Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

35 000 IV

Vaststelling van de begrotingsstaten van
Koninkrijksrelaties (IV) en het BES-fonds (H)
voor het jaar 2019

Nr. 57

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BINNENLANDSE ZAKEN
EN KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29 mei 2019
Conform de afgesproken halfjaarlijkse tijdreeks bied ik u hierbij de derde
rapportage aan over de voortgang van de bestuurlijke, sociale en
economische ontwikkelingen op Sint Eustatius na de bestuurlijke ingreep
op 7 februari 2018. De vierde voortgangsrapportage is voorzien in
november 2019. Conform mijn toezegging in de tweede voortgangsrapportage1 informeer ik u tussentijds, in september 2019, over de voortgang
op de criteria bepalend voor de doorgang van verkiezingen van de
eilandsraad in 2020.
Op 8 en 9 januari 2019 heb ik met de Staatssecretaris van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid (SZW) een werkbezoek aan Sint Eustatius gebracht.
Het verslag daarvan is op 12 februari 20192 aan uw Kamer verzonden.
Begin mei heeft Minister van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) Sint
Eustatius bezocht. Zij heeft bekeken hoe het gaat met de wegen, erosie en
de bouw van de verkeerstoren en de terminal van de luchthaven. Ook
heeft ze gesproken met drinkwaterproducent STUCO. Staatssecretaris
Blokhuis is in mei op Sint Eustatius geweest voor het ondertekenen van
het sport- en preventieakkoord.
Naar mijn overtuiging zijn werkbezoeken aan Caribisch Nederland van
wezenlijk belang voor het ontwikkelen van meer wederzijds begrip en een
goede relatie met de besturen ter plaatse. Door intensief met elkaar te
praten is voor alle betrokkenen duidelijker wat we van elkaar kunnen en
moeten verwachten.
In deze voortgangsrapportage schets ik eerst een algemeen beeld. Daarna
ga ik in op de voortgang van activiteiten in de bestuurlijke, sociale en

1
2

kst-35000-IV-57
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Kamerstuk 35 000 IV, nr. 29
Kamerstuk 35 000 IV, nr. 41

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 IV, nr. 57

1

fysieke domeinen. Aansluitend bericht ik u over de stand van zaken in de
economische structuur en op het gebied van openbare orde en veiligheid.
Algemeen beeld
Onverminderd zet de (plv.) regeringscommissaris zich in om de bevolking
breed te informeren. Naast de communicatie door middel van town hall
meetings, facebook, spreekuren en overleggen met de Maatschappelijke
Raad van Advies en het (politieke) Coöperatieve Platform worden op de
website onder andere de besluiten van het openbaar lichaam en de
notulen van de Maatschappelijke Raad gepubliceerd. Ook besluiten vanuit
de Nederlandse overheid verschijnen daar, zoals beschikkingen waarin
financiële middelen aan Sint Eustatius worden toegekend. Op die manier
kan de bevolking zich een beter beeld vormen van de geleverde inspanningen. Via facebook worden filmpjes verspreid over de voortgang van
een aantal wederopbouwprojecten.
Armoedebestrijding blijft hoog op de agenda staan. Afgesproken is dat de
ministeries hun krachten bundelen om zoveel mogelijk mensen te kunnen
helpen. Het programma BES(t) 4 kids is hier een goed voorbeeld van.
Naast armoedebestrijding en kinderopvang ontstaat er samenwerking op
het gebied van arbeidsparticipatie, sport en huiselijk geweld. Over deze
onderwerpen leest u verderop in de rapportage meer.
Voor iedereen is voortgang te zien in onder meer de wederopbouw, het
straatnamen- en huisnummerproject, de start van het wegenproject in de
wijk Cherry Tree, de werkzaamheden aan de klif, en de presentatie van de
plannen voor een nieuwe toren en terminal op de luchthaven. De
wederopbouw en de andere projecten in het fysieke domein3 leveren een
aantal jaar meer werkgelegenheid op. Waren er begin 2018 16 aannemers
aan het werk voor wederopbouw, nu zijn dat er meer dan 30. Het lokaal
ondernemerschap trekt aan: bij de KvK zijn in 2017 49 nieuwe bedrijven
geregistreerd en 73 in 2018. Dat geeft een duidelijke stijging aan van het
aantal nieuwe bedrijven (67%) dat zich in 2018 heeft geregistreerd ten
opzichte van een jaar eerder. In de eerste vier maanden van 2019 hebben
zich nog eens 17 nieuwe bedrijven gemeld bij de KvK. Daarmee is sprake
van ten minste een incidentele opleving van de economie. Meer structurele economische ontwikkeling blijft lastig vanwege de kleinschaligheid
en het ontbreken van voldoende verbindingen en genoeg toeristische
voorzieningen. De voorziene werkzaamheden aan de zeehaven en het
toerismeplan bieden wel perspectief. Ook de landbouwsector heeft
potentie.
Al met al lijkt de bevolking de voortgang en de positieve effecten van de
ingreep te waarderen, ondanks het feit dat sommigen meer ambitie en
snelheid willen zien. Voor een realistisch beeld is optimale communicatie
door de regeringscommissaris essentieel. Een aantal bezorgde burgers,
waaronder politici, heeft een petitie ondertekend met punten van onvrede
zoals de hoge kosten van levensonderhoud en het onderhoud van wegen.
Het is aan de regeringscommissaris om goed te communiceren over de
feiten en momenten waarop besluiten vallen.
Het bestuurlijk domein
Herstel democratie
In de tweede voortgangsrapportage heb ik criteria benoemd die op
1 september 2019 ter toetsing voorliggen. Deze toetsing moet meer zicht
3

