Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2019–2020

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2526
Vragen van de leden Weverling en Koopmans (beiden VVD) aan de Ministers
voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en van
Buitenlandse Zaken over de gezondheidszorg in Afrikaanse landen om een
uitbraak van het coronavirus het hoofd te bieden (ingezonden 19 maart 2020).
Antwoord van Minister Kaag (Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking) en van Minister Blok (Buitenlandse Zaken)
(ontvangen 20 april 2020)
Vraag 1
Hoe beoordeelt u de capaciteit van de gezondheidszorg in Afrikaanse landen
om een uitbraak van het coronavirus het hoofd te bieden? Kunt u daarbij ook
aangeven of, en zo ja, in welke landen er een gevaar is dat zij onvoldoende
stappen (kunnen) nemen om uitbraken op te sporen en in te dammen, of niet
in staat zijn besmette personen medische zorg te bieden?
Antwoord 1
Het gezondheidssysteem is in veel Afrikaanse landen zwak – medicijnen en
elementaire medische voorzieningen schieten tekort, kwaliteit en kwantiteit
van medisch personeel laat te wensen over, toegang tot zorg is ongelijk, en
de financiële middelen schieten tekort om aan deze uitdagingen het hoofd te
bieden. Mocht COVID-19 lokale epidemieën tot gevolg hebben in Afrikaanse
landen, dan zal de medische en sociaaleconomische impact daarvan vele
malen dramatischer zijn dan in Europa, en zal bestrijding het uiterste vergen
van een zwakke medische infrastructuur.
Zoals op nationaal niveau het RIVM de autoriteit is, is op internationaal
niveau de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) de autoriteit die informatie
van alle landen monitort en analyseert. Regelmatige WHO briefings zijn de
basis voor onze beleidsbeslissingen. Steeds meer landen delen data over hun
situatie en noden, zodat de WHO een overzicht heeft als basis voor internationale besluitvorming. Op basis van de financieringsbehoefte en de robuust-

ah-tk-20192020-2526
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

1

heid van het gezondheidssysteem worden landen ingedeeld in risico
categorieën.1
Vraag 2
Hoe beoordeelt u de analyse dat het coronavirus in Afrika niet alleen voor
grote gezondheidsproblemen kan zorgen, maar landen ook economisch hard
kan raken of de politiek kan ontwrichten?2
Antwoord 2
Afrikaanse landen worden naar verwachting fors geraakt door het coronavirus. Dit is de grootste crisis buiten oorlogstijd. De Verenigde Naties voorspellen dat het virus minstens de helft van alle banen in Afrikaanse landen op de
tocht zal zetten.
Maatregelen om de verspreiding tegen te gaan, inclusief steeds meer
lockdowns van landen, raken vooral de informele economie. Daar is 85% van
de bevolking in Afrika werkzaam. Tientallen miljoenen mensen kunnen ’s
avonds alleen eten op tafel zetten van het geld dat ze dezelfde dag verdienen.
Niet kunnen werken heeft dan rampzalige gevolgen. Voor dagloners betekent
de lockdown geen inkomen, honger en wordt toegang tot medische zorg nog
moeilijker. Het ontbreekt overheden in veel Afrikaanse landen aan de
middelen om sociale vangnetten te creëren om de effecten te verzachten.
Naarmate de lockdowns langer duren kan dit sociale cohesie alsook de
economie ontwrichten, en politieke stabiliteit bedreigen. Mondiale solidariteit
is van doorslaggevend belang om deze pandemie en de gevolgen ervan het
hoofd te kunnen bieden.
Deze crisis komt bovenop een al zorgwekkende schuldensituatie in veel
Afrikaanse landen. De recente enorme kapitaalvlucht (nu al ruim 83 miljard
dollar) betekent dat landen hun schuld moeilijk kunnen herfinancieren. De
grote tekorten aan buitenlandse valuta zullen voor veel Afrikaanse landen de
import van goederen bovendien moeilijk of onmogelijk maken. Het continent
Afrika is een netto-voedselimporteur. Bij dalende buitenlandse valuta ontstaat
het risico van voedseltekorten, maar ook tekorten in andere essentiële
producten, zoals benzine en diesel. Ook lokale, regionale en internationale
markten worden sterk geraakt, waardoor ondernemers hun afzetmarkten sterk
zien krimpen. Een aantal Afrikaanse economieën is bovendien zeer afhankelijk
van de inkomsten van toerisme – een sector die volledig stil is komen te
liggen. Tot slot, zullen de remittances naar verwachting dalen als gevolg van
deze crisis. De Wereldbank heeft in eerdere studies laten zien hoe remittances
bijdragen aan armoede verlichting, tegengaan van ondervoeding en toegang
tot gezondheidszorg in lage en middeninkomens landen. In een land als
Somalie bijvoorbeeld bedragen remittances een kwart van het BNP. Het
wegvallen daarvan heeft gevolgen op macro-economisch en huishoudniveau.
Vraag 3 en 4
Welke ruimte is er binnen de budgetten voor ontwikkelingssamenwerking van
Nederland, andere lidstaten van de Europese Unie, en van de EU zelf om
Afrika hulp te bieden?
Welke stappen wilt u zetten om van deze ruimte gebruik te maken?
Antwoord 3 en 4
Huidige programma’s binnen alle OS-thema’s zijn gericht op het bereiken van
de SDGs en dus grotendeels relevant voor ondersteuning in het kader van de
pandemie. Daarnaast heeft Nederland een bedrag van EUR 100 miljoen
gealloceerd voor het bestrijden van de corona crisis. De Nederlandse bijdrage
gaat voornamelijk via de multilaterale organisaties die krachten kunnen
bundelen en direct slagkracht hebben. Deze bijdragen zijn bedoeld voor:
– Preventie om verdere verspreiding tegen te gaan.
– Humanitaire respons, waar psychosociale hulp een belangrijke component
is; en
1

