
bewerkstelligen van een bredere definitie van ODA en waarom zijn de
budgetten die kwalificeren als Other Official Flows schijnbaar niet
voldoende breed?
Antwoord:
Besluiten over ODA en veranderingen daarin worden genomen in het
DAC, op basis van consensus. In december 2012 is in het DAC
afgesproken in twee jaar met een voorstel te komen voor een nieuwe
maatstaf voor «totale officiële ontwikkelingssteun». Mede op aandringen
van Nederland zal de modernisering van ODA daar een belangrijk
onderdeel van uitmaken.
Ik ben voorstander van het opnemen in ODA van innovatieve instrumenten, zoals bijvoorbeeld garanties en publiek private partnerschappen.
Verder wil ik in ieder geval de DAC-landenlijst aan de orde stellen, omdat
ik van mening ben dat daar meerdere midden-inkomenslanden op staan
die geen ODA meer nodig hebben. In de Nota noem ik als voorbeelden
Turkije en China.
Elementen waarvan de ontwikkelingsrelevantie eerder tot discussie leidde
en waarvan de opname bij modernisering van de ODA-definitie opnieuw
aan de orde kan komen (zie ook vraag 194) hebben betrekking op
− administratieve kosten. Oorspronkelijk opgenomen om onderling
vergelijkbare gegevens tussen donoren te genereren, maar dat blijkt in
de praktijk zeer moeilijk.
− kosten voor asielzoekers. Uitgaven voor vluchtelingen maken
onderdeel uit van de mensenrechtenverplichtingen van Europese
regeringen, maar het verband met ontwikkeling wordt betwist.
− beurzen en toegerekende kosten voor studenten. Opbrengst en
effectiviteit hiervan voor ontwikkeling zijn moeilijk te meten.
− technische assistentie. Bekritiseerd vanwege kosten-ineffectiviteit en
gebrek aan effectieve bijdrage aan ontwikkeling/welzijn, hoewel op dit
punt inmiddels verbeteringen gaande zijn.
− noodhulp. Het verband met ontwikkeling staat buiten kijf, omdat
noodsituaties enorme effecten hebben op ontwikkeling, maar
vraagtekens worden gesteld bij de bijdrage aan ontwikkeling op lange
termijn, en
− schuldverlichting. Wordt beschouwd als essentieel voor ontwikkeling,
maar het effect op ontwikkeling is moeilijk te meten. Volgens sommigen zou schuldverlichting additioneel aan ODA moeten zijn.
De nieuwe definitie van ODA is tevens onderwerp van een Interdepartementaal Beleids Onderzoek. Dit IBO komt medio 2013 met een advies dat
ik graag gebruik in het internationale debat. In dat onderzoek zal onder
meer ook gekeken worden naar de rol van Internationale Publieke
Goederen zoals veiligheid en klimaat bij een nieuwe ODA-definitie.
Other Official Flows zijn net als ODA publieke stromen die gericht zijn op
een land van de DAC-lijst. Zij voldoen echter niet geheel aan één of meer
van de andere ODA-criteria die betrekking hebben op het type stroom (bv
kapitaal, schenking, lening), het ontwikkelings/welvaartsdoel van de
transactie of het concessionele karakter ervan. Het verbreden van de
ODA-definitie zal er in mijn opzet toe leiden dat meer ontwikkelingsrelevante uitgaven onderdeel van ODA zullen uitmaken (zie ook het antwoord
op vraag 452).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

3

Vraag 3:
Kunt u aangeven wanneer de hulprelatie met Ghana en Indonesië is
uitgefaseerd?
Antwoord:
Overheid, maatschappelijk middenveld en ontwikkelingspartners streven
naar een «hulp vrij» Ghana. Het huidige meerjarig plan (2012–2015) is
gebaseerd op de veronderstelling dat de bilaterale hulp aan Ghana de
komende jaren zal worden uitgefaseerd. De Nederlandse programma’s
zijn ontworpen om zelfvoorzienend te worden in de komende jaren.
Daarnaast gaat Nederland de samenwerking met de EU-partners
verhogen, bijvoorbeeld op gebied van handel, migratie en natuurlijke
hulpbronnen. Het bedrijfsleven zal ook een toenemende rol krijgen in de
samenwerking met Ghana.
In de praktijk is met Indonesië al enkele jaren sprake van een overgangsrelatie, waarbij de combinatie hulp en handel voordeel oplevert voor zowel
Indonesië als Nederland. Een goed voorbeeld hiervan is bijvoorbeeld onze
samenwerking op het terrein van water en watermanagement. Daarnaast
vindt samenwerking plaats op het gebied van voedselzekerheid, hoger
onderwijs (beurzen) en de juridische sector, waar Nederland een
duidelijke meerwaarde heeft (gezamenlijk juridisch «DNA»). Het voor
Indonesië beschikbare budget voor gedelegeerde programma’s is de
afgelopen jaren sterk verlaagd (van € 110 miljoen in 2010 tot € 30 miljoen
in 2012) en zal de komend jaren verder afnemen. Ik vind het te vroeg om
nu al een datum te noemen voor beëindiging van het bilaterale
programma met Indonesië. Ik wil de wijziging van de samenwerkingsagenda met Indonesië op zorgvuldige wijze ter hand te nemen, met
voldoende oog voor de brede en historische relatie met dat land en in
aansluiting op de ambitie van dit kabinet om de betrekkingen met
Indonesië over een breed palet verder te intensiveren. Daarnaast wil ik
rekening houden met verplichtingen die zijn aangegaan tijdens het
huidige meerjarig plan voor Indonesië (2012–2015). Bij de aanpassing van
het huidige MJSP, zal afbouw van het OS-programma verder worden
uitgewerkt. Het accent ligt de komende jaren nog sterker dan nu het geval
is op bevordering van de wederzijdse handel en investeringen. Dat is
logisch en sluit aan op de hoge economische groei van Indonesië. In de
relatie dienen nieuwe vormen van samenwerking zich aan, gebaseerd op
gelijkwaardigheid. Zo wordt met Indonesië gezocht naar mogelijkheden
voor trilaterale samenwerking en heeft Nederland ondersteuning
aangeboden voor de vormgeving van het eigen OS-programma van
Indonesië.
Vraag 4:
Hoeveel is er in de periode 1950–2012 in totaal door Nederland uitgegeven aan ontwikkelingshulp?
Antwoord:
Onderstaande tabel toont de Nederlandse uitgaven aan ontwikkelingssamenwerking vanaf 1959, cijfers van voor 1959 zijn niet beschikbaar. De
bedragen tot en met 2001 zijn weergegeven in Amerikaanse dollars, de
bedragen vanaf 2002 in euro’s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

4

Bedragen USD mln
JAAR

UITGAVEN

1959
1960
1961
1962
1963
1964
1965
1966
1967
1968
1969
1970
1971
1972
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
1980
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001

50,0
35,3
55,9
65,0
37,8
49,2
69,6
93,9
113,5
123,3
143,1
196,4
216,2
306,7
322,1
436,0
608,3
728,4
907,6
1.073,5
1.472,5
1.630,4
1.510,0
1.471,8
1.195,3
1.267,8
1.135,9
1.740,4
2.094,3
2.231,1
2.093,6
2.538,1
2.516,7
2.752,8
2.525,4
2.516,7
3.226,1
3.246,3
2.946,7
3.041,6
3.134,0
3.134,8
3.172,5

Bedragen EUR mln
JAAR

UITGAVEN

2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012

3.828,3
3.816,2
3.947,8
4.231,0
4.692,3
4.843,6
5.048,8
4.728,4
4.877,1
4.686,0
4.375,4

Vraag 5:
Welke landen hebben in de periode 1950–2012 ontwikkelingshulp
ontvangen van Nederland, om welke bedragen gaat het en gaat het om
leningen of niet-leningen (gaarne per onderdeel uitgesplitst)?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

5

Antwoord:
Uit onderstaand overzicht blijkt dat over de periode 1960–2011 Nederland
in totaal 80 miljard US dollar heeft besteed aan bilaterale ontwikkelingssamenwerking, verdeeld over 199 landen en regio’s. In onderstaand
overzicht staan de 19 grootste ontvangers. In dit overzicht zijn niet de core
bijdragen aan multilaterale organisaties opgenomen. In 2010 bedroegen
deze circa USD 1,5 mld en in 2011 circa USD 2 mld.

De bijlagen bij deze antwoorden bevatten het volledige overzicht over de
periode 1960–20121. Eerdere gegevens zijn niet beschikbaar. Bijlage 1
geeft het overzicht van de schenkingen aan landen t/m 2011 (in USD) en
bijlage 2 het overzicht van de leningen t/m 2011 (in USD). Een overzicht
van de schenkingen en leningen in 2012 is nog niet beschikbaar in de
OESO/DAC database.
Vraag 6:
Hoeveel wordt er in 2012 en 2013 door Nederland besteed aan het
bilaterale kanaal? Hoeveel van dit bedrag gaat er naar landenprogramma’s?
Antwoord:
bedragen x euro 1000

2012

2013

Bilateraal

966.316

946.521

waarvan landenprogramma’s

647.012

758.413

Vraag 7:
Hoeveel wordt er in 2012 en 2013 door Nederland besteed aan het
multilaterale kanaal? Hoeveel van dit bedrag gaat er naar de EU, de VN en
internationale financiële instellingen (gaarne per onderdeel uitgesplitst)

1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

6

Antwoord:
bedragen x euro 1000
Multilateraal
waarvan EU
waarvan VN
waarvan internationale financiele instellingen

2012

2013

1.550.563

1.701.875

470.583
374.076
318.948

507.044
365.528
318.064

Vraag 8:
Hoeveel wordt er in 2012 en 2013 door Nederland besteed aan het
maatschappelijke kanaal? Hoeveel van dit bedrag gaat er naar het
Medefinancieringsstelsel (MFS)/ Thematische Medefinanciering (TMF)?
Antwoord:
bedragen x euro 1000

2012

2013

Maatschappelijk

853.712

844.909

waarvan MFS/TMF

387.830

379.985

Vraag 9:
Hoeveel wordt er in 2012 en 2013 door Nederland besteed aan het
bedrijfsleven kanaal? Hoeveel van dit bedrag gaat er naar ORET, PSOM,
FMO en CBI (gaarne per onderdeel uitgesplitst)?
Antwoord:
bedragen x euro 1000

2012

2013

Bedrijfsleven

343.270

404.184

waarvan ORET
waarvan FMO
waarvan PSOM
waarvan CBI

35.815
24.704
59.635
28.926

55.000
31.448
58.200
25.026

Vraag 10:
Hoeveel wordt er in 2012 en 2013 door Nederland besteed aan Exportkredietverzekering en Investeringsgaranties (EKI)?
Vraag 350:
Hoeveel euro, uitgesplitst in «totaal budget» en «waarvan ODA», is er
jaarlijks naar exportfinanciering (inclusief garanties, verzekeringen en
leningen op dit vlak) gegaan in de jaren in de periode 2005–2013? En wat
is de verwachting voor de jaren in de periode 2014–2017 in euro’s,
uitgesplitst in «totaal budget» en «waarvan ODA», en als percentage van
het totale BuHa-OS budget?
Antwoord:
In het antwoord wordt onderscheid gemaakt tussen de exportkredietverzekering (non-ODA) en de EKI-schuldkwijtschelding (ODA).
Exportkredietverzekering (non-ODA)
De Minister van Financiën is budgetverantwoordelijk voor de exportkredietverzekering (EKV). De Minister van Financiën is, samen met de
Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
beleidsverantwoordelijk voor het verstrekken van de verzekeringen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

7

De EKV premies en recuperaties van schades zijn in 2012 hoger geweest
dan de schades zelf. Er is in 2012 dus niets «besteed» aan de Exportkredietverzekering en Investeringsgarantie. De voorlopige cijfers voor 2013
worden gepresenteerd in de eerste suppletoire begroting die voor 1 juni
naar de Kamer zal worden gestuurd.
Internationaal is afgesproken dat de EKV-faciliteit, om concurrentieverstoring te voorkomen en een gelijk speelveld tussen landen te handhaven,
over een lange periode per saldo kostendekkend moet zijn. Dat betekent
dat op lange termijn de premie-inkomsten voldoende moeten zijn om de
uitvoeringskosten en de netto schade-uitkeringen te dekken.
De resultaten op kasbasis zijn voor het bepalen van kostendekkendheid
minder relevant omdat de projecten veelal een lange doorlooptijd hebben.
Afgezien van de uitvoeringskosten, die min of meer constant blijven,
wordt het kasresultaat hoofdzakelijk bepaald door de premies (ontvangst),
restituties van in het verleden uitgekeerde schades (ontvangst) en
schade-uitkeringen (uitgave). In 2012 bedroegen de premies
EUR 43,6 mln, de schaderestituties EUR 97,9 mln en de schadeuitkeringen EUR 57,7 mln. De vergoeding voor de uitvoeringskosten
bedroeg EUR 12,1 mln. Het saldo van deze vier posten geeft een positief
kasresultaat van EUR 71,7 mln. De vindplaats voor de ramingen voor 2013
is artikel 5 van hoofdstuk 9 van de Rijksbegroting.
EKI-kwijtscheldingen (ODA)
Volgens de OESO/DAC-regels mogen kwijtscheldingen van overheidsschulden in het kader van de Club van Parijs worden aangemerkt als ODA.
Hierdoor wordt ook de kwijtschelding van exportkredietschulden ontstaan
uit de EKV als ODA aangemerkt en worden de kosten van dit soort
kwijtschelding ten laste gebracht van de ODA-begroting (de zgn.
EKI-toerekening). Hierbij maakt het in principe niet uit hoe de schuld tot
stand is gekomen. Wel zijn militaire goederenleveranties altijd uitgezonderd en wordt de kwijtschelding van exportkredietschulden slechts
aan ODA toegerekend indien het schulden van landen betreft die
voorkomen op de OESO/DAC-lijst van ODA ontvangende landen. Zie ook
het antwoord op vraag 519.
Uitgaven x EUR 1.000

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

EKI- kwijtschelding

260.000

223.600

282.600

59.600

27.900

350.300

4.600

93.600

0

Reservering x EUR 1.000

2014

2015

2016

2017

EKI-kwijtschelding
% van totale ODA-budget

150.000
4%

120.000
3%

150.000
4%

150.000
4%

Vraag 11:
Hoeveel wordt er in 2012 en 2013 door Nederland besteed aan de overige
kanalen? Hoeveel van dit bedrag gaat er naar apparaatsuitgaven en
opvang asielzoekers (gaarne per onderdeel uitgesplitst)?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

8

Antwoord:
bedragen x euro 1000

2012

2013

Overig

567.918

377.089

waarvan apparaatsuitgaven
waarvan opvang asielzoekers

307.329
253.582

225.980
245.080

Vraag 12:
Kunt u een overzicht geven van de salarissen van de directeuren van
Oxfam Novib, ICCO, Cordaid en Hivos in 2012 en 2013?
Antwoord:
De directeurssalarissen van zowel Oxfam Novib, ICCO, Cordaid en Hivos
zijn als volgt (in euro per jaar):
2012

2013

Oxfam NOVIB
Directeur 1
Directeur 2
Directeur 3
Directeur 4

104.367
92.016
92.016
87.733

ICCO
Directeur 1
Directeur 2

126.975
111.649

126.975
111.649

Cordaid
Directeur 1
Directeur 2

111.592
102.560

113.172
104.016

Hivos
Directeur 1
Directeur 2

111.294
80.197

110.794
82.072

Bron: communicatie met de betreffende organisaties. Deze cijfers worden gepubliceerd in de
jaarrapportages.

Bij Oxfam Novib zijn de salarisbesprekingen over 2013 nog niet afgerond
waardoor de gevraagde gegevens nog niet beschikbaar zijn.
Vraag 13:
Welke leningen aan OH-landen heeft Nederland nog openstaan? Om
welke landen gaat het?
Antwoord:
Tot 2001 heeft Nederland bilaterale leningen verstrekt aan ontwikkelingslanden. Het gaat om twee typen leningen: leningen die uit de Rijksbegroting werden gefinancierd en leningen die Nederland financierde via de
kapitaalmarkt. Per 31 december 2012 bedroeg de portefeuille aan
openstaande leningen en vorderingen EUR 518,8 mln. De nog
openstaande leningen en vorderingen hebben betrekking op de volgende
landen: Angola, China, Cuba, Egypte, Indonesië, Jamaica, Kenia, Marokko,
Myanmar, Pakistan, Peru, Trinidad en Tobago, Tunesië, Turkije, Vietnam en
Zimbabwe.
Vraag 14:
Werken aan duurzame en inclusieve groei zijn de belangrijke pijlers in het
Regeerakkoord en leidende principes in het nieuwe beleid. Welke definitie
hanteert u ten aanzien van beide begrippen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

9

Antwoord:
Duurzaamheid kent drie dimensies: sociaal, economisch en ecologisch
(People, Profit, Planet). Dat betekent dat de sociale dimensie per definitie
aanwezig is in het concept duurzame groei. Inclusieve groei legt met
name nadruk op de sociale dimensie: mannen en vrouwen moeten
kunnen participeren in het economische proces door werkgelegenheid,
door investeringen in opleidingsmogelijkheden en door de toegang van
kleine producenten tot hulpbronnen (land, kapitaal, kennis) en markten te
vergroten. Groene groei benadrukt de milieudimensie en wijst op de
noodzaak van efficiënter benutten van natuurlijke hulpbronnen en
energie, en de kansen die dat met zich mee brengt (OESO). Duurzame en
inclusieve groei is dus een vorm van economische groei met oog voor de
sociale belangen van mannen en vrouwen en met respect voor ecologische grenzen.
Vraag 15:
In hoeverre heeft u de aanbevelingen van het, in opdracht van het vorige
kabinet geschreven ECDPM rapport «Measuring Policy Coherence for
Development» meegenomen in het uitwerken van beleid ten aanzien van
«Beleidscoherentie voor Ontwikkeling».
Vraag 150:
Bent u voornemens, naast een geval tot geval benadering, ook een
systematische aanpak te ontwikkelen ten aanzien van beleidscoherentie
voor ontwikkeling? Welke rol spelen ontwikkelingseffectrapportages, zoals
de WRR aanraadde, in de benadering van beleidscoherentie voor
ontwikkeling? Op welke manier gaat u rapporteren over beleidscoherentie
voor ontwikkeling?
Antwoord:
Als minister met een portefeuille voor zowel Buitenlandse Handel als
Ontwikkelingssamenwerking zie ik mogelijkheden om het thema
Beleidscoherentie voor Ontwikkeling verder uit te werken. Juist op het
snijvlak van hulp en handel valt wederzijds voordeel te behalen. Zo zet ik
mij in het kader van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid in voor
verdere afbouw van handelverstorende subsidies en worden bilaterale
belastingverdragen met ontwikkelingslanden onderzocht op onbedoelde
effecten voor deze landen.
De aanbevelingen van het ECDPM- rapport en het WRR-rapport «Minder
pretentie, meer ambitie» ondersteunen mijn ambitie op het terrein van
Beleidscoherentie voor Ontwikkeling. Voor de verdere ontwikkeling van
dit thema is het essentieel dat concrete doelen worden benoemd en wordt
uitgegaan van meetbare resultaten. Tot nu toe is er geen sprake van een
dergelijke systematische aanpak. Daarom zet ik mij zowel in EU-verband
als in OESO-kader in voor het ontwikkelen van indicatoren en een
monitoringsmechanisme, zodat de voortgang van beleidscoherentie kan
worden gemeten.
Daarnaast ben ik bezig met het uitvoeren van een (bilaterale) coherentiepilot in Ghana en Bangladesh, waarbij gebruik wordt gemaakt van
innovatieve resultaatketens. Hiermee doet Nederland een eerste aanzet
voor de ontwikkeling van een methodiek om de effecten van beleidscoherentie voor ontwikkeling te meten. Zodra deze pilot is afgerond, zal ik de
Kamer informeren over de eerste resultaten.
Zoals eerder is afgesproken, zal ik de Tweede Kamer verder regelmatig
informeren over de stand van zaken met betrekking tot beleidscoherentie
voor ontwikkeling. Zo zal in het najaar van 2013 het tweejaarlijkse
voortgangsrapport over beleidscoherentie voor ontwikkeling van de
Europese Commissie verschijnen, die ik ook naar de Kamer zal sturen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

10

Vraag 16:
Ghana, Vietnam en Ethiopië geven aan de hulprelatie met Nederland te
willen vervangen door een gelijkwaardige (handels)relatie. Door middel
van wat voor soort consultaties en bevindingen is deze constatering tot
stand gekomen? In hoeverre heeft u uw bevindingen gebaseerd op input
vanuit het (profit en non-profit) maatschappelijk middenveld in Ethiopië?
Antwoord:
De Consultative Group Meeting van donoren met de Ghanese overheid in
september 2010, waar ook vertegenwoordigers van het Ghanese
maatschappelijk middenveld aan deelnamen, stond in het teken van de
promotie van Ghana naar Lower Middle Income Status. De stabiele en
hoge economische groei van Ghana over de afgelopen 15 jaar leidt tot
andere hulprelaties waarbij de rol van de publieke sector afneemt ten
opzicht van de private sector. In de visie van de Ghanese overheid moet
de financieringsbehoefte voor grootschalige infrastructuur worden gedekt
door concessionele leningen en investeringen van het bedrijfsleven in
Public Private Partnerschappen.
De voorkeur van Vietnam voor een gelijkwaardige economische samenwerkingsrelatie is voortgekomen uit de frequente wederzijdse bilaterale
bezoeken van de afgelopen jaren. Het land meent nu het meest gebaat te
zijn bij Nederlandse ondersteuning gericht op verbetering van het
ondernemingsklimaat en toename van wederzijdse handel en investeringen.
De Ethiopische autoriteiten geven al jarenlang aan, in multilaterale en
bilaterale kaders (zoals tijdens mijn recente bezoek) dat zij handel en
investeringen bij uitstek als de aanjager van het ontwikkelingsproces zien,
meer dan de klassieke ontwikkelingssamenwerking. Tegelijkertijd geven zij
toe dat, gezien de nog grote armoede in het land, ontwikkelingshulp
voorlopig nog nodig zal blijven. De Nederlandse investeringen in Ethiopië
zijn de afgelopen jaren gegroeid, mede gestimuleerd door het beschikbare
bedrijfsleveninstrumentarium en door inzet van reguliere OS-middelen.
Deze investeringen dragen direct bij aan het scheppen van werkgelegenheid en armoedebestrijding, maar ook aan een duurzaam ontwikkelingsproces (via capaciteitsopbouw, absorptie van know-how, maatschappelijk verantwoord ondernemen).
Niet alleen de Ethiopische regering heeft deze visie, ook het maatschappelijk middenveld is positief over het combineren van ontwikkeling en
economische samenwerking. Een groeiend aantal niet-gouvernementele
hulporganisaties (inclusief Nederlandse MFS-partners) stelt de ontwikkeling van productie voor de markt, bijvoorbeeld in coöperaties, centraal
in hun activiteiten.
Vraag 17:
Beschouwt u vrijhandel of eerlijke handel als Internationaal Publiek Goed
(IPG)? En hoe verhouden in uw visie deze twee concepten zich tot elkaar?
Vraag 117:
Kunt u nader uitleggen waarom handel als een internationaal publiek
goed gezien wordt?
Antwoord:
Ik beschouw het mondiale handelssysteem als een Internationaal Publiek
Goed (IPG). Een goed functionerend handelssysteem zorgt voor open en
eerlijke handel. Regels en onafhankelijke geschillenbeslechting zorgen
ervoor dat niet het recht van de sterkste geldt. Bij besluitvorming over die
regels heeft elk land een gelijke stem. Gelijke behandeling van alle
handelslanden is een fundamenteel beginsel, maar gelijke monniken,
gelijke kappen betekent ook dat zwakkere en kwetsbare partners mogen
rekenen op een voorkeursbehandeling. De WTO heeft zich ontwikkeld tot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

11

de belichaming van zo’n systeem en daarop moet verder worden
gebouwd tijdens de Bali Ministeriele eind van het jaar.
Vraag 18:
Op welke manier gaat u de stakeholderconsultaties ten aanzien van
economische buitenland beleid vormgeven? In hoeverre hecht u hierbij
aan transparantie, verantwoording en gelijke toegang voor maatschappelijke organisaties en bedrijven? Kunt u voorbeelden geven waaruit dit
blijkt c.q. zal blijken?
Antwoord:
Vanuit mijn ministerie is er regelmatig contact met bedrijfsleven en NGO’s
over het buitenlandse economische beleid, zowel in grote bijeenkomsten
als veelvuldige individuele contacten. Op het gebied van de handelspolitiek sturen wij voor de start van de onderhandelingen over een handelsakkoord een zogenaamd ECHO-bericht uit naar divers netwerk met
verzoek inbreng te leveren voor het Nederlandse standpunt en de
Nederlandse inbreng in Brussel. Daarbij organiseren we bedrijfslevenconsultaties om belangen van bedrijven in kaart te brengen. Met het bredere
maatschappelijk middenveld hebben we daarnaast in ieder geval elk half
jaar contact over alle handelspolitieke ontwikkelingen. Zo organiseerde ik
begin maart een expertmiddag met NGO’s en academia over investeringsbeschermingsovereenkomsten en vond op 4 april in Brussel een door
Nederland georganiseerd seminar plaats ter voorbereiding op mogelijk
EU-VS handelsakkoord. Hierbij waren zowel bedrijven als NGO’s welkom.
Op 28 mei heeft mijn ministerie een overleg met het maatschappelijk
middenveld over hoe wij hen systematischer bij de handelspolitiek
(waaronder de start onderhandelingen over handelsakkoorden) kunnen
betrekken. Ik vind het belangrijk om de visie van deze organisaties
structureel mee te nemen in de Nederlandse inzet.
In het kader van de vormgeving van beleid en instrumenten die samenwerking stimuleren tussen maatschappelijke organisaties en bedrijven,
hebben consultaties met beide groepen plaats gehad. Ook voor de nieuwe
rondes voor de PPP fondsen zal dit het geval zijn.
Vraag 19:
Hoe ziet u de relatie tussen investeringsbeschermingsovereenkomsten,
FDI en duurzame ontwikkeling? Op welke bronnen baseert u zich?
Vraag 20:
Op welke manier wordt rekening houden met «de grotere rol van
opkomende economieën en de toenemende noodzaak voor een integrale
benadering van onze doelstelling op gebieden van duurzame ontwikkeling» in relatie tot investeringsbeschermingsovereenkomsten concreet
doorvertaald in beleid?
Antwoord:
Investeringsbeschermingsovereenkomsten (IBOs) bevorderen buitenlandse directe investeringen (FDI) van en naar Nederland en zijn belangrijke instrumenten voor het Nederlandse bedrijfsleven. Het Nederlandse
bedrijfsleven loopt voorop als het gaat om duurzame investeringen door
internationale richtlijnen zoals de OESO-richtlijnen voor MVO door
multinationale ondernemingen toe te passen. Hierdoor dragen de
Nederlandse FDI bij aan duurzame ontwikkeling.
Ontwikkelingslanden zetten zich in voor het aantrekken van buitenlandse
investeringen en de werkgelegenheid en welvaart die investeringen
genereren (UNCTAD World Investment Report 2012). Daarnaast signaleert
de UNCTAD een trend van toenemende aandacht voor sociale en
milieu-aspecten van duurzaamheid. Dit blijkt uit de herziene
OESO-richtlijnen, nieuwe richtlijnen van de Internationale Kamer van
Koophandel (ICC) voor internationale investeringen, de VN-beginselen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

12

over bedrijfsleven en mensenrechten, de UNCTAD/FAO/IFAD beginselen
inzake landbouwinvesteringen en de herziene modeltekst voor Amerikaanse investeringsovereenkomsten; allemaal ontwikkelingen van de
laatste twee jaar.
De EU heeft nu de competentie om vrijhandelsakkoorden en IBOs met
derde landen, waaronder opkomende economieën zoals China en India,
uit te onderhandelen. De EU streeft er naar om duurzaamheidhoofdstukken in dergelijke akkoorden te integreren. Nederland is groot
voorstander hiervan. Binnenkort verwacht ik van de Europese Commissie
voorstellen voor onderhandelingen met China over een investeringsovereenkomst. Deze zullen een eerste gelegenheid bieden om dit uit te
werken.
Vraag 21:
Kunnen brievenbusmaatschappijen zonder substance in NL ook aanspraak
maken op Nederlandse investeringsbescherming? Vindt u dat wenselijk?
Antwoord:
De meeste Nederlandse investeringsbeschermingsovereenkomsten
hanteren een ruime definitie van het begrip investeerder, welke alle onder
Nederlands recht (of recht van het andere land waarmee het verdrag is
gesloten) opgerichte juridische personen omvat. Zij kunnen een beroep
doen op investeringsbescherming en dit is in beginsel ongeacht of zij in
Nederland ook commerciële activiteiten ontplooien. Indien een investeerder zich puur vanwege het starten van een investeringsgeschil in
Nederland vestigt, kan het arbitragetribunaal waar het geschil aanhangig
is gemaakt, de zaak afwijzen. Nu de competentie om IBO’s te onderhandelen naar de EU is overgegaan zullen alle Nederlandse IBO’s op termijn
vervangen worden door Europese IBO’s. In deze nieuwe generatie IBO’s
zullen bedrijven zonder noemenswaardige commerciële activiteiten niet
langer een beroep op investeringsbescherming kunnen doen. Ik ondersteun dit beleid.
Vraag 22:
Beschouwt u financiële stabiliteit als internationaal publiek goed? Op
welke manier vindt dat zijn weerslag in onderhandelingen over handel en
investeringsverdragen zoals het Internationale Dienstenverdrag (ISA)?
Antwoord:
Financiële stabiliteit beschouw ik als een internationaal publiek goed. De
financiële crisis van de laatste jaren heeft bij uitstek het grensoverschrijdende het belang van een financieel stabiel systeem laten zien. Hierover
dienen op wereldschaal (en op Europese schaal) afspraken gemaakt te
worden. In dat kader maken financiële diensten integraal deel uit van de
onderhandelingen over het Internationale Dienstenverdrag (ISA). Dit
akkoord werkt aan de essentiële bouwstenen voor financiële stabiliteit.
Deelnemers bij dit akkoord streven ernaar om financiële regelgeving
wereldwijd op elkaar af stemmen, zoals het gebruik van gemeenschappelijke definities en transparantiebepalingen.
Vraag 23:
Uit ervaringen met FMO is gebleken dat een onafhankelijk klachtenmechanisme van belang is bij private sector investeringen. Bent u voornemens
een onafhankelijk klachtenmechanisme te creëren voor uw gehele
bedrijfsleveninstrumentarium, inclusief het Dutch Good Growth Fund
(DGGF)?
Antwoord:
FMO beschikt over een eigen klachtenmechanisme en werkt momenteel
aan de oprichting van een onafhankelijk klachtenmechanisme. Agent-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

13

schap.nl heeft een klachtenmechanisme op basis van de Algemene wet
Bestuursrecht. Daarnaast is de Ombudsman van toepassing voor klachten
op de overheid. Voor het DGGF zal nader worden onderzocht hoe het
klachtenmechanisme het best kan worden ingericht. Aangesloten zal
worden bij de gangbare praktijk en het Nederlands recht.
Vraag 24:
Een recente IOB evaluatie «Working with the World Bank» concludeert dat
het Netherlands IFC Partnership Program (NIPP), gericht op de private
sector, geëvalueerd moet worden, alvorens verdere Nederlandse steun
wordt toegezegd. Wilt u, gegeven de grote nadruk op de private sector in
uw visie, dit (alsnog) toezeggen?
Antwoord:
De IOB evaluatie van het Nederlandse beleid t.a.v. de Wereldbankgroep
bevat een conclusie die luidt: «A comprehensive and forward-looking
evaluation of NIPP is long overdue». Dit tegen de achtergrond van de
laatste evaluatie die de periode tot 2005 besloeg. Ik zie in IFC een
belangrijke partner om mijn beleid van hulp naar investeren vorm te
geven. De samenwerking met IFC zal ik daarom meer richten op de
thematische doelstellingen zoals verwoord in de nota «Wat de Wereld
Verdient». Het NIPP programma zal per 31 december 2013 worden
beëindigd en worden vervangen door nieuwe samenwerkingsverbanden
gericht op de Nederlandse prioriteiten. Ik zie daarom geen aanleiding het
algemene samenwerkingsprogramma NIPP verder te evalueren.
Vraag 25:
In transitie en handelslanden benadrukt u vooral groei, terwijl u tevens
erkent dat verdeling de belangrijkste uitdaging blijft voor bestrijding van
armoede in deze landen. Op welke manieren spant u zich in om er voor te
zorgen dat groei is gericht op de allerarmsten en niet bijdraagt aan het
vergroten van ongelijkheid? Hoe verzekert u dat Nederland en de
internationale gemeenschap een coherent beleid voeren?
Vraag 76:
Welke maatregelen worden genomen om de driekwart van de mensen die
in extreme armoede leven in middeninkomenslanden uit de armoede te
laten komen?
Vraag 254:
Hoe rijmt u de uitspraak «het bestrijden van armoede in lage inkomenslanden, fragiele staten en (post-)conflictlanden is een belangrijk onderdeel
van ons beleid» met de constatering op pagina vier dat driekwart van de
mensen in extreme armoede leeft in middeninkomenslanden?
Antwoord:
In lage inkomenslanden, fragiele staten en (post-)conflictlanden speelt
ODA een cruciale rol bij het bestrijden van armoede. Nederland concentreert een belangrijk deel van de bilaterale hulp daarom op deze categorieën landen. Dat betekent niet dat de Nederlandse hulp in het geheel niet
meer bijdraagt aan het verminderen van armoede in middeninkomenslanden. In mijn antwoord op vraag 118 geef ik ook aan dat verschillende
onderzoeken aantonen dat economische groei leidt tot een daling van de
armoede. Omdat «trickle-down» effecten van economische groei veelal
niet vanzelf optreden, zet Nederland zich in voor inclusieve economische
groei. De stimulering van handel met en investeringen in middeninkomenslanden draagt bij aan economische groei en werkgelegenheid in
deze landen en daarmee ook aan het bestrijden van armoede. Waar dat
ontwikkelingsrelevant is kan ODA worden ingezet om handel en investeringen te bevorderen. Het uitgangspunt is echter dat middeninkomenslanden in staat worden geacht op eigen kracht de extreme armoede
verder terug te dringen. Zij dienen daarvoor zelf verantwoordelijkheid te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

14

nemen. Veel landen zullen daarbij ook maatregelen moeten nemen om de
ongelijkheid terug te dringen. Het verdelingsvraagstuk vraagt om politieke
oplossingen, allereerst van de landen zelf. Zo nodig zal Nederland in bien multilateraal verband aandacht vragen voor het optimaliseren van het
inclusief karakter van groei en het terugdringen van ongelijkheid.
De Europese Unie voert overigens ook een gedifferentieerd beleid,
waarbij bilaterale hulp aan landen die hun eigen ontwikkeling kunnen
financieren wordt afgebouwd. Thematische steun aan deze landen,
bijvoorbeeld om maatschappelijke organisaties te versterken, blijft wel
mogelijk. En ook zet de EU juist in deze groep landen in op het katalyserend effect van ODA (door schenkingen met leningen te combineren,
bijvoorbeeld). Nederland draagt bij aan deze inspanningen in EU-verband.
Daarnaast komt een deel van de Nederlandse hulp via de VN en de
Wereldbank de rechten van armen en armoedebestrijding in middeninkomenslanden ten goede. Nederland beijvert zich ook deze hulpstromen
zoveel mogelijk op lage inkomenslanden te richten.
Vraag 26:
U geeft aan dat «in het streven naar welzijn en grotere gelijkheid moeten
positieve maatschappelijke processen daarom de ruimte krijgen». Hoe
gaat u bijdragen aan het scheppen van deze ruimte? Welke middelen zijn
hiervoor beschikbaar?
Antwoord:
Positieve maatschappelijke processen zijn essentieel voor duurzame en
inclusieve ontwikkeling. Overheden dienen te zorgen voor een voorwaardenscheppende omgeving door naleven van de mensenrechten, nationale
regelgeving en handhaving van die regelgeving. In de dialoog die via
ambassades wordt gevoerd met overheden zal dit onderwerp van gesprek
zijn, bilateraal of in groter, bijvoorbeeld EU-verband. In internationale fora
zal Nederland steeds aandacht vragen voor deze voorwaarden voor
ontwikkeling. Naast politieke, sociale en door wetgeving geregelde
ruimte, wordt de ruimte ook door financiële en technische mogelijkheden
bepaald. Ik zal middelen in blijven zetten voor de versterking van het
maatschappelijk middenveld in ontwikkelingslanden. In de brief die ik na
het zomerreces aan de Tweede Kamer zal sturen over mijn toekomstige
samenwerking met het maatschappelijk middenveld wordt dit verder
uitgewerkt.
Vraag 27:
Om duurzame, inclusieve groei te bewerkstelligen, is maatschappelijk
verantwoord ondernemen een belangrijke voorwaarde, waarbij u naar de
OESO-Richtlijnen en de UN Business and Human Rights Richtlijnen kijkt.
Hoe onderbouwt u dat implementatie van MVO-richtlijnen een eerlijke
verdeling van welvaart stimuleert of garandeert?
Antwoord:
De OESO-richtlijnen bieden verschillende aanknopingspunten om de
positieve impact van ondernemen te versterken. Zoals ook de SER
aangeeft in het advies «Ontwikkeling door duurzaam ondernemen» van
september 2011, behoren bedrijven volgens de richtlijnen aan duurzame
ontwikkeling bij te dragen, de opbouw van lokale capaciteit te bevorderen
(bijvoorbeeld door gebruik van lokale toeleveranciers), volwaardige
werkgelegenheid te bevorderen (via onder andere het betalen van een
leefbaar loon en scholingsmogelijkheden voor werknemers), overdracht
van technologie te bevorderen en bij te dragen aan de overheidsfinanciën
van het gastland door belasting te betalen. Deze positieve ontwikkelingseffecten stimuleren indirect een eerlijke verdeling van welvaart.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

15

Vraag 28:
Hoe kan de verzwaarde budgettaire inzet op handel bijdragen aan het
verbeteren van de positie van vrouwen wereldwijd en specifiek
vrouwenrechten?
Antwoord:
Onderzoek, o.a. van de Wereldbank, wijst uit dat investeringen in vrouwen
een dubbel dividend opleveren: vrouwen investeren hun inkomen eerder
in het gezin en de gemeenschap. Zij leveren daarmee tegelijkertijd een
bijdrage aan welvaartsgroei en aan terugdringing van analfabetisme,
ziekte en sterfte. Deze dubbele winst vertegenwoordigt zowel voor
handelspartners als voor vrouwen een unieke kans.
Veel handelaren zijn vrouw, met name in Afrika. Zo nemen vrouwen
bijvoorbeeld meer dan 80% van de tomatenhandel tussen Burkina Faso en
Ghana voor hun rekening. Veel van deze vrouwelijke handelaren werken
in de informele sector. Deze vrouwen zijn daardoor extra kwetsbaar. Vaak
worden vrouwen aan de grens bijvoorbeeld de dupe van het feit dat ze
zijn overgeleverd aan de welwillendheid van het grenspersoneel. Om dit
soort problemen te adresseren ondersteunt Nederland ondermeer het
multi-donorinitiatief TradeMark East Africa. TradeMark identificeert
knelpunten in infrastructuur en handel en neemt deze weg. Dit leidt – ook
voor vrouwelijke handelaren – tot kortere wachttijden aan de grens en een
betere en meer voorspelbare samenwerking met lokale (douane)
autoriteiten. TradeMark beschikt over een eigen genderbeleid dat er op
toeziet dat mannen en vrouwen in gelijke mate profiteren van de
interventies van het programma (zie http://www.trademarkea.com/
download/TMEA-Gender-Policy.pdf).
Vraag 29:
Hoe wordt bij handel, economische diplomatie (diplomatie ter bevordering van de economische belangen van Nederland) en de ondersteuning van MVO de nadruk gelegd op deelname van vrouwen en het
stimuleren van vrouwelijk ondernemerschap, zoals voorgenomen in de
brief van voormalig minister van Buitenlandse Zaken Rosenthal over
genderbeleid van 15 november 2011 (Kamerstuk 32735–39)?
Antwoord:
Met de programma’s voor private sector ontwikkeling wordt gestreefd
naar inclusieve groei: verbetering van inkomen en zelfredzaamheid van
arme en kwetsbare bevolkingsgroepen. Daarbij is het streven dat de
aanvragers aangeven op welke manier ze zich inzetten om vrouwelijke
ondernemers met hun programma’s te ondersteunen. Bij grote
programma’s zoals PSI wordt bij de behandeling van de aanvraag
specifiek gevraagd naar genderbeleid en te verwachten gendereffecten
van het voorstel. Voorstellen die hieraan tegemoetkomen scoren hoger bij
de intake en maken derhalve meer kans te worden gehonoreerd.
Bij economische diplomatie en de ondersteuning van MVO wordt nadruk
gelegd op gelijke kansen en gelijke beloning voor vrouwen. Bij gelijke
behandeling denk ik ook aan bescherming van de rechten van vrouwen in
verband met zwangerschap en moederschap en aan het voorkomen van
(seksueel) geweld en intimidatie op de werkvloer.
Vraag 30:
In het AO IMVO deed u de toezegging dat vrouwelijke ondernemers
specifieke aandacht krijgen binnen het Dutch Good Growth Fund (DGGF).
Hoe wilt u invulling geven aan deze toezegging?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

16

Vraag 31:
Hoe gaat u ervoor zorgen dat de investeringen van het DGGF niet alleen
ten goede komt aan mannen maar coherent is aan het speerpunt
Vrouwenrechten?
Antwoord:
Met de toekomstige uitvoerder(s) van het Fonds zullen afspraken worden
gemaakt die er toe moeten leiden dat vrouwelijke ondernemers volop
gebruik kunnen maken van dit Fonds en dat investeringen niet negatief
uitpakken voor de positie van vrouwen. Zowel bij de aanvraag van een
financiering uit het Fonds als bij de monitoring van de activiteit zal hierop
worden toegezien.
Vraag 32:
U stelt dat er niet wordt bezuinigd op aidsbestrijding, maar mogelijk wel
op multilaterale organisaties. Hoe verhoudt dit zich tot The Global Fund?
Vraag 305:
Bent u, gezien de met de visie van het Global Fund to Fights AIDS,
Tuberculosis and Malaria overeenkomende visie van Nederland op hulp,
bereid om een Nederlandse bijdrage toe te zeggen die nodig is voor een
voldoende replenishment van het Global Fund in 2014–2016?
Antwoord:
De bezuiniging op multilaterale organisaties betreft in principe niet de
organisaties die vanuit het speerpunt SRGR worden gefinancierd. De
nieuwe Nederlandse bijdrage aan het Global Fund to fight Aids, TB and
Malaria zal tijdens de replenishment bijeenkomst in oktober 2013 bekend
worden gemaakt.
Vraag 33:
Nederland zal zich in de VN uitspreken over het opnemen van vrede en
veiligheid in de post-2015 ontwikkelingsdoelen. Welke mogelijkheden ziet
u om hiervoor gebruik te maken van de peacebuilding & statebuilding
goals uit de New Deal on Fragile States?
Antwoord:
De Peacebuilding and Statebuilding goals uit de New Deal on Fragile
States bieden een goede basis voor het opnemen van vrede en veiligheid
in de post-2015 ontwikkelingsagenda. Nederland zet zich zowel binnen de
EU als op internationaal vlak in om voort te bouwen op deze doelen
binnen het post-2015 raamwerk.
Vraag 34:
Kunt u gedetailleerd aangeven waar het budget veiligheid, rechtsorde en
goed bestuur momenteel aan wordt besteed?
Antwoord:
Deze uitgaven (2013) zijn verdeeld over de volgende hoofdcategorieën

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

17

ODA – 377 mln.
Wederopbouw Centraal
Waarvan:
Afghanistan:
NGOs in fragiele staten

70 mln.

Strategische partners

9 mln.

Flexibel -actuele situaties
Kennisplatform
Haïti
Syrië

1 mln.
4 mln.
6 mln.
5 mln.

Stabiliteitsfonds
Waarvan:
VN-fondsen

60 mln.

(op begrotingshoofdstuk V)

5 mln.

(Bureau for Crisis Prevention and
Recovery)

Ontmijnen:
Bijdrage Mali
Civiele missies etc.
Overigen

13 mln.
3,5 mln.
3,5 mln.
35 mln.

Goed bestuur
Waarvan:
Landenprogramma’s

41 mln.

Strategische partners

14 mln.

Wederopbouw landen
Waarvan:
Zuid Soedan:
Afghanistan
Grote Meren
Palestijnse geb.
Ethiopië
Kenya
Pakistan
Overigen

125 mln.

Midden-Amerika progr.

15 mln.

UNICEF Education
in Emergencies

36 mln.

Overigen
Programma politieke part.
MATRA
Gemeente-initatiatieven
OVSE
VN contributies crisisbeheer

30 mln.
4 mln.
11 mln.
4 mln.
5 mln.
6 mln.

25 mln
20 mln.

27 mln.

(Financiering van 29 NGO’s uit de
wederopbouwtender tbv. post conflict
wederopbouw)
(Conflict Research Unit, International
Alert, Centre For Humanitarian Dialogue,
International Crisis Group, Interpeace en
International Centre for Transitional
Justice)

(AFISMA Afrikaanse vredesmissie)
(MENA regio, Grote Meren, Afghanistan)

(w.o.: Bolivia 4,9, Indonesië 4,3,
Suriname, Bangladesh 3,4 en Suriname
3,1 mln.)
(IDLO, IDEA, Transparency Int., WereldBank)

51 mln.
24 mln.
23 mln.
7 mln.
6 mln.
5 mln.
2 mln.
7 mln.

(op begrotingshoofdstuk V)
(op begrotingshoofdstuk V)
(op begrotingshoofdstuk V)

NON ODA – 137 mln. (op begrotingshoofdstuk V)
Crisesbeheersing VN
Waarvan:

96 mln.

Stabiliteitsfonds
Waarvan:
VN-fondsen
Afghanistan:
Overig

27 mln.

non-ODA

10 mln.
10 mln.
7 mln.

(PBF en CPR)

Overig

14 mln.

(w.v. 7,5 mln. Arabische Lente, 4 mln.
onverdeeld)

(waaronder Mali)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

18

Vraag 35:
Indien er inderdaad op Veiligheid, Rechtsorde en Goed Bestuur bezuinigd
wordt, kunt u dan gedetailleerd aangeven op welke (sub)thema’s en in
welke landen en op welke wijze deze bezuinigingen worden uitgevoerd?
Antwoord:
Voor veiligheid en rechtsorde geldt dat de bezuinigingen voor een
belangrijk deel worden gerealiseerd door de geplande intensivering op
centrale en decentrale budgetten met ingang van 2014 te verminderen.
Inzet van de regering is, om lopende programma’s niet te raken. De inzet
op het thema veiligheid en rechtsorde blijft ongeveer gehandhaafd op het
niveau van 2013. Wel zal bij de uitvoering van landenprogramma’s in de
10 landen waar veiligheid en rechtsorde als thema is gekozen tijdelijk
grotendeels moeten worden afgezien van nieuwe activiteiten.
Goed bestuur was de afgelopen jaren een dwarsdoorsnijdend thema.
Mede in het licht van de bezuinigingen kies ik voor ee andere aanpak.
Vanaf 2014 wordt het budget afgebouwd en zal de aandacht voor goed
bestuur in partnerlanden volledig vormgegeven worden binnen de
thematische programma’s voor veiligheid en rechtsorde, voedselzekerheid, water en sexuele en reproductieve gezondheid en rechten
(SRGR). Voorbeelden zijn het verbeteren van zeggenschap en «accountability» in de watersector en het verbeteren van toegang tot rechtssystemen. Voor nieuwe goed bestuur activiteiten, die losstaan van de
prioritaire thema’s, is vanaf 2014 geen geld meer beschikbaar. Wat
overblijft is steun binnen het speerpunt Veiligheid en Rechtsorde aan een
aantal gespecialiseerde organisaties: het Netherlands Institute for
MultiParty Democracy (NIMD) en Stichting SPARK voor capaciteitsontwikkeling van politieke partijen; International Development of Law Organisation (IDLO) voor rechtsstaatontwikkeling; International Institute for
Democracy and Electoral Assistance (IDEA) voor democratisering en
verkiezingen, Transparency International voor corruptiebestrijding en de
Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG)-International voor lokaal
bestuur.
Vraag 36:
Kan het Budget Internationale Veiligheid ook worden aangewend voor
overgangsrelaties of is deze beperkt tot hulprelaties?
Vraag 93:
Op welke categorie landen volgens de OESO/DAC-lijst richt het Budget
Internationale Veiligheid (BIV) zich? Zal het BIV uitsluitend of óók ten
goede komen van deze categorie landen?
Vraag 315:
Gaat u een beperkte landenlijst hanteren voor het BIV, bijvoorbeeld
dezelfde fragiele staten waaraan u hulp geeft? Zo niet, aan welke landen
en regio’s denkt u?
Vraag 325:
In hoeverre kan het budget internationale veiligheid een geografische
focus bevatten op fragiele staten en/of Afrika?
Antwoord:
Dit zal in de brief over het BIV nader worden uitgewerkt.
Vraag 37
Kunt u in een schema aangeven wanneer de Kamer de in de nota
toegezegde brieven en nadere uitwerkingen van beleid precies tegemoet
kan zien?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

19

Antwoord
BRIEF

Planning

Economic Partnership Agreements
Stand van Zaken WTO en handelsakkoorden
Budget Internationale Veiligheid
Visie Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (samen met de minister
van Economische Zaken)
Doorlichting VN-organisaties, -fondsen en
-programma’s (incl. toelichting over financiële
bijdragen van Nederland aan de internationale
organisaties)
Post-2015 ontwikkelingsagenda
Strategische partnerschappen met maatschappelijke organisaties en visie op particuliere
initiatieven
Plannen t.a.v. mondiale uitdagingen op
voedsel-, energie- water en klimaatbeleid (in
reactie op het AIV advies «Nieuwe Wegen voor
Internationale Milieusamenwerking»)
Dutch Good Growth Fund en het bedrijfsleveninstrumentarium

Voor Algemeen Overleg 23 mei 2013
Voor Algemeen Overleg 23 mei 2013
Voor zomerreces
Voor zomerreces

Voor zomerreces

Voor zomerreces
Na zomerreces

Na zomerreces

Na zomerreces

Vraag 38:
De beleidsnota spreekt over vrouwenrechten als speerpunt en niet over
gendergelijkheid. Kunt u aangeven of de brief van voormalig minister van
Buitenlandse Zaken Rosenthal over Internationaal Genderbeleid van
15 november 2011 (Kamerstuk 32 735, nr. 39) de basis vormt voor het
speerpunt vrouwenrechten?
Vraag 83:
Op welke wijze wordt de prioriteit vrouwenrechten geïntegreerd in de vier
speerpunten van uw beleid?
Vraag 287:
Wat is het verschil tussen gender als prioriteit ten opzichte van gender als
dwarsdoorsneethema onder Rutte-I?
Vraag 528:
Kunt u aangeven op welke manier u zich concreet inzet voor de uitvoering
van de motie- Hachchi c.s. en het gender stand-alone beleid?
Antwoord:
Met het nieuwe speerpunt «investeren in gelijke rechten voor vrouwen en
SRGR» wil ik aangeven dat de inzet op vrouwenrechten intensiever zal zijn
dan in het verleden, en dat ik wil inzetten op grotere synergie tussen
vrouwenrechten en SRGR. Ik wil bijvoorbeeld inzetten op het tegengaan
van kindhuwelijken. Dit onderwerp heeft duidelijke raakvlakken met SRGR
èn rechten en kansen van vrouwen (huwelijksdwang, minder economische kansen). Zo wil ik ook het uitbannen van geweld tegen vrouwen
benaderen vanuit de SRGR invalshoek en vanuit de invalshoek van
vrouwenrechten.
Voor vrouwenrechten wordt de basis van het beleid gevormd door de
Nota «Wat de wereld verdient» en de Mensenrechtennotitie die minister
Timmermans binnenkort naar de Tweede Kamer zal zenden.
Het eigenstandige vrouwenprogramma richt zich op politieke participatie
en leiderschap van vrouwen, economische zelfredzaamheid van vrouwen,
en het uitbannen van geweld tegen vrouwen. Steun aan de uitvoering van
de VN-Veiligheidsraadresolutie 1325 over vrouwen, vrede en veiligheid
maakt daar deel van uit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

20

Voor de integratie van vrouwenrechten in de speerpunten en in het
handels- en investeringsbeleid is het van belang dat een genderanalyse
deel uitmaakt van de voorbereiding en vormgeving van activiteiten, en dat
in de voortgangsbewaking hierop wordt gemonitored.
Voor de speerpunten gebeurt op dit gebied al veel. Ook in de handelspolitiek zijn hier al voorbeelden van (bijvoorbeeld: een gender equality
assessment maakt deel uit van het EU onderhandelingsproces over
handelsakkoorden).
Vraag 39:
Hoe gaat u waarborgen dat uw beleid ecologisch duurzaam is als milieu
niet meer als doorsnijdend thema wordt gehanteerd? Hoe wordt
ecologische duurzaamheid gegarandeerd in het private sector instrumentarium, inclusief het Dutch Good Growth Fund?
Vraag 80:
Kunt u aangeven hoe u de onderwerpen duurzaamheid en het behalen
van een minimumniveau voor sociale rechten opneemt in het beleid met
de huidige speerpunten?
Vraag 181:
Hoe verhoudt het versneld afbouwen van de doorsnijdende thema’s goed
bestuur, milieu en onderwijs zich met de afspraak in het regeerakkoord
dat milieu en goed bestuur doorsnijdende thema’s op het terrein van
ontwikkelingssamenwerking blijven?
Antwoord:
Vanwege het belang voor het realiseren van de klimaatdoelstellingen
blijven binnen het thema milieuprogramma’s die klimaatrelevant zijn
belangrijk. Ik zal bijvoorbeeld programma’s blijven financieren die als
doelstelling hebben bij te dragen aan CO2-reductie en die belangrijke
co-benefits hebben op milieugebied. Tevens blijft duurzaam gebruik en
beheer van ecosystemen in programma’s die relevant zijn voor de
speerpunten water en voedselzekerheid uitgangspunt van mijn beleid. Dit
zelfde geldt, daar waar zich dit voordoet, voor de overige speerpunten.
Een speciale eenheid onder de Commissie MER, de Dutch Sustainability
Unit (DSU), ondersteunt op verzoek zowel het departement als de posten
bij het integreren van ecologische duurzaamheid in de programma’s.
In Fonds Duurzaam Water (FDW) en de Faciliteit Voedselzekerheid en
Duurzaam Ondernemen (FDOV), die worden ingezet om samenwerking
tussen de private en publieke sector te stimuleren, is ecologische
duurzaamheid als zwaar wegend selectiecriterium opgenomen. Ook heeft
de Commissie MER bij de selectieprocedure voor alle aanvragen
aangegeven of een Milieu Effect Rapportage verplicht is.
Ecologische duurzaamheid vormt in het private sector instrumentarium,
inclusief het Dutch Good Growth Fund, onderdeel van de zogenaamde
IMVO-kaders. De IMVO-kaders dienen als uitgangspunt voor aanvragen
van overheidsondersteuning en worden door uitvoeringsorganisaties
gebruikt bij de behandeling van dergelijke aanvragen voor overheidsondersteuning. Bedrijven zullen een risico analyse maken en indien van
toepassing worden mitigerende maatregelen getroffen. Het normatieve
kader dat het Kabinet hiervoor hanteert, zijn de OESO Richtlijnen voor
Multinationale Ondernemingen. Het Kabinet vindt dat bedrijven die
gebruik maken van diensten en financiering van de overheid moeten laten
zien dat zij hun zaken op orde hebben en handelen naar de OESO
Richtlijnen.
Duurzaamheid is een randvoorwaarde waaraan alle activiteiten die door
Nederland worden gesteund, moeten voldoen. Verschillende duurzaamheidscriteria worden daarbij gehanteerd zoals International MVO criteria
en de Milieu Effect Rapportage. In deze criteria vormt ook ecologische

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

21

duurzaamheid een belangrijk aandachtspunt, naast sociale, economische
en institutionele aspecten.
Het concept van de Social Protection Floor biedt een multidimensioneel
kader voor armoedebestrijding waarvan het bereiken van een niveau van
sociale rechten deel uitmaakt. Nederland heeft een aanbeveling van de
ILO assemblee van juni 2012 gesteund waarin de invoering van zo’n
Social Protection Floor voor alle landen wordt aanbevolen. Deze aanbeveling is destijds aangenomen. De uitvoering van deze aanbeveling is de
verantwoordelijkheid van de regeringen van de aangesloten landen.
Nederland wil haar deskundigheid en ervaring op het terrein van Sociale
Zekerheidsstelsels ter beschikking stellen aan partnerlanden die daar
behoefte aan hebben. Daartoe is in EU-verband een werkwijze overeengekomen om het aanbod van deskundigheid van de lidstaten in kaart te
brengen.
Wat betreft Goed Bestuur, zie ook de antwoorden op vraag 35, 140, 153,
188 en 510.
Vraag 40:
In hoeverre worden instrumenten ter promotie van de handel, zoals
exportkredietverzekeringen en het topsectorenbeleid, getoetst op
ontwikkelingsimpact? Welke vereisten worden gesteld?
Antwoord:
De Exportkredietverzekering (EKV) is een beleidsinstrument om de export
van kapitaalgoederen te stimuleren. Het staat bij het ministerie van
Financiën op de begroting. De minister van BHOS is medebeleidsverantwoordelijk vanwege haar buitenlandse handel portefeuille.
Bij het beoordelen van aanvragen voor de reguliere EKV wordt getoetst
op milieu en sociale aspecten van projecten (conform de zogenaamde
«Common Approaches»), waar ook mensenrechten integraal onderdeel
van zijn. Daarnaast mogen te verzekeren aanvragen voor export naar
publieke kopers in lage inkomenslanden geen negatief effect hebben op
de schuldhoudbaarheid van een land, anders dient er sprake te zijn van
een schenkingselement. Voor de laagste inkomenslanden geldt eveneens
dat er sprake moet zijn van «productive expenditure», dat wil zeggen
commercieel rendabele projecten. Topsectorenbeleid is vooral een manier
van samenwerken tussen bedrijfsleven, overheid en kennisinfrastructuur
in een aantal sectoren ter versterking van de Nederlandse economie. Het
Nederlandse bedrijfsleven beschikt over kennis, kunde en producten die
belangrijk kunnen zijn voor de ontwikkeling van armere landen. Voor
zover in het kader van het Topsectorenbeleid gebruikt wordt gemaakt van
OS-instrumenten als ORIO of de PPP-fondsen voor water en voedselzekerheid wordt getoetst op ontwikkelingsimpact.
Vraag 41:
Zet u in op bindende milieu en sociale paragrafen inclusief een verwijzing
naar de OESO Richtlijnen in investeringshoofdstukken van de Europese
handelsverdragen en losstaande investeringsverdragen?
Antwoord:
Ja, daar zet ik op in en ook de Europese Commissie doet dat.
Vraag 42:
Wat is het mensenrechtenkader dat ten grondslag ligt aan deze visie en
hoe verhoudt de visie zich tot het Nationaal Actieplan (NAP) mensenrechten en bedrijven?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

22

Antwoord:
De Kamer zal voor de zomer de Mensenrechtenbrief en het NAP (NAP)
mensenrechten en bedrijven ontvangen. In het NAP wordt de visie van het
kabinet over de verantwoordelijkheid van bedrijven om mensenrechten te
respecteren nader uitgewerkt.
Vraag 43:
Hoe zorgt u ervoor dat ondernemers die investeren in ontwikkelingslanden, o.a. met behulp van het Dutch Good Growth Fund, daadwerkelijk
conform richtlijnen van duurzaamheid en MVO gaan opereren?
Vraag 377:
Het kabinet stelt dat bedrijven die, op het moment dat financiering wordt
verstrekt, nog niet aan alle criteria voldoen, alsnog de gelegenheid krijgen
om benodigde wijzigingen stap voor stap door te voeren. Welke termijnen
en sancties zijn hieraan verbonden? Onder welke voorwaarden zal de
samenwerking met bedrijven die niet aan de criteria voldoen worden
stopgezet?
Vraag 381:
Houdt een «toegankelijker bedrijfsleveninstrumentarium» ook in dat bij
het stellen van de voorwaarde «voldoen aan de OESO richtlijnen» de
interpretatie van die OESO richtlijnen en het ambitieniveau met betrekking
tot MVO als voorwaarde voor steun, op één lijn komen?
Vraag 382:
Kan toezicht op de uitvoering van de MVO voorwaarden in de praktijk
worden gegarandeerd? Zo ja, op welke wijze?
Vraag 383:
Welke sancties zijn er voor bedrijven die steun ontvangen uit het Dutch
Good Growth Fund (DGGF) maar niet voldoen aan de set voorwaarden die
gelden voor IMVO?
Vraag 384:
Op welke wijze wordt toegezien op de inhoud van de criteria en implementatie van de set IMVO voorwaarden door bedrijven die steun
ontvangen uit het DGGF?
Vraag 389:
Hoe wordt de motie Mulder c.s. (Kamerstuk 26 458, nr. 158) concreet
uitgewerkt binnen het Dutch Good Growth Fund?
Vraag 395:
Garandeert u toezicht op de uitvoering van de MVO-voorwaarden in de
praktijk? Zo ja, op welke wijze?
Vraag 402:
Hoe worden de verschillende genoemde IMVO criteria waaraan bedrijven
moeten voldoen om in aanmerking te komen voor het Dutch Good
Growth Fund ingevuld en gecontroleerd? Is er een minimum standaard
waaraan bedrijven moeten voldoen?
Vraag 403:
Moeten bedrijven die gebruik maken van het bedrijfsleveninstrumentarium / Dutch Good Growth Fund een human rights due diligence proces
uitvoeren, zoals opgenomen in de OESO-richtlijnen, waarin de UN
Guiding Principles zijn geïncorporeerd? Hoe en door wie wordt dit
gemonitord? Wat zijn de consequenties als dit niet gebeurd?
Vraag 410:
Bedrijven die steun ontvangen uit het DGGF moeten aan een set
voorwaarden gaan voldoen rond IMVO. Het fonds wordt echter op afstand
gezet van het Ministerie. Op welke wijze wordt door het Ministerie
toegezien op de inhoud van de criteria en de implementatie van deze set
voorwaarden?
Vraag 411:
Bedrijven die nog niet aan alle IMVO criteria voldoen, krijgen hiervoor
alsnog de gelegenheid, op basis van een afgesproken plan. Wat zijn de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

23

termijnen daarvoor en hoe wordt de voortgang gemonitord? Wat zijn de
sancties als een bedrijf niet aan de afgesproken stappen voldoet?
Vraag 464:
Bent u het eens met de stelling dat Nederlandse bedrijven die subsidies of
een andere vorm van ondersteuning van de overheid ontvangen, moeten
aantonen dat zij zich houden aan de richtlijnen voor duurzaam en
maatschappelijk verantwoord ondernemen, inclusief human rights due
dilligence?
Antwoord:
Bedrijven kunnen in belangrijke mate bijdragen aan duurzame inclusieve
groei. Dat betekent dat bedrijven zich rekenschap moeten geven van de
gevolgen van hun onderneming op alle maatschappelijke kwesties die
raken aan hun bedrijfsvoering. Dat kan gaan over milieu, maar ook over
arbeidsomstandigheden en mensenrechten: het gaat om Internationaal
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (IMVO). Het kabinet hanteert
hierbij als normatief kader de OESO Richtlijnen voor Multinationale
Ondernemingen (verder: OESO Richtlijnen).
De OESO richtlijnen zijn het uitgangspunt voor bedrijven die gebruik
maken van het instrumentarium. Concreet worden bedrijven die
overheidsondersteuning ontvangen gevraagd te verklaren dat zij bekend
zijn met de OESO richtlijnen en daar naar handelen.
Bij de financieringsinstrumenten, inclusief verzekeringsinstrumenten,
zoals genoemd in deze brief, worden projecten daarnaast getoetst aan
(onderdelen van) de IFC Performance Standards.
Voor financieringsinstrumenten wordt tijdens de uitvoering door de
uitvoerders (onder meer) op IMVO aspecten gemonitord en bestaan er
sanctiemogelijkheden, indien bedrijven zich niet aan de afspraken
houden. Deze sancties variëren per instrument, bijvoorbeeld het
stopzetten van financiering en het versneld terugbetalen van leningen.
Ook kunnen meldingen van vermeende schendingen van de OESO
Richtlijnen worden gedaan bij het Nationaal Contact Punt voor de OESO
Richtlijnen.
Het IMVO-kader, dat voor het DGGF zal worden opgesteld, zal worden
gebaseerd op de OESO richtlijnen en de IFC standards. Dit kader zal ook
gepubliceerd worden.
Graag verwijs ik u naar het Nationaal Actieplan Mensenrechten en
Bedrijfsleven, dat uw Kamer zal toekomen. Hierin zal ik, zoals uw Kamer is
toegezegd, onder andere nader ingaan op de IMVO-criteria voor de EKV,
waarvoor ik de beleidsverantwoordelijkheid deel met de staatssecretaris
van Financiën.
Vraag 44:
Kunt u aangeven hoe u ervoor gaat zorgen dat subsidies die via het Dutch
Good Growth Fund verstrekt worden iets opleveren voor het maatschappelijke middenveld in ontwikkelingslanden?
Vraag 358:
In welke mate kan het DGGF als exportsubsidie worden geïnterpreteerd?
Antwoord:
Het fonds zal financiering verstrekken aan bedrijven, met name MKB-ers
in Nederland en ontwikkelingslanden. Dit zal gebeuren op revolverende
basis. Het gaat dan bijvoorbeeld om het verstrekken van leningen,
garanties en equity investments. Subsidies vormen geen onderdeel van
het fonds. Separaat aan het fonds zal er wel budget zijn voor het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

24

verstrekken van technische assistentie. Dit budget kan worden gebruikt
voor het doen van haalbaarheidsstudies, training of andere vormen van
kennis- en capaciteitsontwikkeling van Nederlandse of lokale bedrijven.
Dit is nodig om de investering in het bedrijf via het fonds, vooral in
risicovollere omgevingen zoals in fragiele staten, levensvatbaarder en
ontwikkelingsrelevant te maken. Het maatschappelijk middenveld kan
hierbij een belangrijke rol spelen. Zie ook de beantwoording van vraag
353 over de rol van het maatschappelijk middenveld bij het DGGF.
Vraag 45:
Kunt u toelichten hoe hulp en handel in werkelijkheid compatibel en
complementair zijn? Is het niet zo dat er verschoven wordt van (internationale) solidariteit naar eigenbelang (of zelfs egoïsme)? Welke pet heeft u
bovendien op wanneer een conflict ontstaat tussen hulp en handel? Bent
u dan de minister voor Buitenlandse Handel of voor Ontwikkelingssamenwerking?
Antwoord:
Er is sprake van een veranderende relatie, waarin wij gelijkwaardiger
werken met onze partners in lage- en middeninkomenslanden. Versterking
van het ondernemingsklimaat en ondersteuning van de private sector in
ontwikkelingslanden, intensivering van de economische samenwerking
door te assisteren bij toegang tot de Europese markt, kennisoverdracht
van het Nederlands bedrijfsleven en samenwerking van het Nederlandse
bedrijfsleven met ondernemers in lage- en middeninkomenslanden
dragen bij aan duurzame economische groei en werkgelegenheid in lageen middeninkomenslanden. Ook Nederland kan hiervan profiteren. ODA
zal alleen daar worden ingezet waar dat ontwikkelingsrelevant en
verantwoord is.
Als Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
heb ik meerdere verantwoordelijkheden. Waar uiteenlopende belangen
een rol spelen, kunnen spanningen ontstaan. Als dat gebeurt weeg ik alle
motieven zorgvuldig af, met duurzame en inclusieve groei als leidend
principe. Groei en een rechtvaardige verdeling gaan immers niet
automatisch samen. Ik hanteer een brede definitie van duurzaamheid en
inclusiviteit.
Waar het om ontwikkelingslanden gaat zie ik het als mijn taak – daar waar
mogelijk en zinvol – hulp en handel zodanig te combineren dat er
meerwaarde ontstaat, zowel waar het de effecten van de hulp als die van
de handel betreft. Ik streef naar wederzijds voordeel door het stimuleren
van duurzame investeringen in ontwikkelingslanden.
Vraag 46:
Hoe wilt u garanderen dat ontwikkelingslanden voldoende afzetmogelijkheden hebben in westerse landen (waaronder Nederland), en hoe wilt u
voorkomen dat de nieuwe maatregelen in de nota slechts ten goede
komen aan Nederland?
Antwoord:
De handelspolitiek is een bevoegdheid van de EU. Nederland zet zich
ervoor in dat de Europese markt maximaal open blijft voor ontwikkelingslanden. Dit betekent onbeperkt vrije toegang voor de export van minst
ontwikkelde landen, een ruimhartig Algemeen Preferentieel Stelsel,
nieuwe vrijhandelsakkoorden met opkomende economieën als die van de
Asean-landen, India, Mercosur, de Middellandse Zee-regio en buurlanden
in het Oosten. Met Economische Partnerschapsakkoorden moet de
bevoorrechte positie van Afrikaanse, Caribische en Stille Oceaanlanden op
WTO-conforme wijze worden voortgezet. In mijn Kamerbrief over EPA’s
die ik u uiterlijk 17 mei aanstaande zal doen toekomen, zal ik hier nader op
ingaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