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 IV, nr. 57

2

bieden op het moment dat de democratie op Sint Eustatius hersteld kan
worden, met een bestuur dat in staat is de belangen van haar inwoners
naar behoren te behartigen. Om een afgewogen en verantwoord besluit te
kunnen nemen over een volledige of gefaseerde beëindiging van de
ingreep zijn de toetsingscriteria in de bijlage4 geoperationaliseerd.
Een bestuurlijke interventie zoals op Sint Eustatius is uitzonderlijk en het
besluit daartoe is zeer zorgvuldig genomen. Een besluit tot beëindiging
verdient eenzelfde weloverwogen aanpak met heldere en precieze
toetsingscriteria. Zoals het kabinet op 5 januari 20185 na het rapport van
de Commissie van Wijzen heeft aangegeven, mag het bestuur niet in de
oude situatie vervallen als de interventie straks ten einde is. Daarom heb
ik de toetsingscriteria geoperationaliseerd en onderverdeeld in maatregelen die ook op lange termijn tot een ordelijk bestuur leiden.
Bevolkingsadministratie
Bij onduidelijkheden bij inschrijvingen, verlopen verblijfsvergunningen en
andere signalen van onjuiste gegevens wordt er adresonderzoek verricht,
om zo de bevolkingsadministratie actueel te houden. De voorwaarden
voor het in- en uitschrijven in de bevolkingsadministratie zijn bij Wet
basisadministraties persoonsgegevens BES vastgesteld. Op Sint Eustatius
was het niet voor iedereen gebruikelijk om zich uit te schrijven bij een
(langdurig) vertrek van het eiland. Deels komt dat doordat in de omringende landen waarnaar vele jonge mensen verhuizen in verband met
studie geen bewijs van uitschrijving is vereist. Hetzelfde geldt voor de
omringende eilanden waar men om reden van familieverbanden veelal
langere tijd verblijft. Onbekendheid, deels door gemakzucht en deels door
(financiële) voordelen die aan inschrijving verbonden zijn (de facto gratis
medische zorg, ook in het buitenland) en soms het frauduleuze genot van
een doorlopende (dubbele) uitkering of toeslag en het ontbreken van
reguliere controles kunnen ook oorzaken zijn. Om vast te stellen of
gegevens in de PIVA (Persoons Informatie Voorziening Nederlandse
Antillen en Aruba) overeenkomen met de feitelijke werkelijkheid, is nader
onderzoek noodzakelijk. Een vooronderzoek naar de opties voor een totale
opschoning (impactanalyse) is mei 2019 afgerond. Voor mij en de
regeringscommissaris speelt een belangrijke rol dat in ieder geval op
korte termijn duidelijk is hoeveel ingezetenen er zijn en wie daarvan
stemgerechtigd zijn. Dit is een randvoorwaarde voor het uitschrijven van
eerlijke verkiezingen. Het straatnaamproject is afgerond en huisnummers
zijn geplaatst op elk gebouw, ook op onbewoonde gebouwen en kantoren.
De ambtelijke organisatie
De regeringscommissaris heeft samen met zijn staf een reorganisatieplan
ontwikkeld dat is besproken met de managers, medewerkers op sleutelposities en de vakbond.
De nieuwe organisatiestructuur moet per 1 juli 2019 zijn ingevoerd. Een
belangrijk ordeningsprincipe is het scheiden van de functies beleid,
uitvoering en toezicht. Vanuit overwegingen van kennisbundeling worden
werkzaamheden van dezelfde aard in één organisatorische eenheid
ondergebracht. Zo worden alle toezicht- en handhavingswerkzaamheden
bij elkaar geplaatst, is versterking van de beleidsfuncties voorzien en zal er
op termijn, als het nieuwe bestuursgebouw klaar is, een klantenloket
worden ingericht. Het werken in een andere context van ambtelijk
vakmanschap verlangt het afstand nemen van jarenlange gewoonten en
4
5

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Kamerstuk 34 877, D

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 IV, nr. 57

3

gebruiken. Door de reorganisatie en tegelijkertijd de trainingen ambtelijk
vakmanschap moeten ambtenaren veel nieuwe kennis verwerken.
De salarisreparatie (teruggaand tot 2013) van de ambtenaren is daadwerkelijk doorgevoerd. Dat betekent dat iedere ambtenaren nu het salaris van
de schaal en trede heeft waar ze recht op hebben.
Opleidingstraject
Om het veranderingsproces te ondersteunen is een meerjarig opleidingsplan onontbeerlijk, zowel om kennis en kunde te onderhouden als
om houding en gedrag binnen de kaders van ambtelijk vakmanschap te
brengen. Medio 2018 is het opleidingsprogramma voor ambtelijk
vakmanschap begonnen. Het programma is bestemd voor de circa 170
ambtenaren en gaat in op integriteit, rol- en taakverdelingen, omgangsvormen en bestuurlijke en juridische kaders. In het programmaonderdeel
van mei 2019 heeft het trainingsinstituut een concept-gedragscode
opgeleverd, die door en voor de ambtenaren van het openbaar lichaam is
bedacht. Op basis hiervan zal er een definitieve gedragscode worden
gemaakt. Naast het algemene opleidingsdeel dat voor iedere ambtenaar
geldt, zijn er ook vakspecifieke trainingen georganiseerd: bijvoorbeeld
voor de schoonmaaksters en de medewerkers van de financiële administratie.
De volgende stap in het professionaliseringsprogramma van het
ambtelijke apparaat is het verder opleiden van het management, waar een
directe link ligt met de reorganisatie. Nadat een groot deel van de
managers in het reorganisatieproces is geplaatst, begint een MD-traject.
In dit reorganisatieproces wordt maandelijks overlegd met de vakbond.
Dat vergroot het draagvlak voor het veranderingsproces.
Politiek vakmanschap moet ook ontwikkeld worden. Op Saba en Bonaire
is tijdens de periode voorafgaand aan de eilandsraadsverkiezingen en in
het kielzog van de Eerste Kamerverkiezingen veel aandacht besteed aan
opleiding. De voorbereidingen voor het opleidingstraject «Bestuur van de
Toekomst» op Sint Eustatius zijn gestart. Zodra er duidelijkheid is over de
volgende verkiezingen wordt voor dit traject een geschikt moment
gekozen.
Versterken bestuurlijke structuur
In de tweede voortgangsrapportage heb ik aangegeven dat het actualiseren en binnen het rechtskader brengen van verordeningen en besluiten
één van de voorwaarden is om het lokale bestuur beter in staat te stellen
om de taken goed en rechtmatig uit te voeren. Naast de in de vorige
paragraaf genoemde verordeningen zijn inmiddels ook andere verordeningen aangepast en vastgesteld, zoals de Algemene Plaatselijke
Verordening en de BES-code. De komende maanden ligt de prioriteit bij
de overige verordeningen en besluiten met een financiële impact. Een
aantal verordeningen en besluiten op het gebied van veiligheid en milieu
moet eerst met de stakeholders worden besproken in verband met de
uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid. Om de handhaving te versterken
zijn 15 personen van het openbaar lichaam en enkele andere organisaties
opgeleid tot Buitengewoon Agenten van Politie (Bavpol).
In overleg met de Belastingdienst Caribisch Nederland en het Ministerie
van Financiën wordt momenteel onderzocht of eerstgenoemde een deel
van de heffings- en inningstaken van het openbaar lichaam kan
overnemen. Daartoe is inmiddels een concept convenant opgesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 IV, nr. 57

