Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

26 407

Biodiversiteit

Nr. 86

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 11 november 2013
Binnen de vaste commissie voor Economische Zaken hebben enkele
fracties de behoefte een aantal vragen en opmerkingen voor te leggen aan
de Staatssecretaris van Economische Zaken over The Economics of
Ecosystems and Biodiversity. De volledige agenda is opgenomen aan het
einde van het verslag.
De op 9 oktober 2013 toegezonden vragen en opmerkingen zijn met de
door de Staatssecretaris bij brief van 8 november 2013 toegezonden
antwoorden hieronder afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Hamer
De adjunct-griffier van de commissie,
Van Bree

kst-26407-86
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

1

Inhoudsopgave
I

blz.

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties

2

Vragen van de leden van de VVD-fractie
Vragen van de leden van de PvdA-fractie
Vragen van de leden van de D66-fractie
Vragen van de leden van de Partij voor de Dieren-fractie

2
3
4
6

II

Antwoord / Reactie van de Staatssecretaris

9

III

Volledige agenda

25

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de brieven van
de Staatssecretaris over de The Economics of Ecosystems and Biodiversity (TEEB)-studies en de Uitvoeringsagenda Natuurlijk kapitaal. Deze
leden hebben hierbij de volgende vragen en opmerkingen.
De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat de TEEB-studies op
grove wijze inzage geven in de economische waarde van ecosysteemdiensten. De uitkomsten van deze TEEB- studies zijn niet nieuw en zouden
niet moeten leiden tot nieuwe of extra regelgeving voor ondernemers. De
huidige Europese regelgeving zoals Natura 2000 en de Kaderrichtlijn
Water en nationale regelgeving op het gebied van natuur en water
beschermen de ecosystemen en biodiversiteit ruim voldoende. Kan de
Staatssecretaris bevestigen dat de uitkomsten van deze studies inderdaad
niet leiden tot nieuwe of extra regelgeving? Zo ja, kan de Staatssecretaris
aangeven op welke wijze zij wil omgaan met de resultaten van de
TEEB-studies? De leden van de VVD-fractie merken in dit kader op dat er
zelfs in de Europese Commissie stemmen opgaan of de bescherming niet
te overdadig is. De Europese Commissie heeft namelijk voorgesteld om
de werking van Natura 2000-richtlijnen te evalueren. De leden van de
VVD-fractie zijn verheugd met dit voornemen. Het mag best een tandje
minder met de regelgeving vanuit Brussel op het gebied van natuur. De
leden van de VVD-fractie willen dan ook van de Staatssecretaris weten
wat zij van het voornemen van de Europese Commissie vindt en welke
acties en consequenties zij hieraan verbindt.
De leden van de VVD-fractie lezen dat de Staatssecretaris in gesprek zal
gaan met het bedrijfsleven over de betekenis van ecosystemen en
biodiversiteit en hoe hier concreet mee omgegaan moet worden. De leden
van de VVD-fractie vinden dat de rol van de overheid minimaal moet zijn.
Deze leden zien dat grote multinationals de handschoen zelf oppakken en
dat ze belangrijke initiatieven ontplooien gericht op een duurzame
bedrijfsvoering. Daarnaast ontstaat ook uit het midden- en kleinbedrijf
(MKB) en de agrarische sector een drive om mee te helpen. Hele
woonwijken worden inmiddels verwarmd door kassen. De overheid moet
het als prioriteit zien dat ondernemers gesteund worden in het pakken van
deze kansen in plaats van bedrijven te verplichten om nog meer duurzaam
te ondernemen. De leden van de VVD-fractie hebben vertrouwen in
ondernemers. Zij zijn prima in staat om kansen in duurzaam ondernemen
te zien en te benutten. De leden van de VVD-fractie willen van de
Staatssecretaris de bevestiging dat de rol van de overheid minimaal is en
dat er geen verplichtingen worden opgelegd aan het bedrijfsleven om
duurzaam te ondernemen. De leden van de VVD-fractie willen voorts

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

2

weten van de Staatssecretaris hoe de overheid faciliterend gaat optreden
ten aanzien van ondernemers, die kansen willen pakken op het gebied van
duurzaam ondernemen.
De leden van de VVD-fractie zijn geen voorstander om een uitvoeringsagenda op te stellen. De voorgestelde maatregelen in de agenda komen
bovenop het huidige beleid en leiden in praktijk tot extra administratieve
lasten en hoge nalevingskosten voor de overheid en het bedrijfsleven.
Kan de Staatssecretaris aangeven of er sprake is van extra maatregelen
ten opzichte van het huidige beleid? Zo ja, kan zij toelichten om welke
voorstellen het gaat? Kan de Staatssecretaris voorts aangeven of dit een
toename betekent van administratieve lasten en nalevingskosten voor de
overheid en bedrijfsleven? De leden van de VVD-fractie willen in dit kader
ook opmerken dat een aantal van de voorstellen in de uitvoeringsagenda
overbodig is, omdat hier al beleid voor is. Zo wordt bijvoorbeeld ingezet
op het gebruik van duurzame gewasbeschermingsmiddelen. De leden van
de VVD-fractie vinden dit onwenselijk, omdat nu zaken dubbelop gedaan
lijken te worden. De leden van de VVD-fractie vragen dan ook of deze
uitvoeringsagenda niet te ver doorvoert en of we niet ver buiten de kaders
van nut en noodzaak gaan.
De leden van de VVD-fractie constateren tot slot dat er geen financiële
paragraaf is opgenomen in de uitvoeringsagenda. Kan de Staatssecretaris
aangeven wat de financiële consequenties zijn voor de Ministeries van
Economische Zaken en Infrastructuur en Milieu en wat de financiële
gevolgen zijn (administratieve lasten en nalevingskosten) voor het
bedrijfsleven?
Vragen van de leden van de PvdA-fractie
Natuur en biodiversiteit zijn van onschatbare waarde, maar het is lastig zo
niet onmogelijk dit alleen maar in geld te willen uitdrukken. De leden van
de PvdA-fractie zijn verheugd met het feit dat door de concrete actiepunten nu ook echt gewerkt wordt aan de problematiek rond de plastic
soep, aan het beter beschermen van Caribisch koraal maar ook aan het
beter met elkaar in balans brengen van biodiversiteit en voedselproductie.
De leden van de PvdA-fractie vinden het hoog tijd voor concreet biodiversiteitsbeleid gedreven door de intrinsieke waarde en niet alleen de
monetaire waarde van natuur en biodiversiteit. De insteek moet niet
alleen zijn dat niet duurzaam omgaan met natuur en biodiversiteit mensen
welvaart en welzijn zou kosten. Meer dan dit zou wat deze leden betreft
moeten gelden dat Nederland zich in diverse internationale verdragen
verplicht heeft de afname van biodiversiteit tot stilstaan te brengen.
Goed is dat het uitvoeringsplan ook concrete actiepunten benoemt met
meetbare doelen en tijdstippen, waarop die doelen behaald moeten zijn.
Maar tussen nu en 2020 liggen een aantal jaren. Graag zien de leden van
de PvdA-fractie daarom ook dat eind 2014 een stappenplan gereed is,
zodat per jaar duidelijk is welke stap gezet moet zijn om in 2020 het doel
te halen. Op deze manier is beter inzichtelijk of het halen van de doelen al
dan niet op schema ligt.
Terecht wordt benoemd dat landbouw en biodiversiteit niet zonder elkaar
kunnen. Dat is de kern. Er is een robuust landbouwsysteem nodig, door
bijvoorbeeld het nieuwe stelsel van Agrarisch Natuurbeheer waar door
werken met collectieven meer samenhang in de uitvoering komt. Ook de
inzet om de risico’s van bestrijdingsmiddelen zoveel mogelijk te
voorkomen is voor de bijen en dus voor de biodiversiteit zeer goed
nieuws.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

3

In de motie van het lid Wiegman-van Meppelen Scheppink c.s. (Kamerstuk
30 825, nr. 169), waarin verzocht werd om een uitvoeringsagenda
Biodiversiteit, werd ook gevraagd om met een strategische uitvoeringsagenda te komen van de Europese Landschapsagenda. Een integrale
benadering van alle elementen van het landschap, zoals biodiversiteit,
cultuurhistorie en geologie, vinden de leden van de PvdA-fractie van
belang. Deze landschapsagenda staat echter niet benoemd in de
uitvoeringsagenda. Wanneer kan de Kamer deze landschapsagenda
verwachten?
De leden van de PvdA-fractie hebben nog enkele vragen over de
TEEB-systematiek en de mogelijkheden hiervan voor de haven van
Schiermonnikoog. Door voortschrijdende aantasting en verruiging van het
ter plaatse aanwezige beschermde habitattype is het niet mogelijk om het
slib, dat loskomt bij het uitbaggeren van de vaargeul in de jachthaven,
direct naast de jachthaven te storten. Deze leden wijzen erop dat het
baggerslib juist in het gebied rondom de jachthaven gebruikt kan worden
als materiaal om de natuur ten goede te komen. De leden van de
PvdA-fractie zijn benieuwd of de TEEB-systematiek ook van waarde zou
kunnen zijn door stort van de bagger uit de jachthaven van Schiermonnikoog?
Vragen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hechten veel waarde aan het perspectief dat
door de TEEB-studies geboden wordt. Zij stellen graag een aantal vragen,
om scherp te krijgen hoe deze zich vertalen in concrete beleidsvoorstellen.
Aanbieding van het in het kader van «The Economics of Ecosystems and
Biodiversity» (TEEB) opgestelde rapport Groen, gezond en productief
De leden van de D66-fractie vragen de Staatssecretaris hoe de bestaande
beleidskaders voor gezondheidskosten tegemoet komen aan de in de
studie naar Bos en Lommer geschetste baten. De leden van de D66-fractie
zien een kans in het combineren van deze potentiële winst
met het feit dat veel gemeenten bovenop een grondportefeuille zitten, die
ze maar moeizaam kwijt kunnen via traditionele bestemmingen, zoals
kantoren.
Dan moet er echter volgens deze leden wel een goede schakel komen
tussen de kosten voor gemeenten en de maatschappelijke baten. Die
komen nu terecht bij verzekeraars. Deze leden vragen de Staatssecretaris
daarom of dit kan worden uitgewerkt via het nationaal zorgpreventieplan.
Op welke wijze zou, zo vragen deze leden, een opvolger voor het oude
groen-/natuurprogramma «recreatie om de stad», gericht kunnen worden
op «groen en gezond» via een grond voor grond aanpak. Is de Staatssecretaris bereid om met verzekeraars werk te maken van het vervolgonderzoek, dat de TEEB-studie onderschrijft, naar de meest efficiënte en
effectieve manier om extra groen een positieve impact te laten hebben op
de gezondheid van mensen, bijvoorbeeld door dit als een nieuw
onderwerp voor ZonMw op te nemen?
Aanbieding studie «TEEB voor het Nederlandse bedrijfsleven»
De leden van D66-fractie vinden dat onze bedrijven ook wel een stukje
«gezonder» mogen worden. De desbetreffende TEEB-studie legt wat de
leden van de D66-fractie betreft veel nadruk op de «first mover
advantage». Deze leden vinden dat de overheid via het inkoopbeleid
hiervoor de «groene loper» moet uitleggen, als «launching customer» en
door innovatie-gericht-inkopen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

