Rapport

Vooronderzoek Financiële Gevolgen
van de Hervorming Langdurige Zorg
voor Langdurig Zorggebruikers
w

Karlijn Bakker
Evelien Ebenau

CBS Den Haag
Henri Faasdreef 312
2492 JP Den Haag
Postbus 24500
2490 HA Den Haag
+31 70 337 38 00
www.cbs.nl

projectnummer

15139
26 november 2015

kennisgeving

De in dit rapport weergegeven opvattingen zijn die van de auteur(s) en komen niet noodzakelijk
overeen met het beleid van het Centraal Bureau voor de Statistiek.

Inhoudsopgave
0.

Samenvatting

4

1.

Inleiding

6

2.

Langdurige zorg

7

2.1
2.2
2.3

7
7
8

3.

4.

5.

6.

Langdurige zorg
Langdurig zorggebruikers
Relevante variabelen

Organisatie van de langdurige zorg

9

3.1
3.2

9
10

Organisatie van de langdurige zorg in 2014
Veranderingen langdurige zorg in 2015

Zorgkosten

13

4.1
4.2
4.3

13
17
18

Eigen bijdrage
Overige zorgkosten
Samenvatting

Interpretatie veranderingen in zorgkosten

20

5.1
5.2
5.3

20
21
22

Soorten zorg
Zorgvolume
Kosten van de zorg

Conclusie

24

6.1
6.2

24
26

Onderzoeksvoorstel
Tijdspad

Bijlage 1: Toelichting bij de dummytabellen

27

Bijlage 2 Dummytabellen

28

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 3

0. Samenvatting
Per 1 januari 2015 is de organisatie van de zorg voor langdurig en chronisch zieken en
ouderen veranderd: de Hervorming Langdurige Zorg (HLZ). Het ministerie van VWS
heeft aan het Centrum voor Beleidsstatistiek van het Centraal Bureau voor de Statistiek
(CBS) gevraagd wat de mogelijkheden zijn om in kaart te brengen wat de financiële
gevolgen van de HLZ zijn voor langdurig zorggebruikers.
In dit vooronderzoek heeft CBS onderzocht of het mogelijk is om cijfers te maken over
de kosten van langdurige zorg voor gebruikers in 2014 en 2015, dus vóór en na de HLZ.
Hierbij wordt vooral gekeken naar de eigen bijdrage die voor de zorg betaald wordt.
Niet alleen is dit een belangrijke kostenpost voor zorggebruikers, ook heeft de HLZ
hierin mogelijk veranderingen veroorzaakt.
Daarnaast is ook gekeken naar de mogelijkheid om iets te zeggen over de ontvangen
zorg in dezelfde perioden. Veranderingen hierin kunnen immers ook een oorzaak zijn
van veranderingen in kosten voor de gebruiker. Het gaat hierbij om informatie over het
type, het volume en de kosten van de ontvangen zorg (dus niet alleen wat de cliënt er
voor heeft moeten betalen, maar wat de zorg gekost heeft).
De focus van het (voor)onderzoek ligt op zorggebruikers van 18 jaar of ouder die
langdurige zorg zonder verblijf krijgen. De onderzoekspopulatie bestaat uit
huishoudens die in 2013 en 2014 AWBZ en/of Wmo-zorg zonder verblijf in natura
ontvingen.
Uit het vooronderzoek bleek het volgende:
- Het is mogelijk om te achterhalen welke soorten zorg zonder verblijf de
huishoudens in de populatie in 2014 en 2015 ontvingen.
- Het is mogelijk te achterhalen welke eigen bijdrage zij daarvoor betaalden.
- Het achterhalen van de hoeveelheid zorg die deze groep in 2014 en 2015
kreeg, is echter vrijwel onmogelijk. Dit komt door veranderde definities en
registraties in de zorg die in 2015 onder de Wmo valt.
- Het is daardoor niet mogelijk om te concluderen of veranderingen in eigen
bijdragen veroorzaakt worden door de HLZ.
- Voor alleen de zorg die onder de Zvw valt, is een vergelijking in hoeveelheid
ontvangen zorg wellicht wel te maken. De bestanden die hiervoor nodig zijn,
zijn echter pas -op zijn vroegst- medio 2017 beschikbaar.
- Een alternatief voor het meten van de hoeveelheid zorg zijn de totale
zorgkosten. Het achterhalen van de totale kosten van de zorg op
persoonsniveau is echter praktisch onmogelijk. Voor Wmo-zorg zijn gemeenten
niet verplicht gegevens hierover aan te leveren. Het aantal gemeenten dat wel
levert, is te klein om een landelijk cijfer te maken. Voor zorg die onder de Zvw
valt is een vergelijking wellicht wel te maken maar zoals al aangegeven, is de
benodigde informatie pas op zijn vroegst medio 2017 beschikbaar.

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 4

Het CBS adviseert het onderzoek in te steken op de soorten zorg die de eerder
genoemde groep huishoudens ontving en op de eigen bijdrage die zij hiervoor
betaalde. Daarnaast adviseert CBS om soortgelijke cijfers over 2013 samen te stellen,
zodat een inzicht verkregen kan worden in meer trendmatige ontwikkelingen in de
populatie, en daarmee het effect van de HLZ beter zichtbaar wordt.
Voor het onderzoek kan CBS gebruikmaken van data die door het CAK worden
aangeleverd, aangevuld met informatie over gezinssamenstelling, inkomen en
vermogen. De verwachting is dat CBS eind februari 2016 kan beschikken over
voorlopige CAK-data over het eerste half jaar van 2015, en in juni 2016 over data over
het hele jaar 2015. Wanneer gebruik wordt gemaakt van de data over het eerste
halfjaar van 2015 en de levering daadwerkelijk uiterlijk februari 2016 plaatsvindt en
deze levering van voldoende kwaliteit is, kan het CBS in juni 2016 een tabellenset
opleveren.

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 5

1. Inleiding
Per 1 januari 2015 is de organisatie van de zorg voor langdurig en chronisch zieken en
ouderen veranderd: de Hervorming Langdurige Zorg (HLZ). De Algemene Wet
Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) is komen te vervallen en ondergebracht in diverse
andere wetten met verschillende uitvoeringsinstanties. De verwachting is dat deze
stelselwijziging, naast gevolgen voor hoe de langdurige zorg georganiseerd is, ook
gevolgen gaat hebben voor het gebruik en de kosten van langdurige zorg voor
langdurig zieken en ouderen.
In dat kader heeft de Tweede Kamer aan de staatssecretaris van het Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) gevraagd om informatie over de financiële
gevolgen van de hervorming langdurige zorg voor langdurig zorggebruikers. Het
ministerie van VWS heeft, zoals geantwoord in de Kamerbrief van 7 september jl.1, aan
het Centrum voor Beleidsstatistiek van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)
gevraagd wat de mogelijkheden zijn om dit in kaart te brengen. Het CBS heeft middels
een vooronderzoek de mogelijkheden geïnventariseerd en aanbevelingen gedaan voor
een mogelijk onderzoek.
In dit rapport worden de resultaten van het vooronderzoek beschreven. Eerst gaan we
in op langdurige zorg en langdurig zorggebruikers (hoofdstuk 2). In hoofdstuk 3 kijken
we naar de organisatie van de langdurige zorg voor en na de hervorming, oftewel: wat
is er veranderd? Vervolgens (hoofdstuk 4) wordt ingegaan op de zorgkosten waarmee
de gebruiker van de zorg geconfronteerd wordt voor en na de hervorming. Daarna
(hoofdstuk 5) wordt beschreven welke informatie nog nodig is om deze veranderingen
in kosten goed te kunnen interpreteren. Naast veranderingen in kosten, zijn er immers
wellicht ook veranderingen in zorggebruik die een oorzaak zijn van verandering in
kosten. In hoofdstuk 6 wordt afgesloten met een conclusie met daarin aanbevelingen
voor de uitvoering van het onderzoek.
In dit rapport worden de termen ‘vooronderzoek’ en ‘onderzoek’ gehanteerd voor
respectievelijk deze verkenning van mogelijkheden en het mogelijke onderzoek dat
naar aanleiding hiervan uitgevoerd kan gaan worden.