4

Financieel beheer
Begrotingscyclus
Sinds medio 2018 worden documenten in de begrotingscyclus tijdig
aangeleverd. Na de tweede voortgangsrapportage zijn de derde en de
vierde begrotingswijzigingen, de vierde uitvoeringsrapportage en de
begroting 2019 ingediend. Alle bovengenoemde documenten hebben
mijn instemming gekregen. De begroting heeft echter nog enkele
inhoudelijke verbeteringen nodig zoals op het gebied van het weerstandsvermogen en het grondbeleid. De regeringscommissaris heeft toegezegd
dat deze zaken dit jaar worden opgepakt. Het afronden van de jaarrekeningen 2016, 2017 en 2018 verloopt moeizaam vanwege de gebreken in de
onderliggende administraties. De afronding van deze documenten zal
voor 1 januari 2020 gereed zijn.
Rekenkamerfunctie
Zoals eerder aan uw Kamer gemeld, is het daadwerkelijk invoeren van een
rekenkamerfunctie noodzakelijk om toezicht te hebben op de doelmatigheid en rechtmatigheid van inkomsten en uitgaven. Het proces richting
een operationele rekenkamerfunctie voor Sint Eustatius wordt momenteel
verder uitgewerkt.
Plan van aanpak verbetering financieel beheer
In de tweede voortgangsrapportage heb ik aangegeven dat de regeringscommissaris op 2 oktober 2018 het Plan van Aanpak tot verbetering van
het financieel beheer heeft opgeleverd. Inmiddels zijn in december 2018
een aantal aangepaste verordeningen vastgesteld zoals de Subsidieverordening, Legesverordening, de verordening Precariobelasting, de
verordening Toeristenbelasting en de verordening Afvalstoffenheffing als
onderdeel van het proces richting effectievere en doelmatigere subsidieverlening en belastingheffing. Daarnaast is een nieuw softwareplatform
voor de digitale administratie in gebruik genomen. Hiervoor is ongeveer
de helft van modules ontworpen en operationeel. Het betreft de modules
van drie soorten belastingen (erfpacht-, motorrijtuigbelasting en afvalstoffenheffing), de personeels- en salarisadministratie, de havenadministratie
en de vergunningenadministratie. Mede door de invoering van deze
laatste module is de vergunningverlening, als onderdeel van het
reorganisatieplan, gecentraliseerd tot één unit. In juli 2019 zullen de
modules voor de slachthuis-, GGD-, en LVV-administraties operationeel
zijn. Ambtenaren krijgen nu softwaretrainingen die in juli 2019 zijn
afgerond. De kennis van het systeem wordt zo langdurig zeker gesteld. Tot
slot wordt op korte termijn via een aanscherping van de functiescheiding
een stap gezet naar een minder fout- en fraudegevoelig financieel beheer.
Het sociale domein
Armoedebestrijding
In de kabinetsreactie sociaal minimum6 is een groot aantal maatregelen
opgenomen om armoede te bestrijden, zowel aan de inkomsten- en
uitgavenkant als op de terreinen van arbeidsparticipatie, huursubsidie en
kinderopvang.
Om een duurzame weg uit de armoede te bieden, is meer arbeidsparticipatie nodig. Inzicht in vraag en aanbod, matching, een actieve werkge6

Kamerstuk 34 775 IV, nr.45

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 IV, nr. 57

5

versbenadering en arbeidsmarktinstrumenten zijn van belang om mensen
met en zonder arbeidsbeperking aan het werk te helpen en houden. Het
openbaar lichaam en de gemeente Leiden werken samen in een door het
Ministerie van SZW gefinancierde twinning om de arbeidsbemiddeling op
Sint Eustatius te verbeteren.
De kosten van levensonderhoud zijn in vergelijking met de inkomens
onevenredig hoog. Tijdens mijn laatste bezoek samen met de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is hierover uitgebreid
gesproken. Conform de motie van het lid Van der Graaf c.s.7 zal de
Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid beide Kamers in
een voortgangsrapportage voor de zomer van 2019 informeren over de
stappen die moeten worden gezet om een norm voor het sociaal
minimum te kunnen vaststellen. Zoals aangekondigd in de kabinetsreactie
sociaal minimum zijn recent beleidsnotities over de verlofregelgeving en
de wetgeving voor de arbeidsongeschikte werknemer voor reactie aan het
openbaar lichaam voorgelegd. Eerder is dat al gebeurd met het zogeheten
«Arbeidsveiligheidsbesluit IV CN», dat nadere regels voor fysieke
belasting, duikarbeid en werken met asbest bevat.
Armoedebestrijding vraagt nadrukkelijk ook een inspanning van het
openbaar lichaam. Zij kan vanuit het eilandelijk armoedebeleid haar
steentje bijdragen. Hierbij is een belangrijke randvoorwaarde dat het
openbaar lichaam het beleid rond armoedebestrijding vastlegt in een
verordening of beleidsregels. Afstemming met het Ministerie van SZW is
hierbij van belang met het oog op de afstemming met de criteria voor de
bijzondere onderstand.
BES(t) 4 kids
In 2018 is gestart met het opzetten van het versterken van de kinderopvang en voor- en naschoolse voorzieningen met buitenschoolse
educatieve activiteiten op momenten dat er geen school is. Dit is later het
programma BES(t) 4 kids gaan heten. Het Ministerie van SZW heeft een
programmanager aangesteld en vanuit het openbaar lichaam is een
projectleider aangesteld. In februari 2019 zijn de afspraken van het
programma bekrachtigd door de Openbare Lichamen van Bonaire, Sint
Eustatius en Saba en de Ministeries van SZW, Volksgezondheid, Welzijn
en Sport (VWS), Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). Het Rijk stelt financiële
middelen ter beschikking voor het programma BES(t)4 kids. Uw Kamer
wordt over dit programma apart geïnformeerd.
Maatschappelijke ondersteuning
Vanaf 1 januari 2019 wordt een aantal voorzieningen op het gebied van
maatschappelijke ondersteuning, het zogenoemde Community Care
Center, structureel gefinancierd bij het ziekenhuis. Het zorgcontract tussen
het ziekenhuis en het Zorgverzekeringskantoor BES is uitgebreid dankzij
extra middelen van het Ministerie van VWS. Het gaat om maaltijdvoorziening, vervoer-op-maat, hulp in de huishouding en woningaanpassingen. Ook is de verwachting dat in 2019 in de wijk Lodi, met behulp van
een bijzondere uitkering van BZK, SZW en VWS, vijf zogenoemde
aanleunwoningen worden opgeleverd. Dankzij deze voorzieningen kunnen
inwoners langer op een prettige manier zelfstandig blijven wonen.

