de toekomst
Vensters op
van het VMBO

Eindadvies

De mensen van de Adviesgroep vmbo
De kerngroep

De klankbordgroep

Wilma Bredewold

John Bette

Rob Diephuis

Peter van Dongen

Theo Hut, secretaris

Leo Faassen

Hélène van Oostrom

Peter van Gelder

Dirk van der Spoel, voorzitter

Belinda Herrewijn
Kees Heek

De ondersteuners

Ingrid Janssen

Inge Hinloopen

Miep van der Leeuw

Wendy Jansen

Henk van der Linden

Nathalie Rathjé

Henk Luiten
Jan van Nierop
Betty Smits
Paula Toonen
Jan van der Varst
Piet Visch

Colofon
Dit is een eenmalige uitgave van de Adviesgroep vmbo
Koninginnegracht 63
2514 AG Den Haag
Postbus 85518
2508 CE Den Haag
T (070) 302 82 50
F (070) 346 24 09
E adviesgroepvmbo@sopo.nl
S www.adviesgroepvmbo.nl
Vormgeving en productie: Verhoef & Co, Emmen
Eindredactie: Marielle van de Ven, Studio V&V bv
Druk: Zalsman, Groningen
Teksten uit deze uitgave mogen worden
overgenomen, mits de bron wordt vermeld.
Den Haag, september 2008

de toekomst
Vensters op
van het VMBO

2008

Inhoud
Voorwoord

4

Opbouw advies

5

Vier vensters voor het vmbo

6

Inleiding

8

Ambities van de scholen

10

Ruimte voor ambities

15

De vier vensters uitgelicht

18

Venster 1: Intensivering van loopbaanoriëntatie
en -begeleiding

18

Venster 2: Flexibilisering en vereenvoudiging van de
programmastructuur van het vmbo

21

Venster 3. Versterking van de kwaliteitsborging in
het vmbo

23

Venster 4: Versterking van de schakelfunctie van de
theoretische leerweg

26

Naar een integrale aanpak

31

Een terugblik

32

Bijlagen

39

5

Voorwoord
Drie jaar geleden is de Adviesgroep vmbo op pad gegaan met
een heldere opdracht: het samen met scholen, vervolgonderwijs
en bedrijfsleven zoeken naar ruimere mogelijkheden voor scholen
om - binnen nader te bepalen kaders - het eigen onderwijsaanbod
te bepalen. De Adviesgroep nodigde scholen uit om stelling te
nemen, bracht een tussenadvies uit, deed onderzoek, belegde
een grote landelijke manifestatie en vele kleinere regionale
conferenties, organiseerde themabijeenkomsten en bedacht
verschillende toekomstscenario’s. Nu is het tijd om een balans op
te maken. Hoe zit het met die ‘ruimere mogelijkheden’? Wat willen
de scholen? Hoe verhoudt ruimte voor scholen zich tot landelijke
kwaliteitseisen? In dit eindadvies geeft de Adviesgroep haar visie
op de belangrijkste kwesties rond de programmering in het vmbo.
De Adviesgroep wil met dit eindadvies een impuls geven aan de
verdere ontwikkeling van een kleurrijke, kansrijke sector: het vmbo!
Graag bedanken wij hierbij de vele scholen die de basis hebben
gelegd voor dit advies.
Dirk van der Spoel,
Voorzitter

6

Opbouw advies
Vensters

Verantwoording

We vallen met de deur in huis. Om te beginnen presenteren we

We sluiten af met een terugblik op onze werkwijze en een

in beknopte vorm de vier hoofdkwesties die op basis van ons

verwijzing naar de gebruikte bronnen.

onderzoek naar voren zijn gekomen. We hebben ze Vensters
genoemd: perspectieven voor de verdere ontwikkeling van de
programmering in het vmbo.
Inleiding
In de inleiding schetsen wij de context waarbinnen het vmbo
- en specifiek de Adviesgroep vmbo - zich de afgelopen jaren
heeft bewogen.
Verkenning
Daarna volgen ‘Ambities van de scholen’ en ‘Ruimte voor
ambities’. Daarin wordt verslag gedaan van onze verkenning van
kansen voor de programmering in het vmbo.
Uitdaging en perspectief
De kern van het advies bestaat uit ‘De vier venster uitgelicht’ en
‘Naar een integrale aanpak’. Ze geven een nadere concretisering
van de Vensters en een aanbeveling voor de wijze waarop de
verdere ontwikkeling vorm kan krijgen.

7

Vier vensters voor het vmbo

1
Het eerste venster:
Intensivering van loopbaanoriëntatie en

2

-begeleiding binnen vmbo en vervolgonderwijs
De uitdaging:
Hoe krijgen we loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB) uit de
periferie van het vmbo en wordt de leerloopbaan van de leerling
uitgangspunt voor alle betrokkenen in de keten?
Het perspectief:
Verschillende prikkels voor schooloverstijgende samenwerking,
gericht op een gedeelde verantwoordelijkheid van vmbo en
vervolgonderwijs voor de doorlopende leerloopbaan van
de vmbo-leerling, tot en met het behalen van zijn
startkwalificatie.

Het tweede venster:
Flexibilisering en vereenvoudiging van de
structuur van de programmering in het vmbo
De uitdaging:
Hoe komen we tot een transparante en flexibele structuur van
de vmbo-programmering in relatie tot de onderbouw en het
vervolgonderwijs?
Het perspectief:
Vereenvoudiging van het systeem van vmboprogrammering, door een combinatie van een beperkt
aantal kernprogramma’s - avo én beroepsgericht met ruimte voor keuzeprogramma’s.

8

Het derde venster:
Versterking van de kwaliteitsborging in het vmbo
De uitdaging:
Hoe zorgen we ervoor dat centrale en decentrale
kwaliteitsbewaking elkaar aanvullen en versterken?
Het perspectief:
Invoering van landelijke examinering van kernprogramma’s met

4

regionale examinering van keuzeprogramma’s.

Het vierde venster:

3

Versterking van de schakelfunctie van de
theoretische leerweg
De uitdaging:
Hoe versterken we de schakelfunctie van de theoretische leerweg
(TL) en verbeteren we de doorstroommogelijkheden naar zowel
mbo als havo?
Het perspectief:
Het terugbrengen van de verplichtingen tot essenties waardoor
meer ruimte ontstaat om leertrajecten aan te bieden die goed
aansluiten op de uiteenlopende vervolgopleidingen.

9

Inleiding
Het vmbo is geen eindonderwijs. De bovenbouw vmbo is een fase

Scholen voor vmbo hebben speelruimte nodig om - vaak

in de leerloopbaan waarin jongeren tussen veertien en zestien jaar

in samenwerking met het mbo en de arbeidsmarkt in de

worden ingeleid in de wereld van arbeid en beroep en voorbereid

regio - elke leerling op het goede spoor te krijgen richting

op een vervolgtraject in mbo of havo. De kernopgave van het

beroepskwalificatie. Die ruimte nemen ze ook, getuige de

vmbo is kort samen te vatten als: het ondersteunen van de

stormachtige groei van nieuwe programma’s en trajecten. Hier

leerling bij het vormgeven van zijn leerloopbaan. Dit vraagt om

zit echter een dilemma. Maatwerk is geboden, maar wel met

een leeromgeving die het ontdekken van persoonlijke talenten

behoud van kwaliteit en transparantie. De vraag is dus: binnen

en mogelijkheden stimuleert en aansluit bij het leerproces van de

welke kaders krijgen vmbo-scholen mogelijkheden om zelf

leerling. Dat is niet gemakkelijk: het vmbo bedient een enorme

programmatische beslissingen te nemen?

bandbreedte aan leerlingen met zeer uiteenlopende ambities en
mogelijkheden. De een weet al aardig welk soort werk bij hem

Vanaf het begin van het traject kreeg de Adviesgroep te maken

past; de ander heeft nog geen idee. Daarnaast opereert een

met verschillende betekenissen van het begrip ‘ruimte’. Er

school voor vmbo altijd in een specifieke regionale context. De

zijn hier twee perspectieven. Voor scholen betekent ruimte:

meeste vmbo-leerlingen blijven later in de eigen regio en starten

een verruiming van mogelijkheden om op enigerlei wijze

hun loopbaan op de lokale arbeidsmarkt.

programmatisch en pedagogisch-didactisch maatwerk te leveren
voor de grote verscheidenheid aan leerlingen in het vmbo.
Ruimte om programma’s te combineren, tempoverschillen te
honoreren, in te spelen op vragen vanuit het bedrijfsleven etc.
De overheid kijkt veel meer vanuit haar kerntaak van landelijke
kwaliteitsbewaking. Ruimte bieden betekent: opnieuw kijken
naar de ankerpunten in de regelgeving. Ruimte voor inkleuring
van globale exameneisen, flexibele examinering, geprofileerde
afsluiting etc. Dat gaat dus veel meer over de formele kaders.
Maar verruiming van formele kaders betekent lang niet altijd dat
de scholen daadwerkelijk meer mogelijkheden krijgen.