4

Deze leden vragen of de Staatssecretaris succesvolle en zichtbare nieuwe
producten of kennis, die inspelen op ecosysteemdiensten, wil neerzetten,
zodat het Nederlandse bedrijfsleven voorop loopt om deze wereldwijd uit
te rollen? Kan de Staatssecretaris de Rijksbrede lijst van 25 projecten, die
zijn geformuleerd om innovatie-gericht inkopen een zwengel te geven,
nagaan om deze in te laten spelen op de kansen uit de TEEB-studie? Deze
leden vragen de Staatssecretaris tot slot of biodiversiteit en ecosysteemdiensten inclusief klimaatadaptatie geïntegreerd kunnen worden in de
topsectoren, zoals het topsectorenbeleid? Zo ja, op welke wijze?
De leden van de D66-fractie zien concrete dwarsverbanden tussen de
TEEB-studies en de landbouw. Zou het beheer van de akkerranden in
Brabant kunnen meetellen voor de Gemeenschappelijk Landbouwbeleid
(GLB)-vergroeningsmaatregelen? Hoe zit dit, zo vragen deze leden, met
bijvoorbeeld de klimaatbuffers en andere projecten die aanhaken bij
waterkwaliteit?
De voordelen van lagere zuiveringskosten kunnen wat de leden van de
D66-fractie betreft pas worden verzilverd als er echt minder zuivering in
een gebied nodig is. Stel, men zou een bepaald poldergebied inrichten
met 100 procent akkerrandenbeheer en zwaardere beperkingen op
gewasbescherming door alle boeren. Kan de Staatssecretaris aangeven of
het Waterschap dan ook de vrijheid heeft om aan de lastenkant de lagere
zuiveringskosten terug te geven? Kortom, in hoeverre bieden de
spelregels voor de lokale belastingen van waterschappen, gemeenten en
provincies, voldoende ruimte om ecosysteemdiensten te waarderen en te
belonen via de fiscale weg?
De leden van de D66-fractie vragen aandacht voor een tweede voorbeeld,
het ketenakkoord fosfaat. Hier is de stip wat deze leden betreft op de
horizon al gezet, door het vorige kabinet; 100 procent hergebruik over tien
jaar. Kan de Staatssecretaris een laatste stand van zaken geven over de
voortgang richting dit doel, waar het gaat om de uitwerking van de
voornemens in concrete acties van alle ketenpartijen en het aanpassen
van de nodige EU-regels voor hergebruik van meststoffen? Ziet de
Staatssecretaris, zo vragen deze leden, kansen in het uitwerken van een
TEEB-studie naar fosfaat en andere meststoffen? Tot slot vragen deze
leden hoe het sneuvelen van Thermphos en het wel of niet vervallen van
de dierrechten uit de mestwet qua effecten doorwerken in het tijdpad voor
deze ambities.
Resultaten van de TEEB (The Economics of Ecosystems and Biodiversity)studie Bonaire
De leden van de D66-fractie vragen de Staatssecretaris tot slot over de
naar hun mening waardevolle TEEB-studies over Bonaire. Hoe worden
deze inzichten concreet opgepakt in de verdere ruimtelijke en economische ontwikkeling van het eiland? Worden deze thema’s nader
betrokken bij de onderzoeksagenda voor de eilanden? Biedt het sobere
kader van wet- en regelgeving, bijvoorbeeld met betrekking tot regels
voor afval, water en ruimtelijke ordening wel voldoende kaders en
waarborgen om te verzekeren dat de integrale waardering van ecosysteemdiensten voorop staat bij besluitvorming over Caribisch Nederland?
Is de Staatssecretaris bereid zich in te zetten voor het verder en expliciet
verankeren van de TEEB- benadering in de ontwikkelplannen voor Bonaire
en de andere eilanden van Caribisch Nederland?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

5

Uitvoeringsagenda Natuurlijk kapitaal: behoud en duurzaam gebruik van
biodiversiteit
De leden van de D66-fractie spreken hun waardering en steun uit voor de
Uitvoeringsagenda Natuurlijk kapitaal. Deze leden zijn blij met de concrete
actiepunten, maar hebben wel enkele vragen over de inzet van de
Staatssecretaris. Deze leden constateren dat de Staatssecretaris vooral
lijkt te kiezen voor sturing via convenanten en beperkte eigen maatregelen. Deze leden vragen waarom niet gekozen wordt voor het verankeren
van zaken, zoals transparantie, minimumeisen en best practice in
nationale of Europese wetgeving of om meer te sturen via marktinstrumenten, zoals fiscale vergroening?
De leden van de D66-fractie vragen de Staatssecretaris of zij de tijdsplanning voor de aangekondigde studies kan aangeven.
Biomassa voor elektriciteit en warmte wordt duurzaam geproduceerd
De leden van de D66-fractie vragen de Staatssecretaris of er sprake zal zijn
van de wettelijke borging van de in het Energieakkoord afgesproken eisen
voor elektriciteit en warmte?
Ad II Duurzame visserij en bescherming mariene biodiversiteit
De leden van de D66-fractie vragen de Staatssecretaris of het mogelijk is
om certificering van duurzaamheid voor visserij in de Nederlandse
kustwateren (12 mijlszone) wettelijk te borgen.
Caribisch koraal wordt beter beschermd
De leden van de D66-fractie vragen de Staatssecretaris of zij overleg voert
met de regering van Curaçao over de gevolgen voor het koraal van de
voorgenomen ontwikkelingen op de Oostpunt van Curaçao.
Sargassozee wordt beschermd gebied
De leden van de D66-fractie beamen het belang van het beschermen van
de Sargassozee. Deze leden vragen de Staatssecretaris welke mogelijkheden er zijn om het handhaven van de bescherming internationaal te
ondersteunen. Is bijvoorbeeld een bijdrage van de Nederlandse kustwacht
en marine hierbij een mogelijkheid, gelet op onze aanwezigheid in de
regio en ons belang bij herstel van de paling?
Plastics in zee worden aangepakt
De leden van de D66-fractie vragen de laatste stand van zaken voor wat
betreft de Europese discussie over microplastics. Is dit thema inmiddels
overgenomen, zoals door Nederland werd voorgesteld?
Vragen van de leden van de Partij voor de Dieren-fractie
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren hebben met interesse
kennisgenomen van de brieven, de TEEB-studies en de Uitvoeringsagenda Natuurlijk kapitaal. Deze leden hebben nog enkele vragen en
opmerkingen die zij de Staatssecretaris graag willen voorleggen.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vinden het nuttig om
te weten wat de economische waarde van natuur is, maar wijzen erop dat
natuur bovenal een intrinsieke waarde heeft en dat niet alles van waarde
in geld is uit te drukken. Bovendien zou het triest, simplistisch en volstrekt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

6

onvoldoende zijn als natuur alleen beschermd zou worden met dollartekens in de ogen. De ecologische crisis is gebaat bij een aanpak, die alles
wat van waarde is en de belangen van alle aardbewoners, meetelt. Graag
ontvangen deze leden hierop een reactie.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren menen dat economische waarderingen van ecosysteemdiensten relatief, wisselvallig en
vaak onbetrouwbaar zijn. In sommige gevallen kunnen ze een ruwe
indicatie geven van de waarde die een ecosysteem toevoegt aan onze
economie, maar ze bieden geen solide basis voor lange termijnbescherming. Bijvoorbeeld een bijenkolonie in Costa Rica werd op 60.000
dollar gewaardeerd totdat de omgeving van koffieteelt omschakelde naar
ananas. In tegenstelling tot koffie heeft ananas geen bestuiving nodig en
de economische waarde van de bijen daalde opeens naar nul. Echter, zou
de leefomgeving van de bijen als waardeloos worden vernietigd, dan
kunnen de boeren nooit meer terug naar koffieplantages. Erkent de
Staatssecretaris deze tekortkomingen van de TEEB-methode en hoe
neemt de Staatssecretaris potentiële economische functies mee in de
berekening?
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren wijzen op de
constatering van de ecoloog Richard Norgaard dat de waarde, die de
natuur aan de economie toevoegt, moeilijk terug te voeren is op één soort
of één gebied, maar intrinsiek is aan het systeem als geheel. Zo is de
hoeveelheid broeikasgas, die een bos op kan nemen niet simpelweg een
optelsom van de absorptievermogens van een x-aantal bomen, maar zeer
variabel, moeilijk te meten en afhankelijk van een veelheid aan interne en
externe factoren. Veel is ook nog onbekend over het functioneren van
ecosystemen, waardoor het riskant is om een eenvoudige economische
kosten-baten-benadering toe te passen op hun bescherming. Erkent de
Staatssecretaris deze tekortkomingen van de TEEB-methode? Zo ja, hoe
voorkomt zij een simplificatie van de economische waarde van de natuur?
De leden van de fractie van Partij voor de Dieren zijn van mening dat
economische waarderingen vooral van waarde zijn om de totale afhankelijkheid te illustreren van onze economie van de wereldwijde ecosystemen. Economische waarderingen mogen niet worden opgevat als
wisselkoersen, omdat natuur nu eenmaal niet inwisselbaar is voor geld. Er
moet rekening worden gehouden met de onomkeerbaarheid van
transacties en met het voorzorgsbeginsel. Immers, een diersoort die
eenmaal is uitgestorven komt nooit meer terug. Deelt de Staatssecretaris
deze mening? Deelt zij de mening dat ook dier- en plantensoorten die
géén economische bijdrage leveren, of die economische kosten veroorzaken, in principe het beschermen waard zijn? Deze leden zijn benieuwd
naar de motivering van de Staatssecretaris.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren menen dat met een
goede economische onderbouwing de waardering van natuur niet
compleet is. Immers, hoe waardeert men bijvoorbeeld hardlopen in de
natuur financieel? Vaak wordt hier gekozen voor wat iemand bereid is
voor een ecosysteemdienst te betalen, maar dit is een zeer
onbetrouwbare en subjectieve meetmethode, die niet aansluit bij de
manier waarop mensen over natuur denken. Zo bleek dat mensen
ongeveer hetzelfde bedrag wilden betalen voor het beschermen van 2000,
20.000 en 200.000 vogels. Ook is het bedrag dat mensen willen besteden
zeer afhankelijk van wat iemand te besteden heeft. Dat is in Nederland
anders dan bijvoorbeeld in Brazilië, omdat de te besteden middelen
verschillen. Zou dat dan betekenen dat de natuur hier waardevoller is dan
daar? Daarbovenop bestaat een monetaire eenheid niet altijd in het
referentiekader van inheemse volkeren. Hoe ziet de Staatssecretaris deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

