Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

36 124

Defensienota 2022 – sterker Nederland, veiliger
Europa

Nr. 28

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 14 februari 2023
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Staatssecretaris van Defensie over de brief van 2 december 2023
inzake het Strategisch Vastgoedplan 2022 (Kamerstuk 36 124, nr. 12).
De Staatssecretaris heeft deze vragen beantwoord bij brief van 7 februari
2023. Vragen en zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
De Roon
De adjunct-griffier van de commissie,
Goorden

kst-36124-28
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 124, nr. 28

1

Vragen en antwoorden
1)
Welke gevolgen heeft de forse budgetverhoging voor de eerder
voorgenomen plannen om 35% tot 40% van de vastgoedportefeuille te reduceren, conform de in het interdepartementaal
beleidsonderzoek (IBO) Vastgoed Defensie (2021) vastgestelde
disbalans in beschikbaar budget en omvang van de vastgoedportefeuille?
2)
In hoeverre staan de conclusies van het IBO Vastgoed Defensie
(2021) nog dat er sprake is van een disbalans in het beschikbare
budget en de omvang van de vastgoedportefeuille?
3)
Dient het IBO Vastgoed Defensie (2021) te worden herzien nu er
sprake is van een structurele forse verhoging van het Defensiebudget onder dit kabinet?
Het strategisch perspectief dat in het Strategisch Vastgoedplan 2022 (SVP
2022) wordt gehanteerd, is de groei van de krijgsmacht richting de
NAVO-norm van twee procent van het bruto binnenlands product.
Ondanks de budgetverhoging is en blijft fors ingrijpen in het huidige
vastgoed van Defensie ook vanuit financieel perspectief hoognodig: de
uitgaven aan achterstallig onderhoud vormen op dit moment een
kostenpost die blijft oplopen. Mede doordat Defensie kosten moet maken
voor het onderhoud van gebouwen die we niet meer nodig hebben,
blijven onvoldoende middelen over om te investeren in de toekomst van
het vastgoed. Linksom of rechtsom moet de portefeuille de komende
jaren in balans worden gebracht door investeringsmiddelen in te zetten
voor de (ver)bouw van (nieuwe) moderne kazernes en het afstoten of
slopen van oude kazernes. Op die manier gaan we beschikken over het
vastgoed dat we nodig hebben en krijgen we grip op de kosten. De
conclusies van het IBO Vastgoed Defensie (2021) blijven op dit punt dan
ook overeind.
4)
Is er bij de verkenning voor een nieuwe kazerne in Zeewolde ook
rekening gehouden met het gegeven dat de locatie zich onder
NAP bevindt?
Ja, daar is rekening mee gehouden. De ligging ten opzichte van NAP is
één van de afwegingscriteria in de verkenning. De locatie ligt tussen
–1,5m NAP en –3m NAP. Voor Flevoland is dat hoog gelegen. Relevanter
dan ligging ten opzichte van NAP is het overstromingsrisico. Als maat
voor dat risico zijn verschillende scenario’s beschouwd en gewaardeerd in
de verkenning. Overstromingen met een groot (eens in de 10 jaar) of
middelgroot risico (eens in de 100 jaar) leiden niet tot een waterlaag op de
voorlopige voorkeurslocatie. Alleen in geval van een overstroming met
een klein risico (eens in de 1.000 jaar) ontstaat een waterlaag op het
terrein van maximaal 1,5 meter. In de verkenning is dit aspect als één van
de aandachtspunten aangemerkt. Hiervoor dienen in de planuitwerking
mitigerende maatregelen te worden getroffen, zoals ophoging van vitale
infrastructuur.
5)
Is het vanuit militair oogpunt aannemelijker dat een kazerne
gericht wordt uitgeschakeld in plaats van indirect via het
vernietigen van dijken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 124, nr. 28

