Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2012–2013

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1692
Vragen van het lid Van Weyenberg (D66) aan de staatssecretaris van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid over berichten dat ABP 50 miljard euro meer
vermogen zou hebben gehad als het haar renterisico had afgedekt (ingezonden
12 februari 2013).
Antwoord van staatssecretaris Klijnsma (Sociale Zaken en Werkgelegenheid)
(ontvangen 19 maart 2013)
Vraag 1
Wat is uw reactie op de columns «Ook ABP Bestuur moet veld ruimen»1,
«ABP misleidt deelnemer over risicobeleid»2 en de reactie «ABP kiest voor
zorgvuldigheid met renteafdekking»3 van de voorzitter van het Algemeen
Burgerlijk Pensioenfonds (ABP)?
Antwoord 1
Het is niet aan mij een oordeel te vellen over het beleid van individuele
fondsen. Het bestuur van een pensioenfonds is verantwoordelijk voor de
uitvoering van een pensioenregeling. Het bestuur legt verantwoording af aan
het verantwoordingsorgaan. De overheid is als wetgever verantwoordelijk
voor onder andere het toezichtkader, en ook voor de uitoefening van het
toezicht. De Nederlandsche Bank houdt toezicht op individuele fondsen.
Vraag 2
Kunt u reageren op de stelling uit het Volkskrantartikel «Ook ABP Bestuur
moet veld ruimen» dat het ABP, wanneer het haar renterisico’s had afgedekt
de afgelopen 6 jaar, rond de 50 miljard euro meer vermogen had gehad op
dit moment? Kunt u inzicht geven in hoe de pensioensector sinds 2007 is
omgegaan met het afdekken van de renterisico’s? Bestaat er een relatie
tussen de mate waarin pensioenfondsen het renterisico hadden afgedekt en
de mate waarin zij nu (eventueel) moeten korten?
1

Volkskrant, 5 februari 2013, «Ook ABP Bestuur moet veld ruimen», http://www.volkskrant.nl/vk/
nl/3184/opinie/article/detail/3388974/2013/02/05/Ook-bestuur-ABP-moet-het-veld-ruimen-omverantwoordelijkheid-huidige-problemen.dhtml
2
Boelaars, I., 7 februari 2013, «ABP misleidt deelnemer over risicobeleid», http://www.rtl.nl/
components/financien/rtlz/redactie/column/boelaars/2013/articles/abp-misleidt-deelnemer-overrisicobeleid.xml
3
Brouwer, H., 5 februari 2013, «ABP kiest voor zorgvuldigheid met renteafdekking», http://
www.abp.nl/over-abp/nieuws/2013/zorgvuldig-risicobeleid.asp

ah-tk-20122013-1692
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

1

Antwoord 2
Het afwegen van een zo groot mogelijk rendement tegen een zo beperkt
mogelijk risico plaatst pensioenfondsbesturen voor lastige beslissingen, die
ook betrekking hebben op het al dan niet afdekken van het renterisico. In
algemene zin geldt dat pensioenfondsen bij het afdekken van hun (nominale)
renterisico de afweging moeten maken tussen het zeker stellen van nominale
garanties, wat pleit voor renteafdekking, en de ambitie om pensioenen te
kunnen ophogen met de loon- of prijsinflatie, wat – zeker in scenario’s met
een stijgende rente en inflatie – niet voor renteafdekking pleit. Er is dus –
zeker vooraf – geen sprake van «goed» of «fout» beleid in deze.
De vraag hoe de huidige balanspositie van een individueel fonds zou zijn
geweest als het 6 jaar geleden een andere keuze zou hebben gemaakt ten
aanzien van het afdekken van het renterisico, hangt bovendien sterk af van de
precieze invulling van de renteafdekking en kan dus niet in algemene zin
worden beantwoord.
Overigens blijkt uit ABP-publicaties dat het ABP, onder andere door een
renteafdekking van circa 25%, gemiddeld genomen in de periode 2007–2011
een rendement heeft geboekt van gemiddeld 3,1% per jaar. Dat is hoger dan
het gemiddelde van jaarlijks 2,7% dat de sector als geheel in die periode
heeft gerealiseerd. Door de toegenomen verplichtingen als gevolg van onder
meer de gedaalde rente en de gestegen levensverwachting daalde de
dekkingsgraad van het ABP in de periode 2007–2011 van 134% naar 94%.
Voor de sector als geheel daalde de dekkingsgraad toen van 137% naar 94%
op 31 december 2011.
Tabel 1 beschrijft hoe de pensioensector sinds 2007 is omgegaan met het
afdekken van het renterisico. De tabel is gebaseerd op de gerapporteerde
jaarstaten van ruim 300 fondsen. De percentages zijn berekend als gewogen
gemiddelden ten opzichte van de omvang van de verplichtingen. Uit de tabel
blijkt dat de renteafdekking in 2007–2011 voor de sector als geheel op
constant circa 45% is uitgekomen, waaronder de reeds gemelde renteafdekking van circa 25% bij het ABP.