1

https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-volksgezondheid-welzijn-en-

sport/documenten/kamerstukken/2015/09/07/kamerbrief-over-onderzoek-inkomenspositie-chronischzieken

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 6

2. Langdurige zorg
2.1 Langdurige zorg
Langdurige zorg kan gedefinieerd worden als zorg voor mensen die langere tijd zorg
nodig hebben. Dit zijn bijvoorbeeld ouderen, chronisch zieken, gehandicapten en
mensen met langdurige psychische problemen. Langdurige zorg wordt onderscheiden
van curatieve zorg, die gericht is op genezing en daardoor anders van aard is en
meestal korter van duur2.
Langdurige zorg is dus over het algemeen niet op genezing gericht, maar op
ondersteuning en verzorging en (waar mogelijk) het voorkomen van verslechtering.
Grofweg is deze langdurige zorg in twee soorten op te delen: zorg met verblijf en zorg
zonder verblijf. Bij zorg met verblijf is de patiënt opgenomen in een instelling,
bijvoorbeeld in een verpleeghuis. Bij zorg zonder verblijf woont de patiënt thuis en
wordt de zorg thuis gegeven of komt de patiënt hiervoor naar een instelling.
Bij dit vooronderzoek ligt de focus op zorg zonder verblijf. De zorg met verblijf blijft
verder buiten beschouwing. Bij de zorg zonder verblijf zijn taken van het Rijk
overgeheveld naar de gemeenten. Hierbij wordt een efficiencywinst verwacht,
aangezien de gemeente dichter bij de zorgpatiënt staat en gerichter zorg op maat kan
leveren. Door te focussen op diegenen met zorg zonder verblijf, kijken we naar de
groep die de veranderingen ondervindt van deze overheveling.

2.2 Langdurig zorggebruikers
Mensen die langdurige zorg krijgen, noemen we ‘langdurig zorggebruikers’. Hoewel er
verschillende manieren zijn om de populatie langdurig zorggebruikers af te bakenen, is
als uitgangspunt voor dit onderzoek gekozen voor de groep mensen die zorg gebruikt
op basis van de AWBZ/Wmo. In deze regelingen vonden immers veel veranderingen
plaats door de hervorming van de langdurige zorg. De populatie langdurig
zorggebruikers wordt gedefinieerd door middel van de volgende brede, maar duidelijke
afbakening: alle huishoudens met mensen van 18 jaar of ouder die in 2013 en 2014
gebruik maken van AWBZ/Wmo-zorg zonder verblijf in natura. We kijken daarbij naar
mensen die in beide jaren in de populatie voorkomen. Op deze manier scheiden we
voor het grootste gedeelte de langdurige van de kortdurige zorggebruikers.
In 2013 waren er 738 duizend AWBZ/Wmo-zorg zonder verblijf gebruikers; in 2014
waren dat er 17 duizend minder3. De groepen in 2013 en 2014 zullen niet geheel
overlappen, maar naar verwachting wel voor een aanzienlijk deel.

2

Bron: http://www.monitorlangdurigezorg.nl/over-mlz/over-langdurige-zorg

3

Bron:
http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=81455NED&D1=0&D2=0&D3=2&D4=0&D5=a&D6=a&D7=0&
D8=4-5&VW=T

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 7

Voor de groep langdurig zorggebruikers kijken we of deze ook Wmo2015-zorg
gebruiken. Er zijn verschillende redenen waarom mensen in 2015 niet in bestanden
voorkomen, bijvoorbeeld omdat ze naar een instelling gaan en dus zorg met verblijf
gaan gebruiken of omdat ze overlijden. Maar wellicht zijn er ook mensen die door de
hervorming van de langdurige zorg besloten hebben om geen gebruik meer te maken
van de Wmo-zorg, bijvoorbeeld door (volledig) op mantelzorg en/of particuliere zorg
over te stappen. Daarnaast is het mogelijk dat het bestand over 2015 nog niet
compleet is, wanneer gekozen wordt om het onderzoek uit te voeren met voorlopige
bestanden. Het achterhalen van mogelijke redenen van uitval behoort niet tot de
scope van het (voor)onderzoek.
Binnen de populatie langdurig zorggebruikers vallen dus alleen mensen die gebruik
maken van AWBZ/Wmo-zorg. Chronisch zieken die in 2013 en 2014 alleen gebruik
maken van Zvw-zorg voor bijvoorbeeld behandeling en medicatie vallen buiten de
populatie. Ook mensen die hun zorg in 2013 en 2014 particulier of volledig met
mantelzorg regelen, vallen buiten de reikwijdte van het onderzoek.
In het onderzoek wordt alleen gekeken naar cliënten die zorg in natura ontvangen.
Cliënten die een persoonsgebonden budget (een geldbedrag waarvoor ze zelf zorg
mogen inkopen) hebben toegewezen gekregen, vallen om praktische redenen buiten
de populatie. Bij een persoonsgebonden budget is het in veel gevallen namelijk niet
mogelijk om te achterhalen welk type zorg er is verleend, hoeveel van deze zorg er is
verleend en wat de kosten hiervan zijn geweest voor de cliënt.
Zoals eerder in dit hoofdstuk gezegd is, is de langdurige zorg niet gericht op genezing.
Over het algemeen verslechtert de gezondheidstoestand van langdurig zorggebruikers
alleen maar en neemt hun zorgvraag en zorggebruik dus alleen maar toe. Dit is van
belang bij de interpretatie van de cijfers (zie hoofdstuk 5).

2.3 Relevante variabelen
Het doel van het onderzoek is om tabellen samen te stellen die informatie geven over
verschillen in zorggebruik en de kosten waarmee de zorggebruiker geconfronteerd
wordt. Hierbij is niet zozeer de inkomenspositie van de zorggebruiker zelf van belang,
maar die van het totale huishouden waar de zorggebruiker deel van uitmaakt. Immers,
aangenomen wordt dat binnen het huishouden kosten en inkomen gedeeld worden.
Dit maakt dat ook het type huishouden van belang is, omdat een alleenstaande een
andere kostenstructuur heeft dan een paar.
Naast inkomen is ook vermogen relevant, aangezien de zorgkosten die langdurig
zorggebruikers maken ook gemaximeerd worden door hun vermogen (zie hoofdstuk 4).
In de samen te stellen tabellen worden daarom de verschillende typen huishoudens
onderscheiden met gegevens over hun inkomen, vermogen, zorgkosten en
zorggebruik.

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 8

3. Organisatie van de langdurige zorg
Per 1 januari 2015 is de langdurige zorg in Nederland veranderd. De hervorming van de
langdurige zorg heeft als insteek om mensen zo lang mogelijk thuis te laten wonen en
hen daarbij te ondersteunen door dichter bij de burger maatwerk met betrekking tot
zorg te kunnen verlenen. In dit hoofdstuk gaan we in op de veranderingen als gevolg
van de hervorming. Eerst wordt de situatie in 2014 beschreven; daarna de wijzigingen
per 1 januari 2015. De focus ligt op de zorg die relevant is voor de eerder beschreven
populatie, namelijk zij die in 2013 en 2014 AWBZ/Wmo-zorg ontvingen. Volledigheidshalve worden ook veranderingen en regelingen genoemd die de populatie niet
direct raken.