7

scheve waardering en wat doet zij eraan om in internationaal verband te
voorkomen dat de arme landen minder natuur krijgen omdat we die
kunstmatig te goedkoop hebben berekend? Is zij van mening dat het
beprijzen op basis van «bereidheid om te betalen» en «schaduwbeprijzing» een onevenredig nadeel geeft voor armere landen en inheemse
volkeren? Zo ja, hoe gaat zij negatieve effecten voorkomen? Zo nee,
waarom niet?
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren wijzen erop dat wilde
dieren volledig van hun natuurlijke leefomgeving afhankelijk zijn. Wilde
dieren hebben een belang bij een schone en gezonde leefomgeving. Hun
belang wordt niet meegenomen in de TEEB-methode. Ziet de Staatssecretaris deze beperking van de TEEB-studies en deelt zij de mening dat
daardoor de economische waarde van natuur uitgedrukt in geld nooit alle
belangen vertegenwoordigt? Zo nee, waarom niet?
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren wijzen op de kritische
analyse van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Het PBL stelt
onomwonden dat «Waarde van natuur niet altijd in geld uit te drukken»
is1. Bovendien wordt meestal niet de waarde van alle ecosysteemdiensten
geschat. «De schattingen geven dus een onderschatting van de waarde
van ecosystemen, waarbij niet in algemene termen is aan te geven hoe
groot die onderschatting is», aldus het PBL. Onderschrijft de Staatssecretaris de analyse van het PBL? Gaat zij volgens het advies «in het bijzonder
het «vervuiler-betaalt-principe», het «volledig-kosten-herstel-principe» en
het «profijtbeginsel» intensiveren»? Zo ja, hoe en wanneer? Zo nee,
waarom niet?
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren zijn benieuwd naar
hoe de Staatssecretaris zou omgaan met de resultaten van een
TEEB-studie, waaruit naar voren zou komen dat het economische
rendabeler is om bijvoorbeeld een bos te kappen voor het hout en de
grond te verkopen voor projectontwikkeling, dan het te behouden voor
ecosysteemdiensten? Welke criteria en waarden neemt de Staatssecretaris
mee in haar afweging?
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren zijn bezorgd over de
verhouding tussen de TEEB-methode en het biodiversiteitsverdrag. Zo
schrijft het PBL2 dat ecosysteemdiensten geen waarborg voor soortenrijkdom zijn. Voor het vastleggen van koolstof is het bijvoorbeeld van
belang dat het bos lang blijft staan, maar niet hoe soortenrijk het bos is.
Hoe verhoudt zich de TEEB-methode volgens de Staatssecretaris tot het
beschermen van de biodiversiteit?
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren menen dat de
belangrijkste reden om een studie te doen naar de economische waarde
van de natuur is om te voorkomen dat door korte termijn winstbejag de
natuur wordt vernietigd voor «economische» ontwikkeling. Daarmee
wordt voorkomen dat de korte termijn economische belangen van
enkelen, de lange termijn (economische) belangen van allen bedreigen.
Een consequentie van de TEEB-methode zou het nog verder beprijzen,
exploiteren, verknippen en verkopen van de natuur aan de hoogste bieder
kunnen zijn. Hoe gaat de Staatssecretaris deze nadelen van de
TEEB-benadering voorkomen? Welke kansen en bedreigingen ziet de
Staatssecretaris in TEEB?
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren zijn benieuwd naar de
reactie van de Staatssecretaris op de analyse van TEEB door de Britse
1
2

http://www.pbl.nl/publicaties/2010/De-betekenis-van-TEEB-voor-Nederland.
Planbureau voor de Leefomgeving: Wat natuur de mens biedt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

8

journalist Jonathan Watts; «eco-accounting alleen kan niet alles oplossen,
maar ik zal met interesse volgen hoe deze initiatieven zich ontwikkelen.
Om het te laten werken zal het veel saai werk vergen, zoals meten,
standaardiseren, reguleren en controleren. Echter, de potentiële consequenties zijn enorm. Als het slecht wordt uitgevoerd», kan dat het verder
objectiveren, beprijzen, verknippen en verkopen aan de hoogste bieder
van de natuur betekenen. Als het goed wordt gedaan, zou het menselijke
waarden kunnen herijken en, wie weet, kapitalisme meer veranderen van
de natuur.»
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren zijn van mening dat
TEEB geslaagd is als het overheden wakker schudt en de grote noodzaak
laat zien om de kostbaarste zaken die wij hebben te beschermen en de
vervuiler te laten betalen. TEEB mag volgens deze leden niet worden
opgevat als een handleiding om de natuur te vermarkten en natuurbescherming in te passen in het huidige economische systeem, dat is
gebaseerd op doorgeschoten marktdenken en economische groei.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren zijn benieuwd welke
instrumenten uit de analyse van het TEEB-rapport van het PBL ter
verbetering van het beheer van natuurlijk kapitaal de Staatssecretaris gaat
inzetten. Zo ja, op welke wijze? Het PBL noemt de volgende instrumenten:
1) Het belonen van het in stand houden van ecosysteemdiensten; 2) het
hervormen en afschaffen van subsidies die het milieu schaden («perverse
subsidies»); 3) het tegengaan van biodiversiteitsverlies door regulering en
beprijzing; 4) het inzichtelijk maken van de toegevoegde waarde van
beschermde natuurgebieden, vooral voor de mensen in de gebieden zelf;
5) het investeren in ecologische infrastructuur.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren herkennen het
voorbeeld van het PBL3 van «perverse subsidies, namelijk de directe
inkomenssteun van het GLB. «Andere voorbeelden zijn de bestaande
accijnskortingen voor rode diesel, het degressieve tarief voor de energiebelastingen, de vrijstelling voor kerosineaccijnzen voor de luchtvaart,
vrijstellingen voor accijnzen op stookolie en diesel voor de scheepvaart,
en een verlaagd Btw-tarief voor vlees en sierteeltproducten. Deze
instrumenten leiden tot de prikkel om meer milieubelastend te produceren
of te consumeren.» Het PBL schrijft voorts; «een korte evaluatie van het
Nederlandse landbouw-, milieu- en natuurbeleid laat zien dat
verscheidene subsidies, belastingen, beprijzingsmethoden en regels
passen binnen het ecosysteemdienstenconcept. Het achterliggende doel
daarbij is echter over het algemeen niet om biodiversiteit of ecosysteemdiensten te beschermen.» Deelt de Staatssecretaris deze constatering? Zo
nee, waarom niet? Zo ja, wat gaat de staatsecretaris doen om TEEB op de
juiste wijze te implementeren?
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren zijn van mening dat
als de TEEB- methode wordt ingezet het volkomen duidelijk moet zijn dat
het uiteindelijke doel en overkoepelende belang is om de natuur beter te
beschermen en niet om de natuur te exploiteren. Deelt de Staatssecretaris
deze mening?
II Antwoord van de Staatssecretaris
Antwoorden op vragen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de brieven van
de Staatssecretaris over de The Economics of Ecosystems and Biodiversity (TEEB)-studies en de Uitvoeringsagenda Natuurlijk kapitaal. Deze
leden hebben hierbij de volgende vragen en opmerkingen.

3

Planbureau voor de Leefomgeving: De betekenis van TEEB voor Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

