Alcohol
verkoop
aan jongeren
2013
ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING
VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN

ALCOHOLVERKOOP
AAN JONGEREN 2013
Ontwikkeling in de landelijke naleving
van de leeftijdsgrenzen
Opdrachtgever
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Onderzoekers
Nuchter, Kenniscentrum Leeftijdsgrenzen
Ruud Roodbeen, MSc
Kim Joe Lie
Karen Schelleman-Offermans, PhD
Nuchter, Kenniscentrum Leeftijdsgrenzen
info@leeftijdsgrenzen.nl
T 024 352 98 54

Wij bedanken alle auditoren en de MysteryKids voor hun inzet.
Ook willen wij Bert Bieleman en Annelies Kruize van INTRAVAL bedanken
voor hun constructieve bijdrage aan dit onderzoek.

Grafisch ontwerp & opmaak Ramon Schelleman | Ontwerpburo RS | ramon@ontwerpburors.nl | 06 28 94 34 21

3

Inhoudsopgave

INHOUDSOPGAVE

Samenvatting
Inleiding
Methode
Onderzoeksopzet
Steekproef en aantal aankooppogingen
Geslachtsverdeling en indeling MysteryKids
Tijden van aankooppogingen in dit onderzoek
Dataverzameling
Uitvoering
Dataregistratie
Data en analyse
Resultaten
Totale nalevingcijfers
Totaal gebruik van interventies en naleving na interventies
Nalevingscijfers, interventies en naleving na interventies per verkoopkanaal
Cafetaria
Horeca
Slijterij
Sportkantines
Supermarkten
Thuisbezorgkanalen
Naleving-verhogende maatregelen
Conclusie
Referenties
Begeleiding en voor- en nazorg
Auditoren
MysteryKids
Werving en selectie
Briefing vooraf
Begeleiding
Debriefing achteraf
Ouders

• ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN •

4
6
9
9
9
10
10
10
10
10
12
14
14
16
16
16
17
18
20
21
22
22
24
26
28
28
28
28
28
29
29
29

4

SAMENVATTING

Samenvatting
Dit onderzoek is een vervolg op het nalevingsonderzoek voor de leeftijdsgrenzen voor alcohol zoals
dat in 2011 is uitgevoerd door de Universiteit van Twente.7 Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht
van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport in oktober en november 2013. In totaal zijn
1.410 aankooppogingen voor alcoholhoudende dranken gedaan door 15-jarige MysteryKids bij een
selectie van verschillende verkoopkanalen (supermarkten, slijterijen, horeca, cafetaria, sportkantines
en thuisbezorgkanalen) met landelijke representativiteit.

De stijging in de naleving van de leeftijdsgrenzen bij de verkoop van alcohol in
2013 is voornamelijk toe te schrijven aan
een significante verbetering van de naleving van de leeftijdsgrens voor zwakalcoholhoudende dranken in de supermarkten
(toename van 25.8%), de horeca (toename van 24.2%) en slijterijen (toename

van 22.9%). De naleving in sportkantines van de aankooppogingen toch alcohol
in 2013 is ook significant gestegen met verkocht aan 15-jarigen. In vergelijking
10.9% ten opzichte van 2011, even- met 2011, waar de naleving na de ID
als de naleving van de leeftijdsgrens bij vraag slechts 61.2% bedroeg, is deze in
de verkoop van sterke drank in slijterijen 2013 (79.5%) significant gestegen.
(toename van 11.6%).
Er was ook een significante stijging waar- Samenvattend kan worden gesteld dat de
neembaar van 10.2% in de mate waarin naleving anno 2013 significant is verbealcoholverstrekkers het identiteitsbewijs terd ten opzichte van 2011. In vergelijking
(ID vraag en ID
met nalevingscijfers
De
naleving
vraag + leeftijd) van
uit andere Europeanno 2013 is significant se landen, behoort
jongeren hebben
gecontroleerd. Bij
verbeterd ten opzichte Nederland niet meer
slijterijen (toenatot de drie laagst
van 2011.
me van 19.8% bij
scorende landen van
8
aankooppogingen van zwakalcoholhou- Europa . Echter, nog steeds wordt in meer
dende drank en toename van 8.1% bij dan de helft van de gevallen alcohol veraankooppogingen van sterke drank) en kocht aan 15-jarige kinderen. Het is dus
supermarkten (toename van 18.1%) is van groot belang voldoende aandacht te
deze stijging het hoogst. Echter, het vra- blijven schenken aan de naleving van de
gen naar ID biedt ook in 2013 nog steeds leeftijdsgrenzen bij de verkoop van alcogeen garantie dat er geen alcohol ver- hol, zeker gezien de verhoging van de
kocht wordt aan jongeren. In 2013 wordt leeftijdsgrens naar 18 jaar per 1 januari
ook na het controleren van ID in 20.5% 2014.

“

• ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN •

“

I

n 2013 is er in 46.5% van het totaal aantal aankooppogingen een
correcte naleving van artikel 20 van
de Drank- en Horecawet geconstateerd.
Dit is een significante stijging van 18.4%
in vergelijking met 2011, toen een gemiddeld nalevingspercentage van 28.2%
werd geconstateerd. De naleving in 2013
bleek het hoogst bij slijterijen (62.7%
en 73.3%) en supermarkten (55.4%),
gevolgd door horecagelegenheden
(35.6%). Bij sportkantines (14.7%), cafetaria (14.6%) en thuisbezorgkanalen
(0.0%) was de naleving in 2013 het
laagst, net als in 2011.

Inlei
ding
hoofddoel is de
“ Hetnaleving
van de

leeftijdsgrenzen voor
het verstrekken van
alcoholhoudende drank
anno 2013 in kaart te
brengen.

“

6

INLEIDING

Overmatig alcoholgebruik op jonge leeftijd leidt tot grote gezondheidsrisico’s en heeft ingrijpende
maatschappelijke gevolgen, zoals blijvende hersenschade, verhoogde kans op verslaving, overlast,
geweld, vernielingen en schooluitval3-5.

N

ederlandse jongeren beginnen op een jonge leeftijd met
het drinken van alcohol en als
ze alcohol drinken, drinken ze veel10. In
vergelijking met jongeren uit andere
Europese landen geven meer Nederlandse jongeren aan (64% versus 57%)
recent alcohol te hebben gedronken. Met
een gemiddelde van 6.4 cl pure alcohol,
vergelijkbaar met 6.4 standaard glazen
alcohol, behoren Nederlandse jongeren
zelfs tot de acht hoogst scorende landen
in Europa6.
Een belangrijke voorspellende factor van
drinkgedrag is de beschikbaarheid van
alcohol in de omgeving van jongeren; hoe

hoger de beschikbaarheid, hoe hoger het
alcoholgebruik1. Om de gezondheidsschade van het drinken op jonge leeftijd
te beperken, wordt de beschikbaarheid
van alcohol voor jongeren in Nederland
gereguleerd binnen de Drank- en Horecawet (zie Box 1) door het stellen van
leeftijdsgrenzen voor de verkoop van alcohol9. Alcohol mag niet worden verkocht
aan jongeren onder de 16 jaar en er mag
geen sterke drank worden verkocht aan
jongeren onder de 18 jaar. Verstrekkers
zijn verplicht de leeftijd van potentiële
kopers vast te stellen aan de hand van
een geldig legitimatiebewijs, indien deze
persoon niet onmiskenbaar de wettelijke
leeftijdsgrens heeft bereikt.