3.1 Organisatie van de langdurige zorg in 2014
In 2014 waren er voor de langdurige zorg de volgende regelingen: AWBZ, Wmo, Zvw en
de Wet op de jeugdzorg. Hieronder wordt verder ingegaan op deze regelingen. Daarna
wordt ingegaan op het pgb, een voorziening die op verschillende van bovenstaande
regelingen van toepassing is.
AWBZ4
AWBZ staat voor Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten. De AWBZ bestaat sinds 1968
en kreeg een grondige herziening in 2003: sinds dat jaar regelt het de zorgaanspraken
bij langdurige en/of zware zorg, zoals begeleiding, verpleging en persoonlijke
verzorging. De AWBZ is een volksverzekering voor de kosten van langdurige zorg. Het
grootste deel van de AWBZ wordt betaald uit de AWBZ-premie die burgers betalen
over hun inkomen. Daarnaast levert het Rijk een bijdrage en wordt een klein deel
betaald uit eigen bijdragen.
Voor toegang tot zorg die uit de AWBZ gefinancierd wordt, is voor volwassenen een
indicatie van het Centrum Indicatiestelling Zorg (CIZ) vereist. Wanneer het CIZ een
indicatie voor AWBZ afgeeft, betekent dat dat de persoon langdurige zorg nodig heeft.
De AWBZ wordt uitgevoerd door de 32 zorgkantoren in Nederland en valt onder de
verantwoordelijkheid van het Rijk.
Wmo5
De Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) is een wet die sinds 2007 bestaat en
wordt uitgevoerd door gemeenten in Nederland. Het doel van deze wet is kortweg om
mensen zo goed mogelijk in staat te stellen deel te nemen aan de samenleving. Met
betrekking tot de zorgbehoevenden6 gaat het hierbij voornamelijk om ouderen,

4

Bron: https://www.hoeverandertmijnzorg.nl/woordenlijst/awbz
Bron: http://www.zorgwijzer.nl/faq/wmo
6
Er zijn ook andere soorten zorg die onder de verantwoordelijkheid van de Wmo vallen, zoals peuterspeelzalen, dak- en
thuislozenopvang, vrouwenopvang, etc. Dit zijn echter zorgsoorten die buiten de reikwijdte van het onderzoek vallen.
5

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 9

mensen met psychische problemen en gehandicapten. Gemeenten zijn hierbij verplicht
om mensen met een beperking te compenseren door het aanbieden van
voorzieningen. Gemeenten bepalen zelf wie er in aanmerking komt voor zorg uit de
Wmo. Ook bepalen gemeenten zelf hoe de uitvoering van de Wmo wordt geregeld: die
kan dus per gemeente verschillen.
Zvw7
De Zorgverzekeringswet regelt op hoofdlijnen de aanspraken op o.a. geneeskundige
zorg, mondzorg, geneesmiddelen en hulpmiddelen. Uitgangspunt voor iedere
zorgverzekering is de medisch noodzakelijk zorg die de overheid heeft vastgelegd in het
basispakket. Zorgpolissen kennen mogelijk verschillen onderling in prijs en dekking,
waardoor individuen kunnen kiezen voor de zorgverzekering waar ze de zorg uit
kunnen halen die ze nodig denken te hebben. Een zorgverzekering afsluiten is
verplicht, en voor het afsluiten van een zorgpolis betaalt de verzekerde een zorgpremie
aan de zorgverzekeraar. In de zorgpolis staat ook onder welke voorwaarden bij welke
zorgverlener de zorg verkrijgbaar is.
Zorgverzekeraars bieden grofweg twee soorten polissen: een naturapolis (voor zorg
van bij de verzekeraar gecontracteerde zorg) of een restitutiepolis (vrije keuze van
zorgverlener).
Wet op de jeugdzorg
De wet op de jeugdzorg betreft zorg voor mensen onder de 18 jaar. Dit is voor ons
onderzoek niet van belang en hier wordt dus verder niet op ingegaan.
Pgb
Voor de AWBZ en de Wmo is het mogelijk om gebruik te maken van een
persoonsgebonden budget (pgb) in plaats van zorg in natura. Met een pgb krijgt de
cliënt een geldbedrag toegewezen, waarvoor hij zelf zorg mag inkopen. Hiermee kan de
zorggebruiker meer invloed uitoefenen op welke zorg hij wil ontvangen. De toekenning
van het pgb is verbonden aan twee voorwaarden. De eerste is dat de cliënt het pgb
goed moet kunnen beheren, de tweede is dat de cliënt met het pgb goede zorg moet
inkopen.

3.2 Veranderingen langdurige zorg in 2015
Per 1 januari 2015 is organisatie van de zorg voor langdurig en chronisch zieken en
ouderen veranderd: de Hervorming Langdurige Zorg (HLZ)8. De Algemene Wet
Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) is komen te vervallen en ondergebracht in vier andere
wetten met verschillende uitvoeringsinstanties:

7

Bron: https://www.zorginstituutnederland.nl/pakket/zvw-kompas/wettelijk+kader
Bron: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/veranderingen-zorg-enondersteuning/inhoud/veranderingen-in-de-langdurige-zorg
8

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 10

1. Zvw: wijkverpleging en medische verzorging thuis is opgenomen in het
basispakket van de zorgverzekering. In de AWBZ ging het dan om de functies
Persoonlijke Verzorging en Verpleging.
2. Wet langdurige zorg (Wlz): De Wet langdurige zorg regelt vanaf 1 januari 2015
de zorg en ondersteuning aan kwetsbare ouderen en mensen met een
beperking die blijvend 24 uur per dag zorg en toezicht nodig hebben. Deze
langdurige en intensieve zorg is de verantwoordelijkheid van het Rijk gebleven.
Het betreft hier voornamelijk zorg met verblijf.
3. Wmo: niet-medische persoonlijke verzorging thuis, begeleiding en
ondersteuning, zijn taken geworden van de gemeenten. Deze zorg is
opgenomen in de hervormde Wet maatschappelijke ondersteuning 2015
(Wmo 2015).
4. Jeugdwet: De jeugdzorg is ook de verantwoordelijkheid geworden van de
gemeenten, dit is geregeld in de Jeugdwet. In de Jeugdwet zijn ook andere
soorten jeugdzorg opgenomen. Deze vielen voorheen onder de Wet op de
Jeugdzorg en de zorgverzekeringswet. De jeugdzorg wordt in dit onderzoek
buiten beschouwing gelaten. Er wordt alleen gekeken naar zorg voor mensen
van 18 jaar of ouder.
In onderstaande tabel staat welke voorzieningen voor de gekozen populatie van belang
(kunnen) zijn en hoe deze in 2014 en 2015 geregeld zijn.
Tabel 1: Organisatie van de zorg van langdurig zorggebruikers in 2014 en 2015.
Voorziening

Regeling in 2014

Regeling in 2015

Verpleging

AWBZ

Zvw

Begeleiding

AWBZ

Wmo2015

Huishoudelijke verzorging

Wmo

Wmo2015

Hulpmiddelen en
voorzieningen

Wmo

Wmo2015

Behandeling

Zvw

Zvw

Persoonlijke verzorging (niet
medisch)

AWBZ

Wmo2015

Persoonlijke verzorging
(medisch)

AWBZ

Zvw

Kortdurend verblijf

AWBZ

Wmo2015 / Wlz

Pgb

Zowel voor als na de hervorming van de langdurige zorg is het mogelijk om gebruik te
maken van een pgb. Na de hervorming langdurige zorg zijn er pgb’s mogelijk onder de
volgende regelingen:
- Wmo2015
- Wlz
- Jeugdwet
- Zvw

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 11

Met de hervorming van de langdurige zorg is het pgb blijven bestaan, maar is wel het
‘trekkingsrecht’ ingevoerd. Tot en met 2014 kregen cliënten het pgb op hun eigen
rekening gestort en moesten zij achteraf de gemaakte kosten verantwoorden. Per 2015
wordt het pgb door de Sociale Verzekeringsbank (SVB) beheerd. De cliënt stuurt zijn
zorgfactuur naar de SVB, die vervolgens de factuur uitbetaalt.
Naast de invoering van het trekkingsrecht is nu de betaling van de eigen bijdrage via
het CAK komen te lopen. Hier wordt in paragraaf 4.1 verder op ingegaan.

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 12

4. Zorgkosten
Om na te gaan of huishoudens meer zijn gaan betalen voor zorg sinds de hervorming
van de langdurige zorg, is het noodzakelijk om op een rij te krijgen welke kosten er
door hen gemaakt worden. In het vorige hoofdstuk is besproken welke regelingen er
zijn waarmee de zorg georganiseerd is en hoe deze regelingen veranderd zijn. In dit
hoofdstuk worden de kosten besproken die gebruikers zelf maken en hoe deze
veranderd zijn tussen 2014 en 2015.
In eerste instantie wordt ingegaan op de eigen bijdrage. Deze is het meest relevant
voor dit onderzoek om twee redenen. Ten eerste is de eigen bijdrage een grote
kostenpost voor langdurig zorggebruikers. Immers, voor zorg met verblijf moet een
eigen bijdrage betaald worden, en ook voor zorg zonder verblijf wordt doorgaans een
eigen bijdrage betaald. Ten tweede is de kans groot dat de eigen bijdrage veranderd is
als gevolg van de HLZ. De organisatie van de zorg zonder verblijf – de focus van dit
vooronderzoek – is door de overheveling naar de gemeenten wellicht het meest
ingrijpend veranderd in 2015, en mogelijk daarmee ook de eigen bijdrage.
De eigen bijdrage is uiteraard niet de enige kostenpost van langdurig zorggebruikers;
daarom worden volledigheidshalve ook andere zorgkosten besproken.