2

Dat is geheel afhankelijk van de intenties, de (militaire)capaciteiten en de
beoogde effecten van de militaire operatie van de vijandelijke actor.
6)
Mocht de Nulderdijk (Zeewolde) breken, betekent dat dat het
achterliggende terrein direct onder water komt te staan, of is
daar eveneens bijvoorbeeld een storm of een ongewoon hoge
waterstand voor nodig?
7)
Mocht de Afsluitdijk breken, betekent dat dat het beoogde
terrein voor een nieuw te bouwen kazerne in Zeewolde onder
water komt te staan, of is daar eveneens bijvoorbeeld een storm
of een ongewoon hoge waterstand voor nodig?
Als een scheur in de Afsluitdijk ontstaat of een sluis instort, kan het water
in het IJsselmeer zo ver stijgen dat de achterliggende dijken, zoals de
Nulderdijk, doorbreken. Echter na de benodigde aanpassingen door
Rijkswaterstaat voldoet de Afsluitdijk zeker tot 2050 aan de veiligheidsnorm. Het is niet de verwachting dat een storm of een ongewoon
hoge waterstand ertoe zal leiden dat een nog te bouwen kazerne in
Zeewolde onder water komt te staan. Om de risico’s verder te verkleinen,
dienen in de planuitwerking mitigerende maatregelen te worden
getroffen, zoals ophoging van vitale infrastructuur.
8)
Klopt het dat de locatie aan de overzijde van het Nijkerkernauw
niet bebouwd mag worden omdat dit een Natura 2000-gebied is?
9)
Acht u het wenselijk om een grote kazerne te realiseren die dicht
bij een Natura 2000-gebied is gelegen?
Nee dit klopt niet. Natura 2000-gebieden zijn beschermde gebieden, maar
bebouwing is niet per definitie verboden. Als een project mogelijk
significante effecten kan hebben op een Natura 2000-gebied, dient een
passende beoordeling en een aanvraag voor een natuurvergunning (Wnb)
te worden ingediend1. Een vergunning kan pas worden verleend als
vaststaat dat het project de natuurlijke kenmerken van het gebied niet zal
aantasten.
Nee, in beginsel achten we het niet wenselijk om dicht bij een Natura-2000
gebied te bouwen. Daarom is bij de bepaling van de voorlopige voorkeurslocatie rekening gehouden met de ligging ten opzichte van Natura
2000-gebieden. Voor stikstofgevoelige Natura 2000 is een minimale
afstand gehanteerd van 7,5 kilometer tot de voorkeurslocatie2. De
voorkeurslocatie ligt niet in een Natura 2000-gebied, aan de overzijde van
het Nijkerkernauw (bezien vanuit het perspectief van Flevoland) ligt wel
een Natura 2000-gebied.
10)
Zijn er andere Defensielocaties die momenteel nabij een Natura
2000-gebied zijn gelegen?

1

Specifiek zal er ten behoeve van de natuurvergunning als significante effecten niet kunnen
worden uitgesloten een zogenoemde ADC-toets (Alternatieven, Dwingende redenen, Compensatie) moeten plaatsvinden voor het beoordelen van het effect van de kazerne op het nabijgelegen natuurgebied. In het kader van «Alternatieven» moet dan worden aangetoond dat is
gekozen voor het alternatief met het minste effect op het Natura 2000-gebied.
2
De maat van 7,5 kilometer is gekozen om enerzijds de gebieden die zeer nabij stikstofgevoelige
natuur op voorhand uit te sluiten en anderzijds voldoende potentieel geschikte gebieden «over
te houden».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 124, nr. 28

3

Vele Defensielocaties liggen (gedeeltelijk) in of nabij een Natura
2000-gebied. Dat maakt uitbreiding van deze locaties complex.
11)
Hoeveel procent van de huidige Defensielocaties ligt onder NAP?
Van de huidige Defensielocaties ligt ongeveer vijf procent onder NAP.
12)
Welk gebied bestrijkt volgens u «het midden van het land»?
Het midden van het land omvat wat betreft Defensie globaal de provincie
Utrecht en omliggende landsdelen zonder ergens een grens te trekken.
13)
Kunt u in percentages per locatie en aantal medewerkers de
aanwezigheid van Defensielocaties per provincie uitdrukken?
De vastgoedportefeuille van Defensie is een dynamische portefeuille,
waarbij voortdurend sprake is van objecten die nieuw in de portefeuille
komen, maar ook overtollige objecten die worden afgestoten. Hetzelfde
geldt voor het personeel, waarbij continu wijzigingen kunnen optreden in
de standplaats. Het onderstaande overzicht betreft daarom slechts een
momentopname. Daarbij valt op te merken:
– Objecten die op de grens van meerdere provincies liggen zijn
ondergebracht bij de provincie waar het grootste objectoppervlakte
zich bevindt;
– Aantal objecten betreft het aantal afzonderlijke objecten; deze kunnen
variëren in grootte van 1 m2 tot ca. 40 ha.;
– Objectoppervlak is bepaald inclusief oefenterreinen;
– Standplaats medewerkers betreft alle militaire en burger medewerkers,
geen inhuur.
– Door afrondingseffecten tellen de kolommen mogelijk niet op tot 100%
Objecten
Drenthe
Flevoland
Friesland
Gelderland
Groningen
Limburg
Noord-Brabant
Noord-Holland
Overijssel
Utrecht
Zeeland
Zuid-Holland

Aantal objecten

Objectoppervlakte

Standplaats

5%
1%
5%
16%
4%
12%
19%
12%
6%
9%
2%
10%

5%
0%
7%
37%
5%
7%
21%
7%
2%
7%
0%
2%

6%
0%
1%
24%
0%
2%
25%
16%
0%
15%
0%
10%

14)
Wordt er met provincies en gemeenten gesproken om in het
verleden afgestoten Defensielocaties weer terug in bezit te
krijgen?
Nee.
15)
Welke Defensielocaties in Noord- en Zuid-Holland zijn er sinds de
Tweede Wereldoorlog afgestoten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 124, nr. 28