10

Onze zoektocht begon bijna drie jaar geleden. Tijdens die
periode veranderde de beleidscontext voor onze opdracht
ingrijpend. Er was een stevige omslag in het politieke klimaat,
juist op het punt van de verhouding tussen landelijke kaders en
relatieve autonomie voor scholen. Overheid en politiek stellen nu
zeer kritische vragen bij het idee van meer ruimte voor scholen.
Er is zorg over effecten hiervan op de kwaliteit. Is het eigenlijk
wel nodig dat scholen meer ruimte krijgen in de programmering?
Is het verantwoord? Dit zijn prikkelende vragen in het licht
van het recente rapport van de commissie Dijsselbloem. De
verandering in het politieke klimaat heeft het dilemma op
scherp gezet. Doorschieten in het bieden van ruimte verdraagt
zich slecht met landelijke kwaliteitsborging. Doorschieten in de
richting van centrale kwaliteitsbewaking werkt sterk remmend
op de flexibiliteit en creativiteit in scholen - en die hebben de
leerlingen hard nodig.
In deze gewijzigde beleidscontext heeft de Adviesgroep eerst
in kaart gebracht waar de ambities van de scholen liggen.
Waar zit hun kracht, wat vinden leraren en scholen belangrijk?
Vervolgens hebben we gekeken hoe deze ambities zich
verhouden tot landelijke kwaliteiteisen. Waar zitten kansen om
de mogelijkheden van scholen op het punt van programmering
te vergroten - met inachtneming van de rol die de overheid heeft
op het vlak van kwaliteitsbewaking van het onderwijs?
Dit heeft uiteindelijk geleid tot de eerder genoemde vier
Vensters op de toekomst van het vmbo.

11

Ambities van de scholen
Ambities van de scholen

De Adviesgroep heeft daarom samen met scholen vier scenario’s

De Vensters zijn ontstaan op basis van onderzoek en intensieve

ontwikkeld waarmee het gesprek hierover kan worden

communicatie daarover met veel partijen in het vmbo-veld. Het

gestructureerd. De scenario’s helpen scholen een positie te

vertrekpunt daarvoor waren de vragen die ook in de inleiding

kiezen op twee dimensies, hiernaast verbeeld in een assenkruis:

zijn gesteld. Wat willen de scholen? Hoe verhoudt ruimte voor
scholen zich tot landelijke kwaliteitseisen?

gerichtheid op arbeid en beroep versus persoonlijke en
maatschappelijke vorming.

Om deze vragen te beantwoorden hebben we patronen

verplichte leerlijnen versus keuzemogelijkheden voor

onderzocht in de ruimtebehoefte van scholen. De mogelijkheden

leerlingen.

die scholen zouden willen realiseren worden sterk bepaald door
hun eigen opvattingen over kwaliteit. Scholen hebben allerlei

Deze vier scenario’s laten zien wat de consequenties zijn van

verschillende motieven en waarden en dat leidt soms tot een

verschillende waardeoriëntaties. De kleuren zijn gelijkwaardig,

Babylonische spraakverwarring.

maar wel anders. De school kiest een eigen ambitie en kan
daarbij elementen uit de verschillende kleuren combineren.
De scenario’s helpen scholen om zo hun eigen positie in het
speelveld in kaart te brengen.

12

Vier scenario’s

13

Typering van de vier scenario’s

In het blauwe scenario staat alles in dienst van een specifieke
beroepsopleiding. Beroepsvoorbereiding is de eerste fase van je
opleiding. Om dit te realiseren hebben scholen in elk geval het
volgende nodig:
ruimte om de sectorvakken toe te snijden op de beroepsopleiding (wi, nask, bio, etc.).
ruimte om het beroepsgerichte programma te verticaliseren, samen met het mbo.
De blauwe school ziet zichzelf als eerste fase mbo.

In het rode scenario bouwt de leerling binnen een gegeven

Het ideaaltype is de verticale school vmbo - mbo, met

aanbod een eigen portfolio op aan beroepsgerichte modulen.

één doorlopend aanbod. Het recente idee van een

Beroepsvoorbereiding is voor de één een breed oriënterend

‘vakcollege’ past goed bij deze kleur.

pakket, voor de ander een specifiek op een beroep toegesneden
pakket. Om dit te realiseren hebben scholen in elk geval het
volgende nodig:
ruimte om een breed assortiment te voeren, zonder allerlei
licentieproblemen.
ruimte om leerlingen te diplomeren op basis van een eigen
portfolio.
De rode school maakt brede beroepsvoorbereiding mogelijk. Deze
school sluit daarmee aan op een breed instroomdomein mbo, veel
minder op een specifieke vakopleiding. De beweging naar intra- en
intersectorale programma’s past goed bij deze kleur.

14

In het groene scenario houdt de school bewust enige afstand
van het beroepsonderwijs en biedt een brede oriëntatie aan,
vooral gericht op het ontdekken van eigen mogelijkheden en
voorkeuren. Om dit te realiseren hebben scholen in elk geval
het volgende nodig:
ruimte om het programma niet te verengen tot een sector
en leerlingen voor te bereiden op een keuze in het eerste
jaar mbo (liefst een breed instroomdomein).
ruimte en tijd om extra algemene vorming in te bouwen in
het aanbod.
De groene school is niet primair gericht op arbeid en beroep,
maar op talentontwikkeling van de leerlingen. Deze school
focust op geïntegreerde begeleiding vmbo-mbo om elke
leerling op de goede plek te krijgen. Veel scholen

In het witte scenario leert de school de leerlingen hun

geven hun GL en TL vorm conform deze kleur.

eigen toekomst te zien als een persoonlijke onderneming.
Ook hier bouwen ze hun eigen portfolio op, maar niet
noodzakelijkerwijs (zoals in Rood) uit voorgeprogrammeerde
keuzemodulen. Om dit te realiseren hebben scholen in elk
geval het volgende nodig:
ruimte om zelf levensechte leerarrangementen te ontwikkelen; in de praktijk zal dat alleen kunnen in samenwerking met overheid/bedrijfsleven/mbo.
ruimte om leerlingen te volgen, onorthodox te beoordelen
en, waar nodig, ook te diplomeren.
De witte school ontwikkelt een eigen uitwerking van het
programma en geeft dat vorm in intensieve samenwerking
met mbo, havo, overheid en bedrijfsleven. Voorbeelden zijn te
vinden bij experimenten met ontdekkend leren en prestatieleren, waarin de leerling tot op zekere hoogte zijn eigen
leerdoelen bepaalt en zelf zijn leerproces stuurt.

15

Wat willen de scholen?
Uit ons onderzoek (Ambitie kleurt je toekomst, mei 2008) blijkt
onder andere het volgende. Vmbo-scholen formuleren hun
ambities in termen van alle vier scenario’s. Er is geen enkele
richting die echt afvalt. Wel is er een duidelijke trend zichtbaar.
In de formulering van de ambitie voor zowel BB/KB als GL/TL
wil men meer ruimte voor vraagsturing en keuzemogelijkheden
voor leerlingen enerzijds, en een sterkere positionering binnen
de beroepskolom anderzijds. De trend van de meerderheid is dus
in de richting van het rode scenario. Wat bovendien opvalt, is
dat scholen voor hun GL/TL relatief vaak kiezen voor het witte
scenario als perspectief. Een minderheid kiest voluit voor de
blauwe (‘vak’-)school of de groene sterk op algemene vorming
gerichte school. De prominente conclusie moet zijn, dat zeer veel
scholen meer ruimte willen maken voor individuele keuzes van
leerlingen.
Het zal dan ook niet verrassen dat veel scholen voorstander zijn
van een programmastructuur waarin leerlingen kunnen kiezen
voor een breed scala aan modules beroepsgericht (BB/KB) en/
of algemene vakken uit verschillende sectoren (GL/TL) - naast
een basisprogramma. Juist voor dit keuzegedeelte zou men ook
graag meer ruimte willen voor een schoolexamen op maat. Bij
de aansluiting op het vervolgonderwijs verschuift de aandacht
van vooraf bepaalde programmalijnen naar warme overdracht,
zorgvuldige intake en het delen van verantwoordelijkheid voor
loopbaanbegeleiding met het vervolgonderwijs.

16

Ruimte voor ambities
Het onderzoek dat we met behulp van de vier scenario’s hebben

leerlingenpopulaties. Het vmbo is een verzameling leerwegen

uitgevoerd, geeft aan dat scholen nogal uiteenlopende ambities

waarin een enorme bandbreedte aan leerlingen wordt opgeleid,

hebben voor de verdere ontwikkeling van het vmbo. Op zich is dit

met potentieel dat reikt van speciaal onderwijs tot en met

niet anders dan in andere sectoren van het onderwijs. De vraag is

hbo. Tussen twaalf en zestien jaar veranderen die leerlingen

dus: welke ruimte bieden de huidige kaders en is het noodzakelijk

van kinderen in jonge adolescenten en in die periode maken

of gewenst dat de mogelijkheden verder worden verruimd?

ze belangrijke keuzes voor hun toekomst. De kernopgave van
het vmbo is jongeren te ondersteunen bij het vormgeven van

Bestaande ruimte

hun leerloopbaan. Centraal daarin staat het ontwikkelen van

De Adviesgroep heeft om te beginnen kritisch gekeken naar

een arbeids- of beroepsidentiteit. Dat wil zeggen: leerlingen

de bestaande ruimte in de regelgeving. De overheid heeft de

vormen een idee over welk soort werk of beroep past bij wat ze

afgelopen jaren op verschillende manieren de kaders verruimd.

kunnen en willen. Dat wordt in de huidige samenleving steeds

De nieuwe wetgeving rond de voorzieningenplanning en de

moeilijker. De arbeidsmarkt kent steeds minder voorspelbare

globaal geformuleerde examenprogramma’s zijn daarvan goede

beroepen en steeds méér wisselende functies. De relatie

voorbeelden. Hier zitten zeker nog onbenutte mogelijkheden.

tussen opleiding en beroep is minder eenduidig dan vroeger.