Updated Country Preparedness and Response Status for COVID-19 as of 23 March 2020 https://
www.who.int/internal-publications-detail/updated-country-preparedness-and-response-statusfor-covid-19-as-of-23-march-2020
2
Center for Strategic & International Studies, 18 maart 2020, «COVID-19 Is an African Political
Crisis as Much as a Health and Economic Emergency», https://www.csis.org/analysis/covid-19african-political-crisis-much-health-and-economic-emergency

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

2

– Vergroten van sociaaleconomische weerbaarheid.
Maatschappelijke organisaties krijgen binnen de bestaande subsidiebeschikking ruimte om hun programma’s aan te passen aan de nieuwe realiteit van
de corona crisis.
Het kabinet heeft op dit moment nog geen compleet beeld van beschikbare
middelen van andere EU-lidstaten; de Europese Commissie werkt aan een
overzicht. Op 8 april heeft de Europese Commissie in een Mededeling de
mondiale inzet op COVID-19 gedeeld, waaronder een financieel steunpakket
van EUR 15,6 mrd. De Commissie focust in hun aanpak op de meest
getroffen landen met kwetsbare gezondheidssystemen en sociaaleconomische stabiliteit. Voor een toelichting van de EU inzet verwijs ik u graag naar
het verslag van de Raad Buitenlandse Zaken / Ontwikkelingssamenwerking
van 8 april3.
De Verenigde Naties heeft op 25 maart een geaggregeerd plan uitgebracht4
om juist de allerarmste landen en meest kwetsbare mensen te ondersteunen.
Nederland draagt daarnaast ongeoormerkt bij aan meerdere internationale
organisaties, voor zowel humanitaire als ontwikkelingsactiviteiten. Deze
bijdragen kunnen ook worden ingezet voor de COVID-19 response in lage- en
middeninkomenslanden. De organisaties maken daarvoor zelf een afweging.
Vraag 5
Deelt u de analyse dat Europese landen hun initiatieven voor hulp maximaal
moeten coördineren, en zo ja, bent u bereid daar bij uw collega’s voor te
pleiten?
Antwoord 5
Het gezamenlijk optreden van de internationale gemeenschap is noodzakelijk,
ook omdat problemen van vandaag niet in of door één land kunnen worden
opgelost (mondiale SDG’s). Het kabinet zet erop in op de Europese Unie
internationaal leiderschap en coördinatie toont.
Wij zijn in nauw contact met de Europese Commissie en EU lidstaten. Er
wordt gestreefd naar een gezamenlijke aanpak, de Team Europe benadering,waarbij creatief en efficiënt moet worden omgegaan met de beschikbare
financiële middelen. Nauwe samenwerking binnen de EU is ook van groot
belang gezien de beperkte lokale capaciteit van partnerlanden en de noodzaak
tot afstemming met de lokale behoeften.
Vraag 6
Bent u bereid om, gezien de ernst van de coronacrisis, ontwikkelingssamenwerkingsfondsen voor andere doeleinden tegen het licht te houden om te
bezien of van hieruit geld richting de aanpak van corona geschoven kan
worden? Is het mogelijk om hiervoor naast de noodhulpfondsen ook gelden
voor andere programma’s in te zetten?
Antwoord 6
We verwachten dat de impact van de pandemie in Afrikaanse landen groot
zal zijn. De thematische focus in de BHOS nota maakt de huidige Nederlandse
OS-programmering relevant in deze crisis. Ook de ongeoormerkte bijdragen
via multilaterale kanalen kunnen snel en effectief worden ingezet waar de
noden het hoogst zijn. Door de Minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking is binnen de begroting reeds nu ruimte gemaakt
voor een effectieve respons op de corona crisis van EUR 100 miljoen. Het
betreft hier een breed palet aan programma’s dat slechts deels uit noodhulpfondsen komt. Naast humanitaire hulp zet Nederland in op preventie en de
versterking van gezondheidssystemen. Daarnaast is het bestrijden van de
sociaaleconomische gevolgen van de crisis een prioriteit, met aandacht voor
werkgelegenheid, sociale zekerheid en private sector ontwikkeling.

3

Het verslag van Raad Buitenlandse Zaken / Ontwikkelingssamenwerking van 8 april (aan uw
Kamer verstuurd op 14 april jl.)
4
Global Humanitarian Response Plan Covid-19, https://www.unocha.org/sites/unocha/files/
Global-Humanitarian-Response-Plan-COVID-19.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

3