4

Thans is te achterhalen dat Defensie in de provincies Noord- en
Zuid-Holland totaal 217 objecten heeft afgestoten sinds de Tweede
Wereldoorlog. De meest in het oog springende objecten zijn Marine
Vliegkamp Valkenburg, Vliegbasis Ypenburg, de Alexanderkazerne, de
Prinses Julianakazerne en de Binckhorsthof in Den Haag, de Prins
Willem-Alexanderkazerne in Gouda en het Coengebouw en de kolonel Six
kazerne in Amsterdam.
16)
Ziet u mogelijkheden om bijvoorbeeld het voormalige Vliegkamp
Valkenburg opnieuw in bezit te krijgen en daar een kazerne te
realiseren?
Nee. Voormalig Marinevliegkamp Valkenburg is meer dan 15 jaar geleden
afgestoten door Defensie. Het is toen overgedragen aan het Rijksvastgoedbedrijf voor het ontwikkelen van woningen en overige maatschappelijke opgaven, ter uitvoering van beleidsdoelen van onder andere de
toenmalige Ministeries van VROM en EZ. Na een langjarig proces is vorig
jaar het bestemmingplan voor woningbouw tot stand gekomen op het nu
te noemen Valkenhorst. Hiermee wordt invulling gegeven aan de
realisatie van de maatschappelijke doelstelling woningen.
17)
Acht u het wenselijk dat er meer kazerneterreinen komen in de
Randstad?
Zoals aangegeven in het SVP 2022 zet Defensie in op landelijke spreiding,
omdat dit goed is voor de regionale werkgelegenheid en landelijke
zichtbaarheid. Het concentreren van eenheden is het beste te realiseren
op grotere Defensielocaties waar voldoende ontwikkelruimte is. Omdat
Defensie al verspreid over het land zit en via het revitaliseren van
bestaande kazernes een grote efficiencyslag te behalen is, zal bij voorkeur
vooral worden geconcentreerd op bestaande objecten. Dat is niet altijd
mogelijk vanuit operationeel perspectief. Ook de benodigde vergunningen
zijn op deze objecten al aanwezig. De werving en het behoud van
personeel blijft een opgave voor Defensie. Er dient hiertoe slim te worden
nagedacht over het concentreren van eenheden of over de ligging van
kazernes. Daarom wordt gekeken op welke plekken Defensie minder
vertegenwoordigd is, maar waar relatief gezien veel arbeidspotentieel
aanwezig is. Dit is een van de factoren die wordt meegenomen in de
zoektocht naar een geschikte locatie voor de voorgenomen nieuwe
kazerne voor de ondersteunende eenheden. De voorkeurslocatie van een
nieuwe kazerne in het midden van het land bevindt zich net buiten de
Randstad.
18)
Is het mogelijk om op Defensielocaties woningbouw te realiseren
die kan worden bewoond door militairen en hun gezinnen, zoals
dat ook reeds in landen als de Verenigde Staten en het Verenigd
Koninkrijk het geval is?
Vanwege de grotere afstanden in bijvoorbeeld de Verenigde Staten en het
Verenigd Koninkrijk is een vaste woonlocatie daar voor militairen en hun
gezin veelal niet haalbaar. Daarom wordt in voorkomende gevallen
huisvesting op Defensieterreinen aangeboden. In Nederland streeft
Defensie ernaar haar personeel gedurende hun loopbaan minder vaak en
minder ver over te plaatsen, zodat een Defensiecarrière goed te combineren is met een vaste woonlocatie. Dit beperkt de noodzaak tot het
overnachten op kazernes, vanwege de kortere woon-werkafstand en
draagt bij aan een stabiele thuisbasis. Defensie beschikt over legering op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 124, nr. 28