Toch blijven de scholen zoeken naar meer speelruimte voor hun

Een aantal vmbo-leerlingen weet ongeveer wat hij wil, maar

ambities. Het is van belang te blijven beseffen dat ‘ruimte’ in een

heel veel leerlingen weten dat nog helemaal niet, getuige het

deel van de regelgeving niet vanzelf leidt tot echte beleidsruimte

enorme aantal wisselingen vlak na het vmbo. Scholen voor vmbo

voor scholen. Inhoudelijke ruimte kan pas worden benut als de

proberen op allerlei manieren hieraan tegemoet te komen in

regelgeving rond de examinering daarmee in de pas loopt - om

het programma dat ze bieden. Voor de één is gerichte start van

maar te zwijgen over allerlei praktische belemmeringen rond de

een beroepsopleiding de beste optie, de ander is gebaat bij een

inzet van personeel en de beschikbaarheid van een geschikte

brede oriëntatie.

leeromgeving en leermiddelen.
De groei van het aantal programma’s van de afgelopen jaren is
Maatschappelijke context

vooral te verklaren uit het streven om maatwerk te leveren. Dat

Maar er is méér aan de hand. De maatschappelijke context

vraagt ruimte om programma’s aan te passen: korter, langer,

waarin het vmbo zoekt naar ruimte is aan het veranderen.

breder, dieper - steeds ook in relatie tot de mogelijkheden van

Dat heeft enerzijds te maken met de structuur van de

het vervolgonderwijs en de ontwikkelingen in de regionale

arbeidsmarkt, anderzijds met de grote heterogeniteit van de

arbeidsmarkt.

17

Vervolgonderwijs

ruwweg een derde van de instromers in het mbo bereikt de

Daarnaast is ook het vervolgonderwijs sterk in beweging. Er

eindstreep niet. Er schort iets aan de keten: de combinatie van

moet ruimte zijn om programmatisch te kunnen schakelen naar

de voorbereiding (vmbo-traject) en het vervolgtraject in mbo

een grote diversiteit van vervolgopleidingen. De Adviesgroep

of havo. Vanuit de leerling gezien is alleen koersen op een

constateert dat op dit punt nog een lange weg te gaan is. Al

examenprogramma vmbo - ondanks alle goede bedoelingen

in 1992 werden verschillende schooltypen voor lbo omgezet

- feitelijk een vorm van schijnkwaliteit: het gaat uiteindelijk

naar één schooltype vbo met afdelingen. Dit markeerde

helemaal niet om dat examen, maar om het werken aan een

ook het einde van het lbo als eindonderwijs: voor het eerst

goede arbeidsidentiteit en een beroepskwalificatie. Deze haal je

werden de opleidingen gepositioneerd als voorbereiding op

in het mbo of het hbo, eventueel via de havo. De Adviesgroep

vervolgtrajecten in het mbo. Met de komst van het vmbo werd

constateert dat tot op heden de drie systemen van vmbo, mbo en

dit verder verbreed naar het mavo. Onlangs, in 2007, werd de

havo zich afzonderlijk van elkaar ontwikkelen.

leerplicht gekoppeld aan een kwalificatieplicht in havo/vwo of
mbo. Het vmbo-examen leidt tot het enige niet-kwalificerende

Belemmeringen

diploma in ons stelsel. Het lijkt erop dat de consequenties van

Het wordt dus steeds lastiger voor een school voor vmbo

deze herpositionering nog steeds niet echt worden overzien.

om strategisch positie te kiezen. De arbeidsmarkt wordt

Nog steeds kijken veel betrokkenen niet verder dan het vmbo-

getransformeerd, de keuzepatronen van leerlingen worden

examen. Men praat in delen van het bedrijfsleven nog steeds

onvoorspelbaarder, het vervolgonderwijs is een ‘moving target’,

over het vmbo alsof het een beroepsopleiding is. Terwijl de

de afhankelijkheid van regionale partners neemt toe. Scholen die

functie van het vmbo - primair voorbereidend en oriënterend -

in deze context zoeken naar ruimte voor meer maatwerk in de

alleen tot zijn recht komt in relatie tot de volgende stappen in de

programmering, lopen op tegen de ervaren ondoorzichtigheid van

keten van de doorlopende leerloopbaan van de leerling.

de regelgeving. Tot op zekere hoogte bieden de bestaande kaders
ruimte voor de uiteenlopende ambities van scholen om op eigen

18

Onderwijskwaliteit

wijze in te kunnen spelen op behoeftes en mogelijkheden van hun

De positie als schakel of voorbereidingsfase voor het havo of

leerlingen, het vervolgonderwijs en de regionale arbeidsmarkt. Met

het mbo leidt tot een lastige en complexe situatie voor het

enige creativiteit kun je licentiebeperkingen omzeilen, delen van

bepalen van onderwijskwaliteit en rendement in het vmbo. Het

algemene vakken integreren, de sectorkeuze wat uitstellen, enige

interne rendement van het vmbo is behoorlijk goed, maar het

ruimte maken voor leerlingkeuzes door programma’s in minder

gaat uiteindelijk om de kwaliteit van het hele traject richting

tijd te doen, leren en werken combineren, competentiegericht

kwalificatie. Dat stemt tot aanzienlijk minder optimisme, want

toetsen, doorlopende - soms verkorte - trajecten vmbo-havo of

mbo ontwikkelen etc. De regelstructuur is zo complex en uitgebreid,
er is altijd wel een (sluip)route te vinden. Het zijn echter bijna
allemaal halve oplossingen. Vanuit de school gezien moeten er
allerlei belemmeringen worden overwonnen of omzeild (Ruimte
gewaarborgd, maart 2008). Vanuit de overheid gezien verdwijnt
het zicht op de kwaliteit. Hier zit een serieus probleem waar de
Adviesgroep dringend aandacht voor vraagt: scholen proberen op
basis van een eigen visie maatwerk te leveren, maar moeten zich
daarvoor in allerlei bochten wringen. Dit leidt onvermijdelijk tot
spanning op de kwaliteit.
Vier kwesties
Dit krachtenveld overziende heeft de Adviesgroep zich beraden op
de vraag of en in hoeverre de overheid meer ruimte moet maken in
de regelgeving rond de programmering voor vmbo. We gaan ervan
uit dat nieuwe maatregelen een antwoord moeten geven op de sterk
veranderende context waarin vmbo-scholen opereren. In alle discussies,
expert meetings en onderzoeken bleven er vier kwesties overeind:
Er moet een krachtige impuls worden gegeven aan
loopbaanoriëntatie en -begeleiding.
De structuur van de programmering moet transparanter
én flexibeler worden.
De functie van de examinering moet worden versterkt, zowel
op landelijk als op regionaal niveau.
De inrichting van de theoretische leerweg moet meer ruimte
bieden om leerlingen voor te bereiden op sterk uiteenlopende
vervolgtrajecten.
Deze kwesties worden hierna toegelicht en nader geconcretiseerd.

19

De vier vensters uitgelicht
Venster 1:

doorstroom van vmbo naar mbo, 2005). Er gaat dus voor een

Intensivering van loopbaanoriëntatie en -begeleiding

flinke groep iets mis in de beoogde doorlopende leerroute.

De Adviesgroep vmbo constateerde in haar eerste advies

20

(Voortvarend vmbo, juni 2006) dat er brede overeenstemming

Deze aansluitingsproblemen hebben vele oorzaken. Eén daarvan

is over de functie van het vmbo. Het vmbo is (in principe) geen

wordt vaak genoemd: een aantal leerlingen wordt in het vmbo

eindonderwijs, het is gericht op het voorbereiden van leerlingen

kennelijk onvoldoende toegerust voor het maken van belangrijke

op vervolgonderwijs. Daarin heeft het een dubbele taak: het

loopbaankeuzes. Er is relatief vaak een slecht ontwikkeld

bieden van algemene vorming en meer specifiek het verzorgen

beroepsbeeld, er zijn relatief veel twijfelaars die te laat kiezen

van een oriëntatie op en toeleiding naar de wereld van arbeid

en geen aansluiting meer vinden en er worden relatief vaak

en beroep. We beschouwen loopbaanoriëntatie en -begeleiding

opleidingskeuzes gemaakt die achteraf verkeerd blijken uit te

(LOB) als het geheel van activiteiten waarmee de school voor

pakken. Zorgleerlingen zijn daarbij in een kwetsbare positie:

vmbo elke leerling toerust met ‘loopbaancompetenties’: het

het vangnet van zorg rondom de leerling functioneert niet altijd

vermogen om tijdens zijn leerloopbaan goede loopbaankeuzes

naar behoren en de doorlopende zorglijn vmbo-vervolgonderwijs

te maken. Een persoonlijke dialoog tussen begeleider en leerling

vertoont niet zelden zwakke schakels. Ook het toewerken naar

en reflectie op praktijkervaringen is hierbij essentieel. Daarmee

een formele afronding van een programma door middel van een

is LOB als het ware het cement tussen de bouwstenen die door

centraal examen binnen het vmbo, prikkelt niet om verder te

verschillende vakken en programma’s worden aangedragen.

kijken dan de grenzen van het vmbo.