4.1 Eigen bijdrage
De eigen bijdrage is het deel van de zorgkosten dat door de gebruikers van langdurige
zorg wordt betaald. De hervorming langdurige zorg heeft mogelijk invloed gehad op de
hoogte van de eigen bijdrage.
4.1.1 Voor welke zorg betaal je een eigen bijdrage?
In 2014 betaalden cliënten die gebruik maakten van de AWBZ en/of de Wmo een eigen
bijdrage. Ook in 2015 bestaat een eigen bijdrage, maar nu voor het gebruik van de
Wmo2015 en de Wlz.
AWBZ
In de periode tot en met 2014 moest over een aantal vormen van AWBZ-zorg een eigen
bijdrage worden betaald, het betreft:
- verpleging
- persoonlijke verzorging
- (tijdelijk) verblijf in een AWBZ-instelling
- begeleiding
Voor deze vormen van AWBZ-zorg zijn standaardtarieven vastgelegd.
De hervorming van de langdurige zorg betekent voor gebruikers van verpleging en
medische verzorging thuis dat zij hiervoor geen eigen bijdrage meer hoeven te betalen,
omdat dit in 2015 is overgeheveld van de AWBZ naar de Zorgverzekeringswet
(wijkverpleging bij Zvw, zie Tabel 1). Wijkverpleging valt ook niet onder het eigen risico.

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 13

Niet medisch noodzakelijke persoonlijke verzorging (zoals hulp met wassen en
aankleden) is vanuit de AWBZ overgegaan naar de Wmo2015. Hier moet doorgaans
wel een eigen bijdrage voor worden betaald.
Wmo
Huishoudens kunnen geconfronteerd worden met een eigen bijdrage voor
zorgvoorzieningen die vallen onder de Wmo. In 2014 waren dit huishoudelijke
verzorging en hulpmiddelen, in 2015 is daar begeleiding, niet medische persoonlijke
verzorging en kortdurend verblijf en/of logeeropvang voor mensen met een
psychiatrische aandoening bijgekomen. De gemeente bepaalt voor welke
voorzieningen een eigen bijdrage betaald moet worden. Hierin kunnen de gemeenten
verschillen.
In de Wmo wordt onderscheid gemaakt tussen algemene en maatwerkvoorzieningen.
Algemene voorzieningen bestonden voor de hervorming langdurige zorg uit
laagdrempelige voorzieningen die veelal zonder indicatie toegankelijk waren, zoals
ouderenwerk en activiteiten in buurthuizen. Voor deze klassieke algemene
voorzieningen is het niet gebruikelijk dat er een (substantiële) eigen bijdrage gevraagd
wordt.
Na de hervorming van de langdurige zorg heeft een aantal gemeenten nieuwe
algemene voorzieningen geïntroduceerd, zoals begeleiding, dagbesteding en
huishoudelijke hulp. Een deel van de gemeenten rekent hier een eigen bijdrage voor.
Wanneer de algemene voorzieningen niet toereikend zijn voor de zorgvraag van de
cliënt, wordt samen met de cliënt bekeken of de cliënt in aanmerking komt voor een
maatwerkvoorziening. Hier moet meestal een eigen bijdrage over betaald worden. De
hoogte hiervan kan per gemeente verschillen.
Gemeenten kopen de zorg zelf in en daardoor kan het tarief per gemeente verschillen.
Daarnaast hanteren veel gemeenten een minimabeleid, zodat ook mensen met een
laag inkomen gebruik kunnen maken van Wmo-zorg waar een eigen bijdrage voor
gerekend wordt.
Wlz
Zorg die bekostigd wordt vanuit de Wlz is intensiever van aard en houdt meestal in dat
de zorggebruiker in een instelling verblijft, maar in sommige gevallen kan de cliënt de
zorg thuis krijgen (Modulair pakket thuis/ Volledig pakket thuis/ pgb). Voor Wlz-zorg
moet een eigen bijdrage betaald worden.

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 14

Pgb
Over het pgb moet ook een eigen bijdrage betaald worden. Tot en met 2014 werd dit
ingehouden op het pgb. De cliënt kreeg dus een netto-pgb9. Met ingang van 2015 krijgt
de cliënt de beschikking over het bruto-pgb en wordt de eigen bijdrage door het CAK
gefactureerd. In beide gevallen geldt wel dat de maximale eigen bijdrage niet
overschreden mocht/mag worden.
4.1.2 Hoogte eigen bijdrage
Het CAK berekent de eigen bijdrage op basis van de huishoudenssituatie (leeft de cliënt
alleen of zijn er meer mensen in het huishouden), de hoogte van het inkomen en
vermogen van het huishouden, leeftijd (jonger of ouder dan AOW-leeftijd) en het
zorggebruik.
In het proces van het berekenen en factureren van de eigen bijdrage ontstaan bij het
CAK enkele verschillende begrippen van de eigen bijdrage:
- Maximale eigen bijdrage: op basis van het inkomen, vermogen en de
leefsituatie van de cliënt wordt de maximale eigen bijdrage bepaald. Dit is wat
een huishouden maximaal mag betalen aan eigen bijdrage.
- Opgelegde eigen bijdrage: afhankelijk van de hoeveelheid en soort van de door
de cliënt afgenomen zorg, wordt een eigen bijdrage opgelegd die nooit meer is
dan de maximale eigen bijdrage.
- Gefactureerde eigen bijdrage: op de opgelegde eigen bijdrage wordt
gemeentelijk minimabeleid en bijvoorbeeld de Wtcg-korting toegepast om te
komen tot de gefactureerde eigen bijdrage. Deze geeft aan welke eigen
bijdrage aan de cliënt in rekening wordt gebracht en dus wat de cliënt zou
moeten betalen.
- Geïnde eigen bijdrage: de geïnde eigen bijdrage is het bedrag dat het CAK
tenslotte ontvangen heeft van de cliënt. Het verschil met de gefactureerde
eigen bijdrage is of de klant zijn rekening dus wel of niet (volledig) betaald
heeft.
- Afgedragen eigen bijdrage: de afgedragen eigen bijdrage is het bedrag dat door
het CAK is overmaakt naar de gemeenten en de fondsen.
Voor dit onderzoek is de gefactureerde eigen bijdrage het meest relevant, omdat deze
aangeeft wat de cliënt moet betalen en daarmee het beste beeld geeft van de kosten
voor de cliënt.
4.1.3 Overige veranderingen die gevolgen hebben voor de eigen bijdrage
Naast de overheveling van zorg naar gemeenten, zijn er ook andere regelingen die van
invloed kunnen zijn op de hoogte van de eigen bijdrage. Dit vooronderzoek bespreekt
de afschaffing van de Wtcg-korting, veranderingen van het inkomen, de invoering van

9

Dit is de algemene situatie, in sommige gemeenten was echter sprake van een bruto pgb.