9

De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat de TEEB-studies op
grove wijze inzage geven in de economische waarde van ecosysteemdiensten. De uitkomsten van deze TEEB-studies zijn niet nieuw en zouden
niet moeten leiden tot nieuwe of extra regelgeving voor ondernemers. De
huidige Europese regelgeving, zoals Natura 2000 en de Kaderrichtlijn
Water, en nationale regelgeving op het gebied van natuur en water
beschermen de ecosystemen en biodiversiteit ruim voldoende.
(1) Kan de Staatssecretaris bevestigen dat de uitkomsten van deze studies
inderdaad niet leiden tot nieuwe of extra regelgeving?
Antwoord
De TEEB-studies gaan over de bijdrage van natuur, biodiversiteit en
ecosysteemdiensten aan economische en maatschappelijke processen.
Daarbij wordt de synergie met andere maatschappelijke opgaven
opgezocht, zoals in het Regeerakkoord beschreven staat. De TEEB-studies
beogen besluitvormingsprocessen op concrete manieren te ondersteunen
door te inspireren en relevante informatie en handreikingen over
ecosysteemdiensten te bieden. Het gaat vooral om bewustwording bij
besluitvorming. De overheid wil geen verplichtende rol spelen, maar
bedrijven en organisaties met toepasbare kennis en informatie ondersteunen.
(2) Zo ja, kan de Staatssecretaris aangeven op welke wijze zij wil omgaan
met de resultaten van de TEEB-studies?
Antwoord
TEEB-studies laten op basis van wetenschappelijke inzichten zien dat
natuur en biodiversiteit economische en maatschappelijke factoren van
belang zijn, waar sectoren en overheden rekening mee moeten houden en
waarmee winst te behalen is. Concrete voorbeelden in de TEEB-studies
laten zien dat investeren in natuur loont, natuur ook geld oplevert of juist
kosten uitspaart. De TEEB-benadering maakt natuur interessant voor een
groot aantal maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven door de
wederzijdse belangen te benadrukken bij een goede bescherming van die
natuur. Met de informatie uit de TEEB-studies wil ik gemeenten,
provincies, maatschappelijke organisaties en bedrijfsleven voeden.
De leden van de VVD-fractie merken in dit kader op dat er zelfs in de
Europese Commissie stemmen opgaan of de bescherming niet te
overdadig is. De Europese Commissie heeft namelijk voorgesteld om de
werking van Natura 2000-richtlijnen te evalueren. De leden van de
VVD-fractie zijn verheugd met dit voornemen. Het mag best een tandje
minder met de regelgeving vanuit Brussel op het gebied van natuur.
(3) De leden van de VVD-fractie willen dan ook van de Staatssecretaris
weten wat zij van het voornemen van de Europese Commissie vindt en
welke acties en consequenties zij hieraan verbindt.
Antwoord
De Europese Commissie heeft het voornemen om een «fitness check» op
de Vogel- en Habitatrichtlijn uit te voeren. Deze «fitness check» zal vooral
gericht zijn op de toegevoegde waarde en de kosteneffectiviteit van de
beide richtlijnen en op de coherentie met andere Europese regelgeving. Ik
vind dit een goed voornemen: uit het oogpunt van een goede verbinding
tussen ecologie en economie is het goed om te onderzoeken hoe de
richtlijnen verbeterd kunnen worden ten bate van een goede uitvoerbaarheid in de praktijk zonder afbreuk te doen aan de bescherming van de
natuur. De Europese Commissie zal deze «fitness check» uitvoeren en zal
daarover zelf nog een nader voorstel doen voor de aanpak.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

10

De leden van de VVD-fractie lezen dat de Staatssecretaris in gesprek zal
gaan met het bedrijfsleven over de betekenis van ecosystemen en
biodiversiteit en hoe hier concreet mee omgegaan moet worden. De leden
van de VVD-fractie vinden dat de rol van de overheid minimaal moet zijn.
Deze leden zien dat grote multinationals de handschoen zelf oppakken en
dat ze belangrijke initiatieven ontplooien gericht op een duurzame
bedrijfsvoering. Daarnaast ontstaat ook uit het midden- en kleinbedrijf
(mkb) en de agrarische sector een drive om mee te helpen. Hele
woonwijken worden inmiddels verwarmd door kassen. De overheid moet
het als prioriteit zien dat ondernemers gesteund worden in het pakken van
deze kansen in plaats van bedrijven te verplichten om nog meer duurzaam
te ondernemen. De leden van de VVD-fractie hebben vertrouwen in
ondernemers. Zij zijn prima in staat om kansen in duurzaam ondernemen
te zien en te benutten.
(4) De leden van de VVD-fractie willen van de Staatssecretaris de
bevestiging dat de rol van de overheid minimaal is en dat er geen
verplichtingen worden opgelegd aan het bedrijfsleven om duurzaam te
ondernemen.
Antwoord
Veel bedrijven zien het belang van duurzaam ondernemen. Initiatieven
van bedrijven juich ik dan ook toe. Maar bedrijven hebben ook vragen
over hun impact op en hun afhankelijkheid van natuurlijk kapitaal. Om die
bedrijven te faciliteren ondersteun ik onder andere het Platform Biodiversiteit, Ecosystemen en Economie (Platform BEE), een initiatief van
VNO-NCW en IUCN Nederland, maar ook de uitvoering van TEEB-studies.
De overheid wil geen verplichtende rol spelen, maar bedrijven met
toepasbare kennis en informatie ondersteunen.
(5) De leden van de VVD-fractie willen voorts weten van de Staatssecretaris hoe de overheid faciliterend gaat optreden ten aanzien van ondernemers, die kansen willen pakken op het gebied van duurzaam ondernemen.
Antwoord
Onder andere met het ondersteunen van een Platform BEE, maar
daarnaast door de uitkomsten van TEEB studies met bedrijven te delen.
De leden van de VVD-fractie zijn geen voorstander om een uitvoeringsagenda op te stellen. De voorgestelde maatregelen in de agenda komen
bovenop het huidige beleid en leiden in praktijk tot extra administratieve
lasten en hoge nalevingskosten voor de overheid en het bedrijfsleven.
(6) Kan de Staatssecretaris aangeven of er sprake is van extra maatregelen ten opzichte van het huidige beleid? Zo ja, kan zij toelichten om
welke voorstellen het gaat?
Antwoord
Met de «Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal. Behoud en duurzaam
gebruik van biodiversiteit» geef ik invulling aan een motie van de Tweede
Kamer om met een strategische uitvoeringsagenda biodiversiteit te
komen (Kamerstuk 30 825, nr. 169). De agendapunten houden geen nieuw
beleid in, maar zie ik als prioritaire acties binnen bestaand beleid om bij te
dragen aan de internationale biodiversiteitsafspraken van het Biodiversiteitsverdrag (hierna CBD, Convention on Biological Diversity), waarop de
EU-Biodiversiteitstrategie mede is gebaseerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

11

(7) Kan de Staatssecretaris voorts aangeven of dit een toename betekent
van administratieve lasten en nalevingskosten voor de overheid en
bedrijfsleven?
Antwoord
Aangezien de acties binnen bestaand beleid vallen is hier geen sprake
van.
De leden van de VVD-fractie willen in dit kader ook opmerken dat een
aantal van de voorstellen in de uitvoeringsagenda overbodig is, omdat
hier al beleid voor is. Zo wordt bijvoorbeeld ingezet op het gebruik van
duurzame gewasbeschermingsmiddelen.
(8) De leden van de VVD-fractie vinden dit onwenselijk, omdat nu zaken
dubbelop gedaan lijken te worden. De leden van de VVD-fractie vragen
dan ook of deze uitvoeringsagenda niet te ver doorvoert en of we niet ver
buiten de kaders van nut en noodzaak gaan.
Antwoord
De actie over het gebruik van duurzame gewasbeschermingsmiddelen zie
ik als prioritaire actie in het kader van duurzaam behoud en gebruik van
biodiversiteit. Vandaar dat ik deze actie uit de nota Gezonde Groei,
Duurzame Oogst (Kamerstuk 27 858, nr. 146) heb overgenomen in de
Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal.
De leden van de VVD-fractie constateren tot slot dat er geen financiële
paragraaf is opgenomen in de uitvoeringsagenda.
(9) Kan de Staatssecretaris aangeven wat de financiële consequenties zijn
voor de Ministeries van Economische Zaken en Infrastructuur en Milieu en
wat de financiële gevolgen zijn (administratieve lasten en nalevingskosten) voor het bedrijfsleven?
Antwoord
De financiële middelen komen uit de reguliere begroting van het
Ministerie van Economische Zaken en het Ministerie van Infrastructuur en
Milieu. Er is geen toename van administratieve lasten en nalevingskosten
te verwachten.
Antwoorden op vragen van de leden van de PvdA-fractie
Natuur en biodiversiteit zijn van onschatbare waarde, maar het is lastig zo
niet onmogelijk dit alleen maar in geld te willen uitdrukken. De leden van
de PvdA-fractie zijn verheugd met het feit dat door de concrete actiepunten nu ook echt gewerkt wordt aan de problematiek rond de plastic
soep, aan het beter beschermen van Caribisch koraal maar ook aan het
beter met elkaar in balans brengen van biodiversiteit en voedselproductie.
De leden van de PvdA-fractie vinden het hoog tijd voor concreet biodiversiteitsbeleid gedreven door de intrinsieke waarde en niet alleen de
monetaire waarde van natuur en biodiversiteit. De insteek moet niet
alleen zijn dat niet duurzaam omgaan met natuur en biodiversiteit mensen
welvaart en welzijn zou kosten. Meer dan dit zou wat deze leden betreft
moeten gelden dat Nederland zich in diverse internationale verdragen
verplicht heeft de afname van biodiversiteit tot stilstaan te brengen.
Goed is dat het uitvoeringsplan ook concrete actiepunten benoemt met
meetbare doelen en tijdstippen, waarop die doelen behaald moeten zijn.
Maar tussen nu en 2020 liggen een aantal jaren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

12

(10) Graag zien de leden van de PvdA-fractie daarom ook dat eind 2014
een stappenplan gereed is, zodat per jaar duidelijk is welke stap gezet
moet zijn om in 2020 het doel te halen. Op deze manier is beter inzichtelijk
of het halen van de doelen al dan niet op schema ligt.
Antwoord
Over de voortgang van het biodiversiteitsbeleid, waarvan de Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal een onderdeel is, rapporteert Nederland met
de vijfde nationale rapportage in maart 2014 aan het secretariaat van het
Biodiversiteitsverdrag (CBD). De voortgangsrapporten van alle verdragspartijen van het CBD zijn een belangrijke bron voor een Global Biodiversity Outlook (GBO IV). Ik zal u de nationale rapportage in maart 2014
toesturen en de resultaten van de Global Biodiversity Outlook kunt u eind
2014 ontvangen. Daarbij zal ik concreet aangeven hoe de acties van de
Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal in stappen worden gerealiseerd.
Terecht wordt benoemd dat landbouw en biodiversiteit niet zonder elkaar
kunnen. Dat is de kern. Er is een robuust landbouwsysteem nodig, door
bijvoorbeeld het nieuwe stelsel van Agrarisch Natuurbeheer waar door
werken met collectieven meer samenhang in de uitvoering komt. Ook de
inzet om de risico’s van bestrijdingsmiddelen zoveel mogelijk te
voorkomen is voor de bijen en dus voor de biodiversiteit zeer goed
nieuws.
In de motie van het lid Wiegman-van Meppelen Scheppink c.s. (Kamerstuk
30 825, nr. 169), waarin verzocht werd om een uitvoeringsagenda
Biodiversiteit, werd ook gevraagd om met een strategische uitvoeringsagenda te komen van de Europese Landschapsagenda. Een integrale
benadering van alle elementen van het landschap, zoals biodiversiteit,
cultuurhistorie en geologie, vinden de leden van de PvdA-fractie van
belang.
(11) Deze landschapsagenda staat echter niet benoemd in de uitvoeringsagenda. Wanneer kan de Kamer deze landschapsagenda verwachten?
Antwoord
Het tweede deel van deze motie over landschap is niet opgenomen in de
Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal. Ik heb naar aanleiding van de
motie over een uitvoeringsagenda van de Europese Landschapsagenda
een adviesvraag gedaan bij de Rijksadviseur voor Landschap en Water. Ik
heb hem gevraagd in welke mate Nederland momenteel voldoet aan de in
Europese Landschapsconventie (ELC) gestelde vereisten. De vraag is
daarbij meer in het bijzonder of het Rijk aanvullende maatregelen zou
moeten (laten) nemen opdat de ELC ten volle wordt uitgevoerd, zodat
Nederland daarmee aan zijn verplichtingen voldoet. Ik zal uw Kamer voor
1 januari 2014 informeren over de uitkomst van zijn advies.
De leden van de PvdA-fractie hebben nog enkele vragen over de
TEEB-systematiek en de mogelijkheden hiervan voor de haven van
Schiermonnikoog. Door voortschrijdende aantasting en verruiging van het
ter plaatse aanwezige beschermde habitattype is het niet mogelijk om het
slib, dat loskomt bij het uitbaggeren van de vaargeul in de jachthaven,
direct naast de jachthaven te storten. Deze leden wijzen erop dat het
baggerslib juist in het gebied rondom de jachthaven gebruikt kan worden
als materiaal om de natuur ten goede te komen.
(12) De leden van de PvdA-fractie zijn benieuwd of de TEEB-systematiek
ook van waarde zou kunnen zijn door stort van de bagger uit de jachthaven van Schiermonnikoog?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