In de praktijk constateren we dat het voor een deel van de

Eén van de lastige aspecten is, dat problemen bij loopbaankeuzes

leerlingen niet goed gaat met die keuzes. De sectorkeuze in de

pas achteraf zichtbaar worden, als de leerlingen het vmbo

onderbouw lijkt op het eerste gezicht niet zo problematisch,

hebben verlaten. Zo komen we bij de kernvraag: hoe kunnen

er wordt nog weinig geswitcht in de bovenbouw en het

we LOB door een krachtige impuls steviger en kwalitatief beter

slagingspercentage vmbo is hoog. Daarna echter wordt het

maken? Om ingangen te vinden voor het beantwoorden van onze

beeld meer gedifferentieerd en minder gunstig. Ongeveer 10%

kernvraag, heeft de Adviesgroep vmbo in de loop van 2007-2008

van de leerlingen gaat niet verder in een vervolgopleiding, ruim

een verkennend onderzoek uitgevoerd naar de huidige praktijk

30% van de deelnemers in het mbo haalt geen startkwalificatie,

van LOB. Daarin zijn gestructureerde gesprekken gevoerd op een

een aanzienlijk deel van de leerlingen switcht tussentijds van

aantal scholen, er zijn experts geraadpleegd, er is een beperkt

opleiding, instromers vanuit de TL in 4-havo lopen vertraging

literatuuronderzoek gedaan en er is een beperkt online onderzoek

op (Voor de keuze, 2007), (Stroomlijnen, oktober 2007), (De

uitgevoerd (Rapportage Themabijeenkomst LOB, januari 2008).

Op basis van deze verkenningen kunnen vier hoofdconclusies
worden getrokken:
De regelgeving rondom LOB prikkelt scholen onvoldoende
om er serieus werk van te maken. Het is te vrijblijvend, met
als gevolg dat LOB te weinig status heeft.
Er is erg veel expertise op het gebied van LOB in
Nederland. Wat we missen is de samenwerking, de
gemeenschappelijke ambitie en de regie.
Op veel scholen ontbreekt een in het onderwijsbeleid
ingebedde visie op LOB. Doelstelling, aanpak, taken en
verantwoordelijkheden zijn mede daardoor diffuus.
LOB, de belangrijkste doorlopende leerlijn, moet vorm
en inhoud krijgen in de samenwerking tussen regionale
partners: vmbo, vervolgonderwijs en bedrijven/instellingen.
LOB is een ketenprobleem, maar dan wel één zonder
duidelijke probleemeigenaar.
Kortom, de huidige praktijk van LOB is zeer kwetsbaar. Eigenlijk
zit het in de periferie van het vmbo, terwijl het - geredeneerd
vanuit de brugfunctie van vmbo - een plek zou moeten hebben
in het hart van het onderwijs. De vormgeving van LOB is te
vrijblijvend en te weinig gericht op de totale keten vmbo vervolgonderwijs - arbeidsmarkt.
De uitdaging
Hoe krijgen we loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB) uit de
periferie van het vmbo en wordt de leerloopbaan van de leerling
uitgangspunt voor alle betrokkenen in de keten?

21

Het perspectief
De Adviesgroep stelt voor te komen tot verschillende prikkels
voor schooloverstijgende samenwerking, gericht op een gedeelde
verantwoordelijkheid van vmbo en vervolgonderwijs voor de
doorlopende leerloopbaan van de vmbo-leerling, tot en met het
behalen van zijn startkwalificatie. Dan gaat het om:
het ondersteunen van visieontwikkeling over LOB als structureel
onderdeel van het onderwijskundig beleid op school;
het vinden, stimuleren en beproeven van nieuwe vormen van LOB
in de samenwerking tussen vmbo en vervolgonderwijs;
het instellen van een formele wettelijke zorgplicht voor vmbo en
vervolgonderwijs tot en met het behalen van een startkwalificatie
door de leerling.
In de praktijk
Samenwerkingsverbanden van scholen worden beloond voor
een structurele en succesvolle samenwerking in het kader van de
doorlopende leerloopbaan van hun leerlingen.
De leerling wordt vanuit vmbo en mbo verplicht structureel
begeleid tot en met het behalen van zijn startkwalificatie.
Het succes van leerlingen in het vervolgonderwijs wordt gevolgd
en beschouwd als ‘extern’ rendement op de opbrengstenkaart van
de inspectie.
Er worden stimulerende faciliteiten ingezet voor het beproeven van
onorthodoxe oplossingen voor de versterking van LOB, zoals de
‘talentcoach’, schooloverstijgende begeleiding, summer schools etc.
Er komt meer sturing op de inhoud en kwaliteit van LOB in de
scholen. Bijvoorbeeld in de inhoud van de examenprogramma’s
vmbo of de eisen voor het centraal examen.

22

Venster 2:

Naast het aanbod van beroepsgerichte vakken, kent het vmbo

Flexibilisering en vereenvoudiging van de

een aanbod van algemene vakken met differentiaties naar de

programmastructuur van het vmbo

verschillende leerwegen. De algemene vakken zijn eenzijdig gericht

De huidige programmastructuur in het vmbo is complex. Sinds de

op traditionele algemene vorming en nauwelijks gerelateerd aan

invoering van het vmbo heeft het beroepsgerichte programma-

de beroepsvoorbereidende functie van het vmbo. Ze zijn al dan

aanbod een sterke groei doorgemaakt. Het vmbo kent op dit

niet verplicht bij een bepaalde sectorkeuze of maken deel uit van

moment 33 landelijk vastgestelde beroepsgerichte programma’s

het gemeenschappelijk deel van de leerwegen.

met differentiaties naar de verschillende leerwegen. Dit aantal
blijft groeien. Steeds weer zoeken scholen naar ruimte - ook

Het programma-aanbod in het vmbo krijgt vorm in verschillende

binnen de vastgestelde programma’s. Ruimte om eigen regionale

routes richting mbo en havo, afgestemd op mogelijkheden en

accenten te leggen, vakken of delen daarvan te integreren,

behoeftes van de vmbo-leerling. Een leerling kan zijn loopbaan

nieuwe differentiaties te ontwikkelen of samen met het lokale

vanuit het vmbo volgen via één van de vier leerwegen, met

bedrijfsleven eigen leerarrangementen te maken. Kortom, ruimte

verschillende doorstroomrechten naar het mbo. Hij kan ook een

om flexibel in te kunnen spelen op veranderende behoeftes van

route nemen via een assistentenopleiding, een leerwerktraject,

leerlingen en omgeving.

het Vakcollege of - op experimentele basis - via een leergang
waarbij gekoerst wordt op kwalificatie op niveau 2 mbo, zonder

Iedere keer als de vraag van leerlingen, het vervolgonderwijs of

verplichte tussenkomst van het vmbo-diploma. Elke route kan

de arbeidsmarkt enigszins verandert, hebben we geen ander

vorm krijgen binnen één van de vier sectoren of een combinatie

antwoord dan weer een compleet nieuw programma te bedenken

daartussen. Kortom, er zijn vele wegen die naar het mbo of het

en te examineren. Na een experimentele status worden nieuwe

havo kunnen leiden.

programma’s toegevoegd aan het reguliere programma-aanbod.
Dat betekent dat er een centraal examen wordt ontwikkeld en

De vele differentiatiemogelijkheden naar verschillende

dat ze onderworpen worden aan de planprocedure. Voor het

doelgroepen in de programmastructuur, maken de diversiteit

examenjaar 2008 zijn er alleen al voor de beroepsgerichte vakken

aan instroom in het vervolgonderwijs erg groot. Aan het

107 centrale examens ontwikkeld voor het vmbo. De groei in het

vervolgonderwijs de taak om te ontdekken welke route

aanbod van en de diversiteit aan beroepsgerichte programma’s

een leerling heeft gevolgd en wat dat betekent voor zijn

in het vmbo gaat ten koste van de landelijke transparantie en het

vervolgtraject. Veelal betekent dit, dat een leerling in het mbo

civiel effect van het vmbo. Doelstellingen die juist ten grondslag

opnieuw moet starten in plaats van dat hij zijn leerloopbaan

liggen aan de invoering ervan.

naadloos kan vervolgen.

23

De huidige programmastructuur biedt scholen in theorie veel

Het perspectief

ruimte voor een eigen inkleuring van het programma. Bij het

De Adviesgroep stelt voor de structuur van de examen-

daadwerkelijk benutten van deze ruimte in de praktijk moeten

programma’s van de beroepsgerichte- en algemene vakken te

scholen echter verschillende belemmeringen overwinnen (Ruimte

vereenvoudigen en de exameneenheden anders te ordenen.

gewaarborgd, maart 2008). Het probleem betreft niet zozeer

Wat betreft de beroepsgerichte programma’s stellen wij voor

de inhoud van de vmbo-programma’s, maar de structuur van

een beperkt aantal kernprogramma’s te maken die globaal

de programmering. De programma-inhoud is op dit moment

aansluiten op de instroomdomeinen mbo. Dit naar analogie van

gedetailleerd en exclusief gekoppeld aan leerwegen en daarbij

de domeinen onderbouw. Voor de algemene vakken stelt de

behorende examens. Dit belemmert scholen in het daadwerkelijk

Adviesgroep voor per vak te komen tot een kernprogramma. Het

benutten van beschikbare ruimte.

kernprogramma omvat de kennis en vaardigheden die voor álle
leerlingen van belang zijn, onafhankelijk van de vervolgopleiding

De programmastructuur als geheel is niet flexibel genoeg: zo is

die zij gaan kiezen. Dit naast een goed gespecificeerde stevige

het switchen tussen sectoren en/of afdelingen, het bieden van

basis voor rekenen en taal voor alle leerlingen.

een breed keuzepalet aan leerlingen en het combineren van een
brede oriëntatie met een smalle uitstroom binnen de huidige

Door de kern tegelijkertijd aan te wijzen als het gedeelte dat

structuur, lastig. Daarnaast biedt de huidige programmastructuur

- naast rekenen en taal - in het centraal examen wordt getoetst,

beperkt ruimte voor integratie van algemeen vormende vakken

is zowel inhoud als niveau van de programma’s landelijk

en beroepsvoorbereidende vakken. De behoefte hieraan groeit

herkenbaar én gewaarborgd. De kernprogramma’s kunnen

- mede in het licht van ontwikkelingen in de onderbouw en in

worden gecombineerd met verschillende keuzemodulen waarbij

het mbo. De complexe programmastructuur maakt het vrijwel

de leerling de mogelijkheid krijgt zijn programma af te stemmen

onmogelijk om de kwaliteit van de keten vmbo - mbo en vmbo -

op zijn eigen mogelijkheden en interesses, maar vooral op de

havo te verbeteren.

gekozen route naar het vervolgonderwijs. Bij de invulling van het
keuzeprogramma kan scholen (en daarmee leerlingen) meer of

De uitdaging

minder ruimte worden geboden (zie venster 3).