Eerder onderzoek heeft uitgewezen dat de
naleving van de Drank- en Horecawet in
Nederland laag is7. In 2011 werd slechts
in 28.2% van alle aankooppogingen een
correcte naleving van de leeftijdsgrenzen
geconstateerd in een Nederlands onderzoek met een landelijke representativiteit7.
Jongeren onder de voor het kopen van
alcoholhoudende dranken geldende leeftijdsgrenzen kunnen zeer gemakkelijk
alcohol kopen in Nederland. Bovendien
wordt de leeftijd van jongeren die alcohol
proberen te kopen in veel gevallen niet gecontroleerd2,7. Nederland behoorde zelfs
met de nalevingscijfers uit 2011, samen
met Polen en Estland, tot de landen met
de laagste nalevingscijfers in Europa8.

Box 1 Drank- en Horecawet artikel 20.1 t/m 20.4

1

Het is verboden bedrijfsmatig of anders dan om niet alcoholhoudende drank te verstrekken aan een persoon
van wie niet is vastgesteld dat deze de leeftijd van 16 jaar heeft bereikt. Onder verstrekken als bedoeld in de
eerste volzin wordt eveneens begrepen het verstrekken van alcoholhoudende drank aan een persoon van wie
is vastgesteld dat deze de leeftijd van 16 jaar heeft bereikt, welke drank echter kennelijk bestemd is voor een
persoon van wie niet is vastgesteld dat deze de leeftijd van 16 jaar heeft bereikt.

2

Het is verboden bedrijfsmatig of anders dan om niet sterke drank te verstrekken aan een persoon van wie niet is
vastgesteld dat deze de leeftijd van 18 jaar heeft bereikt. Onder verstrekken als bedoeld in de eerste volzin wordt
eveneens begrepen het verstrekken van sterke drank aan een persoon van wie is vastgesteld dat deze de leeftijd
van 18 jaar heeft bereikt, welke drank echter kennelijk bestemd is voor een persoon van wie niet is vastgesteld dat
deze de leeftijd van 18 jaar heeft bereikt.

3
4

Het is verboden in een slijtlokaliteit de aanwezigheid toe te laten van een persoon van wie niet is vastgesteld
dat deze de leeftijd van 16 jaar heeft bereikt, anders dan onder toezicht van een persoon van 21 jaar of ouder.
De vaststelling, bedoeld in het eerste tot en met derde lid:
a. geschiedt aan de hand van een document als bedoeld in artikel 1, eerste lid, van de Wet op de identificatieplicht, dan wel op een bij of krachtens algemene maatregel van bestuur aangewezen andere wijze;
b. blijft achterwege, indien het een persoon betreft die onmiskenbaar de vereiste leeftijd heeft bereikt.

• ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN •

7

IINLEIDING

Box 2 Onderzoeksvragen nalevingsonderzoek 2013

Onderzoeksvragen herhaalde meting

• In hoeveel procent van de aankooppogingen kunnen jongeren jonger dan 16 jaar zwak alcoholhoudende dranken
kopen in supermarkten, slijterijen, sportkantines, horeca, cafetaria’s en via thuisbezorgkanalen?
• In hoeveel procent van de aankooppogingen kunnen jongeren jonger dan 16 sterke dranken kopen in slijterijen?
• In hoeveel procent van de aankooppogingen wordt er naar een geldig legitimatiebewijs gevraagd (interventie) en in
hoeveel procent van deze aankooppogingen wordt de alcoholhoudende drank ook daadwerkelijk niet verkocht?
Additionele onderzoeksvragen

• Welke veranderingen zijn er zichtbaar in naleving van de leeftijdsgrenzen ten opzichte van 2011?
• In hoeverre hanteren de verstrekkers maatregelen om de leeftijdsgrenzen voor alcohol na te leven en leidde dit tot
een verbetering van de naleving?

De laatste jaren zijn er veel ontwikkelingen
geweest op het gebied van alcoholbeleid
waaruit blijkt dat alcoholgebruik onder
jongeren steeds hoger op de politieke
agenda is komen te staan.
In 2009 hebben supermarktketens en
slijterijen een convenant gesloten om bij
alle jongeren jonger dan 20 jaar naar een
geldig identiteitsbewijs (ID) te vragen als
zij alcohol willen kopen4. Het Centraal
Bureau voor Levensmiddelen heeft tegelijkertijd ook de publiekscampagne “Jonger dan 20 jaar? Laat je ID zien!” ingezet.
Op 1 januari 2013 is een wijziging van de
Drank- en Horecawet in werking getreden, waarin gemeenten meer bevoegdheden, taken en verantwoordelijkheden
hebben gekregen. Ook zal vanaf 1 januari
2014 de leeftijdsgrens voor het kopen

van zwakalcoholhoudende dranken landelijk worden verhoogd naar 18 jaar.
Daarnaast zijn alcoholverstrekkers steeds
meer maatregelen gaan nemen om de
naleving van de Drank- en Horecawet te
verbeteren, zoals het inzetten van specifieke kassasystemen of het doen van eigen nalevingsonderzoeken.
Dit onderzoek is een vervolgonderzoek
op het landelijke nalevingsonderzoek uitgevoerd in 20117 en heeft als hoofddoel
de naleving van de leeftijdsgrenzen voor
het verstrekken van alcoholhoudende
drank anno 2013 in kaart te brengen
met vergelijkbare onderzoeksvragen als
het nalevingsonderzoek in 2011 (zie Box
2). Daarnaast zal in dit onderzoek worden
ingegaan op veranderingen in de naleving

ten opzichte van 2011. Gezien de ontwikkelingen op het gebied van alcoholbeleid
en zelfregulering van alcoholverstrekkers
is het van belang om een mogelijke bijdrage aan een verbetering in de naleving van
de leeftijdsgrenzen voor alcohol verder te
onderzoeken. Om deze reden wordt in dit
onderzoek ook aandacht besteed aan het
gebruik van maatregelen door alcoholverstrekkers om de naleving te verbeteren en
wordt bezien hoe dit samenhangt met een
eventuele verbetering van de naleving van
de leeftijdsgrenzen.
Hebben de ontwikkelingen op het gebied
van alcoholbeleid en zelfregulering zich
vertaald in een verbetering in naleving,
of behoort Nederland anno 2013 nog
steeds tot de landen met de laagste naleving van Europa8 ?

zal worden ingegaan op veranderingen
“ In dit onderzoek
in de naleving ten opzichte van 2011.

“

• ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN •

Met
hode
Mystery Shop
“onderzoek
is gebruikt

om de naleving van de
Drank- en Horecawet door
alcoholverstrekkers te
onderzoeken.

“

9

METHODE

Onderzoeksopzet
Mystery Shop onderzoek is gebruikt om de naleving van de Drank- en Horecawet door alcoholverstrekkers te onderzoeken. Jongeren van 15 jaar gaan bij Mystery Shop onderzoek op pad om bij verschillende typen verkoopkanalen alcohol aan te kopen.

D

eze onderzoeksmethode geeft
een natuurgetrouwe weergave
van de daadwerkelijke beschikbaarheid van alcohol voor jongeren met
een koopintentie en heeft zich in de afgelopen jaren bewezen als een valide methode om de naleving van de Drank- en
Horecawet te meten. Het legt op een getrouwe wijze de hiaten bloot, die middels
andere, meer indirecte meetinstrumenten
vaak verborgen blijven. Het Mystery Shop
onderzoek wordt uitgevoerd door het
MysteryKids team van Nuchter. Dit team
bestaat uit twee 15-jarige jongeren (meisje

en jongen) en een volwassen auditor van
Nuchter. Zij meten de directe beschikbaarheid van alcohol voor jongeren onder
de 16 jaar.
STEEKPROEF EN AANTAL AANKOOPPOGINGEN
Tabel 1 geeft het aantal aankooppogingen per regio en verkoopkanaal weer. De
verkoopkanalen liggen verspreid over 4
geografische regio’s (Noord, Zuid, Oost,
West). Deze regio’s zijn representatief
voor Nederland op basis van verstedelijking en bevatten zowel stedelijk als lande-

lijk gebied. Daarnaast is er dit jaar (2013)
in de geselecteerde gemeenten geen
regulier nalevingsonderzoek uitgevoerd
door Nuchter. Per type verkoopkanaal is
een gelijkmatige verdeling gemaakt over
deze regio’s. De verschillende verkoopkanalen zijn voorafgaand geselecteerd
op basis van relevantie met behulp van
internetresearch en advies van handhavingsexperts. Zo is er bijvoorbeeld bij de
sportkantines gekozen voor verenigingen
met jeugdteams en zijn bij de horeca de
populaire uitgaansgebieden meegenomen.