13

Antwoord
De jachthaven van Schiermonnikoog is een casus in de te verschijnen
studie TEEB Fysiek Nederland. Deze studie zult u begin 2014 ontvangen.
Antwoorden op vragen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hechten veel waarde aan het perspectief dat
door de TEEB-studies geboden wordt. Zij stellen graag een aantal vragen,
om scherp te krijgen hoe deze zich vertalen in concrete beleidsvoorstellen.
Aanbieding van het in het kader van «The Economics of Ecosystems and
Biodiversity» (TEEB) opgestelde rapport Groen, gezond en productief.
(13) De leden van de D66-fractie vragen de Staatssecretaris hoe de
bestaande beleidskaders voor gezondheidskosten tegemoet komen aan
de in de studie naar Bos en Lommer geschetste baten. De leden van de
D66-fractie zien een kans in het combineren van deze potentiële winst met
het feit dat veel gemeenten bovenop een grondportefeuille zitten, die ze
maar moeizaam kwijt kunnen via traditionele bestemmingen, zoals
kantoren. Dan moet er echter volgens deze leden wel een goede schakel
komen tussen de kosten voor gemeenten en de maatschappelijke baten.
Die komen nu terecht bij verzekeraars.
(14) Deze leden vragen de Staatssecretaris daarom of dit kan worden
uitgewerkt via het nationaal zorgpreventieplan.
Antwoord vraag 13 en 14
De Amsterdamse wijk Bos en Lommer is in de TEEB-studie «Groen,
gezond en productief» als casus gebruikt voor een eerste vingeroefening
naar de kosten en baten van natuur voor arbeid en gezondheid. Een van
de aanbevelingen van de TEEB-studie is de wetenschappelijke onderbouwing van het effect van natuur op gezondheid te versterken.
Het gebruik van natuur voor gezondheid is recent geagendeerd in het
Nationaal Programma Preventie (Kamerstuk 32 793, nr. 102). Dit is een
belangrijke stap omdat partijen uit het domein van gezondheid en zorg
nadrukkelijk worden uitgenodigd mee te werken aan het benutten van
groene leefomgeving voor gezondheid.
Een opstap naar samenwerking met bestuurders uit zowel de zorg als de
groene wereld is gemaakt met de Groene Tafel «Gezonder door Groen»
tijdens de Natuurtop in juni 2013. Het Nationaal Programma Preventie
bevestigt dit initiatief.
Het Nationaal Programma Preventie maakt ook melding van de pilotstudie
die het RIVM en Alterra uitvoeren op verzoek van de Ministeries van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport en Economische Zaken, in samenwerking met twee middelgrote steden. Deze studie beoogt meer inzicht te
krijgen in de werkingsmechanismen van natuur op gezondheid. Meer
kennis hierover leidt mogelijk tot meer inzicht in de baten, zoals bijvoorbeeld effecten op omvang van de zorgvraag en zorgkosten.
Uit een andere TEEB-studie, TEEB-Stad, blijkt dat als steden de baten van
groen inzichtelijk maken, er een goede basis is om gesprekken met andere
partijen aan te gaan, zoals met partijen uit de gezondheidszorg. Op dit
moment werk ik samen met de steden aan een gebruiksvriendelijke versie
van de TEEB-Stad tool, zodat de discussie over baten van groen een
goede plek krijgt in lokale (beleids)processen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

14

(15) Op welke wijze zou, zo vragen deze leden, een opvolger voor het
oude groen-/natuurprogramma «recreatie om de stad», gericht kunnen
worden op «groen en gezond» via een grond voor grond aanpak.
Antwoord
De verantwoordelijkheid van de Rijksoverheid voor recreatie om de stad is
afgebouwd. Ik beschouw de grond voor grond aanpak als een
mogelijkheid voor andere overheden om het aanbod van groen voor
gezondheid in stedelijk gebied te vergroten.
(16) Is de Staatssecretaris bereid om met verzekeraars werk te maken van
het vervolgonderzoek, dat de TEEB-studie onderschrijft, naar de meest
efficiënte en effectieve manier om extra groen een positieve impact te
laten hebben op de gezondheid van mensen, bijvoorbeeld door dit als een
nieuw onderwerp voor ZonMw op te nemen?
Antwoord
Een pilotstudie naar de wetenschappelijke onderbouwing van de
mechanismen van natuur op gezondheid is intussen gestart (zie antwoord
op vraag 14 en 15). Daarbij is de samenwerking gezocht met een
zorgverzekeraar.
Natuur en gezondheid als preventiemaatregel is momenteel voor
verzekeraars nog geen concrete businesscase.
Aanbieding studie «TEEB voor het Nederlandse bedrijfsleven».
De leden van D66-fractie vinden dat onze bedrijven ook wel een stukje
«gezonder» mogen worden. De desbetreffende TEEB-studie legt wat de
leden van de D66-fractie betreft veel nadruk op de «first mover
advantage». Deze leden vinden dat de overheid via het inkoopbeleid
hiervoor de «groene loper» moet uitleggen, als «launching customer» en
door innovatie-gericht-inkopen.
(17) Deze leden vragen of de Staatssecretaris succesvolle en zichtbare
nieuwe producten of kennis, die inspelen op ecosysteemdiensten, wil
neerzetten, zodat het Nederlandse bedrijfsleven voorop loopt om deze
wereldwijd uit te rollen?
Antwoord
Het is ook mijn ambitie om het Nederlandse bedrijfsleven te faciliteren
met kennis en eventuele kennisproducten zodat zij koploper kunnen zijn in
het duurzaam ondernemen. Het uitdragen van kennis en kennisproducten
zal ik doen in het vervolgtraject op de studie «TEEB voor het Nederlandse
bedrijfsleven».
(18) Kan de Staatssecretaris de Rijksbrede lijst van 25 projecten, die zijn
geformuleerd om innovatie-gericht inkopen een zwengel te geven, nagaan
om deze in te laten spelen op de kansen uit de TEEB-studie?
Antwoord:
Ik zal de lijst van 25 projecten in het vervolg van de studie «TEEB voor het
Nederlandse bedrijfsleven» bezien.
(19) Deze leden vragen de Staatssecretaris tot slot of biodiversiteit en
ecosysteemdiensten inclusief klimaatadaptatie geïntegreerd kunnen
worden in de topsectoren, zoals het topsectorenbeleid? Zo ja, op welke
wijze?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

15

Antwoord
In concrete projecten die onderdeel zijn van het PBL-programma zal
gezocht worden naar aanknopingspunten om biodiversiteit, ecosystemen
te integreren in topsectoren.
De leden van de D66-fractie zien concrete dwarsverbanden tussen de
TEEB-studies en de landbouw.
(20) Zou het beheer van de akkerranden in Brabant kunnen meetellen voor
de Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB)-vergroeningsmaatregelen?
Hoe zit dit, zo vragen deze leden, met bijvoorbeeld de klimaatbuffers en
andere projecten die aanhaken bij waterkwaliteit?
Antwoord
Bij de TEEB-casus over de vergroeningsmaatregelen in het GLB, die
onderdeel is van het vervolgprogramma van het PBL, wordt aandacht
gegeven aan akkerrandenbeheer als maatregel. Dit geldt tevens voor
klimaatbuffers en watergerelateerde maatregelen. Daarbij gaat het om de
vraag in hoeverre collectieven en individuele boeren hier op in kunnen
spelen bij de verbreding van het aanbod aan ecosysteemdiensten in het
landelijk gebied. Dit onderdeel van het TEEB-vervolgprogramma is er juist
op gericht om in nauwe samenwerking met provincies collectieven daarbij
te gaan ondersteunen. Voorstellen worden nu uitgewerkt.
De voordelen van lagere zuiveringskosten kunnen wat de leden van de
D66-fractie betreft pas worden verzilverd als er echt minder zuivering in
een gebied nodig is. Stel, men zou een bepaald poldergebied inrichten
met 100 procent akkerrandenbeheer en zwaardere beperkingen op
gewasbescherming door alle boeren. Kan de Staatssecretaris aangeven of
het Waterschap dan ook de vrijheid heeft om aan de lastenkant de lagere
zuiveringskosten terug te geven?
(21) Kortom, in hoeverre bieden de spelregels voor de lokale belastingen
van waterschappen, gemeenten en provincies, voldoende ruimte om
ecosysteemdiensten te waarderen en te belonen via de fiscale weg?
Antwoord
Ik zal deze vraag inbrengen in het vervolgprogramma over TEEB bij het
Planbureau van de Leefomgeving.
De leden van de D66-fractie vragen aandacht voor een tweede voorbeeld,
het ketenakkoord fosfaat. Hier is de stip wat deze leden betreft op de
horizon al gezet, door het vorige kabinet; 100 procent hergebruik over tien
jaar.
(22) Kan de Staatssecretaris een laatste stand van zaken geven over de
voortgang richting dit doel, waar het gaat om de uitwerking van de
voornemens in concrete acties van alle ketenpartijen en het aanpassen
van de nodige EU-regels voor hergebruik van meststoffen?
Antwoord
In maart heeft het kabinet een uitgebreide voortgangsrapportage over de
uitvoering van het Ketenakkoord Fosfaatkringloop naar uw Kamer
gestuurd (Kamerstuk 32 852, nr. 14). Het onderwerp van fosfaatrecycling
staat volop in de belangstelling en heeft de aandacht van een groot aantal
ketenpartijen, die aan de slag zijn gegaan met verwaarding van het fosfaat
of momenteel zich oriënteren welke mogelijkheden zij hebben op het
hergebruik van fosfaat. In de brief van maart worden enkele zeer concrete
voorbeelden gegeven. De partijen hebben onlangs geconcludeerd de
ambities nog steeds met elkaar te delen en op dezelfde voet verder willen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