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 15

de WUL en veranderingen in de aftrek voor de inkomstenbelasting10. Deze
veranderingen staan los van de hervorming van de langdurige zorg, maar kunnen wel
een verschil veroorzaken in de eigen bijdrage tussen 2014 en 2015. Kortom, niet alle
wijzigingen in de eigen bijdrage kunnen worden toegeschreven aan de hervorming van
de langdurige zorg.
Wtcg-korting
Een verandering die zeker invloed zal hebben op de hoogte van de eigen bijdrage is de
afschaffing van de Wtcg-korting (Wet tegemoetkoming chronisch zieken en
gehandicapten). Deze korting van 33 procent op de eigen bijdrage voor zorg zonder
verblijf (daaronder valt o.a. alle zorg van de Wmo2015) is met ingang van zorgjaar 2015
afgeschaft. Van mensen die zowel in 2014 als in 2015 zorg zonder verblijf ontvingen en
hier een eigen bijdrage over betaalden, zal de netto eigen bijdrage in 2015 gestegen
zijn. In de gefactureerde eigen bijdrage die het CAK berekent en die de cliënt krijgt
opgestuurd, is de Wtcg-korting al opgenomen.
Verschillen in inkomen en vermogen tussen 2012 en 2013
Veranderingen in het huishoudinkomen van mensen tussen 2012 en 2013, kunnen
effect hebben op de hoogte van de eigen bijdrage in 2014 en 2015.
Om de eigen bijdrage te berekenen, gebruikt het CAK het verzamelinkomen11 en
vermogen van 2 jaar eerder. Dat betekent dat de eigen bijdrage van 2014 berekend
werd op het verzamelinkomen en vermogen van 2012, en de eigen bijdrage van 2015
op dat van 2013. Als het verzamelinkomen en/of vermogen van huishoudens in 2013
hoger of lager was dan in 2012, heeft dat als gevolg dat de eigen bijdrage van het
huishouden in 2015 ook hoger of lager kan zijn dan in 2014.
WUL
De invoering van de Wet Uniformering Loonbegrip (WUL)12 in 2013 kan gevolgen
hebben voor het inkomen waarmee het CAK rekent, zelfs als het inkomen in de praktijk
niet veranderd is. Dit komt doordat het loonbegrip waarmee gerekend wordt door
deze wet is aangepast met ingang van 2013. Dit kan invloed hebben op de eigen
bijdrage in 2015, aangezien deze is berekend op het verzamelinkomen van 2013. Deze
verandering kan zowel positief als negatief zijn.
IB-aftrek bijzondere ziektekosten
Met ingang van 2013 mogen rollators en dergelijke niet meer van het inkomen voor de
inkomstenbelasting worden afgetrokken. Hierdoor kan het verzamelinkomen hoger
10

Er kunnen nog andere regelingen zijn die van invloed zijn op de hoogte van de eigen bijdrage in 2014 en 2015. De
regelingen die hier besproken worden zijn de voornaamste.
11
Het verzamelinkomen bestaat uit het totaal van inkomens uit 3 ‘boxen’: 1) inkomsten uit werk, uitkering of een eigen
woning, 2) inkomsten uit aandelen en dividenden en 3) opbrengsten uit sparen en beleggen.
12
De WUL heeft als doel het verminderen van de administratieve lasten van werkgevers en belastingdienst door voor
een groot aantal berekeningen van premies (o.a. de premie voor de zorgverzekering) één loonbegrip te hanteren, in
plaats van verschillende loonbegrippen. Dit heeft als gevolg dat de bepaalde inkomensgroepen een stijging of daling in
hun netto-inkomen zagen en daarmee ook een stijging of een daling zagen in de grondslag waarover ze premies moeten
afdragen in 2013 .

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 16

uitvallen en daarmee ook de eigen bijdrage in 2015, die wordt berekend op basis van
het verzamelinkomen in 2013.

4.2 Overige zorgkosten
Zoals eerder vermeld hebben mensen naast de eigen bijdrage ook andere zorgkosten.
Deze kunnen ook veranderd zijn van 2014 op 2015. Veranderingen in deze kosten
hebben geen, of in mindere mate een, link met de hervorming langdurige zorg, en
worden daarom ook niet meegenomen in het onderzoek. Volledigheidshalve worden
ze hier wel besproken.
4.2.1 De premie voor de zorgverzekering
Alle inwoners van Nederland zijn verplicht verzekerd bij een zorgverzekeraar voor zorg
die valt onder de Zorgverzekeringswet (zie hoofdstuk 3). Voor die verzekering betalen
inwoners die 18 jaar of ouder zijn een premie aan de zorgverzekeraar. De hoogte van
deze premie varieert per zorgverzekeraar en hangt af van de hoeveelheid zorg waar de
persoon voor verzekerd wil zijn. Over het algemeen zijn de premies voor de
zorgverzekering tussen 2014 en 2015 licht gestegen.
Mensen met een lager inkomen hebben recht op een zorgtoeslag De hoogte van de
zorgtoeslag is afhankelijk van de hoogte van de standaardpremie (gemiddelde premie
plus gemiddeld eigen risico) en het inkomen.
Naast de premie moeten verzekerden ouder dan 18 jaar bij het gebruik van sommige
soorten zorg een eigen bijdrage betalen. Een eigen bijdrage kan gelden bij:
 farmaceutische zorg,
 fysiotherapie of oefentherapie,
 geestelijke gezondheidszorg,
 hulpmiddelen,
 ziekenvervoer.
4.2.2 De premie voor de volksverzekering
Iedereen die in Nederland woont en een inkomen heeft, betaalt een premie voor de
volksverzekeringen. Dit zijn verzekeringen van waaruit onder andere de zorg voor de
Wlz (en voorheen de AWBZ) wordt betaald. De hoogte van de premie is
inkomensafhankelijk en wordt betaald via het salaris (als loonheffing) of via de
belastingaanslag.
Het tarief voor de premie volksverzekeringen is in 2015 met 3 procentpunt verlaagd.13
4.2.3 Het eigen risico voor de zorgverzekering

13

Bron:
http://www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/bldcontentnl/belastingdienst/prive/werk_en_inkomen/sociale_verze
keringen/premies_volks_en_werknemersverzekeringen/volksverzekeringen/hoeveel_moet_u_betalen

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 17

Het eigen risico is het deel van de (Zvw) zorg dat voor eigen rekening blijft. Dit bedrag
komt dus bovenop de premie voor de zorgverzekering.
Mensen die gebruik maken van bepaalde zorg die onder de Zvw valt, betalen hiervoor
een verplicht eigen risico. Dit betekent dat mensen jaarlijks eerst een bepaald bedrag
aan zorg zelf moeten betalen, voordat de verzekeraar gaat vergoeden. Een persoon
betaalt eigen risico voor zorg die onder de basisverzekering valt, bijvoorbeeld voor
medicijnen, bloedprikken en ambulancevervoer. Een aantal vormen van zorg is
vrijgesteld van een eigen risico, zoals een bezoek aan de huisarts en kraamzorg.
Mensen maken dus kosten als ze de zorg gebruiken die onder het eigen risico valt: als
ze binnen een jaar het eigen risico overschrijden hebben, betaalt de zorgverzekeraar
alle zorg.
Aangenomen wordt dat langdurig zorggebruikers hun eigen risico jaarlijks opmaken.
Uit CBS-onderzoek blijkt dat 60 procent van alle Nederlanders het eigen risico
opmaakt. Van de ouderen en chronisch zieken met zorg zonder verblijf maakt 96,2
procent het eigen risico op14. De hoogte van het eigen risico wordt per jaar opnieuw
vastgesteld door de overheid. In 2015 is de hoogte van het eigen risico met 15 euro
gestegen, van 360 euro naar 375 euro15. Er kan dus aangenomen worden dat de
meeste gebruikers van zorg zonder verblijf te maken hebben gehad met de stijging in
eigen risico.
Naast het verplichte eigen risico bestaat er ook een vrijwillig eigen risico. Door zelf
vrijwillig een hoger eigen risico te nemen, gaat de zorgpremie omlaag. Dit is een
individuele afweging.
4.2.4 Eigen uitgaven aan zorg
De eigen uitgaven aan de zorg zijn de kosten voor zorg die niet altijd vergoed worden
door zorgverzekeraars, volksverzekeringen, gemeenten of andere instanties. Dit zijn
bijvoorbeeld zaken als homeopathie, vruchtbaarheidsbehandelingen, fysiotherapie,
maar ook zelfzorggeneesmiddelen (pleisters, paracetamol) en particulier ingekochte
zorg. Soms is het mogelijk deze kosten van de belasting af te trekken. Er zijn geen
goede en recente gegevens beschikbaar over de eigen uitgaven aan zorg16.

4.3 Samenvatting
Hieronder staat schematisch aangegeven welke kostenpost bij welke regeling hoort
voor zowel 2014 als 2015.