Hoe komen we tot een transparante en flexibele structuur van
de vmbo-programmering in relatie tot de onderbouw en het

De Adviesgroep stelt voor te onderzoeken op welke wijze

vervolgonderwijs?

deze systematiek van kern- en keuzeprogramma’s in het vmbo
is af te stemmen op de systematiek van de leergebieden uit
de onderbouw en de instroomdomeinen van het mbo of de
profielen van het havo.

24

In de praktijk
Beroepsgerichte vakken
De leerling kiest in eerste instantie voor een relatief breed
beroepsvoorbereidend instroomdomein.
Hij volgt een landelijk vastgesteld kernprogramma dat voor
iedereen in dat domein gelijk is en dat landelijk wordt
geëxamineerd.
Hij kiest in overleg met de loopbaanbegeleider een aantal
keuzemodulen en bouwt daarmee een eigen portfolio op.
Vorm en inhoud van het portfolio worden afgestemd op de
instroomsystematiek van het vervolgonderwijs op regionaal
niveau.
Algemene vakken
De leerling volgt in elk geval verplicht de kernvakken Nederlands
en Engels. De leerling die geen wiskunde kiest, volgt daarnaast
landelijk verplicht te stellen rekenmodulen uit het vak wiskunde
(Over de drempels met taal en rekenen, februari 2008).
Hij volgt een aantal kernprogramma’s uit de algemene vakken
die aansluiten bij zijn vervolgroute richting havo of mbo.
Hij kiest daarnaast voor een bepaald volume aan
keuzemodulen uit de algemene vakken, binnen nader uit te
werken kaders. De keuzeopties sluiten goed aan bij de routes
richting vervolgonderwijs.

25

Venster 3:
Versterking van de kwaliteitsborging in het vmbo
De wens om te komen tot harmonisering van de examensystematiek in het gehele voortgezet onderwijs heeft geleid
tot een hybride examensysteem in het vmbo: een centraal
vormgegeven deel dat voor alle leerlingen van een programma
hetzelfde is en een decentraal deel dat schoolspecifiek,
regiospecifiek en/of leerlingspecifiek wordt vormgegeven.
Schoolexamen en centraal examen toetsen samen of leerlingen
de eindtermen voldoende beheersen. Het centraal examen
maakt het mogelijk om prestaties van kandidaten onderling te
vergelijken en het niveau van het onderwijs te bewaken. Het
bepaalt daarmee voor een belangrijk deel het landelijk civiel
effect van het vmbo-diploma. Het schoolexamen biedt scholen
de gelegenheid hun toetsing naar eigen inzicht in te richten afgestemd op de behoeftes van de verschillende leerlinggroepen
binnen het vmbo - en schooleigen of regionale accenten te
leggen. Deze examensystematiek van schoolexamen en centraal
examen reflecteert het belang dat de overheid hecht aan enerzijds
de ruimte voor scholen en anderzijds de controlerende en
kwaliteitsbewakende functie van centrale examinering. Ook hier
gaat het om het vinden van een juiste balans tussen ruimte en
borging.
Deze examensystematiek is in korte tijd volledig ‘ingeburgerd’
in het vmbo. Er doen zich echter diverse ontwikkelingen voor
die deze systematiek in een ander daglicht plaatsen en vragen
oproepen. Die vragen gaan over wát er wordt getoetst, het
tijdstip waarop wordt getoetst, de verhouding tussen het

26

centraal examen en het schoolexamen en de partners die bij het

de bredere instroomprofielen. Mede vanuit deze optiek stellen

examen worden betrokken.

wij voor om te komen tot een beperkt aantal beroepsgerichte
‘kernprogramma’s’ in het vmbo die zich beter lenen voor centrale

De vraag wanneer geëxamineerd wordt, is een prikkelende

examinering (zie venster 2).

vraag in het licht van de in 2007 ingevoerde kwalificatieplicht
en het niveau van de ‘startkwalificatie’. Het vmbo-diploma

Daarnaast houdt de vraag over de juiste verhouding tussen

is het enige diploma in het voortgezet onderwijs dat niet

de inhoud van het centraal examen en het schoolexamen de

voldoet aan de eisen voor een startkwalificatie. De structuur

gemoederen bezig. Scholen geven aan dat onevenredig veel tijd

van ons onderwijssysteem zorgt daarmee voor een knip in de

uitgaat naar de onderdelen die in het centraal examen worden

leerloopbaan van de leerling op weg naar een startkwalificatie.

getoetst. Daarbij past de inhoud van het centraal examen vaak

Er gaan steeds meer geluiden op het moment van examinering

niet bij de schooleigen invulling van het programma dat op

te verplaatsen naar het - wel kwalificerende - mbo. Een situatie

basis van het schoolexamen wordt getoetst. De samenhang

die in de geïntegreerde vmbo-mbo2-experimenten daadwerkelijk

in het programma wordt hierdoor verstoord en het risico op

zal worden beproefd. Ook het voorstel voor de invoering van

examentraining vergroot, hetgeen leidt tot een schijnbaar

centrale examens in (delen van) het mbo voor basisvaardigheden

landelijk civiel effect.

als taal en rekenen/wiskunde, plaatst examinering in het vmbo in
een ander daglicht.

De globalere examenprogramma’s bieden - meer dan voorheen
- de mogelijkheid om het onderwijs af te stemmen op de

Ook de vraag wat we willen toetsen doet zich regelmatig voor.

behoeften in de regio. Hierdoor is de vraag actueel wie er

Is het wel zinvol om in onze huidige fijnmazige leerweg- en

betrokken worden bij het waarborgen van de kwaliteit van het

programmastructuur voor alle beroepsgerichte varianten een

onderwijs. Een grotere autonomie gaat immers hand in hand

eigen centraal examen (CSPE) te ontwikkelen? Het principe

met het afleggen van verantwoording aan leerlingen, ouders,

van centrale examinering verhoudt zich uiterst moeizaam tot

overheid, vervolgonderwijs en bedrijfsleven over gemaakte

een wijdvertakte opleidingenstructuur enerzijds en globale

keuzes en geboden kwaliteit. Dit zorgt voor een solide

examenprogramma’s anderzijds. Transparantie en herkenbaarheid

verankering in de regio en daarmee voor een stevig regionaal

zijn immers voorwaarden voor het verkrijgen van landelijk civiel

civiel effect: landelijke diploma’s met regionale meerwaarde.

effect; een bepaalde mate van gedetailleerdheid is nodig om

Dit is voor de vmbo-leerling van groot belang, gezien zijn

representatieve en valide examens te ontwikkelen. Het mbo is

gerichtheid op de lokale arbeidsmarkt. Kwaliteitsborging

daarbij niet gebaat bij zoveel diversiteit in de instroom, gezien de

van het schoolexamen is nu veelal een schoolinterne

behoefte aan uitstel van studiekeuze en de wens te komen tot

aangelegenheid. Betrokkenheid van de regio komt alleen

27

op kleine schaal voor en concentreert zich op de nieuwe

De huidige examensystematiek in het vmbo houdt onvoldoende tred

extrareguliere programma’s en eigen programmavarianten

met landelijke en regionale ontwikkelingen. Centrale en decentrale

van de school. De samenwerking reikt vaak verder: scholen en

vormen van kwaliteitsborging functioneren los van elkaar en

bedrijven weten elkaar steeds meer te vinden voor gastlessen,

versterken elkaar onvoldoende. Door het gebrek aan transparantie

lesmateriaal, docentenstages, leerlingenstages of gerichte

in de programmastructuur is de landelijke herkenbaarheid van het

opdrachten.

centraal examen onder de maat. Ook het regionaal civiel effect laat
te wensen over omdat scholen onvoldoende mogelijkheden hebben

Scholen zijn zich wel degelijk bewust van het belang van

en te weinig worden uitgedaagd om de kwaliteitsborging samen

kwaliteitsborging. Eigen onderzoek (Ruimte gewaarborgd,

met regionale partners vorm te geven.

maart 2008) laat zien dat er een groot draagvlak is voor nieuwe
vormen van decentrale en centrale kwaliteitsborging. Ook de

De uitdaging

invoering van de Standaard Kwaliteitsborging Schoolexamens

Hoe zorgen we ervoor dat centrale en decentrale kwaliteits-

van de VO-raad onderstreept het belang dat scholen hechten

bewaking elkaar aanvullen en versterken?

aan een goed kwaliteitsbeleid. Scholen houden de decentrale

28

kwaliteitsborging tot nu toe echter in eigen hand. Regionale

Het perspectief

samenwerking staat in veel regio’s nog in de kinderschoenen.