16

gaan met de ontwikkeling van een Europese/internationale markt voor
gerecycled fosfaat. Er zal op de komende Innovatie-Estafette op
12 november getoond worden wat de resultaten van de afgelopen twee
jaar zijn en welke plannen er zijn om een goed vervolg hieraan te geven.
Daarbij juich ik toe dat inmiddels een Europees Duurzaam Fosfaat
Platform is opgericht om in heel Europa bewustwording te creëren en
draagvlak te verwerven voor EU-regelgeving die de te realiseren
secundaire markt ondersteunt.
Met betrekking tot de aanpassing van EU-regelgeving voor de handel in
meststoffen kan ik u melden dat de Europese Commissie werkt aan een
voorstel en heeft aangegeven dat het voorstel in dit najaar wordt
gepresenteerd. Voorafgaand heeft Nederland in de technische
werkgroepen en met de organisatie van de eerste «European Sustainable
Phosphorus Conference» het hergebruik van fosfaat van secundaire bron,
zoals uit dierlijke mest, slib of assen van verbrandingen van deze stoffen
nadrukkelijk op de agenda gezet.
(23) Ziet de Staatssecretaris, zo vragen deze leden, kansen in het
uitwerken van een TEEB-studie naar fosfaat en andere meststoffen?
Antwoord
Ik zie op dit moment geen inhoudelijke aanknopingspunten voor een
TEEB-studie naar fosfaat en meststoffen. Met een TEEB-studie wordt
meestal de waarde van een natuurlijke oplossing in beeld gebracht. Hier
gaat het over het sluiten van kringlopen om het (schaarse) fosfaat zo
efficiënt mogelijk te gebruiken en om milieuvervuiling te voorkomen. In
dit kader zijn al veel onderzoeken voor handen en ligt een TEEB-studie
niet voor de hand.
(24) Tot slot vragen deze leden hoe het sneuvelen van Thermphos en het
wel of niet vervallen van de dierrechten uit de mestwet qua effecten
doorwerken in het tijdpad voor deze ambities.
Antwoord:
Het wegvallen van Thermphos als partner in het ketenakkoord fosfaat
beperkt het aantal opties dat ondernemers hebben om de fosfaat in een
hoger segment in de cascadepyramide te plaatsen. Er zijn echter nog
steeds mogelijkheden om het product als fosfaatkunstmest, voedingssupplement, voedersupplement of als organische meststof te vermarkten.
Met betrekking tot het wel of niet vervallen van de dierrechten voeren PBL
en WUR momenteel een studie uit. De uitkomsten van deze studie zullen
worden meegenomen in het vervolg van de ketensamenwerking in het
Nederlandse Nutrient Platform.
Resultaten van de TEEB (The Economics of Ecosystems and Biodiversity)studie Bonaire.
De leden van de D66-fractie vragen de Staatssecretaris tot slot over de
naar hun mening waardevolle TEEB-studies over Bonaire.
(25) Hoe worden deze inzichten concreet opgepakt in de verdere ruimtelijke en economische ontwikkeling van het eiland?
Antwoord
De uitgevoerde TEEB studie heeft als gevolg gehad dat het duurzaam
gebruik van biodiversiteit een leidend principe is in het Natuurbeleidsplan
Caribisch Nederland. Daarom is er ook in het Natuurbeleidsplan veel
aandacht besteed aan maatregelen om de achteruitgang van het koraal
tegen te gaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

17

Er wordt een communicatietraject uitgevoerd om de plaatselijke bevolking
bewust te maken van het feit dat bepaalde beslissingen in het dagelijks
leven de kwaliteit van die ecosystemen kunnen beïnvloeden. Samen met
de onderzoekers zal ik bezien of het doelmatig is om een toolkit te
ontwikkelen om de verworven inzichten nog beter bruikbaar te maken in
de praktijk.
(26) Worden deze thema’s nader betrokken bij de onderzoeksagenda voor
de eilanden?
Antwoord
De onderwerpen die volgens de TEEB-studie de beste effecten hebben op
natuur en economie voor Bonaire hebben prioriteit bij het opstellen van
de onderzoeksagenda. Koraalbescherming en overbegrazing staan dus
prominent op de onderzoeksagenda.
(27) Biedt het sobere kader van wet- en regelgeving, bijvoorbeeld met
betrekking tot regels voor afval, water en ruimtelijke ordening wel
voldoende kaders en waarborgen om te verzekeren dat de integrale
waardering van ecosysteemdiensten voorop staat bij besluitvorming over
Caribisch Nederland?
Antwoord
De integraliteit komt met name tot stand in het beleid en de manier van
werken. Het Natuurbeleidsplan Caribisch Nederland is nadrukkelijk
integraal van karakter en plaatst het duurzaam gebruik van biodiversiteit
voorop. Ook de natuurprojecten die door de eilanden worden ingediend
zullen naar verwachting een sterk integraal karakter hebben.
(28) Is de Staatssecretaris bereid zich in te zetten voor het verder en
expliciet verankeren van de TEEB-benadering in de ontwikkelplannen voor
Bonaire en de andere eilanden van Caribisch Nederland?
Antwoord
Het opstellen van de ontwikkelplannen is een verantwoordelijkheid van
het openbaar lichaam van de eilanden. De TEEB-benadering heeft de
aandacht van de eilandsbesturen en deze hebben oog voor de economische waarde van de natuur.
Uitvoeringsagenda Natuurlijk kapitaal: behoud en duurzaam gebruik van
biodiversiteit.
De leden van de D66-fractie spreken hun waardering en steun uit voor de
Uitvoeringsagenda Natuurlijk kapitaal. Deze leden zijn blij met de concrete
actiepunten, maar hebben wel enkele vragen over de inzet van de
Staatssecretaris. Deze leden constateren dat de Staatssecretaris vooral
lijkt te kiezen voor sturing via convenanten en beperkte eigen maatregelen.
(29) Deze leden vragen waarom niet gekozen wordt voor het verankeren
van zaken, zoals transparantie, minimumeisen en best practice in
nationale of Europese wetgeving of om meer te sturen via marktinstrumenten, zoals fiscale vergroening?
Antwoord
Met convenanten kan vaak sneller en flexibeler geopereerd worden dan
met wetgeving. Dit omdat wetgeving een eigen – niet heel snelle –
dynamiek heeft en bovendien gebonden is aan Europese en/of internationale randvoorwaarden, zoals bijvoorbeeld die van de Wereldhandelsovereenkomst (WTO). Voor quick-wins die relatief eenvoudig met het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

18

bedrijfsleven overeen te komen zijn, is wetgeving een log en ook
disproportioneel beleidsinstrument, terwijl met een convenant snel en
flexibel geacteerd kan worden.
(30) De leden van de D66-fractie vragen de Staatssecretaris of zij de
tijdsplanning voor de aangekondigde studies kan aangeven.
Antwoord
TEEB Fysiek Nederland en TEEB voor Handelsketens zullen in 2014
verschijnen. De TEEB-deelstudies over Saba en Sint-Eustatius komen in
2013 beschikbaar.
Biomassa voor elektriciteit en warmte wordt duurzaam geproduceerd.
(31) De leden van de D66-fractie vragen de Staatssecretaris of er sprake
zal zijn van de wettelijke borging van de in het Energieakkoord
afgesproken eisen voor elektriciteit en warmte?
Antwoord
Conform het Energieakkoord komen er duurzaamheidscriteria voor de
inzet van vaste biomassa voor bij- en meestook in kolencentrales; dat
wordt opgepakt samen met de partners in het Energie-akkoord. De
duurzaamheidscriteria vormen een voorwaarde voor stimulering.
Ad II Duurzame visserij en bescherming mariene biodiversiteit.
(32) De leden van de D66-fractie vragen de Staatssecretaris of het mogelijk
is om certificering van duurzaamheid voor visserij in de Nederlandse
kustwateren (12 mijlszone) wettelijk te borgen.
Antwoord
Binnen de 12-mijlszone gelden wettelijke restricties. De belangrijkste
daarvan is dat het enkel aan vissersschepen met een motorvermogen
onder de 300 pk is toegestaan om daar te vissen. Daarnaast is een
belangrijk deel van de Nederlandse kustwateren aangewezen als Natura
2000-gebied. Bepaalde zones van die gebieden zijn gesloten voor
(bodemberoerende) visserij en andere zijn enkel toegankelijk voor de
meest duurzame visserijtechniek. Certificering is een verantwoordelijkheid
van de sector zelf. Zij kan zelf een verzoek indienen bij de Marine
Stewardship Council om het MSC-label te mogen voeren. Binnen de
12-mijlszone zijn (op een enkel bedrijf na) de visserij en kweek van
schelpdieren, voornamelijk mosselen, oesters en mesheften, de staandwantvisserij op tong en de handlijnvisserij op zeebaars
MSC-gecertificeerd. Het MSC-keurmerk richt zich in de eerste plaats op de
consument en wordt niet gebruikt om toegang tot bepaalde visserijgebieden te reguleren.
Caribisch koraal wordt beter beschermd.
(33) De leden van de D66-fractie vragen de Staatssecretaris of zij overleg
voert met de regering van Curaçao over de gevolgen voor het koraal van
de voorgenomen ontwikkelingen op de Oostpunt van Curaçao.
Antwoord
Het is de bevoegdheid van Curaçao om hier op een juiste wijze invulling
aan te geven. Waar nodig zal Nederland hierover met Curaçao in overleg
treden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

