Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

22 112

Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven
van de lidstaten van de Europese Unie

Nr. 2969

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 november 2020
Overeenkomstig de bestaande afspraken ontvangt u hierbij 7 fiches die
werden opgesteld door de werkgroep Beoordeling Nieuwe Commissievoorstellen (BNC).
Fiche: Mededeling Europese Onderwijsruimte 2025 (Kamerstuk 22 112,
nr. 2965)
Fiche: Actieplan digitaal onderwijs 2021–2027 (Kamerstuk 22 112, nr. 2966)
Fiche: Mededeling vernieuwde Europese Onderzoeksruimte (ERA) voor
onderzoek en innovatie (Kamerstuk 22 112, nr. 2967)
Fiche: Wijziging richtlijn carcinogene en mutagene stoffen – Carcinogenen
IV (Kamerstuk 22 112, nr. 2968)
Fiche: Mededeling EU-Actieplan tegen racisme 2020–2025
Fiche: Mededeling Actieplan douane-unie (Kamerstuk 22 112, nr. 2970)
Fiche: Aanbeveling toolbox connectiviteit (breedband en 5G) (Kamerstuk
22 112, nr. 2971)
De Minister van Buitenlandse Zaken,
S.A. Blok

kst-22112-2969
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 22 112, nr. 2969

1

Fiche: Mededeling EU-Actieplan tegen racisme 2020–2025
1. Algemene gegevens
a) Titel voorstel
Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad,
het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de
Regio’s: Een Unie van gelijkheid: EU-actieplan tegen racisme 2020–
2025.
b) Datum ontvangst Commissiedocument
18 september 2020
c) Nr. Commissiedocument
COM(2020) 565
d) EUR-Lex
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/
?qid=1602229526857&uri=CELEX:52020DC0565
e) Nr. impact assessment Commissie en Opinie
Niet opgesteld
f) Behandelingstraject Raad
Actieplan bevat acties op het terrein van meerdere Raadsformaties.1
g) Eerstverantwoordelijk ministerie
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in nauwe samenwerking met het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
2. Essentie voorstel
Naar aanleiding van de recent toegenomen aandacht voor (structureel)
racisme en discriminatie in de samenleving, heeft de EU een Actieplan
opgesteld om de aanpak van racisme en discriminatie zowel in de
lidstaten als binnen de Europese instellingen zelf, te versterken. De
Commissie geeft aan dat iedereen in de EU moet kunnen genieten van zijn
grondrechten en fundamentele vrijheden en gelijke deelname aan de
samenleving, ongeacht ras of etnische afstamming. De EU – gebouwd op
de kracht van eenheid in verscheidenheid – kan en moet meer doen om
gelijke behandeling en gelijkheid voor iedereen te waarborgen.
De maatregelen ter bestrijding van discriminatie, racisme, vreemdelingenhaat en andere vormen van onverdraagzaamheid op Europees niveau
zijn mede gebaseerd op het reeds bestaande EU-rechtskader, welke de
Commissie zal gaan evalueren.2 Daarnaast zal de Commissie in het
aanstaande rechtskader inzake artificiële intelligentie specifiek rekening
houden met het risico van vooroordelen en discriminatie dat eigen is aan
de systemen voor artificiële intelligentie.
De Commissie wil in haar aanpak van alledaags racisme en discriminatie
bij de toegang tot werkgelegenheid (onderwijs en opleiding, gezondheidszorg, sociale bescherming en huisvesting) gebruik maken van
beleidsmaatregelen (bijv. inzet en versterking van Europese netwerken en
platformen die kwesties kunnen agenderen c.q. aanbevelingen kunnen
doen) en financieringsprogramma’s (bijv. inzet van EU-fondsen voor
sociale cohesie om acties ten behoeve van non-segregatie in huisvesting
te ondersteunen). De Commissie vraagt lidstaten om de inspanningen op
te voeren om discriminerende handelwijzen bij rechtshandhavingsautori1