7

Kamerstuk 35 000 IV, nr. 7.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 IV, nr. 57

6

Water en elektriciteit
De drinkwatervoorziening is op Sint Eustatius nog niet voldoende
adequaat en duurzaam. Te vaak moet het drinkwater nog op rantsoen. De
oorzaken daarvan heb ik in de tweede voortgangsrapportage geduid. Er is
een integraal plan opgesteld voor geheel Sint Eustatius ter verbetering
van de regenwatergeleiding en opslag. Onderdeel daarvan is ook de
realisatie van extra regenwateropslag bij het solar park. Een tweede stap
is aan het drinkwater en elektriciteitsbedrijf STUCO. STUCO verzorgt de
drinkwater- en elektriciteitsproductie en -distributie op Sint Eustatius. Het
Ministerie van IenW zoekt momenteel uit wat de reële vraag is van de
hoeveelheid benodigd drinkwater in de toekomst en hoe drinkwater op
Sint Eustatius duurzaam kan worden geproduceerd.
2018 was het eerste volledige jaar van exploitatie van het solar park; 45%
van de energie die STUCO opwekt en levert aan de gemeenschap van Sint
Eustatius bestaat uit zonne-energie. Het solar-netwerk is stabieler dan de
dieselgeneratoren en heeft bewezen het eiland te kunnen voorzien van
een frequentie- en spanningsstabiliteit zonder vervuiling voor de
omgeving. Er is daarmee een grote stap gezet richting verduurzaming van
de Statiaanse energievoorziening.
STUCO stelt de tarieven voor drinkwater en elektriciteit vast en is hierbij
gebonden aan de vigerende wetgeving en tariefbesluiten. Het Ministerie
van IenW draagt bij aan de betaalbaarheid van drinkwater door middel
van een jaarlijkse subsidie. Door onduidelijkheid tussen de verschillende
belanghebbenden was het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
(EZK) voornemens om de subsidie die bedoeld is om de betaalbaarheid
van (het vastrecht) elektriciteit op Sint Eustatius zeker te stellen, stop te
zetten. Hierdoor leken de burgers op Sint Eustatius veel meer te moeten
gaan betalen. Eind vorig jaar zijn het Ministerie van EZK, het Ministerie
van IenW, de Autoriteit Consument & Markt, STUCO en het openbaar
lichaam Sint Eustatius op mijn verzoek met elkaar om tafel gaan zitten en
is de Auditdienst Rijk verzocht om duidelijkheid te scheppen. Hierdoor is
in april dit jaar een bevredigende oplossing bereikt. Op basis van het
ADR-rapport heeft het Ministerie van EZK besloten voor de jaren 2017 tot
en met 2019 subsidie voor de netbeheerkosten van elektriciteit te
verstrekken.
Sociale woningbouw
In de kabinetsreactie sociaal minimum8 heeft het kabinet gesteld de
woonlasten zoveel mogelijk te willen beperken tot een aanvaardbaar
niveau. Daarom is het belangrijk dat op elk van de eilanden toegang
bestaat tot voldoende en kwalitatief goede sociale woningbouw. In de
voortgangsbrief over sociale woningbouw in Caribisch Nederland d.d.
17 januari 20199 heb ik uw Kamer al kort geïnformeerd over de stand van
zaken met betrekking tot sociale woningbouw op onder meer Sint
Eustatius. Zoals aangegeven is de staat van de ongeveer 100 sociale
woningen die door de Sint Eustatius Housing Foundation (SHF) worden
beheerd, zorgwekkend. De Europees Nederlandse woningcorporatie
Woonlinie en het openbaar lichaam hebben daarom recent een
gezamenlijk voorstel ingediend om een structurele oplossing te vinden
voor renovatie, onderhoud en nieuwbouw van sociale huisvesting.
Inmiddels wordt hard gewerkt aan een eerste pilotproject, waarbij
Woonlinie in overleg met het openbaar lichaam en SHF op korte termijn
een eerste woning willen renoveren en een twee onder een kap woning te
8
9