De Adviesgroep pleit voor het versterken van de functionaliteit

Het betrekken van de regio bij de kwaliteitsborging van het

van zowel het centraal examen als het schoolexamen

onderwijs veronderstelt hechte samenwerking met regionale

in het vmbo. De invoering van landelijke examinering

partners en een gedeelde visie op kwaliteit. Het gezamenlijk

van kernprogramma’s met regionale examinering van

bepalen van de standaarden waaraan het onderwijs moet

keuzeprogramma’s, zoals voorgesteld in venster twee, is

voldoen en het borgen hiervan blijkt voor veel scholen nog

hiervoor een belangrijk instrument. Dit voorstel heeft ook

een brug te ver. Daarbij ontbreken er externe prikkels om dit

aanzienlijke consequenties voor bepalingen omtrent de

avontuur in de regio aan te gaan. Scholen zijn ook niet altijd

leerstofomvang, weging en uitslagregeling en behoeft daardoor

overtuigd van de kwalitatieve meerwaarde die regionale partners

zorgvuldige uitwerking. Om de kwaliteit van - regiospecifieke of

(vooral het bedrijfsleven) kunnen bieden. Of ze hebben de

schoolspecifieke - keuzedelen van het programma te garanderen,

overtuiging wel, maar het ontbreekt hen aan organisatorische

is actieve betrokkenheid van vervolgonderwijs en bedrijven en

slagkracht. Om gestalte te geven aan vormen van regionale

instellingen in de regio essentieel. Dit vraagt om een overheid

kwaliteitsborging is derhalve meer nodig om scholen ‘de

die actief stuurt via de programmering en examinering en

boer op te laten gaan’.

samenwerking tussen de school en haar omgeving beloont.

In de praktijk
Voor een beperkt aantal kernprogramma’s of domeinen
worden centrale examens ontwikkeld. De kernprogramma’s
bevatten de kernbegrippen en kernvaardigheden van een
domein.
Scholen krijgen grotere mogelijkheden om keuzemodulen
op te nemen in het programma die in de regio ‘geborgd’
worden.
Vmbo-scholen krijgen stimulansen en faciliteiten om te
investeren in de samenwerking in de regio, bijvoorbeeld
door het ‘belonen’ van goede samenwerking op de
kwaliteitskaart of het verstrekken van diplomabonussen.
Afspraken met vervolgonderwijs en bedrijfsleven over
kwaliteitstandaarden en de borging daarvan, worden
verankerd in het regionale arrangement/regionale plan van
onderwijsvoorzieningen.
De mogelijkheden om het schoolexamen gezamenlijk met
externe partners (mbo-havo-arbeidsmarkt) vorm te geven,
worden vergroot.

29

Venster 4:
Versterking van de schakelfunctie van de
theoretische leerweg
De theoretische leerweg bedient een aanzienlijke groep leerlingen
op het breukvlak van algemene vorming en beroepsvoorbereiding.
Vmbo-scholen staan voor de - niet geringe - opdracht om deze
leerlingen een goede uitgangspositie te geven voor zowel het
havo als het mbo op basis van hetzelfde programma. De TL kan
deze ‘scharnierfunctie’ tussen beroepsvoorbereiding en algemene
vorming niet goed waarmaken. De politieke impasse destijds
over de toekomst van het mavo heeft geleid tot een lastige
onbalans tussen functie en inrichting van deze leerweg. De TL is
weliswaar ondergebracht onder de paraplu van het voorbereidend
beroepsonderwijs maar vertoont inhoudelijk de meeste
verwantschap met het algemeen vormend onderwijs.
Deze tweeledige positie wordt misschien wel het meest manifest
in de varianten in de naamgeving die scholen hanteren: TL+,
GTL, GL+ en - steeds vaker weer - mavo als ‘sterk merk’
(Rapportage Themabijeenkomst Versterkte positionering van
de TL in het vmbo, april 2008). Scholen hebben de ruimte
om positie te kiezen en zich te profileren als ‘havo-kansklas’,
‘traditionele mavo’ of TL+, al naar gelang hun eigen visie en de
situatie in de regio.
De TL-leerlingen doen het redelijk goed in het vervolgonderwijs:
ruim drie van de vier leerlingen die starten met een mboopleiding behalen het mbo-diploma en ook driekwart van
de ingestroomde havisten verlaat het havo uiteindelijk met

30

een diploma op zak. Leerlingen lopen door een verkeerde

Scholen lopen daarbij ook tegen hun eigen beperkingen op: het

studiekeuze (mbo) of het pittige programma (havo) wel

examenprogramma, de examenvoorschriften, de bekwaamheid

regelmatig vertraging op. De TL-leerlingen vormen een

van docenten en het gebrek aan faciliteiten voor LOB. Zo is

interessante doelgroep voor het hbo: maar liefst 60% van de

het doortrekken van de leergebieden van de onderbouw naar

mbo’ers en 80% van de havisten kiest voor deze route.

de bovenbouw lastig te realiseren. Omdat de sectorkeuze in
de bovenbouw van de TL geen enkele relatie heeft met de

Er lijkt voldoende ruimte om de TL in de regio te profileren.

beroepspraktijk, ontbreekt een logische kapstok voor een gerichte

In programmatische zin hebben scholen aanzienlijk minder

LOB. De vakkenvoorschriften in het derde leerjaar van de TL zorgen

speelruimte om ‘deze buitenkant’ strategisch waar te maken en

voor een omvangrijk programma. Om meer ruimte te creëren

de TL af te stemmen op de zo uiteenlopende vervolgopleidingen.

voor een beroepsgericht vak, schrijven scholen hun TL-leerlingen

Driekwart van de leerlingen is gebaat bij een specifieke vorm van

in het derde leerjaar soms in als GL-leerlingen. Het aanvankelijke

beroepsvoorbereiding; ongeveer een kwart bij een meer

onderscheid tussen GL en TL is gaandeweg vervaagd; scholen

op hogere algemene vorming georiënteerde voorbereiding.

kiezen de leerweg met de meeste mogelijkheden.

De inrichting van de TL is op beide niet goed toegesneden:
niet genoeg praktijkoriëntatie voor de ene groep, onvoldoende

De afgelopen jaren is weliswaar meer ruimte gecreëerd in de

studievaardigheden, theorie en abstractie voor de andere groep.

programma’s en de examen- en inrichtingsvoorschriften, maar

Potentiële mbo’ers ontberen hierdoor een goed beroepsbeeld,

voorschriften en programmastructuur van de TL worden nog

potentiële havisten ontbreekt het aan zelfstandigheid,

steeds als een krap keurslijf ervaren. In programmatische zin

studievaardigheden en kennis van wiskunde en moderne

schiet de TL tekort in de aansluiting op zowel mbo als havo.

vreemde talen. Havoscholen stellen veelal extra voorwaarden

De inrichtings- en examenvoorschriften, de inhoud van de

aan de toelating van TL’ers (Stroomlijnen, oktober 2007).

programma’s en de geringe flexibiliteit in de programmastructuur
staan een optimale voorbereiding van TL-leerlingen op de

In de overtuiging dat de aansluiting kan worden verbeterd,

vervolgopleiding van hun keuze in de weg.

zoeken scholen binnen de marges van de wet en de eigen
mogelijkheden manieren om hun leerlingen gericht toe te rusten

De uitdaging

voor de uiteenlopende vervolgopleidingen. Bijvoorbeeld door

Hoe versterken we de schakelfunctie van de TL en verbeteren we

het toevoegen van een beroepsgericht vak, verdiepingsmodules,

de doorstroommogelijkheden naar zowel mbo als de havo?

een praktische invulling van het sectorwerkstuk of structurele
aandacht voor LOB of studie- en planningsvaardigheden.

31

Het perspectief
Op korte termijn stelt de Adviesgroep vmbo voor om meer
ruimte in de inrichtings-en examenvoorschriften te creëren,
waardoor de TL de schakelfunctie naar mbo én havo beter
kan waarmaken en de verschillende groepen leerlingen in de
TL beter kan bedienen. Oók de leerlingen met hbo-potentieel.
Met het oog op een structurele oplossing pleit de Adviesgroep
voor de totstandkoming van een transparante en flexibele
programmastructuur voor de TL waarbij specifieke aandacht
uitgaat naar de schakelfunctie van de TL (zie venster 2).
In de praktijk
Er komen minder bepalingen voor de (omvang van de)
extra vakken in het 3e leerjaar, waardoor tijd ontstaat voor
beroepsgerichte programma’s in de TL.
De kernvakken Nederlands, rekenen/wiskunde en Engels
worden verplicht aangeboden, aangevuld met kern- en
keuzeprogramma’s die zijn afgestemd op de gewenste
vervolgrichting.
LOB wordt structureel verankerd in de programmastructuur
van de TL en de samenwerking met partners in de regio
wordt gestimuleerd en gefaciliteerd.
Leerroutes naar het hbo worden gestimuleerd.