Tabel 1 Spreiding aankooppogingen per verkoopkanaal over geografische regio’s
Noord

Oost

Zuid

West

Totaal

Cafetaria

25

26

27

25

103

Horeca

76

87

88

75

326

Slijterij (<16)

50

50

52

52

204

Slijterij (<18)

50

50

52

54

206

Sportkantine

34

27

27

25

113

Supermarkt

104

101

101

102

408

Thuisbezorg

-

-

-

-

50

339

341

347

333

1.410*

Totaal

*totaal aantal bezochte verkoopkanalen, inclusief sportkantines met schenktijden

• ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN •

10

METHODE

GESLACHTSVERDELING EN INDELING
MYSTERYKIDS
Om tot een gelijke geslachtsverdeling te
komen per type verkoopkanaal, werden
de MysteryKids op voorhand per locatie
ingedeeld. Uiteindelijk zijn er evenveel
aankooppogingen gedaan door jongens
en meisjes bij de verschillende verkoopkanalen (50% jongens en 50% meisjes).
Bij deze indeling werd rekening gehouden
met het feit dat alle MysteryKids alleen op
locaties worden ingezet die meer dan 20
kilometer buiten hun eigen woonplaats
gesitueerd zijn, om herkenning van MysteryKids onder verstrekkers te voorkomen.
TIJDEN VAN AANKOOPPOGINGEN IN DIT
ONDERZOEK
Bij het bepalen van de bezoekdagen en
tijdstippen van aankooppogingen bij de
verschillende verkoopkanalen (zie Tabel 2
en 3) is rekening gehouden met dagen
en tijdstippen waarop jongeren hier ook
daadwerkelijk alcohol proberen aan te
kopen. Om deze tijdstippen te bepalen is
gebruikt gemaakt van gegevens uit eerdere onderzoeken uitgevoerd door Nuchter, waarin gegevens van jongeren zelf,
jongerenwerkers, en handhavingsexperts
zijn verzameld.
Voordat nalevingsonderzoeken bij regionale en/of gemeenteprojecten worden
uitgevoerd door Nuchter, worden eerst
jongeren behorende tot het project en/
of gemeente kort ondervraagd. Een medewerker van Nuchter stapt spontaan op
jongeren af en vraagt waar en wanneer zij
regelmatig gaan ‘stappen’. Dit ondervragen gaat door bij verschillende jongeren
tot het moment dat nieuwe inzichten uitblijven – het aantal gesprekken is afhan-

kelijk van het project en/of de gemeente
van toepassing, in totaal zijn circa 100
groepjes jongeren aangesproken. Aanvullend aan deze informatie zijn gesprekken gevoerd met jongerenwerkers en
handhavingsexperts die behoren tot het
project en/of gemeente. Zij verreiken de
initiële informatie verkregen van de jongeren. Tenslotte is aanvullend de kennis
van het actieve bestand aan MysteryKids
gebruikt (N=200). Deze groep jongeren, die verspreid door heel Nederland
woonachtig zijn, zijn ook gevraagd naar
hun uitgaansgedrag. Al deze informatie is
gebruikt bij de selectie van horecalocaties
en bezoektijden.
Aankooppogingen in de horeca werden
voornamelijk verricht op vrijdagmiddag na
schooltijd, vrijdagavond en -nacht en zaterdagavond en -nacht. Aankooppogingen
bij supermarkten en slijterijen werden op
vrijdag- en zaterdagmiddag en -avond en
daarnaast ook op doordeweekse vakantiedagen uitgevoerd; cafetaria’s voornamelijk vrijdag en zaterdagavond; en sportkantines voornamelijk op zaterdagmiddag.
DATAVERZAMELING
Uitvoering
De auditoren die deelnemen aan het onderzoek krijgen een vooraf uitgestippelde
route, met daaraan gekoppeld een aantal
MysteryKids en een tijdbestek waarin de
aankooppogingen moet worden uitgevoerd (zie hierboven). De auditor rijdt de
locaties af alwaar telkens een standaard
werkwijze wordt doorlopen. Eén van de
MysteryKids gaat als eerste naar binnen.
De auditor volgt de MysteryKid op gepaste afstand en observeert en registreert,

zonder hierbij op te vallen, de aankooppoging. De aankopen worden uitgevoerd
volgens een vast protocol waarvan de
meest relevante onderdelen hieronder
worden beschreven, het volledige protocol is te lezen in bijlage 1.
In verband met de vergelijkbaarheid van
het nalevingsonderzoek wordt door alle
MysteryKids hetzelfde drankje gekocht;
bij de supermarkten koopt bijvoorbeeld
iedere jongen hetzelfde merk bier in blik,
bij de slijterijen koopt ieder meisje hetzelfde flesje sterke drank, etc. De MysteryKids zijn geïnstrueerd om naar gelang
de reactie van de verkoopmedewerker
desgewenst maximaal één maal te jokken over hun ware leeftijd, of indien men
ernaar vraagt direct zijn of haar geldige
legitimatiebewijs te tonen. De MysteryKids
gaan nooit in discussie met het personeel
wanneer de verkoopmedewerker het verkoopproces af wil breken omdat de jongere jonger is dan 16. Indien de verkoop
wel doorgaat wordt de gekochte drank in
de cafetaria’s, supermarkten en slijterijen
direct afgegeven aan de auditor. In de cafés, discotheken en sportkantines laten de
MysteryKids het gekochte drankje onaangeroerd op de bar staan om vervolgens,
indien nodig met een smoes, te vertrekken. Wanneer de situatie daarom vraagt,
neemt de auditor het gekochte drankje
over van de MysteryKid.
Dataregistratie
De auditoren beschikken over een speciaal door Nuchter ontwikkelde digitale
werkomgeving waarin alle details van de
route van die dag staan weergegeven en
waarin de auditor alle benodigde details
van de aankooppoging moet registreren.

• ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN •

11

METHODE
Tabel 2 Bezoekdagen aankooppogingen per verkoopkanaal
Bezoekdag
aankooppoging

Cafetaria

Horeca

Slijterij
(<16)

Slijterij
(<18)

Sportkantines

Supermarkt

Thuisbezorg
kanalen

Maandag

0

0

0

0

0

0

0

Dinsdag

0

0

0

0

0

0

0

Woensdag

0

0

0

0

0

0

0

Donderdag

4

0

79

82

0

162

0

Vrijdag

37

154

66

64

0

125

40

Zaterdag

62

172

59

60

113

121

10

Zondag

0

0

0

0

0

0

0

Totaal

103

326

204

206

113

408

50

Tabel 3 Tijdstippen aankooppogingen per verkoopkanaal
Tijdstip
aankooppoging

Cafetaria

Horeca

Slijterij
(<16)

Slijterij
(<18)

