Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

32 123 B

Vaststelling van de begrotingsstaat van het
gemeentefonds voor het jaar 2010

Nr. 10

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BINNENLANDSE ZAKEN
EN KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 november 2009
Hierbij ontvangt u de studie van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP)
Maten voor gemeenten 2009.1 Maten voor gemeenten 2009 is de achtste
studie van een reeks. De studies werden verricht in opdracht van de
directie Openbaar Bestuur en Democratie van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. De studies zijn een uitvloeisel van het
Plan van Aanpak Transparantie in de financiële verhouding en zijn
bedoeld om een beter inzicht te krijgen in de relatie tussen gemeentelijke
productie (prestaties) en gemeentelijke uitgaven op macroniveau. Uit
beleidsoogpunt zijn zowel financiële gegevens als productiegegevens van
belang om zicht te krijgen op wat gemeenten met hun collectieve
middelen tot stand brengen. De studie bestaat uit (a) een jaarlijkse terugblik die vooral een actualisatie inhoudt van de ontwikkelingen van de
uitgaven en de productie, nu voor de periode 2002–2007 (b) één of meer
specifieke onderwerpen als verdieping van het onderzoek.
Trendmatige uitkomsten SCP over de periode 2002–2007

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Uitgaven
In de periode 2002–2007 daalden, gecorrigeerd voor inflatie, de uitgaven
van gemeenten voor de onderzochte taakvelden met gemiddeld 0,5% per
jaar. De voorafgaande jaren werden nog gekenmerkt door een sterke
groei. Daarmee volgen gemeenten vertraagd de conjuncturele ontwikkelingen in de marktsector, waar al in 2001 een stagnatie in de groei optrad.
Deze reële daling heeft voor een deel te maken met de verzelfstandiging
van een aantal gemeentelijke taken, zoals gemeentelijke woningbedrijven
en gemeentelijke verzorgingshuizen en verpleeghuizen, in de beginperiode. In 2007 beginnen de uitgaven weer te stijgen, vooral door een
nieuwe taak van de gemeenten, namelijk de verantwoordelijkheid voor de
huishoudelijke zorg in het kader van de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO). Op basis van de begrotingscijfers voor 2008 en 2009 valt een
verdere toename van de uitgaven te verwachten, die overigens vooral kan
worden toegeschreven aan de afspraak dat de financiële verantwoordelijk-

KST137628
0910tkkst32123B-10
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 B, nr. 10

1

1

heid voor de sociale werkplaatsen vanaf dan geheel bij de gemeenten
komt te liggen.
Productie
De productie ofwel het aantal concreet verleende diensten van gemeenten
liep in de periode 2002–2007 gemiddeld terug met bruto 1,3% per jaar.
Overigens is deze daling voor een deel een gevolg van het afstoten van
taken. Na correctie voor toegevoegde taken, namelijk ouder- en kindzorg
in 2003 en huishoudelijke hulp in 2007, en afgestoten taken, vooral bij
onderwijs en openbaar vervoer, is de gemiddelde jaarlijkse daling van het
productievolume netto 1,2%. Voor 2007 en 2008 wordt wel weer een lichte
stijging van het gemeentelijk productievolume voorzien.
Relatieve kostprijs
De relatieve kostprijs, als verhouding van uitgavencijfers en productiecijfers, van de gemeentelijke dienstverlening vertoont een gemiddelde stijging van 0,7% per jaar. Deze prijsstijging bij de gemeentelijke dienstverlening wordt voor een deel veroorzaakt door een betrekkelijk hoge
incidentele looncomponent, voor een deel door een afname van de
productie per werknemer en daarnaast ook door een toename van de
inzet van kapitaallasten, materiële middelen en uitbestedingskosten. Tegelijkertijd kan de toename van de kostprijs worden verklaard door verbeteringen in de kwaliteit en effectiviteit van de productie, maar het effect
hiervan is door onvolledig meten onduidelijk. De beschikbare gegevens
geven echter aan, dat de door gemeenten verleende of gefinancierde
diensten aan vrij hoge standaarden voldoen, maar dat er maar in beperkte
mate sprake lijkt te zijn van een kwaliteitsverbetering in de periode 2002–
2007. In de marktsector is juist sprake van een daling van de (relatieve)
kostprijs. De arbeidsproductiviteitsgroei geeft in de marktsector ruimte
voor algemene salarisverhogingen. De overheid volgt deze trend om een
concurrerende werkgever te blijven. Maar de arbeidsproductiviteitsgroei
bij de overheid ligt volgens het SCP rondom nul, door gebrek aan automatiserings- en mechaniseringsmogelijkheden. Integendeel, verschijnselen als «meer blauw op straat», «meer handen aan het bed» en «klassenverkleining» laten zien dat de overheid, en ook de gemeentelijke
overheid, een relatief zeer arbeidsintensieve productiesector is.
Verder is bij overheidsproductie, zoals bij veiligheid en bijstandverlening,
soms de paradox van «minder is beter» op te merken. Op het prioritaire
beleidsterrein van Openbare Orde en Veiligheid was er sprake van een
sterke groei van de reële uitgaven van 7% per jaar met als intentie productiebeperking. En de pogingen van gemeenten om het bijstandsvolume te
beheersen lijken in de periode tot en met 2007 succesvol.
Verdiepingsonderzoek over de Drechtsteden
Op initiatief van de gemeente Dordrecht en de overige Drechtsteden
(Alblasserdam, Hendrik-Ido-Ambacht, Papendrecht, Sliedrecht en Zwijndrecht) is een poging gedaan om de methodiek van Maten voor gemeenten toe te passen op het niveau van dit samenwerkingsverband van
gemeenten. Het bleek heel wel mogelijk om de benodigde gegevens te
verzamelen, maar helaas vallen er kritische kanttekeningen te plaatsen bij
de kwaliteit van de desbetreffende gegevens, zowel waar het de uitgaven
als de productie betreft. Dit bemoeilijkt het trekken van definitieve conclusies. Enkele van de belangrijkste uitkomsten:
– Dordrecht geeft meer dan gemiddeld uit per hoofd van de bevolking
voor onder andere werk en inkomen, sociale en culturele dienstverlening en cultuur en sport. De overige Drechtsteden liggen juist onder dit
gemiddelde. De hoge uitgaven van Dordrecht kunnen worden toegeschreven aan de grootstedelijke problematiek en aan de centrumfunctie van die gemeente.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 B, nr. 10

2

–
–

De kosten per product liggen in Dordrecht iets onder het landelijke
gemiddelde en in de overige Drechtsteden beduidend lager.
De kosten per product bleven de afgelopen drie jaar in Dordrecht
achter bij het landelijke gemiddelde, maar vertonen juist een wat sterkere toename in de overige Drechtsteden.

Tot Slot
Het rapport zit opnieuw vol informatie over allerlei ontwikkelingen op een
veelheid van gemeentelijke beleidsterreinen en is een aanrader voor
iedereen die daarvoor belangstelling heeft. Ik zal u op korte termijn ook
informeren over de voortgang van mijn agenda dienstverlening, regeldruk
en informatiebeleid.
De staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
A. Th. B. Bijleveld-Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 B, nr. 10

3