Tabel 1 Gerapporteerde renteafdekking pensioensector
2007

2008

2009

2010

2011

43,77%

43,80%

44,52%

44,99%

44,94%

Bron: DNB

Gegeven dat de rente is gedaald, kan achteraf worden vastgesteld dat meer
renteafdekking tot een hogere dekkingsgraad zou hebben geleid.
De mate waarin pensioenfondsen moeten korten is echter niet alleen
afhankelijk van renteontwikkelingen, maar ook van gerealiseerde beleggingsresultaten en van de levensverwachting van de deelnemers. Indien een
pensioenfonds haar renterisico geheel afdekt, dan is de dekkingsgraad in
theorie ongevoelig voor veranderingen in de rente. Het eventuele kortingspercentage wordt in dat geval bepaald door de mate waarin de overige
beleggingsrisico’s en de stijging van de levensverwachtingen hebben
bijgedragen tot de huidige dekkingsgraad. Naarmate de renteafdekking
minder is, is de invloed van de rente op de dekkingsgraad groter. In dit kader
zij ook verwezen naar «Vijf jaar pensioensector: kortingen en indexatie in
perspectief», DNBulletin, 7 maart 2013 (www.dnb.nl).
Vraag 3 en 4
Hoe luidt de regelgeving voor pensioenfondsen omtrent het afdekken van het
renterisico? In hoeverre zijn pensioenfondsen verplicht om zich hiertegen in
te dekken? Op welke manieren kunnen pensioenfondsen zich hiertegen
indekken?
Welk rol speelt De Nederlandsche Bank (DNB) als toezichthouder hierin? Hoe
ziet het contact tussen pensioenfondsen en DNB over het afdekken van het
renterisico eruit? Kunt u specifiek ingaan op de contacten tussen DNB en ABP
hierover?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