Sportkantines

Supermarkt

Thuisbezorg
kanalen

10:00 - 12:00

0

0

18

16

3

27

0

12:00 - 14:00

0

0

51

53

26

98

1

14:00 - 16:00

7

0

63

62

46

115

0

16:00 - 18:00

17

2

52

54

35

103

7

18:00 - 20:00

39

8

18

20

3

64

23

20:00 - 22:00

29

75

2

1

0

4

16

22:00 - 24:00

11

174

0

0

0

0

3

24:00 - 02:00

0

67

0

0

0

0

0

103

326

204

206

113

408

50

Totaal

• ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN •

12

METHODE

Naast de verkoop en de daarbij ingezette interventies, werden ook de dag, het
tijdstip van de poging, de drukte, het
geslacht en geschatte leeftijd van de verkoopmedewerker (gegevens van deze
achtergrondvariabelen kunnen worden
opgevraagd bij Nuchter), de aanwezigheid van aanduidingen en het inzetten
van naleving-verhogende maatregelen
geregistreerd - denk bijvoorbeeld aan
Ageviewers, ID-swipers, kassasystemen,
schenktijden en deurbeleid.
DATA EN ANALYSE
Voor het verwerken en analyseren van de
gegevens uit het nalevingsonderzoek is
gebruik gemaakt van het statistisch programma SPSS. De uiteindelijke dataset is
zo ingericht dat een vergelijking met het

nalevingsonderzoek van de Universiteit
van Twente uit 20117 mogelijk is. Om
tot een vergelijkbare dataset te komen,
zijn de nalevingsresultaten van de sportkantines uit dit onderzoek aangepast; de
sportkantines die schenktijden hanteerden in 2013 en hierdoor geen alcohol
verkochten zijn niet meegenomen in de
analyses – vergelijkbaar met het onderzoek van de Universiteit van Twente uit
20117. Op deze manier kunnen de resultaten uit beide nalevingsonderzoeken
in één oogopslag met elkaar vergeleken
worden en wordt direct duidelijk of er significante veranderingen zijn opgetreden.
Om te bepalen of de nalevingscijfers uit
2011 en 2013 statistisch significant verschillen, zijn de betrouwbaarheidsintervallen van 95% rondom het verschil tussen

beide nalevingscijfers berekend met behulp van de Taylor series.
Significantieberekeningen zijn alleen toegepast over totaalcijfers, betrouwbaarheidsintervallen worden alleen vermeld
wanneer deze statistisch significant zijn.
Tenslotte zijn er een aantal maatregelen
getroffen om de leesbaarheid van dit rapport te verbeteren. Daar waar in dit rapport
sprake is van stijgingen en/of dalingen in
percentages tussen 2011 en 2013, zijn
procentpunten van toepassing.
Ook zijn de getallen en percentages in
figuren en tabellen afgerond tot hele getallen - in de tekst zullen percentages en
betrouwbaarheidsintervallen met één
decimaal achter de komma worden weergegeven.

• ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN •

Resul
taten
is in 46.5%
“ Invan2013
het totaal aantal

aankooppogingen een
correcte naleving van
de Drank- en Horecawet
geconstateerd.

“

14

RESULTATEN

Totale nalevingcijfers
In Figuur 1 zijn de totale nalevingscijfers en de nalevingscijfers per verkoopkanaal van 2011 en 2013
weergegeven. In 2013 is in 46.5% van het totaal aantal aankooppogingen een correcte naleving van de
Drank- en Horecawet geconstateerd.

D

it is een significante stijging van
de gemiddelde naleving met
18.4% (95% BI 14.8; 21.9)
in vergelijking met 2011, waar een gemiddeld nalevingspercentage van 28.2%
werd geconstateerd voor de verschil-

lende verkoopkanalen. Niet alleen is de
naleving in 2013 het hoogst in slijterijen
(62.7% en 73.3%) en supermarkten
(55.4%), gevolgd door horecagelegenheden (35.6%), de stijging van de naleving in 2013 ten opzichte van 2011 is

ook voornamelijk toe te schrijven aan een
verbeterde naleving bij deze verkoopkanalen. Nalevingscijfers per verkoopkanaal
worden vanaf pagina 16 beschreven.

Figuur 1 Naleving per type verkoopkanaal voor 2011 en 2013
80%

73%*
(151)
63%*
(128)

60%

62%
(124)

55%*
(226)

47%*
(651)
36%*
(116)

40%

40%
(80)
30%
(121)

28%
(377)
15%
(15)

20%

15%
(15)

15%*1
(15)

11%
(34)
4%
(3)

0%
(0)

0%
2011 2013
Totaal

2011 2013
Cafetaria

2011 2013
Horeca

2011 2013
Slijterij (<16)

2011 2013
Slijterij (<18)

2011 2013
Sportkantine

2011 2013
Supermarkt

2011 2013
Thuisbezorgd

* Statistisch significant verschil; p < 0.05; 1 Sportkantines die schenktijden hanteerden in 2013 en hierdoor geen alcohol verkochten zijn geëxcludeerd.

• ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN •

0%
(0)

15

RESULTATEN

TOTAAL GEBRUIK VAN INTERVENTIES
EN NALEVING NA INTERVENTIES
In Figuur 2 zijn alle interventies (vragen
naar leeftijd, ID of naar leeftijd én ID) met
de corresponderende naleving na interventies voor 2011 en 2013 weergegeven. In 2013 werd in 58.8% van alle
aankooppogingen interventies door alcoholverstrekkers uitgevoerd. In vergelijking
met 2011 is dit een significante stijging
van 12.7% (95% BI [9.0; 16.4]).
Ook is de totale naleving na interventies
significant gestegen in 2013 met 19.8%
(95% BI [15.0; 24.6]) ten opzichte van
2011.

Als we het gebruik van interventies bekijken, dan blijkt dat dit in 2013 voor alle
interventietypes significant is gestegen ten
opzichte van 2011. Wat de naleving per
interventietype betreft zijn alleen de interventietypen leeftijdsvraag en ID vraag in
2013 significant gestegen ten opzichte
van 2011.
Het vragen naar leeftijd bij de aankooppogingen is in 2013 met 2.6% significant
gestegen ten opzichte van 2011 (95% BI
[1.2; 3.9]), het vragen naar ID met 5.0%
(95% BI [1.3; 8.6]) en de combinatie
waarin naar leeftijd en ID wordt gevraagd
met 5.2% (95% BI [2.9; 7.4]). Daarnaast

wordt er in 2013 ten opzichte van 2011
na de leeftijdsvraag en ID-vraag significant vaker correct nageleefd.
Bij het vragen naar leeftijd is de naleving
in 2013 met 53.6% (95% BI [35.4;
71.7]) significant gestegen in vergelijking
met 2011 en bij het vragen naar ID met
20.1% (95% BI [14.6; 25.6]). Bij het
vragen naar beiden (leeftijd én ID) is de
naleving wel met 9.2% gestegen, maar
deze stijging is niet significant. De toename in de naleving na het vragen naar
leeftijd is voornamelijk toe te schrijven aan
het deurbeleid dat bij horecagelegenheden goed werd ingezet.

Figuur 2 Totaal gebruik van interventies en naleving na interventies
721
(54%)
11
(2%)

576*
(41%)
0
(0%)

29
(2%)
6
(21%)

66*
(5%)
49*
(74%)

488
(36%)
289
(59%)

580*
(41%)
460*
(79%)

100
(7%)
71
(71%)

177*
(13%)
142
(80%)

800
600
400
200
0
2013
2011
Geen interventie

2011
2013
Leeftijd

Aantal gebruikte interventies

2011 2013
ID vraag

2011
2013
Leeftijd + ID

Naleving na gebruik interventie

* Statistisch significant verschil, p < 0.05 ; 2011: N Totaal = 1.338; 2013: N Totaal = 1.399

• ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN •

16

RESULTATEN

NALEVINGSCIJFERS, INTERVENTIES EN
NALEVING NA INTERVENTIES PER
VERKOOPKANAAL
Cafetaria
In vergelijking met 2011 is in 2013 de
naleving van de leeftijdsgrenzen bij cafetaria onveranderd laag gebleven (Figuur
1). In 2013 konden de MysteryKids in
14.6% van de aankooppogingen geen
alcohol kopen in cafetaria’s.
In 2013 hebben de cafetaria in totaal
minder interventies gepleegd dan in 2011
(24.3% vs. 32.0%; Figuur 3), echter dit
verschil is niet significant.