Behandeling van de mededeling en de komende voorstellen onder dit Actieplan vindt plaats in
de daarvoor
relevante raden. Uw Kamer zal daarover worden geïnformeerd middels BNC-fiches.
2
De Richtlijn Rassengelijkheid, 2000/43/EG en het Kaderbesluit Racisme en vreemdelingenhaat,
2008/913/JBZ.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 22 112, nr. 2969

2

teiten te voorkomen en de geloofwaardigheid van de rechtshandhaving
tegen haatmisdrijven te vergroten. Ook vraagt zij de nationale respons op
gewelddadig extremisme en de tekortkomingen en optimale praktijken
voor de bestrijding ervan in kaart te brengen.
Om racisme proactief aan te pakken gaat de Commissie een reeks acties
uitvoeren om raciale en etnische stereotypering tegen te gaan tezamen
met de media, het maatschappelijk middenveld, en vertegenwoordigers
van personen die tot een raciale of etnische minderheid behoren. Om
meer inzicht te krijgen in ervaren discriminatie en het structurele karakter
daarvan, gaat de Commissie de lidstaten ondersteunen om gegevens
consistenter te verzamelen, waarbij de uitsplitsing van gegevens naar ras
of etnische afstamming wordt aangemoedigd.
De Commissie stelt voor om met de lidstaten samen te werken om
gemeenschappelijke leidende beginselen voor nationale actieplannen vast
te stellen, met nauwe betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld
en organen voor gelijke behandeling.
Volgens de Commissie moet er meer aandacht zijn voor de ervaringen en
behoeften vanuit minderheidsgroepen die benadeling ondervinden als
gevolg van discriminatie en racisme. De Commissie gaat daarom haar
dialoog met de lidstaten, de organen voor gelijke behandeling, de
maatschappelijke organisaties en lokale vertegenwoordigers versterken
voor de tenuitvoerlegging van dit Actieplan. Ook zal zij een coördinator
voor racismebestrijding aanwijzen die o.a. zorgen vanuit minderheidsgroepen kan overbrengen en contact onderhoudt met de lidstaten. De
Commissie zal als werkgever zelf het goede voorbeeld geven door
maatregelen in verband met werving en selectie te nemen om zodoende
de representativiteit van haar eigen personeelsbestand te verbeteren.
Andere EU-instellingen worden uitgenodigd om overeenkomstige stappen
te zetten.
3. Nederlandse positie ten aanzien van het voorstel
a) Essentie Nederlands beleid op dit terrein
Het huidige kabinet hanteert een brede aanpak van discriminatie die zich
over verschillende gronden en terreinen uitstrekt.3
Discriminatie is in Nederland bij wet verboden en het gelijkheidsbeginsel
komt op verschillende plekken in Nederlandse wetgeving terug. Op deze
wijze stelt de Nederlandse overheid een heldere norm t.a.v. de ontoelaatbaarheid van het maken van ongerechtvaardigd onderscheid. Bewezen
discriminatie wordt (strafrechtelijk) gesanctioneerd en t.a.v. verschillende
domeinen (bijv. arbeidsmarkt, woningmarkt) wordt er gewerkt aan
vormen van toezicht, alsook repressieve en curatieve maatregelen. Om
discriminatie te kunnen sanctioneren of anderszins van opvolging te
voorzien is het nodig dat discriminatie wordt gemeld bij de daarvoor
ingestelde meldpunten, bijv. bij de politie, het College van de Rechten van
de Mens of bij de daarvoor bij wet ingestelde gemeentelijke antidiscriminatievoorzieningen (ADV’s). Vanuit de landelijke en lokale overheid wordt
er daarom ingezet op het vergroten van de meldingsbereidheid (bijvoorbeeld via campagnes, meld-app) en het adequaat kunnen bijstaan van
slachtoffers (bijv. via trainingen bij politie).