25

Ik wil dat boeren in lage inkomenslanden in staat worden gesteld hun
agrarische producten af te zetten op internationale markten. Daarom zet
Nederland in op de verdere afbouw van de handel verstorende subsidies.
Daarnaast is Nederland voorstander van het aanpakken van voedseldumping door het afschaffen van exportsteun. Via het Centrum voor
Bevordering van Import uit Ontwikkelingslanden draagt Nederland bij aan
het verhogen van de afzetmogelijkheden van ontwikkelingslanden op de
Europese markt, bijvoorbeeld via gerichte «export coaching»
programma’s voor producenten en uitvoering van een gedegen marktanalyse om kansrijke producten op de EU-markt te identificeren voor
producenten uit OS-landen.
Openheid garandeert echter nog geen afzet. Door de slechte financieeleconomische toestand nam de import van de EU in 2012 af met 2%.
Nederland was in dit verband geen uitzondering. Het is tegen deze
achtergrond verheugend dat bijvoorbeeld de export van Afrika toenam
met 6,1%. Nieuwe maatregelen gericht op versterking van ondernemerschap in ontwikkelingslanden en op «Aid for Trade» zullen bevorderen dat
ontwikkelingslanden kansen kunnen grijpen op exportmarkten. Ook een
akkoord in WTO-verband over handelsfacilitatie, waarvoor Nederland zich
sterk maakt, zal hiertoe bijdragen.
Vraag 47:
Neemt een vertegenwoordiger van de migrantenorganisaties ook deel aan
het overleg met de ministeries van Economische Zaken en Financiën en
met het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties bij de nadere
vormgeving van het Dutch Good Growth Fund?
Antwoord:
Ja, in de consultatiefase rondom de vormgeving van het Fonds is ook met
vertegenwoordigers van migrantenorganisaties, SEVA en IntEnt
gesproken over mogelijkheden die het Fonds zou kunnen bieden voor
migrantenondernemers.
Vraag 48:
Maken de ILO Conventie 189 en de VN Conventie inzake arbeidsmigranten
en hun familieleden deel uit van de MVO-richtlijnen?
Antwoord:
Conventie 189 over Huishoudelijk personeel en de VN Conventie over
arbeidsmigranten en hun familieleden staan niet genoemd in de OESO
Richtlijnen voor Multinationale Ondernemingen. De fundamentele
arbeidsnormen van de ILO, waaronder non-discriminatie, zijn wel
integraal onderdeel van deze Richtlijnen. Een werkgever mag geen
onderscheid maken tussen werknemers die hetzelfde werk doen, of ze nu
arbeidsmigrant zijn of autochtone werknemer. Daarnaast zijn de
paragrafen in de OESO Richtlijnen over arbeidsomstandigheden uiteraard
ook van toepassing op arbeidsmigranten.
Vraag 49:
Maken ILO Conventie 189 en de VN Conventie inzake arbeidsmigranten en
hun familieleden deel uit van IPG?
Antwoord:
Nederland beschouwt migratie als Internationaal Publiek Goed en
grensoverschrijdend vraagstuk, waarop internationale samenwerking
wordt gezocht. Rechten van migranten maken onderdeel uit van internationaal overleg tussen herkomst en bestemmingslanden over een brede
aanpak van migratie. In dat kader wordt ook gesproken over ILO
Conventie 189 en de VN Conventie inzake arbeidsmigranten en hun
familieleden. Nederland is geen partij bij genoemde internationale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

26

verdragen en is daarom niet gebonden aan de verplichtingen die eruit
voortvloeien behoudens het respecteren van de fundamentele mensenrechten van migranten.
Vraag 50:
Kunt u aangeven hoe u bij landen met grote inkomensongelijkheid, waar
zowel hulp als handel nodig zijn, komt tot een allocatie van gelden
beschikbaar voor hulp en handel? Inzake overgangslanden wordt
gesproken over handel en met name export. Betekent dit dat deze focus
op export en betrokkenheid van Nederlandse bedrijven ten koste gaat van
middelen gericht op lokale economische ontwikkeling?
Antwoord:
In de overgangslanden wordt ingezet op zowel hulp als handel. Waar het
accent ligt zal per land verschillen. Alle landen in deze categorie – en
daarmee ook ondernemers in deze landen – hebben toegang tot het
bedrijfsleveninstrumentarium en programma’s gericht op kennis- en
technologieontwikkeling.
In sommige landen, zoals Benin en Mozambique, waar handel nogal
beperkt is en veelal informeel, gaat het vooral om armoedebestrijding. In
deze landen wordt de nadruk gelegd op capaciteitsopbouw, verbetering
van het investeringsklimaat en infrastructuur. In andere landen, zoals
Ghana, gaat het vooral om handelsbevordering, waaronder activiteiten
gericht op verbetering van de capaciteit voor binnenlandse en buitenlandse handel, op intensivering van de handel met o.a. Nederland, en op
investeringen door lokale en internationale bedrijven (waaronder ook
Nederlandse kleine en middelgrote bedrijven). In deze groep landen is
juist de combinatie van handel en hulp nodig voor duurzame economische ontwikkeling. Daarom zal in deze landen nog beperkt hulp worden
gegeven om bijvoorbeeld de inclusiviteit van economische groei te
bewaken. De hulprelatie wordt echter uitgefaseerd.
Bij de besluitvorming over de allocatie van gelden in overgangslanden
gaat het om maatwerk. Afhankelijk van de lokale situatie en in overleg met
lokale «stakeholders» wordt besloten hoe de bilaterale ontwikkelingsfondsen worden verdeeld, welke bedrijfsleveninstrumenten het meest
geschikt zijn en in hoeverre kan worden ingezet op versteviging van de
handelsbetrekkingen met Nederland. Ook wordt gewerkt aan flankerend
beleid (bijvoorbeeld vergroten van de toegang tot financiële diensten,
eerlijke lonen, stimulering van wet- en regelgeving en publieke investering in infrastructuur in rurale gebieden) om inkomensgelijkheid te
bevorderen.
Export door en betrokkenheid van Nederlandse bedrijven kan bijdragen
aan lokale economische ontwikkeling. Nederlandse bedrijven, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties beschikken over specifieke
kennis en kunde die via publiek private partnerschappen kan worden
aangeboord. Maar er is meer nodig voor inclusieve groei. Daarom ga ik
sterker inzetten op programma’s die gericht zijn op verbetering van het
lokale ondernemingsklimaat: versterking van economische wet- en
regelgeving, economische instituties en financiële sector, aanleg van
infrastructuur en toegang tot markten.
Vraag 51:
U geeft aan vast te willen houden aan de huidige partnerlanden. Kunt u,
gezien de nadruk op handelsbelangen in de nota, aangeven hoe u bij de
geplande bezuinigingen op het postennetwerk tot een verantwoorde
besluitvorming wilt komen ten aanzien van partnerlanden en focuslanden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

27

Antwoord:
Bij de landenselectie worden de huidige partnerlanden waarmee
Nederland een bilaterale ontwikkelingsrelatie onderhoudt als grondslag
genomen. Betrouwbaarheid en continuïteit vormen immers belangrijke
factoren in een ontwikkelingsrelatie. Met continuïteit als uitgangspunt
worden landen geanalyseerd en beoordeeld op mate van armoede, de
aansluiting van de Nederlandse thematische prioriteiten bij de prioriteiten
van het partnerland, kansen voor investerings- en handelsactiviteiten,
kennis en kunde van Nederland, kwaliteit van beleid en bestuur, alsmede
overwegingen van buitenlands beleid. Deze afwegingen lenen zich niet
voor een mechanische toepassing; het gaat er ook om in hoeverre er een
overtuiging bestaat dat een ontwikkeling gaande is die resultaten
voortbrengt, waarbij zowel het belang van het partnerland alsook het
Nederlandse belang wordt gediend.
Voor landen die vanwege afnemende behoefte aan een hulprelatie niet
meer in aanmerking komen voor een meerjarige structurele bilaterale
ontwikkelingsrelatie zal een zorgvuldige, en waar nodig, meerjarige
afbouwstrategie worden gevolgd, om onverantwoorde kapitaalvernietiging of een afbreuk van vertrouwen te voorkomen. De bilaterale relatie
wordt namelijk niet beëindigd, maar krijgt een andere invulling.
De keuze voor (het handhaven van) een Nederlandse vertegenwoordiging
in een bepaald land is niet alleen afhankelijk van een partnerrelatie op het
gebied van ontwikkelingssamenwerking. Besluiten over handhaven of
sluiten van een post zijn nog niet genomen. Voor de zomer ontvangt de
Tweede Kamer van Collega Timmermans de brief Modernisering
Diplomatie en Postennet, die u nader zal informeren over de visie op het
postennet en het belang van economische diplomatie.
Vraag 52:
Acht u het Dutch Good Growth Fund geschikt voor het bevorderen van
(lokale) bedrijvigheid in fragiele contexten/landen? Hoe wilt u voorkomen
dat het Fund alleen ten goede komt aan projecten in gebieden/landen die
niet als fragiel worden beschouwd?
Antwoord:
Het is nadrukkelijk mijn bedoeling om het Fonds ook in zetten voor
versterking van de bedrijvigheid in fragiele gebieden. Het Fonds zal hier
ook de mogelijkheden voor bieden. De concessionaliteit van de verstrekte
financiering kan oplopen in geval de aanvraag betrekking heeft op een
beoogde investering in een fragiel gebied. Hierover zullen afspraken
worden gemaakt met de toekomstige uitvoerder(s) van het Fonds.
Vraag 53:
Blijft u een belangrijke rol weggelegd zien voor Nederlandse maatschappelijke organisaties in fragiele contexten en conflictlanden?
Antwoord:
Ja, vooral in landen waar overheden slecht functioneren en waar het
maatschappelijk middenveld zwak ontwikkeld is, zie ik een belangrijke rol
voor Nederlandse maatschappelijke organisaties. Nederlandse organisaties hebben grote ervaring met het versterken van zuidelijke maatschappelijke organisaties. Juist in fragiele staten zijn deze lokale organisaties
van groot belang als het gaat om «accountability» en opbouw van
duurzame maatschappelijke structuren. Daarnaast kunnen Nederlandse
maatschappelijke organisaties dienstverlening verzorgen waar overheden
of lokale maatschappelijke organisaties dat niet meer of nog niet kunnen.
Bovendien kunnen zij in deze contexten een belangrijke bijdrage leveren
aan beleidsformulering en kunnen zij lokale organisaties ondersteunen bij
het tegenwicht bieden aan negatieve krachten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

28

In de brief over de toekomstige samenwerking met maatschappelijke
organisaties die ik u na zomer zal toesturen werk ik verder uit hoe ik hier
invulling aan zal geven.
Vraag 54:
Actiz publiceerde in maart 2012 een studie over de economische en
gezondheidswinst van de Jeugdgezondheidszorg in Nederland, waarin de
conclusie was dat vaccinaties de grootste bijdrage in zowel gezondheidswinst als economische winst opleveren. De jaarlijkse kosten van de
Jeugdgezondheidszorg zijn € 433 miljoen plus € 60 voor het Rijksvaccinatieprogramma en de interventies leveren € 5,6 miljard per jaar op. Kunt u
aangeven in hoeverre de economische winst en gezondheidswinst van de
verschillende mogelijke interventies in ontwikkelingslanden meewegen in
keuze en prioritering van thema’s en te financieren organisaties?
Antwoord:
Het belang dat Nederland hecht aan de economische en gezondheidswinst van vaccinaties wordt zichtbaar in de meerjarige bijdrage aan de
Global Alliance for Vaccins and Immunisation. GAVI heeft een groot bereik
van meer dan 50 landen.
De keuze en prioritering van thema’s en organisaties wordt zorgvuldig
gemaakt.
Voorafgaande aan de bepaling van de Nederlandse inzet in een
partnerland worden context- en thematische analyses uitgevoerd.
Economische, sociale en politieke aspecten maken deel uit van deze
analyses inclusief onderzoek naar de meest belemmerende factoren
(binding constraints) voor ontwikkeling. De uitkomst van de analyse
bepaalt de Nederlandse inzet op de speerpunten. Bij het kiezen van
interventies in de speerpunten water en voedselzekerheid wordt niet
alleen gekeken naar de te behalen economische winst maar ook naar de
gezondheidswinst die kan voortvloeien uit verbeterd waterbeheer,
drinkwater en sanitatie en betere voeding. Vanzelfsprekend speelt verder
de gezondheidswinst een zeer belangrijke rol in de keuze voor interventies
binnen het speerpunt vrouwenrechten en SRGR.
Vraag 55:
De «Diseases Challenge Paper» van het Copenhagen Consenus Centre
toont de relatie tussen de economische winst van een gezonde beroepsbevolking, evenals het Harvard onderzoek «the value of immunisation»
van Bloom, Canning en Weston. Welke ambities heeft u, in het kader van
het stimuleren van economische groei in het ontwikkelingslanden, op het
gebied van een gezonde en daarmee productievere beroepsbevolking?
Hoe wordt deze link concreet gelegd?
Vraag 75:
Deelt u de mening dat juist het aspect gezondheid (goede en toegankelijke
gezondheidszorg en bescherming tegen armoede als gevolg van ziekte)
van essentieel belang is binnen het doel van inclusieve groei? Zo ja,
waarom ontbreekt gezondheid dan in het rijtje genoemde aandachtspunten? Zo nee, waarom niet?
Antwoord:
De economische winst van een gezonde beroepsbevolking is evident. Ik
deel dan ook uw mening dat gezondheid van essentieel belang is bij
inclusieve groei. Het Nederlandse beleid draagt daar op verschillende
manieren aan bij. Als onderdeel van IMVO stimuleer ik bedrijven om te
investeren in de gezondheid van hun werknemers. Uit het SRGR-fonds
steunen wij bijvoorbeeld via Business for Social Responsibility ondernemers in Afrika om seksuele en reproductieve gezondheidszorg voor hun
vrouwelijke werknemers te verbeteren. Diverse grote Nederlandse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

29

bedrijven spelen internationaal al een voortrekkersrol met hun zg work
place policies.
Onze activiteiten in het speerpunt SRGR leveren een niet geringe bijdrage
aan een gezonde beroepsbevolking, onder andere door minder
hiv-infecties, minder ongewenste zwangerschappen en minder moedersterfte. Maar ook onze investeringen in voedselzekerheid (inclusief goede
voeding) en water en sanitatie zorgen voor gezondheidswinst. Verder
draagt Nederland via het Health Insurance Fund bij aan het opzetten van
ziektekostenverzekering voor lage inkomensgroepen in de informele
sector waardoor mensen beschermd zijn tegen onverwacht hoge uitgaven
als gevolg van ziekte.
Vraag 56:
Samenwerking tussen de Topsector Life Sciences & Health (LSH) en
maatschappelijke of multilaterale organisaties kan ervoor zorgen dat
Nederlandse kennis en ervaring geëxporteerd wordt, en kan het bedrijfsleven toegang bieden tot nieuwe markten.
In hoeverre hebben de aanverwante ministeries eigen budget voor het
uitvoeren van projecten en pilots en/of wordt er in de BuHa/OS-begroting
daarmee rekening gehouden?
Antwoord:
Binnen mijn begroting is een klein fonds Life Sciences and Health for
Development in voorbereiding dat gericht is op het subsidiëren van
innovatieve projecten ter bestrijding van armoede-gerelateerde ziekten in
ontwikkelingslanden. Samenwerkingsverbanden van bedrijven en
non-profit organisaties zullen uitgenodigd worden om voorstellen in te
dienen.
Ook bestaat er sinds kort een instrument «Demonstratieprojecten». Onder
dit instrument (dat zich niet specifiek op ontwikkelingslanden richt)
kunnen samenwerkingsverbanden waaraan minimaal twee bedrijven
deelnemen subsidie krijgen voor demonstratie van een product of
techniek in het buitenland. Dit instrument staat ook open voor partijen uit
de topsector LSH.
Het instrument Partners for International Business (PIB) kan o.a. worden
ingezet om praktische ondersteuning te bieden aan partnerschappen van
Nederlandse bedrijven
(en eventueel ook kennisinstellingen) die betrokken willen raken bij
projecten van de Werelbank en van andere multilaterale financieringsorganisaties, zoals de Asian Development Bank en de African Development
Bank.
Voor het Topconsortium voor Kennis en Innovatie (TKI) van LSH (LSH
Plaza) is dit jaar vanuit de EZ-begroting circa € 8 miljoen aan TKI-toeslag
beschikbaar gerelateerd aan een private cash inleg van bedrijven van circa
€ 32 miljoen. Andere stakeholders die financieel participeren zijn onder
meer gezondheidsfondsen en kennisinstellingen.
De TKI-toeslag komt beschikbaar voor privaat-publieke-samenwerking op
projecten om op een aantal terreinen te zoeken naar kwalitatief betere
– en goedkopere – oplossingen voor gezondheidsvraagstukken. De
uitkomsten van deze samenwerkingsprojecten kunnen ook in het
buitenland worden ingezet. Ook is het toegestaan dat buitenlandse
partijen meedoen in het samenwerkingsconsortium.
Bij EZ bestaat daarnaast de MIT-regeling (MKB-Innovatiestimulering
Topsectoren). Dit is een «maatwerkregeling» per topsector. Op de door
topsector LSH aangewezen gebieden is dit jaar in totaal 1,2 miljoen euro
uitgetrokken voor de R&D-samenwerkingsprojecten tussen bedrijven,
gezondheidsfondsen en kennisinstellingen – naast € 0,5 mln voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

30

technische haalbaarheidsstudies en € 0,3 mln voor netwerkactiviteiten. De
resultaten daarvan kunnen – zo mogelijk – ook in het buitenland worden
ingezet.
Op het terrein van topsector LSH zijn er ook diverse Europese onderzoeksen samenwerkingsinitiatieven, waaraan Nederland bijdraagt, die als doel
hebben om de publiek-private samenwerking in de Europese regio te
stimuleren en die een belangrijke opstap kunnen zijn naar de internationale markt.
Het Ministerie van VWS heeft MOU’s gesloten met China, India en
Rusland voor samenwerking op het gebied van de gezondheidszorg.
Hoewel deze MOU’s tussen de Nederlandse overheid en die van de landen
in kwestie zijn gesloten, vormen zij wel een belangrijke steun in de rug
van Nederlandse bedrijven in de LSH-sector die graag op deze markten
actief willen worden.
Vraag 57:
Kunt u aangeven of alle huidige en toekomstige programma’s een
beleidscoherentie-check zullen ondergaan, vergelijkbaar met de
BES-check voor nieuwe wet- of regelgeving?
Vraag 490
Kunt u aangeven of alle huidige en toekomstige programma’s een
beleidscoherentie-check zullen ondergaan, vergelijkbaar met de
BES-check voor nieuwe wet- of regelgeving?
Antwoord:
Een van de belangrijkste aspecten van de wijze van uitvoering van
beleidscoherentie voor ontwikkeling is de zogenaamde screening. Dit wil
zeggen dat bij alle relevante EU-voorstellen vooraf wordt getoetst wat de
effecten zijn op ontwikkelingslanden. Op interdepartementaal niveau
wordt de Nederlandse positie op deze EU-voorstellen bepaald met
medeneming van de ontwikkelingseffecten. De Tweede Kamer ontvangt
deze positiebepaling via de BNC-fiches, waarin ook een aparte paragraaf
is opgenomen over de implicaties voor ontwikkelingslanden. Met deze
screening vooraf wordt de facto invulling gegeven aan de beleidscoherentiecheck die u aan de orde stelt.
Daarnaast vind ik het belangrijk om achteraf de effecten te meten van
Nederlands en EU-beleid op de ontwikkeling in ontwikkelingslanden. Ik
vraag in EU- en OESO-kader aandacht voor de ontwikkeling van een
effectief monitoringsmechanisme.
Daarnaast geldt dat over alle wetgeving met ontwikkelingsrelevantie,
nauwe interdepartementale afstemming plaatsvindt op zowel ambtelijk
als politiek niveau tot in de ministerraad. Daarbij wordt steeds nadrukkelijker gekeken naar coherentie-aspecten. Dit is weliswaar niet geheel
vergelijkbaar met de BES-check maar voldoet wel aan de strekking
daarvan.
Vraag 58:
Welke activiteiten die passen in de algemene SRGR-doelstellingen en
tegelijkertijd een beter gezondheidssysteem als spin off opleveren, kunt u
nadrukkelijker steunen?
Antwoord:
Om millenniumdoelen 5 en 6 te kunnen halen is een goed functionerend
en toegankelijk gezondheidssysteem onmisbaar. Daarom ondersteunen
wij de strategie van zowel het Global Fund to fight Aids, TB and Malaria
als de Global Alliance for Vaccination and Immunisation om ook in Health
Systems Strengthening te investeren. Via onze ongeoormerkte bijdrage
aan de WHO en via het programma Global Programme to enhance
Reproductive Health Commodity Security (UNFPA) wordt ook gewerkt aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

31

het versterken van gezondheidssystemen. Daarom ook hebben we in het
SRGR-fonds activiteiten geselecteerd die bijdragen aan betere dienstverlening, onder andere door zich te richten op een goede samenwerking
tussen private en publieke partijen. Eén voorbeeld daarvan is het
programma o.l.v. CORDAID in Burundi, DRC en Rwanda. Daar worden
knelpunten in het gezondheidssysteem verholpen door o.a. het verder
uitrollen van het concept van performance based financing en verbetering
van de bevoorrading.
Vraag 59:
Op welke wijze helpt dit beleid bij het verkleinen van de Nederlandse
ecologische voetafdruk?
Antwoord:
In 2012 heeft het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) op verzoek van
het ministerie van Buitenlandse Zaken een studie uitgevoerd naar
beleidsopties gericht op de Nederlandse ecologische voetafdruk. Een van
de conclusies was dat de nadruk vooral op verduurzaming en dus op
vermindering van de Nederlandse ecologische voetafdruk zou dienen te
liggen. In de nota kies ik voor duurzame inclusieve ontwikkeling, waarin
milieu integraal wordt meegenomen; het gaat immers om people, planet,
profit. In dat kader wijs ik onder meer op de volgende activiteiten die
bijdragen aan de beoogde verduurzaming:
• Verduurzaming van handelsketens. De impact van de Nederlandse
ecologische voetafdruk vindt immers plaats via internationale
handelsketens waarin Nederlandse bedrijven actief zijn. Activiteiten
hierop zijn onder meer het Initiatief Duurzame Handel, samenwerking
met IFC en ondersteuning van maatschappelijke organisaties, vooral in
hun partnerschappen met het bedrijfsleven en als «watchdog» op
milieuterrein.
• Aandacht voor MVO tijdens handelsmissies. De Nederlandse ecologische voetafdruk als onderdeel van de milieudimensie, is daarmee
nauw verbonden.
• Het stimuleren van innovatieve samenwerkingsvormen en nieuwe
allianties. Vanuit verduurzaming van handelsketens neemt de
noodzaak toe voor een beter beheer van de zogenaamde sourcing
gebieden, en de ecosystemen daarbinnen, waar de grondstoffen voor
de keten gewonnen of geproduceerd worden. Innovatieve publiekprivate samenwerkingsvormen kunnen hieraan bijdragen. De recente
Nederlandse ondersteuning van het Tropical Forest Alliance 2020, een
initiatief van UNILEVER met het Consumer Goods Forum en USAID,
gericht op het stoppen van ontbossing, is hiervan een voorbeeld.
Vraag 60:
Op welke wijze helpt het beleid om ontwikkelingslanden zelf in staat te
stellen om producten met toegevoegde waarde te produceren, in plaats
van grondstoffenexporteur te blijven?
Antwoord:
Lokale waardetoevoeging, zowel op de grondstof zelf als waardetoevoeging door diensten, is een belangrijk onderdeel van verschillende
bedrijfsleveninstrumenten, zoals PUM, PPP Voedselzekerheid, Initiatief
Duurzame Handel (IDH), Private Sector Investeringsprogramma (PSI) en
het door Nederland ondersteunde Common Fund for Commodities. Deze
programma’s dragen bij aan betere productie- en verwerkingsmethoden,
kwaliteitscontrole en keurmerken en lokale- en regionale of internationale
handel.
Twee voorbeelden van toegevoegde waardeproductie:
1. Vanuit het Common Fund for Commodities wordt in Ethiopië gewerkt
aan waardetoevoeging door lokale ontwikkeling en productie van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

32

pootaardappelen. In dit geval ontwikkelen en produceren lokale
organisaties pootaardappelen die binnenslands worden gedistribueerd
onder boeren. Door lokale ontwikkeling, distributie en marketing
voegen lokale organisaties waarde toe en besparen invoerkosten.
Daarmee beantwoordt de lokale markt aan de toenemende lokale
vraag naar meer aardappelen en aardappelproducten. Een Nederlandse pootaardappelproducent levert in dit geval technische
ondersteuning.
2. Bolivia bezit ruim 30% van de wereldvoorraad Lithium. Nederland
ondersteunt vanuit de ambassade o.a. met behulp van het Leads for
Economic Development Programma (LED) met technische kennis en
advies het initiatief van de Boliviaanse regering om in eigen land de
capaciteit te ontwikkelen om dit lithium te verwerken in lithium-ion
batterijen. Nederlandse bedrijven kunnen meeprofiteren van de voor
dit doel gereserveerde USD 400 miljoen Boliviaans investeringsgeld.
Vraag 61:
Bent u bekend met onderzoek in The Lancet waaruit blijkt dat de helft van
de daling (met 8.2 miljoen) van de kindersterfte onder 5 jaar tussen
1970–2009 te herleiden is tot gestegen onderwijsdeelname van vrouwen?
Op welke wijze wordt het belang van onderwijs als effectieve interventie
binnen het SRGR beleid vertaald?
Antwoord:
Ja, ik ben bekend met het artikel in The Lancet uit 2010. Het artikel toont
aan dat onderwijs van vrouwen en meisjes een belangrijke bijdrage levert
aan de gezondheid van kinderen. Ook voor seksuele en reproductieve
gezondheid geldt dat onderwijs van meisjes en vrouwen een positieve
impact heeft.
Om die reden wordt binnen het SRGR-beleid volop ingezet op seksuele
voorlichting op scholen. Meisjes en vrouwen met meer kennis over
seksualiteit worden later seksueel actief, hebben minder partners, krijgen
later en minder kinderen en vrijen veiliger. In partnerlanden biedt
Nederland ondersteuning bij de uitvoering van seksueel voorlichtingsbeleid op scholen, in samenwerking met de nationale autoriteiten. Een
goed voorbeeld hiervan is het programma Keep it Real van Save the
Children dat curricula ontwikkelt en leraren traint in seksuele voorlichting
op scholen in Uganda en Ethiopië.
Verder draagt de opleiding van SRGR-professionals zoals vroedvrouwen
via het hoger onderwijsprogramma NICHE bij aan het bereiken van de
SRGR-doelstellingen. Zie ook het antwoord op vraag 495/505.
Vraag 62:
Op welke wijze wenst u in te zetten op het bevorderen van kinderrechten
in de toekomst? Welke mogelijkheden ziet u hiervoor? Zal dat als
onderdeel van de speerpunten zijn, via multilaterale organisaties en/of
ngo’s? Welke budget trekt u hiervoor uit?
Vraag 116:
Naar schatting leven wereldwijd 900 miljoen mensen in extreme armoede,
en naar schatting is de helft van deze populatie kind. Op welke wijze
dragen de gekozen speerpunten bij aan betere bescherming van de
rechten en versterking van de positie van deze kinderen?
Antwoord:
De speerpunten van mijn beleid dragen allen bij aan de bevordering van
kinderrechten, een gezonde en veiligere leefomgeving voor kinderen en
aan de ontwikkeling van kinderen, met name ook van meisjes. Zo dragen
schoon drinkwater en sanitatie bij aan het verminderen van kindersterfte.
Betere informatie en toegang tot seksuele en reproductieve gezondheidszorg voor jongeren biedt de mogelijkheid om ongewenste tiener-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

33

zwangerschappen en hiv te voorkomen, weerstand te bieden tegen
kindhuwelijken en seksueel geweld. Het voorkomen van ernstige
ondervoeding bij heel jonge kinderen zorgt dat kinderen niet hun hele
leven ontwikkelingsachterstanden houden. Noodhulp in conflictlanden
draagt bij aan risicovermindering en bescherming van kinderen.
Daarnaast steunt Nederland het Kinderfonds van de Verenigde Naties
UNICEF. UNICEF is wereldwijd actief op Ontwikkelingssamenwerkings- en
humanitair terrein op het gebied van bescherming, hulpverlening en
ontwikkeling van kinderen in de leeftijd van 0–18 jaar. Daarbij hanteert
UNICEF een rechtenbenadering gebaseerd op het VN Verdrag inzake de
Rechten van het Kind. De organisatie mobiliseert politieke en materiële
steun om regeringen te assisteren bij het ontwikkelen van beleid, wet- en
regelgeving en het realiseren van diensten en voorzieningen voor de
verbetering van de positie van kinderen, adolescenten alsook vrouwen en
hun gezinnen.
Vraag 63:
Op basis van welke criteria bent u gekomen tot de landenlijst voor het
DGGF? Is de lijst definitief of kunnen er in de toekomst mogelijk nog
andere landen onder komen te vallen? Hoe zal besluitvorming hierover
plaatsvinden?
Vraag 540:
Op basis van welke criteria precies is de landenlijst opgesteld voor het
«Dutch Good Growth Fund»?
Antwoord:
De landenlijst sluit aan bij de lijsten die nu gebruikt worden voor het
bestaande OS-bedrijfsleveninstrumentarium. De focus ligt daarin op lage
en lage middeninkomenslanden. Zoals ook in de Nota «Wat de Wereld
Verdient» is vermeld, zullen we landenlijsten met enige regelmaat tegen
het licht houden.
Vraag: 64
Bent u bekend met de tussentijdse uitkomsten van de UN «My world
survey»? Wat is uw oordeel hierover?
Antwoord:
De «My world survey» is een waardevol initiatief van de Verenigde Naties
dat beleid inzichtelijk maakt en burgers stimuleert mee te denken over de
nieuwe ontwikkelingsagenda. Op 1 mei 2013 hadden meer dan 400.000
mensen uit 194 landen meegestemd. De survey loopt tot eind 2014. Ik zal
de bevindingen van deze en andere consultaties meenemen in mijn visie
op de post-2015 ontwikkelingsagenda.
Vraag 65:
Bent u bekend met de First key outcomes from national civil society
consultations in 22 countries (Beyond 2015)? Wat is uw oordeel hierover?
Antwoord:
Het rapport van de Beyond 2015 en de Global Call to Action Against
Poverty (GCAP) coalities bundelt de uitkomsten van consultaties met
maatschappelijke organisaties in 22 landen. Op deze wijze geeft het
platform een stem aan belangrijke stakeholders. Het rapport benadrukt
vier speerpunten: mensenrechten, gelijkheid en rechtvaardigheid, milieu
en duurzaamheid, en armoedebestrijding. Verder wordt goed bestuur als
een belangrijke randvoorwaarde gepresenteerd. Het rapport biedt een
relevante bijdrage aan de post-2015 discussies.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

34

Vraag 66:
U geeft aan steun te willen geven aan het maatschappelijk middenveld via
strategische partnerschappen na MFSII en u schetst 4 manieren waarop u
dat wilt gaan doen. Kunt u aangeven welke rollen u hierin ziet voor
Nederlandse maatschappelijke organisaties? Zijn strategische partnerschappen ook mogelijk in andere landen dan de 15 landen waarmee
Nederland een hulp-of overgangsrelatie heeft?
Vraag 312:
Hoeveel geld stelt u, via strategische partnerschappen, beschikbaar voor
steun aan maatschappelijke organisaties na afloop van het huidige MFSII?
Vraag 448:
Hoeveel geld komt beschikbaar in het Accountability Fund in 2013, 2014,
2015, 2016, 2017? Hoe wordt toegezien op de uitgave van dit geld en de
effectiviteit van de uitgaven door lokale maatschappelijke organisaties?
Vraag 449:
Hoeveel wordt er besteed aan het «Accountability Fund»? Hoe wordt dit
fonds bekostigd?
Vraag 450:
Aan welke criteria dienen maatschappelijke organisaties te voldoen om
gebruik te kunnen maken van het «Accountability Fund»?
Vraag 454:
Hoeveel geld komt er beschikbaar voor het Accountability Fund ter
versterking van maatschappelijke organisaties in lage- en middeninkomenslanden?
Vraag 471:
Wanneer mag de Kamer uw visie op de toekomst van maatschappelijke
organisaties verwachten? Waarom heeft u ervoor gekozen eerst deze
bezuiniging bekend te maken en pas op een later moment met de
genoemde visie te komen?
Antwoord:
De hoofdlijnen van mijn visie op de toekomstige samenwerking met
maatschappelijke organisaties stuur ik u na de zomer in een Kamerbrief.
Dan ga ik ook nader in op het Accountability Fund en strategische
partnerschappen. Het beleid zal breder zijn dan de 15 partnerlanden.
Daarnaast zie ik zeker een rol voor Nederlandse maatschappelijke
organisaties op de terreinen die ik in mijn beleidsnota benoem, en kunnen
zij in aanmerking komen voor strategische partnerschappen.
Gezien de vergaande consequenties van keuzes die nog gemaakt moeten
worden, is op dit moment gedetailleerdere informatie nog niet voor
handen.
Vraag 67:
Wat zal de nieuwe indeling van partnerlanden in hulp, overgangs-en
handelslanden betekenen voor de inzet op SRGR in Bangladesh, Ghana en
Ethiopië, die als overgangslanden worden gekwalificeerd? Wat gebeurt er
in die landen met het budget voor SRGR en steun aan het maatschappelijk
middenveld aldaar? Hoe komt de uitwerking per land tot stand?
Antwoord:
De uitgangspunten en resultaatgebieden in de beleidsbrief Seksuele en
Reproduktieve Gezondheid en Rechten voor iedereen incl. hiv/aids van
7 mei 2012 blijven gehandhaafd. De posten zullen in consultatie met hun
partners op landenniveau (overheden, maatschappelijke organisaties,
private sector) onderzoeken in welke mate er, nu we met deze landen naar
een andere samenwerkingsrelatie toewerken, wijzigingen moeten worden
aangebracht in hun meerjarige strategische plannen 2012–2015. De
beschikbare middelen voor SRGR in deze landen blijven gelijk, maar
zouden naar aanleiding van deze exercitie anders ingezet kunnen worden.
De mate waarin er wijzigingen zijn in het budget en/of in de samen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

35

werking met het maatschappelijk middenveld in de landen Bangladesh,
Ethiopië en Ghana is nog niet duidelijk. Na vaststelling van de aangepaste
meerjarenplannen van de ambassades kan ik u hierover begin 2014
informeren.
Vraag 68:
Welke nieuwe kansen ziet u met deze nota voor een (versterkte) bijdrage
aan de regionale ontwikkeling in West-Afrika?
Antwoord:
Voor een bijdrage aan regionale ontwikkeling in West Afrika zal Nederland
voortbouwen op bestaande samenwerkingsverbanden in de regio, onder
andere op het terrein van voedselzekerheid en water. Zo zet de Economic
Community of West African States (ECOWAS) sterk in op landbouwontwikkeling en voedselzekerheid door middel van regionale initiatieven.
Nederland gaat onderzoeken hoe hierbij beter aan te sluiten. In overleg
met ECOWAS (en andere donoren zoals USAID, DFID en Spanje) wordt
onderzocht hoe we kunnen bijdragen aan verhoging van de intraregionale
handel, vooral op het gebied van landbouw inputs, agro-logistiek, en
tuinbouw. Dit sluit ook goed aan bij de Nederlandse topsectoren
agri-food, logistiek en tuinbouw. Verder wordt in West-Afrika ingezet op
vereenvoudiging en verbetering van douaneprocedures in samenwerking
met de Wereld Douane Organisatie.
Daarnaast neemt Nederland deel aan een initiatief om de weerbaarheid
van de bevolking in negen landen in de Sahel te vergroten: AGIR-Sahel
(Alliance Globale pour l’Initiative Resilience). In samenwerking met
regionale organisaties in West-Afrika worden programma’s opgezet die
structureel bijdragen aan het voorkomen van de effecten van rampen en
hongersnood, met name door droogte. Regionale samenwerking en
handel staan centraal in dit initiatief.
Voorts biedt Nederland op het gebied van wateren milieu steun aan de
Organisation pour la Mise en Valeur du Fleuve Sénégal (OMVS). De OMVS
verbindt vier oeverstaten van de Senegal-rivier en is een invloedrijke
subregionale speler die een bindende diplomatieke rol vervult tussen
Guinee, Mali, Mauritanië en Senegal.
Ten slotte onderzoek ik nu hoe Nederland, in dialoog met de EU en andere
donoren, kan bijdragen aan veiligheid en rechtsorde in Mali. Daarbij wil ik
het regionale perspectief op duurzame stabiliteit en veiligheid in Mali en
in de bredere Sahel regio betrekken.
Vraag 69:
Kunt u aangeven wat er concreet binnen de topsector Life Sciences &
Health wordt gedaan op het gebied van (onderzoek naar) malaria? Kunt u
aangeven wat hiervoor de spelregels zijn? Bent u van mening dat
samenwerking en matching met industriële partners reëel is voor
malariaonderzoek? Zo ja, kunt u dit toelichten? Zo nee, hoe wordt dit
opgelost?
Antwoord:
In het kader van het Topsectorenbeleid zijn op het terrein van Life
Sciences & Health een tweetal calls geopend gericht op privaat-publieke
onderzoekssamenwerking. Deze zijn uitgezet via het Topconsortium voor
Kennis en Innovatie voor de topsector LSH, genaamd «LSH Plaza».
Projecten die worden ingediend binnen deze calls dienen een link te
hebben met één of meer van de inhoudelijke Roadmaps van het innovatiecontract. Op http://www.lifescienceshealth.com/lsh-plaza/want-to-join-appp.html zijn de spelregels voor deelname terug te vinden. Één van de
tien inhoudelijke Roadmaps is gericht op «Global health, emerging
diseases in emerging markets». Internationale ervaring heeft geleerd dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

36

ook op het terrein van armoede-gerelateerde ziekten, waaronder malaria,
publiek-private samenwerking mogelijk is.
Daarnaast is binnen mijn begroting een klein fonds Life Sciences and
Health for Development in voorbereiding dat specifiek gericht is op het
subsidiëren van innovatieve projecten ter bestrijding van armoedegerelateerde ziekten in ontwikkelingslanden. Samenwerkingsverbanden
van bedrijven en non-profit organisaties zullen uitgenodigd worden om
voorstellen in te dienen.
Los daarvan blijft mijn departement investeren in internationale PPPs die
werken aan producten voor armoede-gerelateerde ziekten, de
zogenaamde Product Development Partnerships (PDPs). Tot 2010 viel hier
ook een tweetal PDPs onder die aan malaria werkten (Medicines for
Malaria Ventures en de European Malaria Vaccine Initiative). Bij de laatste
subsidieverstrekking in 2010 is echter gekozen malaria niet meer als
prioriteit op te nemen, ten gunste van meer onderzoek naar producten op
het terrein van seksuele en reproductieve gezondheid en rechten (SRGR).
Uw Kamer is daar destijds over geïnformeerd.
Vraag 70:
Deelt u de mening dat Nederland internationaal toonaangevend is op
verschillende terreinen van basaal en toegepast malaria onderzoek? Ziet u
mogelijkheden de efficiëntie van het te besteden Nederlandse budget te
verbeteren? Zo nee, waarom niet? Zo ja, welke mogelijkheden ziet u? Bent
u bereid het Nederlandse malariaonderzoek te evalueren en indien nodig
te herijken zodat het mogelijk meer oog voor inpassing in nationale
ontwikkelingen krijgt?
Antwoord:
Ik deel uw mening dat Nederland op bepaalde terrein van het basaal en
toegepast malariaonderzoek internationaal zeer goed staat aangeschreven. De ondersteuning van dit onderzoek vindt vooral plaats via de
Ministeries van OCW en VWS. Hierbij is wetenschappelijke excellentie het
belangrijkste selectiecriterium en moet het malariaonderzoek «concurreren» met andere onderzoeksvelden. Sinds 2002 zijn er 48 projecten op
het terrein van malaria door NWO gefinancierd.
Het feit dat het Nederlandse onderzoek internationaal goed staat
aangeschreven, leidt er toe dat Nederlandse onderzoekers prima in staat
zijn om mee te dingen naar internationale onderzoeksfondsen, in het
bijzonder de middelen die beschikbaar komen via het 7e Kaderprogramma
van de Europese Unie. Nederland zet zich in om ook onder het nieuwe EU
onderzoeksprogramma Horizon2020, dat naar verwachting in 2014 van
start gaat, voldoende ruimte te creëren voor onderzoek naar armoedegerelateerde ziekten. Het European Developing Countries Clinical Trials
Partnership (EDCTP), dat in Nederland gehuisvest is, zal hier een
belangrijke rol in spelen. Tot en met 2014 stimuleer ik de deelname aan
het EDCTP door Nederlandse partijen nog rechtstreeks via het
Netherlands-African Partnership for Capacity Development and Clinical
Interventions of Poverty-related Diseases (NACCAP), dat door NWO wordt
beheerd. Ik ben in overleg met mijn collega’s van VWS, OCW en EZ om te
kijken hoe de Nederlandse deelname aan het EDCTP verder kan worden
vorm gegeven.
Uit de prioriteitsstelling door het vorige kabinet vloeide de keuze voort
geen middelen meer beschikbaar te stellen voor onderzoek, of de
ondersteuning van Product Development Partnerships, op het terrein van
malaria. Deze prioriteitsstelling heb ik in mijn nota «Wat de wereld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

37

verdient» bekrachtigd. Ik zie dan ook geen aanleiding het malariaonderzoek te evalueren.
Vraag 71:
Kunt u een overzicht geven van wat er in Nederland c.q. door Nederlandse
onderzoeksinstellingen en NGO’s wordt gedaan op het gebied van
fundamenteel en toegepast onderzoek op het gebied van malariabestrijding? Op welke wijze past uw ministerie dat toe in het beleid?
Vraag 72:
Wat is uw oordeel over de relatie tussen fundamenteel en toegepast
onderzoek op het gebied van malaria? Bent u van mening dat beiden
zonder elkaar kunnen?
Antwoord:
Uiteraard is onderzoek altijd een continuüm en kan toegepast onderzoek
niet zonder fundamenteel onderzoek. Fundamenteel en toegepast
onderzoek op het terrein van malaria wordt niet rechtstreeks door mijn
departement ondersteund. Ik ben bekend met het onderzoek dat plaats
vindt op de universiteiten van Nijmegen, Leiden en Wageningen. Ook ben
ik bekend met het initiatief van de Nederlandse Malaria Stichting om
wetenschappelijke onderzoeksgegevens beter beschikbaar te maken voor
onderzoekers in ontwikkelingslanden. Ik juich dit initiatief zeker toe.
Aangezien malaria geen prioriteit is voor mijn departement, wordt het in
Nederland uitgevoerde onderzoek echter niet rechtstreeks door mij
toegepast in mijn beleid. Wel maken internationale organisaties die ik
ondersteun, waaronder het Global Fund for Aids, TB and Malaria, graag
gebruik van internationaal beschikbare informatie.
Vraag 73:
Kunt aangeven welke eisen landen als China, India en Brazilië stellen aan
hulp?
Antwoord:
China profileert zich bij ontwikkelingslanden als partner voor «Zuid-Zuid
samenwerking». China ziet zichzelf niet als donor, maar als land dat
armere landen ondersteunt vanuit het perspectief van wederzijds
voordeel. China richt zich in ontwikkelingslanden op het ontwikkelen van
infrastructuur. De hulp voorziet in giften en «zachte» leningen. In veel
gevallen worden de leningen afgelost door levering van grondstoffen of
energie. Ondanks dat China de zogeheten Paris Declaration heeft
onderschreven, kwalificeert een groot deel van wat door China
beschreven wordt als «hulp» niet voor de officiële OESO definitie van
hulp. China stelt slechts één politieke voorwaarde aan de «hulp»: de
ontvangers van Chinese leningen mogen geen diplomatieke betrekkingen
onderhouden met Taiwan (één China beleid).
Met het vergroten van internationale status van India wordt het aantal
internationale belangen voor India ook groter. Zo heeft India bijvoorbeeld
de betrekkingen met Afrikaanse landen uitgebreid. In dit continent is India
evenals China donor geworden. Indiase hulp en investeringen zijn niet
gebonden aan de zogenoemde principes uit de Paris Declaration. Indiase
belangen in Afrika worden omschreven als «economisch» en zijn gestoeld
op politieke samenwerking die zowel de Indiase als Afrikaanse belangen
dienen. Het zwaartepunt van het Indiase Afrikabeleid ligt op het terrein
van handel, klimaat, energie, voedselveiligheid, HIV/AIDS, terrorismebestrijding, non-proliferatie en ontwapening.
Ook Brazilië ziet zichzelf niet als donor en geeft – in eigen terminologie –
dus ook geen hulp. Brazilië heeft de relaties met ontwikkelingslanden,
vooral in Afrika, de laatste jaren sterk geïntensiveerd, en stelt dat het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

38

daarbij uit gaat van gelijkwaardigheid. De Braziliaanse overheid richt zich
vooral op technische assistentie. Samenwerking moet leiden tot wederzijds voordeel. Braziliaanse gezagsdragers dragen publiekelijk uit dat ze
zich nadrukkelijk niet met binnenlandse aangelegenheden bemoeien en
geen eenzijdige voorwaarden aan partners opleggen. Brazilië zou daarbij
gedreven worden door een gevoel van solidariteit met «het Zuiden», maar
wil met deze samenwerking ook de globale geopolitieke ambities
ondersteunen. Daarbij telt uiteraard ook een welbegrepen eigenbelang
– samenwerking wordt met name verbreed in landen waar ook grote
Braziliaanse bedrijven actief zijn. Met het DAC van de OESO wordt
overlegd, maar Brazilië heeft geen ambities om lid te worden.
Vraag 74:
Op welke wijze wordt er bijgedragen aan betere bescherming van
arbeidsrechten middels handelsverdragen?
Antwoord:
Het is de inzet van Nederland, alsook de Europese Commissie, om in alle
handelsverdragen afspraken te maken waarin beide partijen de naleving
van de fundamentele normen van de Internationale Arbeidsorganisatie
(ILO) herbevestigen. Het gaat hierbij om de vrijheid tot het oprichten van
vakverenigingen en de daadwerkelijke erkenning van het recht op
collectieve onderhandelingen, de uitbanning van alle vormen van
dwangarbeid of verplichte arbeid, de daadwerkelijke afschaffing van
kinderarbeid en de uitbanning van discriminatie met betrekking tot werk
en beroep. Hierbij geven de partijen aan dat ze hun normen op dit vlak
niet zullen verlagen ten behoeve van het stimuleren van handel of
investeringen. De partijen werken hierbij samen en wisselen kennis uit op
gebeid van de arbeidsrechten en spreken mechanismes af over hoe
kwesties waarbij tekortkomingen worden geconstateerd, worden
geadresseerd.
Vraag 77:
Welk percentage van de begroting is tussen 2010 en 2012 besteed aan de
allerarmsten en hoeveel wordt daar in de komende periode 2013–2017
aan besteed?
Vraag 81:
Welk deel van de Nederlandse bilaterale uitgaven komt terecht in lage
inkomenslanden, lage middeninkomenslanden, hoge middeninkomenslanden, en hoge inkomenslanden in de periode 2013–2017?
Antwoord:
Percentages over de besteding aan de allerarmsten zijn niet te geven
omdat we niet beschikken over gegevens van ODA-bestedingen per
inkomensgroep. Voor 2010 tot en met 2013 kan wel een overzicht gegeven
worden van de verdeling van onze landenspecifieke uitgaven over de lage
inkomens-, lage middeninkomens- en hoge middeninkomenslanden:

Lage inkomenslanden
Lage middeninkomenslanden
Hoge middeninkomenslanden

2010

2011

2012

2013

71%
20%
9%

64%
26%
10%

68%
27%
5%

75%
20%
5%

De gevolgen van de bezuinigingen in de periode 2014–2017 voor de
individuele landen worden momenteel uitgewerkt en zullen in de
ontwerpbegroting 2014 inzichtelijk worden gemaakt. Ik wil mijn ODA
bestedingen blijven focussen op de lage inkomenslanden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

39

Vraag 78:
U schrijft dat enkele van de huidige Millenniumdoelen «in zicht» zijn. Bent
u op de hoogte van de stagnatie in de voortgang van o.a. MDG-1 (honger)
en MDG-2 (basisonderwijs) (zie UN MDG-rapport 2012)? Kunt u wat
betreft deze specifieke MDG’s aangeven wat Nederland tussen nu en eind
2015 gaat doen om bij te dragen aan het bereiken van deze MDG’s, in het
bijzonder waar het gaat om het bereiken van de meest kwetsbare en
gemarginaliseerde groepen?
Antwoord:
MDG1
Het geciteerde voortgangsrapport van de VN laat zien dat er vooruitgang
wordt geboekt op doelstelling 1b, halvering van honger. Tegelijkertijd is
het zorgwekkend dat bepaalde delen van Azië en Afrika niet van deze
trend profiteren, hoewel er soms wel economische vooruitgang is (MDG
1a, halvering van extreme armoede). Het probleem wordt daarmee ook
een voedselverdelingsvraagstuk. Daarnaast is er sprake van kwalitatieve
ondervoeding, de zogenaamde verborgen honger.
Mijn beleid ten aanzien van voedsel- en voedingszekerheid richt zich op
de volle breedte van dit vraagstuk. Enerzijds op ontwikkeling van de lokale
voedsellandbouw, want dat is de meest efficiënte en duurzame manier om
honger en armoede structureel terug te dringen. Anderzijds richt ik mijn
beleid ook op de voedselvoorziening van de meest kwetsbare groepen:
voedselhulp voor mensen in noodsituaties, sociale vangnetten voor
(werk- en/of landloze) mensen die tijdelijk buiten de economie vallen en
programma’s voor mensen die extreem kwetsbaar zijn voor ondervoeding
zoals moeders en kinderen in de eerste twee levensjaren.
Naast financiële bijdragen aan programma’s in partnerlanden wordt
samengewerkt met verschillende partijen, variërend van multilaterale
instellingen tot de private sector en kennisinstellingen. Innovatieve
vormen van financiering moeten hierbij onze slagkracht vergroten.
MDG2
Het is mij bekend dat de voortgang op het bereik van MDG2 stagneert (zie
ook het antwoord op vraag 110). Nederland zal tot eind 2014 jaarlijks EUR.
30 miljoen bijdragen aan het Global Partnership for Education (GPE), dat
ontwikkelingslanden ondersteunt bij het behalen van hun onderwijsdoelen. Voor het bereiken van de meest kwetsbare, achtergestelde
groepen investeer ik tot eind 2015 jaarlijks eveneens EUR. 30 miljoen in
het vierjarige UNICEF-programma Peacebuilding, Education and
Advocacy in 14 (post) conflictlanden.
Om meer focus te brengen in het Nederlandse OS-beleid, zal basisonderwijs evenwel geen prioriteit meer zijn in de komende jaren.
Vraag 79:
Het stimuleren van handel en investeringen wordt vooral gedreven door
eigenbelang». Daarnaast stelt u dat: «Duurzame en inclusieve groei in ons
eigen belang is en in het belang van anderen.» Eigenbelang is een
belangrijk leidend principe. Welke definitie hanteert u hiervan?
Antwoord:
Extreme armoede bestrijden we uit solidariteit. Inclusieve en duurzame
groei is echter op termijn ook ons «welbegrepen» eigenbelang. Handel en
investeringen stimuleren we uit (direct) eigenbelang. Bij eigenbelang gaat
het om het eigen voordeel. In het economisch verkeer handelen alle
betrokkenen uit eigenbelang. Transacties komen tot stand als de betrokkenen er baat bij hebben en de belangen (deels) overlappen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

40

Vraag 82:
Hoe verhoudt de bezuiniging op het speerpunt veiligheid en rechtsorde in
fragiele staten zich tot uw voornemen om meer te focussen op fragiele
staten?
Antwoord:
De bezuiniging op veiligheid en rechtsorde betreft voor een belangrijk
deel het verminderen van eerder geplande intensiveringen. Daarmee
wordt de inzet op dit thema in de komende jaren ongeveer gehandhaafd
op het niveau van 2013. Daarnaast zijn ook de andere prioritaire thema’s
voedselzekerheid, water en Seksuele en Reproductieve Gezondheid en
Rechten (SRGR) in fragiele staten van groot belang. Meer focus op
fragiele staten is dus niet alleen beperkt tot veiligheid en rechtsorde, maar
komt tot uiting in planning van alle OS thema’s.
Vraag 84:
Kan geschetst worden wat uw visie is op de wijze waarop de Nederlandse
expertise inzake infectieziektebestrijding in de wereld bijdraagt aan het
up-to-date houden van kennis en vaardigheden voor de bestrijding van
(infectie)ziektes, zoals die van tuberculose? Kan tevens aangegeven
worden hoe de ontwikkeling van kennis over dergelijke mondiale publieke
goederen verankering vindt in het buitenlandbeleid?
Antwoord:
De kennis en vaardigheden van de infectieziektebestrijding in Nederland
zijn van hoog niveau. Dit wordt ook in het buitenland erkend en van
Nederlandse expertise, zoals van het RIVM en het KNCV Tuberculose
fonds, en verschillende academische instituten, wordt door internationale
organisaties ruimschoots gebruik gemaakt.
Verschillende internationale organisaties werkzaam op het gebied van
infectieziektebestrijding, zoals UNAIDS, de WHO, en het Global Fund
worden door Nederland financieel ondersteund. Op het gebied van
tuberculosebestrijding is het Global Fund mondiaal bezien de belangrijkste organisatie. Daarnaast ondersteunt Nederland het internationale
Stop TB partnerschap, waarvan het KNVC Tuberculose fonds een
belangrijke partner is.
Onderdelen van de infectieziektebestrijding worden ondersteund waarop
Nederland een duidelijk toegevoegde waarde heeft, zoals projecten
gericht op specifieke risicogroepen als sekswerkers, drugsgebruikers en
LGBT. Een voorbeeld hiervan is het «Bridging the Gaps» project waarbij
specifieke Nederlandse expertise van Mainline, AFEW, het Aidsfonds, en
KNCV Tuberculose fonds wordt ingezet in landen als Kenia, Indonesië en
de Oekraïne.
Vraag 85:
Kan er een voorbeeld worden gegeven van een situatie waar spanningen
ontstonden doordat er gewerkt werd vanuit uiteenlopende motieven, en
op welke wijze de belangen in dit specifieke geval zijn afgewogen?
Antwoord:
Waar uiteenlopende motieven een rol spelen, kunnen spanningen
ontstaan. Dan weeg ik alle belangen zorgvuldig af, met duurzame en
inclusieve groei als leidend principe. Bijvoorbeeld, in het kader van de
EPA-onderhandelingen met de SADC-regio, kwam het verzoek om
Zuid-Afrika toe te staan de invoerheffingen op Europees bier te verhogen
en zo te harmoniseren met die van de rest van de douane-unie. De
Nederlandse exportbelangen van bier stonden hierbij lijnrecht tegenover
ontwikkelingsbelangen zoals regionale integratie en de ontwikkeling van
opkomende industrieën. Nederland heeft ingestemd met het
Zuid-Afrikaanse verzoek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

41

Vraag 86:
Op basis van welke criteria precies heeft u een lijst opgesteld van landen
waar hulprelaties mee onderhouden worden?
Vraag 87:
Op basis van welke criteria precies heeft u een lijst opgesteld van landen
waar overgangsrelaties mee onderhouden worden?
Vraag 88:
Op basis van welke criteria precies heeft u een lijst opgesteld van landen
waar handelsrelaties mee onderhouden worden?
Vraag 122:
U stelt in uw nota dat frequente veranderingen in het hulppatroon kunnen
leiden tot een verlies aan effectiviteit van de hulp. De lijst van partnerlanden zal daarom pas gewijzigd worden als de ontwikkeling van landen
daartoe aanleiding geeft. Welke criteria gaat u hierbij hanteren?
Vraag 130:
Hoe verhoudt het regelmatig tegen het licht houden van de landenlijst
zich met de opmerking dat frequente veranderingen in het hulppatroon
kunnen leiden tot een verlies aan effectiviteit van de hulp?
Vraag 152:
Hoe zal de «flexibele invulling» van de landenlijst voor bilaterale
samenwerking eruit komen te zien? Welke criteria zullen hierbij worden
gehanteerd?
Vraag 155:
Hoe vaak is regelmatig als u spreekt over «het regelmatig tegen het licht
houden van de landenlijst»?
Vraag 409:
Waarom heeft u gekozen voor juist deze lijst met landen om de handelsen investeringsrelaties mee te versterken? Kunnen hier nog aanvullingen
op komen?
Vraag 447:
Kan voor de verschillende groepen waar we een 1) hulprelatie,
2) overgangsrelatie, 3) handelsrelatie mee hebben aangegeven worden op
basis van welke criteria de landenlijst is samengesteld?
Antwoord:
Voorheen kenden we twee lijsten: partnerlanden (OS) en focuslanden
(handel). Met het nieuwe beleid op handel en OS is gekozen voor een
driedeling: hulprelaties, overgangsrelaties en handelsrelaties. De lijsten
volgen de filosofie van dit nieuwe beleid.
Continuïteit vormt uitgangspunt van de ontwikkelingsrelatie. Echter
politieke, economische en maatschappelijke ontwikkelingen kunnen het
noodzakelijk maken om programma’s, landenkeuzes en beleid flexibel aan
te passen. Het gaat er om een goed evenwicht te vinden tussen flexibiliteit
en stabiliteit. Wijzigingen doorvoeren, wanneer de ontwikkelingen daarom
vragen, maar eventuele nadelige effecten en/of verlies aan effectiviteit
minimaliseren. Door het inspelen op veranderingen komt de hulp terecht
bij landen die de hulp het hardste nodig hebben. Het periodiek tegen het
licht houden van landenlijsten biedt dan ook kansen om betere resultaten
te boeken. Dit geldt ook op handelsterrein, wanneer bijvoorbeeld het
bedrijfsleven aangeeft duidelijke kansen te zien op een specifieke nieuwe
markt en concrete overheidsondersteuning daar nodig is. Dat kan
aanleiding zijn om activiteiten te initiëren die deze ontwikkeling stimuleren.
Jaarlijks stellen posten en directies jaarplannen op waarin de veranderingen in het land en thema worden beschreven en waarbij ze aangeven
hoe ze hierop inspelen. De besprekingen rondom de goedkeuring van
deze jaarplannen geven mogelijk aanleiding om de landenlijst tegen het
licht te houden. Echter substantiële veranderingen in het partnerland
kunnen gedurende het jaar ook aanleiding geven tot een discussie over de
landenlijst. Het bedrijfsleven geeft o.a. via de internationaliseringsagen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

42

da’s van de Topsectoren en periodiek overleg in de Dutch Trade Board aan
waar nieuwe kansen zich voordoen en ondersteuning van nut kan zijn.
Ook dit kan aanleiding geven om te kijken of een landenlijst aanpassing
behoeft. Er zijn dus verschillende momenten denkbaar waarbij de
landenlijst tegen het licht wordt gehouden, afhankelijk van de actuele
ontwikkelingen.
Mijn drie belangrijke ambities zijn het uitbannen van armoede, duurzame
en inclusieve groei en succesvolle Nederlandse bedrijven. De huidige
landenlijst geeft de mogelijkheid tot het verwezenlijken van deze ambities.
Voor de landen in categorie 1, waarbij de hulprelaties centraal staan, zijn
de belangrijkste criteria de mate van armoede, de beperkte institutionele
capaciteit, fragiliteit, de behoefte aan ondersteuning in een van onze vier
speerpunten en de Nederlandse meerwaarde. Vaak betreft het hier
(post)conflict landen, fragiele staten en landen die niet in staat zijn om
zelfstandig problemen op te lossen en effectief armoedebestrijding uit te
voeren.
Voor landen in categorie 2 met een combinatie van hulp en handel spelen
de volgende criteria een overwegende rol: economische groei, inkomen
per hoofd van de bevolking, kansen voor resultaten op de vier speerpunten en voor een verbetering van de marktoegang en ondernemingsklimaat, kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven en inzet kennis en
kunde Nederland. Hierbij wordt ingezet op een opbouw van de handelsrelatie en een daarbij behorende geleidelijke afbouw van de (langdurige)
hulprelatie. Het betreft overigens landen die zelf ook aangeven een brede
relatie met Nederland te willen opbouwen.
Voor landen in categorie 3, handelsrelaties, is de keuze vooral gebaseerd
op de ambities van de topsectoren, de marktomvang en groeikansen van
landen en de mate waarin de overheid kan helpen bij het wegnemen van
handelsbelemmeringen. Deze lijst is grotendeels ongewijzigd in vergelijking met de focuslandenlijst van EZ onder het vorige kabinet. Toegevoegd zijn Australië, Irak en Mexico.
Vraag 89:
Hoe maakt u de afweging als er botsende belangen bestaan tussen
enerzijds kwetsbare groepen in middeninkomenslanden die dreigen hun
landrechten te verliezen en anderzijds het Nederlandse bedrijfsleven en
wellicht de regering van het desbetreffende land?
Antwoord:
Nationale overheden zijn in eerste instantie zelf verantwoordelijk voor de
wet- en regelgeving rond landverwerving. Nederland is van mening dat
dit op een transparante wijze dient te gebeuren, met structureel gunstige
economische effecten en met oog voor de rechten van de lokale
bevolking.
Daarnaast heeft het bedrijfsleven een eigen verantwoordelijkheid waarbij
het kabinet de OESO Richtlijnen voor Multinationale ondernemingen als
normatief kader ziet.
Bij steun van de Nederlandse overheid en zijn uitvoeringsorganisaties
wordt een IMVO-kader gehanteerd dat is gebaseerd op deze richtlijnen. Bij
financieringsinstrumenten, inclusief verzekeringsinstrumenten, zijn de IFC
Performance Standards onderdeel van het IMVO-kader.
Daarnaast draagt Nederland op verschillende manieren bij aan bevordering van betere land(gebruiks)rechten en het tegengaan van landroof.
Onder meer door steun aan internationale organisaties als de International Land Coalition en het Global Land Tool Network om de
weerbaarheid van kwetsbare groepen te vergroten en te bevorderen dat
lokale overheden, maatschappelijke organisaties, private sector en
kennisinstellingen samenwerken ten behoeve van betere land gover-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

43

nance. Voor Nederland zijn daarbij de principes zoals beschreven in de
CFS Voluntary Guidelines on Responsible Governance of Tenure of Land,
Forests and Fisheries in the Context of National Food Security leidend.
Vraag 90:
In de categorie (post)-conflictlanden en fragiele staten worden genoemd:
Afghanistan, Burundi, Mali, Jemen, Rwanda, Zuid-Sudan en de Palestijnse
Gebieden. Kunt u uitleggen op basis van welke criteria deze selectie tot
stand is gekomen?
Vraag 115:
Over welke landen heeft u het als u spreekt over «fragiele staten en
conflictlanden» waar in 2025 tweederde van het aantal arme mensen
woont? Op basis van welke criteria heeft u bij het vaststellen van de
landenlijst gekozen voor Afghanistan, Burundi, Mali, Jemen, Rwanda,
Zuid-Sudan en de Palestijnse gebieden als focuslanden?
Vraag 119:
Over welke landen heeft u het als u spreekt over «fragiele staten en
conflictlanden» waar in 2025 tweederde van het aantal arme mensen
woont? Op basis van welke criteria heeft u bij het vaststellen van de
landenlijst gekozen voor Afghanistan, Burundi, Mali, Jemen, Rwanda,
Zuid-Sudan en de Palestijnse gebieden als focuslanden?
Antwoord:
Bij de keuze van deze categorie zijn de landen waarmee Nederland een
bilaterale ontwikkelingsrelatie onderhoudt als startpunt genomen. Ook
hebben het criterium van inkomen per hoofd van de bevolking, regionale
stabiliteit en mondiale veiligheid, evenals de toegevoegde waarde van
Nederland een belangrijke rol gespeeld. De stelling dat «tweederde van
het aantal arme mensen in 2025 fragiele staten woont» is gebaseerd op
het rapport van het Overseas Development Institute genaamd «Horizon
2025». Zij baseren zich op de lijst met fragiele staten die door de
OECD/DAC wordt gebruikt (zie: http://www.oecd.org/document/13/
0,3746,en_2649_33693550_49377421_1_1_1_1,00.html.)
Vraag 91:
Op grond van welke overwegingen heeft u ervoor gekozen om de vijftien
partnerlanden en vier speerpunten van uw voorganger voort te zetten?
Antwoord:
Bij de landenselectie zijn de huidige partnerlanden en de vier speerpunten
als grondslag genomen. Betrouwbaarheid en continuïteit vormen immers
belangrijke factoren in een ontwikkelingsrelatie. Een groot aantal
activiteiten in partnerlanden en op de vier speerpunten begint nu vruchten
af te werpen. Het zou inefficiënt zijn om positieve ontwikkelingen in de
kiem te smoren. Bovendien kan ik met de bestaande landenlijst mijn
ambities zoals beschreven in de Nota goed vormgeven.
Landen in categorie 1 (hulprelaties), zoals Burundi en Zuid Soedan, geven
veel mogelijkheden om bij te dragen aan armoedebestrijding en wederopbouw van fragiele landen. Landen geplaatst in categorie 2 (overgangsrelaties), zoals Ghana en Kenia, kunnen vooral ondersteund worden bij
duurzame en inclusieve groei en geven kansen voor het Nederlandse
bedrijfsleven.
Zie ook het antwoord op vraag 51, 86, 87, 122, 130, 152, 155 en 447 over
landenselectie en landenlijsten.
De vier speerpunten water, voedselzekerheid, veiligheid en rechtsorde en
vrouwenrechten en SRGR dragen direct bij aan armoedebestrijding en
inclusieve groei en blijven dus actueel. Bovendien bieden de speerpunten,
vooral water en voedselzekerheid, veel ingangen voor betrokkenheid van
het Nederlandse bedrijfsleven en kennisinstellingen. Bij de invulling van
de speerpunten maken we zoveel mogelijk gebruik van de (technolo-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