5

haar kazernes; daar kan personeel gebruik van maken indien de reisafstand groot is. Als onderdeel van het project «Kazerne van de toekomst»
wordt bezien of en zo ja hoe ons legeringsconcept moet worden
vernieuwd. Ook speelt bij het Defensiepersoneel de krapte op de
woningmarkt. Mogelijk kunnen militairen in bepaalde gemeenten in
aanmerking komen voor voorrang aan woningzoekenden die een vitaal
beroep uitoefenen (MvT Kamerstuk 36 190, nr. 33).
19)
Tot wanneer was het mogelijk voor militairen en hun gezinnen
om woningen op Defensielocaties te bewonen?
In het verleden is op een klein aantal locaties in zeer beperkte mate
woonruimte beschikbaar geweest voor militairen en hun gezinnen. Het
ging daarbij bijvoorbeeld om commandanten en militairen met een
24-uurs functie die konden beschikken over een dienstwoning.
20)
Hoe gaat u ervoor zorgen dat gemeenten na de aanpassing van de
Huisvestingswet 2014 – waardoor 50% van de woningen aan
bijzondere groepen, waaronder militairen, kunnen worden
toegewezen – ook de verantwoordelijkheid voelen hen nabij
Defensielocaties te huisvesten?
Na inwerkingtreding van het wetsvoorstel tot wijziging van de Huisvestingswet 2014 kunnen gemeenten voorrang geven aan de in de huisvestingsverordening aangewezen vitale beroepsgroepen. Het is aan
gemeenten om te bepalen welke beroepsgroepen zij vitaal achten,
hierover een afweging te maken en dit kan daardoor per gemeente
verschillen. Het kan hier onder andere gaan om verpleegkundigen,
politieagenten en onderwijzers, maar ook over bijvoorbeeld militairen die
in de buurt van een kazerne moeten wonen (zie aanbiedingsbrief en nota
van 26 januari jl. van het Ministerie van Binnenlandse Zaken Koninkrijkrelaties naar aanleiding van het verslag inzake het wetsvoorstel tot wijziging
van de Huisvestingswet 2014 – Kamerstuk 36 190, nr. 8). Defensie beziet
het legeringsconcept en daar waar woningen uit gemeenten een bijdrage
kunnen leveren, zal dat worden meegenomen in de besprekingen met die
gemeenten.
21)
In welke mate kunnen de doelstellingen van het Strategisch
Vastgoedplan (SVP) 2022 nader geconcretiseerd worden, bijvoorbeeld: hoeveel vastgoed heeft Defensie nodig, hoeveel wordt
afgestoten, geconcentreerd en geïnvesteerd, wanneer voldoet het
vastgoed aan de behoefte die Defensie heeft en wat zijn de
financiële kaders?
22)
Wat is de financiële raming behorend bij de plannen uit het SVP
2022? Wordt met het SVP 2022 nu daadwerkelijk de balans
tussen financiële middelen en de staat van het vastgoed hersteld?
42)
Kunt u duidelijkheid verschaffen over de financiële consequenties van het SVP 2022, zoals welke investeringen, afstotingen en concentraties plaats zullen vinden?
Het strategisch perspectief dat in het SVP 2022 wordt gehanteerd, is de
groei van de krijgsmacht richting de NAVO-norm van twee procent van
het bruto binnenlands product. Door uitvoering van het SVP 2022 met de
vierledige doelstelling kan Defensie de ongeveer zes miljoen m2 bruto
vloeroppervlak naar verwachting met ongeveer één derde reduceren. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 124, nr. 28

6

uitvoering van het plan wordt gefaseerd opgelopen, waarbij steeds aan de
hand van actuele ontwikkelingen en de dynamiek van de organisatie zal
worden bijgestuurd om de balans te herstellen en de juiste capaciteit
beschikbaar te hebben.
Met de beschikbare investerings- en instandhoudingsmiddelen voor
vastgoed uit het Defensiematerieelbegrotingsfonds, de aanvullende
middelen van het Coalitieakkoord 2021 (Bijlage bij Kamerstuk 35 788,
nr. 77) – voor het vastgoed incidenteel 2,3 miljard euro en structureel 165
miljoen euro – en de vrijval van het exploitatiegeld dat beschikbaar komt
door verkleining van de vastgoedportefeuille, kan Defensie het SVP de
komende vijftien jaar verder uitwerken en grondig investeren in het
vastgoed. Tezamen vormen deze middelen het financiële kader voor het
SVP. Vanuit de vierledige doelstelling van het SVP houdt Defensie minder
vierkante meters bruto vloeroppervlak over. Er zal bij voorkeur geen
vierkante meter worden gefinancierd die we niet nodig hebben want dat
gaat ten koste van de versterking van de krijgsmacht en van onze mensen.
23)
Welke tijdlijnen horen bij de plannen in het SVP 2022?
Het is de intentie om de transformatie van het vastgoed binnen een
periode van vijftien jaar te hebben gerealiseerd. Uiteraard realiseer ik me
dat Defensie hierbij ook te maken heeft met andere brede maatschappelijke opgaven. Over de tijdlijnen van de zes individuele onderdelen, zoals
genoemd in het Strategisch Vastgoedplan 2022, wordt u per project
geïnformeerd met de respectievelijke A-brieven en vervolgens via de
jaarlijkse geïntegreerde rapportage die in september naar de Tweede
Kamer wordt gestuurd (zie ook «Toekomst van de krijgsmacht, lijst van
vragen en antwoorden», Kamerstuk 33 763, nr. 156 van 18 januari 2023) en
het Defensie Projectenoverzicht.
24)
Hoe wordt geborgd dat de vastgoedplannen gerealiseerd worden,
gezien de stapsgewijze aanpak en het ontbreken van een
eindbeeld?
Met het SVP wordt gewerkt volgens een gefaseerde aanpak, waarbij de
vier doelen in samenhang met elkaar worden bekeken en per locatie en
provincie worden gewogen. Eerst worden enkele strategische projecten in
gang gezet, die richtinggevend zijn voor de ontwikkeling van Defensie en
waardoor er ruimte wordt gecreëerd voor de concentratie, verduurzaming
en vernieuwing van andere delen van de vastgoedportefeuille. De delen
van de ambtelijke verkenning die hebben geleid tot mijn bestuurlijk
voornemen, staan vermeld in het SVP 2022. Op deze manier behoud ik
overzicht en kan ik bestuurlijk overleg, afspraken, uitkomsten van
vergunningstrajecten en de stikstofopgave, spiegelen aan mijn doelstellingen en aanpassingen aan mijn plan maken indien nodig.
25)
Hoe wordt het integrale portefeuillemanagement vormgegeven
zodat Defensie ook duidelijk kan sturen op de Defensiebelangen
en uiteindelijk het benodigde vastgoed voor de toekomstbestendige krijgsmacht gerealiseerd wordt?
Het integrale portefeuillemanagement is op directieniveau belegd binnen
de Bestuursstaf. Op dit niveau worden adviezen opgesteld over de
omvang en de kwaliteit van het vastgoed van Defensie en wordt sturing
gegeven aan de onderliggende niveaus. Bij beslissingen over de
portefeuille van Defensie kunnen zo alle belangen worden gewogen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 124, nr. 28