Er is minder vaak naar ID of naar een
combinatie van leeftijd en ID gevraagd,
47%
te zien in een daling van respectievelijk
(651)
4.5% en 3.2%.

Uitgelicht Naleving cafetaria

15%
(15)

15%
(15)

Echter, de naleving na het uitvoeren van
deze interventietypen is in 2013 geste28%
gen ten opzichte van 2011;
de naleving
(377)
na het vragen naar ID is met 15.0% gestegen, de naleving na het vragen naar
leeftijd én ID is met 27.8% gestegen.
Echter, deze stijging verschilt niet significant van 2011. Alleen het vragen naar
leeftijd resulteerde in een naleving van 0%
in 2013.

36%
(116)

11%
(34)

4

2011 2013
Figuur 3 Gebruik van interventies en naleving na interventies in cafetaria
68
(68%)
0
(0%)

78
(76%)
0
(0%)

3
(3%)
1
(33%)

3
(3%)
0
(0%)

20
(20%)
12
(60%)

16
(16%)
12
(75%)

9
(9%)
2
(22%)

6
(6%)
3
(50%)

100
80
60
40
20
0
2013
2011
Geen interventie

2011
2013
Leeftijd

Aantal gebruikte interventies

2011 2013
ID vraag

2011
2013
Leeftijd + ID

Naleving na gebruik
interventie
2013
2011

Totaal

• ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN •

2011 2013
Cafetaria

2011 2013
Horeca

2
S

17

RESULTATEN

Horeca
In 2013 is de naleving bij de horeca met
24.2% (95% BI [17.9; 30.6]) significant
gestegen ten opzichte van 2011 (Figuur
1). In 35.6% van de aankooppogingen
konden de MysteryKids geen alcohol kopen in de horeca.
In 2013 heeft de horeca significant (95%
BI [9.0; 23.1]) meer interventies gepleegd dan in 2011 (38.0% vs. 22.0%,
respectievelijk; Figuur 4). Het vragen naar
leeftijd (8.1%) en het vragen naar leeftijd én ID (7.6%) zijn beiden gestegen in
2013 ten opzichte van 2011, terwijl het
vragen naar ID gelijk is gebleven.
De totale gemiddelde naleving na het uitvoeren van interventies is tevens significant (95% BI [33.8; 59.4]) gestegen in
2013 in vergelijking met 2011 (93.5%
vs. 47.0%, respectievelijk).

De naleving na leeftijdsvraag is in 2013 Uitgelicht Naleving horeca
opvallend sterk gestegen met 62.6% ten
36%
47% De interventietypen15%
opzichte van 2011.
na- 15%
(116)
(651)
(15)
(15)
leving na ID vraag (toename van 46.2%)
en de naleving na leeftijd+ID vraag (een
toename van 41.8%) zijn ook fors gestegen in 2013 ten opzichte van 2011.
28% toename in naleving na leefDe sterke
(377)
tijdsvraag is deels toe te schrijven aan
11%
het deurbeleid dat sommige horecaloca(34)
ties voerden. De correcte naleving die in
2013 werd geconstateerd in horecagelegenheden waar geen deurbeleid werd
gehanteerd ligt met 14.3% (35 keer van
de 245 aankopen) beduidend lager en
verschilt ook niet significant met de na2011 2013
leving in horecagelegenheden in 2011.
De naleving na ID vraag en na leeftijd+ID
vraag is wel fors gestegen in 2013 ten
opzichte van 2011.

63%
(128)

6
(
40%
(80)

Figuur 4 Gebruik van interventies en naleving na interventies in de horeca
234
(78%)
3
(1%)

202
(62%)
0
(0%)

7
(2%)
2
(29%)

34
(10%)
31
(91%)

44
(15%)
21
(47%)

49
(15%)
46
(94%)

15
(5%)
8
(53%)

41
(13%)
39
(95%)

240
200
160
120
80
40
0
2013
2011
Geen interventie

2011
2013
Leeftijd

Aantal gebruikte interventies

2011 2013
2011 2013
Totaal
ID vraag

2011

2013

2011
2013
Cafetaria
Leeftijd + ID

Naleving na gebruik interventie

• ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN •

2011 2013
Horeca

2011 2013
Slijterij (<16)

2
S

18

RESULTATEN

Slijterij

2011 (80.4% vs. 58.2%, respectieve- Uitgelicht Naleving slijterij (<16)
lijk; Figuur 5). Het vragen naar ID en het
73%
63%
15%én ID15%
Zwakalcoholhoudende drank (<16) 47% vragen naar leeftijd
is in 2013 met 36%
(151)
(128)
(651)
(15)
(15)
(116)
De naleving bij de slijterijen waar aan- 10.1% en 9.6% gestegen ten opzichte
kooppogingen voor zwakalcoholhouden- van 2011.
62%
de drank zijn uitgevoerd is in 2013 met De totale gemiddelde naleving na het
(124)
22.9% significant (95% BI [13.5; 32.4]) uitvoeren van interventies is in 2013
28% (Figuur significant (95% BI [3.2; 24.7]) gestegestegen ten opzichte van 2011
(377)
40%
1). In 62.7% van de aankooppogingen is gen in vergelijking met 2011 (78.0%11%
vs.
(80)
het de MysteryKids niet gelukt zwakalco- 64.1%, respectievelijk). De naleving na(34)
ID
holhoudende drank in slijterijen te kopen. vraag is in 2013 met 18.1% gestegen
In 2013 zijn in slijterijen waar aankooppo- ten opzichte van 2011. Echter, de nagingen voor zwakalcoholhoudende drank leving na de gecombineerde interventie
zijn uitgevoerd significant (95% BI [13.5; (leeftijd+ID) daalde in 2013 met 5.0%
30.9]) meer interventies gepleegd dan in ten opzichte van 2011.
2011 2013
Figuur 5 Gebruik van interventies en naleving na interventies in slijterijen (<16)
84
(42%)
5
(6%)

40
(20%)
0
(0%)

4
(2%)
0
(0%)

9
(4%)
5
(56%)

93
(46%)
60
(65%)

115
(56%)
95
(83%)

20
(10%)
15
(75%)

40
(20%)
28
(70%)

140
120
100
80
60
40
20
0
2013
2011
Geen interventie

2011
2013
Leeftijd

Aantal gebruikte interventies

2011 2013
Totaal

2011 2013
ID vraag

2011
2013
Leeftijd + ID

Naleving na gebruik interventie

2011 2013
Cafetaria

2011 2013
Horeca

• ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN •

2011 2013
Slijterij (<16)

2011 2013
Slijterij (<18)

2
S

19

RESULTATEN

Sterke drank (<18)
ook het vragen naar alleen leeftijd (stijging Uitgelicht Naleving slijterij (<18)
In 2013 is de naleving bij slijterijen waar van 3.8%) kwam vaker voor in 2013 dan
73%
47%
15% in 15%
36%
aankooppogingen
voor sterke drank zijn
2011. Het vragen naar
alleen een ID 63%
(151)
(651)
(15)
(15)
(116)
(128)
uitgevoerd met 11.6% (95% BI [2.6; kwam ongeveer even vaak voor in 2013
20.7]) gestegen, in vergelijking met dan in 2011 (52.9% vs. 56.7%, respec4%
62%
2011 (Figuur 1). In 73.3% van de geval- tievelijk).
(3)
(124)
len is het de MysteryKids niet gelukt ster- De totale gemiddelde naleving na het
28%
ke drank
in slijterijen te kopen in 2013.
uitvoeren van interventies bij aankooppo(377)
40%
In 2013 hebben de slijterijen waar aan- gingen van sterke
drank is niet significant
11%
(80)
kooppogingen voor sterke drank zijn uit- gestegen in 2013
ten opzichte van 2011
(34)
gevoerd in totaal significant (95% BI [3.6; (90.4% vs. 87.8%, respectievelijk). De
20.2]) meer interventies gepleegd dan in naleving na het vragen naar ID of het vra2011 (81.1% vs. 69.2%, respectievelijk; gen naar leeftijd én ID blijft in 2013 vrijwel
Figuur 6). Voornamelijk het vragen naar onveranderd hoog (90.8% vs. 93.2%,
leeftijd én ID (stijging van 11.9%), maar respectievelijk).