44

gische) kennis en ervaring van de topsectoren. Voor alle speerpunten
geldt dat de Nederlandse meerwaarde internationaal wordt erkend, mede
door de kennis en ervaring van ons bedrijfsleven, maatschappelijke
organisaties en kennisinstellingen. Nederland heeft jarenlange ervaring
op het terrein van watermanagement. Wij hebben een toonaangevende
agrarische sector en veel kennis van (landbouw)logistiek waarmee we
kunnen bijdragen aan mondiale voedselzekerheid. Op het terrein van
veiligheid en rechtsorde wordt de Nederlandse 3D-aanpak internationaal
gewaardeerd. Op het gebied van vrouwenrechten en seksuele en
reproductieve rechten heeft Nederland onder meer een lange traditie van
sterke maatschappelijke organisaties die hiervoor opkomen.
Vraag 92:
Ziet u de mondiale ontwikkelingsagenda als opvolger van de Millenniumdoelen als een agenda die louter het belang dient van landen waarmee we
een hulprelatie onderhouden of ook als een die een universeel belang
heeft, en bijvoorbeeld kan bijdragen aan het oplossen van wereldwijde
problemen en het vergroten van Internationale Publieke Goederen?
Antwoord:
De mondiale ontwikkelingsagenda die de Millenniumdoelen zal opvolgen,
is van universeel belang. Deze agenda moet bijdragen aan het aanpakken
van mondiale problemen, met bijzondere aandacht voor internationale
publieke goederen. De nieuwe agenda moet zich richten op armoedebestrijding, duurzaamheid en inclusieve groei. De drie pijlers van duurzame
ontwikkeling (sociaal, milieu, economisch) moeten in het nieuwe
raamwerk in samenhang worden uitgewerkt.
Vraag 94:
Op welke wijze blijft u nog wel inzetten op de financiering van toegepast
onderwijs dat relevant is voor de speerpunten en bent u voornemens
hiervoor de budgetten gereserveerd voor de speerpunten aan te wenden.
Antwoord:
Indien onderwijsactiviteiten direct bijdragen aan het behalen van de
resultaten binnen een speerpunt dan blijft het mogelijk deze activiteiten
vanuit het budget van het betreffende speerpunt te financieren.
Vraag 95:
Waarom is er gekozen om SRGR niet als Internationaal Publiek Goed aan
te merken?
Vraag 214:
IPG’s zijn grensoverschrijdende kwesties die landen alleen samen kunnen
aanpakken. U kiest voor IPG’s waarin Nederland een verschil kan maken
en die (grotendeels) aansluiten op de vier speerpunten van het beleid.
Waarom heeft u er dan niet voor gekozen om in te zetten op het IPG
Health? Dit sluit immers aan op het speerpunt SRGR en gezondheid is een
voorwaarde voor veiligheid, vrijheid en welvaart.
Antwoord:
In algemeen aanvaarde definities van Internationale Publieke Goederen
wordt SRGR niet als IPG gezien. Infectieziektes worden wel onder de
noemer IPG geschaard, maar deze vormen geen onderdeel van het
speerpunt van mijn beleid. Voor het verbeteren van veiligheid, vrijheid en
welvaart richten we ons vooral op de thema’s handel, veiligheid en
rechtsorde, voedselzekerheid, water, klimaat en migratie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

45

Vraag 96:
Welke maatregelen zullen worden genomen om Internationaal
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen te stimuleren? Welke van deze
te nemen maatregelen heeft/hebben prioriteit en waarom?
Antwoord:
De komende periode zal ik de MVO-risico’s voor internationaal opererende
bedrijven in kaart laten brengen in het Sector Risico Project dat ik
aankondigde tijdens het AO IMVO in
maart jl. Op basis hiervan zal ik convenanten sluiten met sectoren waarin
afspraken zijn opgenomen die worden gedragen door bedrijven,
branche-organisaties en maatschappelijk middenveld. Verdere maatregelen voor het stimuleren van Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen komen aan de orde in de MVO visie die ik samen met
minister Kamp voor de zomer naar de Tweede Kamer zal sturen.
Vraag 97:
Op welke wijze worden landrechten van lokale bevolkingen en in het
bijzonder kwetsbare groepen gewaarborgd bij de inzet op nieuwe
vrijhandelsakkoorden en bij de inzet op internationalisering van het
bedrijfsleven?
Antwoord:
Het waarborgen van landrechten van de lokale bevolkingen en kwetsbare
groepen is in eerste instantie een zaak van de overheden in het betrokken
land. Vrijhandelsakkoorden doen niets af aan die verantwoordelijkheid.
Nederlandse bedrijven en investeerders actief in het buitenland zijn
daarnaast zelf verantwoordelijk voor een maatschappelijk verantwoorde
bedrijfsvoering. De regering ziet de OESO-Richtlijnen voor Multinationale
Ondernemingen hierbij als normatief kader.
Desondanks kunnen er toch ontwikkelingen zijn die leiden tot onzekere en
slechte land(gebruiks)rechten voor lokale bevolkingsgroepen. Dan is het
van groot belang dat misstanden worden gesignaleerd en aangepakt.
Zoals ik aangeef in mijn brief over het tegengaan van landroof (ref.
DDE-263/2013) werk ik daaraan op 3 niveaus: in ontwikkelingslanden zelf,
op mondiaal niveau en in Nederland.
In ontwikkelingslanden voeren op dit moment tenminste acht Nederlandse ambassades activiteiten uit – veelal binnen het speerpunt
voedselzekerheid – die er op gericht zijn om de lokale land governance te
verbeteren en daarmee landroof en daaraan gerelateerde problemen
tegen te gaan. Daarnaast worden studiebeurzen verstrekt en capaciteitsversterkingsprogramma’s van lokale trainingsinstellingen, lokale NGO’s en
kadasters ondersteund.
Op mondiaal niveau ben ik al jaren lang een strategische partner van de
International Land Coalition (ILC) die zich inzet voor betere land(gebruiks)rechten voor met name arme mannen en vrouwen. Nederland is tevens
een van de meest actieve leden van de EU Working Group on Land Issues.
Daarnaast gebruik ik diplomatieke kanalen voor het bevorderen van
betere land governance en het tegengaan van landroof. Bijvoorbeeld via
beinvloeding in regelmatige gesprekken met instellingen als de Wereldbankgroep, EU, FAO, IFAD en CGIAR maar ook tijdens overleg met
bedrijfsleven(organisaties) en lokale overheden.
In Nederland ondersteun ik tenslotte de IS Academie on Land Governance
for Equitable and Sustainable Development (LANDac) en maak ik
confinanciering beschikbaar via het MFS aan NGO’s als Oxfam, Action
Aid, Both Ends, ICCO, IUCN NL, CORDAID om zaken rond landroof aan te
kaarten en lokale partners te ondersteunen en te versterken in hun
activiteiten om land governance in hun omgeving te verbeteren.
(Zie verder antwoord op vraag 89)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

46

Vraag 98:
Hoe rijmt de uitspraak dat op het thema milieu versneld afgebouwd zal
worden zich met de constatering dat ruimte zal moeten worden gemaakt
in het budget voor financiering van internationale klimaatuitgaven?
Vraag 512:
Hoe kan het dat de investeringen in milieu en klimaat zullen dalen met
100 miljoen euro terwijl de klimaatgelden uit ODA middelen zullen
worden betaald?
Vraag 522:
Uit welke posten worden de publieke bijdragen aan de klimaatgelden
betaald? Waar zullen die gelden naar verwachting op ingezet worden?
Antwoord:
Conform het regeerakkoord valt klimaatfinanciering onder de
ODA-begroting. Er is veel overlap tussen milieu en klimaat. Investeringen
in bossen en wetlands zijn bijvoorbeeld van betekenis voor het terugbrengen van CO2 concentraties in de atmosfeer maar ook voor het
behoud van biodiversiteit. Een aantal milieuactiviteiten die directe
relevantie hebben voor het klimaat zullen worden voortgezet. Klimaatfinanciering betreft de investering in het reduceren van broeikasgassen en
het tegengaan van de gevolgen van klimaatverandering. Dit betekent dat
klimaat ook raakvlakken heeft met water, voedsel en energie. Mijn beleid
is er op gericht klimaat te mainstreamen in deze programmas. Hierdoor
is de financiële inzet voor klimaat op meerdere posten in mijn begroting
terug te vinden. Delen van onder andere het budget voor water, voedselzekerheid en bijdragen aan multilaterale instellingen zijn relevant voor
klimaat en kwalificeren daarom volgens de geldende OESO normen als
klimaatfinanciering. Dit verklaart ook waarom de 100 mln bezuinigingen,
die vooral op de directe milieu uitgaven drukken, samen kunnen gaan met
een stijging van de totale klimaatfinanciering.
Vraag 99:
Welke instrumenten worden ingezet voor het verduurzamen van productieketens, en welke duurzaamheidscriteria worden daarvoor gehanteerd?
Antwoord:
Het Initiatief Duurzame Handel (IDH) werkt sinds 2008 aan het verduurzamen van ca. 18 productieketens. Naast het IDH ondersteun ik ook
andere Publiek Private Partnerschappen (PPPs), zoals het Farmer Support
Program waarin Solidaridad samenwerkt met Nederlandse en internationale bedrijven om boeren in producentenlanden te versterken en hun
productie in 5 ketens te verduurzamen. Ook steun ik de Tropical Forest
Alliance 2020 (TFA 2020): een PPP met internationale bedrijven en
overheden gericht op het tegengaan van ontbossing door productie van
agrarische grondstoffen.
De PPP-projecten ondersteunen onder meer de verduurzaming van de
productie van grondstoffen waar Nederland een belangrijke afnemer van
is. Voor in totaal zeven cruciale biotische grondstoffen (palmolie, soja,
cacao, koffie, kweekvis, hout en groente & fruit) zijn intentieverklaringen
afgesloten om te komen tot volledig gebruik van duurzaam geproduceerde grondstoffen. De duurzaamheidscriteria en standaarden die
worden gebruikt in de verschillende PPP’s, die als basis van de intentieverklaringen dienen, zijn in multi-stakeholder verband tot stand gekomen.
Voorbeelden zijn de Round Table on Sustainable Palm Oil (RSPO), de
Round Table on Responsible Soy (RTRS), Bonsucro, Utz, de Forest
Stewardship Council (FSC), de Aquaculture Stewardship Council (ASC), de
Marine Stewardship Council (MSC) en de Better Cotton Initiative (BCI).
Welke specifieke duurzaamheidscriteria gehanteerd worden, wisselt per
productieketen en is onder meer afhankelijk van de relevante issues die
spelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

47

Vraag 100:
Welke uitgangspunten worden er gehanteerd bij het beleid rond Internationale Publieke Goederen?
Antwoorden:
Alle landen hebben baat bij het waarborgen van Internationale Publieke
Goederen (IPG’s), zoals voedselzekerheid, klimaat en veiligheid. Onze
nieuwe agenda kan niet zonder goede afspraken tussen landen over zulke
goederen. Het nastreven, beheren en afdwingen van een verstandig
beheer van IPG’s is een collectief belang dus ook een welbegrepen
Nederlands belang.
We werken daarom op verschillende niveaus – multilateraal, regionaal,
bilateraal – en met verschillende partners – internationale instituties,
landen, maatschappelijke organisaties, bedrijven – aan het maken van
internationale afspraken. We komen zowel op voor de Nederlandse
belangen als voor het vergroten van de invloed van lage- en middeninkomenslanden aan internationale onderhandelingstafels. De Nederlandse
inzet brengen we in de eerste plaats via de EU over het voetlicht. We
richten ons vooral op het bereiken van concrete resultaten op de thema’s
handel, veiligheid en rechtsorde, voedselzekerheid, water, klimaat en
migratie. Op deze onderwerpen kan Nederland verschil maken. Ook
omdat bedrijven en kennisinstellingen uit de Nederlandse topsectoren
hier een waardevolle bijdrage kunnen leveren.
Vraag 101:
Is het waar dat oorspronkelijk is toegezegd dat de internationale klimaatgelden bovenop het geld voor ontwikkelingssamenwerking zou komen?
Wat waren hier toen de redenen voor?
Antwoord:
In Kopenhagen is in 2009 afgesproken dat de klimaatuitgaven nieuw en
additioneel zouden zijn. Dit vereiste is internationaal niet verder uitgewerkt. Ook in Europa kwam de concretisering van dit principe niet verder
dan een verklaring van de Europese Raad in oktober 2009 die stelde dat
de Europese klimaatfinanciering niet ten koste zou gaan van armoedebestrijding. Nederland gaf in 2010–2012 een bedrag van EUR 100 per jaar uit
aan klimaatfinanciering dat gemiddeld bovenop de 0,7% ODA was.
Nederland was een van de weinige landen die de additionaliteit invulde
als budgettair boven de 0,7% norm voor armoedebestrijding.
Een belangrijke reden toen om klimaatfinanciering bovenop eerdere
verplichtingen te laten komen, is de omvang van de financieringsbehoefte
voor deze onderwerpen en het feit dat de accumulatie van CO2 in de
atmosfeer in belangrijke mate door westerse landen is veroorzaakt. Voor
ontwikkelingslanden is het verschil tussen ODA en klimaatmiddelen
minder van belang dan de totale hoeveelheid middelen die beschikbaar
komt voor duurzame sociaaleconomische ontwikkeling en middelen om
de schade door klimaatverandering op te vangen.
Vraag 102:
Kunt u ook de financiële tabel geven voor de jaren 2015 en 2016?
Vraag 520:
Kunt u de tabel op pagina 42 ook toespitsen voor de jaren 2015 en 2016?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

48

Antwoord:
2015

2016

Voedselzekerheid
Vrouwenrechten en SRGR
vrouwenrechten
SRGR
Water, milieu en klimaat
water
milieu en klimaat
Veiligheid, rechtsorde en goed bestuur
veiligheid en rechtsorde
goed bestuur
Noodhulp
Private sectorontwikkeling
Maatschappelijk middenveld*
Multilaterale uitgaven**
Overige uitgaven
onderwijs en onderzoek
cultuur, draagvlak e.a.

– 85
– 20
0
– 20
– 155
– 55
– 100
– 155
– 120
– 35
0
– 90
0
– 130
– 115
– 105
– 10

– 60
5
0
5
– 110
– 40
– 70
– 155
– 120
– 35
0
– 50
– 115
– 135
– 130
– 115
– 15

TOTAAL

– 750

– 750

250
250

250
250

Exclusief
Dutch Good Growth Fund***
Budget voor internationale veiligheid
* vanaf 2016 nieuw financieringssysteem voor NGO’s (na MFS-II).
** betreft verlaging van algemene bijdragen buiten de speerpunten.
*** EUR 250 mln per jaar in de periode 2014 t/m 2016.

Vraag 103:
Hoe gaat u invulling geven aan de afspraak op de COP11 van de CBD in
Hyderabad dat in 2015 een mondiale verdubbeling van de aan internationale biodiversiteit gerelateerde financiële stromen richting OS-landen
zal zijn gerealiseerd (t.o.v. de baseline 2006–2010)?
Antwoord:
Het compromis dat in Hyderabad is bereikt, bestaat uit de voorlopige
doelstelling om in 2015 een mondiale verdubbeling van de (internationale
aan biodiversiteit gerelateerde) financiële stromen richting OS-landen uit
alle beschikbare bronnen te hebben gerealiseerd. De Europese Unie heeft
in Hyderabad aangegeven deze committering als regio op zich te zullen
nemen. In die zin zijn de lidstaten niet verplicht een individuele verdubbeling te bewerkstelligen.
Nederland was geen voorstander van het toezeggen van additionele
publieke middelen voor bescherming van biodiversiteit. In het kader van
de CBD bepleit Nederland inzet op vergroening van de economie en de
ontwikkeling en acceptatie van nieuwe en innovatieve financieringsvormen (IFM’s).
Nederland blijft bijdragen aan internationale biodiversiteit via de Global
Environment Facility (GEF), met behulp waarvan projecten gericht op het
behoud van biodiversiteit, klimaatadaptatie en -mitigatie, internationale
wateren, landherstel en andere milieu gerelateerde programma’s
wereldwijd worden gefinancierd. Voor de periode 2010–2014 draagt ons
land bijna 83 miljoen euro bij aan de GEF.
Vraag 104:
In de financiële tabel op pagina 7 en 43 is er sprake van een bezuiniging
van 155 miljoen op Veiligheid en Rechtsorde tot 2017. In de staaftabel op
pagina 44 blijkt het voor veiligheid, rechtsorde en goed bestuur echter

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

49

gelijk te blijven en ook op pagina 45 zegt u dat tussen 2014 en 2017 het
totale budget voor veiligheid en rechtsorde gelijk blijft. Hoe verhouden
deze gegevens zich tot elkaar? Wordt er nu wel op Veiligheid en
Rechtsorde bezuinigd of niet?
Vraag 530:
In de tabel wordt aangegeven dat tussen 2014 en 2017 niet bezuinigd
wordt op het speerpunt veiligheid, rechtsorde en goed bestuur. Op pagina
42 in de tabel is er daarentegen sprake van een significante korting op het
Veiligheid speerpunt. Kunt u deze discrepantie verklaren?
Antwoord:
De bezuinigingen in de financiële tabel op blz. 7 en 43 gelden ten opzichte
van het budgettaire meerjarenkader van het kabinet Rutte-I, zoals
vastgelegd in de ontwerpbegroting 2013. In dit kader werd nog uitgegaan
van een stijging van het budget voor veiligheid en rechtsorde in de
komende jaren. Het staafdiagram op blz. 44 inclusief toelichting toont de
budgetten na de verwerking van de bezuinigingen. Als gevolg van de
bezuinigingen blijven de budgetten voor veiligheid en rechtsorde in de
periode 2014–2017 ongeveer constant; de eerder voorziene toename is
geschrapt.
Vraag 105:
Welke definitie hanteert u voor duurzame en inclusieve groei en hanteert
u hierbij ook sociale aspecten van inclusiviteit of slechts economische
elementen van groei? Sluit u aan bij bestaande definities over een groene,
duurzame economie van UNEP en OESO?
Antwoord:
Duurzaamheid kent drie dimensies: sociaal, economisch en milieu
(People, Profit, Planet). Dat betekent dat de sociale dimensie per definitie
aanwezig is in dit concept. Met de toevoeging «inclusieve groei» krijgt die
sociale dimensie nog extra nadruk: mensen moeten kunnen participeren
in het economische proces. Ik beperk me bewust tot het begrip duurzame
en inclusieve groei (in tegenstelling tot het containerbegrip duurzame
ontwikkeling) om het beleid een duidelijke focus te geven. Groene groei
levert een bijdrage aan een duurzame ontwikkeling. Groene groei
benadrukt de milieudimensie en wijst op de noodzaak van efficiënter
benutten van natuurlijke hulpbronnen en energie, en de kansen die dat
met zich mee brengt (OESO). Maar zelfs een definitie van een groene
economie, als die van de UNEP, kan sociaal inclusief zijn.
Vraag 106:
U stelt in uw beleidsnota dat u drie belangrijke ambities hebt op het
gebied van internationale contacten, namelijk getting to zero, duurzame
en inclusieve groei overal ter wereld en succes voor Nederlandse
bedrijven in het buitenland. Kunt u deze punten rangschikken naar
prioriteit?
Antwoord:
Als Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
vind ik alledrie de ambities – getting to zero, duurzame en inclusieve groei
overal ter wereld en succes voor Nederlandse bedrijven in het
buitenland – even belangrijk.
Vraag 107:
Duurzame en inclusieve groei wordt benoemd als leidend principe: geldt
dit voor uw hele taakgebied, dus zowel voor de ontwikkelingssamenwerkingspolitiek als de internationale handelspolitiek?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

50

Vraag 205:
Hoe gaat u inzetten op ontwikkelingsaspecten als inclusieve groei, een
betere verdeling van inkomen en gelijke kansen in landen waarmee
Nederland een handelsrelatie heeft?
Antwoord:
Ja, dit geldt voor mijn hele taakgebied. Het is voor de mondiale economische ontwikkeling van belang dat de baten van economische groei
breed neerslaan. Dat geldt voor ontwikkelde markten, voor opkomende
markten en voor landen met een (nog) beperkt economisch ontwikkelingsniveau. In dit kader deel ik graag met u de recente bevindingen van de
OESO, WTO, ILO, African Development Bank, Inter-American
Development Bank, de Wereldbank en de UNCTAD. In hun gezamenlijke
rapportage «Policy priorities for International Trade and Jobs» concluderen deze instellingen dat integratie in de handelsketen geflankeerd door
randvoorwaardelijk beleid bijdraagt aan hogere groei, hogere inkomens
voor werknemers in arme en rijke landen en betere arbeidsomstandigheden. Via het verdiepen van onze handelsrelaties, waarbij bedrijven
worden geacht maatschappelijk verantwoord te ondernemen en investeren, met speciale aandacht voor de overdracht van kennis en vaardigheden, dragen wij bij aan inclusieve groei.
Vraag 108:
Wat betekent in deze context het «aanspreken van bedrijven op hun
verantwoordelijkheid» concreet?
Vraag 379:
Kunt u aangeven hoe en waarop bedrijven worden aangesproken met
betrekking tot maatschappelijke verantwoordelijkheid?
Antwoord:
Van Nederlandse bedrijven verwacht ik dat zij de OESO Richtlijnen
hanteren en schendingen in hun productieketen op het gebied van o.a.
arbeidsomstandigheden, mensenrechten en milieu, voorkomen of
mitigeren.
Ik voer met bedrijven en vertegenwoordigers van sectoren gesprekken
over wijze waarop zij hun verantwoordelijkheid nemen en inhoud en vorm
geven aan fatsoenlijk ondernemerschap. Zo voer ik momenteel
gesprekken met vertegenwoordigers van de textiel- en energiesectorsector over hun ketenverantwoordelijkheid. Van de textielsector verwacht
ik voor de zomer een ambitieus plan van aanpak. Van de Nederlandse
energiebedrijven hoor ik op korte termijn hoe zij de verbinding willen
slaan tussen de Nederlandse Steenkooldialoog en het Europese Better
Coal Initiative. Ik zal op basis van het eindrapport van de Steenkooldialoog
ook een appreciatie geven van de resultaten van deze dialoog.
In het Sector Risico Project dat ik tijdens het AO MVO in maart jl.
aankondigde, zal ik een analyse maken van de MVO-risico’s in landen
waar Nederlandse bedrijven zaken doen. Deze analyse vormt de basis
voor concrete afspraken met een aantal sectoren gericht op het aanpakken
van deze risico’s in voor hun relevante ketens. Deze afspraken worden
vastgelegd in convenanten waarvan de uitvoering wordt gemonitord. Het
zal duidelijk zijn dat de reputatie van betrokken sectoren en partijen op het
spel staat wanneer men zich niet houdt aan gemaakte afspraken.
Daarnaast hanteer ik IMVO-kaders bij het bedrijfsleven instrumentarium.
Van een bedrijf dat overheidssteun ontvangt, verwacht ik dat deze de
zaken op orde heeft.
Vraag 109:
Zet u zich ook in om de positie van lage- en middeninkomenslanden aan
de onderhandelingstafel van de VN te versterken wanneer de post-2015
agenda zal worden besproken? Zo ja, hoe?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

51

Antwoord:
Ja, ik zet mij in om de positie van lage en middeninkomenslanden in
discussies over de post-2015agenda te versterken. Nederland draagt
financieel bij aan het bevorderen van deelname aan de derde internationale conferentie van Small Island Developing States (SIDS), waar o.a.
de post-2015 agenda wordt besproken. Zodoende zijn deze landen beter in
staat een positie te ontwikkelen over het post-2015 raamwerk.
Door een financiële bijdrage aan het secretariaat van het High-Level Panel
on the Post-2015 Development Agenda van de Secretaris-Generaal van de
Verenigde Naties ondersteunt Nederland ook de activiteiten om lage- en
middeninkomenslanden te betrekken bij de post-2015 discussies.
Ten slotte zet ik mij ook in om lage- en middeninkomenslanden bilateraal
en via de EU te benaderen om de standpuntbepaling over de post-2015
agenda te stimuleren.
Vraag 110:
Hoe verhoudt uw uitspraak dat Millenniumdoel 2 (toegang tot basisonderwijs) in zicht is zich tot a) figuur 2 op pagina 11 van de nota; b) de
constatering in UNESCO’s EFA Global Monitoring Report 2012 dat op dit
moment 250 miljoen kinderen van schoolgaande leeftijd (40%) geen,
onvoldoende of zulk slecht onderwijs krijgen en dat ze niet leren lezen en
schrijven; c) de waarschuwing in datzelfde rapport dat de meeste
EFA-doelen waarschijnlijk niet gehaald worden in 2015?
Antwoord:
Sinds het begin van deze eeuw is de deelname aan onderwijs in ontwikkelingslanden sterk toegenomen en hebben meisjes op dit punt al een flinke
inhaalslag gemaakt. Als het om deelname aan onderwijs gaat is het
behalen van Millenniumdoel 2 de afgelopen jaren wel in zicht gekomen.
Tegenover die goede kwantitatieve prestatie staat echter een minder
goede kwalitatieve prestatie, die het behalen van de EFA-doelen in de weg
staat.
De toegenomen deelname aan onderwijs is lang niet altijd hand in hand
gegaan met verbetering van de kwaliteit en relevantie van onderwijs.
Kinderen doen hierdoor te weinig relevante kennis en ervaring op voor
hun toekomst. Hierbij komt dat kinderen het basisonderwijs vaak niet
afmaken. Dit alles verklaart waarom een groot deel van de in het
UNESCO-rapport genoemde 250 miljoen kinderen, die volgens de officiële
statistieken wel onderwijs volgen of hebben gevolgd, niet (hebben) leren
lezen en schrijven. Voor een ander deel van de 250 miljoen kinderen is de
verklaring dat zij in (post)conflictgebieden wonen waar het onderwijssysteem niet goed functioneert.
Vraag 111:
Op basis waarvan concludeert u in paragraaf 1.3 dat de doelstellingen op
het gebied van sanitatie in zicht zijn?
Antwoord:
De drinkwaterdoelstelling is al in 2010 behaald, de sanitatie doelstelling
zal naar verwachting binnen afzienbare tijd worden behaald, gelet op de
goede vooruitgang die wordt geboekt. Volgens opgave van de WHO en
UNICEF hebben sinds 1990 1,8 miljard mensen toegang gekregen tot
verbeterde sanitaire voorzieningen, zodat nu 65 procent van de wereldbevolking toegang heeft. Dit betekent dat we minder dan 10 procent achter
lopen op het doel van 75 procent. Op basis van een voortzetting van de
huidige trend zal 67 procent van de bevolking toegang hebben tot
sanitaire voorzieningen in 2015 en zal het doel van 75 procent
waarschijnlijk in 2026 zal worden behaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

52

Vraag 112:
Welke inspanningen pleegt Nederland tot eind 2015 om bij te dragen aan
het bereiken van MDG-2, specifiek waar het gaat om het bereiken van de
meest kwetsbare groepen en het vergroten van de kwaliteit van
onderwijs? Deelt u de conclusies van de IOB in Education Matters (2011)
dat de inspanningen voor onderwijs «unfinished business» zijn? Zo ja wat
gaat u hiermee doen?
Antwoord:
Ik deel de conclusie van IOB dat het werk aan onderwijs onvoltooid is:
meer dan 60 miljoen kinderen gaan nog steeds niet naar school en nog
vele miljoenen kinderen volgen onderwijs van slechte kwaliteit. De
Nederlandse overheid heeft aan de tot dusver bereikte resultaten een
aanzienlijke bijdrage geleverd en werkt sinds 2011 aan een geleidelijke,
verantwoorde afbouw van de onderwijsprogramma’s. Dat is een gevolg
van de keuze voor vier speerpunten en de bezuinigingen op de
ODA-uitgaven. De afbouw geschiedt zo veel mogelijk in overleg met
andere donorlanden – zoals met bijvoorbeeld Luxemburg in Burkina Faso
en het VK in Zambia – en met het Global Partnership for Education.
Specifiek voor de meest kwetsbare groepen voert Nederland in partnerschap met het VN-kinderfonds UNICEF tot eind 2015 het vierjarige
Peacebuilding, Education and Advocacy in Conflict Affected Context
programma (PBEA) uit in 14 (post-)conflictlanden. De bijdrage van
Nederland aan dit programma bedraagt US$ 150 miljoen. Onderwijs in
conflictgebieden is mede op aandringen van Nederland ook een belangrijk
aandachtspunt geworden van het Global Partnership for Education (GPE),
dat investeert in de verbetering van de kwaliteit van onderwijs van een
groot aantal landen.
Vraag 113:
Waarom ontbreekt Millenniumdoel 6 (MDG 6, bestrijding van HIV/Aids,
malaria en andere belangrijke ziekten zoals tuberculose) in het staatje dat
is weergegeven in Figuur 2?
Antwoord:
Deze grafiek met een selectie van MDG-indicatoren is rechtstreeks
overgenomen uit het Global Monitoring Report 2012 van de Wereldbank.
De gegevens in deze grafiek zijn het resultaat van berekeningen van de
Wereldbank. De grafiek maakt inzichtelijk welke voortgang is bereikt, maar
dit beeld is inderdaad niet volledig. Naast MDG6 ontbreekt ook MDG 5b,
beide behoren tot de hoofddoelen van mijn beleid Aan het ontbreken van
MDG 6 en MDG 5b in deze illustratieve grafiek moeten dan ook geen
inhoudelijke conclusies worden verbonden.
Vraag 114:
Kunt aangeven uit welke bron u citeert / dan wel gebruik maakt als het
gaat om het aantal doden veroorzaakt door conflicten (van 180.000 doden
in de jaren tachtig naar 50.000 slachtoffers in de periode van 2000 tot
2010)? Betreft het directe slachtoffers veroorzaakt door conflicten? Zo ja,
kunt u ook aangeven het aantal doden als gevolg van indirecte gevolgen
van conflicten door bijvoorbeeld gebrek aan medische hulp, gebrek aan
water en voedsel? Kunt u aangeven hoeveel doden er zijn gevallen in de
jaren ’90 in bijvoorbeeld Rwanda, voormalig Joegoslavië, toenmalig
Zaïre?
Antwoord:
De genoemde gegevens zijn ontleend aan het World Development Report
2011 «Conflict, Security and Development» (pag 51 e.v.), dat zich baseert
op de Uppsala/PRIO Armed Conflict Dataset. Kernboodschap is dat alle
statistieken wijzen op een afname van aantal slachtoffers van conflicten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

53

De genoemde statistieken geven de directe «battle deaths» weer. Het
rapport signaleert echter ook een daling van het aantal indirecte doden
door oorlog. Het Human Security Report 2010 stelt dat er sprake is van
een daling van 90% ten opzichte van de situatie halverwege de vorige
eeuw als het gaat om doden als gevolg van indirecte gevolgen van
conflicten. Dit heeft meerdere oorzaken, o.a. de wijze van oorlog voeren
die burgerslachtoffers meer ontziet, de internationale inzet ter verbetering
van de gezondheidszorg in ontwikkelingslanden en verbetering van de
toegang tot humanitaire hulp. Het is zeer moeilijk te schatten hoe groot
het totaal aantal indirecte slachtoffers en dus ook het totale aantal doden
van conflicten is. Dit is o.a. zichtbaar in de discussie die is ontstaan over
het aantal doden in de Democratic Republic of the Congo (DRC) tussen
1998 en 2007 (het Human Security Report 2010 trekt het International
Rescue Committee cijfer van 5,4 mln doden in twijfel).
Vraag 118:
Op welk wetenschappelijk bewijs steunt de aanname dat economische
ontwikkeling, mits ondersteund door positieve maatschappelijke
processen, bij zal dragen aan minder ongelijkheid en minder armoede?
Antwoord:
Alle landen die de afgelopen dertig jaar grote vorderingen hebben
gemaakt met het bestrijden van armoede hebben dat gedaan op basis van
een stevige economische groei (Wereldbank WDR 2000, Global
Monitoring report 2008). 70 tot 80% van de daling van de armoede kan
verklaard worden door de groei (WB, Klasen en Misselhorn 2008:
Determinants of the Growth Semi-Elasticity of Poverty Reduction). Bij
gericht beleid, bijvoorbeeld door gebalanceerde landhervormingen, kan
het effect van groei op armoede sterker zijn, zoals in Vietnam
(UNU/WIDER, UNDP 2004: «Rising Income Inequality and Poverty
Reduction: Are They Compatible?»).
Vraag 120:
Is het achterblijven van resultaten op een deel van de Millennium
Development Goals mede toe te schrijven is aan het ontbreken van een
mensenrechtenbenadering?
Vraag 292:
Welke prioriteit wilt u geven aan mensenrechten binnen de nieuwe
ontwikkelingsdoelen? Hoe ziet u de verwevenheid van post-2015 en de
bestaande mensenrechtenstructuren voor zich?
Antwoord:
Nederland maakt zich sterk voor een duidelijke koppeling tussen
mensenrechten en ontwikkeling in de post-2015-agenda. Inclusieve groei
en gelijke toegang van kwetsbare groepen tot voedzaam voedsel, water
en sanitatie en SRGR zijn hierbij prioriteit. Iedereen moet kunnen rekenen
op een bepaald niveau van sociale zekerheid (social protection floor). Te
denken valt aan bescherming tegen de gevolgen van ziekte, maar ook het
recht op een fatsoenlijke baan en een goed werkende arbeidsmarkt.
Het gebrek aan een inclusieve benadering en discriminatoire praktijken
speelt een belangrijke rol in het achterstellen van kwetsbare groepen en
vrouwen. Zo is er dikwijls sprake van mensenrechtenschendingen bij
(gender-) ongelijkheid, de ontzegging van seksuele en reproductieve
rechten en gezondheid en ook bij honger en ondervoeding. Gender,
seksuele en reproductieve rechten en gezondheid zijn tot nog toe
onderbelicht en Nederland zet erop in dat deze thema’s een prominente
plek in het nieuwe raamwerk krijgen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

54

Vraag 121:
U stelt in uw nota dat hulp van buiten zelden doorslaggevend is. Betekent
dit dat u van mening bent dat ontwikkelingshulp vaak ineffectief is? Zo
neen, waarom niet?
Antwoord:
Neen, die mening ben ik zeker niet toegedaan. Hulp van buiten is zelden
doorslaggevend omdat het merendeel van de voor ontwikkeling
benodigde middelen uit andere bronnen komt, vooral uit de inspanningen
van de betrokkenen zelf. Hulp helpt daarbij, in de meest letterlijke zin van
het woord. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid stelde
terecht in het in 2010 verschenen rapport «Minder pretentie, meer
ambitie» dat – vanuit collectief eigenbelang gezien – ontwikkelingshulp
weliswaar onontkoombaar is, maar dat ons tegelijkertijd bescheidenheid
past. ODA is de afgelopen jaren in rap tempo minder belangrijk geworden
in de financiële geldstromen naar ontwikkelingslanden. De hulp heeft
effectief bijgedragen aan armoedevermindering, welzijnsverbetering en
welvaartsgroei in tal van ontwikkelingslanden in de afgelopen decennia.
Veel middeninkomenslanden zijn nu beter in staat op eigen kracht de
armoede verder terug te dringen. Voor lage inkomenslanden speelt ODA
echter nog een belangrijke rol voor de financiering van ontwikkeling.
Vraag 123:
Welke actor acht u het meest geschikt om investeringen in sociale
sectoren in ontwikkelingslanden te doen, investeringen die volgens de
nota essentieel zijn voor duurzame economische ontwikkeling?
Antwoord:
Investeringen in sociale sectoren voor duurzame economische ontwikkeling hebben een lange-termijn karakter. De overheid is als eerste
verantwoordelijk voor deze investeringen, donoren kunnen een aanvullende rol spelen. Donoren dragen bij in bilaterale en multilaterale
programma’s en werken samen met het bedrijfsleven en NGOs om
basisvoorzieningen te leveren, bijvoorbeeld op het gebied van veilig
drinkwater, verbetering van de voeding voor jonge kinderen en gezondheidsdiensten voor moeder en kind. De private sector en NGOs hebben
veel kennis en ervaring inzake het leveren van basisvoorzieningen. Een
voorbeeld is Cordaid, dat in overleg met de Afghaanse regering gezondheidsstructuren in de provincie Kunduz opbouwde. In landen met een
zwakke overheid nemen niet-statelijke actoren de rol van investeerder en
uitvoerder van sociale investeringen soms geheel of gedeeltelijk over van
de overheid.
Vraag 124:
Waarom kiest u voor het gebruik van de term «hulp» terwijl er al jaren van
«ontwikkelingssamenwerking» gesproken wordt en de terminologie zich
juist richting internationale samenwerking beweegt?
Antwoord:
Internationale samenwerking is een breed begrip dat de kernelementen
uit mijn beleidsnota omvat: hulp, handel, het groeiende snijvlak
daartussen en internationale publieke goederen. Ik heb in het kader van
de nota de meer specifieke term «hulp» gebruikt om scherper het
onderscheid te maken met de andere elementen van internationale
samenwerking, zoals handel. Internationale samenwerking is nodig op
allerlei terreinen, het gaat hier niet alleen om hulp, maar ook om het
benutten van andere geld- en investeringsstromen om uitdagingen op
mondiaal, regionaal en lokaal niveau aan te pakken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

55

Vraag 125:
In de nota staat dat een goede balans nodig is tussen sociale, economische en ecologische ontwikkeling. En ook dat er voor economische
ontwikkeling lange termijn investeringen nodig zijn in sociale sectoren.
Wie gaan deze investeringen doen? Gaat Nederland ook bijdragen aan
deze noodzakelijke investeringen? Waarom zien wij deze balans niet terug
in de begroting?
Antwoord:
De lange termijn investeringen die nodig zijn in sociale sectoren worden
in de eerste plaats door actoren in het land zelf gedaan, in toenemende
mate gefinancierd uit belastingopbrengsten op basis van de economische
groei. In aanvulling daarop wordt in de sociale sectoren geïnvesteerd door
internationale donoren.
Nederland draagt bij aan deze noodzakelijke investeringen via de vier
speerpunten en doet dit in bilaterale programma’s en in samenwerking
met multilaterale programma’s, het bedrijfsleven en NGOs. Voorbeelden
zijn programma’s op het gebied van veilig drinkwater en sanitatie en
toegankelijke en effectieve reproductieve gezondheidszorg en voorlichting
voor zwangere vrouwen en jonge mensen. Andere voorbeelden zijn het
verbeteren van voeding voor jonge kinderen en investering in basisvoorzieningen in fragiele staten.
Ook binnen het beleid voor de speerpunten wordt dus een balans gezocht
tussen sociale, economische en ecologische ontwikkeling.
Vraag 126:
Heeft Nederland bij de keuze voor het handhaven van de speerpunten van
kabinet Rutte I contact gehad met andere (Europese) donorlanden, met
het oog op een gecoördineerde benadering en taakverdeling? Heeft
Nederland hierbij ook ter sprake gebracht dat op het terrein van onderwijs
een dalende trend in donorinkomsten bestaat die het bereiken van MDG-2
verhindert?
Antwoord:
Afstemming en taakverdeling met EU, lidstaten en andere donoren vindt
plaats in de ontvangende landen. Nederlandse ambassades brengen daar
vanzelfsprekend ook de Nederlandse programma’s in. De komende jaren
zal dit soort donorcoördinatie nog worden versterkt doordat de EU
– gesteund door Nederland – gezamenlijk programmeren tot standaard
wil verheffen in de komende begrotingscyclus (2014–2020). Het is de
bedoeling dat gezamenlijk programmeren geleidelijk in een veertigtal
landen zal worden ingevoerd, waaronder twaalf Nederlandse partnerlanden.
Voor de partnerlanden geldt dat in hun Meerjarige Strategisch Plannen
een tussenmoment is ingebouwd zodat zij kunnen bezien in hoeverre nog
beter kan worden aangesloten bij gezamenlijke programmering.
Overigens wordt bij het verlaten van bepaalde sectoren door Nederland
ook nauw samengewerkt met de EU, lidstaten en andere donoren, om te
voorkomen dat inspanningen teniet worden gedaan. Zo is de afbouw van
de bilaterale onderwijsprogramma’s door Nederland in Burkina Faso en
Zambia gecompenseerd door toegenomen bijdragen van respectievelijk
Luxemburg en het Verenigd Koninkrijk. In andere landen (Pakistan,
Bangladesh, Jemen, Mali en Uganda) wordt het vertrek van Nederland
opgevangen door (verwachte) bijdragen uit het Global Partnership for
Education (GPE).
Vraag 127:
Nederland hecht aan betrouwbaar donorschap, conform de afspraken in
Parijs, Accra en Busan. Betekent dit dat de voor vier jaar geldende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

56

toezegging aan het Global Partnership for Education (2011–2014) voor een
bijdrage van € 30 miljoen per jaar gestand zal worden gedaan?
Antwoord:
Ja, Nederland zal ook met betrekking tot het Global Partnership for
Education als betrouwbare partner opereren en het lopende contract
respecteren.
Vraag 128:
Wat is de lange termijn visie van de regering op het Global Partnership for
Education, waarvan Nederland medeoprichter is, als instrument om – in
lijn met de afspraken van Parijs, Accra en Busan – onderwijs in ontwikkelingslanden op een duurzame, stabiele wijze te financieren? Wat betekent
dit voor de toekomstige Nederlandse inzet voor dit multilaterale fonds, na
2014?
Antwoord:
Nederland ziet het Global Partnership for Education (GPE) als een
belangrijk mondiaal partnerschap voor de onderwijssector, waarin
ontwikkelingslanden, donoren, NGO’s, onderwijzersvakbonden, particuliere fondsen en het bedrijfsleven samenwerken. Nederland heeft als
medeoprichter de afgelopen 10 jaar een belangrijke rol vervuld zowel
inhoudelijk, organisatorisch als financieel. De Nederlandse bijdrage aan
het GPE vormde 20% van de totale bijdrage van donoren over de
afgelopen 10 jaar. Deze substantiele bijdrage is erg belangrijk geweest
voor de vormgeving van het GPE. GPE heeft de afgelopen jaren een
enorme groei doorgemaakt en ondersteunt nu ongeveer 50 landen,
waaronder vele fragiele staten.
Nederland ziet ook in de toekomst een belangrijke rol weggelegd voor het
GPE. De financieringsbasis voor het GPE is de afgelopen jaren sterk
uitgebreid. Daar waar het GPE in de beginjaren nog afhankelijk was van
enkele donoren (met Nederland als grootste donor) is er nu een grotere
spreiding en variatie van financieringsbronnen. Met de keuze van
Nederland om geen prioriteit meer te geven aan onderwijs zal ook de
steun aan het GPE na 2014 stopgezet worden. De financieringsbasis voor
het GPE de afgelopen jaren sterk is uitgebreid. Toename van financiering
door die donoren die onderwijs als prioriteit hebben binnen het beleid zou
de Nederlandse afbouw moeten kunnen opvangen.
Vraag 129:
Kunt u toelichten wat de precieze invulling is van de zogenoemde
geïntegreerde benadering en hoe deze zich verhoudt tot de zogenaamde
3D-benadering (Development, Defence, Diplomacy)? Onder welke «D»
schaart u de activiteiten in fragiele staten vanuit het ministerie van
Veiligheid & Justitie?
Vraag 326:
Op welke wijze wordt een solide integratie van de 3D’s in het budget
internationale veiligheid vormgegeven en een geïntegreerde benadering
en samenwerking tussen verschillende actoren gewaarborgd?
Antwoord:
De complexe problematiek in crisisgebieden vraagt om gelijktijdige
interventies op het gebied van veiligheid, rechtsorde, opbouw van
instituties en sociaaleconomische ontwikkeling. De inzet van militaire
capaciteiten is daarbij in voorkomende gevallen vereist voor herstel van
de veiligheid, stabiliteit en rechtsorde, als onderdeel van een breder
pakket aan interventies en doelstellingen. Afgesproken is dat de geïntegreerde benadering voor vrede en veiligheid, oftewel de 3D-benadering,
centraal staat bij besluitvorming voor aanwending van het budget
internationale veiligheid. Nederland heeft al ruime ervaring opgedaan met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

57

de toepassing van de geïntegreerde benadering. Goede interdepartementale samenwerking is hierbij van groot belang, te beginnen in de
analyse- en planningsfase en binnen de daarvoor geëigende overlegstructuren. Ook zal waar relevant gebruik gemaakt worden van de kennis en
expertise die buiten de rijksoverheid aanwezig is, bijvoorbeeld op het
gebied van vroegtijdige, gezamenlijke analyse. Nederland zal daarom
zowel multilateraal als binnen de Nederlandse overheid en met Nederlandse partners werken aan een goede onderlinge afstemming vanaf het
eerste moment. Activiteiten op het gebied van justitie en politie die vanuit
het Ministerie van Veiligheid en Justitie worden ondersteund, maken
onderdeel uit van de geïntegreerde benadering voor vrede en veiligheid.
In de brief over het budget internationale veiligheid, die voor de zomer
voorzien is, zal nader worden ingegaan op de toepassing van de geïntegreerde benadering.
Vraag 131:
Hoe kijkt u aan tegen de relatie tussen bevolkingsgroei, Internationale
Publieke Goederen en de Nederlandse inzet op SRGR en vrouwenrechten,
zoals bijvoorbeeld geformuleerd door de AIV in «Wisselwerking van
Actoren in Internationale Samenwerking» van februari 2013?
Antwoord:
Bevolkingsgroei is inderdaad een mondiaal gedeelde uitdaging, zoals de
AIV stelt, nauw verbonden met andere wereldproblemen, zoals toenemende schaarste van voedsel, energie en grondstoffen en een toenemend
beslag op klimaat, milieu en water. Door onze inzet op SRGR en vrouwenrechten vergroten wij de toegang van vrouwen tot voorbehoedsmiddelen,
waardoor zij meer zeggenschap krijgen over de omvang van hun gezin.
Daarmee draagt Nederland bij aan de verwezenlijking van fundamentele
rechten én aan een evenwichtiger bevolkingsgroei.
Vraag 132:
Welke middelen worden ingezet zodat de rechten van arme mannen en
vrouwen en kwetsbare groepen in middeninkomenslanden beter worden
beschermd? Hoe wordt ingezet op de randvoorwaarden van respect voor
mensenrechten, goed bestuur en rechtsorde? Hoe verhoudt zich dit tot de
afbouw van de inzet op goed bestuur en onderwijs?
Antwoord:
Op vele wijzen worden middelen ingezet om de rechten van arme mannen
en vrouwen en kwetsbare groepen in middeninkomenslanden beter te
beschermen.
Zo is de inzet op Internationale Publieke Goederen zeker ook gericht op
het beschermen van deze groepen. Juist de armen en kwetsbaren lijden
immers onder de gevolgen van klimaatverandering, onveiligheid, tekorten
aan water of juist overstromingen. Ook op het gebied van landrechten
wordt actief ingezet op de bescherming van rechten van vrouwen en
kwetsbare groepen.
Daarnaast omvat de agenda voor de landen met een overgangsrelatie,
waartoe enkele middeninkomenslanden behoren, armoedebestrijding en
het bevorderen van gelijke kansen, zowel via hulpactiviteiten als via
investeringen en handelsactiviteiten. Het stimuleren van internationaal
maatschappelijk verantwoord ondernemen is in dit verband een belangrijk
instrument.
Ook steunt Nederland VN-organisaties zoals ILO, UNDP, UNFPA, UNICEF,
UNHCR en de consessionele loketten van de internationale financiele
instellingen (o.a. International Developmen Association en de African

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

58

Development Bank) die wereldwijd bijdragen aan inclusieve duurzame
groei en hierbij de rechten van mannen, vrouwen, kinderen en kwetsbare
groepen beschermen.
Het Nederlandse mensenrechtenbeleid is gericht op de bescherming van
de mensenrechten daar waar zij niet voldoen aan internationale
standaarden conform de VN-mensenrechtenverdragen. Zowel in hoge-,
midden- als lage inkomenslanden wordt de situatie ten aanzien van
economische, sociale en culturele en andere mensenrechten gemonitord.
Mensenrechtenkwesties worden vaak in EU-verband aangekaart.
Vraag 133:
In hoeverre bewerkstelligt u coherentie tussen ministeries op het gebied
van vrouwenrechten?
Vraag 295:
Hoe verhouden de investering in gelijke rechten voor vrouwen zich tot het
thema gender-gelijkheid en het brede gender-beleid van de Nederlandse
overheid?
Antwoord:
Rechten van vrouwen en gendergelijkheid zijn regeringsbeleid. Voor zover
het om het buitenlandbeleid gaat, coördineren minister Timmermans en ik
samen het regeringsbeleid op dit terrein. Daarnaast wordt coherentie
tussen ministeries nagestreefd. Zo wordt de inzet op de terreinen van
internationale handel en ontwikkelingssamenwerking in multilaterale fora
(bijvoorbeeld de Commission on the Status of Women) afgestemd met
coördinerend minister voor Emancipatiebeleid Bussemaker. Met Defensie
vindt afstemming plaats op het gebied van VN Veiligheidsraadsresolutie
1325 en met I&M over integratie van de belangen en rechten van vrouwen
in de criteria voor klimaatfinanciering.
Vraag 134:
Wat zijn de gevolgen van het bevorderen van de Nederlandse export voor
lage- en middeninkomenslanden?
Antwoord:
Er is geen eenduidig antwoord te geven op uw vraag. Het effect van een
exporttransactie vanuit Nederland zal afhangen van de markt waarnaar
het product gezonden wordt. Ook zal het effect van de exporttransactie
verschillen door het type product dat verkocht wordt. Zo zal de ontwikkelingsvriendelijkheid van een exporttransactie in sterke mate afhangen van
het verkochte product. Een kapitaalgoed zoals bijvoorbeeld agrarische
machines heeft in potentie een grotere impact dan consumptiegoederen.
Daarnaast zal ook de mate van kennisoverdracht bij de transactie van
belang zijn voor de ontwikkelingsrelevantie. Bij een kapitaalgoed, zoals
een landbouwmachine, kan er gelijktijdig met de exporttransactie ook een
pakket aan diensten geleverd worden gericht op de scholing van
werknemers die met de machine moeten gaan werken.
Vraag 135:
Betrekt u de analyses uit het OESO-actieplan tegen belastingontwijking en
uitholling van de belastinggrondslag in de genoemde onderzoeken naar
de eventuele onbedoelde effecten van belastingverdragen met ontwikkelingslanden?
Vraag 136:
Wanneer verwacht u de uitkomsten van het onderzoek naar de
onbedoelde effecten van de belastingverdragen die Nederland met een
aantal ontwikkelingslanden heeft afgesloten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

59

Vraag 143:
Wanneer zal het onderzoek naar de door Nederland afgesloten belastingverdragen en de effecten daarvan op ontwikkelingslanden worden
afgerond?
Vraag 141:
U geeft aan dat het maximaliseren van de winst door ongewenst gebruik
van fiscale constructies door Nederlandse bedrijven schadelijk kan zijn
voor lage en middeninkomenslanden. Tevens geeft u aan dat een aantal
met ontwikkelingslanden afgesloten belastingverdragen onder de loep
genomen zal worden om te kijken of deze verdragen onbedoelde effecten
hebben. Kunt u melden welke belastingverdragen bekeken gaan worden
en hoe u de Kamer hierover gaat informeren?
Vraag 149:
Kunt u aangeven welke acties Nederland onderneemt voor het
OESO-actieplan om zich actief in te zetten tegen belastingontduiking en
uitholling van de belastingrondslag?
Vraag 253:
Bent u bereid om in overleg met uw collega van Financiën ervoor zorg te
dragen dat remittances geheel of gedeeltelijk van de belasting aftrekbaar
worden?
Antwoord:
De analyses in de OESO studie Addressing Base Erosion and Profit
Shifting (februari 2013) zijn in algemene zin relevant voor het inzicht in
onbedoeld gebruik van bilaterale belastingverdragen met ontwikkelingslanden.
De afronding van het onderzoek staat gepland in de zomer van 2013 en
richt zich op de verdragen met Bangladesh, Ghana, Malawi, Uganda en
Zambia. De Kamer zal door middel van een brief van Staatssecretaris
Weekers en mijzelf over de uitkomsten worden geïnformeerd.
Nederland hecht veel belang aan het actieplan tegen belastingontwijking
dat de G20 Ministers van Financiën naar verwachting in juli zullen
vaststellen. De OESO doet het voorbereidend werk waarbij Nederland,
met name via het ministerie van Financiën, nauw betrokken is en actief
meewerkt om een grondig en slagvaardig actieplan op te stellen.
Het geheel of gedeeltelijk aftrekbaar maken van remittances is gevoelig
voor belastingfraude en daarom geen geschikt instrument voor
ontwikkelingssamenwerking.
Vraag 137:
Hoe worden producenten uit lage- en middeninkomenslanden gesteund
om aan de hoge standaard te voldoen die gelden voor verhandelde
producten op de Europese markt?
Antwoord:
Hoge EU-standaarden t.a.v. veiligheid, duurzaamheid en verpakkingen
kunnen een barrière vormen voor producenten uit lage- en middeninkomenslanden. Gezien de relevantie van deze standaarden voor o.a. de
bescherming van de Nederlandse consument is het niet mijn inzet om
hoge EU-standaarden te verlagen, maar juist ontwikkelingslanden te
helpen aan deze standaarden te voldoen. Dit doet Nederland bijvoorbeeld
via het Centrum tot Bevordering van Import uit Ontwikkelingslanden (CBI).
Daarnaast zet Nederland zich binnen de EU in om producerende landen in
een tijdig stadium te betrekken bij de totstandkoming van richtlijnen en
standaarden, zodat ze in staat zijn om hun eigen context-specifieke
omstandigheden in de richtlijnen tot uiting te laten komen en tijdig
eventuele aanpassingen in het productieproces door te voeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

60

Een goed voorbeeld van assistentie aan ontwikkelingslanden zodat ze aan
de EU-eisen voldoen is tropisch hardhout uit Bolivia. Met ingang van 2013
is Forest Stewardship Council (FSC) de norm voor houtimport. Omdat tot
voor kort een certificeringssysteem ontbrak dreigde Bolivia met ingang
van maart 2013 niet langer uit tropisch hardhout geproduceerde artikelen
naar de EU te mogen exporteren. Dit zou een ramp voor de lokale
houtverwerkende sector hebben betekend. Door een tijdige interventie
van het CBI is in samenwerking met producenten, de houtverwerkende
industrie en de overheid een certificeringssysteem opgezet. Hierdoor kon
de export naar de Europese markt vrijwel zonder onderbreking worden
voortgezet. Tegelijkertijd heeft het CBI het EU-actieplan voor duurzaam
hout Forest Law Enforcement, Governance and Trade (FLEGT) op de
Boliviaanse agenda weten te plaatsen teneinde de duurzaamheid van de
Boliviaanse houtproductie verder te verbeteren.
Ook de EU zet zich in om te voorkomen dat hoge EU-standaarden
handelsbarrières vormen voor lage- en middeninkomenslanden. In
verschillende samenwerkingsovereenkomsten tussen de EU en lage- en
middeninkomenslanden zijn bijvoorbeeld afspraken opgenomen over
technische assistentie om de betreffende landen te helpen aan deze
standaarden te voldoen.
Vraag 138:
Op welke termijn verwacht u een verdere afbouw van handelverstorende
subsidies in het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid van de EU?
Vraag 139:
Welke stappen zet u concreet om handelverstorende subsidies verder af te
bouwen in het kader van de hervorming van het Europese Gemeenschappelijk Landbouwbeleid en welke impact zal dit hebben op opkomende
markten?
Antwoord:
Op dit moment zijn er in de EU alleen nog exportrestituties van
toepassing op hele kuikens. Nederland maakt hier geen gebruik van. Voor
alle andere producten zijn de restituties in de afgelopen jaren op 0 (nul)
gezet. Onder het nieuwe GLB zal het helaas wel mogelijk blijven exportrestituties in de toekomst te gebruiken. Nederland zal, in het kader van de
marktoriëntering van het Nederlandse landbouwbeleid, erop blijven
inzetten dat in de toekomst geen restituties opnieuw worden gebruikt en
aandringen op volledige afschaffing.
Nederland heeft sinds het begin van de GLB-onderhandelingen ingezet op
uitfasering van de nog resterende exportsubsidies. In aanvulling hierop
roept Nederland de Europese Commissie op om de impact van het GLB
op ontwikkelingslanden ook gedurende de looptijd van het GLB regelmatig te monitoren en evalueren. De nu nog bestaande exportrestituties
worden alleen gegeven op de export van hele kuikens richting het Midden
Oosten, het Gemenebest van Onafhankelijke Staten en Angola. De impact
van restituties is land en context specifiek en gevolgen van afschaffing
kunnen dus niet algemeen beschreven worden.
Vraag 140:
Waarom heeft u ervoor gekozen te bezuinigen op goed bestuur wanneer
transparantie ter bestrijding van corruptie zo cruciaal is volgens de nota?
Antwoord:
Goed bestuur blijft een belangrijk element van vele programma’s die
binnen de speerpunten zijn en zullen worden ontwikkeld. Met andere
woorden: vanuit de budgetten voor de speerpunten blijven middelen
beschikbaar voor activiteiten op het terrein van goed bestuur, voor zover
relevant binnen dat speerpunt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

61

Het aparte budget dat bestaat voor Goed Bestuur wordt, zoals in de Nota
staat, versneld afgebouwd. Wel ben ik voornemens om binnen het kader
van het speerpunt Veiligheid en Rechtsorde voorlopig (meerjarige)
bijdragen aan enkele strategische partners op het terrein van goed
bestuur voort te zetten, dit betreft: Transparency International (TI),
International Development of Law Organisation (IDLO), Institute for
Democracy and Electoral Assistance (IDEA), Vereniging Nederlandse
Gemeenten (VNG)-International en Netherlands Institute for MultiParty
Democracy (NIMD) en Stichting SPARK.
Vraag 142:
U erkent dat aanvullende hervormingen de bijdrage van handel aan
armoedebestrijding vergroot (onderwijs, versterking van de financiële
sector en bestuur worden in de nota genoemd), maar investeert hier zelf
niet in. Welke rol ziet u hierbij voor het multilaterale kanaal en de EU?
Gaat u de multilaterale bijdrage hierop inzetten?
Antwoord:
Met het oog op het belang van de relatie tussen handel en armoedebestrijding blijf ik investeren in versterking van de financiële sector, het
lokale ondernemingsklimaat en goed fiscaal bestuur (o.a. via de
Wereldbank Groep), als onderdeel van het programma voor private sector
ontwikkeling. Ook binnen het speerpunt voedselzekerheid wordt bijgedragen aan een verbeterd (ruraal) ondernemingsklimaat, bijvoorbeeld
door inzet op landrechten (zie antwoord op vraag 229 t/m 232).
Op de terreinen waar Nederland niet (langer) investeert ligt zeker een rol
voor het multilaterale kanaal, de EU en ook andere donoren. VN organisaties zoals UNICEF, UNESCO, UNDP maar ook IFI’s en de EU hebben
expertise en meerwaarde op terreinen zoals onderwijs. Via de Nederlandse bijdragen c.q. afdrachten aan deze organisaties draagt Nederland
daaraan ook bij.
Vraag 144:
In de nota wordt uitgesproken dat onze standaarden voor producten op
het gebied van veiligheid en duurzaamheid niet verlaagd zullen worden.
Maar welk effect zal het beleid zoals vastgelegd in de nota, waarin op zo
veel mogelijk vrijhandel wordt ingezet, hebben op de ambities en
pogingen om standaarden bijvoorbeeld met betrekking tot milieu en
dierenwelzijn juist te verhogen?
Antwoord:
Nederland is van mening dat afspraken over normen op het gebied van
dierenwelzijn en milieu bij voorkeur op mondiaal niveau tot stand moeten
komen. Beleid gebaseerd op mondiale normen / standaarden wordt
immers geacht in overeenstemming te zijn met de WTO. Nederland blijft
inzetten op het verwezenlijken van inclusieve duurzame ontwikkeling
– waar milieu een integraal onderdeel van is – door onder meer het
stimuleren en faciliteren van vrijwillige private standaarden met het oog
op verduurzaming van handelsketens (denk aan de ronde tafels voor
palmolie, soja en cacao en de keurmerken voor koffie en thee) en opname
van duurzaamheidshoofdstukken in EU vrijhandelsakkoorden, waarin
internationale afspraken op gebied van milieu en dierenwelzijn herbevestigd worden en afspraken worden gemaakt over samenwerking,
promotie en dialoog
Daarnaast ondersteunt Nederland, waar dit haalbaar en effectief is,
reguleringsprocessen gericht op het stellen van eisen vanuit de overheid
(nationaal, internationaal) aan producten op het gebied van veiligheid en
duurzaamheid. Een voorbeeld hiervan is de import van duurzame
biobrandstoffen met de in EU verband geformuleerde criteria voor
duurzame import.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

62

Vraag 145:
Hoe wordt de coherentie van het beleid van BuHa-OS met de beleidsterreinen van Economische Zaken en van Infrastructuur & Milieu
gewaarborgd?
Antwoord:
Beleidscoherentie voor ontwikkeling is een verantwoordelijkheid van het
hele kabinet. Er vindt nauw interdepartementaal overleg plaats op
verschillende niveaus en over verschillende onderwerpen, waarbij
coherentie-aspecten worden meegenomen in de belangenafweging.
Vraag 146:
Kunt u toelichten hoe beleidscoherentie wordt ingevuld op het terrein van
vrede en veiligheid en in de afstemming met de Minister van Buitenlandse
Zaken en de Minister van Defensie?
Antwoord:
Beleidscoherentie komt tot stand door middel van wederzijdse
afstemming van standpunten, beleidsbrieven en notities ten aanzien van
vrede en veiligheid. Specifieke invulling van afgestemd beleid geschiedt
in intra- en interdepartementale ambtelijke overlegorganen.
Vraag 147:
In hoeverre probeert u beleidscoherentie onderdeel te laten uitmaken van
de post-2015 agenda?
Antwoord:
Ook binnen post-2015 discussies maak ik mij sterk voor beleidscoherentie
voor ontwikkeling. Ik zie dit als een belangrijk instrument om de
uitvoering van de nieuwe agenda te ondersteunen. Zowel op Europees als
op internationaal niveau zet ik mij in voor minimaal een «do no harm»
benadering, dat wil zeggen dat beleid op andere terreinen dan hulp de de
belangen van ontwikkelingslanden in ieder geval niet mogen schaden.
Mijn ambitie is om te komen tot synergie van beleid op het gebied van
ontwikkelingssamenwerking en ander beleid, zodat zowel Nederland als
ontwikkelingslanden hier wederzijds voordeel uit kunnen halen.
Verder pleit ik voor de ontwikkeling van concrete indicatoren om
voortgang op beleidscoherentie voor ontwikkeling inzichtelijk te maken.
Alleen de politieke wil om aan beleidscoherentie voor ontwikkeling te
werken is niet voldoende. Om vorderingen te maken op dit thema is het
van belang dat de concrete effecten worden gemeten, zodat beleid hier
eventueel op kan worden aangepast. Het zou dan bijvoorbeeld voor de
post-2015 agenda kunnen gaan om het ontwikkelen indicatoren of
resultaatketens op het gebied van handel, landbouw en milieu.
Vraag 148:
Zet Nederland zich ervoor in dat het Global Partnership voor de post-2015
agenda concrete afspraken bevat om belastingsystemen nationaal en
internationaal eerlijker te maken?
Antwoord:
De prioriteiten van het Global Partnership voor de post-2015 agenda zijn:
Domestic Resource Mobilisation, Private Sector Development, Knowledge
Sharing en Inclusive Development. Met name bij Domestic Resource
Mobilisation is er volop aandacht voor het beter benutten en eerlijker
maken van nationale en internationale belastingsystemen. Momenteel
wordt binnen het Global Partnership gewerkt aan het operationaliseren en
concretiseren van deze agenda. Ik ondersteun deze aanpak volledig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

63

Vraag 151:
Welke maatregelen gaat u treffen, anders dan het afwachten van een
akkoord tussen de Raad, de Commissie en het Europees Parlement, om
ervoor te zorgen dat er altijd sprake is van transparantie in de
opbrengsten van grondstoffen?
Antwoord:
Begin april zijn de Raad, de Europese Commissie en het Europees
Parlement het informeel eens geworden over de Jaarrekeningrichtlijn,
waarvan hoofdstuk 9 een rapportageplicht bevat over betalingen door
ondernemingen uit de mijnbouw- en houtkapsectoren aan de overheden
van de landen waarin zij actief zijn. De planning is dat het Europees
Parlement in juni stemt over dit informele akkoord, waarna de Raad naar
verwachting de Jaarrekeningrichtlijn zal bekrachtigen. Het kabinet zal zich
dan met voortvarendheid zetten aan de implementatie van de richtlijn in
de Nederlandse wetgeving. Om ook transparantie van de opbrengsten uit
grondstofwinning in grondstofrijke landen waarin geen Nederlandse
bedrijven actief zijn te bevorderen, steunt Nederland voorts het Extractive
Industry Transparency Initiative (EITI).
Vraag 153:
Hoe groot acht u de kans dat corrupte regimes meer speelruimte krijgen
in lage- en middeninkomenslanden als gevolg van het wegvallen van
fondsen ter bevordering van goed bestuur?
Antwoord:
Nederland blijft binnen het speerpunt Veiligheid en Rechtsorde een aantal
belangrijke strategische partners steunen op het gebied van corruptiebestrijding zoals Transparency International (TI), International Development
of Law Organisation (IDLO), International Institute for Democracy and
Electoral Assistance (IDEA). Daarnaast zal aandacht voor corruptiebestrijding blijven binnen de speerpunten van programma’s die in de
partnerlanden worden uitgevoerd; vanuit de speerpunten kunnen
dergelijke activiteiten worden gefinancierd.
Via ontwikkeling van de private sector in ontwikkelingslanden draagt
Nederland bij aan het creëren van een gelijk speelveld waarin iedereen
gelijke kansen heeft om economische activiteiten te ontplooien, waardoor
de fundamenten worden gelegd voor inclusieve economische groei. Via
technische assistentie wordt economische wet-en regelgeving versterkt,
bijvoorbeeld op het gebied van belastingwetgeving, douane, landrechten
en het financiële stelsel. Heldere wet-en regelgeving, gekoppeld aan
sterke instituties die belast zijn met toezicht en implementatie, kan leiden
tot een significante verlaging van corruptie.
Vraag 154:
Worden bij associatieakkoorden, zoals die met Midden-Amerika, ook
rekening gehouden met de belangen van de landen in de regio zelf in
plaats van alleen met de «oplossing die voor de Nederlandse economie
het beste resultaat oplevert»?
Antwoord:
Wanneer de EU onderhandelt over een vrijhandelsakkoord met een derde
land of regio beogen beide partijen een zo goed mogelijk resultaat voor
de eigen economie en welvaart te bereiken. In de onderhandelingen met
Midden-Amerika, alsook met Colombia en Peru, is, net als bij andere
handelsakkoorden, ook expliciet rekening gehouden met de ontwikkelingsstatus van de betrokken landen en getracht het akkoord zoveel
mogelijk bij te laten dragen aan de regionale integratieprocessen in de
beide regio’s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

64

Zo liberaliseert de EU haar markt veel verder en sneller dan van de landen
in Midden-Amerika gevraagd wordt en zijn afspraken gemaakt over
harmonisatie van douaneregelgeving. Ook is in het Associatieakkoord met
Midden-Amerika een veelomvattend duurzaamheidshoofdstuk
opgenomen. Hierin wordt onder andere eerbiediging van de fundamentele arbeidsnormen van de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO)
voorgeschreven, evenals ratificatie en implementatie van acht multilaterale milieuverdragen. Ook zijn de beginselen van fundamentele
mensenrechten, democratie en rechtsstaat vastgelegd als «essentiële
elementen» van de overeenkomst.
Vraag 156:
Welke filantropische instellingen heeft u in gedachte om allianties mee
aan te gaan om problemen binnen het kader Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking op nationaal en internationaal niveau aan te
pakken?
Vraag 157:
Bent u voornemens deze instellingen proactief te benaderen of verwacht u
dat de instellingen u zullen benaderen voor allianties?
Antwoord:
We zien dat bedrijven en vermogende particulieren hun betrokkenheid bij
en hun verantwoordelijkheid voor internationale vraagstukken steeds
vaker vormgeven via eigen foundations, filantropische stichtingen of
sociale investeringsfondsen.
Daar waar de doelstellingen van deze instellingen overlappen met die van
de Nederlandse overheid, kan samenwerking tot vergroting van het
resultaat van beide partijen dienen. Zo is er directe samenwerking tussen
het ministerie van Buitenlandse Zaken met onder meer de Bill & Melinda
Gates Foundation, Rabobank Foundation, de Hewlett Foundation, de
Packard Foundation en de MacArthur Foundation. Binnen het Medefinancieringsstelsel II zijn er Nederlandse NGO’s die samenwerken met
Nederlandse private fondsen. In de Publiek-Private Partnerschappen die
het ministerie aangaat, zien we ook steeds meer vermogensfondsen die
investeringsmogelijkheden op maatschappelijk terrein zoeken.
Opgedane ervaringen zullen als basis dienen om samenwerking met deze
en nieuwe actoren voort te zetten en uit te bouwen. Afhankelijk van de
situatie, de noodzaak en de kansen vergt dat soms een pro-actieve, soms
een afwachtende houding.
Vraag 158:
Kunt u toelichten of het Nederlands Nationaal Actie Plan voor
VN-resolutie 1325 ook als nieuwe samenwerkingsvorm (met bedrijven,
kennisinstellingen en NGO’s) wordt gezien?
Antwoord:
Het Nederlands Actieplan voor VN Veiligheidsraadresolutie 1325 kan als
een innovatieve samenwerkingsvorm met maatschappelijke organisaties
en kennisinstellingen worden gezien. Op dit moment zijn er 44 ondertekenaars, 3 ministeries (BZ, Defensie en OC&W), 37 maatschappelijke
organisaties (MFO’s, diaspora en andere kleine organisaties) en 4 kennisinstellingen. Op het thema «politieke participatie en leiderschap van
vrouwen» wordt samengewerkt in de focuslanden: Zuid Sudan, Sudan,
Burundi, Colombia, Afghanistan, DRC en de MENA-regio. Complementariteit (kennis, netwerken, financiële en organisatorische capaciteit) van de
verschillende ondertekenaars is een belangrijk aspect voor de
samenwerking.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