7

26)
In welke mate kan er inzicht geboden worden in het monitoren
van de plannen en de voortgangsinformatie die aan de Kamer
verstrekt wordt?
27)
Naar welke concrete KPI’s wordt in het SVP 2022 verwezen?
Kunt u bij de KPI’s streefwaarden formuleren?
28)
In welke mate is het mogelijk om de Kamer in de toegezegde
voortgangsrapportage in ieder geval te informeren over de
aspecten tijd, geld en realisatie van gestelde doelstellingen/
uitgangspunten met vastgoed?
Het SVP 2022 is een gefaseerd plan, dat incrementeel wordt uitgewerkt als
onderdeel van de transitie tot een moderne krijgsmacht en waarbij de
financiële randvoorwaarde is dat de middelen in balans komen met de
omvang van de vastgoedportefeuille. De voortgang van de projecten die
ik in de Kamerbrief SVP 2022 van 2 december jl. heb genoemd, zal door
Defensie nauwgezet worden gevolgd aan de hand van interne en externe
(Rijksvastgoedbedrijf) informatie. Deze informatie biedt inzicht in de
aspecten tijd, geld en realisatie van gestelde doelstellingen / uitgangspunten met vastgoed. De jaarlijkse voortgangsbrief over het SVP, zoals
beschreven in de Kamerbrief SVP 2022, zal worden opgenomen in de
geïntegreerde rapportage (zie ook «Toekomst van de krijgsmacht, lijst van
vragen en antwoorden», Kamerstuknummer 33 763, nr. 156 van 18 januari
2023). De Tweede Kamer zal in die rapportage mede worden geïnformeerd
over nog te formuleren kritische prestatie indicatoren (KPI’s); ik kom daar
in de geïntegreerde rapportage op terug.
29)
Op welke wijze is er in de aan de Kamer te verstrekken informatie onderscheid te maken tussen investeringsprojecten,
afstotingsprojecten en onderhoudsprojecten?
Over investeringsprojecten wordt u geïnformeerd via de geïntegreerde
rapportage, het Defensie Projectenoverzicht en de A-brieven. Afstotingen
worden opgenomen in de geïntegreerde rapportage. Onderhoud van het
Defensievastgoed is een continu proces en maakt deel uit van de reguliere
bedrijfsvoering. Hierover rapporteert Defensie niet separaat aan de
Kamer. De ontwikkeling van de onderhoudskosten van de totale vastgoedportefeuille wordt opgenomen in de geïntegreerde rapportage.
30)
In welke mate kan er worden ingegaan op de factoren die de
voortgang van de vastgoedplannen eventueel zouden kunnen
belemmeren?
31)
Kan de Kamer ook informatie ontvangen over de risicoanalyse en
het risicomanagement?
Zonder een uitputtende opsomming te willen geven, kunt u denken aan
belemmerende factoren zoals de krapte op de arbeidsmarkt en
bouwsector, woningschaarste en de complexe situatie als het gaat om
inpassingen in het ruimtelijk domein gezien bijvoorbeeld de uitdagingen
op het gebied van stikstof en natuur en landbouw. In de geïntegreerde
rapportage en voor individuele projecten in de A-brieven wordt uw Kamer
ook geïnformeerd over risico’s, mogelijke effecten van de risico’s en wijze
van beheersing.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 124, nr. 28