15%
(15)

3
(

2011 2013
Figuur 6 Gebruik van interventies en naleving na interventies in slijterijen (<18)
62
(31%)
2
(3%)

39
(19%)
0
(0%)

6
(3%)
2
(33%)

14
(7%)
11
(79%)

114
(57%)
102
(89%)

109
(53%)
99
(91%)

19
(9%)
18
(95%)

44
(21%)
41
(93%)

140
120
100
80
60
40
20
0
2013
2011
Geen interventie

2011
2013
Leeftijd

Aantal gebruikte interventies

2011 2013
Totaal

2011 2013
ID vraag

2011
2013
Leeftijd + ID

Naleving na gebruik interventie

2011 2013
Cafetaria

2011 2013
Horeca

2011 2013
Slijterij (<16)

• ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN •

2011 2013
Slijterij (<18)

2011 2013
Sportkantine

2
S

20

RESULTATEN

Sportkantines
Ten opzichte van 2011 is voornamelijk Uitgelicht Naleving sportkantines
In 2013 is de naleving bij de sportkan- het vragen naar ID gestegen in 2013
55%
15%
47% tines met 10.9%15%
36% van 8.2%). 63%
73%
(95% 15%
BI [2.8; 19.0]) (stijging
(226)
(15)
(651) significant gestegen
(15) in vergelijking
(15)
(116)
(128)
(151)
met De totale gemiddelde naleving na het uit2011 (Figuur 1). In 14.7% van de aan- voeren van interventies is ook gestegen in
4%
kooppogingen konden de MysteryKids in sportkantines in 2013 in vergelijking62%
met
(3)
(124)
2013 geen alcohol kopen in sportkanti- 2011 (78.9% vs. 42.9%, respectieve28%
nes. Echter, het is belangrijk om te be- lijk). Significantie kon ook hier niet worden
(377)
40%té kleine aantallen. De
noemen dat, om de cijfers vergelijkbaar
30%
11% berekend vanwege
(80)
in stijging in naleving na interventie is voorte houden met de cijfers van 20117 (34)
(121)
deze nalevingscijfers het handhaven van namelijk opvallend als men om ID vraagt
de schenktijden is uitgezonderd.
bij de sportkantines in 2013; de naleving
stijgt hier namelijk van 0% in 2011 naar
In 2013 hebben de sportkantines 100% in 2013. Echter, het aantal keren
meer interventies gepleegd dan in 2011 dat interventies in sportkantines zijn ge(18.6% vs. 9.0%, respectievelijk; Figuur pleegd is dusdanig laag dat het verschil in
2011 2013
7). Significantie kon echter niet worden naleving na het uitvoeren van de intervenberekend vanwege té kleine aantallen. ties mogelijk toe te schrijven is aan toeval.

2011 2013
Totaal

Figuur 7 Gebruik van interventies en naleving na interventies in sportkantines
4
(4%)
1
(25%)

2
(3%)
0
(0%)

11
(11%)
11
(100%)

3
(4%)
2
(67%)

4
(4%)
3
(75%)

2013
2011
2013
2011
2011 2013 Leeftijd2011
Geen interventie

2011

2013

2011

2013

71
(91%)
0
(0%)

83
(81%)
0
(0%)

2
(3%)
1
(50%)

100
80
60
40
20
0

Cafetaria

2013
2013
2011 2013
ID vraag2011
Leeftijd + ID
Horeca
Slijterij (<16)
Slijterij (<18)

Aantal gebruikte interventies

Naleving na gebruik interventie

• ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN •

2011 2013
Sportkantine

2011 2013
Supermarkt

20
Th

21

RESULTATEN

Supermarkten
een toename in 2013 van 16.1% in het
In vergelijking met 2011 is de naleving aantal keren dat naar ID gevraagd is ten
15%bij de15%
36%met 25.8% opzichte
63% van 2011. 73%
supermarkten in 2013
(15)(95%(15)
(116)
(128)
(151) na het uitBI [19.3; 32.4]) het hardst geste- De totale gemiddelde naleving
gen in vergelijking met alle andere ver- voeren van interventies in supermarkten
62% significant (95%4%
koopkanalen (Figuur 1). In 2013 konden steeg in 2013 tevens
BI
(3)
(124)
de MysteryKids in 55.4% van de aan- [14.4; 30.3]) in vergelijking met 2011
kooppogingen geen alcohol kopen in (69.8% vs. 47.4%, respectievelijk). Voor40% namelijk de naleving na ID vraag is in
supermarkten. 11%
(80)
In 2013 zijn in de(34)
supermarkten signifi- 2013 met 26.6% sterk gestegen. Echter,
cant (95% BI [11.4; 23.7]) meer inter- de naleving na de interventie waarbij naar
venties gepleegd dan in 2011(79.4% vs. leeftijd én ID gevraagd werd is in 2013
61.9%, respectievelijk; Figuur 8), het- met 9.8% gedaald in vergelijking met
geen voornamelijk toe te schrijven is aan 2011.

Uitgelicht Naleving supermarkten

Figuur 8 Gebruik van interventies en naleving na interventies in supermarkten
156
(38%)
1
(1%)

84
(21%)
0
(0%)

4
(1%)
0
(0%)

2
(1%)
1
(50%)

215
(53%)
94
(44%)

280
(69%)
197
(70%)

34
(8%)
26
(76%)

55%
(226)

15%
(15)

0%
(0)

0%
(0)

30%
(121)

2011 2013

42
(10%)
28
(67%)

280
240
200
160
120
80
40
0
2013
2011
Geen interventie

2011 2013
Cafetaria

2011
2013
Leeftijd

2011 2013
ID vraag

2011
2013
Leeftijd + ID

Aantal gebruikte interventies

Naleving na gebruik interventie

2011 2013
Horeca

2011 2013
Slijterij (<18)

2011 2013
Slijterij (<16)

2011 2013
Sportkantine

• ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN •

2011 2013
Supermarkt

2011 2013
Thuisbezorgd

5%
15)

22

RESULTATEN

Thuisbezorgkanalen
Bij thuisbezorgkanalen is de naleving in
zowel 2011 als in 2013 met 0.0% onveranderd het laagst (Figuur 1). Er is 8
keer alcohol besteld via internet bij Albert.
nl, 8 keer bij de bierkoerier/avondwinkel en 34 keer bij maaltijdbezorgers. In
100% van de gevallen konden MysteryKids alcohol kopen via de thuisbezorgkanalen. Daarnaast zijn er in 2013 helemaal
geen interventies gepleegd door de thuisbezorgkanalen. In 2011 is drie maal om
leeftijd gevraagd bij thuisbezorgkanalen.

36%
63%
(116)
(128)
NALEVING-VERHOGENDE MAATREGELEN

gebruik gemaakt van technische maatregelen zoals Ageviewers, ID-swipers,
intoetsen kassasystemen (waarbij de
datum van het ID-bewijs ingevoerd moet
worden in het kassasysteem) en pop-ups
op het kassascherm (waarbij de datum
van vandaag minus 16 jaar in het kassascherm komt te staan). De naleving na
het gebruik van deze maatregelen bleek
bij supermarkten 83.1% en bij slijterijen
zelfs 95.9%.
De horeca paste in 32.5% van de gevallen een deurbeleid toe (toegangscontrole
73% Het gebruik maken
15%
portier).
van een deur(151)
(15)
beleid leidde tot een naleving van 76.4%.