14

http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/informatie/beleid/publicaties/papers/archief/2015/150609-regionale-verschillen-ingebruik-van-awbz-zorg-door-ouderen-en-chronisch-zieken-in-2012.htm
15
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/zorgverzekering/vraag-en-antwoord/eigen-risico-zorgverzekering
16
Met behulp van het budgetonderzoek – waarin de uitgaven van huishoudens in Nederland in kaart worden gebracht –
kan enigszins een beeld worden verkregen van de eigen uitgaven aan zorg. De meest recente gegevens van het
budgetonderzoek dateren van 2010. Zie www.cbs.nl.

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 18

Tabel 2: Regelingen per kostenpost in 2014 en 2015.
Kostenpost

Regelingen 2014

Regelingen 2015

Eigen bijdrage
Premie zorgverzekering
Premie volksverzekering
Eigen risico zorgverzekering
Eigen uitgaven aan zorg

AWBZ, Wmo, Wtcg-korting
Zvw, zorgtoeslag
AWBZ
Zvw

Wmo2015, Wlz

n.v.t.

n.v.t.

Zvw, zorgtoeslag
Wlz
Zvw

De verschillende kostenposten hebben niet allemaal een directe link met de HLZ,
daarnaast zijn veel bronnen pas relatief laat beschikbaar. Aangezien het de vraag van
het ministerie van VWS was om de financiële gevolgen van de HLZ in kaart te brengen
en de gegevens zo snel mogelijk op te leveren, raadt het CBS aan om de focus te leggen
op de eigen bijdrage voor de zorg die in 2015 onder de Wmo2015 valt. Dit betekent dat
niet de totale zorgkosten van huishoudens in kaart gebracht worden, maar alleen de
eigen bijdragen.

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 19

5. Interpretatie veranderingen in zorgkosten
Niet alleen de veranderingen in kosten die de zorggebruiker maakt zijn relevant, ook de
veranderingen in de hoeveelheid ontvangen zorg zijn belangrijk. Een eventuele
kostenstijging voor gebruikers van langdurige zorg hoeft immers niet het gevolg te zijn
van de hervorming langdurige zorg: het kan namelijk ook het gevolg zijn van een
stijging van de hoeveelheid ontvangen zorg. Om een eventuele kostenstijging goed te
kunnen interpreteren, is het belangrijk om meer informatie te hebben over de
ontvangen zorg.
Het eerste wat dan belangrijk is, is of er nog steeds dezelfde soort zorg gegeven wordt.
Daarnaast is het van belang om te kijken of de hoeveelheid gegeven zorg (het
zorgvolume) hetzelfde is. Een alternatief voor het zorgvolume is om te kijken naar de
totale kosten van de zorg voor een cliënt.

5.1 Soorten zorg
Langdurig zorggebruikers kunnen verschillende soorten zorg (tegelijkertijd) ontvangen,
bijvoorbeeld persoonlijke verzorging (helpen met wassen en aankleden) en
huishoudelijke verzorging (hulp bij het schoonmaken van het huis). Op basis van data
van het CAK is waarschijnlijk te zeggen welke typen zorg de verschillende huishoudens
ontvingen in 2014 en 2015. Dit is afhankelijk van de kwaliteit van de dataset die het
CAK kan leveren. Hier kan nu nog geen uitspraak over gedaan worden, aangezien deze
dataset nog niet beschikbaar is. Het onderzoek kan waarschijnlijk de volgende typen
zorg onderscheiden:
- Huishoudelijke verzorging (hulp bij het huishouden)
- Begeleiding (bv. dagactiviteiten in een groep)
- Hulpmiddelen en voorzieningen (bv. een rolstoel of scootmobiel)
Voor al deze typen geldt dat deze alleen kunnen worden onderscheiden zolang er via
het CAK een eigen bijdrage over betaald moet worden. Wanneer gemeenten
bijvoorbeeld een rolstoel als algemene voorziening aanbieden waarvoor geen eigen
bijdrage betaald hoeft te worden, zal deze niet voorkomen in de bestanden van het
CAK, ook al valt het wel binnen deze typen zorg. Daarnaast moet de zorg geen deel
uitmaken van een arrangement waarvan de inhoud niet bij het CAK bekend is.
Voor (onder andere) de genoemde typen zorg moet in zowel 2014 als 2015 een eigen
bijdrage betaald worden. Persoonlijke verzorging is minder makkelijk te
onderscheiden, omdat deze zorg vanaf 2015 onderverdeeld is in ‘persoonlijke
verzorging (Wmo – hulp bij bv. wassen en aankleden)’ en in ‘wijkverpleging (Zvw –
medicinale zorgverlening aan huis)’. Als huishoudens zowel in 2014 als in 2015
persoonlijke verzorging ontvingen, kan er dus niet met zekerheid gezegd worden dat
het hier om dezelfde soort zorg gaat.
Het onderzoek maakt een onderscheid in bovenstaande zorgsoorten om na te kunnen
gaan of een huishouden in 2015 dezelfde soort zorg genoten heeft; hiermee kunnen

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 20

we met iets meer zekerheid zeggen dat de eigen bijdragen in ieder geval voor dezelfde
soort zorg betaald worden. Het is niet mogelijk om hieruit te concluderen of dit
dezelfde hoeveelheid zorg is en of de kwaliteit van de zorg hetzelfde is. Ook kan de
reden waarom een persoon een bepaald type zorg wel of niet (extra) gekregen heeft,
niet achterhaald worden.

5.2 Zorgvolume
Naast informatie over het soort zorg dat huishoudens ontvingen, is het voor een goede
vergelijking noodzakelijk om ook te weten of ze dezelfde hoeveelheid van een
bepaalde soort zorg ontvangen hebben. Immers, als het volume van de zorg in 2015
gelijk is aan dat in 2014, dan kunnen we concluderen dat een eventuele stijging in
eigen bijdrage niet het gevolg is van een toename van de hoeveelheid zorg.
Het meten van het volume van het zorggebruik is echter onhaalbaar gebleken, met
name bij de zorg die is overgeheveld naar de gemeenten. Gemeenten hebben veel
vrijheid gekregen bij deze hervorming van de zorg, ook in het registreren van de zorg
die ze leveren aan mensen. Dat heeft gevolgen voor de registraties bij het CAK en
daarmee ook voor het CBS.
Er zijn twee veranderingen die het onmogelijk maken om op een juiste manier het
volume van het zorggebruik te meten, namelijk:
1. Het meten of een persoon in 2015 dezelfde zorg heeft gekregen als in 2014 is
niet altijd meer mogelijk, doordat een deel van de gemeenten de zorg op
andere manieren is gaan registreren. Bijvoorbeeld waar huishoudelijke
verzorging in 2014 op basis van minuten ging, gaat het nu steeds meer in
pakketten. In 2014 kreeg iemand bijvoorbeeld 60 minuten huishoudelijke
verzorging. In 2015 krijgt die persoon 1 ‘schoon huis pakket’. Het is niet meer
duidelijk hoeveel minuten huishoudelijke verzorging in het pakket zitten. Door
die verandering in eenheden is de situatie voor en na de hervorming niet met
elkaar te vergelijken, en de vraag of mensen meer of minder zorg hebben
ontvangen dus niet te beantwoorden.
2. Daarnaast kunnen gemeenten zorg op een andere manier invullen. Dus zelfs al
zijn de registraties voor beide jaren in dezelfde eenheid, dan nog kunnen er
verschillen zijn in kwaliteit van de zorg tussen 2014 en 2015. Een persoon kan
bijvoorbeeld wekelijks nog steeds hetzelfde aantal uur begeleiding krijgen,
waarbij dat in 2014 begeleiding was in een groep van 6 personen met 2
begeleiders, en in 2015 in een groep van 12 mensen met 1 begeleider. Deze
veranderingen zijn niet zichtbaar in de registraties, maar hebben waarschijnlijk
toch gevolgen voor de kwaliteit van zorg die personen ervaren. Dus ook al zijn
de hoeveelheden zorg dezelfde gebleven, er kan niet met zekerheid gezegd
worden of mensen ook daadwerkelijk dezelfde kwaliteit zorg krijgen.
Het is dus niet mogelijk om veranderingen in het volume Wmo-zorg van 2014 op 2015
per persoon in kaart te brengen.