8

32)
In welke mate kan de Kamer geïnformeerd worden over de
voortgang van het overleg met de regio en het personeel?
Ik onderstreep dat het betrekken van de regio en het personeel in de
voorbereiding en bij de uitvoering van de plannen rondom het vastgoed
voor mij cruciaal is. Ik zal uw Kamer daarover informeren in de geïntegreerde rapportage en, waar logisch, in A-brieven van individuele
projecten.
33)
Hoe wordt de overdracht van het Defensievastgoed naar het
Rijksvastgoedbedrijf (RVB) vormgegeven? Heeft het RVB
voldoende capaciteit en middelen om deze eigenaarsrol goed uit
te kunnen voeren?
34)
Hoe gaat de governance tussen Defensie en het RVB eruit zien als
Defensie zeggenschap houdt? Wordt er nu voorzien in voldoende
mandaat en uitvoeringskracht, waarvan in het IBO werd geconstateerd dat die er moet zijn?
35)
Heeft het RVB genoeg capaciteit en middelen om ervoor te
zorgen dat dit optimaal verloopt?
36)
Wat zijn de praktische gevolgen van het principebesluit het
vastgoedstelsel gefaseerd onder te brengen in een specialty
stelstel bij het RVB? Wat gaat er concreet veranderen?
Defensie heeft naar aanleiding van de aanbeveling uit het IBO een
principebesluit genomen om over te gaan op een nog nieuw te ontwikkelen stelsel bij het Rijksvastgoedbedrijf, met daarbij voorwaarden, die
onder andere voortkomen uit het IBO. Belangrijke voorwaarden zijn:
– Defensie houdt zeggenschap over de beschikbaarheid en het gebruik
van het Defensievastgoed;
– De overgang naar het nieuwe stelsel is budgetneutraal;
– De overgang vindt gefaseerd plaats.
Het onderzoek naar de uitwerking van dit stelsel en de invulling van de
randvoorwaarden is onlangs gestart en duurt naar verwachting een jaar.
Na dit onderzoek wordt een definitief besluit genomen. Het onderzoek
moet inzicht geven in de praktische uitwerking, de consequenties voor
Defensie en het Rijksvastgoedbedrijf en de benodigde capaciteit en
middelen.
37)
Betekent het afstoten en concentreren van locaties dat er nog
voldoende locaties ter beschikking zijn?
Ja. Internationale omstandigheden kunnen snel veranderen en leiden tot
ontwikkelingen, die soms aanvullende ruimte vragen voor Defensie. Ons
vastgoed moet hier flexibel op kunnen inspelen. Defensie heeft daarom
met het oog op toekomstige groei van de organisatie enige manoeuvreerruimte nodig. Het SVP 2022 houdt daarom rekening met de groei naar de
NAVO-norm van twee procent van het bruto binnenlands product. Daar
staat tegenover dat ik niet wil vasthouden aan locaties die naar
verwachting niet nodig zijn, ook vanwege de druk op de ruimte in
Nederland. Door sommige locaties die op dit moment niet meer nodig zijn
aan te wijzen als strategische reserve, kan in geval van noodzakelijke
opschaling en uitbreiding relatief snel worden geschakeld. Onderdeel van
uitwerking van het SVP is daarom het aanwijzen van enkele locaties als
strategische reserve op basis van een afwegingskader, waarbij onder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 124, nr. 28

9

meer wordt gekeken naar de geschiktheid van de locatie voor toekomstig
Defensiegebruik.
38)
Hoe wordt de afweging gemaakt welke gebouwen af te stoten?
Met het revitaliseren van de vastgoedportefeuille van Defensie wordt per
locatie onderzocht welke gebouwen nog nodig zijn voor de eenheden die
daar zijn gehuisvest. Daarna wordt onderzocht welke gebouwen moeten
worden vernieuwd en welke gebouwen nog kunnen worden onderhouden. Hierbij worden de gebouwen getoetst op een aantal aspecten op
het gebied van technische kwaliteit, veroudering van de inbouwpakketten
en duurzaamheid. Afhankelijk van het benodigde financieel volume en de
resterende levensduur van het gebouw wordt een keuze gemaakt.
39)
Welke precieze doelstellingen heeft u voor de omvang van het
vastgoed en aan welke kwaliteit moet het vastgoed voldoen?
Het aanpakken van ons vastgoed is allereerst noodzakelijk om de
komende jaren onze taak goed uit te voeren. Daarnaast wil ik ons
personeel – het hart van onze organisatie – de leef- en werkomstandigheden geven die ze verdienen. Ook is ons Defensievastgoed nu nog
onvoldoende duurzaam. Met het klimaatneutraal en fossielvrij maken van
ons vastgoed kan Defensie een belangrijke bijdrage leveren aan het
verminderen van de CO2-footprint van het Rijk, in gebouwen maar
bijvoorbeeld ook door aanleg van bos. De laatste doelstelling is het op
orde brengen van de financiën binnen het vastgoeddomein. De huidige
portefeuille(omvang) transformeert naar een die hoort bij de toekomstige
defensieorganisatie. Defensie volgt bij de realisatie van nieuwe gebouwen
de geldende wet- en regelgeving en houdt daarbij rekening met de
politiek-maatschappelijke ontwikkelingen. Voor bestaande gebouwen
heeft Defensie een onderhoudsnormering die aangeeft wat het kwaliteitsniveau moet zijn.
40)
Deelt u de mening dat de gebouwen en terreinen van Defensie
kwalitatief in goede staat moeten zijn en veilig moeten zijn.
Ja.
41)
Wanneer en in welke volgorde worden de zes projecten van het
SVP 2022 in gang gezet?
De voorbereidingen voor de uitvoering van het SVP 2022 zijn reeds in
volle gang. Niet alle locaties kunnen gelijktijdig worden opgepakt. De
locaties, die nu worden genoemd in het SVP 2022, zijn die locaties die als
eerste worden opgepakt. In sommige gevallen worden al uitgebreide
gesprekken gevoerd. Concreet worden reeds gesprekken gevoerd met:
• Regio Drenthe/Overijssel, voor de concentratie van de eenheden die nu
in Assen en Havelte zitten (zie Kamerbrief «Besluit concentratie
Assen-Havelte» van 6 februari 2023;
• Regio Schaarsbergen, voor de concentratie van de Luchtmobiele
Brigade in (de regio) Schaarsbergen;
• Regio Midden-Nederland, met het oog op het onderzoek naar een
nieuwe kazernelocatie in het midden van het land waar meerdere
ondersteunende eenheden kunnen worden geclusterd;
• Regio Roosendaal/Rucphen, waar een oplossing wordt gezocht voor
de ruimtevraag van het Korps Commandotroepen;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 124, nr. 28

10

•
•

Regio Soesterberg, voor de concentratie van eenheden op logistiek en
operationeel gebied in de regio Soesterberg;
Regio Den Helder, met het oog op het concentreren van eenheden op
de Nieuwe Haven in Den Helder.