2

Antwoord 3 en 4
De geheimhoudingsbepalingen uit de Pensioenwet staan niet toe dat
informatie die individuele pensioenfondsen aan de toezichthouder hebben
verstrekt, openbaar wordt gemaakt.
In het algemeen geldt dat de verantwoordelijkheid voor de beslissing of en in
welke mate pensioenfondsen het renterisico willen afdekken primair bij de
fondsen zelf ligt. Het risicobeheer van pensioenfondsen is onderdeel van het
beleggingsbeleid dat zij beschrijven in hun financiële opzet. DNB beoordeelt
vervolgens het integrale beleggingsbeleid in relatie tot de hierover wettelijk
vastgelegde bepalingen.
De eisen ten aanzien van de beleggingen van pensioenfondsen zijn vastgelegd in artikel 135 van de Pensioenwet (een beleggingsbeleid in overeenstemming met de prudent-person regel) en artikel 13 van het Besluit financieel
toetsingskader pensioenfondsen (met onder andere nadere bepalingen voor
beleggingen in derivaten). Daarnaast geldt artikel 143 van de Pensioenwet ten
aanzien van de beheerste en integere bedrijfsvoering. Door periodieke
continuïteitsanalyses moeten pensioenfondsen aantonen dat de financiële
positie over de lange termijn beheerst wordt.
Het renterisico van pensioenfondsen komt verder tot uitdrukking in de
berekening van het vereist eigen vermogen. In het standaardmodel is een
berekening voorgeschreven om het vermogen te bepalen dat voor het
renterisico moet worden aangehouden. De mate waarin het renterisico is
afgedekt, bepaalt mede de hoogte van het hiervoor vereiste eigen vermogen:
hoe meer renterisico een fonds afdekt, des te lager is het vereist eigen
vermogen
Indien een fonds een dekkings- of reservetekort heeft, mag het fonds het
risicoprofiel niet vergroten. Voor zover een pensioenfonds in deze situatie het
renterisico wil vergroten, kan dit alleen wanneer andere risico’s die relevant
zijn voor het risicoprofiel worden teruggenomen. DNB ziet hier ook op toe.
Pensioenfondsen zijn niet verplicht om het renterisico af te dekken. Dit past
ook niet bij de aard van het huidige pensioencontract, dat zowel de borging
van onvoorwaardelijke pensioenverplichtingen in zich draagt, alsook de
ambitie om pensioenen conform de loon- of prijsontwikkeling te verhogen.
Pensioenfondsen dienen de toezichthouder te laten zien dat zij op basis van
het prudent-person principe en de beheerste en integere bedrijfsvoering de
betreffende risico’s in voldoende mate beheersen.
Vraag 5
Kunt u reageren op de volgende passage uit het Jaarverslag 2007 van het
ABP: «Het renterisico in nominale termen blijft groot, maar gezien de reële
rendementsdoelstelling van het fonds en het huidige lage marktrenteniveau is
ABP van mening dat het ongewenst is dit nominale risico af te dekken»?
Vindt u het verstandig dat een pensioenfonds een lage afdekking van het
renterisico verantwoordt met het rekenen op een stijgende rente?4
Antwoord 5
De passage in het Jaarverslag 2007 van het ABP refereert aan de spagaat
tussen pensioenregelingen die op lange termijn een reële ambitie nastreven
en een toetsingskader dat op korte termijn vooral beoogt nominale pensioentoezeggingen met een grote mate van zekerheid veilig te stellen. Door de
financiële crisis en de fors gedaalde dekkingsgraden is de spanning tussen
deze korte en lange termijn doelstellingen voelbaar geworden.
Het is aan de pensioenfondsbesturen om binnen de gestelde kaders en in
goed overleg met alle belanghebbenden te komen tot een evenwichtige
belangenafweging, waarbij rekening wordt gehouden met alle mogelijke
scenario’s. Tegen deze achtergrond acht ik het niet verstandig om een oordeel
te vellen over de mate van renteafdekking bij individuele fondsen.
Vraag 6
Hoe beoordeelt u de stelling van het ABP dat het reële rendement uiteindelijk
belangrijker is dan een momentopname van de dekkingsgraad?

4

ABP, 2008, «Jaarverslag 2007», blz. 34, http://abp.turnpages.nl/DS2/public/slot019/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