19

Sargassozee wordt beschermd gebied.
De leden van de D66-fractie beamen het belang van het beschermen van
de Sargassozee.
(34) Deze leden vragen de Staatssecretaris welke mogelijkheden er zijn
om het handhaven van de bescherming internationaal te ondersteunen. Is
bijvoorbeeld een bijdrage van de Nederlandse kustwacht en marine
hierbij een mogelijkheid, gelet op onze aanwezigheid in de regio en ons
belang bij herstel van de paling?
Antwoord
Nederland wil graag bijdragen aan de bescherming van de Sargassozee.
Omdat de Sargassozee vrijwel helemaal buiten de rechtsmacht van
landen ligt, zal de Nederlandse bijdrage aan de bescherming zich
voorlopig vooral op technische expertise en diplomatieke ondersteuning
van het aanwijzingsproces richten. Als het beschermingsregime voor de
Sargassozee eenmaal een feit is, zal Nederland bezien welke bijdrage aan
controle en handhaving van de bescherming van de Sargassozee kan
worden geleverd. Hierbij kan gedacht worden aan een bijdrage aan de
satelietmonitoring van scheepsbewegingen.
Plastics in zee worden aangepakt.
(35) De leden van de D66-fractie vragen de laatste stand van zaken voor
wat betreft de Europese discussie over microplastics. Is dit thema
inmiddels overgenomen, zoals door Nederland werd voorgesteld?
Antwoord
Het thema microplastics in (cosmetica)producten is aan de orde gekomen
in een Groenboek dat de Europese Commissie onlangs heeft gepubliceerd
met als centrale vraag hoe moet worden omgegaan met kunststofafval.
Bij de terugkoppeling van de Europese Commissie van de consultatie op
dit Groenboek, kwam microplastics in producten als een geregeld door
stakeholders genoemd thema naar voren.
Antwoorden op vragen van de leden van de Partij voor de
Dieren-fractie
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren hebben met interesse
kennisgenomen van de brieven, de TEEB-studies en de Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal. Deze leden hebben nog enkele vragen en
opmerkingen die zij de Staatssecretaris graag willen voorleggen.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vinden het nuttig om
te weten wat de economische waarde van natuur is, maar wijzen erop dat
natuur bovenal een intrinsieke waarde heeft en dat niet alles van waarde
in geld is uit te drukken. Bovendien zou het triest, simplistisch en volstrekt
onvoldoende zijn als natuur alleen beschermd zou worden met dollartekens in de ogen.
(36) De ecologische crisis is gebaat bij een aanpak, die alles wat van
waarde is en de belangen van alle aardbewoners, meetelt. Graag
ontvangen deze leden hierop een reactie.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren menen dat economische waarderingen van ecosysteemdiensten relatief, wisselvallig en
vaak onbetrouwbaar zijn. In sommige gevallen kunnen ze een ruwe
indicatie geven van de waarde die een ecosysteem toevoegt aan onze
economie, maar ze bieden geen solide basis voor lange termijnbe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

20

scherming. Bijvoorbeeld een bijenkolonie in Costa Rica werd op 60.000
dollar gewaardeerd totdat de omgeving van koffieteelt omschakelde naar
ananas. In tegenstelling tot koffie heeft ananas geen bestuiving nodig en
de economische waarde van de bijen daalde opeens naar nul. Echter, zou
de leefomgeving van de bijen als waardeloos worden vernietigd, dan
kunnen de boeren nooit meer terug naar koffieplantages.
(37) Erkent de Staatssecretaris deze tekortkomingen van de
TEEB-methode en hoe neemt de Staatssecretaris potentiële economische
functies mee in de berekening?
Antwoord vraag 36 en 37
Ik weet dat de toepassing van de TEEB-benadering kan leiden tot
controverses over de kansen en beperkingen van monetariseren.
Sommigen verwachten of hopen dat met TEEB natuurwaarden zijn te
monetariseren. Anderen wijzen op methodologische problemen waardoor
de verwachting van «prijskaartjes voor ecosysteemdiensten» onrealistisch
wordt gevonden. In deze opvatting vergt het meewegen van natuurbelangen in (investerings)beslissingen een andere aanpak dan monetarisering van ecosysteemdiensten. Ik ben mij bewust van deze controverse
en in het vervolgprogramma van het PBL wordt rekening gehouden met
de wetenschappelijke beperkingen van het monetariseren van natuur. In
de internationale TEEB-studies wordt ook benadrukt dat monetarisering
geen panacee is. Ik wil verder aan de slag met de TEEB-benadering en
werkenderwijs een eigen invulling ontwikkelen, toegesneden op de
Nederlandse situatie in een interactief proces met stakeholders en lerende
van de ervaringen in de al gedane deelstudies en de studies in andere
landen. Daarbij ben ook ik van mening dat natuur bovenal een intrinsieke
waarde heeft en dat niet alles van waarde in geld is uit te drukken.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren wijzen op de
constatering van de ecoloog Richard Norgaard dat de waarde, die de
natuur aan de economie toevoegt, moeilijk terug te voeren is op één soort
of één gebied, maar intrinsiek is aan het systeem als geheel. Zo is de
hoeveelheid broeikasgas, die een bos op kan nemen niet simpelweg een
optelsom van de absorptievermogens van een x-aantal bomen, maar zeer
variabel, moeilijk te meten en afhankelijk van een veelheid aan interne en
externe factoren.
(38) Veel is ook nog onbekend over het functioneren van ecosystemen,
waardoor het riskant is om een eenvoudige economische kostenbatenbenadering toe te passen op hun bescherming. Erkent de Staatssecretaris deze tekortkomingen van de TEEB-methode? Zo ja, hoe voorkomt
zij een simplificatie van de economische waarde van de natuur?
Antwoord
In de kennis over het functioneren van ecosystemen bestaan leemten.
Maar dit betekent niet dat het niet zinvol is om een TEEB-benadering uit te
werken die werkenderwijs wordt toegesneden op de Nederlandse situatie,
waarbij wordt uitgegaan van de beschikbare kennis over het functioneren
van ecosystemen.
De leden van de fractie van Partij voor de Dieren zijn van mening dat
economische waarderingen vooral van waarde zijn om de totale afhankelijkheid te illustreren van onze economie van de wereldwijde ecosystemen. Economische waarderingen mogen niet worden opgevat als
wisselkoersen, omdat natuur nu eenmaal niet inwisselbaar is voor geld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

21

(39) Er moet rekening worden gehouden met de onomkeerbaarheid van
transacties en met het voorzorgsbeginsel. Immers, een diersoort die
eenmaal is uitgestorven komt nooit meer terug. Deelt de Staatssecretaris
deze mening? Deelt zij de mening dat ook dier- en plantensoorten die
géén economische bijdrage leveren, of die economische kosten veroorzaken, in principe het beschermen waard zijn? Deze leden zijn benieuwd
naar de motivering van de Staatssecretaris.
Antwoord
Voor mij staat de intrinsieke waarde van de natuur en dier- en plantensoorten niet ter discussie. Ik vind het belangrijk dat ook dier- en plantensoorten die geen economische bijdrage leveren worden beschermd. Met
concrete voorbeelden in de TEEB-studies wil ik laten zien dat investeren in
natuur en biodiversiteit loont, natuur ook geld oplevert of juist kosten
uitspaart. Het gaat dus om het belichten van het belang van natuur en
biodiversiteit vanuit een ander perspectief dan het perspectief van de
intrinsieke waarde van dier- en plantensoorten. Dit moet aanvullende
gezichtspunten opleveren. Door de wederzijdse belangen te benadrukken
kan een bijdrage worden geleverd aan een betere bescherming van die
natuur als betrokkenen het eigen en/of het maatschappelijk belang
daarvan inzien.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren menen dat met een
goede economische onderbouwing de waardering van natuur niet
compleet is. Immers, hoe waardeert men bijvoorbeeld hardlopen in de
natuur financieel? Vaak wordt hier gekozen voor wat iemand bereid is
voor een ecosysteemdienst te betalen, maar dit is een zeer
onbetrouwbare en subjectieve meetmethode, die niet aansluit bij de
manier waarop mensen over natuur denken. Zo bleek dat mensen
ongeveer hetzelfde bedrag wilden betalen voor het beschermen van 2000,
20.000 en 200.000 vogels. Ook is het bedrag dat mensen willen besteden
zeer afhankelijk van wat iemand te besteden heeft. Dat is in Nederland
anders dan bijvoorbeeld in Brazilië, omdat de te besteden middelen
verschillen. Zou dat dan betekenen dat de natuur hier waardevoller is dan
daar? Daarbovenop bestaat een monetaire eenheid niet altijd in het
referentiekader van inheemse volkeren.
(40) Hoe ziet de Staatssecretaris deze scheve waardering en wat doet zij
eraan om in internationaal verband te voorkomen dat de arme landen
minder natuur krijgen omdat we die kunstmatig te goedkoop hebben
berekend? Is zij van mening dat het beprijzen op basis van «bereidheid
om te betalen» en «schaduwbeprijzing» een onevenredig nadeel geeft
voor armere landen en inheemse volkeren? Zo ja, hoe gaat zij negatieve
effecten voorkomen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord
Naast de intrinsieke waarde van natuur, zijn de TEEB-studies er op gericht
de economische waarde van natuur inzichtelijk te maken. De economische
waardering van natuur gebeurt in een nationale context. De geschetste
problematiek van internationale ongelijkheid komt deels terug in de
TEEB-studie Handelsketens die in 2014 verschijnt.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren wijzen erop dat wilde
dieren volledig van hun natuurlijke leefomgeving afhankelijk zijn.
(41) Wilde dieren hebben een belang bij een schone en gezonde leefomgeving. Hun belang wordt niet meegenomen in de TEEB-methode. Ziet de
Staatssecretaris deze beperking van de TEEB-studies en deelt zij de
mening dat daardoor de economische waarde van natuur uitgedrukt in
geld nooit alle belangen vertegenwoordigt? Zo nee, waarom niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