Uitgelicht Naleving thuisbezorgen

55%
(226)

Behalve het type interventie en de na4%
62% Sportkantines hanteerden
leving per verkoopkanaal, zijn in dit nain 10.8% van
(3)
(124)
levingsonderzoek ook de maatregelen de aankooppogingen schenktijden (voorgeregistreerd die werden gebruikt ter af afgesproken tijden dat er géén alcohol
40%de naleving. In de wordt geschonken), waarbij er helemaal
30%
11%ondersteuning van
(80)
in
(121)
(34)detailhandel (slijterijen en supermarkten) geen alcohol verkocht werd. Dit leidde
werd in 19.3% van de aankooppogingen 100% van de gevallen tot naleving.

• ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN •

0%
(0)

0%
(0)

2011 2013

Conc
lusie
naleving
“ vanDe gemiddelde
de leeftijdsgrenzen is
significant gestegen, van
28.2% in 2011
naar 46.5% in 2013.

“

24

CONCLUSIE

Naleving
anno 2013
Het hoofddoel van dit nalevingsonderzoek was om de huidige naleving van de leeftijdsgrenzen bij de
verkoop van alcohol in Nederland én de ontwikkelingen ten opzichte van 2011 in kaart te brengen.

D

e resultaten van dit onderzoek met het verschil in inzet van maatregelen
geven aan dat de gemid- bij de verschillende verkoopkanalen. Bij
delde naleving van de leef- de verkoopkanalen waar een hulpmidtijdsgrenzen significant is gestegen, van del is gebruikt (zoals een kassasysteem,
28.2% in 2011 naar 46.5% in 2013. deurbeleid of schenktijden) blijkt namelijk
Het is aannemelijk dat de ontwikkelin- dat de variatie in slagingspercentage daalt
gen op het gebied van alcoholbeleid en naar 0% tot 24%.
de media aandacht die hiermee gepaard Er is ook een significante toename geis gegaan hebben bijgedragen aan deze vonden van 10.2% in de mate waarin alsignificante stijging. Echter, nog steeds coholverstrekkers het identiteitsbewijs (ID
wordt in gemiddeld meer dan de helft van vraag en leeftijd + ID vraag) van jongeren
de gevallen alcontroleren. Bij slijterijen
Nederland
behoort
cohol verkocht
(toename van 19.8% en
niet
meer
tot
de
aan 15-jarige
8.1%) en supermarkten
kinderen. Het is
(toename van 18.1%) is
drie laagst scorende
dus van groot
deze stijging het hoogst.
landen van Europa.
belang voldoenDit hangt mogelijk voor
de aandacht te blijven schenken aan de een deel samen met de inzet van de punaleving van de leeftijdsgrenzen bij de bliekscampagne “Nog geen 20 jaar? Laat
verkoop van alcohol.
je ID zien” en de stijging van het aantal
maatregelen (technisch en beleidsmatig)
De verschillen in slagingspercentages van in de detailhandel.
aankopen tussen de verschillende verkoopkanalen zijn tevens groter geworden. Ondanks de significante stijging in de
Het slagingspercentage varieerde in 2011 mate waarin alcoholverstrekkers het identussen de 60% en 100% en varieert titeitsbewijs van jongeren controleren,
anno 2013 tussen de 37% en 100% bij biedt dit geen garantie dat er geen alcohol
zwakalcoholhoudende dranken. Dit hangt verkocht wordt aan jongeren. Nog steeds
mogelijk voor een belangrijk deel samen wordt in 2013 - na het controleren van

“

het ID - in 20.5% van de aankooppogingen toch alcohol verkocht. Echter, in vergelijking met 2011, waar de naleving na
ID vraag 61.2% bedroeg, is de naleving
na ID vraag in 2013 (79.5%) wel significant gestegen. Dit kan mogelijk worden
toegeschreven aan de stijging in het gebruik van hulpmiddelen. Uit de resultaten
blijkt dat hulpmiddelen bijdragen aan een
correcte beoordeling van het ID en naleving. Het gebruik van hulpmiddelen zou
dus zeker moeten worden gestimuleerd.
Samenvattend kan worden gesteld dat
de naleving anno 2013 significant is
verbeterd ten opzichte van 2011. In vergelijking met nalevingscijfers uit andere
Europese landen, behoort Nederland niet
meer tot de drie laagst scorende landen
van Europa8. Echter, nog steeds kunnen
jongeren in meer dan de helft van de aankooppogingen zelf alcohol kopen. Het is
dus van groot belang om de naleving van
de leeftijdsgrenzen bij de verkoop van alcohol te blijven verbeteren. Gezien de verhoging van de leeftijdsgrens naar 18 jaar
per 1 januari 2014, is verder onderzoek
belangrijk om de mogelijke effecten hiervan op de naleving te kunnen duiden.

“

• ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN •

Refer
enties

26

REFERENTIES

1

7

Babor, T. F., Caetano, R., & Casswell, S. (2010).
Alcohol: No ordinary commodity: Research and public policy
(Vol. 2nd Revised edition).
Oxford: Oxford University Press.

Hoof, J. van, & Krokké, J. (2011).
Alcoholverkoop aan jongeren.
Retrieved from http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/rapporten/2011/11/03/rapport-alcoholverkoop-aan-jongeren.html

2
Bieleman, B., Kruize, C., & Zimmerman, C. (2010).
Monitor alcoholverstrekking jongeren 2009.
Groningen-Rotterdam: Intraval.

3
Bieleman, B., Maarsingh, H., & Meijer, G. (1998).
Aangeschoten wild; onderzoek naar jongeren, alcohol, drugs en
agressie tijdens het uitgaan.
Groningen-Rotterdam: Intraval.

4
Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (2012).
CBL Code verantwoorde alcoholverkoop in de supermarkt.
Retrieved from http://www.cbl.nl/activiteiten/gezondheid/alcohol-en-tabak/

5
Gmel, G., Rehm, J., Room, R., & Greenfield, T. K. (2000).
Dimensions of alcohol-related social and health consequences
in survey research.
Journal of Substance Use, 12, 113-138.

8
Mulder, J. & Greef, J. de. (2013).
Eyes on Ages: A research on alcohol age limit policies in
European Member States. Legislation, enforcement and research.
Retrieved from http://www.stap.nl/nl/publicaties/

9
Rijksoverheid (2013).
Hoofdpunten van de huidige Drank- en Horecawet.
Retrieved from http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/alcohol/
alcohol-in-de-wet

10
Trimbos Instituut (2012).
Nationale Drugs Monitor.
Retrieved from http://www.trimbos.nl/webwinkel/productoverzicht-webwinkel/feiten---cijfers---beleid/af/af1196-nationale-drug-monitor-2012

6
Hibell, B., Guttormsson, U., Ahlström, S., Balakireva,
O., Bjarnasson, T., Kokkevi, A., Kraus, L. (2011).
The 2011 ESPAD report: Substance use among students in 36
European countries.
Stockholm: The Swedish Council for information on Alcohol and
Other Drugs (CAN).

• ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN •

Bijla
ge

28

BIJLAGE

Begeleiding
en voor- en nazorg
De MysteryKids kopen tijdens het onderzoek zelf alcoholhoudende drank. Dit betekent dat zij een
strafbaar feit plegen in het kader van dit onderzoek. Het is dan ook van groot belang dat de MysteryKids intensief en professioneel worden begeleid voor, tijdens en na het uitvoeren van het onderzoek. In
deze bijlage beschrijven we de complete procedure waarmee we willen voorkomen dat de MysteryKids nadelige effecten ondervinden van hun handelen.
AUDITOREN
De auditoren van Nuchter zijn geselecteerd op hun achtergrond en deskundigheid. Het auditorenteam bestaat uit een
mix van oud VWA-controleurs, politie,
leerkrachten, jongerenwerkers en verslavingsdeskundigen. Alle auditoren beschikken over een Verklaring Omtrent Gedrag (VOG), een APK-gekeurde auto en
de benodigde verzekeringen om op pad
te gaan met de MysteryKids. Het auditorenteam wordt regelmatig bijgeschoold
en wisselt vaak ervaringen uit in intervisiebijeenkomsten die door Nuchter worden
georganiseerd.
MYSTERYKIDS
De jongeren die deelnemen aan de MysteryKids begaan tijdens het uitvoeren van
hun taak een overtreding van de Dranken Horecawet9:
Artikel 45
1. Het is degene die de leeftijd van 16
jaar nog niet heeft bereikt, verboden op
voor het publiek toegankelijke plaatsen
alcoholhoudende drank aanwezig te hebben of voor consumptie gereed te hebben, met uitzondering van plaatsen waar

bedrijfsmatig of anders dan om niet alcoholhoudende drank voor gebruik elders
dan ter plaatse wordt verstrekt.
2. Overtreding van het eerste lid wordt
gestraft met een geldboete van de eerste
categorie.
3. De in dit artikel strafbaar gestelde feiten
zijn overtredingen.

ven. Daarnaast geven de jongeren ook
aan naar welke school ze gaan. Tot slot
voegen ze er een recente foto bij. Nuchter
beschikt over een beoordelingscommissie die op basis van de informatie van de
aanvraagformulieren op zoek gaat naar
jongeren die er uitzien als een typische
jongere van 15 jaar.

De MysteryKids ensceneren een aankoop,
met andere woorden ze hebben géén intentie tot gebruik maar doen de aankoop
in het kader van het onderzoek. Om alle
elementen van het aankoopproces vast te
kunnen leggen, wordt de aankoop volledig afgerond. Bij cafetaria, supermarkten
en slijterijen wordt de aangekochte drank
direct aan de auditor overhandigd. Bij
horeca en sportkantines verlaten de MysteryKids direct na aankoop de locatie en
laat de drank onaangeroerd achter op de
bar.

BRIEFING VOORAF
Indien de jongere wordt geselecteerd
voor de MysteryKids ontvangen zij op hun
huisadres een welkomstpakket van Nuchter. Dit bestaat uit een brochure waarin
wordt uitgelegd wat Nuchter precies doet
en hoe de werkzaamheden die ze voor
Nuchter gaan doen eruit zien. Het welkomstpakket omvat daarnaast ook informatie voor de ouders.
Voorafgaand aan het onderzoek zijn er
online een drietal webinars georganiseerd. Dit zijn online trainingssessies
waarbij in beeld en geluid informatie
kan worden overgedragen. De webinar
beschikt ook over een chatfunctie waar
jongeren en de begeleiders met elkaar
in discussie gaan over alcohol, alcoholgebruik en het aankopen van alcohol. De
sessies zijn bedoeld om de MysteryKids

WERVING EN SELECTIE
Jongeren die deel willen nemen in de
pool van MysteryKids vullen een aanvraagformulier in waarop ze hun naam,
geboortedatum, lengte, adresgegevens,
telefoonnummer bij calamiteiten aange-

• ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN •

29

BIJLAGE

te introduceren met het werk, maar zeker
ook met de voorbereiding op de aard van
hun werkzaamheden.
BEGELEIDING
De auditoren begeleiden de MysteryKids
tijdens hun werk. Ze halen de MysteryKids op en brengen de jongeren naar de
diverse locaties. De auditor is onopvallend
aanwezig en houdt vanuit een strategische positie de aankooppoging in de gaten. Na de aankoop zorgen de auditoren
voor het wegwerken van de aangekochte
alcohol en het naar buiten begeleiden van
de MysteryKids.
Indien er in de avonduren wordt gewerkt
gaan twee auditoren gezamenlijk op stap
met 2 setjes MysteryKids, dit om de veiligheid beter te kunnen garanderen. Na
het onderzoek worden de MysteryKids
door de auditoren naar huis gebracht.
DEBRIEFING ACHTERAF
Na afloop van het onderzoek komen alle
MysteryKids weer bij elkaar voor een debriefingsbijeenkomst. In deze bijeenkomst
worden de resultaten van het onderzoek
besproken en krijgen de MysteryKids de
kans om ervaringen die ze hebben opgedaan met elkaar te delen. Onder begeleiding van een preventiewerker kunnen alle
ervaringen in het juiste perspectief worden
geplaatst. De focus ligt hier op de rol van

de verstrekker in de alcoholproblematiek. De jongeren zien in de praktijk hoe
eenvoudig het is om alcohol te kopen bij
diverse typen locaties. Door nu de risico’s
van alcohol voor jongeren uit de briefing
terug te halen, en deze in het licht te plaatsen van deze eenvoudige verkrijgbaarheid
van alcohol, wordt discussie gecreëerd. In
deze discussie wordt het belang van leeftijdsgrenzen én het belang van het werk
van de jongeren onderstreept. Enerzijds
wordt aangevoerd waarom leeftijdsgrenzen bestaan en waarom het belangrijk is
dat deze nageleefd worden. Anderzijds
wordt aangevoerd dat de werkzaamheden van de jongeren op indirecte wijze
een belangrijke schakel zijn in het verhelpen van de alcoholproblematiek.
De MysteryKids staan met elkaar en met
de medewerkers van Nuchter dagelijks
in contact via de speciaal ingericht social media kanaal van Nuchter. Dit kanaal
fungeert als monitor en als discussiekanaal waar de MysteryKids hun ervaringen
kunnen delen.
OUDERS
Ouders hebben binnen het werk van
Nuchter een belangrijke rol. Ze zijn als
opvoeders belangrijk in het begeleiden
van hun eigen kinderen in het werk. In het
welkomstpakket dat de jongere ontvangt

zit dan ook een toestemmingsformulier.
Dit formulier geeft inzicht in de werkzaamheden van hun kind. Ouders geven
zo hun expliciete toestemming voor de
werkzaamheden die hun kind voor Nuchter gaat uitvoeren. Indien er in het project
in de avonduren wordt gewerkt dienen
ouders hiervoor een extra toestemmingsformulier in te vullen.
Ouders treffen in het welkomstpakket ook
een ouderbrochure. Deze brochure gaat
in op de risico’s van alcohol voor jongeren
en waarom het belangrijk is om strikte regels in de maatschappij te stellen voor het
kopen en gebruiken van alcohol. Hierbij
wordt expliciet de link gelegd tussen de
grenzen die buitenshuis gelden (Dranken Horecawet) en de grenzen de ouders
zelf in hun eigen opvoeding stellen aan
het gebruik van alcohol.
Voorafgaand aan de werkdag worden de
MysteryKids van huis opgehaald door de
auditor, waarbij deze een keukentafelgesprek met de ouders heeft over diverse
aspecten van het uit te voeren werk. Ook
bij thuiskomst gaat de auditor in gesprek
met de ouders van de MysteryKids. In dit
gesprek wordt onder andere ingegaan op
het aantal malen dat de MysteryKids
alcoholhoudende dranken hebben meegekregen die dag en hoe zij dit hebben
ervaren.

bestaat uit een
“mixHetvanauditorenteam
oud VWA-controleurs, politie,
leerkrachten, jongerenwerkers en
verslavingsdeskundigen.

“

• ONTWIKKELING IN DE LANDELIJKE NALEVING VAN DE LEEFTIJDSGRENZEN •

Nuchter, Kenniscentrum Leeftijdsgrenzen
Jonkerbosplein 52
6534 AB Nijmegen
T 024 352 98 54
info@leeftijdsgrenzen.nl
www.leeftijdsgrenzen.nl