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 21

Naast de Wmo-zorg is voor langdurig zorggebruikers zonder verblijf ook de Zvw-zorg
relevant, aangezien medicijnen en bezoeken aan dokters onder deze wet vallen.
Zorgverzekeraars hebben inzicht in kosten en volumes van deze typen zorg. Immers, bij
de zorgverzekeraars worden de kosten voor deze zorg gedeclareerd. Deze declaratie
kan geruime tijd nadat de zorg gegeven is plaatsvinden. Voor consumenten geldt zelfs
dat zij zorg tot 3 jaar nadat deze gegeven is, mogen declareren17. Hierdoor zijn
eventuele bestanden over zorgkosten en zorgvolume in het kader van de Zvw relatief
laat beschikbaar, minimaal anderhalf jaar na afloop van het zorgjaar. Deze termijn is te
lang voor het onderzoek. In het vooronderzoek is daarom niet verder gekeken naar de
kwaliteit van de bestanden en eventuele mogelijkheden tot levering.

5.3 Kosten van de zorg
Een alternatief om het volume van het zorggebruik te meten, zou zijn om de kosten
van de zorg voor een persoon in kaart te brengen. Hiermee worden de kosten bedoeld
die door de diverse zorgaanbieders in rekening worden gebracht bij bijvoorbeeld de
gemeenten. Dit is dus een ander begrip dan de zorgkosten die de gebruiker betaalt
(zoals in hoofdstuk 4 besproken). De kosten voor de zorg geven een indicatie van het
zorgvolume: immers, als de kosten voor dezelfde soort zorg in 2015 hoger liggen dan in
2014, dan zou dat kunnen betekenen dat de persoon in kwestie meer zorg is gaan
gebruiken. Aan het gebruik van zorgkosten als indicatie voor het zorgvolume kleven
echter ook nadelen:
- Voor de meeste soorten zorg is het niet mogelijk om een goede vergelijking te
maken van zorgkosten als indicatie voor volume: aangezien de gemeenten
vrijheid hebben in het inkopen van zorg, en de prijs daardoor wellicht
veranderd is, kunnen veranderingen in de zorgkosten ook het gevolg zijn van
een verandering in de zorgprijs. De gedachte achter de overheveling van een
groot deel van de zorg van het Rijk naar gemeenten is dat gemeenten zorg
efficiënter zouden kunnen inkopen en dus uiteindelijk goedkoper uit zijn. Als
dit het geval is, of als de gemeenten onverhoopt duurder uit zijn, zullen de
zorgkosten er voor 2015 anders uitzien dan in 2014. Die verandering is dan een
prijsverandering en niet het gevolg van meer of minder zorg die genoten is
door de zorggebruiker.
- Voor de zorg die zowel in 2014 als in 2015 onder de verantwoordelijk van de
gemeenten viel (huishoudelijke verzorging en hulpmiddelen en voorzieningen)
geldt de beperking van zorgoverheveling niet, maar dat zou leiden tot een hele
kleine populatie, die niet representatief is om algemene conclusies over te
trekken. Daarnaast kan het nog steeds zo zijn dat de kostprijs voor de zorg die
ook al in 2014 aangeboden werd door de gemeente, in 2015 toch veranderd is
als gevolg van bezuinigingen.
Ten behoeve van de gemeentelijke monitor sociaal domein wordt aan gemeenten
gevraagd om informatie over zorgkosten en zorgvolume door te geven aan het CBS.
17

Bron: http://www.nza.nl/zorgonderwerpen/dossiers/zorgverzekering/veelgestelde-vragen/declaraties/

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 22

Deze gegevens-uitvraag is echter volledig op vrijwillige basis, wat als gevolg heeft dat
niet alle gemeenten responderen en er geen landelijk cijfer gemaakt kan worden.
Daarbij is de kwaliteit van de beschikbare data is nog onduidelijk.
Het CAK beschikt ook over data over zorgkosten, maar acht deze niet van voldoende
kwaliteit om hier dergelijke berekeningen mee uit te voeren. Dit heeft te maken met
de vrijheid en de moeilijkheid die gemeenten hebben om gegevens over zorgkosten
aan te leveren. Gemeenten spitsen zich steeds meer toe op het leveren van
maatwerkarrangementen. Huishoudens kunnen administratief gezien hetzelfde
arrangement krijgen: dan krijgt het CAK te zien dat huishoudens a en b bijvoorbeeld
maatwerkarrangement 1 krijgen. Huishoudens a en b kunnen echter nog wel
verschillen in de precieze soort zorg die ze krijgen, ook al valt het onder dezelfde
noemer. Huishouden a krijgt bijvoorbeeld 4 uur huishoudelijke verzorging, 6 uur
persoonlijke verzorging en een halve dag dagbesteding per week. Huishouden b krijgt
ook 4 uur huishoudelijke verzorging, maar 4 uur persoonlijke verzorging en 2 halve
dagen dagbesteding per week. Voor de gemeenten is het administratief niet haalbaar
om voor elk huishouden apart de precieze kosten te berekenen voor elk
maatwerkarrangement. Als oplossing nemen ze bijvoorbeeld het gemiddelde of de
maximale prijs voor een maatwerkarrangement en geven ze die kostenprijs op aan het
CAK. Daarom kan het CAK de kwaliteit van de zorgkosten per huishouden niet
voldoende waarborgen.
Het is dus ook niet mogelijk om veranderingen van de zorgkosten Wmo van 2014 op
2015 per persoon in kaart te brengen.

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 23

6. Conclusie
We hebben in dit vooronderzoek gekeken naar mogelijke meting van de verandering in
de zorg ten gevolge van de hervorming langdurige zorg. Hierbij is gefocust op de
langdurig zorggebruikers van 18 jaar of ouder die zorg zonder verblijf krijgen.
Uit het vooronderzoek bleek het volgende:
- Het is mogelijk om te achterhalen welke soorten zorg zonder verblijf de
huishoudens in de populatie in 2014 en 2015 ontvingen.
- Het is mogelijk te achterhalen welke eigen bijdrage zij daarvoor betaalden.
- Het achterhalen van de veranderingen in de hoeveelheid zorg die deze groep
tussen 2014 en 2015 kreeg, is echter vrijwel onmogelijk. Dit komt door
veranderde definities en registraties in de zorg die in 2015 onder de Wmo valt.
- Het is daardoor niet mogelijk om te concluderen of veranderingen in eigen
bijdragen veroorzaakt worden door de HLZ.
- Voor alleen de zorg die onder de Zvw valt, is een vergelijking in hoeveelheid
ontvangen zorg wellicht wel te maken. De bestanden die hiervoor nodig zijn,
zijn pas op zijn vroegst medio 2017 beschikbaar.
- Een alternatief voor het meten van de hoeveelheid zorg zijn de totale
zorgkosten. Het achterhalen van de totale kosten van de zorg op
persoonsniveau is praktisch onmogelijk. Voor Wmo-zorg zijn gemeenten niet
verplicht gegevens hierover aan te leveren. Het aantal gemeenten dat wel
levert is te klein om een landelijk cijfer te maken. Voor zorg die onder de Zvw
valt is een vergelijking wellicht wel te maken. De bestanden die hiervoor nodig
zijn, zijn pas op zijn vroegst medio 2017 beschikbaar.
Het CBS adviseert daarom het onderzoek in te steken op de soorten zorg die de eerder
genoemde groep huishoudens ontving en op de eigen bijdrage die zij hiervoor
betaalde.