Kamerstuk 34 775 IV, nr. 45
Kamerstuk 35 000 IV, nr. 37

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 IV, nr. 57

7

bouwen. Hiervoor zal BZK een subsidie van 390.000 euro ter beschikking
stellen. Gedurende het pilotproject wordt gewerkt aan een intensievere
samenwerking tussen betrokkenen, om uiteindelijk alle honderd sociale
huurwoningen te renoveren en nog eens vijftig nieuwe sociale huurwoningen te bouwen.
Net als op Bonaire en Saba werkt het Ministerie van BZK in samenwerking
met het OLSE aan de inrichting van een (vereenvoudigd) huurpuntenstelsel op Sint Eustatius, in lijn met wat bepaald is in de Wet maatregelen
huurwoningmarkt Caribisch Nederland. Het streven is dit begin 2020 te
hebben afgerond. Hiermee wordt invulling gegeven aan de regulering van
een betrouwbare, duurzame en betaalbare woningmarkt van goede
kwaliteit. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) doet hiervoor
momenteel in opdracht van BZK een onderzoek naar de huurwoningmarkt
op Sint Eustatius. De exacte invulling van het huurpuntenstelsel moet
worden vastgesteld bij eilandsverordening. Een huurpuntenstelsel, een
liberatiegrens en een huurcommissie maken het systeem rechtvaardiger
en rechtsgelijker, professionaliseren de werkzaamheden en versterken
daarmee de bestuurlijke structuur op Sint Eustatius.
BZK zet daarnaast stappen om tot een vorm van tegemoetkoming in de
huurlasten voor Caribisch Nederland te komen. In 2019 wordt voor de
sociale huisvesting extra geld vrijgemaakt om met de verhuurderbijdrage
de huurlasten te verminderen. Daarbij is wel voorwaardelijk dat het OLSE
dit jaar de noodzakelijke Huurcommissie- en Huurprijsverordening, en
Verhuurdersubsidieverordening vaststelt. Voor de particuliere markt wordt
met de Huurcommissie en Huurprijsverordening een stap gezet om ook
hier de huren te matigen. Dat laatste neemt niet weg dat ook in dit
segment aanvullende stappen noodzakelijk zijn. Hiervoor is nader
onderzoek essentieel, waarbij de systematiek van de verhuurdersubsidie
tegen het licht wordt gehouden. Hiermee wordt in 2019 een stevige eerste
stap gezet om de sociale huisvesting in Caraïbisch Nederland vorm te
geven en wordt voor de langere termijn gewerkt aan een duidelijk
perspectief voor de particuliere markt.
Sport en bewegen
Tijdens het werkbezoek van de Staatssecretaris van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (VWS) in mei van dit jaar is het Sport- en Preventieakkoord ondertekend en is het opgeknapte Cruyff Court heropend. Het
Ministerie van VWS en het openbaar lichaam hebben met dit akkoord de
ambitie uitgesproken om structureel te investeren in de verbetering van
de gezondheid van de inwoners van Sint Eustatius. Zo worden de
buurtcoaches structureel voortgezet en uitgebreid vanwege hun belangrijke rol om te komen tot een structureel beweegaanbod voor alle
inwoners. Verder zetten we ons gezamenlijk in om de organisaties op
gebied van sport en preventie, zoals de afdeling publieke gezondheid en
de sportstichting, te versterken. Tot slot staan er de komende periode nog
verschillende verbeterprojecten op het sportterrein op de agenda zoals de
verbouwing van het clubhuis, het uitbreiden van het fitnesscentrum en
het verbeteren van het parkeerterrein.
Huiselijk geweld
Preventie van huiselijk geweld en kindermishandeling heeft door het
bevorderen van awareness, het bespreekbaar maken en het doorbreken
van taboes onverminderd aandacht gekregen. Binnen het Bestuursakkoord Aanpak Huiselijk Geweld en Kindermishandeling dat in 2017 is
afgesloten met het Ministerie van VWS wordt in samenwerking met het
Ministerie van Justitie en Veiligheid en de ketenpartners, gewerkt aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 IV, nr. 57

8

onder andere voorlichting, deskundigheidsbevordering en het inrichten
van een laagdrempelig meldpunt. In nauwe samenwerking door het
openbaar lichaam met de RCN-partners is op 8 maart 2019 het Samenwerkingsconvenant Multidisciplinaire Overleg (MDO) Sint Eustatius gesloten,
de Sint Eustatius variant van het Zorg en Veiligheidshuis. Het hieraan
gekoppelde privacyreglement is aangenomen en voor de casusbesprekingen benodigde ICT is beschikbaar gesteld.
Het MDO is een netwerksamenwerking tussen partners uit de zorg- en
strafketen en andere partners (bijvoorbeeld onderwijs). Het MDO richt zich
op het bestrijden van ernstige overlast en criminaliteit, door recidive en
maatschappelijke uitval te voorkomen. Hierbij ligt de focus niet alleen op
bestaande overtreders van de wet, maar ook op individuen of groepen
met groot risico op afglijden richting crimineel en ernstig overlastgevend
gedrag. Het MDO vormt als netwerk een belangrijke schakel, niet alleen in
de verbinding tussen preventie, voorzorg, zorg en straf, maar ook met de
bestuurlijke component door de participatie van het openbaar lichaam. De
meerwaarde van de samenwerking zit in de keten-overstijgende aanpak,
die de afzonderlijke aanpakken versterkt. Daarbij behouden alle partners
hun eigen (wettelijke) verantwoordelijkheden.
De voorlichtingscampagnes die op Sint Eustatius zijn gelanceerd over
huiselijk geweld en kindermishandeling hebben ertoe geleid dat dit
onderwerp in de samenleving bespreekbaar is geworden en dat slachtoffers vaker hun weg vinden naar de hulpverlening.
Het fysieke domein
Wederopbouw
Bijna alle woningen met orkaanschade zijn hersteld. Inmiddels zijn de
werkzaamheden aan de zes begraafplaatsen, de kerktoren van de
Nederlandse Hervormde Kerk, de ruïnemuur aan het synagogepad en het
hekwerk van het bestuurskantoor in het voorjaar van 2019 afgerond. De
beheerder van de National Parks, Stenapa, voert een aantal wederopbouwprojecten in de natuur uit. De werkzaamheden aan het hek van de
botanische tuin en de beschermingsmuur bij het kantoor van Stenapa zijn
afgerond. Het tweejarig project herbebossing door middel van kweek en
teelt is opgestart. Met de bouw van een muurtje bij het Zeelandia strand
om te voorkomen dat voertuigen het strand op kunnen rijden en zo de
broed van zeeschildpadden te beschermen en illegale zandwinning te
voorkomen is onlangs een begin gemaakt. De koraalladders zijn geplaatst,
naar verwachting is het koraal eind 2019 geschikt voor herplaatsing.
Bij alle lopende projecten wordt actief samen gewerkt met Stenapa.
Voordat de werkzaamheden beginnen wordt gecontroleerd of er leguanen
óf leguanennesten aanwezig zijn zodat deze kunnen worden verplaatst. Zo
is er voor aanvang van de werkzaamheden aan de klif een nest gevonden
dat door Stenapa is herplaatst.
In de zomer van 2018 zijn vier inheemse leguanen van Sint Eustatius
overgebracht naar Blijdorp om deel te gaan nemen aan een internationaal
fokprogramma. Dit om het risico op uitsterven van deze bedreigde
diersoort te verkleinen. Zoals verwacht hebben de leguanen in het eerste
jaar na hun reallocatie nog geen bevruchte eieren gelegd. Het broedseizoen valt in de zomermaanden. Binnenkort zal duidelijk zijn of er dit
jaar bevruchte eieren gelegd worden, die men vervolgens uit het verblijf
haalt om uitgebroed te worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 IV, nr. 57