65

Vraag 159:
Bent u van plan om een analyse over de positie van vrouwen binnen de
speerpunten en in de landenrelaties in gesprekken en rapportages terug te
laten komen? Zo nee, op welke wijze gaat de u de positie van vrouwen
dan toetsen in de uitvoering?
Antwoord:
Ja. Ik zal een analyse over de positie van vrouwen binnen de speerpunten
en in de landenrelaties in gesprekken en rapportages zeker terug laten
komen. Genderanalyses maken in toenemende mate deel uit van de
voorbereiding van activiteiten, en in alle voortgangsrapportages over de
resultaten van de speerpunten zijn indicatoren voor gelijkheid tussen
vrouwen en mannen opgenomen. Gelijke rechten voor vrouwen is een
vast terugkerend onderwerp van de gesprekken die ik in partnerlanden
voer.
Vraag 160:
Op welke manier gaat u zorgen voor criteria voor de duurzame productie
van biobrandstoffen, en is het uw inzet dat deze criteria ook gaan gelden
voor vaste biomassa?
Antwoord:
De regering streeft in EU verband naar evenwichtige duurzaamheidscriteria voor biobrandstoffen die bijdragen aan de doelstellingen van de EU
Richtlijn Hernieuwbare Energie (Renewable Energy Directive 2009/28/EC/
RED). Nederland vindt dat de criteria in de huidige richtlijn onvoldoende
aandacht geven aan de impact van biobrandstofproductie op broeikasemissies door indirect veranderd landgebruik. Ook krijgen sociale aspecten
(bijv. landrechten en voedselzekerheid) nu onvoldoende aandacht en zou
de opname van sociale criteria in duurzaamheidsvoorwaarden overwogen
moeten worden. Samen met collega Van Mansveld zal ik mij in Brussel
hier hard voor maken. U heeft recent een brief van de Staatssecretaris van
IenM ontvangen waarin dieper wordt ingegaan op haar inzet voor het
gebruik van duurzame biobrandstoffen voor een duurzaam energiebeleid.
Het kabinet vindt dat ook voor vaste en gasvormige biomassa voor
energietoepassingen geharmoniseerde wettelijke duurzaamheidcriteria op
Europees niveau moeten gelden. Het voorstel van de Europese
Commissie omtrent de borging van de duurzaamheid van biomassa voor
energietoepassingen wordt voor de zomer verwacht. Uw Kamer zal, na
het verschijnen van dit voorstel, op de gebruikelijke manier hier nader
over worden geïnformeerd. Ook zet Nederland in op meer duurzame
productie van biobrandstoffen door rechtstreekse samenwerking met
producenten en producerende OS landen door middel van pilotprojecten,
onderzoeksactiviteiten en advisering bij ontwikkeling van beleid en
regelgeving. Ik doe dat onder meer via het programma Duurzame
Biomassa Mondiaal en door ondersteuning van het Ministerie van
Landbouw in Mozambique bij het opbouwen van capaciteit om investeringen in biobrandstofproductie goed te kunnen evalueren en beheren. Dit
laatste betreft zowel vloeibare als vaste biomassa.
Vraag 161:
Vallen onder de hoge standaarden die Nederland hanteert voor producten
die worden verhandeld op de EU markt ook normen op gebied van
mensenrechten? Als deze standaarden niet worden nageleefd, en er
sprake is van handel in producten die zijn verkregen met geweld of
mensenrechtenschendingen, kan de EU deze producten dan tegenhouden
bij de douane? Zo nee, welke obstakels bestaan er om op EU niveau
dergelijke conflictgrondstoffen wel tegen te kunnen houden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

66

Antwoord:
Wij zijn tegen de handel in producten die vervaardigd zijn met geweld of
waarbij sprake is van mensenrechtenschendingen, zoals kinderarbeid.
Deze producten zouden ook niet op de EU-markt verhandeld moeten
worden.
Er lopen nu allerlei initiatieven om handel in conflictvrije grondstoffen te
bevorderen. Zo krijgen ontwikkelingslanden die 27 internationale
conventies, onder andere op het gebied van mensenrechten, effectief
implementeren extra handelspreferenties van de EU. Ook heeft de private
sector diverse initiatieven ontplooid om vanuit maatschappelijk verantwoord ondernemen bij te dragen aan conflictvrije grondstoffen. Ook
NGO’s spelen hierbij een cruciale rol. Nederland ondersteunt deze NGO’s,
rechtstreeks en via de EU.
Nederland heeft ervaringen opgedaan met praktische samenwerking met
de (conflict)grondstoffensector. In het Nederlandse Conflict Free Tin
Initiative werken publieke en private partijen samen om te zorgen dat tin
die vanuit ontwikkelingslanden wordt ingevoerd (in dit geval in het
bijzonder vanuit Congo) «conflictvrij» door de gehele productieketen is
gegaan. Momenteel wordt bekeken in hoeverre dit initiatief kan worden
uitgebreid op het gebied van andere grondstoffen die in conflictgebieden
worden gewonnen.
Tenslotte blijft het lastig om producten te weren waarbij je kunt
vermoeden dat deze vervaardigd zijn onder omstandigheden waarbij
mensenrechtenschendingen mogelijk hebben plaatsgevonden. Dit valt
niet aan het product te zien als het bij de douane de EU markt
binnenkomt. Daarnaast heeft Nederland internationale verplichtingen in
het kader van de WTO, waardoor de mogelijkheden om handelsbeperkende maatregelen te nemen begrensd zijn. Op dit moment onderzoekt de
Europese Commissie de mogelijkheden om op EU-niveau grondstofrijke
ontwikkelingslanden te assisteren bij het tegengaan van handel in
producten die zijn verkregen met geweld of mensenrechtenschendingen.
Vraag 162:
Kunt u aangeven welke landen u op het oog heeft om trilaterale samenwerkingsverbanden mee aan te gaan?
Antwoord:
Trilaterale samenwerkingsverbanden worden steeds belangrijker omdat
hierbij gebruik kan worden gemaakt van de directe ervaring op het gebied
van armoedebestrijding van opkomende landen. Het is belangrijk om
hierbij aansluiting te zoeken bij landen en organisaties die kennis en
expertise hebben die direct van belang zijn voor het laag inkomensland.
Het komend jaar onderzoeken we met wie verdere samenwerking kan
worden aangaan. Op dit moment is Nederland met diverse landen al bezig
initiatieven van trilaterale samenwerking te ontplooien. Zo is Nederland is
in gesprek met Qatar om samen te werken in het bevorderen van
voedselzekerheid in nog te selecteren landen in Afrika. Samen met
Slowakije werken we in Tunesië aan de hervorming van de krijgsmacht en
politie. Verder wordt met Indonesië gekeken naar mogelijkheden voor
trilaterale samenwerking en heeft Nederland ondersteuning aangeboden
voor het opzetten van een eigen OS-programma door Indonesië.
Tijdens mijn afgelopen bezoek aan China heb ik ook met de autoriteiten
daar eerste verkennende gesprekken gevoerd over mogelijke samenwerking. Tenslotte is er met Brazilië contact gezocht om te bezien of
nadere samenwerking op OS-gebied mogelijk is. Het komend jaar zullen
deze contacten worden geïntensiveerd en waar mogelijk omgezet in
concrete samenwerkingsactiviteiten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

67

Vraag 163:
Kunt u aangeven hoe u – in grote lijnen – vorm gaat geven aan «strategische partnerschappen»
Vraag 446:
Welke verschillende soorten strategische partners worden bedoeld?
Antwoord:
De nota stelt dat het aantal actoren dat zich op het terrein van internationale samenwerking begeeft zeer divers is. Wij werken samen met
andere landen, o.a. in EU verband. Wij werken samen met maatschappelijke organisaties en met het bedrijfsleven en kennisinstellingen. Wij
werken samen met internationale organisaties zoals de VN en
Wereldbank. Ik heb in mijn keuzes voor landen, thema’s en partners
rekening gehouden met die diversiteit aan «ontwikkelingsactoren» en
hetgeen zij op dit terrein doen.
Voor strategische partnerschappen met maatschappelijke organisaties, zie
ook mijn antwoord op kamervragen 66, 312, 448, 449, 450, 454 en 471.
Vraag 164:
U zegt dat het vooral gaat om het midden- en kleinbedrijf dat handel wil
drijven met en wil investeren in lage- en middeninkomenslanden. Kunt u
aangeven welke definitie u gebruikt voor het bepalen welke bedrijven als
MKB zullen worden beschouwd?
Anwoord:
De definitie, zoals gehanteerd in de EU, is dat het gaat om ondernemingen met minder dan 250 werknemers in dienst. Hun omzet moet
minder dan 40 miljoen euro of hun jaarbalans minder dan 27 miljoen euro
bedragen. De onderneming moet zelfstandig zijn, dat wil zeggen dat 25%
van het kapitaal of van de stemrechten niet in handen moet zijn van één
onderneming of van verscheidene ondernemingen gezamenlijk die niet
aan de definitie van het MKB beantwoorden.
Vraag 165:
Wordt met het oog op transparantie steun (leningen/subsidies/PPP) aan
individuele bedrijven in alle gevallen openbaar gemaakt? Wordt deze
informatie ook, net als bij de Wereldbank en IFC, ex ante bekend gemaakt?
Zo nee, op welke gronden worden uitzonderingen vastgesteld?
Antwoord:
Transparantie vind ik belangrijk. Daarom worden leningen en subsidies
aan individuele bedrijven of instellingen altijd na toekenning openbaar
gemaakt. Ik ga onderzoeken in hoeverre het ex ante bekend maken van
deze informatie mogelijk is. Wij zullen hierbij de ervaringen van
Wereldbank/IFC en FMO meenemen.
Vraag 166:
Kunt u aangeven welke ODA-uitgaven beschikbaar worden gesteld voor
het topsectorenbeleid? Kunt u per topsector aangeven om welke
bedragen het gaat, waar deze specifiek voor bedoeld zijn? Kunt u dit
aangeven vanaf 2012 tot en met 2017? Welke ontwikkelingsdoelen worden
beoogd met deze bijdragen aan het topsectorenbeleid?
Antwoord:
BZ ondersteunt het beleid van de topsectoren via algemene handelsbevorderingsinstrumenten, OS bedrijfsleveninstrumenten en met kennis- en
innovatiemiddelen. De inzet loopt voor een belangrijk deel ook via inzet
van niet-financiele middelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

68

Hoewel ODA middelen niet op voorhand geoormerkt worden voor
individuele topsectoren, kunnen de PPP fondsen voor water en voor
voedselzekerheid en duurzaam ondernemen en het Stimuleringsfonds Life
Sciences & Health for Development voornamelijk ten goede komen aan
bedrijven en kennisinstellingen uit de specifieke topsectoren AgroFood,
Tuinbouw & Uitgangsmaterialen, Water en LS&H.
De ODA bijdrage is er op gericht om bedrijven en kennisinstellingen uit de
betreffende topsectoren in staat te stellen een bijdrage te leveren aan de
OS doelstellingen. ODA middelen worden ingezet op armoedebestrijding
door private sector ontwikkeling, en voor het bereiken van specifieke
doelstellingen op het terrein van water, voedselzekerheid en gezondheid.
Momenteel wordt het pakket van bedrijfsleveninstrumenten herzien in
samenhang met de uitwerking van het nieuwe DGGF. Het betreft hier
zowel ODA als niet-ODA middelen. De financiële implicaties voor de
individuele instrumenten zijn onderdeel van deze uitwerking.
Vraag 167:
Kunt u toelichten in hoeverre transparantie in de opbrengsten van
grondstofrijke landen de concurrentiepositie van Nederlandse investeerders schaadt, doordat a) Europese bedrijven aan striktere eisen
moeten voldoen dan veel andere landen en b) concurrenten wellicht
ontdekken welke prijsafspraken er met Nederlandse investeerders zijn
gemaakt?
Antwoord:
De Europese rapportageplicht geldt voor zowel grote beursgenoteerde als
grote niet-beursgenoteerde ondernemingen en in de VS geldt een
equivalente rapportageplicht voor beursgenoteerde ondernemingen.
Hierdoor zal, na omzetting van de richtlijn in nationale wetgeving in de
EU-lidstaten, een groot aantal internationaal opererende ondernemingen
inzage in hun betalingen aan hun gastlanden dienen te geven. Ook enkele
grote ondernemingen van buiten Europa en de VS, zoals het Russische
Gazprom, vallen straks vanwege hun beursnotering in de EU of de VS
onder dezelfde verplichting. De beursautoriteit van Hong Kong, waar
bijvoorbeeld de Chinese oliegigant CNOOC een notering heeft, werkt
eveneens aan gelijksoortige transparantieverplichtingen. Zo zal de
eventuele ongelijkheid van het speelveld steeds geringer van omvang
worden. Het is te verwachten dat hoe meer landen transparantie over
betalingen vereisen en dus hoe meer ondernemingen hieraan zullen
voldoen, des te minder landen geneigd zullen zijn deze transparantie te
verbieden.
Vraag 168:
Wat doet u indien de door u verwachte «kritische massa» van bedrijven en
landen die rapportageverplichting toepast, langer uitblijft? Dienen
Nederlandse investeerders contractbreuk te plegen als binnenlandse
bedrijven stellen dat hun verbod op openbaarmaking wordt overtreden?
Zo ja, neemt u de verantwoordelijkheid voor de consequenties? Zo neen,
wat verwacht u dan van Nederlandse investeerders?
Antwoord:
In de Jaarrekeningrichtlijn is een evaluatie van de rapportageplicht
opgenomen die de Commissie drie jaar na de inwerkingtreding van de
richtlijn zal afronden. Hierbij zal ook gekeken worden naar eventuele
problemen bij de naleving van de rapportageplicht. Het kabinet is, zoals
aangegeven bij de beantwoording van Kamervragen van de leden Van
Ojik, Maij en Vos (Aanhangsel Handelingen 2012–13, 1566 van 13 maart
2013), bekend met het feit dat er landen zijn die een ruim geformuleerd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

69

verbod kennen op publicatie van (staats)geheime en gevoelige informatie,
maar over de consequenties daarvan bestaan uiteenlopende opvattingen.
Het is bijvoorbeeld niet duidelijk of openbaarmaking van betalingen van
bedrijven aan overheden een schending van dergelijke verboden oplevert.
Naleving van de rapportageverplichtingen door de desbetreffende
ondernemingen staat voor het kabinet voorop. Het is echter mogelijk dat
een Nederlandse onderneming in de mijnbouw of bosbouw in een
specifiek land serieuze negatieve consequenties meent te ondervinden
van openbaarmaking van betalingen. Het kabinet gaat er van uit dat de
betreffende onderneming in een dergelijke situatie eerst zelf de dialoog
over de Europese verplichtingen met de desbetreffende overheidsinstanties in dat land zal voeren en bovendien de Europese Commissie zal
rapporteren over haar ervaringen, die de Commissie vervolgens kan
meenemen bij de evaluatie van de rapportageverplichting. Indien nodig, is
het kabinet bereid de dialoog met de regering van het desbetreffende land
aan te gaan om tot een passende oplossing te komen.
Vraag 169:
In welk opzicht is de uitruil ten gunste van de Nederlandse baggeraars
voor verbeterde toegang van Panamese suiker en rundvlees, gebaseerd
op overwegingen van (ecologische) duurzaamheid en inclusieve groei?
Antwoord:
Wanneer de EU onderhandelt over een vrijhandelsakkoord met een derde
land of regio beogen beide partijen een zo goed mogelijk resultaat voor
de eigen economie en welvaart te bereiken. Dit brengt altijd een uitruil
van belangen met zich mee, hetgeen betekent dat Nederland soms
producten of diensten op de eigen markt moet toestaan die concurreren
met onze eigen productie, ten behoeve van betere markttoegang voor
ander producten en diensten op de derde markt. In deze afweging wordt
primair gekeken naar het effect op de Nederlandse economie, zoals de
toegenomen export, welvaartsvoordelen voor consumenten en bevordering van de werkgelegenheid.
Daarnaast wordt in vrijhandelsakkoorden die de EU onderhandelt met
minder ontwikkelde economieën altijd rekening gehouden met het
ontwikkelingsniveau van het land, bijvoorbeeld door extra flexibiliteit in te
bouwen qua marktliberalisatie en specifieke bepalingen op te nemen ter
stimulering van regionale integratie
Vraag 170:
Welke rol ziet u voor Nederlandse maatschappelijke organisaties in de
selectie, de begeleiding van, en samenwerking met de zuidelijke
maatschappelijke organisaties en MKB-bedrijven waarmee zij partnerschappen wil sluiten?
Antwoord:
Nederlandse maatschappelijke organisaties zijn door hun netwerk, wortels
in de samenleving en ervaring met het werken in landen goed gepositioneerd om voorwaardenscheppend te werken voor nieuwe samenwerkingsvormen met zuidelijke maatschappelijke organisaties en
MKB-bedrijven. In de brief die ik na de zomer zal sturen aan de Tweede
Kamer over de toekomstige samenwerking met maatschappelijke
organisaties werk ik verder uit hoe ik hier in de toekomst invulling aan ga
geven.
Zie ook het antwoord op kamervragen 455 en 353.
Vraag 171:
Kunt u aangeven wat wordt verstaan onder duurzaamheid als u zegt dat
«bedrijven zich moeten committeren aan criteria op het gebied van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

70

duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen»? Om wat
voor criteria gaat het hier?
Antwoord:
Het Kabinet vindt dat bedrijven die gebruik maken van diensten en
financiering van de overheid moeten laten zien dat zij hun zaken op orde
hebben en handelen naar de OESO Richtlijnen.
De overheid hanteert bij concrete overheidsondersteuning een
zogenaamd IMVO kader gebaseerd op de OESO richtlijnen die uitvoeringsorganisaties zoals Agentschap NL, FMO en Atradius Dutch State
Business gebruiken bij de behandeling van aanvragen voor overheidsondersteuning. Daarnaast worden, afhankelijk van de context van een
project, duurzaamheidscriteria gehanteerd en sturen de uitvoerders op
project-specifieke resultaten, zoals efficiënter gebruik van land, grondstoffen of energie.
Vraag 172:
Hoeveel gezamenlijke programma’s staan geagendeerd tussen Nederland
en de EU binnen het kader van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en welke doelstellingen hebben deze programma’s precies?
Vraag 180:
U geeft aan weer gezamenlijke programma’s te gaan uitvoeren met de EU.
Kunt u aangeven om welke programma’s dit gaat?
Antwoord:
Bij gezamenlijk programmeren maken EU en lidstaten gezamenlijk een
analyse van het ontwikkelingsplan van het partnerland en stellen zij
gezamenlijk een respons op. Er worden prioritaire sectoren geïdentificeerd en er wordt een werkverdeling overeengekomen, waarbij de EU en
lidstaten zich beperken tot maximaal drie sectoren. Idealiter sluiten EU en
lidstaten aan bij de plancyclus van het ontvangende land en stemmen zij
financiële allocaties op elkaar af.
De EU wil in de komende begrotingscyclus (2014–2020) het gezamenlijk
programmeren tussen EU en lidstaten tot standaard verheffen. Nederland
steunt dit voornemen, omdat gezamenlijk programmeren – overeenkomstig de afspraken over de effectiviteit van hulp die in Parijs, Accra en
Busan zijn gemaakt – de versnippering van hulp tegengaat, de transactiekosten voor partnerlanden terugdringt en de impact van de inspanningen
van EU en lidstaten vergroot. Nederland heeft altijd gesteld te streven
naar een pragmatisch en flexibel proces dat lokaal tot stand komt en waar
andere donoren bij kunnen aansluiten.
In twaalf Nederlandse partnerlanden wordt inmiddels een begin gemaakt
met gezamenlijk programmeren. Het betreft Zuid-Sudan, Burundi,
Ethiopië, Bangladesh, Benin, Ghana, Jemen, Kenia, Mali, Mozambique,
Rwanda en Uganda. In sommige van deze landen is het proces verder
gevorderd dan in andere landen. Het feit dat de EU nu de programmering
van haar middelen voor de periode 2014–2020 ter hand heeft genomen, is
een belangrijke stimulans voor de gezamenlijke programmering.
Nederlandse ambassades in partnerlanden is gevraagd constructief bij te
dragen aan dit proces.
In de Nederlandse Meerjarige Strategische Plannen (MJSP’s) is een
tussenmoment ingebouwd om te bezien op welke wijze Nederlandse
inspanningen in het totale plaatje passen. Door de gevraagde bezuinigingen wordt het voor Nederland nog relevanter aan te sluiten bij
gezamenlijke inspanningen.
Vraag 174:
Zijn uw bezuinigingskeuzes geconsulteerd/afgestemd met andere
donoren? Zo ja, met wie? Heeft bijvoorbeeld het feit dat de EU van plan is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

71

ongeveer 90% van haar ontwikkelingsbudget te besteden in lage
inkomenslanden meegespeeld in de gemaakte keuzes?
Antwoord:
Nee, want de bezuinigingen zijn nog niet op landenniveau ingevuld. De
gevolgen van de bezuinigingen in de periode 2014–2017 voor individuele
organisaties en landen worden momenteel uitgewerkt. Waar nodig zal
afstemming plaatsvinden met andere donoren, bv. over mogelijkheden
om de Nederlandse bijdrage (deels) over te nemen.
Vraag 175:
Hoe beschouwt u de conclusie van het Eurodad onderzoek dat een groot
deel van de huidige ODA-middelen uiteindelijk ten goede komt aan
bedrijven uit OESO-landen, omdat zij de kennis en producten verkopen,
die nodig zijn om ontwikkelingsprojecten te realiseren? Kunt u een
inschatting geven van het percentage van de Nederlandse ODA-middelen
die bij OESO-bedrijven terecht komen? Kunt u deze schatting ook geven
voor uw totale budget, inclusief niet-ODA elementen, zoals het Dutch
Good Growth Fund?
Antwoord:
Cijfers over het gedeelte van Nederlandse ODA-gelden dat weer terugvloeit naar Nederlandse bedrijven en organisaties via o.a. consultancies
en opdrachten aan het bedrijfsleven zijn niet beschikbaar. De terugverdieneffecten van OS zijn niet systematisch zijn onderzocht. Wel is de
Algemene Rekenkamer voornemens dit in de loop van dit jaar te gaan
doen. Het primaire doel van ODA-middelen is niet om Nederlandse
bedrijven te steunen, maar om inclusieve groei in OS-landen te bevorderen en armoede te bestrijden. Mocht het Nederlandse bedrijfsleven een
bijdrage kunnen leveren aan het bereiken van deze doelstelling dan is dit
uiteraard positief, zolang dit maar leidt tot een optimale besteding van
ODA-gelden voor de ontwikkeling van het begunstigde land en er op deze
manier aan effectieve armoedebestrijding wordt gedaan.
Welk percentage van de middelen uit het Dutch Good Growth Fund straks
bij bedrijven uit OESO-landen terecht zal komen is niet te zeggen.
Belangrijker is dat de activiteiten die worden ondersteund uit het fonds
ontwikkelingsrelevant zijn. De ODA-toekenning van DGGF-activiteiten zal
achteraf plaatsvinden, waarbij we uiteraard zorgvuldig te werk zullen
gaan.
Vraag 176:
Heeft u zicht op hoe invulling wordt gegeven aan de mensenrechtenclausules in EU-Associatieakkoorden met derde landen? Hoe vindt monitoring
plaats en wordt opvolging gegeven aan de uitkomsten daarvan?
Antwoord:
Associatieakkoorden zijn brede overeenkomsten die doorgaans afspraken
bevatten over handel en over samenwerking op tal van terreinen. De EU
sluit deze akkoorden met landen waarmee zij vergaande economische en
politieke samenwerking beoogt. Sinds 1995 bevatten deze akkoorden
standaard een mensenrechtenclausule. Ter uitvoering van de samenwerkingsafspraken onder een dergelijk associatieakkoord stelt de EU
actieplannen op, aan de hand waarvan de voortgang, o.m. op het gebied
van mensenrechten, wordt gemonitord.
Voorts worden onder associatieakkoorden verschillende gezamenlijke
dialoogfora opgericht. Dit zijn doorgaans een Associatieraad en verschillende thematische subcomités. In het subcomité «politieke zaken,
mensenrechten en democratie» wordt specifiek ingegaan op de mensenrechtensituatie en wordt opvolging gegeven aan afspraken op dat terrein.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

72

Indien er sprake is van verslechtering van de mensenrechtensituatie, kan
de EU deze op diverse manieren aan de orde stellen. Dit kan bijvoorbeeld
door middel van verklaringen of bezoeken of het bijeenroepen (al dan niet
met spoed) van het subcomité «politieke zaken, mensenrechten en
democratie» of de Associatieraad. In het uiterste geval kan bij ernstige
schendig van de mensenrechtenclausule het Associatieakkoord eenzijdig
worden opgeschort. Ook kunnen sancties worden ingesteld tegen het
betreffende derde land.
Vraag 177:
Welke «vaak omvangrijke inspanningen die ontwikkelingsrelevant zijn en
die bijdragen aan meer welzijn en meer economische groei» worden
bedoeld als wordt gesproken over ODA?
Antwoord:
Buitenlandse directe investeringen, handel en remittances zijn
voorbeelden van vaak omvangrijke inspanningen die ontwikkelingsrelevant kunnen zijn en die bijdragen aan meer welzijn en meer economische groei.
In hoeverre deze tot ODA zouden kunnen of moeten worden gerekend
wordt meegenomen in de komende internationale discussies over de
modernisering van ODA-definitie.
Vraag 178:
Hoeveel procent van het budget van het Dutch Good Growth Fund zal
naar bedrijven hier gaan, en hoeveel procent zal er naar bedrijven daar
gaan?
Vraag 361:
Is er een maximum aantal Nederlandse bedrijven die uit het Dutch Good
Growth Fund mogen putten? Is er een maximum bedrag van het Dutch
Good Growth Fund waarop Nederlandse bedrijven een beroep kunnen
doen?
Vraag 370:
Hoe gaat u voorkomen dat het merendeel van fondsen beschikbaar vanuit
het Dutch Good Growth Fund ingezet wordt als exportfinanciering? Waar
ligt voor u de grens als het gaat om het aantal middelen (in euro’s en als
percentage van het totale budget van het fonds van 750 mln) dat ingezet
mag worden in het kader van exportfinanciering?
Vraag 371:
Welk deel van de middelen van het Dutch Good Growth Fund moet wat u
betreft minimaal direct geïnvesteerd worden in het MKB in ontwikkelingslanden?
Vraag 374:
Welk aandeel van het Dutch Good Growth Fund moet wat u betreft
minimaal in lage-inkomenslanden ingezet worden?
Vraag 375:
Zal het Dutch Good Growth Fund ook een specifieke focus kennen op
fragiele staten?
Vraag 407:
Waarom is er geen keuze gemaakt voor een vooraf bepaalde verdeling
van de beschikbare middelen van het Dutch Good Growth Fund? Is vooraf
niet in te schatten welke doelgroep efficiënter en effectiever gebruik zal
maken van de middelen?
Antwoord:
Het fonds beoogt verschillende activiteiten te ondersteunen, in onderlinge
samenhang en zonder een verdeling vooraf van de beschikbare middelen.
Ik stuur dus niet vóóraf op welke deel van het Fonds direct naar Nederlandse bedrijven zal gaan ten behoeve van activiteiten in ontwikkelingslanden. Ook wordt van te voren niet vastgelegd welk deel van het Fonds

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

73

via investeringsfondsen wordt geïnvesteerd in lokaal MKB of wordt
besteed aan exportfinanciering. De verhoudingen kunnen van jaar op jaar
variëren, maar wel wordt zekergesteld dat in meerjarig perspectief beide
onderdelen goed aan bod zullen komen. Het fonds zal voor een substantieel deel worden besteed in de lage-inkomenslanden, inclusief fragiele
staten, maar ook hier ga ik niet van tevoren precies op sturen.
Vraag 179:
Wordt er voor het Dutch Good Growth Fund een plafond gesteld aan de
grootte van een bedrijf om in aanmerking te komen voor financiering
vanuit dit budget, zoals een maximum aan de omzet of aan het aantal
werknemers van het bedrijf?
Vraag 373:
Bent u voornemens de maximale grootte van bedrijven die financiering
uit het Dutch Good Growth Fund zoeken te beperken tot een gangbare
definitie van MKB om te voorkomen dat grote bedrijven van dit fonds
gebruik maken?
Antwoord:
Het fonds is primair bedoeld voor het MKB. In mijn brief over het
bedrijfsleveninstrumentarium en het Dutch Good Growth Fund wordt
verder uitgewerkt welke bedrijven aanspraak kunnen maken op het fonds.
Vraag 182:
Welke initiatieven zal dit kabinet precies nemen om de eigen activiteiten
en uitgaven transparanter te maken?
Antwoord:
Nederland publiceert in het kader van het International Aid Transparency
Initiative (IATI) sinds 2010 maandelijks de gegevens over eigen activiteiten
en uitgaven op www.rijksoverheid.nl. In 2013 zal de informatie transparanter worden door de toevoeging van de geolocatie en de meerjarige
ramingen van uitgaven van eigen activiteiten. Daarnaast zullen voor
nieuwe activiteiten de niet-privacy gevoelige delen van de beoordeling
openbaar gemaakt worden. Tenslotte wordt de toegang tot onze gegevens
verbeterd door deze aan te bieden in een makkelijker leesbaar format.
Met de al eerder ingezette transparantiemaatregelen bezet Nederland, na
het VK en het IDA-programma van de Wereldbank, de 3e plaats op de
«2012 Aid Transparency Index».
Vraag 183:
Welke maatregelen gaat dit kabinet treffen om ervoor te zorgen dat er
recentere data en rapporten op www.openaid.nl worden gepubliceerd?
Antwoord:
Met Akvo, de host van www.openaid.nl, is inmiddels afgesproken dat de
meest actuele data op de site zullen worden gepresenteerd.
Vraag 184:
Kunt u een overzicht geven van de grootte van remittances van de in
Nederland verblijvende migranten? Hoe beoordeelt u de expertise van
migrantenorganisaties om remittances productief te koppelen aan de
speerpunten? Op welke manier zult u deze kennis benutten?
Vraag 251:
Op welke wijze dragen migranten bij aan de ontwikkeling van hun landen
van herkomst en hoe groot is de stroom van remittances die jaarlijks
Nederland verlaat?
Vraag 275:
Volgens de Wereldbank werken 215 miljoen mensen wereldwijd in het
buitenland en zijn goed voor 372 miljard dollar aan remittances. Hoe groot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

74

is het aandeel in de remittances van de in Nederland verblijvende
migranten?
Antwoord:
In Nederland wonen 2.8 miljoen immigranten die volgens de Wereldbank
11 miljard USD aan remittances overmaken naar het land van herkomst.
Migrantenorganisaties worden vanwege hun kennis van landen van
herkomst en ontwikkelingssamenwerking nauw betrokken bij de beleidsdialoog en de uitvoering van beleid. Sinds 2004 wordt er naar gestreefd
de kennis en expertise van migrantenorganisaties vooral thematisch en/of
landenspecifiek in te zetten. Dit geeft goede mogelijkheden tot koppelingen met de OS-speerpunten.
Migranten kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van hun land van
herkomst door ondermeer:
• Gebruik van financiële bijdragen voor projecten die bijdragen aan de
ontwikkeling van een regio in het land van herkomst.
• Het starten van een onderneming in het land van herkomst die
bijdraagt aan de werkgelegenheid en economische ontwikkeling.
• Uitzendingen van migrantendeskundigen naar landen van herkomst.
Het uitgangspunt van Nederland is dat geldovermakingen privégelden
betreffen; overheidsinmenging in de besteding van deze «remittances»
wordt daarom als onwenselijk beschouwd, maar de overheid kan wel
gunstige randvoorwaarden scheppen. Op dit thema remittances wordt
reeds samengewerkt met Seva, die op dit moment een pilot project
uitvoert waarbij geldovermakingen collectief worden gebruikt voor sociale
ontwikkeling en IntEnt, dat via de website www.geldnaarhuis.nl informatie
verstrekt over de kosten van geldovermakingen.
Vraag 185:
Gaat u, als Nederlandse prioriteiten niet of onvoldoende in EU verband
worden opgepakt, actief op zoek naar andere coalities of bilaterale
mogelijkheden?
Antwoord:
Laat ik voorop stellen dat er geen sprake is van een keuze tussen de EU en
anderen. De EU is Nederlands natuurlijke habitat en biedt Nederland de
beste mogelijkheden om de doelstellingen van zijn buitenlands beleid te
realiseren. In de Raad zoekt Nederland actief naar steun voor zijn
standpunten, met wisselende coalities van gelijkgezinde lidstaten. Dat wil
niet zeggen dat ik me alleen op «Brussel» concentreer. Vanzelfsprekend
gaat Nederland ook op zoek naar bredere coalities met gelijkgezinde
landen buiten de Unie om zijn doelstellingen te bereiken. De EU zelf doet
dit overigens ook, bijvoorbeeld in de aanloop naar een post-2015
raamwerk voor ontwikkeling. Outreach naar andere landen en het bouwen
van coalities, vooral ook met strategische partners en opkomende
machten, is dan essentieel: Nederland noch de EU moeten zich isoleren. Ik
vind brede samenwerking, liefst tussen verschillende regionale groepen,
een groot goed. Maar nogmaals: het één sluit het ander niet uit. Ik werk
aan mijn prioriteiten binnen en buiten de EU.
Vraag 186:
Wat is de onderbouwing om gevoelige onderwerpen als mensenrechten
en goed bestuur zoveel mogelijk via de EU te agenderen? Wat is de
ervaring met betrekking tot de EU inzet en effectiviteit? Hoe gaat u de
effectiviteit hiervan monitoren?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

75

Vraag 193:
Hoe verhoudt het voorgenomen beleid om gevoelige onderwerpen als
mensenrechten en goed bestuur zoveel mogelijk via de EU te agenderen,
zich tot het beleid van de minister van Buitenlandse Zaken die het belang
benadrukt dat zowel de lidstaten als de EU zich uitspreken en dezelfde lijn
volgen?
Antwoord:
De kracht van het getal maakt dat optreden van de Europese Unie als
geheel effectiever kan zijn dan optreden als lidstaten afzonderlijk. Door de
breedte van de betrekkingen van de EU met derde landen, de verscheidenheid aan instrumenten die de Unie ter beschikking staan (handel,
ontwikkelingssamenwerking, GBVB-missies) maar ook het volume aan
steun die de EU biedt, is de EU bij uitstek geëquipeerd een geïntegreerd
extern beleid te voeren en een effectieve politieke dialoog aan te gaan met
haar partners in de wereld, zeker ook op terreinen die de waarden waarop
de Unie is gegrondvest, weerspiegelen. Democratie, respect voor
mensenrechten en de naleving van de regels van de rechtsstaat maken
onmiskenbaar deel uit van de soft power van de EU en bepalen mede de
aantrekkingskracht van de Unie in de wereld. Nederland draagt hier door
zijn lidmaatschap van de Unie niet alleen aan bij, maar kan hiervan ook
gebruik maken. De EU is op onderhavig soort terreinen veelal het meest
natuurlijke verlengstuk van de Nederlandse belangen in de wereld,
waaronder op het terrein van mensenrechten en goed bestuur.
De inzet van de EU wint aan effectiviteit waar de Unie met één stem
spreekt. Waar dat de gemeenschappelijke boodschap versterkt, zal
Nederland niet nalaten ook bilateraal te handelen. Bilaterale interventie
kan sterk toegevoegde waarde hebben, bijvoorbeeld omdat een lidstaat
lokaal goed vertegenwoordigd is en over goede contacten beschikt, of als
er binnen EU-verband een taakverdeling is afgesproken. Dat geldt
kabinetsbreed en het geldt zeker ook voor het aanspreken van derde
landen op mensenrechten of het stellen van eisen aan goed bestuur.
Vanzelfsprekend wordt de effectiviteit van het EU-optreden gemonitord.
Dit gebeurt bijvoorbeeld aan de hand van de actiepunten uit het EU
Actieplan behorend bij het Strategic Framework on Democracy and
Human Rights. De Kamer ontvangt ieder jaar een jaarrapportage
mensenrechten waarin de inspanningen van de EU eveneens worden
meegenomen. Waar het EU-optreden versterkt kan worden, bijvoorbeeld
met betrekking tot de mensenrechtendialogen die de EU met strategische
partners voert, zet Nederland zich daar voor in. In de mensenrechtenbrief
die het kabinet voor de zomer naar de kamer stuurt, wordt hier nader op
in gegaan.
Vraag 187:
Hoe ziet u de rol die lokale overheden spelen in het bieden van basisdiensten aan burgers bij de opbouw van fragiele staten? Bent u van
mening dat lokale overheden vrede en dialoog kunnen faciliteren en
bevorderen? Gaat u hier aandacht aan besteden bij de uitvoering van uw
beleid?
Antwoord:
Lokale overheden zijn belangrijke actoren in het leveren van basisdiensten
aan burgers in de context van fragiele situaties. Vooral in situaties waar
centraal bestuur verzwakt is, kunnen zij een actieve rol spelen in de directe
hulpverlening en de overgang naar stabilisatie en wederopbouw.
Met hun kennis van de lokale context zijn lokale overheden belangrijke
actoren in het bevorderen van vrede en dialoog op lokaal niveau. Lokale
actoren kunnen doorgaans gemakkelijker de visies en sentimenten van de
bevolking vertolken binnen een vredesproces.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

76

Kamerbrief (32 605, nr. 94) over het speerpunt veiligheid en rechtsorde
van 21 mei 2012 noemt «lokale prioriteiten en lokale systemen» als een
doel in de uitvoering van genoemd speerpunt. De rol van lokale
overheden blijft dan ook een relevant element in de uitvoering van het
huidige beleid. Door programma’s voor gerichte capaciteitsopbouw aan
lokale overheden in fragiele staten worden zij beter in staat gesteld vrede
en dialoog effectief te bevorderen.
Vraag 188:
In welke tempo vindt het versneld afbouwen van de bestedingen voor de
doorsnijdende thema’s goed bestuur, milieu en onderwijs in lage- en
middeninkomenslanden precies plaats?
Antwoord:
Voor het doorsnijdende thema goed bestuur is in 2013 een bedrag van
Euro 46 mln. beschikbaar. Dit zijn middelen die gebruikt worden om
strategische partners op het terrein van goed bestuur te ondersteunen,
alsook om goed onderbouwde activiteiten inzake goed bestuur in (met
name) partnerlanden te ondersteunen.
Vanaf 2014 zal voor goed bestuur op jaarbasis nog ongeveer EUR 30 mln.
beschikbaar blijven binnen het speerpunt veiligheid en rechtsorde; het
grootste deel daarvan zal gaan naar ondersteuning van strategische
partners. Overigens kunnen ook in de toekomst, vanuit de budgetten voor
de speerpunten, activiteiten worden gefinancierd op het gebied van goed
bestuur, zij het binnen het werkterrein van die speerpunten.
Binnen het programma gericht op Private Sector Ontwikkeling vinden
bijvoorbeeld technische assistentie programma’s plaats om sterkere
economische instituties en wetgeving te krijgen en zo een beter functionerend goed economisch bestuur. Hierop wordt niet bezuinigd, maar
geïntensiveerd, zoals op de terreinen: belasting, douane, landrechten,
mededinging.
Voor de bilaterale onderwijsprogramma’s geldt een geleidelijke en
verantwoorde afbouw, die in al in 2011 van start is gegaan en in de
meeste landen eind 2013 zal zijn afgerond. De komende jaren worden ook
de centrale programma’s voor onderwijs afgebouwd, waarbij lopende
verplichtingen worden gerespecteerd. Eind 2014 ontvangt het Global
Partnership for Education (GPE) zijn laatste bijdrage.
Het budget voor het onderwijsprogramma wordt als volgt afgebouwd:
2014 – EUR 98,4 mln
2015 – EUR 52,3 mln
2016 – EUR 42,3 mln
2017 – EUR 37,3 mln
De bijdragen vanaf 2015 betreffen de programma’s (beurzen en capaciteitsversterking) voor hoger onderwijs op de speerpunten.
Het budget van het milieuprogramma wordt in het volgende tempo
afgebouwd:
2014 – 100 mln EUR,
2015 – 100 mln EUR,
2016 – 70 mln EUR,
2017 – 40 mln EUR.
In dit budget zijn de uitgaven voor milieu en klimaat samengevoegd, de
toename van klimaatuitgaven als gevolg van onze internationale
verplichtingen maakt hier ook onderdeel van uit. De afbouw van bilaterale
milieuprogramma’s, waaronder het programma in Bolivia, Colombia,
Ghana en Senegal, is reeds in gang gezet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

77

Vraag 189:
Hoeveel, en welke, projecten komen hierdoor mogelijk in financiële
problemen?
Vraag 190:
Is er sprake van kapitaalvernietiging door het versneld afbouwen van deze
gelden? Zo ja, om welk bedrag gaat het?
Antwoord:
De bezuinigingen raken verschillende onderdelen van het beleid. Zo zullen
de doelstellingen t.a.v. goed bestuur meer worden toegespitst binnen de
speerpunten. Toch heb ik goede hoop dat negatieve gevolgen beperkt
zullen blijven. De doorlopende verplichtingen waarvoor een contract is
gesloten worden nagekomen. Daarnaast verwacht ik dat de met Nederlands geld bereikte resultaten beklijfbaar zullen zijn. De exit-strategieën
die worden toegepast zijn daarop gericht.
Overigens blijft het ook in de toekomst mogelijk om, vanuit de budgetten
voor de speerpunten, activiteiten op het gebied van goed bestuur te
financieren, voor zover deze van belang zijn voor die speerpunten.
De afbouw van de bilaterale onderwijsprogramma’s is in 2011 van start
gegaan. Er is gekozen voor een verantwoorde afbouw. Eind 2013 zullen de
meeste bilaterale onderwijsprogramma’s beëindigd zijn, waarbij een
aantal landen deels is gecompenseerd door financiële bijdragen van
andere donoren en/of via het Global Partnership for Education (GPE). De
komende jaren zullen centraal gefinancierde programma’s voor onderwijs
worden afgebouwd, waarbij gedane toezeggingen gerespecteerd worden.
Ondanks deze verantwoorde en geleidelijke afbouw zijn twee organisaties
in de problemen geraakt. 1) De pan-Afrikaanse organisatie voor de
bevordering van deelname van onderwijs aan meisjes, het Forum for
African Women Educationalists (FAWE), waarvan Nederland tot en met
2012 de belangrijkste donor was. Dit is mede veroorzaakt door het
eveneens weggevallen of verlagen van steun door andere donoren. De
organisatie heeft zowel staf als project- en programma-activiteiten van de
FAWE-afdelingen in de betrokken landen en op het faciliterende hoofdkantoor in Nairobi moeten ontslaan en heeft tot dusver geen adequate
alternatieve financieringsbronnen gevonden. 2) De Southern Africa
Regional Universities Association (SARUA), die zich richt op managementopleidingen binnen het hoger onderwijs, is in november 2011 geïnformeerd over de afbouw. Ook deze organisatie heeft nog geen nieuwe
financieringsbronnen.
Voor wat betreft de Nederlandse bijdrage aan FAWE als SARUA geldt dat
er geen sprake is van kapitaalvernietiging, omdat dit geld de afgelopen
jaren is geïnvesteerd in een betere toekomst voor Afrikaanse meisjes en in
beter hoger onderwijsmanagement in Zuidelijk Afrika.
Milieuprogramma’s komen niet in de problemen omdat de lopende
verplichtingen van deze programma’s zullen worden gerespecteerd.
Daarmee is er dus tijd voor organisaties om zich voor te bereiden.
Voortzetting na afloop van deze programma’s ligt echter niet in de rede,
tenzij het programma’s betreft die direct relevant zijn voor klimaatadaptatie en mitigatie en als onderdeel van het klimaatbeleid gefinancierd
kunnen worden. Zo dragen investeringen op het tegengaan van
ontbossing bij aan het terugbrengen van de CO2 uitstoot maar ook aan
het behoud van biodiversiteit.
Vraag 191:
Hoe geeft u uitvoering aan de motie Sjoerdsma (Kamerstuknr. 33 400 V,
nr. 37) die ziet op het inzichtelijk maken van resultaten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

78

Antwoord:
In de Kamerbrief inzake de voortgang speerpunten ontwikkelingssamenwerking (Kamerstuknr. 32 605, nr. 114, 2 november 2012) worden de
Nederlandse inzet en geboekte resultaten per speerpunt beschreven voor
de eerste negen maanden van 2012. Om volledig transparant te zijn over
de resultaten van OS-activiteiten zal dit jaar een volledige set resultaatfiches (per speerpunt, per ambassade, per directie) openbaar worden
gemaakt. Deze resultaatfiches vormen de bijlage van de tweede Kamerbrief over de voortgang op de speerpunten, en betreffen het gehele jaar
2012. De gegevens worden toegankelijk gemaakt op www.rijksoverheid.nl.
Vraag 192:
Hoe wordt de coherentie van beleid op het terrein van mensenrechten en
goed bestuur gewaarborgd?
Antwoord:
Voor Nederland hangen rechtsstaat, democratie en respect voor mensenrechten traditioneel nauw samen. Een sterke internationale rechtsorde is
essentieel voor een rechtvaardige, vreedzame en welvarende wereld.
Nederland heeft daarom altijd daar waar relevant ingezet op samenhang
van respect voor mensenrechten met goed bestuur en capaciteitsopbouw,
met betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld. Met het oog op
coherentie van beleid vindt continu afstemming plaats.
Vraag 194:
Kunt u meerdere voorbeelden geven van «onderwerpen die nu wel onder
de ODA-definitie vallen maar weinig ontwikkelingsrelevant zijn»?
Antwoord:
Het Interdepartementaal Beleidsonderzoek ODA zal aandacht besteden
aan zowel uitgaven die onder de ODA-definitie vallen maar als weinig
ontwikkelingsrelevant worden beschouwd als ontwikkelingsrelevante
uitgaven die niet onder de ODA-definitie vallen. Uitgaven waarvan de
ontwikkelingsrelevantie internationaal ter discussie staat hebben onder
meer betrekking op administratieve kosten, kosten voor eerstejaars
opvang van asielzoekers, beurzen voor opleidingen, technische assistentie, noodhulp en schuldverlichting. (Zie ook het antwoord op vraag 2)
Vraag 195:
Wat is het tijdspad dat Nederland voor ogen heeft als het gaat om het
bewerkstelligen van een bredere definitie van ODA en waarom zijn de
budgetten die kwalificeren als Other Official Flows schijnbaar niet
voldoende breed?
Antwoord:
Bewerkstelligen van een andere definitie van ODA vindt plaats in het DAC
op basis van consensus. Daar is afgesproken dat eventueel herzien van de
definitie per 2015 aan de orde is.
De discussie over de invulling komt op gang. Ik neem graag de bevindingen van het Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) over ODA
(verwacht medio 2013) mee.
De ODA-definitie kent vijf elementen: het type kapitaalstroom, de bron, de
ontvangers, het ontwikkelings/welvaartsdoel van de transactie en het
concessionele karakter. Budgetten die kwalificeren als Other Official Flows
zijn publiek en gericht op een land van de DAC-lijst, maar voldoen niet
geheel aan (één van de) criteria type, doel of concessionaliteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

79

Vraag 196:
Zal de bredere definitie van ODA dezelfde stimulerende werking hebben
op ontwikkelde landen om te streven naar een minimale financiële inzet
op duurzame mondiale ontwikkeling wereldwijd?
Antwoord:
Mijn doel is dat de stimulerende werking van een bredere definitie groter
zal zijn. Ik vertrouw erop dat dit ook mogelijk is, omdat een bredere
definitie meer zal aansluiten bij de werkelijkheid van vandaag.
Vraag 197:
U geeft aan lopende verplichtingen zoveel mogelijk te willen respecteren.
Kunt u specificeren welke lopende verplichtingen er zijn, met wie op welk
terrein al afspraken zijn gemaakt, voor welk bedrag en tot welke periode?
Kunt u daarbij aangeven waar nog financiële dan wel inhoudelijke ruimte
is tijdens haar kabinetsperiode?
Vraag 468:
Kunt u aangeven wat de verhouding is tussen niet juridisch verplichte
ruimte en juridisch verplichte ruimte per speerpunt voor 2013, 2014, 2015,
2016 en 2017?
Antwoord:
Het is praktisch niet werkbaar om inzicht te geven in alle lopende
verplichtingen (circa 3000), inclusief partners, looptijd en bedragen.
Onderstaande tabel toont per uitgavencategorie het percentage van het
budget dat juridisch verplicht is. Het restant is niet juridisch verplicht.
Overigens zijn sommige uitgaven niet juridisch verplicht maar hierop
berust wel een andere (zogenaamde beleidsmatige) verplichting.
Thema
Veiligheid en rechtsorde en goed
bestuur
Voedselzekerheid
Vrouwenrechten en SRGR
Water, milieu en klimaat
Noodhulp
Private sectorontwikkeling
Multilateraal buiten de speerpunten
Maatschappelijk middenveld in
Nederland
Overige uitgaven

2013

2014

2015

2016

2017

51
66
98
78
21
61
88

46
74
47
77
23
73
91

18
55
30
39
23
49
90

7
11
6
12
0
57
76

2
5
0
3
0
37
53

100
77

100
62

100
46

9
4

1
0

Vraag 198:
Hoe worden de goed bestuur programma’s binnen de transitiefaciliteit
ingevuld voor landen waar de hulp relatie overgaat in een handelsrelatie?
Antwoord:
Voor bedrijven is het essentieel dat het ondernemingsklimaat aan
bepaalde eisen van rechtszekerheid en organisatiegraad voldoet. Bij een
(te) onzeker en risicovol ondernemingsklimaat zullen buitenlandse
investeerders het laten afweten, ook al worden ze voorzien van advies en
financieringshulp via bedrijfsleveninstrumenten. Activiteiten gericht op
goed (economisch) bestuur zijn daarom essentieel voor het behalen van
de doelstellingen in landen waar de hulprelatie overgaat in een handelsrelatie.
Zo wordt via «Government-to-Government» (G2G) projecten technische
expertise ingezet voor beleidsuitwisseling ter verbetering van het lokale
ondernemingsklimaat. Door dit gericht te doen in sectoren waar Nederlandse bedrijven actief zijn, komt de verbetering van het lokale ondernemingsklimaat tevens het Nederlandse bedrijfsleven ten goede.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

80

Colombia – Waste samenwerking
De stad Bogotá verzocht Nederland om samenwerking bij de opzet van
het afvalverwerkingsproject «Basura Cero». De Colombianen rekenen
daarbij op Nederlandse kennis en expertise, die kunnen bijdragen aan
innovatieve oplossingen voor de verwerking van huishoudelijk afval. Bij
deze innovatieve oplossingen moet rekening worden gehouden met de
«informele sector», de zgn. waste pickers die hun bestaan uit afval halen.
Onder de Transitiefaciliteit is in september 2012 een factfinding-missie
georganiseerd. Resultaat is, naast mogelijke G2G samenwerking met
Bogotá, ook G2G samenwerking met de stad Medellin en de regio
Cundinamarca. Tevens wordt met brancheorganisaties een project
ontwikkeld over producentenverantwoordelijkheid. Daarnaast wordt met
de Colombiaanse organisatie van Nutsbedrijven in juni 2013 een landelijk
seminar georganiseerd, waar een Nederlandse matchmakingmissie op het
gebied van afval en watertechnologie zich bij zal aansluiten. Een twintigtal
Nederlandse bedrijven heeft zich inmiddels al geïnteresseerd getoond om
een lange termijn strategie op het gebied van afvalverwerking te
ontwikkelen (via Partners for International Business,PIB). Voor de
«informele sector» wordt een ondersteunend project ontwikkeld dat
aansluit op en input levert voor het PIB-programma en de G2G
samenwerking.
Vraag 199:
Hoe ziet u de samenwerking tussen bedrijfsleven en maatschappelijke
organisaties in die landen waarmee Nederland een zogenaamde
overgangsrelatie onderhoud? Welke rol kunnen Nederlandse samenwerkingsverbanden tussen maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven
daarin spelen?
Antwoord:
Het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties zijn complementair
aan elkaar in het bereiken van duurzame inclusieve groei. Investeringen
van bedrijven dragen bij aan economische ontwikkeling in de overgangslanden. Met hun kennis van lokale omstandigheden kunnen maatschappelijke organisaties bedrijven helpeninclusief en duurzaam te ondernemen.
Nu al werken bedrijven en maatschappelijke organisaties samen in het
bevorderen van het ondernemingsklimaat en het creëren van een
«enabling environment» voor duurzame en inclusieve investeringen in
overgangslanden. Verscheidene maatschappelijke organisaties stellen hun
netwerken en ervaring met een pro-poor aanpak beschikbaar aan
bedrijven, die zo nieuwe doelgroepen en partners kunnen identificeren.
Binnen mijn beleid zullen publiek-private partnerschappen essentieel
blijven.
Vraag 200:
Wat zijn de verwachte effecten van de afbouw van inzet op goed bestuur
en de vermindering van inzet op veiligheid en rechtsorde op de mensenrechtensituatie van arme mensen en kwetsbare groepen?
Antwoord:
Enkele jaren geleden is begonnen met integratie van goed bestuur in de
vier prioritaire thema’s van ontwikkelingssamenwerking en gelijktijdige
afbouw van de aparte voorziening voor goed bestuur in de begroting.
Deze lijn wordt nu voortgezet: vanaf 2014 wordt de vrije ruimte onder
goed bestuur geschrapt. Lopende activiteiten worden niet aangetast. Op
decentraal niveau wordt vanaf 2014 aan goed bestuur hoofdzakelijk
aandacht besteed binnen de vier speerpuntprogramma’s wanneer dat
relevant is voor die speerpunten. Daarnaast blijven binnen het speerpunt
Veiligheid en Rechtsorde voorlopig middelen beschikbaar voor activiteiten
op het terrein van goed bestuur door steun aan Netherlands Institute for

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

81

MultiParty Democracy (NIMD) en Stichting SPARK voor capaciteitsontwikkeling politieke partijen; International Development of Law Organisation
(IDLO) voor rechtsstaatontwikkeling; Institute for Democracy and Electoral
Assistance (IDEA) voor democratisering en verkiezingen, Transparency
International voor corruptiebestrijding en Vereniging Nederlandse
Gemeenten (VNG)-International voor lokaal bestuur.
Voor veiligheid en rechtsorde geldt dat de bezuinigingen voor een
belangrijk deel worden gerealiseerd door de geplande intensivering op
centrale en decentrale budgetten met ingang van 2014 te schrappen.
Voortijdig beëindigen van programma’s, en daarmee van directe
negatieve effecten op de mensenrechtensituatie van arme mensen en
kwetsbare groepen wordt hierdoor vermeden.
Vraag 201:
Wat voor rol gaan de drie genoemde landenrelaties en de genoemde
landen spelen bij de samenwerking tussen de overheid en andere actoren
(het bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen)?
Antwoord:
De aard van de relatie (hulp, overgang en handel) bepaalt ook de relatie
van de Nederlandse overheid met de overheden van de betreffende
landen en andere actoren. In lage inkomenslanden waar ook sprake is van
conflict of instabiliteit ligt de nadruk meer op hulp, met vooral ook inzet
van overheid en maatschappelijke organisaties. In lage en middeninkomenslanden die ontwikkeling steeds meer op eigen kracht kunnen
realiseren, vormen hulp en handel een mix waarbij naast overheid en
maatschappelijke organisaties het bedrijfsleven en kennisinstellingen een
toenemende rol spelen. En in hoge inkomenslanden ligt de nadruk op de
handels- en investeringsrelaties met de meest actieve rol van bedrijfsleven en kennisinstellingen.
Vraag 202:
Wat houdt de transitiefaciliteit in die beschikbaar is voor landen waar de
hulprelatie overgaat in een handelsrelatie?
Antwoord:
De in 2012 gestarte Transitiefaciliteit (TF) is bij uitstek een voorbeeld waar
hulp, handel en investeringen bij elkaar komen en elkaar versterken. De
faciliteit staat momenteel open voor Colombia, Vietnam en Zuid-Afrika. In
deze voormalige partnerlanden met een hoog economisch potentieel
krijgt de transitie van een OS-relatie naar een handels- en investeringsrelatie via de TF een impuls. Met de TF wordt de gedurende tientallen jaren
opgebouwde kennis, ervaring en «goodwill» optimaal ingezet voor het
vormgeven van een nieuwe, wederzijds profijtelijke economische relatie.
De doelstelling van de TF is tweeledig:
1) Versterken van het ondernemingsklimaat in het transitieland.
2) Vergroten van de omvang van de (duurzame) handel, investeringen en
diensten door Nederlandse bedrijven met het transitieland.
De transitiefaciliteit is geen instrument, maar een aanpak met geïntegreerde inzet van bestaande bedrijfsleveninstrumenten en enabling
environment programma’s, economische diplomatie en relevante
projecten op de ambassades.
De huidige Transitiefaciliteit, zoals deze bestaat in Colombia, Vietnam en
Zuid-Afrika, zal worden beëindigd. Medio 2015 zal de transitie zijn
voltooid. Om die reden zijn deze landen in «Wat de wereld verdient»
opgenomen als Handelslanden.
De lessen uit de huidige transitiefaciliteit zullen gebruikt worden voor
soortgelijke aanpak op de Overgangslanden. Dit zal gebeuren door de
focus van het bedrijfsleveninstrument Partners for International Business

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

82

(PIB) te verbreden naar de Overgangslanden en door daarnaast stevig in
te zetten op voorwaardenscheppende programma’s die zich richten op
verbetering van het ondernemingsklimaat, het verhogen van de duurzame
handel en economic governance. Laatstgenoemde activiteiten worden
afgestemd op de PIB-aanpak waardoor er optimale synergie ontstaat
tussen hulp, handel en investeringen.
Vraag 203:
Kunt u toelichten hoe met het opbouwen of uitbreiden van de handels- en
investeringsrelatie de noodzaak voor directe armoedebestrijding afneemt?
Antwoord:
Landen waarmee Nederland een handelsrelatie heeft maken over het
algemeen al een snelle economische groei door. Door de economische
groei is een overheid meer en meer in staat om zelf voor toegang tot
basisvoorzieningen te zorgen (belastinginkomsten) waardoor de noodzaak
voor directe armoedebestrijding door donoren afneemt. De zich ontwikkelende middenklasse in deze landen zet druk op de eigen regeringen om
armoedebestrijding te intensiveren. Bovendien ontstaat door grotere
bedrijvigheid meer werkgelegenheid en daarmee inkomens voor bredere
lagen van de bevolking.
We zien wel dat armoede in die landen steeds meer een verdelingsvraagstuk wordt, waarbij de landen in hoge mate zelf voor de opgave
staan tot politieke oplossingen te komen. In voormalige ontwikkelingslanden als Brazilië en Mexico zien we bijvoorbeeld dat sociale
programma’s worden uitgerold die hierop inspelen. Het beleid van
Nederland investeert binnen de speerpunten en waar nodig in de
ontwikkeling van een sociale dialoog, versterking van maatschappelijke
organisaties en economische ontwikkeling van kleine producenten.
Vraag 204:
U geeft aan dat er in de Hoorn van Afrika sprake is van een regionale
benadering. Kunt u aangeven of hier ook een regioprogramma voor tot
stand komt, omdat dit niet in de huidige HGIS wordt genoemd? Kunt u
daarbij ook aangeven hoeveel budget er naar de Hoorn van Afrika toe
gaat?
Antwoord:
De landen in de Hoorn van Afrika zijn etnisch-cultureel sterk met elkaar
verweven. Handel, politieke en veiligheidsbelangen zijn grensoverschrijdend. De ontwikkelingen in de landen in de Hoorn kunnen niet los
van elkaar gezien worden. Met name de instabiliteit in Somalië vormt een
directe bedreiging voor de regionale stabiliteit en ontwikkeling.
Op dit moment steunt Nederland reeds een aantal regionale
programma’s. Te noemen zin hier de Nederlandse steun aan AMISOM,
berechting en detentie van piraten in de regio -inclusief gevangenissen in
Puntland en Somaliland- en regionale maritieme capaciteitsopbouw via
EUCAP Nestor. Ook steunt Nederland de regionale organisaties AU en
IGAD in streven naar regionale stabiliteit. Verder financiert Nederland
humanitaire hulp voor de opvang van Somalische vluchtelingen in Kenia.
Ten slotte wordt een grensoverschrijdende programma gefinancierd, met
een bijdrage aan het Oxfam project voor pastoralisten in het grensgebied
Ethiopië-Somaliland.
Om vorm te geven aan de regionale benadering wordt de samenhang van
de Nederlandse inzet in de Hoorn van Afrika versterkt. Ik wil verder kijken
dan veiligheid, en nieuwe regionale activiteiten steunen. Zo start dit jaar
een regioprogramma voor de Hoorn om de voedselproductie te verhogen,
water efficiënter te gebruiken en boeren en boerinnen toegang te geven
tot regionale en internationale markten via waardeketens. Zo draagt
Nederland bij aan economische ontwikkeling, grotere veerkracht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

83

(«resilience») tegen de gevolgen van klimaatverandering en aan meer
stabiliteit en veiligheid in de regio. Deze structurele aanpak draagt er aan
bij de afhankelijkheid van noodhulp in de regio te verminderen.
Gezien het belang dat ik hecht aan deze regionale benadering, ben ik van
plan om in 2014 meer middelen beschikbaar te stellen voor het regionale
programma in de Hoorn van Afrika. De exacte omvang daarvan is op dit
moment nog niet duidelijk. In 2013 is 90,4 miljoen euro begroot voor de
Hoorn van Afrika. Hiervan gaat 87,2 miljoen euro naar de bilaterale
programma’s van de ambassades Nairobi en Addis Abeba. Daarnaast
wordt in 2013 3,2 miljoen besteed aan het regioprogramma voor de Hoorn
van Afrika. Met deze middelen wordt o.m. een bijdrage gegeven aan de
AU (ondersteuning vrede en veiligheid en institutionele capaciteit) en
IGAD (veiligheidsprogramma). Naast deze aan de post gedelegeerde
budgetten zijn er ook centrale budgeten, die thematisch worden gestuurd
(zoals voor voedselzekerheid en water), en multilaterale bijdragen.
Vraag 206:
In hoeverre, en op welke wijze, waarborgt uw beleid ontwikkelingsrelevantie aangezien geen sprake zal zijn van waterdichte schotten tussen de
drie onderdelen van uw beleid?
Antwoord:
In mijn beleidsnota geef ik aan dat ik flexibel wil inspelen op politieke en
economische ontwikkelingen die de relatie tussen Nederland en andere
landen veranderen. In alle onderdelen van mijn beleid spelen hulp en
handel een rol. Zoals ik heb aangegeven is de hulprelatie belangrijk in
(post) conflictlanden en fragiele staten en wordt de handelsrelatie
belangrijker naarmate zich in landen meer economische mogelijkheden
voordoen. Hulp wordt ingezet om duurzame, inclusieve groei te bevorderen en is relevant voor onze relaties met lage en middeninkomenslanden. Met ODA middelen zal ik alleen activiteiten financieren die als
primaire doel het verbeteren van de situatie in OS-landen hebben. Dit laat
onverlet dat andere en nieuwe geldbronnen die niet voldoen aan de
officiële definitie van ODA zoals innovatieve financieringsinstrumenten
(bv garanties en durfkapitaal) ontwikkelingsrelevant kunnen zijn en
bijdragen aan meer welzijn en meer economische groei.
Vraag 207:
In welk tempo verwacht u, binnen de door u gewenste ontwikkeling, dat
het aantal hulpbehoevende landen afneemt en het aantal landen waarmee
Nederland een handelsrelatie onderhoudt toeneemt?
Antwoord:
Gedurende de afgelopen jaren is substantiële voortuitgang geboekt met
betrekking tot het uitbannen van armoede. Het VN Millennium
Development Goals 2012 stelt vast dat extreme armoede in de gehele
wereld, incl. Afrika bezuiden de Sahara afneemt. Was het percentage van
de bevolking dat leeft van minder dan $ 1,25 in 1990 nog 47%; in 2008
bedroeg dit percentage 24%. Dit betekent echter niet dat iedereen
profiteert van de toegenomen welvaart. Vooral in midden inkomenslanden neemt de inkomensongelijkheid toe.
In de ontwikkelingsliteratuur worden op basis van gegevens van het
Internationale Monetaire Fonds (IMF) groeiscenario’s voor ontwikkelingslanden opgesteld. Met de nodige slagen om de arm wordt voorspeld dat
het aantal lage inkomenslanden in 2020 varieert van 24 tot 30. Voor het
jaar 2030 komt men uit op een schatting van 16 tot 28. In vergelijking tot
het huidige aantal van 35 betekent dit dus een reductie van het aantal
hulpbehoevende landen, met de kanttekening dat ten minste de helft van
’s werelds armoede zich concentreert in midden inkomenslanden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

84

Op grond van deze groeiscenario’s neemt het aantal landen waarmee
Nederland mogelijk een handelsrelatie onderhoudt dus toe.
Vraag 208:
Hoe voorkomt u dat positieve ontwikkelingen binnen de speerpunten
water, voedselzekerheid, veiligheid en rechtsorde niet verloren gaan door
de bezuinigingen op deze speerpunten?
Antwoord:
Ik maak scherpe keuzes op basis van de nieuwe agenda voor hulp, handel
en investeringen. Ik hanteer hierbij een combinatie van strategieën. Voor
het speerpunt water is vooral in 2014 en 2015 de ruimte voor nieuw beleid
beperkt. In deze jaren staat consolidatie van hetgeen is bereikt centraal. In
de jaren daarna is weer wat meer budgettaire ruimte beschikbaar. Ik
stimuleer positieve ontwikkelingen vooral door allianties aan te gaan met
bijvoorbeeld het ministerie voor Infrastructuur en Milieu en samen
activiteiten te financieren op het snijvlak van hulp en handel, en van de
private sector nadrukkelijk een eigen bijdrage te vragen. Zo blijft de totale
Nederlandse inzet op water aanzienlijk, en gedragen door multistakeholder inzet.
Voor het speerpunt voedselzekerheid betekent de bezuiniging dat de in
eerdere jaren voorziene budgettaire groei wordt afgevlakt. Het
programma zal minder snel uitbreiden door een aantal voorziene nieuwe
initiatieven niet of vertraagd tot stand te laten komen. Verder wordt de
ambitie op een aantal programma’s bijgesteld door de jaarlijkse bijdrage
de komende jaren te verlagen. Al met al leidt de bezuiniging op voedselzekerheid weliswaar tot een pas op de plaats, maar zeker niet tot
achteruitgang.
Voor het speerpunt Veiligheid en Rechtsorde geldt eveneens dat de
bezuiniging vooral betekent dat de komende jaren moet worden afgezien
van eerder beoogde intensivering. Dit leidt tot minder nieuwe activiteiten,
en in een aantal gevallen tot kleinere bijdragen aan activiteiten. Lopende
contracten worden in beginsel niet opengebroken. Hiermee vermijd ik
enerzijds kapitaalvernietiging, anderzijds neem ik – noodgedwongen –
genoegen met een aangepast ambitieniveau. De positieve ontwikkelingen
gaan niet verloren door verstandig om te gaan met de bezuinigingen en
door een concentratie op de meest kansrijke initiatieven.
Vraag 209:
In hoeverre houdt u in uw aanpak van Internationale Publieke Goederen
rekening met een eventuele negatieve ontwikkeling van/in landen waarbij
partnerland van handelspartner kan terugvallen naar hulpontvanger?
Antwoord:
Internationale Publieke Goederen betreffen grensoverschrijdende
kwesties die landen alleen samen kunnen aanpakken; het is dus niet
zozeer relevant of het hier om een handelspartner of een hulpontvangend
land gaat.
Vraag 210:
Hoe kijkt u aan tegen de «flexibele invulling» gegeven aan handelsakkoorden door lage- en middeninkomenslanden? Hoe beoordeelt u de
opstelling van zowel China als Rusland in dit opzicht in WTO-verband?
Antwoord:
Ik sta positief tegenover flexibele invulling van handelsakkoorden
waardoor rekening wordt gehouden met het ontwikkelingsniveau van de
betrokken partners. Dit heeft in het bijzonder betrekking op de Afrikaanse,
Caribische en Stille Oceaanlanden waarmee Economische Partnerschaps-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