6.1 Onderzoeksvoorstel
De genoemde groep langdurig zorggebruikers van 18 jaar en ouder die zorg zonder
verblijf gebruiken, kan worden afgebakend zoals beschreven in hoofdstuk 2. Er wordt
gekeken naar de huishoudens die in 2013 en 2014 zorg zonder verblijf op basis van de
AWBZ of de Wmo ontvingen. Binnen deze groep worden niet-langdurige groepen, zoals
revalidatiezorggebruikers, uitgesloten. Deze populatie zal worden geselecteerd in en
gekoppeld aan de gegevens over de zorg in 2015 die beschikbaar zijn.
Voor deze groepen worden veranderingen in eigen bijdragen en typen zorg tussen
2014 en 2015 berekend. Hiervoor wordt informatie gebruikt van het CAK. Daarbij
wordt uitgesplitst naar type huishouden, inkomen en vermogen. Aanvullende
informatie over inkomen en vermogen is opgenomen in bijlage 1. Een indruk van de
vorm waarin de uitkomsten gepresenteerd zullen worden, is te vinden in bijlage 2.
Hierin staan de lege tabellen die een eerste indruk geven van de resultaten die

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 24

gepresenteerd worden. Afhankelijk van de uitkomsten en ten gevolge van
voortschrijdend inzicht kunnen gedurende het onderzoek nog wijzigingen in de
tabellen worden aangebracht, zoals wijzigingen in inkomensgrenzen,
huishoudenstypering.
Een kanttekening die bij deze tabellen gemaakt moet worden, is dat verandering in
zorg en zorgkosten veroorzaakt kan worden door redenen die buiten de hervorming
van de langdurige zorg liggen. Mensen kunnen bijvoorbeeld meer zorg gaan gebruiken,
omdat hun toestand is verslechterd en als gevolg daarvan ook een hogere eigen
bijdrage betalen.
Het CBS raadt daarom aan om ook tabellen samen te stellen voor het jaar 2013. Om
een goed beeld te krijgen van de orde van grootte van de verandering van het
zorggebruik en de zorgkosten als gevolg van verslechtering van de
gezondheidstoestand, is het raadzaam om niet alleen naar de overgang 2014/2015 te
kijken, maar om daarnaast te kijken naar de veranderingen in het zorggebruik tussen
2013 en 2014. Tussen 2013 en 2014 is de langdurige zorg niet ingrijpend18 hervormd.
Een eventuele stijging in het zorggebruik in die periode duidt op een toenemende
zorgvraag, waarschijnlijk als gevolg van de verslechtering van de gezondheidstoestand
van de populatie. Dit is een indicatie voor de verwachting van de verandering van de
zorgvraag voor het volgende jaar. Op deze wijze kan de stijging tussen 2014/2015
vergeleken worden met die van 2013/2014. Daarmee kan een grove indicatie gegeven
worden of het aannemelijk is dat de verschillen tussen 2014 en 2015 vooral worden
veroorzaakt door de hervorming van de zorg of door de verslechtering van de
gezondheidstoestand.
Hieronder wordt schematisch weergegeven welke data gebruikt wordt voor het
onderzoek, wie de data aanlevert, wanneer de data beschikbaar is en wat er precies
geleverd wordt.
Tabel 3: Te gebruiken bestanden voor het onderzoek.
Bron/Dataleverancier Beschikbaarheid
Naar verwachting eind
Eigen bijdrage en type CAK
februari 2016
zorg 2013/2014/Q1 +
Q2 2015
Inkomen 2012/2013

RIO (registerdata van
o.a. belastingdienst)

Eind januari 2016

Vermogen 2012/2013

Registerdata van o.a.
belastingdienst

Eind januari 2016

CBS, CAK

2013 is beschikbaar,
2014 eind januari

AWBZ/WMO 2013,

Inhoud
Het aantal mensen met zorg
zonder verblijf op BSNniveau, eigen bijdrage, type
zorg
Inkomen op basis van
sociaal minimum op
huishoudensniveau
Vermogen op
huishoudensniveau

Welke personen maakten

18

Er zijn met ingang van 2014 nog wel enkele wijzigingen in de indicatiewijzer van het CIZ doorgevoerd, waardoor de
indicatiestelling iets is veranderd (zie www.ciz.nl).

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 25

2014 en 2015 voor
bepalen populatie

e

2016, 2015 1 half jaar
naar verwachting eind
februari 2016

gebruik van AWBZ/WMO in
2013, 2014 en 2015.

Zoals eerder gezegd, kijken we alleen naar mensen die ook in 2015 Wmo-zorg
ontvingen. Indien gewenst kan er een analyse gedaan worden op de groep die in 2015
uitgestroomd is uit de Wmo. Er kunnen verschillende redenen voor uitstroom zijn,
bijvoorbeeld doordat mensen naar een instelling gaan en dus zorg met verblijf gaan
gebruiken, of in het geval van revalidatiezorg dat ze voldoende hersteld zijn en de
Wmo-zorg niet meer nodig hebben, of omdat ze overlijden. Ook kunnen mensen
uitstromen omdat ze door de hervorming van de langdurige zorg besloten hebben om
hun zorg zelf te regelen. Deze onderzoeksmogelijkheid is in dit vooronderzoek verder
niet bekeken.

6.2 Tijdspad
Het CAK kan naar verwachting eind februari 2016 data leveren over het eerste half jaar
van 2015 (kwartaal 1 + kwartaal 2). Het CAK waarschuwt hierbij wel voor de mogelijke
slechte kwaliteit van dit bestand. Aangeraden wordt om te wachten tot het
jaarbestand 2015 beschikbaar is (geschat wordt tegen juni/juli 2016). Dit heeft te
maken met de termijn dat zorgaanbieders en gemeenten nog gegevens mogen
aanleveren aan het CAK: dit mogen ze in ieder geval nog tot een half jaar doen nadat
de zorg geleverd is. In de praktijk wordt deze termijn ook nog wel eens overschreden.
Dit betekent dat zorg die in december 2015 geleverd wordt, pas in juni 2016 officieel
binnen hoeft te zijn.
Als het CAK in februari data zou leveren over het hele jaar 2015, zou die informatie dus
onvolledig zijn. Het CAK heeft op dit moment (nog) geen zicht op welke zorgaanbieders
nog ontbreken bij het aanleveren van data. Bij een levering van het bestand over het
eerste halfjaar van 2015 bekijkt het CBS of het voldoende volledig is om het onderzoek
uit te voeren.

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 26

Bijlage 1: Toelichting bij de dummytabellen
In de vorige hoofdstukken beschreven we de veranderingen in de zorg die mensen
ontvangen en de zorgkosten die zij hiervoor moeten betalen. Een vraag die hierbij
speelt is of deze veranderingen gerelateerd zijn aan het inkomen dan wel het
vermogen van mensen. Oftewel, veranderen de zorgkosten evenredig mee met het
inkomen van mensen? Om dit de kunnen onderzoeken, stellen we in dit hoofdstuk
definities voor inkomen en vermogen. Deze definities zijn tevens een toelichting op de
dummytabellen die getoond worden in bijlage 2.
Inkomen
Voor het definiëren van het inkomen van huishoudens maken we gebruiken van het
sociaal minimum. Dat is het bedrag waarvan de overheid vindt dat het tenminste nodig
is om in het levensonderhoud te kunnen voorzien. De hoogte van het sociaal minimum
verschilt per type huishouden: een alleenstaande heeft tenslotte minder nodig dan een
samenwonend paar. Huishoudens worden ingedeeld in groepen aan de hand van het
sociaal minimum: zij die leven van het sociaal minimum hebben het allerlaagste
inkomen, zij die leven van 130 procent of meer van het sociaal inkomen hebben het
hoogste inkomen. Daartussenin kunnen groepen gedefinieerd worden per 5 procentgroep of 10 procent-groep (zie Dummytabellen).
Vermogen
Het vermogen van huishoudens wordt gemeten als het verschil tussen de totale
waarde van bezittingen en de totale waarde aan schulden. Daarbij is de totale waarde
van de bezittingen van het huishouden gelijk aan de som van financiële bezittingen,
onroerend goed, ondernemingsvermogen en overige bezittingen. Het totaal aan
schulden van het huishouden is gelijk aan de som van de hypotheekschuld en de
overige schulden. We maken gebruik van quintielen19 om de huishoudens in
vermogensgroepen in te delen: de 1e 20 procent-groep bevat de huishoudens met het
laagste vermogen, en de 5e 20 procent-groep bevat de huishoudens met het hoogste
vermogen.

19

De volledige populatie wordt gerangschikt op vermogen en vervolgens in 5 gelijke groepen verdeeld: dat zijn
quintielen.

Vooronderzoek Financiële Gevolgen van de Hervorming Langdurige Zorg voor Langdurig Zorggebruikers 27