9

Hieronder wordt de voortgang van projecten – erosie, zeehaven, afvalbeheer – beschreven die (mede) uit wederopbouwmiddelen worden
gefinancierd.
Erosie
Het herstel van de cascade aan de klif is eind vorig jaar afgerond. De
urgentie was groot vanwege risico voor de stabiliteit van de klif. De
stabilisatie van de klif is in januari 2019 aan een Frans bedrijf gegund. De
afronding wordt eind 2019/ begin 2020 verwacht. In 2019 zullen met de
hulp van Rijkswaterstaat de maatregelen in detail worden uitgewerkt om
zowel de erosie aan de kuststrook in Lower Town als aan de zeezijde van
de start- en landingsbaan aan te pakken. Deze maatregelen zijn onderdeel
van een geïntegreerde oplossing waar ook de wegenaanpak, drainage en
opvang van regenwater en het kuststrookplan inclusief haven onderdeel
van zijn. De drainagemaatregelen bij de aanleg en verbetering van de
wegen zoals de regenwatergeleiding en -opslag, de aanpak van erosie aan
de kliffen en kuststrook en steun voor de landbouw- en veeteeltsector
worden gecombineerd. Hierdoor wordt een maximaal effect bereikt in het
tegengaan van erosie en in het vergroten van de wateropvangcapaciteit.
Deze maatregelen worden de komende jaren gefaseerd uitgevoerd.
Als eerste wordt begonnen met de zogenoemde quick wins. Dit zijn de in
omvang wat kleinere projecten die in samenhang met de aanpak van de
wegen worden uitgevoerd en de projecten die tijdelijk van aard zijn, in
afwachting van een definitieve oplossing om goed voorbereid te zijn op
het komende orkaanseizoen. De grotere projecten bij de kusten vragen
wat meer voorbereidingstijd om een aanbesteding goed te kunnen laten
plaatsvinden. Uit onderzoek is gebleken dat meer budget nodig is om alle
werkzaamheden te kunnen afronden.
Om de integraliteit te bewaken heeft het Ministerie van IenW in samenspraak met Rijkswaterstaat een team van experts geleverd dat de
komende tijd de regie over de projecten voert.
Wegen
Op 26 november 2018 is de eerste fase van het wegenprogramma
gegund. Inmiddels zijn de werkzaamheden waarbij de onverharde wegen
in de wijk Cherry Tree worden bestraat en verder verlicht in uitvoering.
Ook worden kabels en leidingen ondergronds gelegd en wordt de afvoer
van het regenwater geregeld. Volgens planning wordt het project na de
zomer afgerond. Dit project maakt deel uit van de eerste fase van het
wegenprogramma, waarin ook de renovatie van twee andere wegen is
voorzien. De aanbesteding van het tweede project is begin maart gestart.
De verwachting is dat het contract voor dit project eind mei 2019 gegund
kan worden. De uitvoering van dit project zal ongeveer negen maanden in
beslag nemen. Vervolgens wordt – zodra de benodigde grond is aangekocht – de aanbesteding van het derde wegenproject gestart, de
verbreding van de weg van het ziekenhuis naar de scholen. Alle projecten
in het wegenprogramma passen in de eerdergenoemde integrale aanpak.
Inmiddels heeft het openbaar lichaam door middel van een terreinruil
twee sleutellocaties voor regenwateropslag in handen. De wijze van
aanbesteden, de documenten en de leerervaringen daarmee worden
verwerkt in het inkoopbeleid voor Sint Eustatius.
Luchthaven en zeehaven
Het 10e EDF-project om de erosie bij de zeehaven in te dammen is
vertraagd door de opdrachtnemer. Eind september 2019 zal de nieuwe
beschermingsconstructie naar verwachting klaar zijn en het 10e EDF zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 IV, nr. 57