85

akkoorden worden nagestreefd. Zulke landen kunnen gebruik maken van
langere overgangsperiodes, ruimere uitzonderingsbepalingen en
hulpmiddelen om beter gebruik te kunnen maken van exportkansen.
De Volksrepubliek China en de Russische Federatie behoren niet tot de
lage en middeninkomenslanden waarvoor een flexibele invulling van
handelsakkoorden voor ogen staat. Ook bij hun toetreding tot de WTO in
2001 respectievelijk 2012 gold niet de flexibele invulling die voor minst
ontwikkelde en andere kleine en kwetsbare handelspartners geldt.
Vraag 211:
Kunt u concreet aangeven welke positieve resultaten het speerpunten
beleid heeft opgeleverd? Welke van deze projecten zullen worden
stopgezet door het lagere budget?
Antwoord:
In de Kamerbrief inzake de voortgang speerpunten ontwikkelingssamenwerking (Kamerstuknr. 32 605, nr. 114, 2 november 2012) wordt aangegeven welke concrete resultaten het speerpuntenbeleid heeft opgeleverd.
In de tweede helft van 2013 wordt de tweede voortgangsbrief speerpunten OS aan de Tweede Kamer aangeboden met de resultaten over het
jaar 2012. Voorbeelden van resultaten op de vier speerpunten zijn:
Voedselzekerheid:
In Rwanda heeft Nederland sinds 2010 EUR 10 mln. bijgedragen aan het
landrechten programma. Rwandezen krijgen de kans te bewijzen dat het
land waarop ze wonen of werken van hen is. 7 miljoen percelen zijn
opgemeten en beoordeeld. Ruim 4 miljoen eigendomsbewijzen zijn
uitgereikt, waarvan 29% aan vrouwen, 16% aan mannen.
Water en Sanitatie:
Sinds 2011 zijn met Nederlandse hulp 2,3 miljoen mensen voorzien van
toegang tot veilig drinkwater en 6,3 miljoen mensen van sanitaire
voorzieningen.
Veiligheid en Rechtsorde:
In 2011 heeft Nederland via de UN Mine Action Service EUR 4,8 mln.
bijgedragen aan ontmijningsactiviteiten in Afghanistan, DRC, Palestijnse
Gebieden, Libië en Soedan. In totaal is er in deze landen ruim 237 miljoen
m2 land vrijgemaakt van mijnen en andere explosieven en zijn er ruim
1,6 miljoen mensen voorgelicht over explosiegevaar.
SRGR:
De Nederlandse bijdrage aan het Global Fund in 2012 heeft ertoe
bijgedragen dat er in 2012 weer meer mensen met hiv met aidsremmers
konden worden behandeld, namelijk 3,6 miljoen.
Studies die de impact van programma’s aantonen zijn bijvoorbeeld:
− Van infrastructuur naar duurzame impact: beleidsdoorlichting van de
Nederlandse bijdrage aan drinkwater en sanitaire voorzieningen
(1990–2011) – IOB, 2012;
− Strategic Investments for Impact: Global Fund Results Report 2012,
Summary Report – The Global Fund to Fight aids, Tuberculosis and
Malaria;
− Evaluation of the scope, organization, effectiveness and approach of
the UN in Mine Action, Joint Inspection Unit, 2011; en
− Improving Food Security – A systematic review of the impact of
interventions in agricultural production, value chains, markets
regulation, and land security – IOB, 2011.
Op dit moment kan ik nog niet precies aangeven welke projecten of
programma’s worden geraakt door de bezuinigingen. Momenteel wordt
door directies in Den Haag en de posten bezien welke aanpassingen
benodigd zijn voor een goede uitvoering van de nieuwe agenda voor
Hulp, Handel en Investeringen en de bezuinigingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

86

Vraag 212:
Gaat u zich naast ondersteuning van kennisopbouw tevens inzetten voor
voldoende representativiteit van lage- en middeninkomenslanden in
internationale organisaties? Zo ja, op welke wijze? Zo nee, waarom niet?
Antwoord:
De ondersteuning van kennisopbouw wordt in de nota genoemd als
middel ter versterking van de positie van lage- en middeninkomenslanden
in internationale fora waar besluiten worden genomen over Internationale
Publieke Goederen (IPGs). Dit past in het streven naar vergroting van de
invloed van deze landen aan internationale onderhandelingstafels. De
representativiteit van de besluitvorming verschilt per organisatie en IPG.
Zo zijn op het terrein van handel (WTO) en veiligheid (VN) de meeste
landen, inclusief lage- en middeninkomenslanden, vertegenwoordigd in
de desbetreffende fora. Later dit jaar zal het rapport van de Adviesraad
voor Internationale Vraagstukken (AIV) over de IPGs voedselzekerheid,
klimaat, energie en water verschijnen. Aan de hand daarvan zal het
Nederlandse beleid op deze IPG’s verder vorm krijgen. Daarbij zal ook
aandacht zijn voor onze inzet dat lage- en middeninkomenslanden
voldoende stem hebben in de internationale fora waar besluiten worden
genomen over IPGs.
Vraag 213:
Hoeveel tijd en flexibiliteit wilt u lage- en middeninkomenslanden geven
voor implementatie van een akkoord op handelsfacilitatie?
Antwoord:
Het voorziene akkoord over handelsfacilitatie kent een apart deel waarin
flexibiliteiten worden voorzien ten behoeve van ontwikkelingslanden voor
de implementatie van het akkoord. De omvang van deze flexibiliteiten en
de tijd die wordt gegeven voor implementatie van het akkoord zijn nog
onderwerp van de onderhandelingen. Beide facetten zullen afhangen van
het ontwikkelingsniveau en de behoefte van het betrokken land. De EU
– daarin gesteund door Nederland – zet erop in dat het akkoord geen open
einde heeft en dat uiteindelijk alle partijen binnen een redelijke termijn
gebonden zijn aan het akkoord.
Vraag 215:
Voor welk deel verwacht u de klimaatfinanciering uit ODA-middelen te
kunnen toerekenen aan reeds lopende ODA-uitgaven? Voor welk deel
verwacht u dat de klimaatfinanciering uit ODA-middelen overlapt met
activiteiten gericht op armoedebestrijding en duurzame ontwikkeling voor
de jaren in de periode 2014–2017?
Antwoord:
In 2013 verwacht ik EUR 200 mln. te rapporteren als klimaatfinanciering.
Dit hele bedrag betreft uitgaven aan al lopende ODA activiteiten. Een
belangrijk deel betreft het programma voor de bevordering van de
toegang tot duurzame energie (PREP). Daarnaast zijn uitgaven aan
voedselzekerheid, water en enkele afdrachten aan internationale organisaties zoals het Global Environment Fund (gedeeltelijk) toe te rekenen aan
klimaatfinanciering.
Met de vraag naar de overlap tussen armoedebestrijding en internationaal
klimaatbeleid raakt u aan de kern van mijn inzet voor de komende jaren.
Er is veel synergie te behalen tussen de inzet op klimaat en op armoedebestrijding. Als wij werken aan beter watermanagement in Vietnam
dragen we bij aan klimaatadaptatie, een stabielere voedselvoorziening in
de Mekong regio en we helpen de boeren in de delta om hun inkomens
zeker te stellen door het oogstvernietigende overstromingsgevaar te
beperken. Als we de toegang tot energie in Indonesië vergroten door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

87

hernieuwbare energie te realiseren, dragen we bij aan economische
ontwikkeling en vermindering van de klimaatverandering. Mijn inzet is
daarom voor de komende jaren om een zo groot mogelijk deel van de
klimaatfinanciering bij te laten dragen aan armoedebestrijding.
Vraag 216:
Hoeveel ODA-middelen, in euro’s en als percentage van totale
ODA-budget, bent u voornemens als klimaatfinanciering aan te merken
voor de jaren in de periode 2014–2017?
Vraag 500:
Hoe hoog worden de publieke uitgaven aan de klimaatgelden in de jaren
2014, 2015, 2016 en 2017? Met welk bedrag wordt rekening gehouden in
de begrotingen?
Vraag 504:
Met welke bedragen wordt rekening gehouden in de begrotingen als het
gaat om de publieke uitgaven aan klimaatgelden in de jaren 2014, 2015,
2016 en 2017? Welke budgetten binnen de begroting worden hiertoe
meegeteld? Maken uitgaven voor toegang tot energie, via decentrale
duurzame energie opwekking, deel uit van deze uitgaven?
Vraag 525:
Kunt u per jaar aangeven hoe de klimaatgelden uit het ontwikkelingsbudget worden gefinancierd? Zullen deze volledig vanuit het speerpunt
Water worden gefinancierd?
Antwoord:
Ik ga mijn uiterste best doen om de komende jaren een stijgende lijn te
laten zien in de Nederlandse klimaatfinanciering. Zoals het rekenkamerrapport n.a.v. de motie Van Ojik (Kamermotie 33 410 nr. 21) over de
effecten van klimaatfinanciering op mijn begroting duidelijk maakte, zijn
er nog veel onzekerheden over de hoogte en de invulling van klimaatfinanciering. Ik onderzoek daarom de volgende twee aspecten. Ten eerste
op welke manier de private sector kan worden betrokken en ten tweede
welke reeds voorziene uitgaven relevant zijn voor klimaatfinanciering. Om
deze redenen kan ik op dit moment nog niet precies aangeven welke
streefbedragen ik hanteer voor 2014 en verder. Ik zal u hier bij de
begrotingsbehandeling 2014 nader over informeren. De geplande
uitgaven voor duurzame energie opwekking zullen deel uitmaken van de
uitgaven voor klimaat. De klimaatuitgaven worden niet volledig vanuit het
speerpunt water gefinancierd. Waar mogelijk zullen uitgaven binnen dit
speerpunt wel klimaatrelevant worden gemaakt.
Vraag 217:
Welk budget, uitgesplitst in «totaal budget» en «waarvan ODA» en als
percentage van deze budgetten, zijn aangemerkt als klimaatfinanciering
voor de jaren in de periode 2010–2013?
Antwoord:
In de periode 2010–2012 gaf Nederland gemiddeld EUR 100 mln. per jaar
uit aan klimaatfinanciering. Dit was conform de NL toezegging in
Kopenhagen voor de «Fast Start Finance». Deze uitgaven kwalificeerden
als ODA en waren gemiddeld boven de 0,7% ODA norm. Als percentage
van de totale Nederlandse ODA uitgaven bedroeg dit ruim 2 procent per
jaar.
Voor 2013 wordt de totale ODA begroot op EUR 4,2 miljard. De klimaatuitgaven vormen daar onderdeel van en zullen naar schatting EUR 200 mln.
bedragen (bijna 5%). Bij de verantwoording over mijn begroting, wanneer
van alle activiteiten bekend is in welke mate zij relevant waren voor het
klimaat, kan ik pas met zekerheid aangeven wat de exacte Nederlandse
klimaatinzet is geweest. Ik verwacht het toegezegde bedrag van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

88

EUR 200 mln te kunnen realiseren binnen de voor 2013 goedgekeurde
begroting.
Vraag 218:
Op welke wijze bent u voornemens uw beleid gericht op aanpassing aan
en mitigatie van klimaatverandering in te vullen, in ogenschouw nemende
dat deze uitgaven aanzienlijk zullen toenemen de komende jaren?
Antwoord:
Klimaatverandering is een mondiaal probleem dat vraagt om een globale
aanpak. Daarom zal ik mij ten eerste samen met andere bewindslieden
inspannen om in 2015 te komen tot een internationaal klimaatakkoord.
Van belang hierbij is het creëren van de juiste financiële architectuur om
middelen meer effectief te kunnen besteden. Een meer efficiënte en
effectieve internationale aanpak van klimaatverandering zal ervoor zorgen
dat de lasten beter te dragen zijn. Daarnaast is vanuit kostenperspectief de
tweede pilaar van mijn klimaatbeleid essentieel: climate smart ontwikkelingssamenwerking. Het is zaak om klimaatmitigatie en -adaptatie zo goed
en efficiënt mogelijk te integreren in ontwikkelingssamenwerking. Ik wil
dit bereiken door te werken aan een goede mainstreaming-strategie, die is
gebaseerd op de OESO Rio-markers. Daarnaast wil ik meer gaan
samenwerken met de private sector, maatschappelijk middenveld en de
kennissector om ervoor te zorgen dat de uitgaven voor klimaatverandering gezamenlijk gedragen kunnen worden. Op het vlak van rampenrisicovermindering is het belangrijk om klimaatverandering in acht te nemen.
Om klimaatfinanciering zo efficiënt en effectief mogelijk te laten zijn is het
van bijzonder belang om gendergevoelig beleid te ontwikkelen, want
vrouwen zijn van cruciaal belang in het bestrijden van en aanpassen op
klimaatverandering.
Vraag 219:
Kunt u aangeven waarom China, India en Brazilië, drie BRICS landen, wel
kritiek leveren op moeizame handelsprocedures, maar niet zelf bijdragen
aan de uitgaven voor handelsfacilitatie?
Antwoord:
Het is nog onderwerp van onderhandeling of middeninkomenslanden die
daartoe in staat zijn – zoals China, India en Brazilië – ook een bijdrage
dienen te leveren aan technische assistentie en capaciteitsopbouw voor
andere middeninkomenslanden en de minst ontwikkelde landen. De EU
– daarin gesteund door Nederland – zet wel hierop in.
Vraag 220:
Waarom kiest u ervoor alleen in te zetten op klimaat en niet op een
bredere agenda waarbij ook biodiversiteit en ecosystemen aan bod
komen? Hoe wordt het beleid dat de afgelopen jaren op die laatste twee
thema’s is ingezet gecontinueerd?
Antwoord:
We hebben ons internationaal verplicht aan een stevige inzet op klimaatfinanciering. Daar waar dit raakvlakken heeft met milieu programma’s zal ik
deze benutten. Investeringen in bossen zijn bijvoorbeeld van betekenis
voor het terugbrengen van CO2 concentraties in de atmosfeer, maar ook
voor het behoud van biodiversiteit. Er zullen dus activiteiten zijn die onder
de noemer van internationale klimaatuitgaven worden uitgevoerd. Het
accent zal hierbij op klimaat liggen. Dit betekent dat klimaat breder is dan
milieu en ook raakvlakken heeft met water, voedsel en energie. Mijn
beleid is er ook op gericht klimaat en milieu te mainstreamen, met name
in de speerpunten water en voedsel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

89

Vraag 221:
In hoeverre gaat de versterkte inzet op risicovermindering bij rampen en
weerbaarheid ten koste van gelden gereserveerd voor klimaat? Zo ja, over
welke gelden gaat het dan?
Antwoord:
De inzet op risicovermindering bij rampen gaat niet ten koste van
klimaatfinanciering. Klimaatfinanciering kan bestaan uit uitgaven aan
programma’s die klimaatproblemen direct adresseren of uitgaven die
worden gedaan aan een aanverwant thema met een relevantie voor
klimaat. Omdat het aantal rampen wereldwijd zal toenemen als gevolg
van klimaatverandering zijn de investeringen in het verkleinen van de
risico’s bij rampen zo’n aanverwant thema. De uitgaven hiervoor zullen
daarom worden gerapporteerd als klimaatfinanciering.
Vraag 222:
Waar wilt u precies op in zetten als het gaat om extra kosten voor
vergroening van de economie (mitigatie)?
Antwoord:
Op internationaal niveau zijn afspraken gemaakt over de bijdragen van de
ontwikkelde landen aan de kosten die ontwikkelingslanden maken om hun
economieën te vergroenen. Die landen blijven wel verantwoordelijk voor
hun eigen ontwikkeling. Als er echter extra kosten gemoeid zijn om die
groei duurzaam te maken en om de lokale economieën weerbaarder te
maken tegen onomkeerbare klimaatverandering, dan dragen de ontwikkelde landen bij aan de extra kosten. Ook ik zal hier mijn steentje aan
bijdragen door binnen de belangrijke thema’s/sectoren te zorgen dat
rekening wordt gehouden met de invloed van klimaatverandering. Zo
helpt Nederland bij de ontwikkeling en stimulering van de energiesector
in ontwikkelingslanden, waarbij sterk wordt ingezet op hernieuwbare
energie, zodat de groei in energiezekerheid in ontwikkelingslanden op een
duurzame manier tot stand komt. Ook op het terrein van water en
voedselzekerheid draag ik bij aan duurzame groei en een verhoogde
weerbaarheid van ontwikkelingslanden tegen klimaatverandering.
Vraag 223:
In hoeverre bent u van mening dat vergroening van de economie samen
kan gaan met het recht op toegang tot energie en op welke wijze neemt u
dit mee in uw beleid?
Antwoord:
Ik ben van mening dat vergroening van de economie en toegang tot
energie goed samen kunnen gaan. Vergroening van de economie wordt
onder andere bereikt door meer energie op te wekken met hernieuwbare
bronnen, zoals zonne-energie, biogas of geothermische energie. Toegang
tot zulke vormen van hernieuwbare energie is de afgelopen jaren de kern
geweest van de Nederlandse klimaatfinanciering. Hiermee zijn goede
resultaten geboekt. Zo zijn tussen 2004 en 2011 ruim 11 miljoen mensen
voorzien van toegang tot hernieuwbare energie, en zijn er met Nederlandse steun grote investeringen geïnitieerd in onder meer Rwanda,
Kenya en Indonesië. Gebrekkige toegang tot energie blijft echter een rem
op duurzame en evenwichtige economische groei, met name in
sub-Sahara Afrika. De energie sector leent zicht bij uitstek voor instrumenten die zich richten op de private sector. Omdat mijn inzet is om in
mijn beleid zoveel mogelijk privaat kapitaal te mobiliseren wil ik de
komende jaren bij de projecten op dit terrein vooral kijken naar de rol van
de private sector, zowel in het ontwikkelen van kosteneffectieve oplossingen als in het bijdragen aan financiering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

90

Vraag 224:
In oktober 2005 verscheen een evaluatie rapport van de IOB over Aid for
Trade/ Trade related technical assistance. (IOB Evaluations No. 300) Heeft
u de conclusies en aanbevelingen van deze evaluatie meegenomen in uw
afweging handelsfacilitatie en de daarbij gepaard gaande technische
assistentie en capaciteitsopbouw tot inzet te maken van het Nederlandse
handelsbeleid?
Vraag 225:
Uit welk budget wordt de technische assistentie en capaciteitsopbouw
betaald? Is dit ODA of non-ODA budget?
Antwoord:
De IOB-aanbevelingen uit 2005 zijn zeker ter harte genomen bijvoorbeeld
betreffende NGOs, die veelvuldig betrokken worden bij partnerschappen
voor het versterken van de productiecapaciteit in ontwikkelingslanden.
Wel hanteer ik, in lijn met WTO en andere organisaties, een bredere
definitie van Aid for Trade dan toentertijd door de IOB werd gehanteerd.
De reikwijdte van het begrip Aid for Trade is namelijk in de loop der jaren
steeds breder geworden en omvat tegenwoordig niet alleen het gehele
Private Sector Development (PSD)-instrumentarium, maar ook bijvoorbeeld hoger beroepsonderwijs.
De technische assistentie en capaciteitsopbouw die Nederland verstrekt
op het gebied van handelsfacilitatie wordt uitsluitend geleverd aan landen
op de OESO/DAC-lijst. Het grootste deel valt onder begrotingsartikel 4.3
voor private sector ontwikkeling; een kleiner deel onder 4.1 voedselzekerheid. In dit laatste geval kan het bijvoorbeeld gaan om ondersteuning
van inspectiediensten voor voedselkwaliteit. Het betreft allemaal
ODA-uitgaven.
Vraag 226:
Op welke manier speelt de degradatie van ecosystemen een rol in
natuurrampen als gevolg van klimaatverandering, en hoe wilt u deze
degradatie tegengaan?
Vraag 228:
Wat houdt de versterkte inzet op risicovermindering bij rampen in, en
welke rol ziet u hierbij voor natuurlijke oplossingen zoals Ecosystembased Adaptation (EbA) en beheer gericht op complete stroomgebieden
en landschappen (Integrated Landscape Development)?
Vraag 339:
Welke rol ziet u voor de inzet op robuuste ecosystemen en biodiversiteit
als het gaat om het voorkomen van natuurrampen als gevolg van
klimaatverandering en de uitputting van natuurlijke hulpbronnen?
Antwoord:
Degradatie van ecosystemen speelt een belangrijke rol in natuurrampen
en klimaatverandering is hierbij steeds meer een bepalende factor.
Bekend voorbeeld is de degradatie van mangrovebossen die de kustgebieden in bijvoorbeeld Bangladesh en West Afrika kwetsbaarder maken
voor overstromingen. Nederland draagt bij aan het voorkomen van
ontbossing en landdegradatie via verschillende programma’s, waaronder
Forest Carbon Partnership Facility van de Wereldbank, EU FLEGT
Actieplan, Amazon Cooperation Treaty Organisation – ACTO, Tropenbos
International en IUCN.
Risicovermindering bij rampen wordt op verschillende manieren
gerealiseerd. Enerzijds via verbetering van infrastructuur (het «climate
proof» maken van dijken en irrigatiesystemen), anderzijds door het
robuuster maken van groene infrastructuur. Bij dit laatste wordt
«Ecosystem-based Adaptation (EbA)» en «Integrated Landscape
Development» toegepast, zoals kustbeheer met behoud en aanplant van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

91

mangrovebossen, geïntegreerd stroomgebiedbeheer en rehabilitatie van
landbouwproductiesystemen. Nederland ondersteunt in dit kader o.a. het
Adaptation of Smallholder Agriculture Program (ASAP) van IFAD, dat zich
richt op adaptatie van landbouwsystemen van kleine boeren, waarin deze
opties worden toegepast. Het werken aan robuuste ecosystemen en
biodiversiteit zal verder worden ingebed in de speerpuntprogramma’s
gericht op water en voedselzekerheid en klimaatadaptatie.
Vraag 227:
Op welke manier wilt u ervoor zorgen dat de private sector gaat bijdragen
aan de Nederlandse bijdrage in de internationale onderhandelingen voor
mitigatie en het aanpassen aan klimaatverandering in ontwikkelingslanden?
Vraag 492:
Op welke wijze zet u zich in om een «zo groot mogelijk deel» van de
internationale klimaatfinanciering privaat gefinancierd te krijgen en welke
verhouding streeft u daarbij na?
Vraag 534:
Wat wordt verstaan onder private middelen?
Vraag 535:
Bent u bereid te laten onderzoeken hoe groot de verwachte bijdrage uit
het bedrijfsleven aan klimaatfinanciering kan zijn?
Vraag 536:
Doet het ministerie onderzoek naar de wijze waarop het bedrijfsleven een
bijdrage kan leveren aan klimaatfinanciering en waar een belangrijke taak
voor de overheid en NGOs ligt?
Antwoord:
De relatie tussen de private sector en klimaatfinanciering is complex en
wordt zowel in nationaal als in internationaal verband nog onderzocht.
Het is belangrijk dat we mondiaal dezelfde definities gaan hanteren. Het
internationale onderzoek van bijvoorbeeld de OESO moet aansluiten op
de praktijk in donorlanden, waaronder Nederland. In nauwe samenwerking met partners uit het Nederlandse bedrijfsleven, het maatschappelijk middenveld, de VN, de Europese Commissie en de OESO laat ik
daarom onderzoek doen naar de wijze waarop deze relatie het beste
ingevuld kan worden. Als dit proces verder gevorderd is ben ik bereid
aanvullend onderzoek, verder toegespitst op de Nederlandse situatie, te
overwegen.
Bij het ontbreken van een heldere definitie is het nog niet mogelijk om
precies aan te geven hoe groot de private bijdrage zal zijn. Ik stel me
echter ambitieus op en koers op een bijdrage van 50% van de Nederlandse klimaatfinanciering via private investeringen. Gezien de gemeenschappelijke, publiek-private verantwoordelijkheid voor het klimaat zal het
beleid zonder een stevige private «buy-in» niet echt succesvol zijn.
Hoewel de invulling van de relatie tussen de private sector en klimaatfinanciering nog niet is uitgekristalliseerd, heb ik al wel enkele handvatten
voor het beleid geïdentificeerd. In multilateraal verband zet ik in op het
ontwikkelen van specifieke loketten gericht op het samenwerken met het
bedrijfsleven. Ik steun bijvoorbeeld de ontwikkeling van een private sector
faciliteit in de Climate Investment Funds van de Wereldbank en Nederland
speelt een voortrekkersrol in de ontwikkeling van een private sector
faciliteit in het Groene Klimaatfonds.
Voorts onderzoek ik hoe het bedrijfsleven instrumentarium klimaatrelevant kan worden gemaakt. Ik ben in gesprek met verschillende NGO’s en
bedrijven hoe strategische allianties vorm gegeven kunnen worden om
kennis en financiële slagkracht bij deze partijen goed te benutten en
tegelijkertijd kansen te identificeren. Hierbij is een belangrijke rol weg
gelegd voor economische diplomatie. Via het postennetwerk wil ik kansen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

92

voor duurzame investeringen voor het Nederlandse bedrijfsleven
identificeren en onderzoeken hoe ik, samen met lokale overheden,
potentiele barrières voor deze investeringen weg kan nemen. Ons
bedrijfsleven heeft veel te bieden op het gebied van duurzame productie,
technologie, geïntegreerd waterbeheer en landbouw waarbij wordt
ingespeeld op klimaatverandering. Er liggen kansen voor partnerschappen. Op deze manier draagt mijn samenwerking met het bedrijfsleven niet alleen bij aan het mobiliseren van klimaatfinanciering maar ook
tot het verbeteren van de Nederlandse economische concurrentiekracht.
Vraag 229:
Welke criteria en uitgangspunten worden er gehanteerd in het bevorderen
van de voedselzekerheid in ontwikkelingslanden?
Vraag 230:
Kunt u aangeven hoe «kleine producenten als uitdrukkelijke doelgroep
van de op productieverhoging gerichte programma’s» en «gendergelijkheid als belangrijke doelstelling» in de praktijk worden geoperationaliseerd?
Vraag 231:
Kunt u aangeven op welke wijze wordt georganiseerd dat ambassades
specifieke expertise ontwikkelen over het ondersteunen van boerinnen bij
het verkrijgen van landrechten en het verhogen van de productiviteit
(Kamerstuk 31 250, nr. 81, 90 en 91)?
Vraag 232:
Op welke wijze wordt de motie-Thieme en Ouwehand over het bevorderen van agro-ecologische landbouw uitgevoerd (Kamerstuk 31 250,
nr. 81)?
Vraag 289:
Op welke wijze wordt de prioriteit van vrouwenrechten en gender in het
speerpunt voedselzekerheid geïntegreerd? Relateert u de prioriteit
vrouwenrechten en gender aan de (bescherming van) landrechten van
vrouwen?
Antwoord:
Uitgangspunt bij het bevorderen van voedselzekerheid in ontwikkelingslanden is het humanitaire principe van recht op voedsel voor iedereen.
Het gaat daarbij niet alleen om de beschikbaarheid, maar ook om de
toegang tot en kwaliteit van voedsel. Naast diversiteit en kwaliteit van de
voedselproductie gaat het om het vermogen van consumenten om
voedsel te verwerven: economische en sociale empowerment. Primaire
focus is daarbij op investeringen in de lokale small holder landbouw, voor
het grootste deel in handen van vrouwen, omdat dit de meest effectieve
manier is om honger en armoede terug te dringen en tegelijkertijd de
basis te leggen voor verdere economische ontwikkeling. Lokale boerinnen
en boeren worden ondersteund om voor de markt te produceren en over
te gaan van de informele naar de formele economie. Landrechtszekerheid
is daarbij een belangrijke randvoorwaarde. Andere randvoorwaardelijke
zaken waarop het voedselzekerheidsbeleid zich richt zijn:
− verbeteren wet- en regelgeving (belastingen, landrechten, enz.) en
handhaving hiervan;
− versterken economische instituties en kennis (douane, belastingdienst,
voedsel-en waren autoriteit, kadaster, beroepsonderwijs, maar ook
versterking van het «economisch middenveld» als vakbonden,
werkgeversorganisaties, producentenorganisaties);
− financiële sector ontwikkeling (capaciteitsopbouw en kapitalisatie
banken, verzekeringen, coöperatieve financieringsinstellingen,
afdekken wisselkoersrisico’s);
− aanleg infrastructuur;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

93

− vergroten toegang tot markten (verduurzaming ketens, verbetering
logistiek en vereenvoudiging procedures ter bevordering van regionale
handel);
− toegepast en wetenschappelijk landbouwonderzoek.
Dit op kleine producenten en gendergelijkheid gerichte beleid krijgt in de
praktijk vorm door intensief samen te werken met organisaties als ILC
(International Land Coalition; met expliciete en specifieke aandacht voor
landrechten van vrouwen), IFAD (International Fund for Agricultural
Development), Agriterra en AgriProFocus. Deze organisaties lopen voorop
in het bevorderen van vrouwenrechten en het versterken van de positie
van kleinschalige boerinnen. Maar ook de door de ambassades in de
partnerlanden uitgevoerde programma’s richten zich op de kleine
producenten. Dit sluit niet uit dat er ook met grotere boerenbedrijven
samengewerkt kan worden. Voorwaarde is dan wel dat de ontwikkeling
inclusief is, i.e. dat kleine boerinnen en boeren ook profiteren.
In de moties bij Kamerstuk 31 250, nrs. 81, 90 en 91 wordt de regering
verzocht op de ambassades specifieke expertise te ontwikkelen met
betrekking tot het ondersteunen bij het verkrijgen van landrechten en het
verhogen van de productiviteit van boerinnen in ontwikkelingslanden. Dit
gebeurt doordat ambassades gebruik maken van partnerschappen en
netwerken als AgriProFocus, LANDac, de BZ/EZ Ondersteuningsfaciliteit
Posten en het Food and Business Knowledge Forum.
Met de motie Thieme en Ouwehand (31 250, nr. 81) wordt de regering
verzocht de ontwikkelingsgelden die besteed worden aan voedselzekerheid ten goede te laten komen aan kleine boeren en het ondersteunen
van agro-ecologische landbouwpraktijken. In Kamerbrief 32 605, nr. 114
van 2 november 2012 is aangegeven hoe de kleine boerinnen en boeren
bereikt worden. Daarbij worden agro-ecologische landbouwpraktijken
ondersteund voor zover daar door de lokale boerinnen en boeren naar
gevraagd wordt. Zo wordt bijvoorbeeld in Uganda in samenwerking met
Simon Levelt ondersteuning gegeven aan organische koffieteelt. Hierbij is
de interesse van de lokale koffieboeren vooral gewekt door de premie die
Simon Levelt bereid is te betalen, waarmee de meerkosten en hogere
risico’s van deze teeltwijze voldoende worden gecompenseerd.
Vraag 233:
Bent u van plan om megastallen (stallen groter dan 300 Nederlandse
Grootte Eenheid) uit te sluiten van het verkrijgen van financiering uit het
buitenlandinstrumentarium? zo nee, waarom niet?
Antwoord:
Nee. Hiervoor verwijs ik u naar mijn antwoorden op de kamervragen
Thieme en Van Dekken, ontvangen door uw Kamer op 2 januari 2013
(ah-tk-20122013–958).
Vraag 234:
Is het ondersteunen van een Nederlandse teler die bloemen in Ethiopië
teelt voor de export onderdeel van het bevorderen van voedselzekerheid?
Komen dit soort activiteiten onder dit beleid in aanmerking voor het
verkrijgen van financiering uit het buitenlandinstrumentarium, en zo ja, uit
welk budget en met welk doel?
Antwoord:
Ondersteuning van bloementeelt is geen onderdeel van het beleid dat
inzet op het bevorderen van voedselzekerheid. Bloementeelt voor de
export kan echter wel bijdragen aan de ontwikkeling van de private sector.
Op plaatsen waar de bloementeelt zich concentreert, zoals in Debre Zeit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

94

en Ziway, creëert deze een enorme economische dynamiek. Het creëert
arbeidsplaatsen, genereert en verhoogt het lokale inkomen en verbetert
de koopkracht. Dit stelt met name de merendeels lager geschoolde
werknemers in staat om beter voedsel te kopen en draagt daarmee ook bij
aan vergroting van de voedselzekerheid. Dit neemt niet weg dat de
werkelijke verbetering van voedselpatronen binnen de huishoudens
tevens goede gezondheidseducatie vereist en een bereidheid om het
hogere gezinsinkomen ook daadwerkelijk te besteden voor aankoop van
kwalitatief beter voedsel: dit kost tijd en aanpassingsvermogen.
De allereerste Nederlandse bloementelers die wilden gaan ondernemen in
Ethiopië zijn ondersteund via PSI (Private Sector Investeringsprogramma),
een onderdeel van het bedrijfsleveninstrumentarium. Dit betrof de
zogenaamde first movers. Met steun van het PSI investeren bedrijven nog
steeds in versterking van de sector. Het gaat daarbij om innovaties,
bijvoorbeeld op het gebied van compostering en herwinbare energie.
Vraag 235:
Nederland gaat niet bezuinigen op noodhulp, waarbij meer aandacht aan
risicoanalyse, preventie en weerbaarheid gegeven zal worden. Zal het
aangekondigde Budget Internationale Veiligheid zo worden ingericht dat
het ook specifiek kan bijdragen aan de bescherming van kinderen, die net
als vrouwen extra kwetsbaar zijn in humanitaire crises en de gevolgen
hiervan?
Antwoord:
Het Budget Internationale Veiligheid (BIV) wordt ingezet voor crisisbeheersingsoperaties ten behoeve van ontwikkelingslanden. Bescherming van
burgerbevolking, waaronder kinderen en vrouwen, is een belangrijke
Nederlandse doelstelling bij vredesoperaties
Vraag 236:
U wilt versterkt inzetten op risicovermindering bij rampen en
weerbaarheid. Wat verstaat u hierbij onder «versterkt inzetten»?
Vraag 337:
Bent u van plan geld te oormerken voor risico mappings en -management
in de reguliere partnerlanden om zo tot mainstreaming van Disaster Risk
Reduction te komen? Zo ja, welk budget heeft u hiervoor in gedachten?
Vraag 338:
Worden weerbaarheid en zelfredzaamheid een vast onderdeel van de
hulprelatie? Zo nee, kunt u uitleggen wat u bedoelt met «rampen zoveel
mogelijk proberen te voorkomen door te investeren in zelfredzaamheid en
weerbaarheid»? Kunt u toelichten hoe u dit gaat operationaliseren?
Antwoord:
Onderzoek toont aan dat het investeren in Disaster Risk Reduction (DRR)
geld bespaart. Elke euro die in preventie wordt geïnvesteerd, levert een
veelvoud op aan besparing op humanitaire hulp en het behoud van eerder
gedane (OS) investeringen. Concreet betekent dit dat het verstandig is om
bij elke investering in ontwikkeling rekening te houden met het risico op
rampen. Nederland benadrukt daarom in internationaal verband dat DRR
integraal moet worden opgenomen in de ontwikkelingsplanning. Ik zal dit
ook tijdens het «Global Platform on DRR» in mei benadrukken. Ook in
onze reguliere partnerlanden zal ik inzetten op DRR als integraal
onderdeel van OS-programma’s. Dit begint met het in kaart brengen van
(lokale) rampenrisico’s. Ik wil dit niet in isolement doen maar samen met
bijvoorbeeld nationale overheden, andere donoren, internationale
organisaties en de private sector. Toekomstige ontwikkelingsinvesteringen
dienen vervolgens op deze analyses gebaseerd te zijn. Risicoanalyses

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

95

zullen zo leiden tot maatregelen die zelfredzaamheid en weerbaarheid
stimuleren.
Daarnaast zal Nederland zijn waterexpertise meer in gaan zetten om
rampen in ontwikkelingslanden te voorkomen. Het merendeel van de
natuurrampen is water gerelateerd (overstromingen, droogte). Een
internationale voortrekkersrol op gebied van DRR en water ligt voor de
hand en zal vormgegeven worden door middel van een DRR Water
faciliteit in samenwerking met het ministerie van IenM en de Nederlandse
watersector.
Vraag 237:
Kunt u aangeven om welke zeven internationale stroomgebieden het gaat
met betrekking tot de Nederlandse bijdrage aan grensoverschrijdend
waterbeheer?
Antwoord:
Het gaat om de Nijl, Brahmaputra-Ganges, Incomati, Mekong, Senegal,
West Bank Aquifer en Zambezi. Door de bezuinigingen zal de Nederlandse
bijdrage aan de Brahmaputra-Ganges en de Mekong zich beperkten tot
grensoverschrijdende inspanningen die direct in dienst staan van de
waterprogramma’s in de delta’s van Bangladesh en Vietnam.
Vraag 238:
Hoe bent u voornemens de bezuiniging op goed bestuur en het speerpunt
veiligheid en rechtsorde in te vullen?
Antwoord:
Enkele jaren geleden is begonnen met integratie van goed bestuur in de
vier prioritaire thema’s van ontwikkelingssamenwerking en gelijktijdige
afbouw van de aparte voorziening in de begroting voor goed bestuur.
Deze lijn wordt nu voortgezet. Vanaf 2014 wordt de vrije ruimte onder
goed bestuur geschrapt. Lopende activiteiten worden niet aangetast.
Vanaf 2014 wordt goed bestuur hoofdzakelijk vormgegeven binnen de vier
speerpuntprogramma’s. Daarnaast zijn op centraal niveau ook vanaf 2014
middelen beschikbaar voor steun aan Netherlands Institute for MultiParty
Democracy (NIMD) en Stichting SPARK voor capaciteitsontwikkeling
politieke partijen; International Development of Law Organisation (IDLO)
voor rechtsstaatontwikkeling; Institute for Democracy and Electoral
Assistance (IDEA) voor democratisering en verkiezingen, Transparency
International voor corruptiebestrijding en Vereniging Nederlandse
Gemeenten (VNG)-International voor lokaal bestuur.
Voor veiligheid en rechtsorde geldt dat de bezuinigingen voor een
belangrijk deel worden gerealiseerd door de geplande intensivering op
centrale en decentrale budgetten met ingang van 2014 te verminderen.
Vraag 239:
Ziet u climate smart agriculture ook als een middel voor mitigatie van
klimaatverandering?
Antwoord:
«Climate Smart Agriculture» is in eerste instantie gericht op adaptatie van
landbouwsystemen aan de invloed van klimaatverandering. Het gaat
daarbij om het vergroten van de weerbaarheid («resilience») van boeren
en hun productiesystemen. De toegepaste innovaties voor productiviteitsverbetering kunnen ook bijdragen aan mitigatie van klimaatverandering,
omdat per eenheid product minder land, water en inputs worden gebruikt
(en er dus minder broeikasgas wordt uitgestoten) en meer koolstof wordt
opgeslagen in bodem en vegetatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

96

In semi-aride gebieden zoals de Sahel speelt herstel van bestaande
ecosystemen een cruciale rol om de landbouw weer productief te maken,
doordat bodems weer vruchtbaar worden en meer water kunnen
vasthouden.
Vraag 240:
Kunt u aangeven wat de bereikte resultaten van de WTO-rechtswinkel
zijn?
Antwoord:
Het aantal juridische adviezen op WTO-regelingen steeg van 218 in 2011
naar 231 in 2012. Daarnaast organiseert de WTO-rechtswinkel jaarlijks
trainingen voor ca. 40 tot 50 deelnemers van in Geneve vertegenwoordigde ontwikkelingslanden. Het gaat dan bijvoorbeeld om juridische
WTO-aspecten rond handelsoplossingen, handel in diensten en handel
gerelateerde «intellectual property» rights. Het aantal deelnemers
vertoont een stijgende lijn.
Dat de aanpak succesvol is, blijkt uit o.a. de toenemende vraag naar het
aantal landen- en onderwerp specifieke trainingen. Tot slot vormt het
trainingsprogramma voor handelsadvocaten uit ontwikkelingslanden een
standaard onderdeel van de activiteiten en is een unieke mogelijkheid
voor capaciteitsopbouw voor ontwikkelingslanden.
Dat ontwikkelingslanden meer en meer de belangen van
WTO-regelgeving gaan inzien en gebruiken blijkt uit de trendmatige
ontwikkeling. Waar in de beginperiode van de WTO-rechtswinkel
(Advisory Centre on WTO-Law (ACWL) bezwaar procedures van ontwikkelingslanden tegen ontwikkelde landen bij 8 van de eerste 10 speelden,
richten 8 van de 10 recente disputen zich nu op ontwikkelingslanden
onderling.
Vraag 241:
Hoe wordt de Nederlandse inzet voor het opnemen van vrede en
veiligheid in de post-2015 ontwikkelingsdoelen concreet gekoppeld aan
thema’s waar Nederland zich sterk voor maakt, zoals bescherming van de
burgerbevolking en Veiligheidsraadresolutie 1325 over vrouwen, vrede en
veiligheid?
Antwoord:
De regering acht deze inzet inderdaad gerelateerd, aangezien de inzet op
de drie thema’s gericht is op grotere veiligheid voor mensen. De
discussies spelen soms in verschillende fora en de terminologie is niet
gelijk in elk forum. Zo wordt de terminologie over bescherming van
burgerbevolking meer geassocieerd met de Veiligheidsraad dan met de
post-2015 discussies. Desalniettemin komen ze uit hetzelfde gedachtengoed voort en streeft Nederland naar koppelingen, ook gelinkt aan
Veiligheidsraadsresolutie 1325, bijvoorbeeld door aandacht voor
bestrijding van geweld tegen vrouwen in post-2015 discussies.
Concreet maakt Nederland zich sterk voor deze thema’s door bijvoorbeeld
tijdens de Commission on the Status of Women op 6 maart jl. een
side-event te organiseren over «Gender, Peace and Security in Post-2015»
samen met Zuid-Soedan en Cordaid. Nederland heeft dit onderwerp
tevens onder de aandacht gebracht tijdens het side-event van de
voorjaarsvergadering van de Wereldbank op 18 april jl. «Integrating
Gender into the New Deal: Implementation in South Sudan and Afghanistan» georganiseerd door Cordaid en USAID.
Vraag 242:
Op welke manier garandeert en bepleit de Nederlandse overheid de
implementatie van VN-Veiligheidsraadresolutie 1325 over vrouwen, vrede
en veiligheid in haar bijdrage aan de Africa Contingency Operations

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

97

Training & Assistance (ACOTA)-programma? Op welke manier zal
Nederland met het Nationaal Actieplan 1325 nationale regeringen,
maatschappelijke organisaties en lokale gemeenschappen helpen deze
resolutie uit te voeren?
Antwoord:
Nederlandse deskundigheid heeft een grote rol gespeeld bij de opbouw
van kennis over gendervraagstukken in missies en operaties (VN, NAVO)
maar ook bij andere organisaties. Het African Contingency Operations
Training and Assistance (ACOTA) en het United States Africa Command
(USAFRICOM of AFRICOM) zijn bijvoorbeeld zeer geïnteresseerd in de
door de Nederlandse en Spaanse ministeries van Buitenlandse Zaken en
Defensie opgezette cursus «A Comprehensive Approach to Gender in
Operations». Deze cursus voor militairen, diplomaten en andere civiele
experts, is inmiddels gecertificeerd door het European Security and
Defense College (ESDC). Deelnemers zijn afkomstig uit verschillende
landen, EU, NAVO en VN. In de tweede helft van dit jaar wordt op verzoek
van AFRICOM een pilotcursus verzorgd aan hun partners in Afrika.
Voor het antwoord op het tweede deel van de vraag zie het antwoord op
vraag 299.
Vraag 243:
Kunt u aangeven in welke zes post-conflict landen Nederland de actieve
participatie van vrouwen in vredes- en wederopbouwprocessen
ondersteund?
Antwoord:
Nederland ondersteunt de participatie van vrouwen in vredes- en
wederopbouwprocessen in onder andere Zuid-Sudan, Sudan, Burundi,
Colombia, Afghanistan, de Democratic Republic of the Congo en de
Middle East North Africa (Mena) regio in het kader van het Nederlandse
Nationaal Actie Plan (NAP) 1325.
Vraag 244:
Hoe wilt u klimaatbeleid integreren in het speerpunt vrouwenrechten?
Antwoord:
Vrouwen in plattelandsgebieden zijn bij uitstek de beheerders van de
natuurlijke omgeving. Zij produceren het grootste deel van het voedsel en
zijn verantwoordelijk voor brandstof en watervoorziening voor het
huishouden. Daarom ondervinden zij als geen ander de gevolgen van
extremer wordende droogte en overstromingen, waaronder tegenvallende oogsten en waterschaarste. Hun weerbaarheid wordt nog verder
ondermijnd doordat zij niet of nauwelijks deel kunnen nemen aan
besluitvorming, beperkte toegang hebben tot economische hulpbronnen
en financiële diensten en beperkte rechten op landeigendom hebben.
Effectief klimaatbeleid dient deze belemmeringen aan te pakken en
vrouwen in staat te stellen een rol te spelen in de transformatie naar
klimaatbestendige productie- en energiesystemen. In de onderhandelingen over de internationale financiële klimaatarchitectuur maakt
Nederland zich sterk voor integratie van gendergelijkheid en de specifieke
belangen van vrouwen.
Met mijn investering in de kracht van vrouwenorganisaties (bijv. FLOW)
beoog ik de stem van vrouwen luider te laten doorklinken in politieke
besluitvorming, waaronder bij klimaatbeleid. Met de multilaterale
klimaatfondsen gaan we de strategieën van vrouwen ondersteunen die
hen helpen om het hoofd te bieden aan extremer wordende klimaatfluctu-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

98

aties. Vrouwenrechten en klimaatbeleid is geen «of/of» maar «en/en» en
gaan dus hand in hand.
Vraag 245:
Hoe gaat u ervoor zorgen dat de toegezegde Nederlandse bijdrage aan
mitigatie en adaptatie eerlijk over beide thema’s wordt verdeeld? De
middelen voor adaptatie blijven sterk achter, al helemaal als er een sterk
beroep wordt gedaan op de private sector. Hoe waarborgt u dat minstens
50% van de Nederlandse klimaatgelden aan adaptatie worden besteed?
Hoe zorgt u ervoor dat de klimaatgelden bij de allerarmsten, die het meest
kwetsbaar zijn voor de gevolgen van klimaatverandering, terechtkomen?
Hoe houdt u de regie in handen, in beschouwing genomen dat er een
sterk beroep wordt gedaan op de private sector?
Antwoord:
Ik zet in op synergie tussen klimaatbeleid en de speerpuntprogramma’s
water en voedselzekerheid. Adaptatie zal een prominentere plaats krijgen
in de Nederlandse klimaatfinanciering. Ik hecht daar ook aan omdat de
link tussen armoedebestrijding en klimaatfinanciering het sterkst is bij
adaptatie. Het zijn vooral de armste landen die geraakt worden door
klimaatverandering. Zo is er veel aandacht voor adaptatie binnen de
samenwerking met kennisinstellingen als het Climate Development
Knowledge Network (CDKN – Londen) en het World Resource Institute
(WRI – Washington D.C.). Daarnaast worden VN programma’s die volledig
gericht zijn op adaptatie (zoals bijvoorbeeld IFAD-ASAP) met financiële
middelen gesteund.
Naast mijn eigen programmering vraag ik meer aandacht bij multilaterale
fondsen voor een inzet van middelen die vooral ten goede komt aan de
minst ontwikkelde landen en de lage middeninkomens landen.
Het is juist dat bij mitigatie vaak een hogere private inzet kan worden
gegenereerd met publieke instrumenten. Ik verwacht door een proactieve
inzet voldoende regie te kunnen voeren. Bovendien zal ik ook in de
speerpunten water en voedselzekerheid het bedrijfsleven betrekken.
Zie verder het antwoord op vraag 218.
Vraag 246:
U maakt zich sterk voor een betere mondiale aanpak van vrede en
veiligheid door in internationaal verband concrete afspraken te maken
over internationale veiligheid en de uitvoering van deze afspraken te
ondersteunen. Om welke of wat voor soort afspraken gaat het hier?
Antwoord:
Het gaat om afspraken in het kader van de multilaterale samenwerking,
waaronder binnen de VN, de EU en de OESO/DAC. Ook kan er sprake zijn
van nieuwe vormen van samenwerking, zoals bij de International
Dialogue on Peacebuilding and Statebuilding die in 2011 in Busan de New
Deal for Engagement in Fragile States overeenkwam. Afspraken betreffen
onder meer de ondersteuning van overheden in post-conflictlanden en
fragiele staten bij de opbouw van hun capaciteit op het gebied van
veiligheid en rechtsorde.
Vraag 247:
Op welke wijze wordt de Nederlandse watervoetafdruk, die vooral wordt
veroorzaakt door de import van water in producten, verkleind en welke
doelstellingen heeft u daarvoor?
Antwoord:
Verkleining van de Nederlandse watervoetafdruk maakt geen onderdeel
uit van mijn beleid. Bij de import van goederen wordt nu niet gekeken
naar de virtuele waterinhoud van producten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

99

Na aanleiding van de motie Hachchi / Ferrier over de Nederlandse
watervoetafdruk in het buitenland (32 605, nr. 81, d.d. 5 april 2012) heeft
het Planbureau voor de Leefomgeving een rapport uitgebracht over de
bruikbaarheid van de watervoetafdruk voor beleid (kamerbrief
2013.144390). Hieruit bleek dat de watervoetafdruk niet geschikt is als
duurzaamheidsindicator, omdat andere complexe factoren hier een grote
rol bij spelen, zoals de beschikbaarheid van water, kwetsbaarheid van
waterstroomgebieden en de sociaal economische omstandigheden van
haar gebruikers. Wel kan de watervoetafdruk gebruikt worden om
niet-duurzame «hotspots» in de productieketen te traceren en duurzaam
te ontwikkelen. Dit zijn locaties langs de productie- en toeleveringsketens
waarbij sprake is van roofbouw op waterbronnen, watervervuiling met
overschrijding van waterkwaliteitsnormen, of een onrechtvaardige of
economisch inefficiënte verdeling van water.
Vraag 248:
Op welke wijze bent u voornemens circulaire migratie in uw beleid gericht
op migratie te incorporeren en welk budget zal hiervoor beschikbaar
komen voor de jaren in de periode 2014–2017?
Antwoord:
Circulaire migratie is één van de zes beleidsprioriteiten voor het thema
migratie en ontwikkeling en kent twee varianten. De eerste variant is
tijdelijke tewerkstelling van arbeidsmigranten uit ontwikkelingslanden in
Nederland. De tweede variant, «brain gain», zet in op tijdelijke tewerkstelling van migrantendeskundigen in herkomstlanden.
Gezien de verslechterde situatie op de Nederlandse arbeidsmarkt en het
potentieel aan beschikbare arbeidskrachten uit andere EU-landen, zie ik op
dit moment onvoldoende mogelijkheid om invulling te geven aan een
nieuwe pilot circulaire migratie gericht op de tijdelijke tewerkstelling in
Nederland van arbeidskrachten uit ontwikkelingslanden. Over de
mogelijkheid van een nieuwe pilot circulaire migratie op langere termijn
vindt overleg plaats met de Minister voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
Tijdelijke tewerkstelling van migrantendeskundigen in herkomstlanden
blijf ik ondersteunen aangezien dit aansluit bij een concrete behoefte in
ontwikkelingslanden om de Diaspora te betrekken bij de ontwikkeling van
hun herkomstland.
Het budget voor migratie en ontwikkeling voor de periode 2014–2017 is
Euro 9 miljoen per jaar, waarvan 4 miljoen voor de vrijwillige terugkeer
van niet tot Nederland toegelaten migranten. Projectvoorstellen worden
beoordeeld op basis van de criteria zoals geformuleerd in het subsidiebesluit migratie en ontwikkeling.
Vraag 249:
Welke rol ziet u voor migrantenorganisaties en krijgt dit vorm in het
beleid?
Vraag 259:
Welk bedrag heeft u op uw begroting gereserveerd voor projecten die de
bijdrage van de diaspora aan ontwikkeling in herkomstlanden vergroot?
Over welke landen gaat het specifiek? Hoe worden particuliere ontwikkelingsorganisaties, kennisinstellingen en MKB betrokken bij dit soort
projecten? Kunnen MFS beneficienten participeren in consortia
voorstellen?
Antwoord:
Migrantenorganisaties kunnen door geldovermakingen, netwerken en
kennis van lokale omstandigheden een zinvolle functie vervullen bij
armoedebestrijding. De afgelopen jaren heeft het Ministerie deze
organisaties dan ook nauwer betrokken bij de beleidsdialoog over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

100

migratie en ontwikkeling en ontwikkelingsrelevante initiatieven van hen
gefinancierd.
Van de gereserveerde EUR 9 miljoen voor Migratie en Ontwikkeling komt
EUR 4 miljoen ten goede aan een van de zes pijlers van dit beleid, te
weten: «bevorderen van duurzame terugkeer en herintegratie». Projecten
die de bijdrage van de diaspora aan ontwikkeling in herkomstlanden
vergroten kunnen worden gesubsidieerd, indien zij voldoen aan de
criteria, zoals uiteengezet in het subsidiebesluit «migratie en ontwikkeling» van 9 november 2012 en betrekking hebben op OESO-DAC landen
genoemd in Annex 1 van dit besluit.
Aanvragen voor een financiële bijdrage uit dit centrale fonds voor
«Migratie en Ontwikkeling» kunnen worden ingediend door
non-gouvernementele en inter-gouvernementele organisaties, inclusief
MFS II beneficienten. Organisaties met een winstoogmerk komen niet in
aanmerking voor subsidie. Zij kunnen echter wel als medeaanvrager
deelnemen, op voorwaarde dat de te financieren activiteiten geen
winstoogmerk hebben.
Vraag 250:
Op welke manier wilt u binnen het speerpunt veiligheid en rechtsorde
inzetten op grondstoffen, inclusief het duurzaam gebruik en beheer van
natuurlijk hulpbronnen, ecosystemen en biodiversiteit?
Antwoord:
Nederland werkt aan duurzaam gebruik en beheer van natuurlijk
hulpbronnen, ecosystemen en biodiversiteit. In veel conflictgebieden is de
exploitatie van natuurlijke hulpbronnen een belangrijke factor in onderlinge conflicten. In het kader van de geïntegreerde aanpak voor vrede en
veiligheid wordt daarom gestreefd naar synergie met de inzet op
veiligheid en rechtsorde. Zo wordt in de Democratic Republic of the
Congo (DRC) geïnvesteerd in conflictvrije tinketens, wat bijdraagt aan
duurzaam en transparant beheer van deze grondstof en daarmee aan de
stabiliteit in de regio. Waar nodig zal ook vanuit het speerpunt veiligheid
en rechtsorde worden bijgedragen aan duurzaam en transparant beheer
van natuurlijke hulpbronnen. Binnenkort ontvangt u een separate brief
rond de stand van zaken van de actiepunten uit de Grondstoffennotitie.
Vraag 252:
Erkent u dat de internationale kaders van arbeidsrechten ook gelden voor
arbeidsmigranten zonder verblijfsvergunning, en zo nee, waarom niet, en
zo ja, hoe beoogt u de arbeidsrechten van de irreguliere migranten te
waarborgen?
Vraag 276:
Gelden de internationale kaders van arbeidsrechten ook voor arbeidsmigranten zonder verblijfsvergunning?
Antwoord:
Nederland is geen partij bij de International Convention on the Protection
of the Rights of all Migrants Workers aangezien onvoldoende wordt
gedifferentieerd tussen rechten van legale migranten en illegale
migranten alsmede tussen migranten en hun familieleden. Wel onderkent
Nederland dat de fundamentele mensenrechten van alle migranten
moeten worden beschermd.
Vraag 255:
Aan wat voor type conditionaliteiten denkt dit Kabinet in haar handel- en
ontwikkelingsrelaties als het gaat om het afdwingen van coöperatie bij de
terugkeer van migranten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

101

Vraag 271:
Aan wat voor soort maatregelen denkt u bij het toepassen van conditionaliteit op het gebied van handel en ontwikkelingssamenwerking om landen
van herkomst te dwingen om uitgeprocedeerde asielzoekers op te nemen?
Antwoord:
In eerste instantie zal de regering op een positieve wijze proberen landen
te bewegen tot medewerking aan het terugnemen van eigen onderdanen
die Nederland moeten verlaten. Instrumenten die de regering tot haar
beschikking heeft zijn onder andere het faciliteren van visa voor bepaalde
categorieën of juist het beëindigen daarvan, interventies in de ontwikkelingssamenwerking en het stimuleren en ondersteunen van Nederlandse
bedrijven om zaken te doen met herkomstlanden. Instrumenten op andere
beleidsterreinen zijn bijvoorbeeld financiële ondersteuning en capaciteitsversterking van overheidsdiensten van herkomstlanden of juist het korten
of stopzetten daarvan en het opnemen van terug- en overname clausules
in bilaterale verdragen. Dit laatste gebeurt ook in EU-verband, waar
Nederland zich hard maakt voor opname van terug- en overnameclausules in politieke EU-akkoorden met derde landen. Ook in het
EU-visumbeleid wordt een duidelijke koppeling gelegd met terug- en
overnamebeleid.
Vraag 256:
Welke Internationale Publieke Goederen wilt u waarborgen via aandacht
voor migratie? Welke middelen staan hiervoor ter beschikking?
Vraag 257:
Waarom wordt migratie als «Internationaal Publiek Goed» beschouwd
door u?
Antwoord:
Migratie vormt geen pure IPG, in de zin van goederen die in beginsel voor
iedereen vrij beschikbaar zijn. Echter migratie heeft IPG-aspecten die
vragen om een grensoverschrijdende aanpak, waarbij overheden van
herkomst-, transit- en bestemmingslanden nauw moeten samenwerken.
Migratie kan ten goede komen aan alle betrokken partijen. Voorwaarden
zijn dat het goed wordt gereguleerd en rekening wordt gehouden met de
belangen van de betrokken landen en de rechten van migranten zelf.
Het nastreven, beheren en afdwingen van een verstandig beheer van
IPG’s is een collectief belang dus ook een welbegrepen Nederlands
belang. We werken daarom op verschillende niveaus – multilateraal,
regionaal, bilateraal – en met verschillende partners – internationale
instituties, landen, maatschappelijke organisaties – aan het maken van
internationale afspraken.
Door deelname aan internationale beleidsdialogen, al dan niet in EU
kader, en door ondersteuning van activiteiten met middelen uit het
centraal fonds voor migratie en ontwikkeling met een jaarbudget van Euro
9 miljoen, bevordert Nederland de samenwerking tussen herkomst en
bestemmingslanden.
Vraag 258:
Welk bedrag heeft u op uw begroting gereserveerd voor projecten die
bijdragen aan capaciteitsversterking van het migratiemanagement van
herkomstlanden? Over welke landen gaat dit specifiek?
Antwoord:
Capaciteitsversterking van het migratiemanagement van herkomstlanden
is een van de zes beleidsprioriteiten van het thema «migratie en ontwikkeling». Het jaarbudget voor het thema «migratie en ontwikkeling» is voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

102

2013 9 miljoen Euro, waarvan 4 miljoen voor de beleidsprioriteit
duurzame terugkeer en herintegratie. Er is binnen dit jaarbudget geen
specifiek bedrag gereserveerd voor de beleidsprioriteit capaciteitsversterking van het migratiemanagement. Projectfinanciering vindt plaats
door middel van subsidies en opdrachtverlening op basis van goedgekeurde projectvoorstellen voor de verschillende beleidsprioriteiten. Met
de publicatie van het jaarlijkse subsidiebesluit voor het thema «migratie
en ontwikkeling», wordt ook de landenlijst bekend gemaakt. Voor 2013
betreft de lijst 40 landen. Het subsidiebesluit is te vinden op: http://
wetten.overheid.nl/BWBR0032224/geldigheidsdatum_08-12-2012
Vraag 260:
Kunt u naast Ghana concrete voorbeelden noemen van landen die in
Nederland uitgeprocedeerde asielzoekers niet willen terugnemen? Zijn
daar ook OS-partnerlanden bij, en wat waren daarvan de consequenties?
Antwoord:
De staatssecretaris van Veiligheid en Justitie heeft in zijn brief over de
strategische landenbenadering van 6 maart 2013 (Tweede Kamer,
vergaderjaar 2012–2013, 29 344, nr. 116) aangegeven dat op dit moment
ook de samenwerking op het gebied van gedwongen terugkeer met
Afghanistan, Algerije, China, Egypte, India, Irak en Marokko minder soepel
verloopt. Afghanistan is een OS-partnerland, maar omdat er nog wel een
vorm van medewerking is van Afghanistan aan gedwongen terugkeer is
de vraag naar de eventuele gevolgen voor de OS-relatie met Afghanistan
vooralsnog niet aan de orde.
Vraag 261:
Kunt u aangeven welke alternatieven voor vreemdelingendetentie u wilt
bevorderen voor die mensen die om verschillende redenen niet kunnen
terugkeren naar het land van herkomst? En wilt u garanderen dat deze
mensen hun recht op basisvoorzieningen kunnen doen gelden?
Antwoord:
Hierop zal worden ingegaan in de toekomstvisie vreemdelingenbewaring
en de inzet van alternatieve toezichtmiddelen bij terugkeer die de
staatssecretaris van Veiligheid en Justitie uw Kamer voor het zomerreces
zal aanbieden.
Vraag 262:
Een nieuwe internationale agenda voor armoedebestrijding (...) is van
groot belang om ook in de toekomst concrete doelen te stellen voor de
bestrijding van armoede en ongelijkheid.» Kunt u toelichten wat in dit
kader uw visie is op het bestrijden van ongelijkheid? En wat is uw inzet op
dit terrein in de post-2015 besprekingen?
Antwoord:
Het terugdringen van ongelijkheid binnen en tussen landen is één van de
belangrijkste uitdagingen in de post-2015 agenda. Toegang tot fatsoenlijk
werk voor zoveel mogelijk mensen is de belangrijkste manier om via groei
gelijkheid te bevorderen.
Sociale zekerheid is een belangrijk middel om ongelijkheid tegen te gaan
en gelijkheid en gelijke verdeling te bevorderen. Daarin ligt een belangrijke verantwoordelijkheid voor opkomende (middeninkomens-) landen
waar een groot deel van de armoede zich nu bevindt. Verder ben ik
voorstander van eigenstandige doelen voor inclusiviteit en gelijkheid in
het nieuwe raamwerk, alsook indicatoren die ongelijkheden inzichtelijk
maken. Graag verwijs ik ook naar mijn aanwezigheid bij de slotbijeenkomst van de post-2015 Inequalities consultatie, in Kopenhagen op
19 februari jl. De Nederlandse inzet op een social protection floor,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

103

gendergelijkheid, SRGR en vrede en veiligheid vond breed weerklank
tijdens deze bijeenkomst. Zie ook mijn antwoord op vragen 279 en 301.
Vraag 263:
Gaat u tijdens de uitvoering van dit nieuwe beleid de beleidseffecten op
ongelijkheid binnen landen en tussen landen toetsen, en zo ja, hoe dan?
Antwoord:
Bij het doordenken en uitvoeren van beleid wordt uiteraard – indien zinvol
en nodig – een inschatting gemaakt van de mogelijke effecten op
ongelijkheid. Toetsing achteraf vindt – zoals gebruikelijk – bij grotere
activiteiten plaats door een specifieke evaluatie of door evaluaties van de
Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie.
Vraag 264:
Is er een gemeenschappelijke inzet rondom de nieuwe mondiale
ontwikkelingsdoelen namens alle Nederlandse actoren actief op het
gebied van Internationale Samenwerking?
Antwoord:
Met aandacht voor de verschillende rollen van het maatschappelijk
middenveld en de overheid wordt er onderling nauw samengewerkt op de
post-2015 agenda. Vanuit Nederland hebben 150 maatschappelijke
organisaties actief op het gebied van internationale samenwerking een
gemeenschappelijk document met aanbevelingen over de nieuwe
ontwikkelingsagenda aan het High-Level Panel aangeboden. Ook heeft
NCDO in samenwerking met de Nederlandse Jeugdraad, MyWorld,
OneWorld, vertegenwoordigers van de Afrikaanse diaspora in Nederland
en branchevereniging Partos een overzicht van verschillende post-2015
consultaties aangeboden aan High-Level Panellid Paul Polman. Het
Ministerie van Buitenlandse Zaken sluit aan bij verschillende consultatiebijeenkomsten en consulteert zelf ook over de post-2015 agenda op
verschillende thema’s waaronder SRGR, gendergelijkheid, mensenrechten, water en vrede en veiligheid.
Vraag 265:
Op welke wijze wordt gegarandeerd dat het maatschappelijk middenveld
en lokale actoren worden gerepresenteerd in het UN High Level Panel
voor de post-2015 ontwikkelingsagenda?
Antwoord 265:
Een aantal leden van het High-Level Panel vertegenwoordigt het
maatschappelijk middenveld en lokale actoren, zoals Tawakkol Karman,
Graça Machel en Kadir Topba. Daarnaast organiseren het secretariaat
van het High-Level Panel, de Verenigde Naties en maatschappelijke
organisaties wereldwijd uitgebreide consultaties en outreach activiteiten,
in het bijzonder ook tijdens de plenaire bijeenkomsten van het High-Level
Panel (bijvoorbeeld in Londen, Monrovia en Bali). Verder biedt het
High-Level Panel tijdens haar vergadersessies ruimte aan het maatschappelijke middenveld en lokale actoren om het panel te informeren.
Uitgebreide informatie over de outreach activiteiten van het High-Level
Panel is te vinden op (http://www.post2015hlp.org/outreach/).
Vraag 266:
Kunt u voor de jaren 2013, 2014, 2015 en 2016 aangeven hoeveel geld in
totaal ter beschikking wordt gesteld voor het thema water, gespecificeerd
naar de 3 specifieke doelen (water voor landbouw, delta’s, WASH) die u op
water nastreeft?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

104

Antwoord:
Het totaalbudget voor het thema water is Euro 186 miljoen voor 2013,
Euro 182 miljoen voor 2014, Euro 188 miljoen voor 2015 en Euro
203 miljoen voor 2016. Gestreefd wordt naar een evenwichtige verdeling
van de middelen over programma’s op het gebied van waterbeheer en
drinkwater en sanitatie, met dien verstande dat «integraal waterbeheer»
zowel «efficient watergebruik» als «verbeterd stroomgebiedbeheer en
veiligheid» omvat.
Vraag 267:
Blijft Nederland een actieve rol spelen in het Sanitation and Water for All
initiatief waarin landen en NGO’s samenwerken?
Antwoord:
Ja, ik ben voornemens een actieve rol te blijven spelen in het Sanitation
and Water for All (SWA). Met onze financiële bijdrage van ongeveer
EUR 0,6 mln per jaar dragen we samen met andere donoren onder meer
bij aan het secretariaat dat gevoerd wordt door UNICEF en de jaarlijkse
UN-Water Global Annual Assessment on Drinking water and Sanitation
(GLAAS). SWA speelt een belangrijke rol bij de samenwerking tussen
donoren, partnerlanden en NGO’s om sanitatie en water hoog op de
agenda te houden. Aangezien er een relatief grote groep landen is die
sterk achterblijft bij het realiseren van de drinkwater- en sanitatie
doelstelling, is dit hard nodig. Naast de inzet op landen die deze MDG in
2015 bij lange na niet zullen halen, gaat de aandacht tevens uit naar
ongelijkheid en waterkwaliteit. Deze thema’s zal SWA ook inbrengen in de
discussie rond de «post 2015» ontwikkelingsdoelen.
Vraag 268:
Kunt u voor het speerpunt water aangeven hoeveel budget voor milieu
wordt gereserveerd, gespecificeerd naar de 3 specifieke doelen (water
voor landbouw, delta’s, WASH) die u op water nastreeft?
Antwoord:
Er worden binnen het voor het speerpunt water beschikbare budget geen
middelen gereserveerd voor milieu.
Vraag 269:
Hoe wordt de veiligheidssituatie van individuele uitgeprocedeerde
asielzoekers in geval van gedwongen terugkeer gewaarborgd?
Vraag 270:
Welke instrumenten worden ingezet om de individuele situatie van
uitgeprocedeerde asielzoekers na terugkeer naar hun land van herkomst
te monitoren?
Antwoord:
In projecten voor vrijwillige terugkeer zit vaak een monitoringcomponent.
Monitoring vindt plaats op geaggregeerd niveau en richt zich op de
OS-doelstelling van duurzaamheid van re-integratie en niet op monitoring
van de individuele uitgeprocedeerde asielzoeker. Deze monitoring op
geaggregeerd niveau wordt uitgevoerd door lokale partners van de
Nederlandse organisatie die het re-integratieproject leidt. In het
toekomstig subsidiebeleid voor vrijwillige terugkeer zal deze vorm van
monitoring een belangrijker plaats gaan innemen. De Stuurgroep
Vrijwillige Terugkeer, waarin het Ministerie van Veiligheid en Justitie en
het Ministerie van Buitenlandse Zaken zitting hebben, zal dit nader
uitwerken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