3

Kamerstuk 30 950, nr. 185.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 22 112, nr. 2969

3

In de aanpak van discriminatie en racisme heeft het kabinet ook oog voor
de eigen voorbeeldfunctie alsook het feit dat zij niet immuun is voor het
maken van onrechtmatig onderscheid, ongeacht het feit dat dit niet de
intentie is (bijv. in het gebruik van AI-systemen).
Naast de hierboven genoemde generieke maatregelen, zet het kabinet ook
specifiek in op de aanpak van racisme en discriminatie binnen bepaalde
maatschappelijke domeinen zoals het onderwijs, de wetenschap4, de
arbeidsmarkt5, de woningmarkt, de sport en internet via gerichte
actieplannen en beleidsmaatregelen. Ook ten aanzien van racisme en
discriminatie op specifieke gronden (zoals etniciteit, herkomst, huidskleur,
religie, leeftijd, seksuele gerichtheid, beperking) neemt het kabinet
gerichte maatregelen.6 Tevens wordt er gewerkt aan het vergroten van
bewustwording rondom discriminatie en vooroordelen en aan wat er
preventief meer gedaan kan worden om discriminatie aan te pakken (bijv.
tegengaan van stereotypering, dialoog tussen personen met verschillende
achtergronden stimuleren). Via een actieve en flexibele7 dialoog tussen
kabinet en samenleving, wordt er gewerkt aan het gezamenlijk versterken
van de aanpak van racisme en discriminatie in de samenleving.
b) Beoordeling + inzet ten aanzien van dit voorstel
Het kabinet staat positief t.o.v. de actievere rol die de Commissie voor
zichzelf ziet, waarbij ook de Commissie inziet dat alleen het hebben van
het huidige juridisch raamwerk rondom non-discriminatie niet voldoende
is. De Commissie wil met dit Actieplan een voorbeeldfunctie op zich
nemen in de strijd tegen racisme en discriminatie en wil zodoende de
bestaande wettelijke8 en sociale norm van gelijke behandeling en
non-discriminatie verstevigen. Met het doen van niet-bindende aanbevelingen naar de lidstaten toe benadrukt de Commissie het belang van een
stevige nationale aanpak van racisme en discriminatie maar respecteert zij
tegelijkertijd dat elke lidstaat hier op een eigen passende wijze invulling
aan moet geven.
Het kabinet herkent veel van het reeds eigen gevoerde beleid c.q. de eigen
plannen om het nationaal beleid te versterken in de mededeling van de
Commissie. Het kabinet voelt zich daarmee gesteund in de ingeslagen
weg om discriminatie en racisme structureel aan te pakken.
Het voornemen van de Commissie om de implementatie van de
bestaande EU-regelgeving, met name van Richtlijn 2000/43/EG, te
onderzoeken en daarover in 2021 te rapporteren, kan worden
verwelkomd. Het kaderbesluit betreffende racisme en vreemdelingenhaat
waar de Commissie naar refereert is in Nederland reeds geïmplementeerd. Het voornemen van de Europese Commissie om binnen juridische
kaders over AI de risico’s van discriminatie en vooroordelen specifiek mee
te nemen, kan gesteund worden.
Het kabinet onderschrijft de Commissie oproep aan de lidstaten om de
inspanningen op te voeren t.a.v. discriminatie binnen de eigen geledingen
van handhavende instanties en op geloofwaardige wijze uiting geven aan
de opdracht om strafbare discriminatie op te sporen en te vervolgen. Aan
beide elementen wordt binnen politie en OM uitvoering gegeven. Ten

4

. Voor meer diversiteit en inclusie in het wetenschappelijk onderwijs en onderzoek is recent een
nationaal actieplan gepubliceerd dat ook ingaat op racisme. Kamerstuk 29 338, nr. 220.
5
Kamerstuk 29 544, nr. 834.
6
Kamerstuk 30 950, nr. 185, p. 10 e.v.
7
Afhankelijk van het onderwerp en de probleemstelling worden de meest relevante gesprekspartners uitgenodigd voor overleg.
8
Volgend uit o.a. art. 2, 3 en 21 VWEU.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 22 112, nr. 2969