10

afgerond. Zodra dit het geval is, wordt met de door het Ministerie van
IenW ter beschikking gestelde middelen uit het havenbudget de ondergrond van de containerhaven verhard. Hierdoor wordt de opslagcapaciteit
vergroot.
Er is onderzoek gedaan naar optimalisatie van de haven lay out en
morfologisch onderzoek van de kuststrook. Hieruit blijkt dat er nog meer
onderzoek nodig is met betrekking tot de invloed van mogelijke havenoptimalisaties op de erosiegevoeligheid van de kuststrook. Voorkomen moet
worden dat onomkeerbare besluiten over de haven lay out worden
genomen als nog onvoldoende bekend is wat die lay out voor negatieve
effecten op de kuststrook heeft. Idealiter moet de verbetering van de
haven de erosie van de kuststrook tegengaan. Uitwerking van plannen
voor de uitbreiding van de haven zijn onderdeel van de integrale aanpak
van de erosie van de kuststrook, wat Rijkswaterstaat gefaseerd uitwerkt.
Een goed aangelegde en veilige haven biedt mogelijkheden voor verdere
groei en economische ontwikkeling. Een aantrekkelijk en structureel
verbeterd kustgebied is van belang voor het behoud van de kustweg, de
levensader van het eiland en toerisme- recreatieontwikkeling.
Wateropvang
De verbetering van regenwateropvang op Sint Eustatius dient meerdere
doelen. Primair doel is om de erosie in te perken, maar daarnaast kan het
opgevangen regenwater functioneel worden ingezet voor landbouw en
veeteelt. Op het solarpark zijn de werkzaamheden voor het uitbreiden van
de regenwateropvang inmiddels in volle gang, daarnaast is ook het
opnieuw uitgraven van oude infiltratievijvers begonnen. Dit opnieuw
uitgraven van infiltratievijvers is een integraal onderdeel van deze aanpak
zoals toegelicht onder «Erosie».
Afvalbeheer
In de eerste fase van het project «opruimen autowrakken» zijn in
december 2018 zo’n 300 autowrakken van het eiland afgevoerd. Fase twee
bestaat uit het ophalen en ontmantelen van de overige wrakken. Het
materiaal om te kunnen ontmantelen is aangeschaft en er is een
werkplaats ingericht om de materialen op milieuvriendelijke wijze te
ontmantelen. Het ophalen van de wrakken is in februari 2019 gestart en
loopt naar verwachting door tot medio 2019. In de derde fase moeten de
ontmantelde wrakken worden weggevoerd waarbij zoveel mogelijk de
combinatie wordt gezocht met het afvoeren van ander afval. De beoogde
einddatum is eind 2019/begin 2020.
In het afvalbeheerplan 2019 is het uitgangspunt om het illegaal storten te
voorkomen en zoveel mogelijk afval te recyclen. Dat heeft gevolgen voor
de opslagcapaciteit voor het gescheiden afval totdat er een geschikte
afnemer en geschikt en betaalbaar transport is gevonden. Het
uitgangspunt van hergebruik van gerecyclede producten heeft weer
gevolgen voor het opstellen van «tenders», in die zin dat opdrachtnemers
verplicht moeten worden gesteld om «gecrushed» glas, as uit de
verbrandingsoven en/of andere restproducten te gebruiken in de aanmaak
van bijvoorbeeld beton.
De huidige verbrandingsoven heeft onvoldoende capaciteit om al het
aangeboden niet-recyclebare afval te verbranden, waardoor het afval nog
steeds gestort moet worden. De grens van de volledige capaciteit van de
afvalstortplaats is bijna bereikt. Daarnaast voldoet de verbrandingsoven
niet aan de eisen van een effectieve en efficiënte afvalverwerking
waardoor slechts acht uur per dag afval kan worden verwerkt. Om een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 IV, nr. 57

11

nieuwe verbrandingsoven aan te schaffen heeft het Ministerie van IenW
uit het wederopbouwbudget circa 1 miljoen euro beschikbaar. De
verwachting is dat nog deze zomer de nieuwe verbrandingsoven kan
worden aangekocht.
De economische structuur
Het versterken van de economische structuur blijft een complexe opgave
vanwege het insulaire en kleinschalige karakter van Sint Eustatius.
Niettemin is er sprake van een aantal hoopvolle ontwikkelingen. Zo stijgt
het aantal bedrijfsregistraties bij de Kamer van Koophandel. Ook is bij een
aantal al gevestigde bedrijven de trend waar te nemen dat er meer added
value- producten lokaal worden ontwikkeld. Een voorbeeld daarvan is een
ondernemer die niet alleen lokale honing maar ook lippenbalsem en zeep
is gaan produceren. Daarnaast is er ook toegenomen interesse merkbaar
uit de regio om bedrijven op te starten op Sint Eustatius. Samen met de
lokale Kamer van Koophandel wordt onderzocht hoe bedrijfsmatige
initiatieven praktisch kunnen worden ondersteund.
Integraal plan toerisme
Het lokaal toerismebureau: Sint Eustatius Tourism Development
Foundation heeft met ondersteuning van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) en met vele lokale betrokken partijen een
toerisme-visie voor Sint Eustatius opgesteld. Deze visie schetst een
perspectief waarbinnen Sint Eustatius in de komende periode verder kan
werken om haar unieke kwaliteiten verder te ontwikkelen en deze in de
markt te kunnen zetten om Sint Eustatius als toeristische bestemming
bekender te maken. De komende periode wordt deze ondersteuning door
RVO voortgezet om een implementatieplan te maken en stap voor stap
deze visie in praktijk te kunnen brengen.
De inspanningen op het gebied van toerisme zijn niet onopgemerkt
gebleven. Het bedrijf Green Destinations verzorgt certificering van
(duurzame) toeristische bestemmingen. In de afgelopen twee jaar heeft
Sint Eustatius de «Bronze Award» mogen voeren en inmiddels heeft er
een re-assessment plaatsgevonden. De komende twee jaar mag Sint
Eustatius de «Silver Award» voeren. De innovatieve activiteiten van het
afvalbedrijf in het kader van de recycling hebben ook een belangrijke
bijdrage geleverd aan de «Silver Award».
Landbouw en veeteelt
Op Sint Eustatius is landbouw dé sector met substantieel (economisch)
potentieel. De grond is vulkanisch en daardoor erg vruchtbaar. Tegelijkertijd heeft het eiland een aantal structurele problemen, die belemmeren
dat de onderhavige sector ten volle tot ontwikkeling kan komen. Een van
de belangrijkste problemen is het ontbreken van structurele beschikbaarheid van water. De regeringscommissaris werkt in samenwerking met
betrokkenen aan een meer integrale aanpak die zowel erosie op het eiland
tegengaat als de regenwatergeleiding en -opvang voor onder meer de
landbouw effectiever organiseert. Het doorontwikkelen van de landbouw
en het vercommercialiseren van de landbouwsector vergroot de onafhankelijkheid. Wanneer Sint Eustatius meer producten zelf kan produceren
wordt zij minder afhankelijk van (dure) import. In samenwerking met het
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit wordt gewerkt aan
verdere maatregelen die bedoeld zijn om de sector door te ontwikkelen en
waar mogelijk te vercommercialiseren. Een onderdeel dat nauw samenhangt met de verbetering van de sector is de inhaalslag die gemaakt moet
worden in de organisatie van de veeteeltsector. De problemen met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 IV, nr. 57