43)
Is het waar dat Defensie vanaf 2023 jaarlijks minimaal € 400
miljoen nodig heeft om het vastgoed niet verder achteruit te
laten gaan?
Dit bedrag voor instandhouding is opgetekend door de Algemene
Rekenkamer in het Verantwoordingsonderzoek 2021. Defensie onderkent
dat er achterstand in het onderhoud van het vastgoed is. Met de
beschikbare middelen voor het vastgoed in het Defensiebegrotingsfonds,
de aanvullende middelen uit het Coalitieakkoord 2021 en de vrijval van het
exploitatiegeld dat beschikbaar komt door verkleining van de vastgoedportefeuille, kan Defensie het SVP de komende vijftien jaar verder
uitwerken en grondig investeren in het vastgoed. De uitvoering van het
transformatie programma leidt tot het vernieuwen van de portefeuille
waardoor de achterstand in het onderhoud wordt teruggedrongen en
weer financiële balans kan worden bereikt.
44)
Kunt u met het huidige budget ervoor zorgen dat het Defensievastgoed niet verder verslechtert?
46)
Hoe denkt u de disbalans tussen de omvang van de huidige
vastgoedportefeuille en het daarvoor beschikbare budget recht te
trekken?
We gaan investeren in ons vastgoed met de beschikbare middelen voor
het vastgoed in het Defensiebegrotingsfonds, de aanvullende middelen
uit het Coalitieakkoord 2021 en de vrijval van het exploitatie-geld dat
beschikbaar komt door verkleining van de vastgoedportefeuille. Daarmee
wordt de gemiddelde leeftijd van de portefeuille teruggebracht van zo’n
45 jaar naar 25 jaar en daarmee kan het achterstallig onderhoud worden
teruggedrongen zodat er weer financiële balans kan worden bereikt.
45)
Hoe gaat u ervoor zorgen dat het budget in het Defensiematerieelbegrotingsfonds wordt aangevuld zodat er voldoende financiële middelen zijn om het SVP 2022 uit te voeren?
Defensie is voornemens het huidige budget voor investeringen en
instandhoudingskosten voor vastgoed in het Defensiematerieelbegrotingsfonds aan te vullen met middelen uit het Coalitieakkoord 2021 die nu
nog op de aanvullende post bij Financiën staan: 2,3 miljard euro
incidenteel en 165 miljoen euro structureel. Over de inzet van deze
middelen wordt u bij de Voorjaarsnota 2023 geïnformeerd.
47)
Welke gevolgen hebben het achterstallige onderhoud en het
huidige vastgoedbudget voor de inzetbaarheid van de krijgsmacht?
De meeste kazernes in ons land zijn gebouwd voor 1970, in een periode
dat de krijgsmacht er nog anders uitzag en voorbereid moest zijn op
andere dreigingen. Omdat de vastgoedbehoefte een afgeleide is van hoe
de Defensieorganisatie zich ontwikkelt, vraagt dit om verandering. De
staat van het onderhoud en de omvang van het benodigde onderhouds-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 124, nr. 28