3

Antwoord 6
Een reëel rendement dat gedurende een lange periode gemiddeld genomen
boven de risicovrije rente uitkomt is een noodzakelijke voorwaarde voor een
pensioenambitie met een indexatiedoelstelling. Maar de dekkingsgraad mag
in de tussentijd niet zodanig laag uitkomen dat de toekomstige pensioenen
niet langer met een hoge mate van zekerheid zijn veilig gesteld. Het
monitoren van de financiële positie aan de hand van de dekkingsgraad is
belangrijk om te voorkomen dat toekomstige pensioenen te veel afhankelijk
worden van schommelende rendementen.
Vraag 7
Onderschrijft u de volgende stelling uit het rapport van de commissie Frijns:
«Volledig afdekken van het nominale renterisico vergroot dus de gevoeligheid
voor inflatieschokken. Anderzijds geldt dat afdekken van het nominale
renterisico de reële dekkingsgraad wel beschermt tegen een daling van de
reële rente. Per saldo blijkt een nominale afdekking van 50% te leiden tot een
halvering van het nominaal dekkingsgraad risico terwijl het reëel dekkingsgraadrisico ongeveer een derde lager uitkomt.»? Onderschrijft u de stelling
uit het rapport dat afdekking van het renterisico leidt tot een stabielere reële
dekkingsgraad?5
Antwoord 7
De commissie Frijns is van mening dat, gezien het grote maatschappelijke
belang van indexatie, het reële kader leidend moet zijn bij het beleid van
pensioenfondsen. Daarbij wijst de commissie erop dat het huidige nominale
toetsingskader tot gevolg kan hebben dat «pensioenfondsen relatief eenzijdig
zijn gericht op het nominale risico en zullen trachten het nominale dekkingsgraadrisico te beheersen. Hierdoor kunnen de ontwikkeling van de reële
dekkingsgraad en van het reële dekkingsgraadrisico negatief beïnvloed
worden» (pagina 3 en 31).
Deze negatieve beïnvloeding van de reële dekkingsgraad en het reële
dekkingsgraadrisico als gevolg van een eenzijdige afdekking van nominale
risico’s is vooral te verwachten in scenario’s met een oplopende rente en
inflatie. In scenario’s met een dalende rente en inflatie kan echter sprake zijn
van het omgekeerde en kan afdekking van het renterisico inderdaad leiden tot
een stabielere reële dekkingsgraad.
Vraag 8
Bent u (mede gezien uw antwoord op vraag 7) van mening dat (nominale)
renteafdekking niet strijdig is met de eventuele reële doelstelling van een
pensioenfonds? In hoeverre is het niet afdekken van het renterisico in
overeenstemming met de belofte van een vaste uitkering (nominaal of reëel)
aan een deelnemer?
Antwoord 8
Zoals uit de antwoorden op voorgaande vragen blijkt, kan een afdekking van
het nominale renterisico in bepaalde situaties op gespannen voet staan met
de reële doelstelling van een pensioenfonds. Binnen de kaders van het
financieel toetsingskader moet een bestuur de voor- en nadelen van
afdekking afwegen.
Vraag 9
Hoe beoordeelt u de uitspraak van de voorzitter van het ABP dat ook nu de
kans op een rentestijging groter is dan een rentedaling? Is het verstandig dat
pensioenfondsbestuurders beleggen op basis van een renteverwachting die
afwijkt van de dan geldende rentetermijnstructuur?
Antwoord 9
De Pensioenwet verbiedt pensioenfondsbestuurders niet om een eigen
opvatting te hebben over de verwachte ontwikkeling van economische
variabelen.

5

Commissie Beleggingsbeleid en Risicobeheer, 19 januari 2010, «Pensioen: Onzekere
zekerheid», blz. 32

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

4

Vraag 10
Voor zover pensioenfondsen hun (rente)risico’s niet hebben afgedekt, vindt u
dat dit gecommuniceerd had moeten worden aan de deelnemers? Vind u dat
dit afdoende is gedaan?
Antwoord 10
Pensioenfondsen moeten hun beleggings- en risicobeleid verantwoorden,
bijvoorbeeld in hun jaarverslag of op de website. Het beleid gericht op het
afdekken van renterisico’s is hier een onderdeel van. Het is aan het verantwoordingsorgaan om hierover een oordeel te vellen. In de toekomst zullen
fondsen naar hun deelnemers ook vooraf beter moeten communiceren over
risico’s. Zie ook de Hoofdlijnennota ftk van 30 mei 2012 (Kamerstukken II
2011/12, 32 042, nr. 113).
Vraag 11
Hoe kijkt u tegen deze discussie aan met het oog op de beperkte keuzevrijheid voor deelnemers om te kiezen tussen pensioenfondsen? Is het ergens
niet wrang dat de 2,8 miljoen deelnemers verplicht bij het ABP zitten en dus
verplicht zijn blootgesteld aan dit risico?
Antwoord 11
Door de financiële crisis is eens te meer duidelijk geworden dat risico’s
inherent zijn aan ons stelsel van aanvullende pensioenen dat is gericht op
geïndexeerde pensioenen. Solidariteit, collectiviteit en verplichtstelling
vormen kernelementen van dit stelsel. In de Hoofdlijnennota ftk is aangegeven hoe het stelsel, dat berust op door sociale partners overeengekomen
pensioenregelingen, toekomstbestendig zal worden gemaakt.
Dat neemt niet weg dat de maatschappelijke discussie verder gaat dan de
financiële houdbaarheid van het pensioenstelsel. Zoals eerder aangegeven ga
ik de komende tijd met alle betrokken partijen spreken om te verkennen
welke vragen er bij hen leven (Kamerstukken II 2012/13, 32 043, nr. 149), zoals
vragen rond de verplichtstelling en keuzevrijheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

5