12

loslopend vee die al tientallen jaren voortduren moet stevig worden
aangepakt. Loslopend vee veroorzaakt veiligheidsrisico’s bijvoorbeeld in
het verkeer maar ook de erosie aan de klif is hier een gevolg van. Het vee
brengt ook schade toe aan publieke- en privéterreinen en bedreigt de
lokale biodiversiteit. Een cultuuromslag in deze sector is noodzakelijk. Met
de belanghebbenden wordt samengewerkt om deze sector duurzaam te
herstructureren.
Het project «Made in Statia» bevindt zich in de eindfase. Er bestaat
interesse om dit initiatief commercieel voort te zetten in een gewijzigde
vorm. De initiatiefnemers zullen in de overgangsfase worden ondersteund
ten behoeve van het behoud van dit landbouwbedrijf en haar bijdrage aan
werkgelegenheid en gezonde en betaalbare groente en fruit.
Onverdeelde boedels
Tegen de achtergrond van meer duurzaamheid heb ik de regeringscommissaris verzocht de problematiek van de onverdeelde boedels aan te
pakken. Sint Eustatius kent al heel lang relatief veel onverdeelde boedels.
Het gaat veelal om boedels met tientallen erfgenamen die grotendeels
onbekend zijn. Daarmee wordt een adequate uitvoering van de erfpachtheffing gefrustreerd en loopt het openbaar lichaam inkomsten mis.
Daarnaast is het niet goed mogelijk voor de overheid – noch voor
particulieren – grond te verwerven voor de ontwikkeling van sociale
woningbouw, landbouw, veeteelt, infrastructuur en bedrijventerreinen.
Ook voor het opstellen van een nota grondbeleid, zoals voorzien in het
Plan van aanpak Financieel beheer, is dat een probleem. Voor toekomstige
besturen zal het, zonder dit aan te pakken, niet gemakkelijk zijn om sociale
woningbouw en infrastructuur te ontwikkelen, om economische bedrijvigheid te stimuleren en meer eigen inkomsten te verwerven. Dat is een
onwenselijke situatie ook gelet op het feit dat deze aspecten een belangrijke factor zijn in de armoedebestrijding. De aanpak is intensief –
opsporen erfgenamen via advertenties op internet, gerichte krantenadvertenties in specifieke regio’s, aanschrijven wel bekende erfgenamen – maar
van groot belang. De regeringscommissaris wordt hierin ondersteund met
technische bijstand.
Geothermie
Gericht op de toekomst en met oog voor de behoefte aan duurzame
energie heeft de regeringscommissaris besloten de gelegenheid te bieden
aan de uitvoering van een pre-feasibility studie om te verkennen of er
geothermische bronnen op Sint Eustatius aanwezig zijn en in hoeverre
deze exploitabel zijn. Deze studie vindt niet alleen plaats op Sint Eustatius,
maar ook op de eilanden Saba en St. Kitts & Nevis. Door het vorige
bestuur was al een exploitatievergunning voor dit verkennend onderzoek
afgegeven voor de komende 5 jaar, de regeringscommissaris heeft zijn
medewerking toegezegd aan dit project om de kans op mogelijk economisch toekomstpotentieel voor het eiland door deelname aan dit project
niet voorbij te laten gaan. Deze verkenning naar geothermische energie
kan in de toekomst mogelijk bijdragen aan de verdere verduurzaming van
de energievoorziening op Sint Eustatius en zorgen voor nieuwe werkgelegenheid, ook in de fase van verkennend onderzoek. Bij gebleken
geschiktheid en deelname van Sint Eustatius aan eventueel vervolgonderzoek is er kans op een significant economisch potentieel.
Openbare orde en veiligheid
In januari 2019 is het Veiligheidsbeeld BES-eilanden 2018 gepubliceerd
(Kamerstuk 35 000 IV, nr. 42). Daaruit kan worden geconcludeerd dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 IV, nr. 57

13

georganiseerde criminaliteit geen rol van betekenis speelt op Sint
Eustatius. Wel zijn er aanwijzingen voor een bescheiden hub voor
drugsvervoer en dat er risico’s bestaan in relatie tot witwassen van gelden
vanwege de vooral nog cash samenleving. KPCN-cijfers laten een stijging
zien van de geregistreerde vermogenscriminaliteit en geweldscriminaliteit
in Sint Eustatius. Binnen de lokale driehoek wordt besproken hoe de
stijging van deze vormen van criminaliteit aangepakt kunnen worden. Zo
nodig kan KPCN voor gerichte acties tijdelijk extra personeel inzetten
vanuit Bonaire.
Tot slot
Het is geen geringe opdracht om de sterke, gedurende jaren ontstane,
(taak)verwaarlozing van Sint Eustatius te kantelen naar een situatie
waarbinnen toekomstige lokale besturen hun functie meer zelf adequaat
kunnen uitoefenen en waarin achterstanden hanteerbaar worden. In deze
voortgangsrapportage wordt duidelijk dat de voortgang van de vele
activiteiten en projecten hoopvol stemt. De regeringscommissaris, zijn
plaatsvervanger, de ambtelijke organisatie en het ondersteuningsteam
hebben veel op- en aangepakt. Mede door de inzet van de Nederlandse
ministeries die ondersteuning bieden door middel van expertise,
menskracht en financiële middelen, wordt de regeringscommissaris beter
in staat gesteld zijn opdracht te vervullen.
De bestuurlijke ingreep in deze omvang is uniek voor het kabinet. Gelet op
de hoeveelheid werk die in ruim een jaar is verricht heb ik vertrouwen in
een vruchtbaar vervolg. Er moet zeker nog veel gebeuren, met name op
het bestuurlijke domein. Het financiële beheer was zodanig verwaarloosd
dat het herstel tot in 2020 doorloopt en het professionaliseren van het
ambtelijke en politiek-bestuurlijke vakmanschap vergt per definitie tijd.
Zoals toegezegd zal ik u in september 2019 informeren over de voortgang
op de criteria die doorslaggevend zijn voor het kunnen terugkeren naar
een genormaliseerde situatie. Op basis van deze voortgang kan worden
beoordeeld of er een situatie is ontstaan waarbij een toekomstig bestuur
van het openbaar lichaam haar taken zelf duurzaam kan vervullen.
De Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.W. Knops

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 IV, nr. 57

14