11

budget brengen daarnaast risico’s met zich mee voor de opbouw en de
instandhouding van de operationele capaciteiten van de krijgsmacht. Het
kan bovendien leiden tot een verslechtering van het werk- en leefklimaat
met negatieve consequenties voor het behoud en de werving van
personeel.
48)
Hoe en waar wilt u precies (tijdelijke) invulling geven aan de
strategische reserves, zodat dit geen problemen veroorzaakt voor
Defensie?
49)
Is het gebruik van reservelocaties nodig wanneer er vastgoed
wordt afgestoten? Zo ja, kan Defensie gebruik blijven maken van
de reservelocaties? Hoe ziet u de regionale spreiding van het
Defensievastgoed precies voor zich?
Defensie heeft behoefte aan ontwikkelruimte binnen de eigen vastgoedportefeuille om in te kunnen spelen op veranderende omstandigheden in
een onzekere en complexe wereld. Dit kan zich onder meer uiten in
aanpassing van aantallen en soorten eenheden en middelen. De huidige
groei van de Defensieorganisatie is hier een voorbeeld van. Defensie
realiseert met de huidige investering ruimere inzetvoorraden, een
uitbreiding van de geneeskundige-, vuursteun- en luchtverdedigingsketens en versterking van de capaciteiten voor militaire bijstand en
strategische mobiliteit. Dit blijft ook in de toekomst noodzakelijk bij een
eventuele aanvullende groei van de krijgsmacht richting de NAVO-norm
van twee procent van het bruto binnenlands product. Om de noodzakelijke flexibiliteit te behouden heeft Defensie behoefte aan objecten die als
strategische reserve dienen. Bestaande objecten opnieuw in gebruik
nemen is sneller gerealiseerd dan nieuwe objecten aankopen. Ja,
daarnaast kan Defensie gebruik blijven maken van de reservelocaties.
Tijdelijk alternatief gebruik, zoals huisvesting van specifieke doelgroepen
of energieopwekking, is mogelijk in overleg met andere overheden.
Defensie heeft de intentie om verspreid over het land, zoveel mogelijk
geconcentreerd op grote objecten zich te huisvesten. Ik hanteer een aantal
criteria voor de afweging over waar ik strategische reserve aanhoud:
– Grootte van het object (het heeft de voorkeur om grote objecten aan te
houden);
– Beschikbare vergunningsruimte van een object;
– Oefen- en trainingsmogelijkheden in de directe nabijheid van het
object;
– Beschikbaarheid van arbeidspotentieel;
– Ontsluitingsmogelijkheden;
– Directe omgeving van andere geconcentreerde objecten, zodat
uitbreidingsruimte mogelijk blijft.
50)
Wat zijn de overwegingen voor de mogelijke bouw van een
nieuwe «superkazerne» in Zeewolde?
Defensie heeft haar onderzoek naar het verbeteren van de huisvesting
uitgevoerd aan de hand van de criteria zoals in de Kamerbrief Strategisch
Vastgoedplan 2022 van 2 december jl. is toegelicht. Het Strategisch
Vastgoedplan 2022 heeft daarbij een vierledige doelstelling: ondersteuning van de operationele gereedstelling, werving en behoud van
personeel, verduurzaming en het herstellen van de financiële balans. De
bouw van de nieuwe kazerne is een strategische stap met het oog op de
krijgsmacht van de toekomst in een samenleving waar de ruimte schaars
is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 124, nr. 28

12

Op de nieuwe kazerne worden ondersteunende eenheden gehuisvest uit
meerdere Defensieonderdelen, welke dat zijn en om hoeveel arbeidsplaatsen dat precies gaat is op dit moment nog niet concreet te zeggen.
Deze ondersteunende eenheden, die een belangrijke schakel vormen in de
operationele gereedheid, zijn nu nog verspreid gehuisvest over diverse
locaties. Het maken van een realistische inschatting over aantallen vanuit
bestaande eenheden en nieuwe functies is onderdeel van de verdere
uitwerking.
Concentratie op één nieuwe locatie leidt operationeel tot synergie tussen
verschillende soorten ondersteunende eenheden. Door daarbij opleidingen en operationele eenheden bij elkaar te brengen, worden nieuwe
militairen opgeleid in de omgeving waar ze later gaan werken, wat naar
verwachting een gunstige invloed heeft op werving en behoud. Dit maakt
het mogelijk voor medewerkers om een loopbaan bij Defensie op te
bouwen zonder veel verplaatsingen met vaak bijbehorende verhuizingen.
Daarnaast zijn duurzaamheidsdoelstellingen waar Defensie aan moet
voldoen naar verwachting eenvoudiger op een nieuwe locatie te realiseren en leidt de beoogde schaalgrootte tot een hogere financiële
doelmatigheid.
Defensie heeft een verkenning gedaan waarbij meerdere locaties in en
buiten Flevoland zijn beoordeeld. Op basis van het onderzoek is er een
selectie gemaakt van vier mogelijke locaties, drie locaties in Flevoland en
een locatie in Gelderland.
Daaruit is de locatie brug bij Nijkerk in de gemeente Zeewolde als
voorlopige voorkeurslocatie van het kabinet naar voren gekomen. Deze
locatie voldoet aan de eisen van Defensie en heeft naar verwachting
relatief beperkte negatieve effecten op de omgeving. Daarnaast draagt
een nieuwe kazerne op de voorkeurslocatie in Flevoland, waar Defensie
nu nog geen kazerne heeft, bij aan de gewenste spreiding van onze
aanwezigheid over het land. De impact op het huidige personeel lijkt
beperkt doordat een kazerne in Flevoland relatief dicht bij de mogelijk
bestaande locaties met ondersteunende eenheden ligt. Een nieuwe
kazerne in het midden van het land ligt dichter bij voor Defensie kansrijk
arbeidspotentieel. Er is nog geen besluit genomen over de locatie van de
nieuwe kazerne maar een voorlopige voorkeur is door het kabinet
uitgesproken. Dat was nodig omdat we transparant zijn over onze plannen
en we de gesprekken met de omgeving willen opstarten. Maar ook omdat
Flevoland voor een omvangrijke NOVEX-puzzel staat en wij een substantiële ruimtevraag hebben die gelijktijdig moet worden gewogen door
Flevoland en de gemeente. Zie ook het antwoord op de vragen 3, 4 en 6
van de schriftelijke vragen van het lid Eppink (JA21) over de komst van
een grote militaire kazerne in Zeewolde (Aanhangsel Handelingen II
2022/23, nr. 1384).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 124, nr. 28

13