32

Naar een integrale aanpak
Naar een integrale aanpak

De tweede aanpak is: stapsgewijze invoering. Integrale beelden

De vier vensters bevatten oplossingsrichtingen waarover

zorgen voor gevoel voor de grote samenhangen, maar we weten

behoorlijke overeenstemming bestaat. Ze bieden echter nog

ook allemaal dat het venijn in de details zit. De consequenties

geen kant-en-klare operationele oplossingen. De uitwerking van

van denkbeelden moeten worden getest in ‘practice-based

de vensters vraagt om een fundamentele en gefaseerde aanpak.

evidence’. Integraal denken zou dus nu verenigd moeten worden

De Adviesgroep heeft hierbij géén stelselwijziging voor ogen, het

met haalbare geleidelijke implementatie. Niet of/of, maar en/en.

gaat om het vinden van verbeteringen binnen de grote kaders

Met de vier Vensters pleit de Adviesgroep voor een werkwijze

van het vmbo. De basis is daarbij een perspectief dat uitgaat

waarin heen en weer kan worden gependeld tussen enerzijds

van een gezamenlijk en gedeeld belang: ‘de leerling op koers

integrale beelden en anderzijds kleine concrete stappen die

in een doorlopende leerloopbaan vmbo-mbo/havo’. Hiervoor is

passen in zo’n integraal perspectief, maar ook in de praktijk hun

het essentieel dat er maatregelen worden genomen en stappen

waarde hebben bewezen. Dat is ontwikkelen, een andere tak

worden gezet op verschillende terreinen - die weliswaar nu

van sport dan ontwerpen.

gescheiden maar onderling nauw verbonden zijn.
Ontwerpen en ontwikkelen horen bij elkaar. Welke aanpak
Dit is nog niet zo eenvoudig, want het vraagt om het combineren

de overheid ook kiest: het sleutelwoord is ‘verbinden’. Het

van twee aanpakken die haaks op elkaar lijken te staan. Dat is

verbinden van deze twee typen processen vraagt om sterke

tot nu toe nog niet gelukt.

monitoring en regie, maar ook een stevig draagvlak van
docenten en andere betrokkenen in het onderwijsveld.

De eerste aanpak is: integraal denken over de programmering.
De geschiedenis van het vmbo is er één van versnipperde

De ‘geleerde lessen’ van het parlementair onderzoek van de

ontwikkelingen die steeds weer ad hoc vanuit een deelbelang

commissie Dijsselbloem en de aanbevelingen voor een gedegen

worden ingezet. Er is nog geen precedent waarin het systeem

aanpak voor onderwijshervormingen kunnen hierbij als leidraad

integraal werd bekeken: voor beroepsgericht én avo, voor de vier

dienen (Tijd voor onderwijs’, februari 2008).

sectoren, in samenhang met onderbouw én vervolg, met het oog
op ruimte voor schoolkeuzes én leerling-keuzes, voor landelijke
garanties én schoolkwaliteit. Het ontwerpprobleem is gebaat bij
integraal denken.

33

Een terugblik
In dit deel blikken we terug op de opdracht van de Adviesgroep

maatwerk aan te brengen in het onderwijsaanbod en zo een

vmbo en het kader waarbinnen gewerkt moest worden. Verder

doorlopende leerlijn te realiseren. Ook samenwerkingsrelaties

geven we een schets van de gehanteerde werkwijze van de

met de omgeving (bedrijfsleven, vervolgonderwijs) vragen om

Adviesgroep en de beleidsreactie tot nu toe op de gegeven

meer handelingsruimte voor de scholen.

aanbevelingen.
De Adviesgroep Vmbo heeft de volgende taken:

Kader en opdracht

1.

Het samen met scholen, vervolgonderwijs en bedrijfsleven

Op 5 oktober 2005 verschijnt onder kenmerk VO/OK/2005/42093

zoeken naar ruimere mogelijkheden voor scholen om het

een mededeling van het Ministerie van OCW in de Staatscourant.

eigen onderwijsaanbod te bepalen. Richtpunt is het belang

Enkele passages daaruit:

van leerlingen bij maatwerk en een doorlopende leerlijn
naar het mbo. Het belang van leerlingen staat ook voorop

De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap stelt, mede

bij de achterliggende vraag op welke manier de garanties

namens de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,

voor kwaliteit, inzichtelijkheid, toegankelijkheid en civiel

voor de periode van 1 september 2005 tot 1 augustus 2008 de

effect in de nieuwe situatie geboden kunnen worden.

Adviesgroep vmbo in.

2.

Op grond van de uitkomsten de minister rapporteren over
breed gedragen criteria en kaders waarbinnen de nieuwe

De Adviesgroep Vmbo werkt binnen de landelijke beleidskaders

beleidsruimte voor scholen kan functioneren. In de tijd gezien

van Koers VO en de notitie Vmbo, het betere werk.

ligt de prioriteit bij de procesvragen. In april 2006 wordt
hierover een richtinggevende rapportage verwacht. Daarin

Scholen voor vmbo vragen structureel ruimte om nieuwe
onderwijsprogramma’s samen te stellen of te ontwerpen. Het

34

worden ook wenselijke vervolgactiviteiten aangegeven.
3.

Het ondersteunen van (samenwerkingsverbanden van)

laatste veelal in een regionale context waarin vmbo-scholen

scholen bij het invullen van die beleidsruimte in samenhang

samen met een roc/aoc en bedrijven of organisaties van het

met de omgeving en het afnemende veld. Dit behoort vanaf

bedrijfsleven initiatieven ontwikkelen. Het landelijk beleid voor

het begin tot de taken van de Adviesgroep. De invulling zal

het vmbo koerst ook op meer ruimte voor scholen om het eigen

echter pas in de loop van het proces kunnen plaatsvinden

onderwijsaanbod te bepalen. Niet als doel op zich, maar om

en voor een belangrijk deel gebaseerd moeten worden op

scholen meer mogelijkheden te bieden om voor hun leerlingen

de rapportage van april 2006.

Vervolgopdrachten
In de loop van de drie jaren van het bestaan van de Adviesgroep zijn
nog diverse vervolgopdrachten geformuleerd. In de beleidsreactie op
Voortvarend Vmbo van juni 2006 vraagt de minister de Adviesgroep
vmbo in haar ondersteunende activiteiten aandacht te besteden
aan de situatie dat veel scholen de beschikbare ruimte in de
programmering nog lang niet optimaal gebruiken. Ook vraagt de
minister te onderzoeken hoe vanuit de bestaande beroepsgerichte
programma’s meer programmeringsruimte aan scholen kan worden
geboden, binnen de kaders van kwaliteit en transparantie. Naar
aanleiding van een technische analyse op dit punt (eind 2006), komt
de vervolgvraag aan de orde wat dit betekent voor de ordening van
de programma’s.
Aanvullende taken
Na het aantreden van het nieuwe kabinet is in november
2007 nog een aantal aanvullende taken bij de Adviesgroep
neergelegd. Zo is onderzocht welke programmeringsruimte
de leraar al kan benutten. Het gevolg van een ander gewicht
tussen SE en CE is bestudeerd, mede in relatie tot brede en
smalle programma’s. En andermaal, is gekeken naar de plek van
regionale inkleuring in de programmering en naar de garanties
van het kwaliteitsniveau in dat verband. Deze aanvullende
opdrachten hebben geleid tot een aantal interne notities en de
onderzoeksrapportage Ruimte gewaarborgd (maart 2008).

35

Ambitiebox
Op voorstel van de minister zijn tot slot vier scenario’s ontwikkeld voor
de bovenbouw van het vmbo. Dit in de vorm van de zogenaamde
Ambitiebox: een hulpmiddel voor scholen om op gestructureerde wijze
het gesprek te voeren over de koers van het vmbo.
Werkwijze en bewijsvinding
Kerngroep en klankbordgroep
De Adviesgroep vmbo bestaat uit twee geledingen. De kerngroep van maximaal zes dagelijkse leden is een mix van
ervaringsdeskundigen en experts. De parttime klankbordgroep
varieert sinds het ontstaan van de Adviesgroep vmbo van vijftien
tot twintig leden. Zij zijn geworven op basis van hun aantoonbare
deskundigheid op het gebied van het vmbo. Ook is bij de selectie
zorgvuldig rekening gehouden met de diversiteit van hun
achtergrond.
Dialoog met het onderwijsveld
De Adviesgroep vmbo heeft de opgedragen dialoog met het
onderwijsveld grondig aangepakt. Deskundigen van binnen en
buiten de vmbo-scholen hebben de Adviesgroep stelselmatig
voorzien van informatie over waar de programmering in het vmbo
nu precies wringt. Via intensieve live en online raadplegingen is
steeds een op onderzoek gebaseerd fundament gelegd onder de
uitgebrachte adviezen.

36

Als uitgewerkt voorbeeld hiervan mag de aanloop naar

De aanloop naar het eindadvies is vergelijkbaar

het eerste, richtinggevende advies dienen, dat begin juni

ingestoken. In vier themabijeenkomsten zijn even zoveel

2006 onder de naam ‘Voortvarend vmbo’ is aangeboden

kernproblemen in het vmbo besproken met in totaal meer

aan minister Maria van der Hoeven. Als eerste inhoudelijk

dan tweehonderd binnen- en buitenschoolse deskundigen.

contact met het veld zijn op zes vmbo-scholen, met ieder

Deze miniconferenties hebben voor de Adviesgroep en de

een verschillende dynamiek, diepte-interviews gehouden

overige aanwezigen het inzicht in deze thema’s verdiept en

met management, docenten, leerlingen en ouders. De

mogelijke oplossingsrichtingen aangescherpt. De discussies

Adviesgroep maakte mede op basis van de uitkomsten van

in deze miniconferenties zijn iedere keer gevoed door online

deze onderzoeken een discussie-instrument onder de naam:

onderzoek dat vooraf bij een groot aantal betrokkenen is

‘Neem stelling’. Dit instrument is op 105 zogenoemde

uitgevoerd. Bij de voorbereiding van het eindadvies hebben

Platformscholen door (delen van) teams gebruikt om een

zich daarnaast nog eens 135 scholen gemeld om met

diepgaande discussie te voeren over belangrijke kwesties die

(delen van) hun teams de scenariodiscussie te doen uit de

binnen het vmbo spelen. Het discussie-instrument is in een

Ambitiebox die de Adviesgroep eind 2007 heeft uitgebracht.

aantal regionale instructieconferenties toegelicht. Parallel

Op deze manier is meer zicht gekregen op hoe de scholen

aan de teamdiscussies zijn op dezelfde thema’s online

zich de eigen ontwikkeling in de nabije toekomst voorstellen.

vragenlijsten ingevuld door circa tweeduizend respondenten
die allemaal op verschillende posities in het vmbo of het

In de drie jaar dat de Adviesgroep een breed opgezette

mbo werkzaam zijn. De conceptconclusies zijn voor alle

dialoog heeft gevoerd met het scholenveld, zijn (teams en

zorgvuldigheid nog een keer in drie conferenties voorgelegd

individuen van) meer dan driehonderd scholen voor vmbo en

aan een paar honderd vertegenwoordigers van vmbo-scholen.

mbo betrokken geweest bij de voorbereiding van de adviezen

Ook de resonansgroep van de Adviesgroep, een college

en zijn zes online vragenlijsten uitgezet die door ruim 3000

samengesteld uit circa vijftien deskundigen en eminente

respondenten zijn beantwoord.

kopstukken uit de onderwijswereld, heeft op de voorstellen
commentaar gegeven.

