Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

28 750

Gemeentelijke herindeling

Nr. 63

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 maart 2016
Hierbij bied ik u het rapport aan van een onderzoek naar (potentiële)
efficiencyvoordelen bij gemeentelijke herindelingen, dat in opdracht van
mijn ministerie is uitgevoerd door adviesbureau Necker Van Naem1.
Dit onderzoek heb ik u toegezegd in mijn antwoord op de Kamervragen
van het lid Van Raak over de financiële gevolgen van herindelingen
(Aanhangsel Handelingen II 2014/15, nr. 3024). De vragen zijn gesteld naar
aanleiding van het bericht «gemeente zet zichzelf in de verkoop». Uit
onderzoek van het COELO uit 2014 blijkt dat gemeentelijke herindelingen
niet leiden tot een ander uitgavenniveau na een herindeling2. In de
beantwoording van deze Kamervragen heb ik aangegeven dat dit komt
omdat herindelingsgemeenten hier doorgaans niet expliciet op sturen.
Daarom heb ik laten onderzoeken welke mogelijkheden gemeenten
desgewenst hebben om te sturen op de financiële effecten van
herindeling.
De resultaten van het onderzoek door Necker Van Naem bevestigen (op
basis van een literatuurscan en vier casestudies) dat gemeenten vrijwel
geen expliciete besparingsdoelstellingen formuleren bij de start van een
herindeling. Dat komt veelal doordat zij andere redenen hebben voor een
herindeling dan het inboeken van besparingen zoals het vergroten van de
bestuurskracht, het professionaliseren van de gemeentelijke organisatie
en het verbeteren van dienstverlening. Desalniettemin laat het onderzoek
zien dat een herindeling wel degelijk kan leiden tot efficiencyvoordelen op
een aantal terreinen. Mogelijkheden voor kostenbesparingen doen zich
vooral voor op de formatie, in het cluster bedrijfsvoering (Facilitair/
huisvesting, Financiën, Personeel & Organisatie, ICT) en bij de inkoop,
mits daar concrete inkooptaakstellingen voor worden geformuleerd.
1
2

kst-28750-63
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Maarten Allers en Bieuwe Geertsema, «Geen grotere doelmatigheid door herindeling
gemeenten». ESB, 99 (4688) 27 juni 2014.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 28 750, nr. 63

1

De onderzoekers vinden ook een aantal voorwaarden (of succesfactoren)
die het mogelijk maken om te sturen op besparingen. Zo laat de herindelingspraktijk zien dat er vaak bestuurlijke terughoudendheid bestaat voor
het concreet maken van besparingsdoelstellingen omdat er veel aandacht
gaat naar het sturen op draagvlak. Een focus op besparing hoeft volgens
de onderzoekers echter geen gevolg te hebben voor het draagvlak. Een
andere voorwaarde is het aanstellen van zogenaamde «change agents»
op strategische posities, zoals in de stuurgroep die de herindeling
voorbereidt of de beoogd gemeentesecretaris. Een derde voorwaarde is
een vroegtijdige harmonisatie van de verschillende processen en
systemen voor sturing en beheersing, zoals de planning- en controlcyclus,
het financieel beheer, en de informatievoorziening.
Uit het onderzoek blijkt verder dat een gemeentelijke herindeling in
positieve zin effect sorteert omdat het een momentum biedt om veranderingen door te voeren in de gemeentelijke organisatie. Dat zijn soms
zuivere efficiencymaatregelen of andere werkwijzen, maar het kan ook
gaan om een herprioritering van de beschikbare beleidscapaciteit omdat
(nieuwe) maatschappelijke of economische opgaven daarvoor aanleiding
geven. Zo bleken de onderzochte gemeenten na de herindeling bijvoorbeeld meer aandacht te hebben voor een vorm van kernenbeleid en
burgerbetrokkenheid. Hiermee biedt een herindeling ook mogelijkheden
om in de nieuwe gemeente meerschalig te werken.
Het rapport van Necker Van Naem beschrijft de gemeentelijke praktijk van
herindelingen en biedt concrete herindelingsperspectieven aan
gemeenten die voor, tijdens en na het herindelingsproces actief willen
sturen op efficiencyvoordelen. Ik verwacht dat gemeenten die een
herindeling zouden overwegen, hiermee hun voordeel kunnen doen.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.H.A. Plasterk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 28 750, nr. 63

2