105

Vraag 272:
Klopt het dat u met deze aanpak ervoor kiest om het belang van ontwikkelingssamenwerking ondergeschikt te maken aan het beleid van
gedwongen terugkeer?
Antwoord:
Nee. Uitgangspunt van de strategische landenbenadering migratie is de
medewerking van landen van herkomst te verbeteren aan de gedwongen
terugkeer van eigen onderdanen die niet of niet langer in Nederland
mogen verblijven. Dat kan bijvoorbeeld door landen van herkomst te
ondersteunen bij de terugkeer en re-integratie van die eigen onderdanen
met inzet van middelen uit het centrale fonds voor migratie en ontwikkeling. Indien landen desondanks niet meewerken kan druk worden
uitgeoefend, waarbij ook financiële bijdragen in het kader van ontwikkelingssamenwerking aan overheden instrumenteel kunen zijn.
Vraag 273:
Hoe wordt gegarandeerd dat sancties niet ten koste gaan van de lokale
bevolking en daarmee mogelijk een nieuwe impuls wordt gegeven aan
migratie?
Antwoord:
Bij de keuze van maatregelen die zo nodig kunnen worden genomen vindt
maatwerk plaats. In het geval van maatregelen op ontwikkelingssamenwerking betreft het alleen middelen die via de overheid lopen en zal
zoveel mogelijk de lokale bevolking worden ontzien.
Vraag 274:
Nederland wil zich in het kader van een nieuwe mondiale ontwikkelingsagenda inzetten voor een minimum aan sociale zekerheid in het kader van
armoedebestrijding en het aanpakken van ongelijkheden (gebruik makend
van eerdere Nederlandse ervaringen op dit terrein zoals in Ethiopië,
Zimbabwe en Mozambique). Betekent dit dat ook bij de invulling van het
speerpuntenbeleid in hulprelatie- en overgangsrelatielanden, Nederland
hier aandacht en budgetruimte voor zal creëren?
Antwoord:
Iedereen moet kunnen rekenen op een bepaald niveau van sociale
zekerheid. Te denken valt aan bescherming tegen de gevolgen van ziekte,
maar ook het recht op een fatsoenlijke baan en een goed werkende
arbeidsmarkt.
Nederland zal zich in eerste instantie vooral richten op het inbrengen van
het belang van sociale zekerheid in de nieuwe mondiale ontwikkelingsagenda en niet zozeer door speciale ruimte te creëren binnen de speerpunten. Bij bepaalde programma’s van de speerpunten komt sociale
zekerheid overigens wel aan de orde. Bijvoorbeeld bij voedselzekerheid
zet de Ambassade Maputo o.a. in op Social Protection en in Ethiopië
investeert de ambassade in het Productive Safety Net Programma. Ten
behoeve van zelfredzaamheid van kleine ondernemers, waaronder boeren
en boerinnen, wordt gewerkt aan ontwikkeling van ziektekosten- en
agroverzekeringen voor lage inkomensgroepen om de financiële
kwetsbaarheid te verminderen. In Publiek-Private Partnerschappen
(International Finance Corporation – IFC) wordt gewerkt met de lokale
verzekeringsbranche om de genoemde verzekeringen toegankelijk te
maken voor deze groepen. Verder worden overheden via de Wereldbank
ondersteund om verbeterde en transparante wet- en regelgeving te
ontwikkelen voor de verzekeringsbranche.
Nederland heeft een vierjarig partnerschapsprogramma (2010–2013) met
de International Labour Organization (ILO). Dit programma draagt bij aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

106

de uitvoering van de Decent Work Agenda, die zich richt de naleving van
internationale arbeidsrechten en sociale rechtvaardigheid.
Nederland verleent subsidie aan FNV Mondiaal en CNV Internationaal via
het Vakbondsmedefinancieringsprogramma (VMP). Via dit programma
ondersteunen zij vakbonden in Azië, Afrika, Latijns-Amerika en
Oost-Europa in het bevorderen van vakbonds- en arbeidsrechten,
waaronder sociale zekerheid. Een goed functionerende vakbeweging
levert een wezenlijke bijdrage aan het bevorderen van fatsoenlijk werk. In
Indonesië ondersteunt FNV Mondiaal bijvoorbeeld lokale vakbonden bij
hun lobby om minimum loon op een aanvaardbaar niveau door middel
van aangepaste wetgeving.
Ten slotte richt een van de vijf kennisplatforms van mijn Ministerie zich op
«Development Policies» waarin ook thema’s zoals «social inclusion» en
groei aan de orde komen.
Vraag: 277
In de nota wordt armoedebestrijding als het centrale thema van de
nieuwe post-2015 ontwikkelingsagenda aangemerkt, en vraagt u aandacht
voor zowel de verbetering van de inkomenspositie van mensen als andere
aspecten van armoede. Welke inspanningen pleegt u om te bevorderen
dat onderwijs een duidelijke plaats inneemt op die agenda?
Antwoord:
In internationaal verband zal ik mij ervoor inzetten dat de post-2015
agenda in zijn algemeenheid aandacht krijgt en zoveel mogelijk wordt
uitgevoerd, bijvoorbeeld in het kader van VN-vergaderingen. Onderwijs is
dan – hoewel geen prioriteit meer in het huidige Nederlandse beleid voor
Handel & OS – een deel van die inspanningen, echter zonder specifieke
thematische focus.
Vraag 278:
U schrijft dat «de post-2015-agenda waarschijnlijk minder dan het huidige
raamwerk is gericht op sociale sectoren». Op welke bron baseert u zich?
Antwoord:
Anders dan in de Millenniumdoelen moet de nieuwe agenda voor
ontwikkeling naast sociale ontwikkeling ook aandacht schenken aan
economische en milieu-gerelateerde aspecten van ontwikkeling, én
veiligheid en rechtsorde. Bij de Rio+20 conferentie over duurzame
ontwikkeling is afgesproken dat duurzame ontwikkelingsdoelen met
aandacht voor de drie dimensies van duurzame ontwikkeling (namelijk de
sociale-, de economische- en de milieudimensie) op een gebalanceerde
wijze onderdeel moeten worden van het nieuwe raamwerk voor ontwikkeling na 2015. Dit wordt onder meer bevestigd door resolutie 66/288 van
de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (11 september 2012).
Vraag 279:
U wilt de sociale dimensie van armoede op de agenda zetten. Betekent dit
een pleidooi voor een social protection floor? Of betekent het ook nog
meer?
Vraag 301:
Een minimumniveau van sociale rechten moet volgens u een plaats
krijgen in de post-2015 ontwikkelingsagenda. Op welke rechten doelt u en
op welk soort waarborgen van rechten zet u in?
Antwoord:
Nederland wil dat het uitbannen van extreme armoede en honger binnen
één generatie een hoofddoel van het post-2015 raamwerk wordt (getting
to zero). Een bestaansminimum waaronder geen mens zou moeten vallen
(social protection floor) biedt een geschikt kader voor het uitbannen van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

107

extreme armoede. Bij armoedebestrijding moet verder gekeken worden
dan inkomensarmoede, uitgaande van een multidimensionaal armoedeconcept. Bij een bestaansminimum gaat het om basisvoorzieningen zoals
voedsel, water en sanitatie, adequate kleding en onderdak. Verder moet er
ook aandacht zijn voor een bepaald niveau van sociale bescherming met
aandacht voor toegang tot onderwijs, gezondheidszorg, het recht op een
fatsoenlijke baan, een goed functionerende arbeidsmarkt, toegang tot
financiële dienstverlening en persoonlijke veiligheid. Sociale bescherming
is een belangrijk middel om ongelijkheid tegen te gaan en gelijkheid en
gelijke verdeling te bevorderen.
Vraag 280:
In de nota stelt u met betrekking tot diverse aspecten van armoede naast
inkomensarmoede: «maar mogen andere aspecten van armoede niet over
het hoofd worden gezien». Geldt dit voor het hele beleid, en alle categorieën van landen waar u verwacht direct of indirect aan armoedebestrijding bij te dragen?
Antwoord:
Inkomensarmoede is inderdaad slechts één dimensie van het probleem.
Armoede kent vele dimensies. Via de speerpunten zet Nederland erop in
een aantal dimensies van het armoedeprobleem in het bijzonder aan te
pakken. Die dimensies betreffen veiligheid en rechtszekerheid, sexuele en
reproductieve gezondheid en vrouwenrechten, watervoorziening en
sanitatie, voedselzekerheid en werkgelegenheid. De Nederlandse inzet
met betrekking tot de formulering van de internationale Post-2015
Ontwikkelingsagenda is aandacht te vragen voor de multidimensionale
aard van armoede en het belang van een goede arbeidsdeling tussen de
verschillende ontwikkelingspartners in de uitvoering van deze agenda,
zodat armoede in al zijn dimensies wordt aangepakt.
Vraag 281:
Heeft u cijfers over de stijging/daling van de prijs van medicijnen/
gezondheidszorg in ontwikkelingslanden de komende vier jaar?
Antwoord:
Nee.
Vraag 282:
Wat betekent het samenvoegen van prioriteit SRGR en voorheen
cross-cutting onderwerp gender voor het bestaande SRGR beleid
(beleidsbrief Seksuele en reproductieve gezondheid en rechten voor
iedereen incl. hiv/aids van 7 mei 2012) en budget (post 5.4) ten opzichte
van het internationale Genderbeleid van 15 november 2012 en budget
(post 5.3)?
Antwoord:
De beleidsnota kiest investeren in gelijke rechten voor vrouwen en SRGR
als speerpunt. De inzet op vrouwenrechten groter zal daarmee groter zijn
dan in het verleden. Dit speerpunt biedt de mogelijkheid nadrukkelijker in
te zetten op het snijvlak van vrouwenrechten en SRGR, bijvoorbeeld op de
thema’s kindhuwelijken en seksueel geweld tegen vrouwen.
Voor het nieuwe beleid op vrouwenrechten en gendergelijkheid vormen
de Nota «Wat de wereld verdient» en de Mensenrechtennotitie die
minister Timmermans binnenkort aan de Tweede Kamer zal sturen de
basis. In het kader van de Nota «Wat de wereld verdient» wordt de grotere
inzet op vrouwenrechten en gendergelijkheid gerealiseerd via een
eigenstandig genderprogramma en door integratie van het thema in de
gehele agenda voor hulp en handel (zie ook antwoord op vragen 38, 83,
287 en 528).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

108

Vraag 283:
Bent u bereid om internationaal, zowel binnen EU verband als bij
internationale organisaties, in te blijven zetten op «gevoelige thema’s» als
SRGR, LHBTI gezondheid en rechten, en aidsbestrijding voor kwetsbare
groepen en u over deze thema’s uit te spreken, en zo ja, op welke wijze?
Antwoord:
Vanzelfsprekend ben ik bereid om dit te doen. Zowel binnen de EU als
binnen de VN (én in bilaterale contacten) kaarten wij gevoelige thema’s
aan en verdedigt Nederland de rechten van deze kwetsbare groepen. Wij
doen dit in veel verschillende fora, variërend van de UNODC tot de WHA,
CSW, CPD, VN-Mensenrechtenraad, Derde Commissie van de AVVN en
binnen de EU. Van 7–10 juli organiseren wij bijvoorbeeld samen met het
United Nations Population Fund en de Office of the High Commissioner
for Human Rights een thematische conferentie in Nederland over
mensenrechten en SRGR in het kader van de International Conference on
Population and Development review.
Het is daarbij van het grootste belang dat wij onze positie in dit sterk
gepolitiseerde veld baseren op bewijs over «wat werkt». De resultaten die
geboekt worden in diverse van de door ons gefinancierde programma’s,
waaronder Bridging the Gap en Community Action on Harm Reduction,
en de bevindingen van onderzoek door het Guttmacher instituut over
anticonceptie en abortus vormen daarbij een solide basis.
Vraag 284:
Wordt er ingezet binnen de discussies rond de post-2015 ontwikkelingsagenda op verdere integratie van mensenrechten van LHBTI’s en SRGR in
de post-2015 ontwikkelingsagenda en zo ja op welke wijze?
Vraag 297:
Hoe gaat Nederland zich inzetten om de gelijkheid voor mannen en
vrouwen en seksuele rechten op de armoedeagenda, die de Millennium
Development Goals na 2015 vervangt, te houden?
Antwoord:
Seksuele en reproductieve gezondheid beschouw ik als een fundamenteel
recht: iedereen -ook jongeren, homo’s, sekswerkers en drugsgebruikersheeft recht op toegang tot gezondheidszorg om zich te kunnen
beschermen tegen ongewenste zwangerschappen en HIV/AIDS. Het
bevorderen van gendergelijkheid en seksuele en reproductieve
gezondheid en rechten (SRGR) blijven prioriteiten in de Nederlandse inzet
in de post-2015 ontwikkelingsagenda. Nederland zal zich inzetten voor het
meenemen van de uitkomsten van de ICPD Operational Review in het
post-2015 proces. Nederland investeert in bondgenootschappen met
progressieve landen en internationale en maatschappelijke organisaties
om in de post-2015 agenda gendergelijkheid en SRGR prominent te
verwoorden. Tijdens de informele Raad Buitenlandse Zaken/
Ontwikkelingssamenwerking in Dublin op 12 februari jl. en bij de
consultatiebijeenkomst in Kopenhagen op 19 februari heb ik expliciet
aandacht gevraagd voor deze thema’s. Ook heb ik het belang van heldere
en voor iedereen begrijpelijke boodschappen onderstreept en geïllustreerd door middel van het voorbeeld van een HIV/AIDS vrije generatie.
Hoewel ze internationaal gevoelig liggen, zal ik me blijven inzetten op en
uitspreken over deze thema’s, binnen de EU, in multilaterale fora en in
bilaterale contacten. (zie ook antwoorden op vragen 285, 306, 307, 308,
460, 466)
Vraag 285:
Hoe gaat u binnen het kader van de beleidsprioriteit «seksuele en
reproductieve gezondheid en rechten» (SRGR) specifiek aandacht geven
aan de emancipatie, rechten en gezondheid van LHBTI’s (lesbische

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

109

vrouwen, homoseksuele mannen, biseksuelen, transgenders en intersekspersonen) in lage en middeninkomenlanden?
Vraag 306:
Hoe gaat u bij het concretiseren van de beleidsprioriteit SRGR, de huidige
specifieke aandacht voor aidspreventie voor kwetsbare groepen
(sekswerkers, personen die drugs gebruiken en LHBTIs, de zgn.
«key-populations»), zoals benoemd in de motie-Hachchi (Kamerstuk
32 500 V, nr. 37), continueren?
Vraag 307:
Erkent u het belang van bilaterale en regionale ontwikkelingsprogramma’s
die voortzetting van ondersteuning en overdracht van Nederlandse
kennis, ervaring en expertise aan LHBTI organisaties in the global south
(inclusief die in middeninkomenslanden) mogelijk maken? Zo ja, welke
middelen stelt u daarvoor beschikbaar? Indien neen, waarom niet?
Vraag 308:
Hoe wordt optimale synergie behaald tussen het beleid op Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking en het beleid op Buitenlandse
Zaken op het punt van mensenrechten van lesbiennes, homo’s, biseksuelen en transgenders (LHBT)? Zijn de rechten van LHBT(I)»s voor u, net
als voor de minister van Buitenlandse Zaken, een beleidsprioriteit? Zo ja,
deelt u de visie dat er op dit punt optimale synergie ontstaat tussen het
beleid van Buitenlandse Zaken en Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, wanneer er ook op het terrein van Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking bijzondere aandacht is voor LHBT(I)-rechten?
Bent u voornemens om, in het kader van SRGR, te investeren in capaciteitsopbouw van LHBT(I)-organisaties in ontwikkelingslanden en
versterking van het maatschappelijk middenveld op dit punt?
Vraag 460:
U bent voornemens om maatschappelijke organisaties in lage- en
middeninkomenslanden te versterken via financiële en technische steun,
zodat zij hun rol als «watchdog» optimaal kunnen uitvoeren. Bent u in dat
kader van plan om, gezien de beleidsprioriteit SRGR, in dit kader in het
bijzonder ondersteuning te bieden aan maatschappelijke organisaties op
het gebied van LHBTI-rechten?
Vraag 466:
Bent u, in het kader van uw voornemen om maatschappelijke organisaties
in lage- en middeninkomenslanden te versterken via financiële en
technische steun zodat zij hun rol als «watchdog» optimaal kunnen
uitvoeren, bereid ondersteuning te bieden aan maatschappelijke
organisaties op het gebied van LHBTI rechten.
Antwoord:
Gezondheid en mensenrechten zijn sterk met elkaar verbonden, vnl.
binnen de context van SRGR en LHBTI. Het beschermen en promoten van
LHBTI-mensenrechten is internationaal voor Nederland een prioriteit,
zowel vanuit het perspectief van mensenrechten als vanuit het speerpunt
SRGR.
Voor het beleid ten aanzien van het speerpunt SRGR verwijs ik graag naar
de Kamerbrief SRGR van 7 mei 2011 (Kamerstuk 32 605, nr. 93). De
beleidsvoornemens in deze brief ten aanzien van de rechten van
kwetsbare groepen, waaronder specifiek LHBTI, zijn onverkort van
toepassing. Ook zal in de komende brief over het mensenrechtenbeleid
prominent aandacht worden besteed aan LHBTI-rechten.
Nederland zet zich actief in voor LHBTI-rechten in landen waar homoseksualiteit strafbaar is (80 landen, waarvan 7 de doodstraf hanteren) en waar
weinig tot geen anti-discriminatiebescherming bestaat. Veel van deze
landen zijn ook lage en middeninkomens landen. Juist in deze landen ligt
sociaaleconomische marginalisatie en discriminatie dicht bij elkaar: hoge

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

110

besmettingskans van homomannen met hiv, lesbische vrouwen ondervinden discriminatie op basis van hun seksuele oriëntatie en m.b.t. hun
reproductieve en seksuele rechten, en transgender personen worden vaak
gedwongen de prostitutie in te gaan. Ook sekswerkers en drugsgebruikers
zijn kwetsbare groepen.
Ook in internationale fora zoals de Mensenrechtenraad zal Nederland zich
blijven inzetten voor de rechten van LHBTI en andere kwetsbare groepen.
Maatschappelijke organisaties hebben een belangrijke rol waar het gaat
om het opkomen voor de seksuele rechten en gezondheid van LHBTI,
ondermeer als «watchdog». Ondersteuning van deze organisaties is dan
ook een belangrijk onderdeel van het SRGR- en mensenrechtenbeleid.
Hieraan wordt middels diverse subsidiekaders uitvoering gegeven, zoals
het Keypopulations fonds (euro 35 miljoen), het Opstapfonds voor
sekswerkers (euro 6 miljoen) en het SRGR-fonds (euro 125 miljoen). Uit
het laatste fonds is bijvoorbeeld het Link-up programma gefinancierd
(penvoerder International Hiv Aids Alliance), dat zich specifiek richt op het
vergroten van toegang van m.n. jonge mensen met hiv tot gezondheidszorg middels capaciteitsversterking. Het programma beoogt
1,1 miljoen jongeren te bereiken in zeven landen (Bangladesh, Burma,
Burundi, Ethiopië, Peru, Zuid-Sudan en Uganda). Daarnaast is Nederland
betrokken bij de oprichting van een internationaal SRGR Civil Society
fonds. Tevens zullen organisaties die zich richten op seksuele en reproductieve rechten en gezondheid van LHBTI toegang hebben tot financiering
uit het op te richten Accountability Fund. De omvang van de middelen die
hiervoor beschikbaar worden gesteld worden in een later stadium
vastgesteld.
Vraag 286:
Vult u de beleidsprioriteit SRGR op dezelfde wijze in als is aangegeven in
de brief Beleid voor Seksuele en Reproductieve Gezondheid en Rechten,
inclusief hiv/Aids (Kamerstuk 32 605, nr. 93)? Behoudt in het bijzonder
Resultaatsgebied 4 uit voornoemde brief (Meer respect voor seksuele en
reproductieve rechten van groepen aan wie deze rechten worden
onthouden), en meer specifiek «het aankaarten van naleving van
mensenrechten van specifieke groepen, zoals seksuele minderheden,
drugsgebruikers en sekswerkers», dezelfde prioriteit bij uw invulling van
de beleidsprioriteit SRGR?
Antwoord:
Ja.
Vraag 288:
Hoe wordt de prioriteit gendergelijkheid uitgewerkt in het internationaal
handelsbeleid?
Antwoord:
Dat meer vrouwen toetreden tot de arbeidsmarkt is positief, maar
betekent nog niet dat vrouwen dezelfde mogelijkheden hebben als
mannen om de vruchten van open grenzen te plukken. Vrouwen worden
vaak geconfronteerd met structurele belemmeringen als beperkte
onderwijskansen, verminderde toegang tot financiële diensten, stereotypische beelden van hun (on-)geschiktheid voor bepaalde soorten werk, de
perceptie dat hun inkomen slechts aanvullend is voor huishoudens en het
tijdbeslag dat wordt gelegd op vrouwen van wie wordt verwacht dat zij
ook alle zorgtaken op zich nemen. Verbeterde toegang tot onderwijs en
beroepsopleidingen, ondersteunend beleid gericht op verlichting van
zorgtaken, toegang tot krediet en organisatie van (export-)verkoopnetwerken zijn nodig. Daarnaast zal, gegeven de soms precaire positie van
vrouwen op de arbeidsmarkt, beleid gericht op versterking van de positie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

111

van werknemers en naleving van ILO-normen ook bijdragen aan verbetering van de relatieve positie van vrouwen. Dit laatste maakt onderdeel
uit van handelsverdragen van de EU, maar ook van bijvoorbeeld de VS, en
van de algemene handelspreferenties voor ontwikkelingslanden.
Nederland maakt zich hiervoor sterk.
Vraag 290:
Zullen de MVO-criteria voor private sector investeringen, zoals o.a.
gestimuleerd middels bedrijfsleveninstrumentarium, Dutch Good Growth
Fund en topsectorenbeleid, in lijn zijn met de CFS Voluntary Guidelines on
Land Tenure en geen negatieve gevolgen hebben voor landrechten van
vrouwen? Op welke manier wordt transparantie (ook ex-ante) t.a.v.
landinvesteringen vergroot?
Antwoord:
Nationale overheden in ontwikkelingslanden zijn in eerste instantie zelf
verantwoordelijk voor de wet- en regelgeving rond de verwerving van
land. Nederland is van mening dat dit in principe op een transparante
wijze dient te gebeuren, met structureel gunstige economische effecten en
met oog voor de rechten van de lokale bevolking.
Daarnaast heeft het bedrijfsleven een eigen verantwoordelijkheid waar het
gaat om internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen,
waarbij de regering de OESO Richtlijnen voor Multinationale ondernemingen als normatief kader ziet.
Bij steun van de Nederlandse overheid en zijn uitvoeringsorganisaties
wordt een IMVO-kader gehanteerd dat is gebaseerd op deze richtlijnen. Bij
financieringsinstrumenten, inclusief verzekeringsinstrumenten zijn de IFC
Performance Standards onderdeel van het IMVO-kader.
MVO-risico’s, zoals landrechten bij grootschalige infrastructurele
projecten, dienen in kaart te worden gebracht en waar nodig moeten
passende maatregelen te worden genomen om die risico’s af te dekken.
Hier wordt tijdens de uitvoering op gemonitord, bij schending van
afspraken worden maatregelen genomen en kan in een uiterst geval de
subsidie worden stopgezet.
Daarnaast draagt Nederland op verschillende manieren bij aan het
bevorderen van betere land(gebruiks)rechten en het tegengaan van
landroof. Nederland zet op verschillende manieren in op het voorkomen
dat vrouwen en kwetsbare groepen hun landrechten verliezen. Allereerst
ondersteunt Nederland internationale organisaties als de International
Land Coalition en het Global Land Tool Network om enerzijds de
weerbaarheid van kwetsbare groepen inzake landkwesties te vergroten en
anderzijds actief te bevorderen dat lokale overheden, maatschappelijke
organisaties, private sector en kennisinstellingen gezamenlijk zich inzetten
voor betere land governance. Voor Nederland zijn daarbij de principes
zoals beschreven in de CFS Voluntary Guidelines on Responsible Tenure
Governance leidend.
Vraag 291:
Op welke wijze worden Hiv en TBC samen geïntegreerd bestreden en hoe
wordt een geïntegreerde benadering voor beide ziektes binnen het
speerpunt SRGR vorm gegeven?
Vraag 304:
Nederland investeert in seksuele gezondheid en rechten (inclusief de
bestrijding van HIV/Aids). Wat vindt u in dit verband van de uitspraak van
Nelson Mandela uit 2003 dat «We cannot win the battle against HIV/Aids if
we do not also fight against TB»? En wat is tegen deze achtergrond de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

112

Nederlandse beleidsreactie op het feit dat UNAIDS, het U.S. President’s
Emergency Plan for AIDS Relief (PEPFAR) en het Global Fund to Fights
AIDS, Tuberculosis and Malaria de aanpak van HIV-gerelateerde tuberculose als prioritaire investering aanbevelen?
Antwoord:
Nelson Mandela had een vooruitziende blik. Nog steeds lijden hiv/aids
patiënten disproportioneel vaak aan TB. In de afgelopen 10 jaar hebben
we wereldwijd ook veel nieuwe kennis, technieken en ervaring opgedaan
in de strijd tegen hiv/aids en TB. Volgens het Global Fund to fight AIDS,
Tuberculosis and Malaria is het daarom mogelijk geworden deze ziektes
daadwerkelijk onder controle te krijgen. Om zowel hiv als TB uit te
bannen, streef ik ernaar onze jaarlijkse gemiddelde bijdrage aan het
Global Fund to fight AIDS, Tuberculosis and Malaria te handhaven. Zie
ook vragen 32/305.
Vraag 293:
Op welke wijze wordt invulling gegeven aan de doelstelling om in de
periode 2010–2015 25 miljoen mensen van water en sanitatie te willen
voorzien? Kunt u aangeven in welke landen u dit wilt bereiken en of
hygiënepromotie ook onderdeel is van uw aanpak en of hier financiering
voor beschikbaar wordt gesteld? Wilt u uw doelstelling van 25 miljoen
mensen nader specificeren en aangeven hoeveel mensen u ruraal wilt
bereiken en hoeveel urbaan?
Antwoord:
Ik geef invulling aan dit doel door bilaterale programma’s in de partnerlanden Benin, Ghana, Zuid-Soedan, Kenya, Mozambique, Jemen en
Bangladesh. Daarnaast geef ik invulling aan dit doel via programma’s met
UNICEF in West Afrika, programma’s met de Water Supply and Sanitation
Collaborative Council in diverse landen en met Nederlandse organisaties
zoals de WASH-Alliantie, Aqua4All en drinkwaterbedrijven zoals VitensEvides International. Hygiëne promotie is integraal onderdeel van de
programmering. De verhouding ruraal-urbaan is naar schatting 80–20.
Vraag 294:
Wat bedoelt u als u zegt dat u in de periode 2010–2015 nog eens
25 miljoen mensen wilt voorzien van veilig drinkwater en nog eens
25 miljoen van sanitaire voorzieningen? Komen deze doelstellingen
bovenop de eerder gestelde doelen? Welk budget is er om deze doelen te
bereiken? En welke gevolgen heeft deze nieuwe doelstellingen voor de
bredere strategische investeringen op het speerpunt Water?
Antwoord:
Ik bedoel daarmee dat we in de periode 2010–2015 25 miljoen mensen
extra toegang geven tot veilig drinkwater en sanitaire voorzieningen ten
opzichte van de committeringen die tot 2010 zijn gemaakt. Hiervoor is van
2013 tot en met 2016 Euro 344 miljoen beschikbaar. Het doel voor
sanitatie is haalbaar. Het doel voor water halen we pas in 2017. Dit komt
door de lange aanlooptijd bij ontwikkeling van nieuwe programma’s en
door de bezuinigingen. Er is geen negatieve relatie tussen het nastreven
van deze doelstelling en bredere strategische investeringen op het
speerpunt water; voor waterbeheer nemen de investeringen toe van Euro
110 miljoen in 2013 naar Euro 121 miljoen in 2016.
Vraag 296:
Is onderzocht of de gekozen strategie van het nieuwe fonds «Women in
the Frontline», leidt tot het doel van grotere politieke deelname van
vrouwen en bevordering van de positie van vrouwen? Zo nee, waarom
niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

113

Antwoord:
Ja. De strategie die door de uitvoerende organisaties voor het programma
«Women in the Frontline» is voorgesteld is grondig beoordeeld op de
verwachte effectiviteit. Afgaande op dit onderzoek mag het plausibel
worden geacht dat het fonds leidt tot het doel van grotere politieke
deelname van vrouwen en bevordering van de positie van vrouwen.
Vraag 298:
Kunt u toelichten hoe de Nederlandse overheid zich samen met partners
als het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten inspant voor de
uitvoering van bestaande resoluties die nog te veel een papieren tijger zijn
(zoals VNVR 1325)?
Antwoord:
Met de VS heeft NL in april 2011 een joint statement doen uitgaan waarin
steun wordt uitgesproken aan vrouwen en hun organisaties in fragiele
landen en landen in transitie. Het «Women in the Frontline» fonds dat
door Hivos en PWC wordt uitgevoerd, is daarvan een concreet resultaat.
De bedoeling is dat de VS dat fonds mede gaat ondersteunen.
Met het VK worden de mogelijkheden onderzocht om samen te werken op
het in 2012 door minister Hague gelanceerde «Preventing Sexual Violence
Initiative», waarmee het VK samen met andere internationale partners
met nadruk straffeloosheid wil bestrijden.
Vraag 299:
Kunt u toelichten hoe Nederland met het Nationaal Actieplan 1325
nationale regeringen, maatschappelijke organisaties en lokale gemeenschappen helpt om straffeloosheid tegen te gaan, daders te berechten en
het rechtssysteem te versterken?
Antwoord:
De resolutie VNVR 1325 is met name gericht op het versterken van
politieke participatie van vrouwen in vredesprocessen. Binnen het
Nederlandse Nationale Actieplan 1325 werken 44 organisaties, waaronder
3 ministeries (BZ, Defensie en OC&W) en 41 maatschappelijke organisaties samen op het thema «Politieke participatie en leiderschap van
vrouwen» en minder op het tegengaan van straffeloosheid en het
versterken van rechtssystemen. In de Kamerbrief «Stand van zaken
Nederlands Nationaal Actieplan 1325» van 13 februari 2013 zijn de eerste
activiteiten en projecten met de betrokken organisaties per land
beschreven.
In aanvulling op het NL NAP 1325 ondersteunt BZ zelf ook specifieke
projecten die straffeloosheid tegengaan. In het Grote Meren Gebied is de
strijd tegen seksueel geweld tegen vrouwen een belangrijk onderdeel van
de Nederlandse inzet. Zo wordt in Oost-Congo een programma uitgevoerd
waarin vrouwen juridische hulp krijgen o.a. om daders voor het gerecht te
krijgen, naast empowerment programma’s (het opzetten van «early
warning»-systemen en het bevorderen van onderlinge economische en
psychosociale ondersteuning). Daaarnaast is er een Nederlandse expert
gedetacheerd bij de Sexual Violence Unit van MONUSCO. Ook onder het
Funding Leadership and Opportunities for Women (FLOW) programma
zijn vele organisaties actief in deze en andere regio’s, onder meer om
voorvechters van vrouwenrechten te ondersteunen in de strijd tegen
geweld en discriminatie van vrouwen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

114

Vraag 300:
Wat behelst de Nederlandse deelname aan de Scaling Up Nutritionalliantie behalve samenwerking met UNICEF in Burundi, Rwanda, Ethiopië
en Mozambique?
Antwoord:
De Scaling Up Nutrition (SUN) beweging brengt partijen bij elkaar die zich
kunnen of moeten inzetten voor de bestrijding van ondervoeding op
zowel mondiaal als lokaal niveau en draagt bij aan het opstellen en
ondersteunen van nationale plannen voor het opschalen van voedingsgerelateerde activiteiten. SUN opereert rondom 5 netwerken (landen, het
maatschappelijk middenveld, het VN systeem, de private sector en de
donoren) en staat onder leiding van de Lead Group, waarvan UNICEF
Executive Director Tony Lake de voorzitter is. Ondersteuning vindt plaats
door het Sun Movement Secretariat (SMS) dat geleid wordt door de SUN
Coördinator, UNSG Special Representative on Food Security and
Nutrition, David Nabarro. SUN levert een belangrijke bijdrage aan de
beleidsinhoudelijke dialoog, coördinatie en mobilisering van financiering
voor deelnemende landen.
Naast een financiële bijdrage aan het secretariaat is Nederland actief in al
deze netwerken. In het bijzonder aan de opbouw van het private sector
netwerk werkt Nederland actief mee. Via de core-financiering van de
Global Alliance for Improved Nutrition (GAIN) vervult Nederland hier een
voortrekkersrol en het SUN Business Network heeft een stimulerende rol
op de agenda van nutrition security.
Nederland ontwikkelt en implementeert daarnaast verschillende
programma’s waarin het tegengaan van ondervoeding en verbetering van
de toegang tot nutriënten centraal staan. Het Nederlandse bedrijfsleven is
hier intensief bij betrokken samen met maatschappelijke organisaties en
kennisinstellingen. Een belangrijk voorbeeld waarin dit alles samenkomt,
is het Amsterdam Initiative against Malnutrition (AIM), dat een goed
platform biedt om op nationaal niveau de betrokkenheid van de private
sector bij het SUN Business Network te vergroten.
Vraag 302:
Kunt u aangeven op welke manier binnen het Nederlands ontwikkelingsbeleid kindhuwelijken zullen worden tegengegaan?
Antwoord:
Kindhuwelijken hangen zeer nauw samen met genderongelijkheid en ze
continueren de vicieuze cirkel van armoede (afbreken onderwijs, meisjes
krijgen vroeg en veel kinderen). Als het gaat om gedwongen huwelijken
zijn ze een schending van de mensenrechten. Tegelijkertijd is het
fenomeen diepgeworteld in traditionele samenlevingen en zijn mensen
zich soms van geen kwaad bewust. Dit duidt erop dat kindhuwelijken niet
alleen kunnen worden bestreden door bijvoorbeeld het aanpassen van
wetgeving. In navolging van de in toenemende mate succesvolle
bestrijding van vrouwenbesnijdenis zullen ook voor dit thema initiatieven
ontplooid moeten worden op gemeenschapsniveau.
De afgelopen tijd is het thema kindhuwelijken mede vanwege de inzet van
onder andere het NGO consortium «GirlsNotBrides» hoog op de
internationale agenda komen te staan. De kracht van dit consortium is dat
het bestaat uit maatschappelijke organisaties uit alle windstreken, dus ook
uit landen waar kindhuwelijken een groot probleem zijn. Een groot aantal
internationale organisaties als UNICEF, UNFPA en UNWomen houdt zich
met deze thematiek actief bezig en ook vele landen hebben het tegengaan
van kindhuwelijken hoog op hun agenda gezet. Ik zal mij ervoor inzetten
om deze aandacht te consolideren en uit te breiden. Daarbij wil ik me

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

115

vooral richten op een catalyserende rol bij het vertalen van deze toegenomen aandacht in concrete actie.
Overigens ondernemen diverse ambassades en maatschappelijke
organisaties die uit het OS-budget worden gefinancierd al initiatieven op
dit terrein. Zo financiert de ambassade in Dhaka, Bangladesh een
onderzoek van de Population Council dat beoogt effectieve interventies te
identificeren. De interventies zijn erop gericht om de families beter
economisch perspectief te geven door het uitstellen van het huwelijk van
hun dochter. De doelgroep bestaat uit meisjes van 12 tot 15 jaar die nog
op school zitten en die al van school zijn gegaan.
Vraag 303:
Welke mogelijkheden ziet u om het mensenrechtenbeleid van dit kabinet
verder uit te dragen in het beleid rond Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking (met name in Ontwikkelingssamenwerking)?
Antwoord:
De minister van Buitenlandse Zaken zal voor de zomer de mensenrechtenbrief naar de Kamer sturen. Het mensenrechtenbeleid is nauw verweven
met het beleid rondom Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, bijvoorbeeld ten aanzien van maatschappelijk verantwoord
ondernemen en vrouwenrechten. Hierover vindt continue overleg en
afstemming plaats opdat beide beleidsterreinen elkaar waar mogelijk
versterken.
Vraag 309:
Bent u voornemens om de aanschaf van munitie, missies en
NAVO-activiteiten bij het Budget Internationale Vrede en Veiligheid onder
te brengen? Indien nee, kunt u bij voorbaat uitsluiten dat het Budget
daarvoor zal worden aangewend?
Vraag 321:
Betekent het gegeven dat Nederland niet op alle onderdelen van de
geïntegreerde benadering actief hoeft te zijn, dat bijvoorbeeld de
anti-piraterij missie uit BIV middelen gefinancierd kan worden (gezien de
Nederlandse bijdragen aan de VN die ten goede komen aan ontwikkeling
in Somalië of noodhulp via VN)?
Vraag 323:
Met welke partners werkt u samen omtrent het BIV? Is er een rol voor
maatschappelijke organisaties bijvoorbeeld in het trainen van politie?
Vraag 327:
Voor welk type conflicten en veiligheidssituaties kan het budget internationale veiligheid worden ingezet en heeft de minister een voorkeur voor
inzet in het kader van conflictpreventie, post-conflictsituaties, lichte
conflicten, en/of zware conflicten?
Antwoord:
De uitwerking van de criteria voor aanwending van het Budget Internationale Veiligheid (BIV), waaronder ontwikkelingsrelevantie, zullen in de
brief over het BIV nader worden toegelicht. In de brief zal ook nader
worden toegelicht welke activiteiten wel en niet uit het BIV worden
gefinancierd en met welke partners kan worden samengewerkt.
Vraag 310:
Wat is de relatie tussen HGIS en het Budget Internationale Vrede en
Veiligheid?
Antwoord:
De middelen van het Budget Internationale Veiligheid (BIV) maken
onderdeel uit van de Homogene Groep Internationale Samenwerking

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

116

(HGIS). Voor het BIV zullen aparte criteria worden opgesteld. Deze zullen
in de brief over het BIV nader worden toegelicht.
Vraag 311:
Welke minister besluit over de inzet van het Budget Internationale Vrede
en Veiligheid?
Vraag 318:
Hoe ziet de interdepartementale beslissingsbevoegdheid er concreet uit
als het gaat om het financieren van activiteiten uit het BIV?
Antwoord:
De Minister van Buitenlandse Handel & Ontwikkelingssamenwerking is, in
overleg met de Minister van Defensie en in afstemming met de Minister
van Buitenlandse Zaken, verantwoordelijk voor de aanwending van
middelen uit het Budget Internationale Veiligheid (BIV). Besluitvorming zal
door de departementen gezamenlijk worden voorbereid en uitgevoerd.
Vraag 313:
In de nota staat dat de internationale consensus over gendergelijkheid en
SRGR onder zware druk staat. Kunt u dit nader toelichten? Ook staat er dat
Nederland daarom bondgenootschappen aangaat met progressieve
landen. Wat houden deze bondgenootschappen in? Wat zijn de progressieve landen waar Nederland mee samenwerkt? Ontstaat er hierdoor niet
nog meer een wig tussen de progressieve en minder progressieve
landen? Ziet u hier een nog grotere rol voor FBO’s en religieuze leiders die
zich juist inzetten op het gebied van SRGR en gender?
Vraag 474:
Hoe waarborgt u in dit licht de progressieve rol van Nederland op SRGR
en vrouwenrechten binnen de Europese Unie en de Verenigde Naties?
Deelt u het idee dat er ook naar zogenaamde «likeminded» landen buiten
de EU gekeken kan worden voor waarborging van deze thema’s?
Antwoord:
Nederland staat van oudsher bekend om haar progressieve rol bij de inzet
op SRGR en gelijke rechten voor vrouwen en zet zich daarvoor actief in
zowel in EU verband als binnen de VN, bijvoorbeeld bij de indiening van
de tweejaarlijkse resolutie over geweld tegen vrouwen in de Derde
Commissie van de AVVN. Om voldoende vooruitgang ten aanzien van de
agenda te kunnen effectueren is het noodzakelijk om naast de samenwerking met de gebruikelijke EU-lidstaten ook met andere gelijkgezinden
op te trekken. Dit gebeurt daarom ook in toenemende mate vooral met
landen uit Afrika en Zuid-Amerika. Het is voor de legitimiteit van de
agenda van groot belang dat ook landen uit het «Zuiden» hun stem laten
horen, zodat vrouwenrechten, gendergelijkheid en SRGR niet afgedaan
kunnen worden als een door het Westen opgelegde agenda. Een goed
voorbeeld hiervan is de gezamenlijk door Nederland en Ethiopië geïnitieerde interventie tijdens het High Level Panel on Human Rights
Mainstreaming gericht op het verbinden van het ICPD+20 proces met de
post 2015 agenda. Het is de intentie om meer te investeren in dergelijke
bondgenootschappen. Daarbij gaat het Nederland juist om het slaan van
bruggen. Hierbij spelen maatschappelijke organisaties en religieuze
leiders inderdaad een belangrijke rol. Uit het recent gelanceerde
SRGR-fonds geeft Nederland subsidie aan het project Faith to Action. Het
doel is om een Afrikaans netwerk te verstevigen waardoor religieuze
organisaties betrokken worden bij het SRGR-beleid van het land.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

117

Vraag 314:
Kunt u voorbeelden geven van hoe u werkt aan het voorkomen van
conflicten? Welke tools worden gehanteerd om beschikbare informatie
over sluimerende en escalerende conflicten door te vertalen in concrete
actie?
Antwoord:
Nederland zet zich zowel bilateraal, als multilateraal (via de EU en de VN)
in voor het voorkomen van conflicten. In de Nederlandse bilaterale inzet
t.a.v. (mogelijke) conflictsituaties staan verzoening, inclusieve processen,
veiligheid en de ontwikkeling van een goed functionerende rechtsstaat
centraal, o.a. in politieke dialoog. In EU-verband pleit Nederland voor
actieve EU inzet op het preventiedossier, met name voor betere integratie
van conflictanalyse in EU landenstrategieën. Nederland ondersteunt de
plannen van de Europese Dienst voor Extern Optreden (EDEO) om de
Europese capaciteit voor conflictbemiddeling te vergroten, bijv. door
actievere inzet van EU Speciaal Vertegenwoordigers. EDEO werkt aan de
ontwikkeling van een nieuw early warning systeem, dat de EU beter in
staat moet stellen gerichter en sneller in actie te komen bij opkomende
conflicten. Nederland bepleit actieve betrokkenheid van lidstaten hierbij.
Nederland is daarnaast van mening dat de VN een leidende rol heeft bij
conflictpreventie en mediation en ondersteunt de prioriteit die de SGVN
hieraan geeft, o.a. als lid van de Group of Friends of Mediation. Deze
groep heeft zich ingezet voor nieuwe richtlijnen voor conflictbemiddeling,
en heeft zich voor de toekomst als doel gezet meer aandacht te vragen
voor de rol van vrouwen in conflictbemiddeling.
Ook bij de uitvoering van ontwikkelingssamenwerking vormt preventie
een belangrijk onderdeel, o.a. doordat het onderdeel is van de
programma’s in 10 partnerlanden waar het speerpunt Veiligheid en
Rechtsorde wordt uitgevoerd. Een goede context/conflictanalyse vormt de
basis voor de Nederlandse inzet. Dit draagt bij aan het signaleren van
bestaande conflicten en mogelijke toekomstige fricties, en stelt ambassades in staat vroegtijdig interventies te ontwikkelen om deze spanningen
te adresseren. Zo ondersteunt Nederland bijvoorbeeld in de Grote Meren
de NGO Search for Common Ground, die door middel van een
programma op de nationale radio diverse zaken over land en landconflicten bespreekt, om nieuwe landconflicten te voorkomen.
Nederland steunt daarnaast internationale NGOs, zoals International Alert,
Centre for Humanitarian Dialogue en Interpeace, die gespecialiseerd zijn
in conflictpreventie, verzoening en het bevorderen van dialoog tussen
lokale partijen. Nederland zet deze organisaties in op partnerlanden en
prioritaire regio’s, zowel bij het vormgeven van het Nederland OS
programma als de uitvoering daarvan. Tot slot draagt Nederland bij aan
VN-organisaties die werken op dit terrein, zoals het Bureau for Crisis
Prevention and Recovery van het United Nations Development
Programme (UNDP) en het VN Department of Political Affairs.
Vraag 316:
Welke definitie van human security hanteert u in het kader van het BIV?
Vraag 319:
Kunt u definiëren wat ontwikkelingsrelevante uitgaven zijn? Hanteert u
ODA als leidraad on de ontwikkelingsrelevantie van uitgaven te bepalen?
Kunt u bepaalde activiteiten uitsluiten? Zo ja, kunt u concreet aangeven
welke activiteiten niet uit BIV gefinancierd gaan worden?
Vraag 324:
Op welke wijze wordt de ontwikkelingsrelevantie van het budget
internationale veiligheid gewaarborgd en is de veiligheid van mensen,
oftewel human security, een voorname doelstelling van dit budget?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

118

Antwoord:
De uitwerking van de criteria voor aanwending van het Budget Internationale Veiligheid (BIV), waaronder ontwikkelingsrelevantie, zal in de brief
over het BIV nader worden toegelicht. In de brief zal ook nader worden
toegelicht welke activiteiten wel en niet uit het BIV worden gefinancierd.
Zowel ODA als Non-ODA activiteiten kunnen uit het budget worden
gefinancierd.
Vraag 317:
Hoe ziet u de verhouding en taakverdeling tussen het BIV en het Stabiliteitsfonds?
Vraag 330:
Hoe verhoudt het Budget Internationale Veiligheid zich met het Budget
Versterkte Internationale Rechtsorde en Eerbiediging van Mensenrechten?
Op welke wijze wordt overlap voorkomen?
Antwoord:
De verhouding tussen het Budget Internationale Veiligheid (BIV) en het
Stabiliteitsfonds zal nader worden toegelicht in de brief over het BIV. Dit
geldt ook voor het Budget Versterkte Internationale Rechtsorde en
Eerbiediging van Mensenrechten.
Vraag 319:
Kunt u definiëren wat ontwikkelingsrelevante uitgaven zijn? Hanteert u
ODA als leidraad on de ontwikkelingsrelevantie van uitgaven te bepalen?
Kunt u bepaalde activiteiten uitsluiten? Zo ja, kunt u concreet aangeven
welke activiteiten niet uit BIV gefinancierd gaan worden?
Vraag 324:
Op welke wijze wordt de ontwikkelingsrelevantie van het budget
internationale veiligheid gewaarborgd en is de veiligheid van mensen,
oftewel human security, een voorname doelstelling van dit budget?
Antwoord:
De uitwerking van de criteria voor aanwending van het Budget Internationale Veiligheid (BIV), waaronder ontwikkelingsrelevantie, zal in de brief
over het BIV nader worden toegelicht. In de brief zal ook nader worden
toegelicht welke activiteiten wel en niet uit het BIV worden gefinancierd.
Vraag 320:
Waarom wordt de bescherming van burgers (PoC) niet opgenomen in het
Toetsingskader, zoals bijvoorbeeld de AIV in haar laatste advies bepleit
heeft?
Antwoord:
Medio vorig jaar heeft het kabinet bekeken of het huidige Toetsingskader
volstaat als instrument ter beoordeling van besluitvorming over de
uitzending van militairen en het structureren van de gedachtewisseling
tussen Regering en parlement (kamerstuk 29521/191 van 9 juli 2012).
Hierbij is nadrukkelijk rekening gehouden met de toegenomen aandacht
voor de bescherming van burgers in conflictgebieden. Het kabinet is van
oordeel dat aanpassing van het Toetsingskader niet vereist is en
beschouwt de bescherming van de burgerbevolking als een inherent
onderdeel van het Toetsingskader. Aard en het profiel van een missie
bepalen welke elementen van toepassing zijn en in welke mate de
aandachtspunten van het Toetsingskader aandacht behoeven in een
artikel 100-brief. Zo kan de bescherming van de burgerbevolking een
grond zijn voor Nederlandse deelneming, maar ook nadrukkelijk aandacht
krijgen in de beoordeling van het mandaat van een missie. In de meeste
gevallen zal bescherming van burgers een belangrijke rol spelen in de
afweging van de politieke aspecten, ontwikkelingssamenwerking en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

119

samenhang, alle drie kernelementen van het Toetsingskader. Gegeven het
feit dat bescherming van burgers steeds vaker als hoofddoel wordt
gekozen voor internationale missies, zal in de meeste artikel 100-brieven
dit (ook voor Nederland) belangrijke onderwerp een prominente plaats
innemen. Het kabinet komt daarmee tegemoet aan de aanbeveling van de
AIV om bij deelname aan vredes- en crisisbeheersingsoperaties expliciet
aandacht te besteden aan Protection of Civilians in Artikel 100-brieven
onder doelstelling, aanpak en middelen.
Vraag 322:
Gaat u het beleid op het speerpunt veiligheid en rechtsorde uitvoeren
zoals opgesteld door Knapen of gaat u aanpassingen hierin aanbrengen?
Zo ja, ontvangt de Kamer hierover dan een brief?
Antwoord:
In de nota «Wat de wereld verdient» heb ik onder het kopje «Investeren in
veiligheid en rechtsorde in fragiele staten» mijn beleid met betrekking tot
dit speerpunt uiteengezet. Veel van u daar aantreft komt overeen met wat
mijn voorganger omschreef in de Kamerbrief (32 605, nr. 94) over
veiligheid en rechtsorde van 21 mei 2012. Toch zijn er ook verschillen. Het
Budget Internationale Veiligheid van EUR 250 miljoen is hiervan een
voorbeeld. Met dit nieuwe instrument zal ik in de komende jaren in
overleg met mijn collega’s van Buitenlandse Zaken en Defensie steun
geven aan ontwikkelingsrelevante activiteiten die kunnen bijdragen aan
verbetering van de veiligheid van mensen.
Vraag 328:
Hoeveel van het totaal begrote bedrag voor humanitaire hulp is inmiddels
opgemaakt?
Antwoord:
Van het ODA-budget voor humanitaire hulp 2013 (EUR 215 mln) is
EUR 110 mln. vastgelegd in verplichtingen waarvan EUR 83 mln. is
uitgegeven. Daarnaast is EUR 38 mln. toegezegd aan United Nations High
Commissioner for Refugees (UNHCR), EUR 25 mln. aan International
Committee of the Red Cross (ICRC) en EUR 5 mln. aan Office for the
Coordination of Humanitarian Affairs (OCHA). De resterende fondsen zijn
opgenomen in een indicatieve planning voor 2013. Daarbinnen is een
flexibel budget van EUR 25 mln. voor acute noodsituaties. Hiervan is op
dit moment nog EUR 14 mln. beschikbaar.
Vraag 329:
Kunt aangeven wat de geleerde lessen uit Afghanistan, Zuid- Sudan en
Burundi zijn m.b.t. het bevorderen van internationale veiligheid?
Antwoord:
Het bevorderen van veiligheid door middel van veiligheidssectorhervormingen in fragiele staten vergt intensieve en langdurige betrokkenheid.
Deze vredesopbouw, die door opleiding en ondersteuning van o.a. de
politie tot stand moet komen, is een weg van lange adem, zeker in landen
waar de meerderheid van de veiligheidstroepen kan lezen noch schrijven.
Hiervoor bestaat helaas geen «quick fix». Met name voor scholing op het
gebied van ethiek en mensenrechten is een vertrouwensbasis nodig. Het
vereist tijd en geduld en aanpassing aan lokale omstandigheden om deze
te doen groeien.
In de voor Nederland omvangrijke missies in Afghanistan is een geïntegreerde aanpak door verschillende partners – Defensie, Buitenlandse
Zaken, Veiligheid & Justitie en NGO’s – belangrijk gebleken bij het
bijdragen aan de veiligheid en stabiliteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

120

Naast training van de veiligheidssector moet daarin ook aandacht worden
besteed aan de hele justitieketen en aan de bredere wederopbouw van
(het bestuur van) het land. Voorwaarde hierbij is dat gewerkt wordt op
basis van lokale behoeftes en structuren.
Dit geldt ook voor het Security Sector Development programma in
Burundi, waarvan de positieve effecten overigens niet beperkt blijven tot
de Grote Merenregio, maar ook merkbaar zijn in de Hoorn van Afrika,
waar Burundi momenteel 5500 troepen levert ten behoeve van de African
Union Mission in Somalia (AMISOM).
Zonder intensieve betrokkenheid van de internationale en regionale
gemeenschap – zoals de AU en, met name, het buurland Ethiopië – bij de
onderhandelingen tussen Sudan en Zuid-Sudan zou er een grote kans zijn
geweest op hernieuwd gewapend conflict tussen beide landen. De
Nederlandse inzet gericht op de opbouw van de rechtsstaat en versterking
van de veiligheidssector in Zuid-Sudan ondersteunt het stabilisatie- en
democratiseringsproces. Aansluiting bij / inbedding in een bredere
regionale strategie, gesteund door actoren uit de regio, vergroot de kans
op een succesvolle interventie.
Vraag 331:
Kunt u een overzicht geven van de belangrijkste internationale donoren
op het gebied van humanitaire hulp?
Antwoord:
De belangrijkste internationale donoren zijn:
Verenigde Staten: totale bijdrage 2001–2010 USD 34,1 miljard; in 2011 en
2012 was de totale omvang USD 4,2 miljard en voor 2013 is
USD 4,0 miljard voorzien.
EU: totale bijdrage 2001–2010 USD 14,6 miljard; voor 2013 is ca.
USD 1,175 miljard voorzien (EUR 977 mln).
Verenigd Koninkrijk: totale bijdrage 2001–2010 USD 8,5 miljard; voor 2013
is USD 645 miljoen voorzien (GBP 415 miljoen)
Duitsland: totale bijdrage 2001–2010 USD 6,3 miljard; voor 2013 is ca.
USD 228 miljoen voorzien (EUR 190 miljoen)
Zweden: totale bijdrage 2001–2010 USD 5 miljard; in 2012 bedroeg de
humanitaire hulp USD 760 miljoen.
Japan: totale bijdrage voor de periode 2001–2010 USD 4,4 miljard;
Noorwegen: totale bijdrage voor de periode 2001–2010 USD 4,2 miljard
De totale bijdrage van Nederland voor de periode 2001–2010 bedroeg
USD 4,8 miljard.
In 2012 bedroeg dit EUR 259 miljoen en voor 2013 bedraagt het budget
EUR 215 miljoen.
Vraag 332:
Handhaaft u het huidige Beleidskader Humanitaire Hulp («Hulp aan
mensen in nood»)?
Antwoord:
In de nota «Wat de wereld verdient» heb ik mijn prioriteiten op het gebied
van humanitaire hulp genoemd. Deze komen in grote lijnen overeen met
de aandachtspunten uit het beleidskader «Hulp aan mensen in nood»:
1) Meer zelfredzaamheid en veerkracht, 2) Hogere effectiviteit van
humanitaire hulp, 3) Humanitaire toegang en neutraliteit en 4) Meer en
betere verantwoording.
Vraag 333:
Waarom is humanitaire hulp op het ministerie op dezelfde afdeling
ondergebracht als stabilisatie, terwijl u onafhankelijkheid en neutraliteit
als uitgangspunten kiest? Leidt dit juist niet tot integratie en dus tot verlies
van onafhankelijkheid van humanitaire hulp?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

121

Antwoord:
Humanitaire hulp en stabilisatie zijn beide in de nieuwe directie Stabiliteit
en Humanitaire Hulp ondergebracht maar in twee verschillende
afdelingen. De combinatie van humanitaire hulp en ontwikkelingssamenwerking (wederopbouw, stabilisatie en rechtsorde) in één directie is erop
gericht om de samenwerking en synergie te versterken, met name tussen
humanitaire hulp en wederopbouw die onderdeel van de dezelfde
afdeling uitmaken. Dat laat onverlet dat bij de verlening van humanitaire
hulp de humanitaire principes als uitgangspunten blijven dienen.
De basisprincipes voor humanitaire hulp, neutraliteit, onpartijdigheid en
onafhankelijkheid, afkomstig uit de Geneefse Conventie, blijven binnen
het Nederlands humanitaire hulpverleningsbeleid dus gehandhaafd. Voor
humanitaire hulp is een separaat budget.
Vraag 334:
Op welke manier gaat u ervoor zorgen dat alle uitvoerders van humanitair
beleid (VN, EU, NGO’s) dezelfde criteria gaan hanteren als het gaat om
transparantie en accountability? Wat zijn voor u de uitgangspunten bij de
besluitvorming over welk kanaal in welke situatie het meest geschikt is?
Antwoord:
Zoals beschreven in het beleidskader «humanitaire hulp aan mensen in
nood» bepaalt de Nederlandse overheid op basis van behoeften en
specifieke situaties welk kanaal het meest effectief kan zijn en daarom in
aanmerking komt voor een Nederlandse bijdrage. Indien de omvang van
de ramp, en dus de benodigde hulp, groot is, is een ongeoormerkte
bijdrage aan grote multilaterale VN-organisatie het meest effectief opdat
de hulp kan worden ingezet waar deze het hardst nodig is en overlappingen en lacunes in de hulp worden voorkomen. In sommige gebieden
werken Nederlandse NGO’s al jaren samen met lokale partnerorganisaties
waardoor zij goede toegang hebben, of kan de VN om politieke redenen
niet actief zijn, dan worden projectactiviteiten van deze NGO’s gefinancierd.
Inhoudelijke en financiële rapportage over ongeoormerkte bijdragen, die
vaak slechts een gering percentage van het totale programma van de
betrokken VN-organisatie uitmaken, vergt een andere aanpak dan over
exact omschreven projectactiviteiten. Nederland participeert in Uitvoerende Raden van de voor humanitaire hulp belangrijkste VN-organisaties
en spreekt daar de organisaties aan op transparantie en accountability van
hun programma’s. Tevens houdt Nederland een vinger aan de pols met
betrekking tot monitoring en evaluatie van VN-programma’s.
De EU heeft haar eigen noodhulporganisatie, ECHO (European
Community Humanitarian Aid Office) met eigen regels voor transparantie
en accountability van haar aanzienlijke noodhulpprogramma. Met de zgn.
likeminded lidstaten/donoren dringt Nederland aan op transparantie en
accountability van deze hulp indien dit aan de orde komt in de maandelijkse COHAFA (Council Working Party on Humanitarian Aid and Food Aid)
bijeenkomsten van ECHO.
Vraag 335:
Op welke manier houdt u rekening met de belangrijke rol die (lokale)
overheden spelen bij het streven naar inclusieve en duurzame groei op de
gebieden van gezondheidszorg en sanitatie? Is er ruimte om ook aan
capaciteitsopbouw in dat verband bij te dragen?
Antwoord:
Het verschaffen van inclusieve en duurzame toegang tot gezondheidszorg
en sanitatie is in de meeste partnerlanden een door de centrale overheid
aan het lokale bestuur gedelegeerde verantwoordelijkheid. Bij beslissingen over de allocatie van ontwikkelingsgelden, door zowel donoren als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

122

centrale overheid, speelt de administratieve en technische capaciteit van
het lokaal bestuur t.a.v. uitvoering, beheer en onderhoud een doorslaggevende rol. Waar nodig worden (additioneel) binnen bestaande budgetten
middelen voor capaciteitsopbouw ter beschikking gesteld. Voorbeelden
van activiteiten op het gebied van sanitatie waarbij capaciteitsopbouw van
het lokaal bestuur een prominente plaats in neemt is het samenwerkingsprogramma van «Wetterskip Fryslan» en Vitens Evides International in
Mozambique en het partnerschap van SNV met UNICEF in Mozambique,
Kenia en Zambia. Het BRAC programma in Bangladesh versterkt de
leidende rol en betrokkenheid van het lokale bestuur bij sanitatie via de
zgn. «Community Led Total Sanitation» (CLTS) aanpak. Vanuit het NICHE
programma wordt ook aan de capaciteitsopbouw van (lokale) overheden
gewerkt op beide terreinen.
Vraag 336:
Onderschrijft u dat de huidige praktijk in Syrië aantoont dat de multilaterale kanalen niet altijd toereikend zijn voor effectieve humanitaire
hulpverlening, en dat een grotere inzet van maatschappelijke actoren
noodzakelijk is om aan de lokale hulpvraag te voldoen?
Antwoord:
Nederland streeft naar maximale effectiviteit van de humanitaire hulp. Dit
betekent het geven van ongeoormerkte bijdragen waar mogelijk, zodat ter
plaatse door de coördinerende organisatie kan worden bepaald waar het
geld het meest nodig is en overlappingen en lacunes in de hulp zoveel
mogelijk worden voorkomen. De hulp aan de ca. 1,4 miljoen vluchtelingen
in de buurlanden van Syrië en ca. 6 miljoen behoeftigen binnen Syrië
geschiedt grotendeels via ongeoormerkte bijdragen aan VN-organisaties.
De VN en het Rode Kruis doen hier, met andere hulporganisaties,
uitstekend werk onder zeer moeilijke en gevaarlijke omstandigheden.
Wel ben ik het met u eens dat toegang in het door de oppositie gecontroleerde gebied in Noord-Syrië moeilijk is. Cross line humanitaire hulp (hulp
via de diverse frontlinies) door de VN is moeizaam vanwege het grote
aantal lokale groeperingen en milities, terwijl cross border humanitaire
hulp (via de Turkse grens) voor de VN niet mogelijk is wegens het
ontbreken van toestemming van de Syrische autoriteiten of een VN
VR-resolutie. Derhalve financier ik voor dit gebied cross border hulp via
diverse NGO’s. Na EUR 1 mln. beschikbaar te hebben gesteld aan
Stichting Vluchteling voor een cross border medisch project in 2012, heb
ik begin maart wederom EUR 1 mln. beschikbaar gesteld aan Stichting
Vluchteling voor een sanitatie-project, alsmede EUR 1 mln. aan Save the
Children.
Vraag 340:
U geeft aan dat Nederland een belangrijke stem heeft in de internationale
discussie over noodhulp Kunt u aangeven hoe deze belangrijke stem tot
uiting komt?
Antwoord:
In verschillende internationale fora en bestuursvergaderingen van
internationale organisaties voert Nederland een actieve pleitbezorging
over synergie tussen humanitaire hulp en wederopbouw; Nederland is
voortrekker van het door UNHCR (United Nations High Commissioner for
Refugees) en UNDP (United Nations Development Programme) georganiseerde Transitional Solutions Initiative dat gericht is op duurzame
oplossing voor langdurige vluchtelingen en organiseerde medio april een
conferentie hierover in Amsterdam. Ook draagt Nederland actief bij aan
een VN strategie voor Rampenrisicovermindering (DRR) en was van
november 2011 tot november 2012 co-voorzitter van de Wereldbank voor
de Global Facility for Disaster Refuction and Recovery (GFDRR).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

123

Binnenkort zal Nederland voor een periode van één jaar voorzitter worden
van de Donor Steering Group van ICRC (International Committee of the
Red Cross).
Vraag 341:
Voor zover de hulprelaties met landen geleidelijk worden omgezet in
handelsrelaties, gaat u daarvoor herziene Meerjarige Strategische Plannen
(MJSP’s) presenteren?
Antwoord:
Gezamenlijk met de posten wordt bezien hoe zij de nieuwe agenda voor
Hulp, Handel en Investeringen vorm kunnen geven en wat de veranderingen zullen zijn voor hun programma’s. De MJSPs worden op basis
hiervan aangepast. De mate waarin zal verschillen van land tot land.
Zoals in het regeringsakkoord is afgesproken blijft er wel een focus op de
vier speerpunten en is het dus gewenst om programma’s die op hoofdlijnen aansluiten bij het nieuwe beleid en goede resultaten boeken te
continueren.
Vraag 342:
Kunt u een overzicht geven van de status van alle Economic Partnership
Agreements (EPA’s) en daarbij aangeven wat de inzet van Nederland is?
Kan Nederland de integratie van deze landen bevorderen?
Vraag 344:
Welke landen hebben tot nu toe EPA’s gesloten met de EU?
Vraag 345:
Welke landen hebben tot nu toe geen EPA’s gesloten met de EU?
Antwoord:
In mijn Kamerbrief over EPA’s die ik u uiterlijk 17 mei aanstaande zal doen
toekomen, zal ik nader ingaan op de status van alle EPA’s en de inzet van
Nederland.
Voor wat betreft uw vraag of Nederland integratie van deze landen kan
bevorderen, kan onderscheid gemaakt worden tussen integratie in de
wereldmarkt en regionale integratie. In beginsel heeft de toepassing van
een EPA op beide een positieve invloed. Regionale integratie en geleidelijke integratie van de betreffende landen in de wereldeconomie zijn de
hoofddoelen van de EPA’s, omdat dit duurzame ontwikkeling kan
stimuleren en zo kan bijdragen aan armoedebestrijding in de ACS-landen.
Versterking van regionale samenwerking en (onderlinge) liberalisatie kan
een nieuwe impuls geven aan economische ontwikkeling en armoedebestrijding. Nederland kan regionale integratie bevorderen met
programma’s die de enabling environment versterken en barrières in de
onderlinge handel identificeren en helpen wegnemen. Voorbeelden van
dergelijke programma’s zijn TradeMark East Africa, de Trade Facilitation
Facility bij de Wereldbank, het centrum voor capaciteitsopbouw in Westen Centraal Afrika met de Wereld Douane Organisatie en MIR+, een
programma voor regionalisering van agrarische input markten in
West-Afrika.
De EU is onderhandelingen aangegaan met zeven regio’s over EPA’s.
Inmiddels is één EPA afgesloten: dat tussen de EU en haar lidstaten en de
vijftien landen van de Cariforum-regio (Antigua en Barbuda; Bahamas;
Barbados; Belize; Dominica; Dominicaanse Republiek; Grenada; Guyana;
Haïti; Jamaica; Sint Lucia; Sint Vincent en Grenadines; Sint Kitts en Nevis;
Suriname; Trinidad en Tobago).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