37

Desk studies

Aanbevelingen/overwegingen en (beleids)reacties

De Adviesgroep heeft in de loop van de tijd naar een tweetal

‘Voortvarend vmbo’ (juni 2006), aanbevelingen voor de korte

onderwerpen desk studies laten uitvoeren. De uitgewerkte

termijn:

thema’s: ‘De vmbo-leerling’ (maart 2006) en ‘Maatwerk’ (januari

Set aanbevelingen voor wettelijke kaders en criteria voor

2007) hebben bijgedragen aan een beter zicht op de specifieke

nieuwe programma’s in het vmbo.

problematiek in het vmbo op deze thema’s.

Reactie: De minister heeft de aanbevelingen overgenomen.

De hierboven beschreven methode van werken (discussies

Vakkenvoorschrift voor de sector verruimen door van het

in schoolteams op basis van vragenlijsten of discussie-

tweede verplichte sectorvak een keuzevak te maken.

instrumenten, interviews met experts en online onderzoeken en

Reactie: Inmiddels is de relevante organisaties om een

waar nodig desk studies) is bij alle adviezen van de Adviesgroep

reactie gevraagd en wordt voor de verdere uitvoering

gehanteerd. Alle onderliggende rapportages zijn via de website

van deze aanbeveling op korte termijn een wetsvoorstel

van de Adviesgroep te raadplegen en nu ook te vinden op de bij

verwacht.

het eindadvies geleverde dvd.
Doorstroomrecht gemengde leerweg naar havo.
Websites

Reactie: Dit is opgenomen in het wijzigingsvoorstel voor de

De verkenningen van de Adviesgroep zijn verschenen op

WVO in het kader van de voorzieningenplanning, voorjaar

verschillende websites. Allereerst de website van de Adviesgroep

2008.

zelf, www.adviesgroepvmbo.nl,waarop informatie te vinden
is over talloze onderwerpen en tegelijk de activiteiten van de

‘Voortvarend vmbo’ (2006), aanbevelingen voor de (midden)

Adviesgroep konden worden gevolgd. In samenwerking met

lange termijn:

SLOA-instellingen is de website: www.ruimteinderegio.nl

Ongedeelde vbo-licentie en op termijn wellicht een vmbo-

opgezet, met informatie over de mogelijke aanpak van regionale

licentie.

samenwerking. Beide sites bevatten een link naar

Reactie: Het advies over de vbo-licenties is overgenomen en

www.watmoetenwatmag.adviesgroepvmbo.nl. Deze site

verwerkt in het wijzigingsvoorstel voor de WVO in het kader

geeft een overzichtelijke verzameling van de do’s en don’ts in de

van de voorzieningenplanning, voorjaar 2008.

regelgeving voor de bovenbouw van het vmbo.

38

Een overzichtelijk aantal (5-10) landelijk vastgestelde,
globaal geformuleerde beroepsgerichte programma’s.
Reactie: Dit advies is nader onderzocht in 2006 en 2007 en

in de brief van de SVB aan de Tweede Kamer van april 2008
bij ‘Ruimte gewaarborgd’ voorzien van een vervolgopdracht
voor de Stichting Platforms Vmbo.
Nader onderzoek naar een flexibele mix van CE en SE.
Reactie: Dit onderzoek is inmiddels uitgevoerd in

samenwerking met Cito ten behoeve van ‘Ruimte
gewaarborgd’ (maart 2008).
Wenselijkheid van een voor- en nazorgtraject, voorzorg
door het mbo in - de eindfase van - het vmbo en nazorg
van het vmbo in de eerste periode van het mbo.
Reactie: Deze aanbeveling is terug te vinden in maatregelen,

zoals geformuleerd in de nota ‘Aanval op schooluitval’ en in
de Zorgplicht.
‘Ruimte gewaarborgd’ (maart 2008), overwegingen:

Inzichtelijk maken en benutten van programmeringsruimte.
Reactie: Scholen hebben nog ondersteuning nodig voor het

vinden en gebruiken ervan.
Regionale kwaliteitsborging.
Reactie: Scholen zien de noodzaak en de mogelijkheden

ervan nog maar beperkt in. Nader onderzoek moet
uitwijzen hoe scholen hierin gestimuleerd kunnen worden.

39

Een uitgebalanceerd systeem van CE en SE. Het centraal
examen wordt door scholen als belemmerend ervaren bij het
gebruiken van ruimte. Er zijn minder keuzemogelijkheden dan
scholen wensen en daarnaast wordt de regelgeving op dit
punt niet als snel toegankelijk ervaren. Het evenwicht CE/SE
is delicaat en nader onderzoek is nodig om de effecten van
verschuiving in de huidige balans te kunnen voorzien.
Reactie: Dit onderzoek is inmiddels door Cito verricht.

40

Bijlagen
Rapportages van de Adviesgroep vmbo

Ruimte gewaarborgd, onderzoeksrapportage aanvullende

De vmbo-leerling. Onderwijspedagogische- en

opdracht, DUO Market Research in opdracht van

ontwikkelingspsychologische theorieën, CPS in opdracht

Adviesgroep vmbo, maart 2008.

van Adviesgroep vmbo, maart 2006.

Ruimte gewaarborgd, Adviesgroep vmbo, maart 2008.

Rapportage onderzoek vmbo, DUO Market Research in

Rapportage Themabijeenkomst Versterkte positionering van

opdracht van Adviesgroep vmbo, april 2006.

de TL in het vmbo, DUO Market Research in opdracht van

Rapportage onderzoek mbo, DUO Market Research in

de Adviesgroep vmbo, april 2008.

opdracht van Adviesgroep vmbo, mei 2006.

Ambitie kleurt je toekomst, DUO Market Research in

Voortvarend vmbo, samen koersen op bewegingsruimte,

opdracht van Adviesgroep vmbo, mei 2008.

Adviesgroep vmbo, juni 2006.

Vensters op de toekomst van het vmbo, Adviesgroep vmbo,

Maatwerk, meer ruimte voor leren, Actis Advies in opdracht

september 2008.

van Adviesgroep vmbo, januari 2007.
Stroomlijnen, Onderzoek naar de doorstroom van vmbo
naar havo, Cinop Expertisecentrum, in opdracht van de

Adviesgroep vmbo, oktober 2007.
Rapportage Themabijeenkomst LOB, Duo Market Research

in opdracht van Adviesgroep vmbo, januari 2008.
Rapportage Themabijeenkomst Aansluiting vmbo-mbo, een
gedeelde zorg, DUO Market Research in opdracht van de

Adviesgroep vmbo, februari 2008.
Maatwerk in het vmbo, SLO in opdracht van Adviesgroep

vmbo, februari 2008 .

41

Producten van de Adviesgroep vmbo

Beleidsreactie Voortvarend vmbo, Ministerie van OCW,

www.ruimteinderegio.nl

oktober 2006.

www.watmoetenwatmag.adviesgroepvmbo.nl

De doorstroom van vmbo naar mbo, Jan Neuvel en Wil

www.adviesgroepvmbo.nl/kaders_kansen_en_koers/

van Esch, Cinop 2005.

Neem stelling, discussie-instrument voor positiebepaling

De overgang van vmbo naar mbo, van Breukvlak naar

van scholen, Adviesgroep vmbo, 2006.

draagvlak, Jan Neuvel en Wil van Esch, Cinop, juni 2007.

Prof. Johan van der Sanden erepenning

Over de drempels met taal en rekenen, Expertgroep

Lobby voor LOB, een film en gespreksleidraad over

doorlopende leerlijnen taal en rekenen, februari 2008.

loopbaanoriëntatie en -begeleiding in de Theoretische

Tijd voor onderwijs, Commissie Parlementair Onderzoek

Leerweg, CPS in opdracht van Adviesgroep vmbo,

Onderwijsvernieuwingen, februari 2008.

september 2007.

Voor de keuze, voorstellen voor een betere studie- en

Ambitiebox, instrument waarmee scholen voor vmbo

beroepskeuzebegeleiding, RWI, maart 2008.

gestructureerd kunnen nadenken over hun ambities voor de
toekomst, Adviesgroep vmbo, december 2007, mei 2008.

42

Externe Bronnen

www.adviesgroepvmbo.nl