4

aanzien van het in kaart brengen van de nationale respons op gewelddadig extremisme en de tekortkomingen en optimale praktijken voor de
bestrijding ziet het kabinet geen bezwaren.
De Commissie wil lidstaten stimuleren om stereotypering naar ras en
etniciteit in media, educatie, cultuur en sport aan te pakken. Het
tegengaan van stereotypen en vooroordelen past binnen het Nederlandse
beleid. Samenwerking met en eigen initiatief van verschillende actoren
binnen deze domeinen is hiervoor echter cruciaal. Waar mogelijk zal het
kabinet haar goede voorbeelden in de sportwereld (samen met de KNVB)
en de mediawereld (zoals de Diversiteitscharter en de Coalitie Beeldvorming in de Media) delen in Europees verband.
Nederlandse media genieten programmatische autonomie en hebben een
eigen verantwoordelijkheid voor de inhoud van hun programmering,
uiteraard met inachtneming van de wet. Met betrekking tot de publieke
omroep is er op basis van de Mediawet 2008 de expliciete taakopdracht
om onder andere een evenwichtig media-aanbod te verzorgen. Het
kabinet heeft de Tweede Kamer reeds eerder bericht geen voorstander te
zijn van het initiëren van initiatieven om boodschappen van onafhankelijke media bij te sturen.9
De Commissie moedigt landen aan om de gegevensverzameling te
verbeteren met een uitsplitsing van data naar ras of etnische herkomst.
Het kabinet acht het van belang dat hierin terughoudendheid en zorgvuldigheid wordt betracht. In Nederland wordt het geboorteland van
individuen en ouders geregistreerd voor het monitoren van sociale
participatie van groepen. Deze informatie komt uit gemeentelijke
basisregistraties personen en kan gecombineerd worden met andere data
om informatie te geven over sociaaleconomische posities (werk, educatie,
participatie).
Het vaststellen van de contouren op Europees niveau van nationale
actieplannen tegen racisme kan positief worden ontvangen, zolang
lidstaten zelf op nationaal niveau tot een eigen invulling mogen komen en
er aandacht is voor een integrale aanpak waar mogelijk en een specifieke
aanpak wanneer doeltreffender. Het kabinet werkt reeds met dergelijke
actieplannen. Met de inzet van flexibele dialoog tussen kabinet en
samenleving om tot een gezamenlijke aanpak van racisme te komen,
wordt mede invulling gegeven aan de oproep van de Commissie om het
maatschappelijk middenveld te betrekken bij het opstellen van maatregelen.
Het kabinet staat positief tegenover het aanstellen van een EU-coördinator
anti-racisme maar zouden dan graag zien dat de Commissie nagaat of
coördinatie t.a.v. ook andere discriminatiegronden niet evenzeer wenselijk
is, mede gelet op het uitgangspunt dat de Commissie een intersectionele
aanpak nastreeft.
Het bevorderen van bewustzijn bij ambtenaren van het belang van
diversiteit en gelijke behandeling is een maatregel waarbij lidstaten
onderling van elkaar kunnen leren. De Nederlandse wetgeving t.a.v.
gelijke behandeling voorziet in de mogelijkheid van voorkeursbeleid op
grond van ras waarmee diversiteit en gelijkheid gestimuleerd kan worden.
Ook het belang van meer diversiteit (ook naar etniciteit, afkomst en
huidskleur) in het personeelsbestand van EU-instellingen zou de komende
jaren een grotere rol moeten spelen. Het is positief om te zien dat de

9

Kamerstuk 30 950, nr. 176.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 22 112, nr. 2969