124

Met de overige zes regio’s (Stille Oceaan, West-Afrika (ECOWAS), Zuidelijk
Afrika (SADC), Oost-Afrika (EAC), Zuidelijk en Oostelijk Afrika (ESA) en
Centraal-Afrika) lopen de onderhandelingen nog door. Met eenentwintig
landen uit deze regio’s is een interim-EPA gesloten. Achtentwintig landen
uit deze regio’s vallen in de categorie «Minst Ontwikkelde Landen» en
hebben tariefvrije en quotavrije markttoegang tot de EU via de Everything
but Arms regeling. In mijn nota heb ik aangegeven de impasse in de
onderhandelingen over Economische Partnerschapsovereenkomsten te
willen helpen doorbreken.
Vraag 343:
Kunt u aangeven wanneer de afzonderlijke brief over het Budget
Internationale Veiligheid uiterlijk naar de Kamer zal worden gestuurd?
Vraag 390:
Bent u bereid de brief over het Budget Internationale Vrede en Veiligheid
nog voor de behandeling van de nota «Wat de Wereld Verdient» naar de
Kamer te sturen?
Antwoord:
Ik streef ernaar om de brief over het Budget Internationale Veiligheid voor
1 juli naar de Kamer te sturen.
Vraag 346:
Welke garanties worden bedongen door Nederland om zeker te stellen dat
lage- en middeninkomenslanden geen misbruik maken van de EPA’s? Hoe
wordt voorkomen dat zij wel de lusten, maar niet de lasten zullen dragen,
door liberalisatie van hun eigen markten zolang mogelijk uit te stellen?
Antwoord:
Een belangrijk doel van de EPA’s is het veiligstellen van de toegang van de
ACS-landen tot de EU markt door de omstreden eenzijdige handelspreferenties te vervangen door WTO-conforme asymmetrische vrijhandelsverdragen. Om de EPA’s WTO-conform te laten zijn, dienen beide partijen hun
markten te openen. Binnen de grenzen van WTO-compatibiliteit wordt
echter op veel punten nadrukkelijk rekening gehouden met het ontwikkelingsniveau van de ACS-landen. Dit komt vooral tot uitdrukking in de
reikwijdte en het tempo van de onderlinge liberalisering van goederen en
diensten.
In ieder EPA worden daarom afspraken gemaakt over de termijnen
waarbinnen de afgesproken liberaliseringen dienen te worden geëffectueerd. In het Cariforum EPA zijn bijvoorbeeld overgangsperiodes tot
25 jaar afgesproken. Mochten ACS-landen – na het verstrijken van deze
termijnen – toch de liberalisatie in kwestie niet hebben doorgevoerd, dan
voorzien EPA’s in geschillenbeslechting tussen beide partijen. De EU zou
in dat geval kunnen verzoeken om – een in het akkoord overeengekomen – arbitragepanel. Bovendien ontstaat dan een situatie waarbij
andere leden van de WTO het EPA in kwestie ter discussie kunnen stellen
wegens niet-correcte naleving. Het akkoord is dan immers strijdig met één
van de basisprincipes van de WTO, namelijk non-discriminatie.
Vraag 347:
Welke rol speelt het postennetwerk bij de invulling van programma’s ter
ondersteuning van ondernemers en overheden in lage- en middeninkomenslanden?
Antwoord:
Posten spelen kunnen een belangrijke rol spelen bij de invulling van
programma’s voor ondernemers en overheden in lage en middeninkomenslanden. Het postennetwerk is een belangrijke bron van kennis en
informatie. Omdat posten vaak ondersteuning bieden aan bedrijven die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

125

tegen handels- en investeringsbelemmering oplopen zijn zij goed op de
hoogte van moeilijkheden die mogelijk spelen in het ondernemingsklimaat. Posten hebben daarom een sturende rol bij het bepalen welke
programma’s voor ondernemers en overheden worden ingezet.
Vraag 348:
Hoeveel inkomsten zou Nederland door bezuinigen op het postennetwerk
mis lopen door het niet ondersteunen van ondernemers en overheden in
lage- en middeninkomenslanden?
Vraag 425:
Krijgt economische diplomatie meer nadruk binnen de nieuwe visie op het
postennetwerk? Zo ja, gaat dit ten koste van andere werkzaamheden
binnen het postennetwerk en welke werkzaamheden zou dit dan
betreffen?
Vraag 440:
Klopt het dat het belang van het openhouden van posten wordt gerelateerd aan economische diplomatie en niet aan het belang voor sociale
aspecten, zoals versterking van maatschappelijk middenveld, versterking
van de rechtsorde, ondersteuning van mensenrechtenactivisten etc.?
Waarom is dit en wat zijn de verwachte consequenties op de lange
termijn?
Vraag 441:
Welke waarborgingen zijn er om ervoor te zorgen dat binnen de bezuiniging op het postennetwerk voldoende menskracht en expertise overblijft
om de doelstellingen zoals geformuleerd in de nota te verwezenlijken?
Antwoord:
«Het Ministerie van Buitenlandse Zaken maakt het Koninkrijk veiliger en
welvarender en steunt Nederlanders in het buitenland. Samen met onze
partners zetten wij ons in voor een rechtvaardige wereld.» Dit is de missie
van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Het postennet is een afspiegeling hiervan: hulp aan burgers, welvaart, veiligheid en een rechtvaardige wereld staan voorop. Economische diplomatie en samenwerking
met het bedrijfsleven heeft de laatste jaren een intensivering gekend en
kent dus reeds een zekere nadruk binnen het postennet. De nota Modernisering Diplomatie en Postennet die u in juni zal toekomen, zal u nader
informeren over de visie op het postennet en het belang van economische
diplomatie en andere doelen zoals armoedebestrijding. Daar zal ook
worden ingegaan op de randvoorwaarden voor het uitvoeren van de
beleidsambities, zoals de beschikbare middelen.
Vraag 349:
Kunt u aangeven wat de voordelen van de CARIFORUM EPA zijn geweest
voor de landen in het Caraïbisch gebied? En kunnen deze landen alsnog
aanspraak maken op technische assistentie en capaciteitsopbouw voor de
implementatie van het akkoord?
Antwoord:
Om te beginnen hebben de 15 Cariforum landen op basis van het EPA
blijvend tariefvrije markttoegang tot de EU markt (met een overgangsperiode voor rijst en suiker). Daar Haïti in de regio het enige Minst
Ontwikkeld Land (MOL) is, geldt voor de overige landen dat de markttoegang tot de EU dankzij het EPA aanzienlijk beter is dan in de situatie
zonder EPA. Zij zouden immers afhankelijk van hun inkomensniveau met
importtarieven worden geconfronteerd: met eenzijdige preferenties op
basis van het Algemeen Preferentieel Stelsel (APS), of zonder preferenties
op basis van het algemene externe tarief Most Favored Nation (MFN).
In de onderhandelingen over liberalisering van handel in goederen waren
met name de traditionele economische sectoren in de regio
(scheepsbouw, brandstoffen, chemische industrie, rum, suiker, bananen)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

126

goed aangesloten. Deze sectoren bepalen samen bijna het gehele huidige
exportprofiel van de regio. Ook de dienstensectoren zijn, vooral voor de
eilandstaten in de regio, van groot (en toenemend) belang, met name
toerisme, entertainment (film en muziek) en financiële dienstverlening.
Deze sectoren hadden vooral offensieve belangen in de EPA onderhandelingen. Vooral de toerismesector had duidelijk verwoorde belangen, die
ook zijn overgenomen in het uiteindelijke akkoord.
Sinds de tekening van de overeenkomst geven sommige landen aan dat
nieuwe kansen zijn ontstaan. Een voorbeeld is de groei van de textiel- en
kledingsector in de Dominicaanse Republiek, naar verluidt ten gevolge
van de gunstigere oorsprongsregels in het EPA.
De landen in de regio kunnen desgewenst nog altijd aanspraak maken op
technische assistentie en capaciteitsopbouw voor implementatie van het
akkoord. De afgesproken versterkingen van het lokale ondernemingsklimaat en procedurele aanpassingen zijn immers een proces van lange
adem.
Vraag 351:
Hoeveel euro, uitgesplitst in «totaal budget» en «waarvan ODA», is er
jaarlijks besteed aan het ondersteunen van investeringen van Nederlands
MKB en bedrijfsleven buiten Nederland en hoe heeft dit budget zich
jaarlijks ontwikkeld sinds 2008? En wat is de verwachting voor de jaren in
de periode 2014–2017 in euro’s, uitgesplitst in «totaal budget» en
«waarvan ODA», en als percentage van het totale BuHa-OS budget?
Vraag 482:
Kunt u aangeven hoeveel ODA en non-ODA (in euro’s en als percentage
van totale budget) er maximaal jaarlijks via het bedrijfsleveninstrumentarium, inclusief het Dutch Good Growth Fund, zal gaan t/m 2017 en een
overzicht hiervan geven voor de jaren in de periode 2010–2017?
Antwoord:
Non-ODA
Kasbudget x EUR 1.000

2010

2011

2012

Raming
2013

Raming
2014

Raming
2015

Raming
2016

Raming
2017

Internationaal Ondernemen non-ODA
Waarvan Investeringsbevordering

105.463
4.200

105.789
11.400

90.000
4.800

80.156
12.500

68.306
8.900

59.727
9.600

56.418
0

49.764
0

Totaal non-ODA

115.000

105.700

98.800

75.100

74.200

66.130

63.550

63.250

2010

2011

2012

Raming
2013

Internationaal ondernemen
P4G
ORET/ORIO
PSOM/PSI/FOM-OS
FDOV
FDW
IMVO vouchers
Transitiefaciliteit
CBI

900
96.300
38.300
0
0
0
0
23.851

2.300
69.700
46.900
0
0
0
0
25.026

1.400
35.800
59.635
664
1116
322
2.429
28.926

2.100
55.000
58.200
7.200
17.884
297
15.532
25.026

Totaal ODA

158.451

141.626

128.892

179.139

ODA
Kasbudget x EUR 1.000

Ter ondersteuning van investeringen van Nederlandse MKB en bedrijfsleven buiten Nederland zijn twee budgetten beschikbaar, nl. non-ODA
budget t.b.v. investeringsbevordering (EUR 0 in 2008 en EUR 3 ton in
2009; voor 2010–2017 zie tabel hierboven) en ODA-budget t.b.v. het
bedrijfsleveninstrumentarium incl. CBI (EUR 207 mln in 2008 en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

127

EUR 190 mln in 2009). Daarnaast wordt in de periode 2014–2016
EUR 250 mln per jaar beschikbaar gesteld voor het Dutch Good Growth
Fund (DGGF) ter ondersteuning van investeringen in ontwikkelingslanden.
De middelen voor het DGGF zijn niet opgenomen in deze tabel. Over de
vormgeving van het DGGF wordt de Kamer op een later moment verder
geïnformeerd.
Het ODA-deel van het bedrijfsleveninstrumentarium betreft het deel van
het Nederlandse private sector ontwikkelingsprogramma dat open staat
voor het Nederlandse bedrijfsleven. Het betreft hier de programma’s
Private Sector Investeringen (PSOM/PSI), Fonds Opkomende Markten
(FOM-OS), de publiek-private partnerschappen Faciliteit Duurzaam
Ondernemen en Voedselzekerheid (FDOV) en het Fonds Duurzaam Water
(FDW), de Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen
Vouchers en middelen die beschikbaar zijn gesteld voor de Transitiefaciliteit in de periode 2012–2015.
Via het Centrum voor de Bevordering van Import uit Ontwikkelingslanden
(CBI) wordt de toegang van bedrijven in ontwikkelingslanden tot de
Europese markt bevorderd. Het budget van het CBI bedraagt EUR 25 mln
per jaar.
Tot 1 januari 2013 stonden de budgetten voor Internationaal Ondernemen
op de begroting van het ministerie van Economische Zaken en maakte het
Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA) – gericht op het
aantrekken van buitenlandse investeringen in Nederland – hier budgettair
gezien ook deel van uit.
Het budget voor Internationaal Ondernemen wordt vrijwel geheel betaald
vanuit non-ODA middelen. Slechts één onderdeel van het beleidsinstrument Package4Growth (P4G) betreft ODA en dit instrument loopt af
per 2015. Het non-ODA deel van het bedrijfsleveninstrumentarium voor
internationaal ondernemen komt ten goede aan ondersteuning van het
bedrijfsleven, via financieringsinstrumenten, advies en dienstverlening,
evenals de ondersteuning van clusters van bedrijven en kennisinstellingen.
Op dit moment is het nog niet mogelijk om inzicht te geven in het
ODA-budget dat in de periode 2014–2017 aan het bedrijfsleveninstrumentarium zal worden besteed. De bezuinigingen op het ODA-budget worden
namelijk momenteel uitgewerkt. De gevolgen van de bezuinigingen zullen
in de ontwerpbegroting 2014 inzichtelijk worden gemaakt. Het budget, dat
op basis van de raming 2013 via het bedrijfsleveninstrumentarium wordt
ingezet, betreft in 2013 naar verwachting ruim 6% van de BH&OS
begroting (excl. Dutch Good Growth Fund).
Vraag 482:
Kunt u aangeven hoeveel ODA en non-ODA (in euro’s en als percentage
van totale budget) er maximaal jaarlijks via het bedrijfsleveninstrumentarium, inclusief het Dutch Good Growth Fund, zal gaan t/m 2017 en een
overzicht hiervan geven voor de jaren in de periode 2010–2017?
Antwoord:
Non-ODA
Kasbudget x EUR 1.000

2010

2011

2012

Raming
2013

Raming
2014

Raming
2015

Raming
2016

Raming
2017

Internationaal Ondernemen non-ODA
Waarvan Investeringsbevordering

115.000
4.200

126.900
11.400

90.000
4.800

80.156
12.500

68.306
8.900

59.727
9.600

56.418
0

49.764
0

Totaal non-ODA

115.000

105.700

98.800

75.100

74.200

66.130

63.550

63.250

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

128

ODA
Kasbudget x EUR 1.000

2010

2011

2012

Raming
2013

Internationaal ondernemen
P4G
ORET/ORIO
PSOM/PSI/FOM-OS
FDOV
FDW
IMVO vouchers
Transitiefaciliteit
CBI

900
96.300
38.300
0
0
0
0
23.851

2.300
69.700
46.900
0
0
0
0
25.026

1.400
35.800
59.635
664
1116
322
2.429
28.926

2.100
55.000
58.200
7.200
17.884
297
15.532
25.026

Totaal ODA

158.451

141.626

128.892

179.139

Ter ondersteuning van investeringen van Nederlandse MKB en bedrijfsleven buiten Nederland zijn twee budgetten beschikbaar, nl. non-ODA
budget t.b.v. investeringsbevordering (EUR 0 in 2008 en EUR 3 ton in
2009; voor 2010–2017 zie tabel hierboven) en ODA-budget t.b.v. het
bedrijfsleveninstrumentarium incl. CBI (EUR 207 mln in 2008 en
EUR 190 mln in 2009). Daarnaast wordt in de periode 2014–2016
EUR 250 mln per jaar beschikbaar gesteld voor het Dutch Good Growth
Fund (DGGF) ter ondersteuning van investeringen in ontwikkelingslanden.
De middelen voor het DGGF zijn niet opgenomen in deze tabel. Over de
vormgeving van het DGGF wordt de Kamer op een later moment verder
geïnformeerd.
Het ODA-deel van het bedrijfsleveninstrumentarium betreft het deel van
het Nederlandse private sector ontwikkelingsprogramma dat open staat
voor het Nederlandse bedrijfsleven. Het betreft hier de programma’s
Private Sector Investeringen (PSOM/PSI), Fonds Opkomende Markten
(FOM-OS), Ontwikkelingsrelevante Infrastructuurontwikkeling (ORET/
ORIO), de publiek-private partnerschappen Faciliteit Duurzaam Ondernemen en Voedselzekerheid (FDOV) en het Fonds Duurzaam Water (FDW),
de Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Vouchers en
middelen die beschikbaar zijn gesteld voor de Transitiefaciliteit in de
periode 2012–2015.
Via het Centrum voor de Bevordering van Import uit Ontwikkelingslanden
(CBI) wordt de toegang van bedrijven in ontwikkelingslanden tot de
Europese markt bevorderd. Het budget van het CBI bedraagt EUR 25 mln
per jaar.
Tot 1 januari 2013 stonden de budgetten voor Internationaal Ondernemen
op de begroting van het ministerie van Economische Zaken en maakte het
Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA) – gericht op het
aantrekken van buitenlandse investeringen in Nederland – hier budgettair
gezien ook deel van uit.
Het budget voor Internationaal Ondernemen wordt vrijwel geheel betaald
vanuit non-ODA middelen. Slechts één onderdeel van het beleidsinstrument Package4Growth (P4G) betreft ODA en dit instrument loopt af
per 2015. Het non-ODA deel van het bedrijfsleveninstrumentarium voor
internationaal ondernemen komt ten goede aan ondersteuning van het
bedrijfsleven, via financieringsinstrumenten, advies en dienstverlening,
evenals de ondersteuning van clusters van bedrijven en kennisinstellingen.
Op dit moment is het nog niet mogelijk om inzicht te geven in het
ODA-budget dat in de periode 2014–2017 aan het bedrijfsleveninstrumentarium zal worden besteed. De bezuinigingen op het ODA-budget worden
namelijk momenteel uitgewerkt. De gevolgen van de bezuinigingen zullen
in de ontwerpbegroting 2014 inzichtelijk worden gemaakt. Het budget, dat
op basis van de raming 2013 via het bedrijfsleveninstrumentarium wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

129

ingezet, betreft in 2013 naar verwachting ruim 6% van de BH&OS
begroting (excl. Dutch Good Growth Fund).
Vraag 352:
Is financiering uit het Dutch Good Growth Fund voorbehouden voor de
vier speerpunten? Welke sectoren mogen gebruik maken van het fonds?
Antwoord:
Aan het Fonds worden geen sectorale of thematische beperkingen
opgelegd, uiteraard staat ontwikkelingsrelevantie wel voorop.
Vraag 353:
Welke rol ziet u voor het maatschappelijk middenveld in relatie tot het
Dutch Good Growth Fund?
Antwoord:
Het maatschappelijk middenveld is betrokken bij de vormgeving van het
Fonds en zal bij de uitvoering ook een «watchdog rol» gaan vervullen
waar het gaat om belangrijke uitgangspunten als ontwikkelingsrelevantie
en maatschappelijk verantwoord ondernemen. Sommige maatschappelijke organisaties hebben ook al aangekondigd samen met financiële
instellingen op te trekken en aanvragen voor het Fonds ten behoeve van
directe investeringen in ontwikkelingslanden in voorbereiding te hebben.
Vraag 354:
Op welke wijze beoogt het fonds private financiers over de streep te
trekken? Hoeveel leverage denkt u daarmee te genereren en beoogt het
fonds ook lokale financiering vrij te maken uit ontwikkelingslanden?
Antwoord:
Verschillende private initiatieven en investeringsfondsen, gericht op
investeringen in ontwikkelingslanden, hebben aangegeven (additioneel)
privaat kapitaal te kunnen mobiliseren indien vanuit het Fonds wordt
geparticipeerd in deze initiatieven/fondsen. Dit katalytische effect wordt in
de eerste plaats gecreëerd door het afdekken van bepaalde risico’s,
bijvoorbeeld eerste verliezen, waarmee het voor private investeerders
aantrekkelijk wordt om mee te doen. In tweede instantie kan een
katalyserend effect optreden door het zogenaamde demonstratie effect,
d.w.z. indien het risico na verloop van tijd lager blijkt te zijn dan gedacht.
Publieke middelen kunnen dan terugvloeien waarna de markt het
zelfstandig kan overnemen. Het Fonds probeert aansluiting te maken met
initiatieven/investeringsfondsen en investeerders uit zowel Nederland als
ontwikkelingslanden zelf.
Vraag 355
Aan welke criteria dienen bedrijven precies te voldoen om gebruik te
mogen maken van het «Dutch Good Growth Fund»?
Antwoord
• Het moet gaan om Nederlandse of lokale bedrijven die activiteiten
willen ontplooien in de 66 lage- en middeninkomenslanden2.
• Een bedrijf kan pas aanspraak maken op het fonds zodra zij de eerste
stap al hebben gezet, interesse hebben in het aangaan of uitbreiden
van zakenrelaties met partners in ontwikkelingslanden, maar aanlopen
tegen financieringsproblemen bij hun eigen of de lokale bank.
• De activiteiten dienen ontwikkelingsrelevant te zijn en voldoen aan de
IMVO-kaders.

2

Zie landenlijst in nota van hulp naar handel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

130

Vraag 356:
Hoe wordt motie-Ferrier (Kamerstuk 31 250, nr. 99), die vraagt obstakels
voor vrouwen weg te nemen, doorgevoerd in het vernieuwende
bedrijfsleveninstrumentarium?
Antwoord:
Naar aanleiding van de motie-Ferrier is nader onderzoek gedaan naar de
obstakels voor vrouwen in het bedrijfsleveninstrumentarium. Hieruit is
gebleken dat ondernemers uit het middensegment (tussen micro- en
meso-niveau) weinig financieringsmogelijkheden ter beschikking hebben.
Vrouwelijke ondernemers starten veelal met een microkrediet en breiden
veelal in voorzichtige, kleine stappen uit, waardoor ze in het middensegment terecht komen. Daardoor blijft hun financieringsbehoefte onder
de drempel die voor leningen en subsidies uit het bedrijfsleveninstrumentarium geldt. Het relatief lage percentage van MKB in ontwikkelingslanden
wordt de missing middle genoemd. Een belangrijke reden voor het gebrek
aan MKB in ontwikkelingslanden is de gebrekkige toegang tot financiering. Het Dutch Good Growth Fund zal zich o.a. richten op MKB in
ontwikkelingslanden, waarmee wordt bijgedragen het huidige hiaat op te
vullen. Daarnaast geldt voor het gehele Private Sector Ontwikkelingsprogramma dat inclusiviteit een leidend beginsel is, hetgeen impliceert dat
vrouwelijke ondernemers een belangrijke doelgroep vormen.
Vraag 357:
Bestaat er een internationaal geaccepteerde definitie van ontwikkelingsrelevantie en hoe wordt deze toegepast binnen het Dutch Good Growth
Fund?
Antwoord:
Onder ontwikkelingsrelevantie in relatie tot het Dutch Good Growth Fund
(DGGF) versta ik dat het fonds de lokale groei van de werkgelegenheid, de
overdracht van kennis en de productiekracht van het lokale MKB moet
stimuleren. Vraaggestuurdheid vormt daarbij een belangrijke randvoorwaarde. De uit het fonds te financieren activiteiten zullen voorts voldoen
aan de normen op het gebied van internationaal maatschappelijk
verantwoord ondernemen. Bovengenoemde factoren zullen zowel bij de
beoordeling van voorstellen als bij de monitoring en evaluatie worden
betrokken. In de nog te ontvangen brief over over het DGGF en het
bedrijfsleveninstrumentarium zal ik u hier nader over informeren.
Vraag 359:
Hoeveel aanvragen verwacht u voor het Dutch Good Growth Fund vanuit
lage- en middeninkomenslanden?
Antwoord:
Het is op dit moment nog niet duidelijk hoeveel aanvragen voor het Dutch
Good Growth Fund vanuit lage- en middeninkomenslanden zullen komen.
Vraag 360:
Hoe gaat u het Dutch Good Growth Fund onder de aandacht brengen van
de bevolking en het bedrijfsleven in lage- en middeninkomenslanden
zodat zij ook kunnen profiteren van de gelden uit dit fonds?
Antwoord:
Het fonds zal onder meer door onze ambassades onder de aandacht van
lokale bedrijven worden gebracht. Daarnaast zullen ook Nederlandse
ondernemers, die gebruik willen maken van het fonds, contact zoeken met
het lokale bedrijfsleven. Tenslotte zal een deel van de middelen van het
fonds worden besteed via lokale investeringsfondsen, die investeren in
(en bekend zijn met) lokale bedrijven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

131

Vraag 362:
Hoe verschilt het Dutch Good Growth Fund van het fonds zoals dat door
FMO wordt beheerd?
Antwoord:
Over de periode 1991–2006 heeft de Staat een bedrag van in totaal Eur
658 mln in de vorm van een «Ontwikkelingsfonds» toegevoegd aan het
eigen vermogen van FMO N.V. Afspraak hierbij was dat FMO vanaf 2006
financieel onafhankelijk van de Staat zou opereren. FMO is sindsdien
uitgegroeid tot een financieel sterke en winstgevende onderneming met
een balanstotaal van 5,5 miljard per eind 2012. Hoewel de Staat 51%
aandeelhouder is en garant staat voor de verplichtingen van FMO,
opereert FMO als zelfstandige onderneming en is in grote mate zelf
beslissingsbevoegd t.a.v. belangrijke onderwerpen zoals strategie,
investeringssegment, geografische focus, etc.
Het DGGF richt zich op die ontwikkelingsrelevante investeringssegmenten
die door FMO op dit moment niet worden bediend, bijvoorbeeld omdat ze
als te risicovol worden gezien.
Vraag 363:
Op grond van welke overwegingen is gekozen voor een laag risico op
investeren?
Antwoord:
Er is met het DGGF juist gekozen voor hoog risicovolle investeringen in de
66 lage- en middeninkomenslanden, die niet door de markt worden
opgepakt maar wel kansrijk (en ontwikkelingsrelevant) kunnen zijn. Het
gaat vooral om kleinere transacties, met inschakeling van het MKB.
Vraag 364:
Hoe verhoudt de motie-Slob (Kamerstuk 33 410 V, nr. 48) zich tot het
voorgestelde Dutch Good Growth Fund
Antwoord:
In mijn kamerbrief in reactie op deze motie heb ik aangegeven hoe ik de
motie Slob zal uitvoeren in dit fonds. Hierin heb ik aangegeven dat alle
activiteiten die worden gefinancierd uit het fonds ontwikkelingsrelevant
dienen te zijn. Het betekent in ieder geval dat de financiering uit het fonds
de lokale groei van de werkgelegenheid, de overdracht van kennis en de
productiekracht van het lokale MKB stimuleert.
Vraag 365:
Wat is de verhouding tussen export en MKB binnen het Dutch Good
Growth Fund?
Antwoord:
Banken verlenen steeds minder makkelijk exportkrediet door oa. de
hogere kapitaaleisen van Basel III en de algemene tendens van banken om
hun risico’s te verminderen. Het zijn vooral de kleinere transacties die
worden getroffen. De opbrengsten voor de banken zijn lager dan de
transactiekosten, waardoor banken kansrijke projecten laten lopen voor
winstgevendere activiteiten. Het gaat hier met name om ontwikkelingsrelevante transacties van het MKB. Het fonds moet dit probleem oplossen.
Vraag 366:
Komen Nederlandse wapenhandelaren in aanmerking voor overheidssteun binnen het fonds?
Antwoord:
Het fonds zal geen ondersteuning bieden aan wapenhandel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

132

Vraag 367:
Wat is het expliciete doel van het Dutch Good Growth Fund?
Vraag 408:
Wanneer beziet u het Dutch Good Growth Fund als een succes? Wat zijn
de doelstellingen die u met het fonds wilt bereiken? Op welke manier gaat
u voortgang op deze doelstellingen toetsen? Welke doelstelling heeft u
specifiek voor het betrekken van MKB-bedrijven bij uw beleid?
Antwoord:
Het doel van het DGGF is de intensivering van ontwikkelingsrelevante
investeringen in – en handel met lage- en middeninkomenslanden door
het Nederlandse bedrijfsleven en ondernemers in lage- en middeninkomenslanden, met een focus op het MKB.
Het DGGF draagt hieraan bij door het verschaffen van financiering, daar
waar de markt dit niet kan doen, aan bedrijven, of investeringsfondsen, in
Nederland en in 66 lage- en middeninkomenslanden die daar ontwikkelingsrelevante activiteiten willen ondernemen. Dit moet bijdragen aan de
bevordering van wederzijdse handel en - investeringen. Hiermee wordt
zowel de economie in de lage-en middeninkomenslanden als die in
Nederland versterkt.
Ik acht een fonds een succes wanneer de uit het fonds gefinancierde
activiteiten substantieel in den brede aan deze doelstelling hebben
bijgedragen. Hierbij wil ik met name aansturen op de volgende resultaten:
• De mate waarin de activiteiten die het fonds ondersteunt leiden tot
extra economische groei en economische weerbaarheid in ontwikkelingslanden (te meten in effect werkgelegenheid, productiecapaciteit/
omzet, kennisoverdracht)
• Bevordering van handel en investeringen: het aantal ontwikkelingsrelevante investerings- en exportransacties die dankzij het DGGF tot stand
zijn gekomen en de impact van deze transacties in de lage- en midden
inkomenslanden en in NL.
• Het aandeel MKB, zowel in Nederland als in de lage- en middeninkomenslanden, in percentage van aantallen transacties en financieel
beslag.
Na vijf jaar wil ik een evaluatie laten uitvoeren die deze resultaten zoveel
mogelijk moet meenemen.
Vraag 368:
Kunt u per bedrijfsleveninstrument aangeven of sprake is van onderuitputting? Zo ja, in welke mate is hier sprake van?
Antwoord:
ODA-gelden
De ODA-bedrijfsleveninstrumenten FOM-OS en de IMVO-vouchers kenden
in 2012 geen onderuitputting. ORIO (ontwikkelingsrelevante infrastructuurontwikkeling)en AEF (Acces to Energy Fund) hadden dit wel. Voor
ORIO een uitputting van 30,3 mln EUR ten opzichte van het geraamde
budget van EUR 66,2 mln., wat te wijten is aan de lange aanloopfase van
dergelijke infrastructuurprogramma’s. Voor AEF is de uitputting in 2012
6 mln EUR (ten opzichte van het budget van 13 mln EUR). De verwachting
is dat de ORIO- en AEF uitgaven de komende tijd zullen oplopen. Het
programma Private Sector Investeringen (PSI) kende in 2012 een lichte
onderuitputting van 6 mln (op een totaal van 77,7 mln). Vanwege de lange
opstartfase waren de uitgaven voor de Faciliteit Duurzaam Ondernemen
en Voedselzekerheid (FDOV) en het Fonds Duurzaam Water in 2012
beperkt en betroffen alleen uitvoeringskosten (tezamen ongeveer
EUR 1,3 mln). Inmiddels loopt zowel het FDOV als het FDW op volle
toeren. De Transitiefaciliteit (TF), een aanpak waarmee de transitie van een
OS-relatie naar een economische relatie een extra impuls krijgt in landen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

133

met een groot economisch potentieel (Colombia, Vietnam en Zuid-Afrika)
kende in het oprichtingsjaar 2012 eveneens onderuitputting op het
ODA-deel. Doordat de TF een nieuwe manier van werken behelsde voor
zowel de Posten als AgNL is in dit jaar slechts EUR 2,4 mln van de begrote
EUR 15,2 mln uitgegeven. Ook voor de TF geldt dat deze inmiddels goed
loopt.
Non-ODA gelden
Zoals gepresenteerd in de brief «Buitenlandse Markten, Nederlandse
Kansen» is het overheidsinstrumentarium Internationaal Ondernemen in
de tweede helft van 2011 volledig omgevormd. Dit betekende dat er vanaf
2012 een aantal programma’s zijn beëindigd, omgevormd en opnieuw
opgezet. Het programma Collectieve Promotionele Activiteiten (CPA) is
bijvoorbeeld stopgezet en het subsidieprogramma Package4Growth (P4G)
voor China en India is omgevormd tot het programma Finance for
International Business (FIB) waarmee bedrijven doelmatiger en efficiënter
kunnen worden ondersteund bij de financiering van hun activiteiten.
Daarnaast zijn nieuwe instrumenten als de Transitiefaciliteit (TF) en
Partners for International Business (PIB) opgericht.
Gelet op de onvermijdelijke aanlooptijd is het helaas niet mogelijk
gebleken om in alle gevallen tijdig te starten met het nieuwe instrumentarium Internationaal Ondernemen. Dit heeft in 2012 geleid tot een
onderuitputting van ongeveer € 24 mln op een budget van ongeveer
€ 114 mln. Tot 1 januari 2013 stonden de budgetten voor Internationaal
Ondernemen op de begroting van het ministerie van Economische Zaken
en maakte het Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA) – gericht op
het aantrekken van buitenlandse investeringen in Nederland – hier
budgettair gezien ook deel van uit.
De onderuitputting wordt voornamelijk verklaard door lagere uitgaven bij
de volgende nieuwe instrumenten:
− Finance for International Business: onderuitputting € 6,0 mln.
− Package4Growth (P4G Non-ODA): onderuitputting € 11,3 mln.
− Transitiefaciliteit (non ODA): onderuitputting € 4,9 mln.
Vraag 369:
Op grond van welke overwegingen is gekozen voor een fonds dat 100%
revolverend dient te zijn?
Vraag 385:
Dienen de middelen uit het «Dutch Good Growth Fund» altijd te worden
terugbetaald? Zijn hier uitzonderingen op? Zo ja, welke?
Vraag 386:
Binnen welke termijn dienen de middelen uit het «Dutch Good Growth
Fund» te worden terugbetaald?
Vraag 387:
Wat gebeurt er als bedrijven de middelen uit het «Dutch Good Growth
Fund» niet terugbetalen?
Vraag 388:
Welk bedrag uit het «Dutch Good Growth Fund» verwacht het kabinet
terug te verdienen?
Vraag 391:
Ontstaat er een gat in de begroting van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking wanneer het Dutch Good Growth Fund niet 100%
resolverend blijkt te zijn? Zo ja, hoe gaat u dit opvangen?
Vraag 412:
Hoeveel evidentie bestaat er dat het Dutch Good Growth Fund een
revolverend karakter zal hebben?
Antwoord:
Uitgangspunt is dat het Fonds een revolverend karakter krijgt en dat de
uitgezette middelen op termijn weer terugvloeien om opnieuw uitgezet te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

134

worden. Voor sommige leningen is die terugbetaaltermijn enkele jaren,
voor andere leningen is die langer. Ook zijn financieringsconstructies
denkbaar waarbij aandelenparticipaties worden ondersteund en worden
zogeheten «convertable loans» overwogen, waarbij de lening dient te
worden terugbetaald, tenzij de debiteur kan aannemen dat het mislukken
van de investering niet aan hem of haar te wijten is.
Het Fonds wordt vanuit de begroting van Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking (BH&OS) gevoed met een bedrag van
EUR 750 miljoen. Dat bedrag wordt in de begrotingssystematiek geboekt
als rijksuitgave. Omdat het Fonds innovatieve financieringen op relatief
risicovolle markten mogelijk moet gaan maken, is niet uit te sluiten dat in
sommige gevallen de uitgezette middelen niet volledig terugvloeien. Voor
de begroting van BH&OS heeft dit geen consequenties.
Vraag 372:
Hoe geeft u invulling aan de ontwikkelingsrelevantie van exportfinanciering en hoe verhoudt de ontwikkelingsrelevantie zich tot investeringen
van Nederlands MKB in ontwikkelingslanden en directe investeringen in
MKB in ontwikkelingslanden?
Antwoord:
Ontwikkelingsrelevant betekent tenminste dat het de lokale groei van de
werkgelegenheid, de overdracht van kennis en de productiekracht van het
lokale MKB stimuleert. Dit is door te voeren voor alle financieringen die
door het fonds worden verstrekt.
Bij exportfinanciering denk ik aan grote en kleine projecten als de levering
van (vaak agrarische) machines die bijdragen aan efficiëntere productieprocessen, kennis, het aantal arbeidsplaatsen, kwaliteit van de producten,
prijs van de producten en de toevoeging van lokale economische
activiteit.
Bij investeringen denk ik aan het opzetten van bijvoorbeeld een bloemenbedrijf dat bijdraagt aan nieuwe arbeidsplaatsen, kennis, kwaliteit van de
bloemen en lokale economische activiteiten. Een bedrijf waar gelijke
rechten gelden voor mannen en vrouwen, ook voor doorstroommogelijkheden. En waar werknemers worden voorzien van gezondheidszorg als
secundaire arbeidsvoorwaarde. En waar vrouwen recht hebben op
zwangerschapsverlof.
Bij het bevorderen van toegang tot financiering voor het MKB-segment
(«missing middle») in ontwikkelingslanden zal zo veel mogelijk gekeken
worden naar «impact» sectoren zoals landbouw, water en sanitatie en
SRGR en naar fragiele staten. De activiteiten zullen zich richten op
verbeterde toegang tot financiering voor het MKB in ontwikkelingslanden,
toename van de werkgelegenheid, productiviteit en private investeringen.
Afhankelijk van de sector zal gekeken worden naar aanvullende criteria,
zoals verbeterde toegang tot schoon drinkwater en sanitatie, markten,
gezondheidszorg en verhoging van inkomen.
Vraag 376:
Op welke wijze worden de fondsen voor private sector ondersteuning
ingezet als flankerend beleid voor het nieuwe Dutch Good Growth Fund
en welke rol ziet u hier voor maatschappelijke organisaties, bedrijven, en
centrale en decentrale overheden?
Vraag 397:
Het flankerend beleid bij het DGGF wordt niet vanuit het DGGF gefinancierd. Waaruit wel?
Vraag 401:
Hoeveel geld is er in 2014 beschikbaar voor het flankerend beleid aan het
DGGF en welk beleid wordt hier concreet onder verstaan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

135

Antwoord:
Fondsen voor private sector ondersteuning, afkomstig van de begroting
van BH&OS (artikel «Private Sector Ontwikkeling), zullen op verschillende
manieren worden ingezet in het kader van flankerend beleid voor het
Dutch Good Growth Fund. In de eerste plaats zal een deel van deze
fondsen in de vorm van technische assistentie (TA) direct worden
gekoppeld aan bestedingen vanuit het fonds. Hierbij kan gedacht worden
aan haalbaarheidsstudies, training en andere vormen van kennis- en
capaciteitsontwikkeling van Nederlandse of lokale bedrijven. Deze TA is er
direct op gericht om de haalbaarheid en de ontwikkelingsrelevantie van
investeringen vanuit het fonds te vergroten. In de tweede plaats zal een
deel van de fondsen voor private sector ondersteuning worden ingezet
voor versterking van het ondernemingsklimaat in ontwikkelingslanden.
Hierbij kan gedacht worden aan versterking van de lokale financiële
infrastructuur incluis de belastingen, institutionele versterking van de
douane, ondersteuning van lokale Kamers van Koophandel etc. Bij de
uitvoering worden zowel maatschappelijke organisaties, private ondernemingen en lokale overheden betrokken.
Vraag 378:
De nota spreekt uit dat maatschappelijke organisaties en burgerbewegingen de stem van burgers vertegenwoordigen. Maken migrantenorganisaties deel uit van deze bewegingen en organisaties?
Vraag 463:
Is het momenteel en in de toekomst mogelijk voor migrantenorganisaties
om toegang te krijgen tot het «Accountability Fund»?
Antwoord:
In de nota «Wat de wereld verdient» spreek ik over maatschappelijke
organisaties als alle niet-statelijke, not-for-profit, niet-gewelddadige,
niet-partijgebonden structuren, via welke mensen zich organiseren om
gedeelde waarden en idealen na te streven. Dit kunnen politieke, culturele,
sociale of economische waarden en idealen zijn. Migrantenorganisaties
worden dus tot maatschappelijke organisaties gerekend waar zij aan
bovenstaande criteria voldoen.
Het toekomstige «Accountability Fund», en de voorwaarden waaronder
maatschappelijke organisaties toegang tot dit budget kunnen krijgen, zal
nader worden uitgewerkt in de brief over toekomstige samenwerking met
maatschappelijke organisaties die ik na de zomer zal sturen aan uw
Kamer.
Vraag 380:
Denkt u naast de genoemde criteria voor ontwikkelingsrelevantie van
activiteiten die gefinancierd worden uit het Dutch Good Growth fund ook
aan het vraaggestuurd karakter van het fonds, concurrentie met lokale
bedrijven, decent jobs en living wages, en belastingopbrengsten in de
landen waar de activiteiten worden uitgevoerd?
Antwoord:
Ja, deze onderwerpen zijn belangrijk en maken allen onderdeel uit van de
invulling van het begrip ontwikkelingsrelevantie. Zie tevens het antwoord
op vraag 357.
Vraag 381:
Houdt een «toegankelijker bedrijfsleveninstrumentarium» ook in dat bij
het stellen van de voorwaarde «voldoen aan de OESO richtlijnen» de
interpretatie van die OESO richtlijnen en het ambitieniveau met betrekking
tot MVO als voorwaarde voor steun, op één lijn komen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

136

Antwoord:
Ja. Zie ook mijn brief over het bedrijfsleveninstrumentarium.
Vraag 392:
Op welke wijze bent u voornemens om kinderarbeid te bestrijden?
Vraag 393:
Welke financiële middelen zijn gereserveerd voor het bestrijden van
kinderarbeid?
Vraag 394:
Bent u bereid nog voor de behandeling van de nota «Wat de Wereld
Verdient» het nationaal actieplan Ruggie over bedrijfsleven en mensenrechten naar de Kamer te sturen?
Vraag 396:
De strijd tegen kinderarbeid blijft een aandachtspunt. Wat betekent dat
concreet voor Nederlandse inzet in het kader van de (mede dankzij
Nederland geformuleerde) «Roadmap for Achieving the Elimination of the
Worst Forms of Child Labour by 2016»
Vraag 398:
Het VN Kinderrechtencomité heeft recent General comment No. 16 (2013)
doen uitgaan «on State obligations regarding the impact of the business
sector on children’s rights». Zullen, zoals het comité adviseert, de vorig
jaar door UNICEF, Save the Children en Global Compact gelanceerde
«Children’s Rights and Business Principles» ook verwerkt worden in het in
de nota aangekondigde nationaal actieplan Ruggie?
Vraag 399 en vraag 523:
Wat is de Nederlandse strategie voor het bestrijden van kinderarbeid?
Betreft dit vooral het aanspreken van bedrijven of ook de interventies op
gebied van onderwijs?
Antwoord:
Nederland maakt zich sterk voor universele ratificatie en tenuitvoerlegging
van de vier fundamentele arbeidsnormen van de ILO, waaronder het
verbod op kinderarbeid. De inzet krijgt ook gestalte via het
EU-handelsbeleid en het OS-beleid. Zo pleit Nederland steevast voor
opname en toepassing van de ILO-normen via mensenrechtenclausules
en duurzaamheidshoofdstukken in handelsverdragen met derde landen.
De inzet richt zich zowel op de samenwerking met bedrijven via bijvoorbeeld het Child Labour Platform van Global Compact, als de integratie van
de bestrijding van kinderarbeid in de onderwijsprogramma’s in een aantal
partnerlanden. Zo wordt een project van de Campagne Stop Kinderarbeid
gefinancierd dat zich richt op het uitbannen van kinderarbeid en het
verzorgen van regulier dagonderwijs.
Uit het mensenrechtenfonds worden diverse projecten gefinancierd die
zich richten op het bestrijden van kinderarbeid. Via ambassades in o.a.
Jakarta en Dhaka worden projecten van IPEC (International Program for
the Elimination of Child Labour, het kinderarbeidsprogramma van de ILO)
gefinancierd. In Turkije stelt Nederland uit het mensenrechtenfonds
€ 90.000 beschikbaar aan de ILO om de ergste vormen van kinderarbeid in
de hazelnootteelt tegen te gaan. In Panama wordt een project gefinancierd
van de Panamese werkgeversorganisatie CoNEP gericht op het opzetten
van een nationaal certificeringssysteem voor kinderarbeid-vrije producten
in verschillende bedrijfsketens.
Nederland geeft daarnaast een ongeoormerkte bijdrage aan ILO onder het
4-jarig Partnerschapsprogramma 2010–2013 ter ondersteuning van de
Decent Work Agenda (€ 38,3 miljoen). Ook geeft Nederland een extra
bijdrage aan IPEC ter bevordering van de integratie van de bestrijding van
kinderarbeid in de onderwijsprogramma’s in Bolivia, Indonesië, Mali en
Oeganda (€ 4,7 mln voor periode 2010-mid 2014). Voorts steunt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

137

Nederland in 2013 het kinderfonds van de VN, UNICEF, met een bijdrage
van € 34 miljoen.
Nederland zet zich in voor de uitvoering van de Roadmap, o.a. middels
actieve deelname aan de voorbereidingen van de derde wereldwijde
conferentie tegen kinderarbeid die van 8-10 oktober a.s. in Brazilië zal
plaatvinden. Maar ook door financiering van activiteiten die bijdragen aan
het realiseren van (onderdelen van) de Roadmap zoals gebiedsgerichte
aanpak van kinderarbeid via het creëren van kinderarbeid vrije gebieden,
de zgn. child labour free zones.
Nederland verwelkomt de Children’s Rights and Business Principles
(CRBP) en juicht het toe dat bedrijven expliciete aandacht besteden aan
het respecteren van kinderrechten door het onderschrijven van deze
principes. Ik zie de CRBP als goed voorbeeld van succesvolle samenwerking tussen maatschappelijke instellingen en bedrijven en zal dit
meenemen in het nationaal actieplan Ruggie.
Het Nationaal Actieplan Ruggie vereist zorgvuldige interdepartementale
afstemming en is nog niet gereed voor het AO op 23 mei.
Vraag 400:
Bedoelt u met het «platform Bedrijfsleven, Economie en Ecologie» het
Platform Biodiversiteit, Ecosystemen en Economie (Platform BEE)? Op
welke manier kan dit samenwerkingsverband een belangrijke bijdrage
leveren op het gebied van het beschermen van biodiversiteit?
Antwoord:
Ja. Platform BEE betreft het door het ministerie van EZ gefaciliteerde
Platform Biodiversiteit, Ecosystemen en Economie. Het secretariaat wordt
gevoerd door VNO-NCW en IUCN Nederland; diverse werkgevers- en
maatschappelijke organisaties en bedrijven werken hierin samen. Het
Platform ondersteunt o.a. het zoeken naar manieren waarop bedrijven
hun impact op ecosystemen kunnen vermijden, verminderen en/of
compenseren en daarmee kunnen bijdragen aan verduurzaming van
handelsketens («No net loss»).
Vraag 404:
Economische diplomatie wordt steeds belangrijker. Dit onderwerp komt in
deze nota relatief weinig aan bod. Kunt u toelichten op welke wijze
economische diplomatie op de ambassades vorm krijgt?
Antwoord:
Economische diplomatie betreft die activiteiten van de Nederlandse
overheid waarbij zij uit economische doeleinden onderhandelt met een
buitenlandse (semi)publieke partij. Het gaat dan om het bevorderen van
handel en R&D-samenwerking en het binnenhalen van investeringen. Met
name in landen waar de overheid een grote rol speelt in het economisch
leven is economische diplomatie een effectief beleidsinstrument.
Ambassades ondersteunen bedrijven in landen of sectoren waar
overheids- en bedrijfsbelangen sterk verweven zijn om de juiste deuren te
openen en gesprekspartner te zijn voor de buitenlandse overheid.
Ambassades ondersteunen in het kader van «trouble shooting» bedrijven
bij het oplossen van problemen; Ambassades identificeren in het kader
van markttoegang belemmeringen en lossen deze samen met de andere
overheden op. Voorbeelden hiervan zijn het wegnemen van (fyto)sanitaire
belemmeringen en het leveren van G2G-ondersteuning ten behoeve van
beter economisch bestuur. Binnen het bedrijfsleveninstrumentarium is
steeds meer aandacht voor strategische marktbewerking waarbij overheid
en bedrijfsleven ieder hun rol nemen. De rol van de overheid in partner-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

138

schappen, zoals bij het instrument Partners for International Business,
bestaat dan ook vooral uit economische diplomatie.
Vraag 405:
Hoe wordt er voor gezorgd dat de convenanten met de risicosectoren
transparant en niet vrijblijvend zijn?
Vraag 416:
Op welke manier wilt u toezien op de naleving van deze convenanten?
Hoe gaat u de bedrijven die de afspraken niet nakomen tot de orde
roepen?
Vraag 417:
In uw nota erkent u dat zich in sommige ketens problemen voordoen (u
spreekt van «risico’s»). U wil dit middels convenanten met de sector
aanpakken. Hoe gaat u ervoor zorgen dat deze transparant zijn, en niet
vrijblijvend? Komt er bijvoorbeeld openbaarheid over bedrijven die niet
meedoen?
Vraag 418:
Hoe gaat u ervoor zorgen dat de convenanten met de risico sectoren
transparant en niet vrijblijvend zijn?
Vraag 420:
Op welke wijze zal worden toegezien op de naleving van convenanten?
Welk beleid zal worden gevoerd ten aanzien van bedrijven die de
convenanten niet naleven?
Antwoord:
Ik streef ernaar om in de convenanten zoveel mogelijk tot afspraken die
worden gedragen door bedrijven, branche-organisaties en maatschappelijk middenveld. De inhoud van een dergelijk convenant of intentieverklaring zal altijd openbaar zijn. Rapporteren over de voortgang is
onderdeel van de afspraken. Wanneer bekend is in welke sectoren en met
welke partijen de convenanten zullen worden gesloten, zal ook duidelijk
zijn welke bedrijven en stakeholders zich niet verbinden.
De beoogde convenanten zijn niet vrijblijvend. Ik zal een dringend beroep
en een moreel appel doen op bedrijven in risicosectoren die onvoldoende
invulling geven aan hun ketenverantwoordelijkheid of verzuimen daarover
in dialoog gaan met stakeholders. De afspraken in convenanten scheppen
voor zowel de overheid als het betreffende bedrijfsleven een verplichting
waar beide partijen aan gehouden zijn en elkaar op kunnen en moeten
aanspreken. De convenanten zullen prestaties benoemen, die zullen
worden gemonitord. Het is duidelijk dat de reputatie van betrokken
sectoren en partijen op het spel staat wanneer men zich niet houdt aan
gemaakte afspraken.
Vraag 406:
Zullen stakeholders betrokken worden bij het maken van de afspraken met
de sectoren? Zo ja, op welke wijze zal dit gebeuren? Zo nee, waarom niet?
Vraag 414:
Kiest u voor stakeholderbetrokkenheid bij het maken van de afspraken
met de sectoren? En zo ja, hoe wil ze dat organiseren en garanderen
gaande het proces?
Antwoord:
Bedrijven, branche-organisaties en maatschappelijk middenveld zijn
belangrijke bronnen in het Sector Risico Project en kunnen hun kennis en
expertise bijdragen aan het identificeren van MVO-risico’s in tot specifieke
sectoren. Uit deze analyse volgt de identificatie van sectoren waarmee
convenanten worden afgesloten. Dit zal ten algemene sectoren betreffen
die bij het internationale ondernemen hoge op veel MVO-risico’s kennen
en waar betrokkenheid van de overheid een meerwaarde bij het nemen
van de eigen verantwoordelijkheid. Stakeholders die bedrijven of sectoren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

139

willen en kunnen ondersteunen bij het realiseren van die afspraken,
krijgen de ruimte zich hieraan te committeren door de afspraken mede te
onderschrijven.
Vraag 413:
Gaat u de uitdagende positie van werken en investeren in (post-) conflict
landen meenemen in de verdere uitwerking van uw notitie van het nieuwe
MVO-beleid?
Antwoord:
Van Nederlandse bedrijven die internationaal opereren verwacht ik dat
deze de OESO Richtlijnen hanteren, ongeacht het land waarin zij actief
zijn. Dit geldt dus ook voor ondernemen en investeren in (post) conflictgebieden.
Gelet op het verhoogde risico van mensenrechtenschendingen in
conflictgebieden worden staten in de UN guiding principles op het gebied
van mensenrechten en bedrijfsleven opgeroepen te helpen voorkomen
dat bedrijven die in deze omstandigheden opereren bij misstanden
betrokken raken. In het Nationaal Actieplan Ruggie over bedrijfsleven en
mensenrechten wordt hier nader op ingaan.
Vraag 415:
Neemt u genoegdoening voor eventuele slachtoffers van schendingen
door bedrijven mee in de convenanten?
Antwoord:
De afspraken met sectoren zullen in de kern gericht zijn op het minimaliseren van MVO risico’s en het verbeteren van de bestaande situatie.
Eventuele genoegdoening van bedrijven aan slachtoffers zal moeten
geschieden op basis van individuele afspraken tussen een bedrijf en de
slachtoffers. In het Nationaal Actieplan Ruggie over mensenrechten en
bedrijfsleven wordt nader ingegaan op de mogelijkheden voor slachtoffers van mensenrechtenschendingen om hun geschil met bedrijven te
beslechten.
Vraag 419:
Kan u aangeven in welk stadium de onderhandelingen over een vrijhandelsakkoord tussen de EU en de VS zich bevinden?
Antwoord:
Voor de beantwoording van vraag 419 verwijs ik u graag naar de door mij
toegezegde Kamerbrief over Handelspolitiek die ik U voor het notaoverleg
d.d. 23 mei zal doen toekomen. In deze brief zal ik per lopende onderhandelingen over een vrijhandelsakkoord een stand van zaken weergeven.
Vraag 421:
Is er bij economische diplomatie ook aandacht voor IMVO-aspecten en
risico’s die spelen in het betreffende land, of de betreffende sector? Zo ja,
op welke wijze?
Vraag 426:
Is er bij economische diplomatie ook aandacht voor IMVO-aspecten en
-risico’s die spelen in het betreffende land, of de betreffende sector? Zo ja,
op welke wijze wordt dit meegenomen?
Vraag 429:
Zal bij economische diplomatie aandacht gegeven worden aan
IMVO-criteria waaraan het Nederlands bedrijfsleven zou moeten voldoen?
Vraag 438:
Op welke manier zullen economische diplomatie en het bedrijfsleveninstrumentarium elkaar versterken? Welke gevolgen heeft deze agenda voor
de investering in kennis op het gebied van economische diplomatie op de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

140

ambassades van de landen waar handels- en overgangsrelaties mee
worden aangegaan?
Antwoord:
De Nederlandse overheid zet zich in het buitenland in voor de belangen
van de Nederlandse economie. Vooral gericht op die landen waar de
Nederlandse overheid het verschil kan maken voor de belangen van het
Nederlandse bedrijfsleven. Bijvoorbeeld daar waar het gaat om markttoegang, belemmerende wet- en regelgeving, en de capaciteit van
overheidsdiensten voor naleving van wet- en regelgeving. Ook aandacht
voor MVO is in deze landen vaak van groot belang. Nederlandse diplomaten duiden de lokale context en regelgeving, bemiddelen, helpen bij
het zoeken van partners door hun netwerk in te zetten» en geven gerichte
adviezen op het gebied van MVO.
Het postennetwerk wordt intensief betrokken bij de uitvoering van
instrumenten. Dit gebeurt bijvoorbeeld via het clusterprogramma Partners
for International Business (PIB), waarbij via ondertekening van een
PIB-convenant de overheid, o.a. via de post, zich committeert. In overleg
met het bedrijfsleven is in het PIB-convenant vastgelegd welke activiteiten
de verschillende betrokken partijen zullen uitvoeren. De activiteiten van de
post liggen veelal op het vlak van economische diplomatie.
Bij economische diplomatie is er nadrukkelijk aandacht voor IMVO.
Ambassades spelen daarbij een belangrijke rol. Zij zijn bij uitstek in staat
om bedrijven in het buitenland te stimuleren en te ondersteunen bij
MVO-uitdagingen, vanwege de positie als spin in het web richting
bedrijven, overheden en maatschappelijke organisaties. Ambassades
beschikken over kennis van de kansen en belemmeringen in hun land,
waaronder ook MVO-uitdagingen, en gebruiken hierbij de lokale expertise
van maatschappelijke organisaties. Voorbeelden zijn de aandacht voor
kinderarbeid in de seizoenoogst bij de handelsmissie naar Turkije, de
aandacht voor arbeidsomstandigheden bij de uitgestelde missie naar
Bangladesh en het rondetafelgesprek over MVO en de gesprekken over
arbeidsomstandigheden tijdens mijn reis naar China.
Vraag 422:
In veel landen die vallen in categorie 3 zijn mensenrechtenschendingen
aan de orde, o.a. op het terrein van minderheden, landrechten, mensenhandel, discriminatie van vrouwen, meisjes, en LGBT, kinderarbeid, en is
er geen onafhankelijke rechtspraak. Zijn de (GSP+) voorwaarden van
toepassing op de landen waar Nederland een sterkere handelsrelatie mee
wil aangaan, waaronder ratificatie van 27 verdragen en protocollen?
Vraag 423:
Hoe wordt bij het versterken van handelsrelaties met landen aandacht
besteedt aan de situatie van de mensenrechten?
Vraag 424:
Hoe worden de belangen tussen versterking van de handelsrelatie en
verbetering van de mensenrechtensituatie tegen elkaar afgewogen?
Antwoord:
Wanneer door middel van handelsmissies wordt gewerkt aan bilaterale
handelsrelaties dan wordt ook aandacht besteed aan Maatschappelijk
Verantwoord Ondernemen in het algemeen en de situatie van mensenrechten in het betreffende land in het bijzonder. De voorwaarden die
gelden voor APS+ zijn belangrijke richtsnoeren bij het beoordelen van de
mensenrechtensituatie in het betreffende land. Deelnemende bedrijven
ontvangen informatie hierover en worden geattendeerd op hun verantwoordelijkheden. Ik streef ernaar de mensenrechtensituatie in het
betreffende land ook aan te kaarten in mijn bilaterale gesprekken. Juist
door versterking van handelsrelaties zie ik kansen om mensenrechtensituaties aan te kaarten doordat het contact met goede handelspartners

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

141

intensiever wordt. Ook in EU-verband worden standaard mensenrechtenclausules opgenomen in akkoorden met derde landen of regio’s, hetzij in
een vrijhandelsakkoord, hetzij in een overkoepelend politiek akkoord.
Nederland zet zich bij de onderhandelingen voor EU vrijhandelsakkoorden
met derde landen of regio’s steeds in voor opname van een stevig
duurzaamheidshoofdstuk.
Vraag 427:
Zal in de versterking van de handelsrelaties met de genoemde landen ook
duurzame en inclusieve groei een leidend principe zijn? En zal ook in deze
handelsrelaties gelet worden op de coherentie van beleid voor
ontwikkeling?
Antwoord:
Voor duurzame en inclusieve groei zie antwoord op 107 en 205. De
Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking is
verantwoordelijk voor beleidscoherentie voor ontwikkeling en voor
coherentie op het gebied van buitenlandse handel. Waar handel en hulp
botsen zal in het kabinet een weloverwogen afweging tussen de verschillende belangen worden gemaakt. Duurzame en inclusieve groei, zoals
geformuleerd in het antwoord op vraag 107, is hierbij het leidende
principe om de belangen af te wegen.
Vraag 428:
Wat is de onderlinge taakverdeling op het mensenrechtendossier tussen
de minister voor Handel en Ontwikkelingssamenwerking en de minister
van Buitenlandse Zaken, specifiek op het terrein van bedrijfsleven en
mensenrechten, en IMVO?
Antwoord:
De minister van Buitenlandse Zaken is verantwoordelijk voor de inzet op
mensenrechten in multilaterale context en in bilaterale betrekkingen en
voor inzet van de Mensenrechtenfaciliteit. Ook binnen de portefeuille van
de minister van Handel en Ontwikkelingssamenwerking staan mensenrechten centraal bijvoorbeeld op het gebied van vrouwenrechten, van
Seksuele Reproductieve Gezondheid en Rechten (SRGR) en in relatie tot
internationaal MVO en bedrijven.Het mensenrechtendossier is dan ook
een terrein waarop wij nauw onderling en met andere departementen
samenwerken en afstemmen. Zo is bij het tot stand komen van het
Nationaal Actieplan Ruggie over bedrijfsleven en mensenrechten een
interdepartmentale werkgroep gevormd, waarin verschillende departementen en directies vertegenwoordigd zijn. Eenzelfde aanpak wordt
gebruikt bij het opstellen van de MVO-visie die ik uw Kamer voor de
zomer samen met minister Kamp aanbiedt.
Vraag 430:
Wordt bij economische diplomatie en handelsmissies van de begunstigde
bedrijven verlangd dat zij voldoen aan IMVO criteria? Zo ja, op welke
wijze? Wordt de toepassing van deze voorwaarde in één lijn gebracht met
de uitvoering van IMVO-voorwaarden bij financiële steun aan bedrijven?
Vraag 432:
Wordt bij de deelname van bedrijven aan handelsmissies als voorwaarde
gesteld dat zij handel drijven volgens de IMVO-criteria? Zo ja, hoe wordt
dit getoetst? Zo nee, waarom niet?
Vraag 442:
Wordt bij de organisatie van de handelsmissies aandacht besteed aan
IMVO-aspecten en risico’s en aan de mensenrechten situatie in het te
bezoeken land?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

142

Vraag 445:
Zal bij de organisatie van de handelsmissies ook aandacht besteed
worden aan IMVO en aan de mensenrechten situatie en eventuele andere
ontwikkelingsrelevante problemen in het te bezoeken land?
Antwoord:
Iedere economische missie heeft een heldere doelstelling die is opgesteld
op basis van een inventarisatie van behoeftes vanuit Nederland en het
bedrijfsleven hier en behoeftes vanuit OS-landen en opkomende markten
en het bedrijfsleven (MKB) daar. Bij alle economische missies is IMVO een
structureel onderdeel. Dit jaar vinden ook een aantal missies plaats
waarbij vanuit een lokaal duurzaamheidsvraagstuk naar een private
oplossing gezocht waar Nederlandse expertise bij kan worden ingezet. Ik
informeer de Kamer per kwartaal over de uitkomsten en resultaten van
economische missies, inclusief de IMVO aspecten.
In alle missies is er aandacht voor IMVO. De OESO Richtlijnen vormen
daarbij het uitgangspunt. Het bedrijfsleven wordt vooraf en ten tijde van
de missie geïnformeerd over MVO aspecten van zakendoen in het
betreffende land en over de OESO Richtlijnen. Bij aanmelding dienen
bedrijven akkoord te gaan met de voorwaarden voor deelname aan de
economische missie. Door ondertekening van deze voorwaarden
verklaren bedrijven kennis te hebben van OESO richtlijnen en daarnaar te
zullen handelen, met speciale aandacht voor risico analyse ten aanzien
van mensenrechten. Daarnaast worden bedrijven door Agentschap.nl
geïnformeerd over hun verantwoordelijkheid voor risicoanalyse ten
aanzien van mensenrechten (mensenrechten due diligence). Deze
maatregelen zijn opgenomen in het IMVO kader voor economische
missies, dat gepubliceerd is op de website www.agentschap.nl.
Vraag 431:
Kunt u aangeven hoe Nederland, nu de bevoegdheid om Investeringsbeschermingsovereenkomsten (IBO’s) af te sluiten is overgedragen aan de
EU, het hoge beschermingsniveau van Nederlandse IBO’s gaat
waarborgen in de toekomst?
Antwoord:
De Europese Commissie voert de onderhandelingen voor een IBO met
een derde land. Maar alvorens de Europese Commissie mag onderhandelen, moet ze door de Raad, waarin alle lidstaten vertegenwoordigd zijn,
via een mandaat gemachtigd worden. Nederland is actief betrokken bij het
opstellen en goedkeuren van het mandaat en zorgt samen met de andere
lidstaten (zoals Duitsland die ook een hoog beschermingsniveau voor hun
IBO’s kennen) ervoor dat het beschermingsniveau voor toekomstig EU
IBO’s zo hoog mogelijk wordt. Tijdens de onderhandelingen worden de
lidstaten in het Trade Policy Committee door de Europese Commissie
regelmatig over de voortgang geïnformeerd. Ook in dit proces kan
Nederland invloed uitoefenen om een hoog beschermingsniveau te
bereiken. Vanzelfsprekend hangt het uiteindelijke resultaat ook af van de
onderhandelingsinzet van de andere verdragspartij en de positie van de
andere EU lidstaten.
Vraag 433:
Kunt u de stand van zaken toelichten over de onderhandelingen met
Thailand? Hoe kijken India, Vietnam, de Golfstaten en Brazilië aan tegen
vrijhandelsakkoorden?
Antwoord:
Het startsein voor de onderhandelingen over een vrijhandelsakkoord met
Thailand is gegeven door President José Manuel Barroso en de Thaise

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

143

premier Yingluck Shinawatra op 6 maart 2013. Een eerste onderhandelingsronde zal plaatsvinden in Brussel van 27 tot 31 mei 2013.
India, Vietnam, de Golfstaten en Brazilië voeren diverse bilaterale
onderhandelingen over vrijhandelsakkoorden. De EU voert ook onderhandelingen met India, Vietnam, de Golfstaten en met Mercosur waarvan
Brazilië deel uitmaakt. Hieruit kan worden afgeleid dat deze landen een
toegevoegde waarde zien in het afsluiten van vrijhandelsakkoorden.
Vraag 434:
Kunt u ingaan op de huidige stand van zaken rondom het af te sluiten
dienstenakkoord?
Vraag 435:
In hoeverre wordt hierbij ook specifiek aandacht besteed aan de positie
van kwetsbare groepen zoals vrouwen en kinderen en culturele, etnische
en religieuze minderheden?
Antwoord:
De onderhandelingen over dit akkoord onder de naam Trade in Services
Agreement (TISA) zijn in maart van dit jaar gestart. De tweede ronde vond
in de eerste week van mei plaats. Het traject loopt parallel aan de in 2001
gestarte Doha- onderhandelingsronde onder de paraplu van de Wereldhandelsorganisatie. Deelnemers zijn leden van Wereldhandelsorganisatie,
bestaande uit een mix van ontwikkelde landen (o.a. de VS, Australië,
Canada en de 27 EU lidstaten) en minder ontwikkelde landen (o.a.
Pakistan en Peru). Deze groep van landen vertegenwoordigt op dit
moment 66% van de wereldwijde handel in diensten. Paraguay heeft zich
recentelijk als 48ste deelnemer aangesloten. De bedoeling is dat dit
akkoord in de toekomst het General Agreement on Trade in Services
(GATS)-verdrag opvolgt en omarmd gaat worden door álle leden van de
Wereldhandelsorganisatie, waaronder China en India. Nederland vindt het
bovendien belangrijk de export van diensten van ontwikkelingslanden te
bevorderen en de dienstensectoren van deze landen versterken.
Nederland zet daarom in om het uiteindelijke dienstenakkoord – zonder
tegenprestatie – te gunnen aan de minst ontwikkelde landen.
Het akkoord beoogt de internationale handel in diensten verder vrij te
maken, waarbij iedere dienstenleverancier gemakkelijker zijn of haar
diensten in het buitenland kan aanbieden. Een belangrijk uitgangspunt in
dit akkoord is non-discriminatie. Dit wil zeggen dat buitenlandse en
binnenlandse dienstverleners gelijk moeten worden behandeld. Hierbij
wordt geen onderscheid worden tussen verschillende groepen, zoals
vrouwen en kinderen en culturele, etnische en religieuze minderheden. Dit
laat onverlet dat ik in mijn beleid veel aandacht besteed aan kwetsbare
groepen. Het dienstenakkoord is hiervoor echter niet het geëigende
instrument.
Vraag 436:
Op welke wijze gaat u waarborgen dat in de voorbereiding van handelsmissies structureel consultaties met mensenrechtenorganisaties- en
experts worden opgenomen?
Vraag 437:
Gaat u zorgdragen voor interactie met lokale NGOs, voorafgaand, tijdens
en na handelsmissies?
Antwoord:
MVO is een vast onderdeel van economische missies. Het Nederlandse
bedrijfsleven wordt vooraf en ten tijde van de economische missie
geïnformeerd over en aangesproken op MVO aspecten van zakendoen in
het betreffende land, en over de OESO Richtlijnen en behoren naar de
OESO-richtlijnen te handelen. Consultaties met mensenrechtenorganisaties en/of -experts zijn onderdeel van de informatiebijeenkomst voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

144

deelnemende bedrijven en NGO’s voorafgaand aan een economische
missie om deelnemers te informeren over mensenrechten en/of andere
MVO-aspecten.
Voor interactie met lokale NGO’s wordt nadrukkelijk zorggedragen. Deze
gesprekken richten zich op het bieden van informatie over de lokale
context die samenhangt met verantwoord ondernemen. Maatwerk staat
hierbij centraal. Zo heb ik tijdens recente economische missies naar
Brazilië en Ethiopië gesproken met lokale NGO’s over milieu en voedselzekerheid en in Turkije over de aandacht voor kinderarbeid in de seizoenoogst. Tijdens mijn recente reis naar China heb ik een rondetafelgesprek
gevoerd over arbeidsomstandigheden in de textielsector en specifieke
gesprekken over milieu, informatievoorziening, voedselveiligheid en
arbeidsomstandigheden.
Vraag 439:
Welke rol ziet u voor zichzelf om binnen uw agenda de kansen voor het
Nederlandse bedrijfsleven op het gebied van energie en grondstoffen te
vergroten? Op welke manier kunnen publiek-private samenwerkingen
worden opgezet om deze agenda vorm te geven?
Antwoord:
Nederlandse bedrijven in de energie- en grondstoffensector kunnen, net
als bedrijven in andere sectoren, aanspraak maken op ondersteuning van
de overheid bij hun activiteiten in het buitenland. Aangezien de energieen grondstoffensector zich in veel landen kenmerkt door een hoge mate
van overheidsbetrokkenheid, kan steun van de Nederlandse overheid door
middel van economische diplomatie een relatief grote bijdrage leveren
aan het succes van deze bedrijven. In sommige gevallen kan de toegevoegde waarde van overheidsinzet worden vergroot met een ketenbenadering, waarmee verschillende bedrijven binnen één keten effectief
ondersteund kunnen worden zoals met conflictvrije tin in Congo
Groepen van bedrijven, eventueel aangevuld met kennisinstellingen,
kunnen via het programma Partners for International Business een beroep
doen op diverse vormen van overheidsondersteuning. Zo richt een cluster
bedrijven onder de naam «Orange goes Green» zich onder deze regeling
met ondersteuning van de Nederlandse overheid op de Amerikaanse en
Canadese markten voor hernieuwbare en bio-based energie, energieefficiëntie, energieopslag, smart grids en elektrisch transport. Tevens
verleent de Nederlandse overheid met economische diplomatie, bijvoorbeeld door de speciaal gezant natuurlijke hulpbronnen, steun aan andere
initiatieven vanuit het bedrijfsleven. Voor de Tanzaniaanse gassector
ontwikkelen Nederlandse kennisinstellingen en bedrijven bijvoorbeeld
samen met de Tanzaniaanse overheid, universiteiten en het bedrijfsleven
verschillende activiteiten om de capaciteit in de gassector te versterken,
zoals geologieopleidingen, beroepsstages en betere wet- en regelgeving.
Deze samenwerking wordt mogelijk uitgebreid naar andere nieuwe
Afrikaanse energieproducenten. Met Bolivia worden thans mogelijkheden
onderzocht voor concrete samenwerking op het gebied van lithium.
In mijn brief over grondstoffen die u nog voor de zomer zult ontvangen
wordt u nader geïnformeerd over de stand van zaken.
Vraag 443:
Bent u van plan in de vrijhandelsakkoorden waar u zich voor in wilt zetten,
zich sterk te maken voor een robuuste mensenrechtenclausule met
opschortingsmogelijkheid? Hoe kijkt u aan tegen het functioneren van
mensenrechtenclausules in vrijhandelsakkoorden en hoe kan dit worden
verbeterd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