22

Antwoord:
De eerstgenoemde beperking zie ik niet. Ik denk dat TEEB-studies juist
argumenten opleveren die het belang van een goede natuurlijke leefomgeving ondersteunen. Voor het tweede deel van de vraag verwijs ik u
graag naar het antwoord op vraag 39.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren wijzen op de kritische
analyse van het PBL. Het PBL stelt onomwonden dat «Waarde van natuur
niet altijd in geld uit te drukken» is4. Bovendien wordt meestal niet de
waarde van alle ecosysteemdiensten geschat. «De schattingen geven dus
een onderschatting van de waarde van ecosystemen, waarbij niet in
algemene termen is aan te geven hoe groot die onderschatting is», aldus
het PBL.
(42) Onderschrijft de Staatssecretaris de analyse van het PBL? Gaat zij
volgens het advies «in het bijzonder het «vervuiler-betaalt-principe», het
«volledig-kosten-herstel-principe» en het «profijtbeginsel» intensiveren»?
Zo ja, hoe en wanneer? Zo nee, waarom niet?
Antwoord
Ik ben met u eens dat de waarde van natuur niet altijd in geld is uit te
drukken. Ik wil met het vervolgprogramma van PBL over TEEB vooral een
learning by doing-aanpak over de beleidsmatige relevantie van ecosysteemdiensten ontwikkelen. Dit programma wordt nu opgestart.
(43) De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren zijn benieuwd
naar hoe de Staatssecretaris zou omgaan met de resultaten van een
TEEB-studie, waaruit naar voren zou komen dat het economische
rendabeler is om bijvoorbeeld een bos te kappen voor het hout en de
grond te verkopen voor projectontwikkeling, dan het te behouden voor
ecosysteemdiensten? Welke criteria en waarden neemt de Staatssecretaris
mee in haar afweging?
Antwoord
Ik kan deze hypothetische vraag niet beantwoorden. Ik vind het belangrijk
dat dier- en plantensoorten die geen economische bijdrage leveren
worden beschermd. Daarnaast is de verplichting om dier- en plantensoorten te beschermen vastgelegd in diverse internationale verdragen en
Europese regelgeving.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren zijn bezorgd over de
verhouding tussen de TEEB-methode en het biodiversiteitsverdrag. Zo
schrijft het PBL5 dat ecosysteemdiensten geen waarborg voor soortenrijkdom zijn. Voor het vastleggen van koolstof is het bijvoorbeeld van
belang dat het bos lang blijft staan, maar niet hoe soortenrijk het bos is.
(44) Hoe verhoudt zich de TEEB-methode volgens de Staatssecretaris tot
het beschermen van de biodiversiteit?
Antwoord
Ik zie dit spanningsveld niet. Bij de Bijeenkomst van Partijen in Nagoya
(2010) van de CBD zijn staten opgeroepen om studies uit te voeren naar
de waardering van natuurlijk kapitaal. De TEEB-studies zijn instrumenten,
waarmee dit wordt onderzocht.

4
5

http://www.pbl.nl/publicaties/2010/De-betekenis-van-TEEB-voor-Nederland.
PBL: Wat natuur de mens biedt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

23

De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren menen dat de
belangrijkste reden om een studie te doen naar de economische waarde
van de natuur is om te voorkomen dat door korte termijn winstbejag de
natuur wordt vernietigd voor «economische» ontwikkeling. Daarmee
wordt voorkomen dat de korte termijn economische belangen van
enkelen, de lange termijn (economische) belangen van allen bedreigen.
Een consequentie van de TEEB-methode zou het nog verder beprijzen,
exploiteren, verknippen en verkopen van de natuur aan de hoogste bieder
kunnen zijn.
(45) Hoe gaat de Staatssecretaris deze nadelen van de TEEB-benadering
voorkomen? Welke kansen en bedreigingen ziet de Staatssecretaris in
TEEB?
Antwoord
Ik verwijs u graag naar het antwoord op vraag 39. Zoals gezegd, gaat het
mij juist om het zoeken naar argumenten om natuur goed te beschermen.
TEEB-studies kunnen de waarden van natuur laten zien en de synergie
met andere maatschappelijke belangen opzoeken.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren zijn benieuwd naar de
reactie van de Staatssecretaris op de analyse van TEEB door de Britse
journalist Jonathan Watts; «eco-accounting alleen kan niet alles oplossen,
maar ik zal met interesse volgen hoe deze initiatieven zich ontwikkelen.
Om het te laten werken zal het veel saai werk vergen, zoals meten,
standaardiseren, reguleren en controleren. Echter, de potentiële consequenties zijn enorm. Als het slecht wordt uitgevoerd», kan dat het verder
objectiveren, beprijzen, verknippen en verkopen aan de hoogste bieder
van de natuur betekenen. Als het goed wordt gedaan, zou het menselijke
waarden kunnen herijken en, wie weet, kapitalisme meer veranderen van
de natuur.»
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren zijn van mening dat
TEEB geslaagd is als het overheden wakker schudt en de grote noodzaak
laat zien om de kostbaarste zaken die wij hebben te beschermen en de
vervuiler te laten betalen. TEEB mag volgens deze leden niet worden
opgevat als een handleiding om de natuur te vermarkten en natuurbescherming in te passen in het huidige economische systeem, dat is
gebaseerd op doorgeschoten marktdenken en economische groei.
(46) De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren zijn benieuwd
welke instrumenten uit de analyse van het TEEB-rapport van het PBL ter
verbetering van het beheer van natuurlijk kapitaal de Staatssecretaris gaat
inzetten. Zo ja, op welke wijze?
Het PBL noemt de volgende instrumenten: 1) Het belonen van het in stand
houden van ecosysteemdiensten; 2) het hervormen en afschaffen van
subsidies die het milieu schaden («perverse subsidies»); 3) het tegengaan
van biodiversiteitsverlies door regulering en beprijzing; 4) het inzichtelijk
maken van de toegevoegde waarde van beschermde natuurgebieden,
vooral voor de mensen in de gebieden zelf; 5) het investeren in ecologische infrastructuur.
Antwoord
De eerste zes deelstudies van TEEB Nederland hebben vooral tot doel de
economische en maatschappelijke waarde van natuur en biodiversiteit in
enkele sectoren, zoals de gezondheidszorg en het bedrijfsleven te
agenderen. Met het vervolgprogramma van TEEB Nederland door het PBL
wil ik mij concentreren op de toepassing in de praktijk, op het uitwerken
van concrete handelingsperspectieven in het Deltaprogramma en bij de
ondersteuning van collectieven bij de vergroening van het Gemeenschap-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

24

pelijk Landbouwbeleid. In de tweede helft van de duur van het
programma is ruimte en capaciteit voor andere onderwerpen.
De TEEB-aanpak kan worden getypeerd door het begrip «learning by
doing». Dit is een eerste fase in het proces van beleidsontwikkeling. In de
komende twee jaar zal meer inzicht worden verkregen in de mogelijkheden van een aantal in de vraag genoemde instrumenten, zoals het
belonen van het in stand houden van ecosysteemdiensten, het tegengaan
van biodiversiteitsverlies door beprijzing, het inzichtelijk maken van de
toegevoegde waarde van beschermde natuurgebieden en het investeren
in ecologische infrastructuur.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren herkennen het
voorbeeld van het PBL6 van «perverse subsidies, namelijk de directe
inkomenssteun van het GLB. «Andere voorbeelden zijn de bestaande
accijnskortingen voor rode diesel, het degressieve tarief voor de energiebelastingen, de vrijstelling voor kerosineaccijnzen voor de luchtvaart,
vrijstellingen voor accijnzen op stookolie en diesel voor de scheepvaart,
en een verlaagd Btw-tarief voor vlees en sierteeltproducten. Deze
instrumenten leiden tot de prikkel om meer milieubelastend te produceren
of te consumeren.» Het PBL schrijft voorts; «een korte evaluatie van het
Nederlandse landbouw-, milieu- en natuurbeleid laat zien dat
verscheidene subsidies, belastingen, beprijzingsmethoden en regels
passen binnen het ecosysteemdienstenconcept.
(47) Het achterliggende doel daarbij is echter over het algemeen niet om
biodiversiteit of ecosysteemdiensten te beschermen.» Deelt de Staatssecretaris deze constatering? Zo nee, waarom niet? Zo ja, wat gaat de
staatsecretaris doen om TEEB op de juiste wijze te implementeren?
Antwoord
In de Groene Groeibrief (Kamerstuk 33 043, nr. 14) staat de aanpak van dit
kabinet om te komen tot duurzame groei. De TEEB-studies maken
inzichtelijk dat ecosysteemdiensten waardevol zijn voor de samenleving
en ook economische waarde vertegenwoordigen. De TEEB-aanpak past in
het Groene Groei-beleid van dit kabinet.
(48) De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren zijn van mening
dat als de TEEB-methode wordt ingezet het volkomen duidelijk moet zijn
dat het uiteindelijke doel en overkoepelende belang is om de natuur beter
te beschermen en niet om de natuur te exploiteren. Deelt de Staatssecretaris deze mening?
Antwoord
Ik verwijs u graag naar de antwoorden op de vragen 36 en 37, 39, 42 en
46.
III Volledige agenda
Brief regering – Staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, H. Bleker – 16 mei 2012 – Aanbieding van het in het kader van
«The Economics of Ecosystems and Biodiversity»(TEEB) opgestelde
rapport Groen, gezond en productief (Kamerstuk 26 407, nr. 61)
Brief regering – Staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, H. Bleker – 20 september 2012 – Aanbieding studie «TEEB voor
het Nederlandse bedrijfsleven» (Kamerstuk 26 407, nr. 62)

6

Planbureau voor de Leefomgeving: De betekenis van TEEB voor Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

25

Brief regering – Staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, H. Bleker – 20 september 2012 – Aanbieding studie «The
Economics of Ecosystems and Biodiversity (TEEB-Stad» (Kamerstuk
26 407, nr. 67)
Brief regering – Staatssecretaris van Economische Zaken, S.A.M. Dijksma
– 22 januari 2013 – Resultaten van de TEEB (The Economics of Ecosystems
and Biodiversity)-studie Bonaire (Kamerstuk 26 407, nr. 84)
Brief regering – Staatssecretaris van Economische Zaken, S.A.M. Dijksma
– 22 juni 2013 – Uitvoeringsagenda Natuurlijk kapitaal: behoud en
duurzaam gebruik van biodiversiteit (Kamerstuk 26 407, nr. 85)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 407, nr. 86

26