5

Europese Commissie voor zichzelf plannen heeft opgesteld om hier werk
van te maken.
De oproep om specifieke maatregelen aan te nemen om nadelen in
verband met discriminatie op grond van ras of etnische afstamming te
voorkomen of te compenseren indien er wordt voorzien in bescherming
kan het kabinet (vooralsnog) niet ondersteunen. De strekking van dit
voorstel kan op dit moment onvoldoende worden overzien.
c) Eerste inschatting van krachtenveld
Dit Actieplan zal vermoedelijk kunnen rekenen op brede steun onder de
lidstaten gelet op het belang en de grote maatschappelijke aandacht voor
de aanpak van racisme en discriminatie.
Pas bij verdere uitwerking van de Commissieplannen zal blijken in welke
mate lidstaten echt bereid zijn zich actiever in te zetten, vooral waar het
gaat om betere handhaving van hun nationale regelgeving en om het
voeren van beleid dat verder reikt dan alleen regelgeving.
De mededeling is in het Europees Parlement (EP) binnen de
LIBE-commissie kort aan bod geweest. Er is nog geen inhoudelijke
bespreking geweest. Een rapporteur is op dit moment nog niet bekend.
Het krachtenveld binnen het EP is momenteel ook nog niet bekend.
4. Grondhouding ten aanzien van bevoegdheid, subsidiariteit,
proportionaliteit, financiële gevolgen en gevolgen op het gebied
van regeldruk en administratieve lasten
a) Bevoegdheid
De grondhouding van het kabinet ten aanzien van de bevoegdheid is
positief. Artikel 18 en 19 VWEU bevatten de rechtsgrondslag voor de EU
om op te treden op vlak van discriminatie op grond van nationaliteit
(artikel 18) en op vlak van discriminatie op grond van geslacht, ras of
etnische afstamming, godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of
seksuele geaardheid (artikel 19). De Commissie is bevoegd om op deze
onderwerpen een mededeling te doen.
b) Subsidiariteit
Het kabinet heeft een positieve grondhouding ten aanzien van de
subsidiariteit van de mededeling van de Commissie. Het is positief dat de
Europese Commissie een voorbeeldfunctie op dit terrein wil nemen en
gezamenlijk met de lidstaten racisme uit de EU wil bannen. De problematiek van racisme en discriminatie houdt niet op bij de landsgrenzen
waardoor kennisuitwisseling, afstemming en samenwerking in
EU-verband voordelen kan bieden t.a.v. een uitsluitend nationale aanpak.
c) Proportionaliteit
Het kabinet heeft een positieve grondhouding ten aanzien van de
proportionaliteit van de mededeling van de Commissie. Het voorgestelde
optreden gaat niet verder dan nodig is om de doelstellingen van het
Actieplan te verwezenlijken. Met het doen van niet-bindende aanbevelingen aan de lidstaten benadrukt de Commissie het belang van een
stevige nationale aanpak van racisme en discriminatie, maar respecteert
zij tegelijkertijd dat elke lidstaat hier op een eigen passende wijze invulling
aan moet geven. Het voornemen van de Commissie om de implementatie
van de bestaande EU-regelgeving, met name van Richtlijn 2000/43/EG, te
onderzoeken en daarover in 2021 te rapporteren is daarnaast een
geschikte maatregel om te kijken of deze aanpassing verdient. Voor wat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 22 112, nr. 2969

6

betreft de toekomstige voorstellen genoemd in de mededeling geeft het
kabinet de voorkeur aan kaderbesluiten en richtlijnen in plaats van
verordeningen en gedetailleerde maatregelen, zodat de lidstaten nog
ruimte hebben om de maatregelen in hun nationale wetgeving uit te
werken.
d) Financiële gevolgen
Er zijn mogelijk administratieve lasten verbonden aan onderdelen van het
Actieplan (zie onder e). Eventuele budgettaire gevolgen worden ingepast
op de begroting van het beleidsverantwoordelijke departement, conform
de regels van de budgetdiscipline. Er lijken geen gevolgen voor de
EU-begroting te zijn. Voor zover deze er wel blijken te zijn, is het kabinet
van mening dat de benodigde EU-middelen gevonden dienen te worden
binnen de in de Raad afgesproken financiële kaders van het MFK
2014–2020 en het MFK 2021–2027, en dat deze moeten passen bij een
prudente ontwikkeling van de jaarbegroting.
e) Gevolgen voor regeldruk, administratieve lasten en concurrentiekracht
De uit dit Actieplan voortkomende monitoringsactiviteiten, kunnen
eventueel wel leiden tot een toename van de regeldruk op instellingen of
administratieve belasting en uitvoeringskosten voor de rijksoverheid.
Indien nieuwe indicatoren en statistische informatie verzameld moeten
worden die niet aansluiten bij de bestaande monitoringskaders is dit een
kostbaar proces.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 22 112, nr. 2969

7