145

Antwoord:
Het is de inzet van Nederland – en die inzet wordt binnen de EU gedeeld –
met derde landen in een politiek akkoord afspraken te maken over de
naleving van mensenrechten. Wanneer de EU een handelsakkoord afsluit,
wordt gestreefd naar een koppeling tussen beide akkoorden, zodat bij
ernstige schending van de mensenrechten ad ultimo de hele verdragsrelatie, inclusief het handelsakkoord, kan worden opgeschort. Voor deze
constructie zal ik mij sterk blijven maken. Mocht er geen overkoepelend
politiek akkoord worden gesloten tussen de EU en het betreffende derde
land, is het streven om de afspraken over de mensenrechten, inclusief de
opschortende werking bij niet naleving, in het vrijhandelsakkoord op te
nemen.
Doordat de EU altijd heeft ingezet op handelsliberalisatie via de WTO, zijn
er maar weinig Europese vrijhandelsakkoorden uitonderhandeld. In geen
van deze landen (Chili, Mexico, Zuid-Afrika, Zuid-Korea) zijn sinds de
inwerkingtreding dusdanig grove mensenrechtenschendingen geconstateerd dat er een beroep op deze clausule wenselijk werd geacht. Er is
daarmee te weinig ervaring met het functioneren van deze clausules om
uitspraken te kunnen doen over een eventuele verbetering hiervan.
Voor mij ligt de waarde van het instrument meer in de flankerende
afspraken die worden gemaakt over samenwerking en beslechting van
geschillen op dit gebied, waarmee ruimte wordt gecreëerd om de dialoog
over mensenrechten te voeren. Opschorting op zichzelf zal immers niet
direct leiden tot verbetering van de mensenrechtensituatie. Een dialoog
en samenwerking kunnen dat effect wel hebben. Ik ben dan ook van
mening dat van de standaard mensenrechtenclausules een stevige
stimulans uitgaat voor EU-partners om de mensenrechten te eerbiedigen.
Vraag 444:
Worden lokale en/of internationale maatschappelijke organisaties
gesteund die mensenrechtenschendingen van bedrijven aan de orde
stellen (watchdog rol)? Ook in landen die niet op de ODA-lijst staan?
Antwoord:
Een aantal MFSII-allianties werkt met lokale organisaties samen om het
internationale bedrijfsleven te wijzen op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid en zij voeren op dit terrein ook campagne- en lobbyactiviteiten uit, bijvoorbeeld de mondiaal opererende «Fair Green and Global
Alliance». Uit centrale mensenrechtenfondsen loopt momenteel een
project van SOMO dat zich ook richt op het respecteren van mensenrechten door multinationals. Deze programma’s worden uitgevoerd in
zowel ODA- als niet-ODA landen.
Voor wat betreft de versterking van het zuidelijk maatschappelijk
middenveld, wordt versterking van de signaleringsrol en watchdogfunctie
van lokale maatschappelijke organisaties een van de pijlers van mijn
beleid. Over de nadere invulling zal ik na de zomer informeren in mijn
brief over de toekomstige samenwerking met maatschappelijke
organisaties
Vraag 451:
Kunt u aangeven hoe het proces van het afsluiten van IBO’s verloopt,
sinds de EU de bevoegdheden tot het afsluiten van IBO’s heeft overgenomen? Kunt u daarin een vergelijking maken met de periode toen
Nederland nog zelf IBO’s afsloot?
Antwoord:
De Raad geeft de Europese Commissie een onderhandelingsmandaat.
Nadat de onderhandelingen door de Europese Commissie afgerond zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

146

wordt het resultaat aan de Raad ter goedkeuring voorgelegd. Na
goedkeuring door de Raad moet ook het Europees Parlement het verdrag
goedkeuren. Indien het een gemengd verdrag betreft, bijvoorbeeld om dat
het investeringshoofdstuk onderdeel uitmaakt van een breed vrijhandelsakkoord dat ook aspecten regelt die in de bevoegdheid van de lidstaten
vallen of een gedeelde bevoegdheid betreffen, moeten ook de Parlementen van de lidstaten hun goedkeuring geven. De betrokkenheid van 27
nationale Parlementen plus het Europees Parlement zal naar verwachting
tot een langere goedkeuringsprocedure leiden dan bij een Nederlandse
IBO het geval is.
Vraag 452:
Aan welke criteria moet een investering voldoen, wil het ontwikkelingsrelevant zijn? Wat is uw definitie van het begrip «ontwikkelingsrelevant»? En
wat is uw definitie van «inclusieve groei»?
Antwoord:
De ontwikkelingsrelevantie van een investering meet ik bovenal af aan de
mate waarin de investering de lokale groei van de werkgelegenheid, de
overdracht van kennis en de lokale productiecapaciteit stimuleert. Deze
criteria zullen ook worden gehanteerd bij alle uit het Dutch Good Growth
Fund te financieren activiteiten. Deze activiteiten dienen duurzaam te zijn
en te voldoen aan de normen op het gebied van internationaal
maatschappelijk verantwoord ondernemen, onder meer op het gebied van
mensenrechten, milieu en belastingafdracht. Ik verwijs in dit verband ook
naar het antwoord op vraag 357.
Voor de definitie van «inclusieve groei» verwijs ik u graag naar het
antwoord op vraag 14.
Vraag 453:
Kunt u aangeven welke exacte bezuinigingen u, per land, doorvoert in het
kader van bilaterale hulp?
Antwoord:
De bezuinigingen per land worden momenteel uitgewerkt. In de
HGIS-nota 2014 zal een overzicht van de landenbudgetten worden
opgenomen.
Vraag 455:
Welke rol ziet u voor maatschappelijke organisaties in het kader van
bevorderen van ondernemingsklimaat, private sector ondersteuning en
het creëren van een enabling environment voor duurzame investeringen?
Hoe wordt deze eventuele rol vertaald in beschikbare budgetten voor
maatschappelijke organisaties?
Antwoord:
Omdat handel en investeringen niet vanzelf tot duurzame en inclusieve
groei leiden, zijn maatschappelijke organisaties belangrijke actoren bij
bijvoorbeeld het bevorderen van het ondernemingsklimaat, private sector
ondersteuning en het creëren van een enabling environment voor
duurzame en inclusieve investeringen. Ook in het huidig beleid werken
maatschappelijke organisaties al samen met de private sector in lobby en
advocacy activiteiten. Ze gaan samen handelsbeperkingen tegen,
bevorderen transparante ketens en zetten zich in voor rechtszekerheid van
en financiële dienstverlening voor ondernemers. Daarnaast werken
maatschappelijke organisaties aan capaciteitsontwikkeling van zuidelijke
ondernemers en initiatieven die op korte termijn minder aantrekkelijk of
toegankelijk zijn voor private investeerders.
In het nieuwe beleid zal ik samenwerking zoeken worden met maatschappelijke organisaties om landen te helpen bij het op orde brengen van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

147

randvoorwaarden voor ondernemerschap, risico’s in productieketens te
inventariseren en bij het werken aan nieuwe handelsakkoorden om de
toegang tot buitenlandse markten te vergroten. Hoe ik precies vorm ga
geven aan deze rol van maatschappelijke organisaties zal ik uiteenzetten
in de brief over de toekomstige samenwerking met maatschappelijke
organisaties die na de zomer naar de Tweede Kamer verzonden wordt.
Vraag 456:
Hoe is de verhouding tussen beschikbare Nederlandse middelen die via
maatschappelijke organisaties worden ingezet in lage inkomenslanden en
middeninkomslanden voor de jaren in de periode 2013–2017?
Antwoord:
Over de toekomstige samenwerking met maatschappelijke organisaties
stuur ik na de zomer een brief aan Uw Kamer.
Vraag 457:
Hoe groot zal het minimale budget zijn dat beschikbaar komt voor het
maatschappelijk middenveld in ontwikkelingslanden voor de jaren in de
periode 2014–2017?
Antwoord:
Voor de ontwikkeling van het maatschappelijk middenveld in ontwikkelingslanden is het volgende budget beschikbaar:
2014: EUR 449 mln
2015: EUR 449 mln
2016: EUR 334 mln
2017: EUR 219 mln
Additioneel hieraan zullen ook de speerpuntbudgetten en de bilaterale
budgetten alsook noodhulpfondsen deels geïnvesteerd worden via de
maatschappelijke organisaties. Leidend daarbij zijn steeds de resultaten
die beoogd worden, vervolgens wordt beslist welke actor of combinatie
van actoren het grootste zicht op succes biedt om dat resultaat te
bereiken. In de brief die ik de Tweede Kamer stuur na de zomer zal ik dit
nader uitwerken.
Vraag 458:
Wat betekent de voorgenomen bezuiniging op het budget voor
maatschappelijk middenveld voor de beschikbare financiering voor
maatschappelijke organisaties in ontwikkelingslanden?
Vraag 459:
Hoe past de forse bezuiniging op maatschappelijke organisaties in uw
voornemen om in middeninkomenslanden vooral in te zetten op
herverdeling van welvaart mede via druk op overheden vanuit maatschappelijke organisaties?
Vraag 502:
Hoe verhoudt zich de keuze om het budget voor het versterken van het
maatschappelijk middenveld met 230 miljoen euro te verlagen met de
constatering dat juist tegenkracht nodig is in middeninkomenslanden om
inclusieve duurzame ontwikkeling te bevorderen?
Antwoord:
Organisaties in het Zuiden zullen vooral gesteund worden bij het spelen
van een actieve rol in maatschappelijke processen. Ik wil meer inzetten op
versterking van hun waakhondfunctie, zodat ze invloed kunnen uitoefenen
op lokaal, nationaal en internationaal beleid. Hierdoor wordt democratisch
bestuur versterkt en bijgedragen aan inclusieve groei. Door politieke en
diplomatieke steun te verlenen aan maatschappelijke organisaties beoog
ik hun politieke ruimte en daarmee hun effectiviteit te vergroten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

148

Bij realiseren van de speerpunten zal ik steeds zoeken welke actor de
meest geschikte is om doelen te bereiken. Vaak zal blijken dat maatschappelijke organisaties een geschikte actor zijn gezien hun kennis, netwerk en
invloed op een specifiek veld, bijvoorbeeld waar dienstverlening aan
gemarginaliseerde groepen gewenst is bij het in gesprek brengen van
vele partijen of voor lobby & advocacy. In die gevallen zal ik met hen
samenwerking aangaan vanuit de speerpunten.
Na de zomer zal ik Uw Kamer een brief toesturen waarin ik nader
uiteenzet hoe ik de toekomstige samenwerking met en voor het
maatschappelijk middenveld ga inrichten.
Vraag 461:
Kunnen voorbeelden gegeven worden van «vernieuwende en gewaagde
voorstellen» van maatschappelijke organisaties en particuliere initiatieven
die u voornemens bent te financieren?
Antwoord:
Inclusieve duurzame ontwikkeling en groei is niet te bereiken met enkel
klassieke instrumenten en ideeën. We zien experimenten met sociale
innovatie en sociaal ondernemerschap, verrassende allianties tussen
publieke, private en/of maatschappelijke actoren van verschillende aard
en achtergrond, nieuwe vormen van financiering en van interventies.
Maatschappelijke organisaties en door particulieren gestarte maatschappelijke initiatieven en bewegingen spelen daar vaak een initiërende en
aanjagende rol in. In de brief die ik na de zomer zal sturen aan de Tweede
Kamer zal ik uiteenzetten hoe ik in het kader van de algemene beleidsdoelstellingen die energie denk aan te gaan boren.
Vraag 462:
Wat wordt bedoeld met de zin: «Daarbij is het van belang dat het
maatschappelijke en non-gouvernementele karakter van deze organisaties
nadrukkelijker naar voren komt»?
Antwoord:
Een evenwichtig ontwikkelingsbeleid is gebaat bij een rolverdeling waarin
bedrijfsleven, overheid en maatschappelijk middenveld ieder hun eigen
rol spelen. De meerwaarde van maatschappelijke organisaties is dat zij de
stem van burgers verwoorden. Daar waar de overheid nalaat of niet in de
gelegenheid is publieke diensten te verzorgen kunnen maatschappelijke
organisaties bijspringen. Ook kunnen zij zaken aan de orde stellen,
tegenwicht bieden aan bedrijven en overheden vanuit het perspectief van
de burger. Hierdoor vergroot het democratisch gehalte van bestuur en de
kans op inclusieve ontwikkeling. Ik hecht veel waarde aan deze autonome
rol van maatschappelijke organisaties.
Daarom is het niet aan mij als minister om orde te brengen in het
maatschappelijk middenveld. Tevens wil ik financiële afhankelijkheid van
de Nederlandse overheid tegengaan. Financiële afhankelijkheid brengt
niet alleen het risico met zich mee dat maatschappelijke organisaties
ophouden te bestaan wanneer de donor zich terugtrekt, maar ook dat de
eigen identiteit, legitimiteit en sterkte van maatschappelijke organisaties
afnemen.
Vraag 465:
Welke rol ziet u voor Nederlandse maatschappelijke organisaties, bij het
opzetten en functioneren van een netwerk van zuidelijke ngo’s als
«watchdog», uitvoerder op de speerpunten, het agenderen van mondiale
kwesties, het bieden van tegenkracht aan overheden en bedrijven, het
mobiliseren van burgers en het doen van vernieuwende en gewaagde
voorstellen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

149

Antwoord:
Bij consultaties is zuidelijke partnerorganisaties gevraagd naar hun
mening over Nederlandse maatschappelijke organisaties. Steeds weer
gaven die organisaties te kennen dat Nederlandse maatschappelijke
organisaties toegevoegde waarde hebben bij de in de vraag genoemde
functies. Nederlandse organisaties en hun partners in het zuiden en in het
noorden werken steeds vaker samen in thematisch georiënteerde
netwerken die gericht zijn op zaken zoals klimaat, biodiversiteit, palmolie,
textiel, duurzaam ondernemen, handelsverdragen, hout enzovoorts. De
aanpak van lokale problemen wordt bijvoorbeeld gekoppeld aan
oplossingen in Nederland en andere noordelijke landen. Daarbij kunnen
Nederlandse maatschappelijke organisaties invloed uitoefenen en
samenwerken met bedrijven en overheden om (inter)nationale problemen
internationaal en grensoverschrijdend op te lossen. Ik hecht grote waarde
aan de tegenkracht die maatschappelijke organisaties leveren in dialoog
met de overheid en het bedrijfsleven omdat zo democratisch bestuur
versterkt wordt en bijgedragen wordt aan inclusiviteit van groei.
Op deze aspecten zal ik dieper ingaan in de brief die ik na de zomer zal
sturen aan Uw Kamer over de toekomstige samenwerking met het
maatschappelijk middenveld. Zie ook mijn antwoord op kamervragen 459
en 460.
Vraag 467:
Kunt u per speerpunt aangeven welk deel van het budget wordt besteed
aan multilaterale organisaties per jaar tot en met 2017
Antwoord:
Op dit moment is het nog niet mogelijk om inzicht te geven in het budget
dat tot en met 2017 per speerpunt aan multilaterale organisaties zal
worden besteed. De bezuinigingen op het ODA-budget worden
momenteel uitgewerkt. Dit zal mogelijk effect hebben op de bestedingen
aan speerpunten via het multilaterale kanaal. De gevolgen van de
bezuinigingen zullen in de ontwerpbegroting 2014 inzichtelijk worden
gemaakt.
Vraag 469:
Op welke wijze gaan de groep Nederlandse multinationals die zijn
verenigd onder de noemer «Dutch Sustainable Growth Coalition» verder
dan de richtlijnen die duurzaam ondernemen voorschrijven? Kunnen hier
voorbeelden van worden gegeven?
Antwoord:
De bedoelde richtlijnen richten zich op het voorkomen van het toebrengen
van schade aan milieu, mensenrechten en arbeidsomstandigheden door
internationaal ondernemen, in lijn met de door Ruggie geformuleerde «do
no harm» -verantwoordelijkheid van bedrijven. Zij bevorderen daarmee
het welvaartseffect van de internationale activiteiten van bedrijven.
Hoewel de richtlijnen het beschermingsniveau in de betreffende landen
verhogen, stimuleren de richtlijnen slechts in beperkte mate tot het
bestrijden van armoede en het verbeteren van arbeidsomstandigheden,
mensenrechten en milieu (do good).
De acht Nederlandse bedrijven in de Dutch Sustainable Growth Coalition
hebben deze handschoen uit eigen beweging opgepakt en duurzaam
ondernemen in hun core business verwerkt. Dit vanuit een visie dat
duurzame bedrijfsmodellen noodzakelijk zijn om te kunnen groeien in de
toekomst, zo bevordert Friesland Campina de ontwikkeling van de
zuivelindustrie via 40.000 kleine boeren in Nigeria, Vietnam, Thailand,
Indonesië en Maleisië. Unilever heeft vorig jaar het Sustainable Living
Plan gepresenteerd, waarin het streeft naar absolute reducties in de totale
milieu-impact van zijn producten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

150

Vraag 470:
Op welke manier worden maatschappelijke organisaties betrokken bij het
creëren van de voorwaarden voor groei binnen de vier speerpunten?
Antwoord:
Bij de beleidsontwikkeling voor de speerpunten worden maatschappelijke
organisaties regelmatig gehoord. Om groei en ontwikkeling ten goede te
laten komen aan brede lagen van de bevolking, is sturing nodig.
Maatschappelijke organisaties kunnen daaraan bijdragen in de uitvoering
van activiteiten vanwege hun expertise en netwerken. Hun kennis van
lokale omstandigheden en het vertrouwen dat zij bij de bevolking
genieten, vergroten de mogelijkheden om interventies goed gericht uit te
voeren en aanbevelingen te formuleren voor verbeteringen in aanpak.
Vanuit de uitvoeringspraktijk en met hun netwerken zijn ze ook in staat om
waar nodig op lokaal, nationaal en internationaal niveau beleidsaanbevelingen aan te leveren en invloed uit te oefenen. Zie voorts ook mijn
antwoord op kamervragen 458,459 en 502.
Vraag 472:
«Waar de Nederlandse programma’s voor de sociale sectoren (zoals
onderwijs en gezondheidszorg) worden afgebouwd, blijft de EU in de
meeste gevallen als belangrijke donor.» Kunt u een actuele lijst geven van
landen waar Nederland de bilaterale steun aan onderwijs beëindigt en
waar de EU als belangrijke onderwijsdonor aanwezig blijft, of zelfs de
wegvallende Nederlandse bijdrage compenseert? Zijn hierover afspraken
met de EU gemaakt?
Antwoord:
Zoals aangegeven in de brief aan de Tweede Kamer van 2 november 2012
(32 605, nr. 115) worden in vier exit-landen de bilaterale onderwijsprogramma’s geheel afgebouwd. Dit zijn Zambia, Burkina Faso, Bolivia en
Pakistan. Daarnaast worden in vijf OS-partnerlanden de sectorprogramma’s voor basisonderwijs afgebouwd. In deze landen worden nog
wel (beroeps)onderwijsactiviteiten ondersteund ten behoeve van de
speerpunten. Het gaat hierbij om Bangladesh, Jemen, Mali, Uganda en
Indonesië.
Van de bovengenoemde landen steunt de EU binnen zijn huidige
programmacyclus (2007/8–2013) de onderwijswijssector in Pakistan,
Bangladesh en Indonesië. In de bilaterale exit-landen is het afbouwproces
al 2,5 jaar geleden ingezet en zal in 2013 worden afgerond. De EU was niet
altijd in de positie om de gehele wegvallende Nederlandse bijdrage te
compenseren. Op dit moment is de EU haar nieuwe programmacyclus
aan het formuleren. Dit proces loopt nog; bij diverse gelegenheden is
door Nederland gepleit voor extra aandacht voor de onderwijssector in de
betrokken landen. De EU kan op dit moment nog niet bevestigen in welke
andere van de bovengenoemde landen zij de onderwijssector zal gaan
steunen.
Vraag 473:
U wilt bij de bezuinigingen in de onderwijssector de internationale
beurzenprogramma’s ontzien. Hoe beoordeelt u in dit verband de
opmerkingen die in het «Youth and Skills» Global Monitoring Report 2012
gemaakt zijn over de kostenefficiëntie van beurzenprogramma’s in
verhouding tot rechtstreekse versterking van het lokale onderwijssysteem
in ontwikkelingslanden, alsmede de vraagtekens die in dat rapport
geplaatst zijn bij de ontwikkelingsrelevantie ervan?
Antwoord:
Het Global Monitoring report 2012 constateert dat van de uitgaven van
donoren aan hoger onderwijs naar verhouding te veel aan «dure» beurzen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

151

wordt besteed en te weinig aan verbetering van het hoger onderwijs in de
ontwikkelingslanden zelf. Het is uiteraard goedkoper om mensen in hun
eigen land op te leiden dan in het buitenland. De gemiddelde kosten van
een opleiding in de beurzenverstrekkende landen liggen nu eenmaal veel
hoger dan het opleiden tot professionals in eigen land. De gevraagde
opleidingen zijn echter lang niet altijd in het land van de aanvragers
beschikbaar.
Nederland verstrekt in het kader van het Netherlands Fellowship
Programme (NFP) alleen beurzen voor specialistische opleidingen aan
professionals die werkzaam zijn bij instanties of bedrijven die relevant zijn
voor de ontwikkeling van hun land. Eenmaal terug in eigen land gebruiken
hebben zij met hun opgedane kennis een meerwaarde en kunnen zij
bijdragen aan het relevanter en effectiever maken van het werk van deze
instanties. Door de focus op deze doelgroep wordt de ontwikkelingsrelevantie zoveel mogelijk gewaarborgd. Bovendien vormen de alumni een
internationaal netwerk van in Nederland (bij)geschoolde topprofessionals.
Overigens is er structureel aandacht voor de kostenefficiëntie van het
programma.
Ik ben het eens met de constatering dat het verstrekken van beurzen niet
ten koste moet gaan van de capaciteitsversterking van het hoger
onderwijs in partnerlanden. Daarin investeert Nederland dan ook via het
Netherlands Initiative for Capacity Development in Higher Education
(NICHE). Zie ook het antwoord op vraag 541.
Vraag 475:
Bent u bereid om gezien de relevantie van de aanpak van de dubbelepidemie TB/HIV, de kwaliteit van het cluster tuberculosekennis in Nederland,
en de op handen zijnde nieuwe ontwikkelingen op diagnostisch en
medicijngebied (waarbij diagnostische apparatuurbedrijven zoals OKKLO
en consortia zoals CLIMB (diagnostiek) en in de toekomst PERSISTENT
(medicijnontwikkeling) een rol spelen) tuberculosebestrijding expliciet op
te nemen als onderdeel van het kennisplatform waaronder HIV/AIDS valt?
Zo nee, waarom niet?
Antwoord:
Nee, ik kan u niet toezeggen de door u geschetste ontwikkelingen op te
zullen nemen in het kennisplatform SRGR, waaronder HIV/AIDS valt. De
agenda van het kennisplatform wordt samen met leden uit de academische wereld, maatschappelijke organisaties en de private sector
bepaald. Genoemde bedrijven en consortia kunnen indien zij dat wensen,
toetreden tot het platform.
Vraag 476:
Bij internationale organisaties verwoordt de nota geen verwachtingen van
het VN-proces ter ontwikkeling van een post-2015 agenda. Kunt u
toelichten wat uw verwachtingen zijn, o.a. in het kader van het beleid
verwoord onder paragraaf 4.
Antwoord:
Graag verwijs ik ook naar de brief die ik u op 16 april jl. stuurde over de
kabinetsvisie op de post MDG ontwikkelingsagenda. Zoals ik in paragraaf
4.6 van mijn beleidsnota aangeef, worden internationale organisaties
steeds belangrijker voor het oplossen van grensoverschrijdende
problemen. De post-2015 discussie is een treffend voorbeeld van een
VN-proces waarin voor mondiale problemen naar gezamenlijke oplossingen wordt gezocht. Op dit moment lopen er twee VN-processen die
direct invloed hebben op de nieuwe agenda. Het «High-Level Panel of
Eminent Persons on the Post-2015 Development Agenda» zal op 31 mei
aanstaande een rapport aanbieden aan de Secretaris-generaal van de VN.
Het mandaat van dit High-Level Panel is om aanbevelingen te doen over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

152

de post-2015 agenda. Daarnaast is er een VN-werkgroep van de Algemene
Vergadering die bij Rio+20 is ingesteld en duurzame ontwikkelingsdoelen
gaat formuleren. Deze groep ging op 14 maart jl. van start en levert in
2014 een rapport af. In de tussentijd volgt op 25 september een VN-top
over de voortgang van de Millenniumdoelen en de nieuwe agenda na
2015. Ik verwacht dat dit een belangrijke bijeenkomst wordt voor het
vervolgproces. Verder zet ik in op het samenkomen van de herziening van
de Millenniumdoelen en het opstellen van duurzame ontwikkelingsdoelen
in één overkoepelend post-2015 raamwerk. Na het verschijnen van het
High-Level Panel rapport zal ik u via een brief nader informeren over mijn
visie op de post-2015 agenda.
Vraag 477:
Wanneer is er duidelijkheid over hoe de extra bezuiniging van bijna
300 miljoen euro als gevolg van tegenvallende BNP-ramingen neer zal
slaan op ontwikkelingssamenwerking?
Antwoord:
Eind augustus publiceert het CPB nieuwe BNP-ramingen in de Macro
Economische Verkenningen. Deze ramingen kunnen leiden tot bijstelling
van de omvang van de OS-begroting; deze bijstelling zal in de ontwerpbegroting 2014 worden verdeeld over de verschillende beleidsartikelen.
Vraag 478:
Wordt in de bezuinigingen ook rekening gehouden met de taakstelling die
Buitenlandse Zaken opgelegd heeft gekregen volgens het regeerakkoord?
Antwoord:
De taakstelling op het apparaat van BZ zal onvermijdelijk ook gevolgen
hebben voor de capactiteit voor de uitvoering van OS-programma’s. Deze
zal de komende jaren krimpen. Hierover ben ik in dialoog met de minister
van BZ die voor de zomer de Tweede Kamer zal informeren over de
toekomst van de diplomatie en het postennet.
Vraag 479:
Hoeveel van 89 miljoen euro voor handelsbevordering in 2013 is ingezet
voor handelsbevordering met ontwikkelingslanden?
Antwoord:
Instrumenten op het terrein van handelsbevordering zijn vraaggestuurd
en staan veelal breed open en daarmee ook open op ontwikkelingslanden.
Het is lastig om hierin een opsplitsing te maken naar land. Zo biedt
bijvoorbeeld Starters for International Business (SIB) startende exporteurs
de mogelijkheid om met Kamers van Koophandel en andere organisaties
waarmee Agentschap NL samenwerkt naar een actieplan voor export toe
te werken, de export staat hierin centraal en niet het doelland. Er kan wel
worden geconcludeerd dat het de instrumenten gericht op handelsbevordering vooral gebruikt worden door bedrijfsleven die willen exporteren
naar ontwikkelde en opkomende markten en aanzienlijk minder naar
ontwikkelingslanden. Deze observatie sluit aan op de constatering in «Wat
de Wereld Verdient», dat Nederlandse bedrijven nog te weinig aansluiting
hebben op de economische groei in Azië en Afrika. Naast voorlichting
over kansen, kan ook het DGGF een positieve bijdrage leveren aan het
zakendoen met lage- en middeninkomenslanden.
Vraag 480:
Treffen de bezuinigingen op thematische activiteiten van multilaterale
organisaties, – 60 miljoen Euro (2014) tot 140 (2017) – ook Nederlandse
bijdragen aan het Kantoor van de VN Hoge Commissaris voor de Rechten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

153

van de Mens, VN speciale mensenrechten mechanismen en anderen zoals
de Inter-Amerikaanse Commissie voor de Rechten van de Mens?
Antwoord:
De invulling van de bezuiniging op de multilaterale organisaties vormt
onderdeel van de totale bezuiniging op het ODA-budget en zal in de
ontwerpbegroting 2014 worden ingevuld.
Vraag 481:
Kunt u aangeven hoeveel ODA (in euro’s en als percentage van totale
ODA budget) er maximaal jaarlijks naar bedrijven zal gaan t/m 2017 en
een overzicht hiervan geven voor de jaren in de periode 2010–2017?
Antwoord:
In de afgelopen periode is de hoeveelheid ODA die naar het bedrijfsleven
is gegaan, gestegen van 158 mln euro (3,3% van de totale ODA) in 2010
tot 186 mln euro (4,3% van de totale ODA), voornamelijk via bedrijfsleveninstrumenten als ORET/ORIO, PSOM/PSI en CBI. Voor het overgrote deel is
die ODA naar het Nederlandse MKB gegaan.
Voor de periode 2013 t/m 2017 is nog niet aan te geven hoeveel ODA
rechtstreeks naar bedrijven zal vloeien.
Vraag 483:
Hoe is de verhouding tussen beschikbare Nederlandse middelen die via
het bedrijfslevenkanaal worden ingezet in lage inkomenslanden en
middeninkomenslanden voor de jaren in de periode 2013–2017?
Antwoord:
Dit is op dit moment niet aan te geven. De verhouding tussen middelen
die via het bedrijfslevenkanaal worden ingezet in lage inkomenslanden en
middeninkomenslanden wordt immers vooraf niet gestuurd of geraamd.
Vraag 484:
Hoeveel euro, uitgesplitst in «totaal budget» en «waarvan ODA», zal er
jaarlijks minimaal beschikbaar zijn voor maatschappelijke organisaties t/m
2017 en kunt u een overzicht hiervan geven voor de jaren in de periode
2010–2017?
Vraag 485:
Hoeveel neemt, ten opzichten van de begroting van Rutte I, het voor
maatschappelijke organisaties in ontwikkelingslanden beschikbare budget
uit Nederlandse middelen jaarlijks toe/af voor de periode 2014–2017 en
wat is het totale beschikbare jaarlijkse budget voor de jaren in de periode
2010–2017
Antwoord:
Onderstaande tabel toont de budgetten beschikbaar voor maatschappelijke organisaties voor de periode 2010–2017:
2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

Binnen artikel 5.2
Buiten artikel 5.2

591
580

549
394

477
377

453
392

449
n.n.b.

449
n.n.b.

334
n.n.b.

219
n.n.b.

Totaal

1100

943

854

845

n.n.b.

n.n.b.

n.n.b.

n.n.b.

*Bedragen in mln EUR

Voor de jaren 2014–2017 geldt daarnaast dat maatschappelijke organisaties in aanmerking kunnen komen voor financiering uit de programmabudgetten voor de speerpunten. Dit zal de komende periode worden
uitgewerkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

154

Vraag 486:
Hoe groot waren de budgetten voor private sector ondersteuning in
ontwikkelingslanden per jaar in de periode 2010–2013? Kunt u aangeven
hoe de besteding van dit budget verdeeld is per jaar in de periode
2010–2013 over de verschillende kanalen (bedrijfsleven kanaal, bilateraal,
multilateraal, maatschappelijk middenveld en overige kanalen)? En wat is
de verwachting omtrent de verdeling per kanaal voor de jaren in de
periode 2014–2017 in euro’s, uitgesplitst in «totaal budget» en «waarvan
ODA», en als percentage van het totale BuHa-OS budget?
Antwoord:

Vraag 487:
Welk deel van de Nederlandse multilaterale uitgaven komt terecht in lage
inkomenslanden, lage middeninkomenslanden, hoge middeninkomenslanden, en hoge inkomenslanden?
Vraag 488:
Welk deel van de middelen van door Nederland (mede) gefinancierde
multilaterale organisaties wordt besteed in lage inkomens-, lage
middeninkomens-, en hoge- middeninkomenslanden voor de jaren in de
periode 2010–2017?
Antwoord:
Zie het overzicht hieronder, waarin de verdeling is opgenomen van de
besteding door de multilaterale organisaties van de core-bijdragen
(ontvangen van de bilaterale donoren). Op basis hiervan kan vastgesteld
worden dat de verhouding tussen lage inkomenslanden, lage middeninkomenslanden en hoge middeninkomenslanden in 2010 ongeveer 5:3:1 was
en in 2011 2,5:2:1. De onderlinge verschillen zijn echter groot (bv. 8:3:1
voor UNDP vs. 2:1:3 voor het GEF). Aan hoge inkomenslanden wordt geen
ODA verstrekt; cijfers voor latere jaren zijn nog niet beschikbaar.
Donor

Multilaterale organisaties

Jaar

2010

2011

Ontvanger
Lage inkomenslanden
Lage middeninkomenslanden
Hoge middeninkomenslanden

56%
33%
11%

47%
35%
18%

Bron: OESO/DAC

Vraag 489:
Aan de hand van welke criteria wordt de bezuiniging op multilaterale
organisaties ingevuld? Op welke wijze wordt hierbij gebruikt gemaakt van
onafhankelijke evaluaties van de relevantie, effectiviteit en prestaties van
multilaterale organisaties, zoals de Multilateral Aid Review uitgevoerd
door de Britse overheid?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

155

Vraag 494:
Kan per (multilaterale) organisatie gespecifieerd worden welke verlaging
van de algemene bijdragen zij te verwerken krijgen en wat hier de
gevolgen van zijn?
Vraag 538:
Kunt u de bezuinigingen op de multilaterale uitgaven nader specificeren
en per organisatie aangeven hoeveel er gekort wordt in de jaren 2014,
2015, 2016 en 2017?
Antwoord:
De gevolgen van de bezuinigingen voor individuele organisaties worden
momenteel uitgewerkt en zullen in de ontwerpbegroting 2014 inzichtelijk
worden gemaakt. Invulling van de bezuiniging op multilaterale organisaties zal in principe op basis van scorecards geschieden en op basis van
bijdragen aan de speerpunten. Deze scorecards worden geactualiseerd en
zullen voor de zomer aan de Kamer worden toegestuurd. In de scorecards
wordt aandacht besteed aan de genoemde criteria, waarbij de door
andere organisaties uitgevoerde evaluaties (zoals de Multilateral Aid
Review van DfID, de rapporten van MOPAN, e.d.) betrokken worden.
Vraag 491:
In hoeverre betekent de vaststelling in de nota dat «doorlopende
contracten en toezeggingen zoveel mogelijk gerespecteerd worden» dat er
geen contracten en gemaakte afspraken worden gebroken om de
bezuinigingen te realiseren?
Antwoord:
De gevolgen van de bezuinigingen voor individuele landen en organisaties worden momenteel uitgewerkt. Uitgangspunt is dat niet zal worden
ingebroken op reeds gemaakte afspraken en doorlopende contracten.
Vraag 493:
Hoeveel bedraagt het afgeslankte budget dat na 2015 beschikbaar komt
voor activiteiten ter versterking van het maatschappelijk middenveld nu
MFS-II niet wordt vervolgd?
Antwoord:
In 2016 is (in een nieuwe financieringssystematiek) EUR 334 mln
beschikbaar en vanaf 2017 is jaarlijks EUR 219 mln beschikbaar. De
betreffende organisaties kunnen daarnaast in aanmerking komen voor
financiering uit de programmabudgetten voor de speerpunten, indien
deze de juiste actoren blijken voor het behalen van resultaten op dit
speerpunt.
Vraag 495 en 505:
Kunt u een overzicht geven van alle onderwijsactiviteiten die op dit
moment gefinancierd worden ten behoeve van de beleidsprioriteit SRGR?
Tot hoe lang gelden de financiële verplichtingen voor deze activiteiten?
Welke onderwijsactiviteiten voorziet u na afloop van de huidige
programma’s?
Antwoord:
Activiteiten voor (beroeps)onderwijs ten behoeve van SRGR worden op
dit moment gefinancierd door de volgende programma’s:
• Vanuit het budget voor onderwijs wordt NICHE (Netherlands Initiative
for Capacity Development in Higher Education) gefinancierd. Dit
programma richt zich op versterking van postsecundair onderwijs.
Voor de training van SRGR-professionals worden ongeveer 13
activiteiten uitgevoerd in 6 landen: Bangladesh, Benin, Ethiopië,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

156

Ghana, Mozambique en Tanzania. Dit programma loopt tot medio 2017
(zie ook antwoord op vraag 61).
• Via het budget voor SRGR wordt een groot aantal activiteiten
gefinancierd waarin onderwijs- en trainingselementen zitten ter
ondersteuning van het behalen van de SRGR-doelstellingen. Het gaat
daarbij zowel om seksuele voorlichting op school en daarbuiten als om
de training van SRGR-professionals zoals verloskundigen, aidsonderzoekers en deskundigen in de farmaceutische supply chain. De
activiteiten worden uitgevoerd door NGO’s en via bilaterale en
multilaterale kanalen.
• Bilaterale programma’s van ambassades: in Bangladesh, Benin,
Burundi, Ethiopië, Ghana, Jemen, Mali, Mozambique en Indonesië
worden capaciteitsversterking van SRGR-professionals en programma’s voor seksuele voorlichting gefinancierd. Dit zijn veelal meerjarige
programma’s met verschillende looptijden. Sommige lopen nog door
tot 2017.
• Van de algemene bijdragen van multilaterale organisaties zoals
UNFPA, UNICEF, UNAIDS en UNESCO wordt een deel besteed aan
training van SRGR-professionals en seksuele voorlichting/life skills.
• De activiteiten op het gebied van SRGR van het maatschappelijk
middenveld, gefinancierd via MFS-II (de SRGR Alliantie heeft programma’s in Bangladesh en Ethiopië), lopen tot eind 2015. Specifieke
SRGR-subsidietenders zoals Keuzes & Kansen, het Opstapfonds en het
eind 2012 goedgekeurde SRGR-fonds lopen respectievelijk eind 2014,
2015 en 2015 af.
Gezien de looptijd van veel van deze programma’s kan nu nog niet gezegd
worden wat er na afloop van deze programma’s zal gebeuren. Dit is mede
afhankelijk van toekomstige beleidsontwikkeling, resultaten en de
prioriteiten van de partnerlanden.
Vraag 496:
Kunt u een overzicht geven van alle (beroeps)onderwijsactiviteiten die op
dit moment gefinancierd worden ten behoeve van de beleidsprioriteit
voedselzekerheid? Tot hoe lang gelden de financiële verplichtingen voor
deze activiteiten? Welke onderwijsactiviteiten voorziet u na afloop van de
huidige programma’s?
Antwoord:
(Beroeps)onderwijsactiviteiten ten behoeve van voedselzekerheid worden
op dit moment gefinancierd door de volgende programma’s:
• NICHE (Netherlands Initiative for Capacity development in Higher
Education): ter versterking van postsecundair onderwijs en training
worden ongeveer 45 activiteiten uitgevoerd in 12 landen. Dit programma loopt tot medio 2017.
• PUM VEHICLE (Vocational Education for Higher Categories and Levels):
in Bangladesh, Uganda en Mozambique wordt bijgedragen aan
verhoging van de kwaliteit van het (hoger)beroepsonderwijs. Het
programma loopt tot juli 2015.
• Learn4Work: een partnerschapprogramma van Nederlandse en
zuidelijke NGO’s, trainingsinstellingen en bedrijven gericht op
verbetering van kwaliteit van beroepsonderwijs in Ethiopië, Kenia,
Ghana, Uganda en Rwanda. Het programma loopt tot eind 2016.
• MFS II: Together4Change voert programma’s uit in Ethiopië, Ghana,
Kenia en Tanzania; de United Entrepreneurship Coalition in Burundi,
Liberia, Palestijnse gebieden en Rwanda; de Woord en Daad & Red een
Kind Alliantie in Benin, Bangladesh, Burkina Faso, Ethiopië, Kenia,
Rwanda, Uganda en Zambia; en Save the Children in Bangladesh. Deze
programma’s hebben een looptijd tot eind 2015.
• Bilaterale programma’s van ambassades: in Bangladesh, Uganda,
Mali, Kenia, Rwanda en Mozambique worden meerdere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

157

beroepsonderwijs/skills development activiteiten gefinancierd. Dit zijn
veelal meerjarige programma’s met verschillende looptijden. Sommigen lopen nog door tot 2017.
Gezien de looptijd van veel van deze programma’s kan nu nog niet gezegd
worden wat er na afloop van deze programma’s zal gebeuren. Dit is mede
afhankelijk van toekomstige beleidsontwikkeling, resultaten en de
prioriteiten van de partnerlanden.
Vraag 497:
Kunt u een overzicht geven van alle (beroeps)onderwijsactiviteiten die op
dit moment gefinancierd worden ten behoeve van de beleidsprioriteit
water? Tot hoe lang gelden de financiële verplichtingen voor deze
activiteiten? Welke onderwijsactiviteiten voorziet u na afloop van de
huidige programma’s?
Antwoord:
(Beroeps)onderwijsactiviteiten ten behoeve van water worden op dit
moment gefinancierd door de volgende programma’s:
• NICHE (Netherlands Initiative for Capacity development in Higher
Education): ter versterking van postsecundair onderwijs en training in
de watersector worden ongeveer 25 activiteiten uitgevoerd in 11
landen. Dit programma loopt tot medio 2017.
• MFS II: de Wash Alliance voert programma’s uit in Bangladesh, Benin,
Ethiopië, Ghana, Kenia, Mali, Nepal en Uganda, met een looptijd tot
eind 2015.
• Bilaterale programma’s van ambassades: in Bangladesh, Mali,
Mozambique en Rwanda worden meerdere beroepsonderwijs/skills
development activiteiten gefinancierd. Dit zijn veelal meerjarige
programma’s met verschillende looptijden. Sommigen lopen nog door
tot 2017.
Gezien de looptijd van veel van deze programma’s kan nu nog niet gezegd
worden wat er na afloop van deze programma’s zal gebeuren. Dit is mede
afhankelijk van toekomstige beleidsontwikkeling, resultaten en de
prioriteiten van de partnerlanden.
Vraag 498:
Kunt u een overzicht geven van alle (beroeps)onderwijsactiviteiten die op
dit moment gefinancierd worden ten behoeve van de beleidsprioriteit
veiligheid en rechtsorde, ten einde het zogeheten vredesdividend te
verzilveren? Tot hoe lang gelden de financiële verplichtingen voor deze
activiteiten? Welke onderwijsactiviteiten voorziet u na afloop van de
huidige programma’s?
Antwoord:
(Beroeps)onderwijsactiviteiten ten behoeve van veiligheid en rechtsorde
worden op dit moment gefinancierd uit het NICHE (Netherlands Initiative
for Capacity Development in Higher Education).
• In Zuid Sudan worden drie activiteiten gefinancierd ter versterking van
postsecundair onderwijs en trainingscapaciteit. In principe staat het
NICHE ook open voor nieuwe programma’s in Burundi, de Palestijnse
Gebieden en Afghanistan. Echter, door de bezuinigingen op dit
programma in 2011 is het nog niet mogelijk geweest activiteiten te
ontplooien in deze landen.
• Op het brede terrein van Veiligheid en Rechtsorde worden binnen het
NICHE ongeveer 20 activiteiten uitgevoerd in 7 landen (Rwanda,
Uganda, Tanzania, Guatemala, Indonesië, Bangladesh en Mozambique).
De NICHE-programma» s lopen tot medio 2017. Gezien de looptijd kan nu
nog niet worden gezegd wat er na afloop ervan zal gebeuren. Dit is mede

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

158

afhankelijk van toekomstige beleidsontwikkeling, resultaten en de
prioriteiten van de partnerlanden.
Vraag 499:
Waarom liggen de apparaatskosten vast? Zeker gezien de taakstelling van
100 miljoen die het ministerie van buitenlandse zaken opgelegd heeft
gekregen?
Antwoord:
Een deel van de apparaatskosten van het ministerie van Buitenlandse
Zaken wordt jaarlijks toegerekend aan ODA. De taakstelling op de
begroting van het Ministerie van Buitenlandse Zaken van EUR 60 mln
vanaf 2016 en de taakstelling op het postennetwerk van EUR 40 mln vanaf
2014 worden momenteel uitgewerkt. In de ontwerpbegroting 2014 zal
inzicht worden gegeven in de invulling van deze bezuinigingen.
Vraag 501:
Hoe verhoudt zich de keuze om versneld af te bouwen op goed bestuur in
middeninkomenslanden met de constatering op pagina 9 dat handel en
investeringen niet vanzelf tot duurzame en inclusieve groei leiden?
Antwoord:
Handel en investering leiden inderdaad niet vanzelf tot duurzame en
inclusieve groei. Goed bestuur is en zal een belangrijke voorwaarde
blijven voor gezonde en duurzame economische ontwikkeling en het
bevorderen van het ondernemingsklimaat. Het gaat daarbij om specifieke
aspecten van bestuur, met name het belang van adequate beleidsontwikkeling door de overheid waarmee voorspelbare kaders worden
vastgelegd, alsmede begrotingsallocaties die de economische activiteiten
van brede bevolkingsgroepen ondersteunen, zoals landbouw. Dit blijkt uit
het grootschalige Tracking Development onderzoek (2011) dat ontwikkelingen in Azië en Afrika vergeleek. Dit voorbeeld toont ook aan dat het van
belang is om het containerbegrip «goed bestuur» niet in zijn
algemeenheid te gebruiken maar om per onderwerp te specificeren welke
aspecten relevant zijn. Binnen het speerpuntbeleid is er ruimte om de
relevante goed bestuursaspecten mee te nemen, door bijvoorbeeld bij te
dragen aan transparant landbeheer en heldere afspraken t.a.v. water
management. Middelen voor op zich zelf staande goed bestuursprogramma’s worden echter afgebouwd.
Vraag 503:
Kunt u de 1 miljard van het ODA-budget dat vastligt (toerekeningen) nader
onderverdelen? Hoeveel van dat budget is bestemd voor toerekeningen
eerstejaarsopvang van asielzoekers uit DAC-landen, de EU-toerekening,
schuldkwijtschelding (EKI) en apparaatskosten? En hoe verandert dat over
de jaren 2014, 2015, 2016 en 2017, zeker ook gezien de verwachte afname
van het apparaat?
Vraag 532:
Waaruit bestaan de toerekeningen in de grafiek op pagina 44 en kunt u dit
bedrag opsplitsen per onderdeel van de toerekeningen?
Antwoord:
Onderstaande tabel bevat de bedragen van de toerekeningen die zijn
opgenomen in de grafiek op blz. 44. Bij de komende Voorjaarsnota zal de
toerekening voor asielzoekers met ruim EUR 30 mln structureel worden
verlaagd; de overige bedragen blijven in de Voorjaarsnota gelijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

159

2014

2015

2016

2017

Toerekening EU-begroting
Toerekening EKI-kwijtschelding
Toerekening eerstejaarsopvang asielzoekers
Toerekening apparaatsuitgaven

329.867
150.000
266.068
225.819

329.867
120.000
249.224
225.838

329.867
150.000
248.867
225.867

329.867
150.000
248.386
225.888

TOTAAL

971.754

924.929

954.601

954.141

Vraag 506:
«De budgetten op de doorsnijdende thema’s goed bestuur, milieu en
onderwijs in lage- en middeninkomenslanden worden versneld
afgebouwd. Daar waar relevant worden deze thema’s meegenomen bij de
invulling van de speerpunten.» Betekent dit dat de recent aangegane
verplichtingen voor (beroeps)onderwijs t.b.v. de speerpunten gerespecteerd zullen worden? Betekent dit ook dat u in de toekomst ook onderwijsactiviteiten in het kader van de speerpunten voorziet?
Antwoord:
Ja, de bestaande verplichtingen t.b.v. beroepsonderwijs worden gerespecteerd.
Indien (hoger- en beroeps) onderwijsactiviteiten bijdragen aan het
behalen van speerpuntresultaten dan is het mogelijk om zulk soort
activiteiten te financieren vanuit het budget van het capaciteitsopbouwprogramma NICHE (Netherlands Initiative for Capacity Development in
Higher Education). Uiteraard worden hierbij de beleids- en financiële
kaders van het NICHE II programma in acht genomen.
Vraag 507:
Ziet u ook een rol voor het Global Partnership for Education weggelegd
als het gaat om onderwijs ten behoeve van de vier Nederlandse speerpunten, dit mede gelet op de krachtige positieve verbanden die de IOB
evaluatie Education Matters, deelstudie «Lessons Learnt» (2011), aantoont
tussen onderwijs en inkomen, onderwijs en gezondheid en gender en
onderwijs en economische ontwikkeling?
Antwoord:
De doelstellingen van het Global Partnership for Education zoals
geformuleerd in het Strategisch Plan 2012–2015 richten zich in het
bijzonder op onderwijs in fragiele staten, op toegang tot en voltooien van
lager onderwijs door alle meisjes en op de verbetering van de kwaliteit
van het onderwijs. Deze doelstellingen sluiten goed aan bij de speerpunten van het Nederlandse beleid en dan in het bijzonder «Gelijke
rechten voor vrouwen en SRGR» en «Veiligheid en Rechtsorde». Uiteindelijk zal een beter opgeleide bevolking bijdragen aan economische groei
en welvaart van een land. Nederland blijft in het kader van de afbouw van
onderwijs GPE tot eind 2014 steunen. Zie ook de antwoorden op vragen
112 en 128.
Vraag 508:
Voor welk deel van de financiering van programmabudgetten voor de
speerpunten (in euro’s en als percentage) kunnen maatschappelijke
organisaties in aanmerking komen voor de jaren in de periode 2014–2017?
Vraag 510:
Welk deel van het budget per speerpunt kan worden besteed aan de
programma’s voor goed bestuur, milieu en onderwijs in 2014?
Vraag 539:
Hoeveel financiële ruimte blijft er binnen de speerpunten voor bestedingen via maatschappelijke organisaties?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

160

Antwoord:
De gevolgen van de bezuinigingen in de periode 2014–2017 voor landen
en organisaties worden momenteel uitgewerkt. Uitgangspunt bij de
programmabudgetten is de realisatie van de speerpunten. Er is
daarbinnen geen vaste reservering of streefbedrag voor maatschappelijke
organisaties en/of programma’s op het gebied van goed bestuur, milieu
en onderwijs.
Vraag 509:
Ten opzichte van welke periode is de stijging van het SRGR budget, zoals
aangegeven in de tabel op pagina 42? Hoe verhoudt deze stijging zich tot
de in 2012 geplande budget stijging voor SRGR inclusief Hiv/Aids van
392 miljoen euro in 2013 naar 426 miljoen euro in 2017?
Antwoord:
De stijging van het SRGR-budget (incl. hiv/aids) van EUR 20 mln in 2017
geldt ten opzichte van het budgettaire kader onder Rutte-I (begroting
2013). Deze stijging komt bovenop de geplande budgetstijging in 2012
voor SRGR (incl. hiv/aids) naar EUR 427 mln in 2017.
Vraag 511:
Op welke wijze zult u, in het kader van de geplande bezuinigingen,
invulling geven aan de eis van EU om in de periode 2015 het bedrag op
haar begroting dat bestemd is voor hulp te verhogen naar 0,7% van het
bni?
Antwoord:
Volgens recente gegevens van de Europese Commissie zal de politieke
doelstelling van de EU om in 2015 0,7% van het BNP te besteden aan
officiële ontwikkelingssamenwerking (ODA) niet worden gehaald. Slechts
een zeer beperkt aantal lidstaten zal deze doelstelling naar de huidige
verwachtingen in 2015 realiseren. De Nederlandse ODA-prestatie (naar
verwachting 0,6% in 2015, exclusief het Dutch Good Growth Fund en het
budget voor internationale veiligheid) overtreft in deze projecties nog
steeds het EU-gemiddelde in 2015 van 0,43%. Bovendien zijn er ook
ontwikkelingsrelevante uitgaven die niet aan de officiële ODA-criteria
voldoen. Het kabinet zal zich daarom sterk maken voor aanpassing van de
ODA-definitie, zoals aangekondigd in de nota.
Vraag 513:
Waar wordt verwacht ruimte te vinden voor de bezuiniging door het
tegenvallende BNP? (in de tabel op pagina 41 oplopend tot 296 miljoen
euro in 2017)?
Antwoord:
De meerjarige gevolgen van het tegenvallend BNP worden verwerkt in de
ontwerpbegroting 2014. Eind augustus publiceert het CPB in de Macro
Economische Verkenningen de ramingen die hiervoor zullen worden
gebruikt.
Vraag 514:
Waarom gaat het budget voor Private Sector Ontwikkeling in 2017 weer
met 5 miljoen euro omhoog ten opzichte van de ontwerpbegroting van
2013, terwijl deze in 2014 met 105 miljoen euro verlaagd wordt? Dit terwijl
ook het Dutch Good Growth Fund in 2017 750 miljoen euro bijdraagt aan
private sector ontwikkeling in ontwikkelingslanden.
Vraag 521:
Wordt er in de jaren tussen 2014 en 2017 110 miljoen extra geïnvesteerd
in Private Sector Ontwikkeling? Kunt u aangeven hoeveel er volgens de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

161

begroting aan Private Sector Ontwikkeling zal worden uitgegeven in de
jaren 2013, 2014, 2015, 2016 en 2017?
Antwoord:
De reden dat het budget voor Private Sector Ontwikkeling in 2017 weer zal
toenemen ten opzichte van het onder het vorige kabinet opgestelde
concept begroting voor 2013 is om beter invulling te kunnen geven aan de
doelstelling van mijn beleid om tot inclusieve, duurzame groei te komen.
Hiervoor zijn investeringen nodig in:
1) goed economisch bestuur in ontwikkelingslanden zodat daar een
aantrekkelijk ondernemings- en investeringsklimaat ontstaat. Door te
investeren in lokale economische structuren (o.a. wet- en regelgeving
ten aanzien van eigendom, landrechten, douaneprocedures en
belastingen), en economische instanties (o.a. Kamers van Koophandel, brancheorganisaties, uitvoeringsorganen ten aanzien van
bijvoorbeeld warencontrole) zal inclusieve economische groei
worden bevorderd. Door investeringen in ontwikkelingsrelevante
infrastructuur zullen kleine producenten in marginale gebieden
nauwer bij het economische proces worden betrokken, waardoor ook
zij kunnen meeprofiteren van inclusieve groei.
2) Ook blijven financiële middelen uit private sector ontwikkeling nodig
voor de uitvoering van flankerend beleid voor het DGGF. Dit beleid zal
grotendeels bestaan uit technische assistentie gekoppeld aan
bestedingen uit het fonds. Deze technische assistentie is erop gericht
om de haalbaarheid en de ontwikkelingsrelevantie van investeringen
uit het fonds te vergroten.
Het Dutch Good Growth Fund wordt in de periode 2014 t/m 2016 gevoed
met EUR 250 mln per jaar, en dus niet meer in 2017. Na verwerking van de
bezuinigingen stijgt het budget voor private sectorontwikkeling (ODA en
non-ODA) tussen 2014 en 2017 met EUR 132 mln, naar EUR 431 mln (zie
het onderstaand schema). Het non-ODA-budget voor handelsbevordering
bedraagt in 2017 EUR 67 mln; voor private sectorontwikkeling en
handelsbevordering is in 2017 dus EUR 498 mln beschikbaar.
Private sectorontwikkeling

2014

2015

2016

2017

Stand MvT 2013
Bezuiniging

404
– 105

426
– 90

426
– 50

426
+5

299

336

376

431

Budget na bezuinigingen
bedragen in mln. EUR

Vraag 515:
Kunt u een inschatting geven van de verdeling van de begroting naar
actoren? Hoeveel procent zal naar andere regeringen gaan, hoeveel naar
internationale organisaties, hoeveel naar maatschappelijke organisaties
en hoeveel naar het bedrijfsleven?
Antwoord:
Uitgangspunt van mijn beleid is het behalen van resultaten op de
prioriteitsgebieden. Daarvoor worden samenwerkingsverbanden gezocht
met die actoren die de beste resultaten kunnen bereiken. Ik koers daarbij
niet op een van te voren bepaalde verdelingssleutel.
Vraag 516:
Kunt u een inschatting geven van de verdeling van de begroting op basis
van de prioritaire thema’s, te weten vrouwenrechten en SRGR, veiligheid
en rechtsorde, water, voedselzekerheid, sterk maatschappelijk
middenveld, private sector ontwikkeling?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

162

Antwoord:
In deze tabel treft u de bedragen in de nieuwe begroting van Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking (ODA en non-ODA) voor de
betreffende thema’s:

Voedselzekerheid
Vrouwenrechten en SRGR
Water, milieu en klimaat
Veiligheid, rechtsorde en goed bestuur*
Private Sectorontwikkeling en handelsbevordering**
Maatschappelijk middenveld

2014

2015

2016

2017

Totaal
2014–2017

%***

340.000
442.000
290.000
368.000
388.000
449.000

355.000
450.000
310.000
372.000
410.000
449.000

380.000
475.000
355.000
372.000
448.000
334.000

400.000
490.000
400.000
372.000
498.000
219.000

1.475.000
1.857.000
1.355.000
1.484.000
1.744.000
1.451.000

9
11
8
9
10
8

Bedragen x EUR 1.000
* Exclusief Budget voor Internationale Veiligheid
** Exclusief Dutch Good Growth Fund
*** Percentage t.o.v. begrotingstotaal

Vraag 517:
Waar gaat de resterende 12% van de begroting in 2017 naar schatting
naar toe. Als 57% van de begroting in 2017 naar de speerpunten en
private sector ontwikkeling gaat, 11% naar maatschappelijk middenveld in
Nederland, onderwijs, goed bestuur en cultuur en draagvlak en 20% naar
toerekeningen dan blijft er 12% over.
Antwoord:
De overige 12% betreft algemene bijdragen aan multilaterale organisaties
(bijvoorbeeld EOF, Wereldbank, UNDP etc.).
Vraag 518:
Hoe verhoudt zich het feit dat de financiële keuzes liggen langs de
juridische ruimte die u heeft tot uw eerdere opmerking «geen kaasschaaf
toe te passen»?
Antwoord:
Bij het invullen van de bezuinigingen zijn scherpe beleidsmatige keuzes
gemaakt. Zo wordt bijvoorbeeld niet bezuinigd op noodhulp en vrouwenrechten. Ook de speerpunten zijn zoveel mogelijk ontzien, terwijl de
thema’s onderwijs, goed bestuur en milieu versneld worden afgebouwd.
Daar waar mogelijk houd ik rekening met doorlopende verplichtingen,
omdat Nederland een betrouwbare donor wil zijn.
Vraag 519:
Waar bestaat de bezuiniging «temporiseren» uit van 180 miljoen euro in
de tabel op pagina 42?
Antwoord:
De ODA-toerekening voor kwijtschelding van exportkredieten (de zgn.
EKI-toerekening) is voor 2013 en 2015 met resp. EUR 150 mln en
EUR 30 mln verlaagd, m.n. vanwege het niet doorgaan in 2013 van de
schuldkwijtschelding aan Sudan. Ter compensatie worden de betalingen
aan de Wereldbank, die lopen via de begroting van het ministerie van
Financiën, in 2013 en 2015 met dezelfde bedragen (in totaal dus
EUR 180 mln) verhoogd (n.b.: dit is exclusief de bezuiniging van
EUR 40 mln op de Wereldbank in 2015; per saldo wordt dus in 2015
EUR 10 mln minder aan de Wereldbank betaald). Hierdoor wordt ruimte
gecreëerd om in de ODA-begroting van 2014 de betaling aan de
Wereldbank met EUR 180 mln te verlagen. Door deze lagere betaling aan
de Wereldbank kan de taakstelling in 2014 worden gerealiseerd zonder in
te breken op doorlopende verplichtingen. De bezuiniging «temporiseren»
betekent dus dat de fasering van de betalingen aan de Wereldbank wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

163

aangepast, in combinatie met een verlaging van de EKI-toerekening met
EUR 180 mln.
Vraag 524:
Hoe verhoudt de invulling van de bezuinigingen in 2014, 2015, 2016 en
2017 zich in absolute bedragen in mln EUR en als percentage ten opzichte
van het huidige budget van 2013 en kunt u dit in tabelvorm weergeven
voor dezelfde rijen als in de tabel op pagina 43?
Antwoord:
2014

Voedselzekerheid
Vrouwenrechten en SRGR
vrouwenrechten
SRGR
Water, milieu en klimaat
water
milieu en klimaat
Veiligheid, rechtsorde en goed bestuur*
veiligheid en rechtsorde
goed bestuur
Noodhulp
Private sectorontwikkeling**
Maatschappelijk middenveld
Multilaterale uitgaven
Overige uitgaven
onderwijs en onderzoek
cultuur, draagvlak e.a.

2015

2016

2017

Bezuiniging

tov 2013
in %

Bezuiniging

tov 2013
in %

Bezuiniging

tov 2013
in %

Bezuiniging

tov 2013
in %

– 60
0
0
0
– 150
– 50
– 100
– 125
– 95
– 30
0
– 105
0
– 60
– 70
– 65
–5

0
–
–
–
– 24
0
– 45
– 14
–9
– 33
–
–8
–
– 28
– 26
– 34
– 19

– 85
– 20
0
– 20
– 155
– 55
– 100
– 155
– 120
– 35
0
– 90
0
– 130
– 115
– 105
– 10

4
3
–
3
– 18
3
– 38
– 13
–9
– 30
–
–3
–
8
– 46
– 65
– 21

– 60
5
0
5
– 110
– 40
– 70
– 155
– 120
– 35
0
– 50
– 115
– 135
– 130
– 115
– 15

12
9
–
9
–7
11
– 23
– 13
–9
– 30
–
7
– 26
3
– 51
– 71
– 24

– 40
20
0
20
– 65
– 25
– 40
– 155
– 120
– 35
0
5
– 230
– 140
– 145
– 125
– 20

17
13
–
13
5
19
–8
– 13
–9
– 30
–
18
– 52
– 15
– 56
– 74
– 29

* excl. Budget Int.Veiligheid
** excl. DGGF

Vraag 526:
Kunt u per speerpunt aangeven hoe het budgettaire beslag er per jaar er
uitziet? Kunt u dit specificeren naar de landen waar dit geld heen gaat?
Kunt u per speerpunt aangeven via welke kanalen het geld zal worden
besteed?
Antwoord:
Zie antwoord op vraag 516 voor de jaarlijkse budgetten per speerpunt. De
gevolgen van de bezuinigingen voor de landen worden momenteel
uitgewerkt. Ik zal niet sturen op de verdeling over de verschillende
kanalen.
Vraag 527:
Wat zijn de belangrijkste argumenten om disproportioneel te korten op
het speerpunt veiligheid en fragiliteit? Op welke manier zal het beleid
binnen het budget internationale veiligheid dit speerpunt versterken? Wat
is de relatie tussen dit budget en de landen waar we een hulprelatie mee
onderhouden? En op welke manier worden de bestedingen uit dit fonds
gekoppeld aan strategische belangen van Nederland in de toekomst?
Antwoord:
De kortingen op het speerpunt veiligheid en rechtsorde zijn noodzakelijk
vanwege de bezuinigingsdoelstellingen voor ontwikkelingssamenwerking.
Een aanzienlijk deel van de bezuinigingen op dit speerpunt bestaat uit een
geplande meerjarige intensivering die niet zal worden uitgevoerd. Door de
instelling van het Budget Internationale Veiligheid (BIV) wordt de ambitie
van Nederland op het gebied van vrede en veiligheid verder vormge-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

164

geven. De inzet van het BIV dient in samenhang te worden bezien met de
diplomatieke inzet en met de activiteiten in het kader van het speerpunt
Veiligheid en Rechtsorde binnen ontwikkelingssamenwerking. Het BIV kan
worden ingezet in landen waar Nederland een hulprelatie mee onderhoudt, maar ook daarbuiten. Het BIV kan ook bijdragen aan strategische
belangen van Nederland, aangezien externe en interne veiligheid vaak
nauw met elkaar verbonden zijn.
Vraag 529:
Kan verklaard worden waarom het staafdiagram op pagina 43 in totaal
uitkomt op een budget van ongeveer 4,5 miljard euro in 2017 terwijl in de
tabel op pagina 40 staat dat het totale budget in 2017 zal uitkomen op
ongeveer 4,2 miljard euro?
Antwoord:
Het verschil wordt verklaard door de BNP-aanpassing van min
EUR 296 mln, die in de tabel op pagina 40 voor 2017 is opgenomen. Deze
verlaging is nog niet meegenomen in het staafdiagram. In de nota is
aangegeven (zie pagina 42) dat de BNP-aanpassing pas zal worden
verwerkt in de ontwerpbegroting 2014, op basis van de ramingen van het
CPB die in augustus worden verwacht (de Macro Economische
Verkenningen).
Vraag 531:
Kunt u aan de grafiek op pagina 44 per element op de x-as (voedselzekerheid, vrouwenrechten en SRGR, etc.) een staaf met het huidige budget
van 2013 toevoegen alsmede in de stafen voor de jaren 2014, 2015, 2016
en 2017 het begrotingspad van Rutte-I verwerken zodat de verschillen in
tijd en tussen het oude en nieuwe kabinet goed duidelijk worden en deze
grafiek met de beantwoording van de vragen in kleur meesturen?
Antwoord:
Zie grafiek op volgende pagina.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

165

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

166

Vraag 533:
Welke landen halen hun klimaatgelden uit ODA?
Antwoord:
Klimaatfinanciering bestaat ten dele uit ODA instrumenten en ten dele uit
niet ODA instrumenten. Waar het ODA instrumenten betreft is alleen de
klimaatfinanciering van Noorwegen en Denemarken additioneel aan de
internationale norm van 0,7% van het BNP voor ODA. Deze landen zitten
ruim boven deze norm. De inzet van niet ODA-instrumenten voor klimaat
wordt wel meegenomen bij de rapportage over klimaatfinanciering maar
valt niet onder de ODA prestatie van een land.
Vraag 537:
Welk bedrag is er geoormerkt voor internationale mensenrechtenmechanismen?
Antwoord:
De voor internationale mensenrechtenmechanismen beschikbare
middelen worden inzichtelijk gemaakt in de ontwerp-begroting 2014. Van
de in 2013 aan de Office of the High Commissioner on Human Rights toe
te kennen bijdrage is een bedrag van EUR 2,5 mln geoormerkt voor de
internationale mensenrechtenmechanismen.
Vraag 541:
Wat is uw visie op het NICHE-programma en hoe zal dit vorm worden
gegeven binnen uw beleid? Deelt u de opvatting dat dergelijke beurzenprogramma’s een investering zijn in de strategische relatie met
ontwikkelingslanden?
Antwoord:
Het NICHE (Netherlands Initiative for Capacity development in Higher
Education)- programma is een instrument voor capaciteitsopbouw van
instellingen voor beroepsonderwijs in onze partnerlanden, dat via
samenwerking met Nederlandse (kennis)instellingen en inzet van
Nederlandse expertise ons OS-beleid ondersteunt. NICHE helpt er voor te
zorgen dat in de partnerlanden adequate opleidingscapaciteit opgebouwd
wordt op het gebied van waterbeheer, voedselzekerheid, SRGR en vrede
en veiligheid. Het NICHE 2 programma dat in juli 2013 van start zal gaan,
zal nog sterker dan de eerste fase van het NICHE gekoppeld worden aan
de speerpunten binnen de bilaterale strategische plannen.
Het NICHE zal ook meer dan voorheen aandacht geven aan het inzetten
van deelnemers aan het NICHE-programma in mogelijke samenwerking
met het Nederlandse bedrijfsleven. Ook binnen het beurzenprogramma
NFP (Netherlands Fellowship Programme) zal de inzet van alumni als
«ambassadeurs» voor Nederland worden bevorderd, ter versterking van
banden met het Nederlands bedrijfsleven en het bedrijfsleven in de
NFP-landen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 625, nr. 5

167