Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

33 916

Initiatiefnota van het lid De Caluwé over
simpeler en doeltreffender investeringen voor
ontwikkeling

Nr. 2

INITIATIEFNOTA
Deel I: Het initiatief
Waarom deze nota?
Binnen ontwikkelingssamenwerking moet meer de nadruk komen te
liggen op het versterken van de private sector in ontwikkelingslanden en
de verdiencapaciteit van het Nederlands bedrijfsleven. Door een groter
aandeel van het budget direct te besteden aan investeringen in ontwikkelingslanden. En door het invoeren van één eenduidige set aan regels en
procedures. De reden van de initiatiefnota is dat de indiener hier fors op
wil inzetten en daarom deze nota vooruitlopend op de beleidsbrief van de
minister over het bedrijfsleveninstrumentarium indient.
– Het Nederlands ontwikkelingsbeleid focust terecht op economische
vooruitgang. Als het kabinet daadwerkelijk wil inzetten op de transitie
van hulp naar handel, dan is deze vooruitgang niet te realiseren met
slechts 10% van de ontwikkelingsbegroting.
– Sterker nog, het meeste geld bedoeld voor ontwikkeling van het
bedrijfsleven lekt weg naar hulporganisaties en bedrijven uit China en
andere landen. Uiteindelijk komt slechts 60 tot 80 miljoen euro van het
totaalbudget van 3,7 miljard direct terecht bij het Nederlands bedrijfsleven1;
– Om economische ontwikkeling in ontwikkelingslanden te stimuleren is
soms ondersteuning nodig. Het bedrijfsleveninstrumentarium van
BHOS moet hierin voorzien, maar is een bureaucratische en versnipperde set aan subsidiepotjes2;
– Andere landen, zoals Japan en Duitsland, zien ruim meer dan de helft
van hun bedrijfsleveninstrumentarium terugvloeien naar het eigen
bedrijfsleven3. De indiener wil dat Nederland dit ook gaat doen;

1

Kamerbrief «Ondernemen voor Ontwikkeling, investeren in duurzame en inclusieve groei».
Kamerstuk 33 625, nr. 38, pagina 8
2
Voor een overzicht van de belangrijkste instrumenten en hun belemmeringen, zie deel 3 van
deze nota.
3
http://www.oecd.org/dac/stats/statisticsonresourceflowstodevelopingcountries.htm, tabel 23,
tabel 24.

kst-33916-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 916, nr. 2

1

–

Afrika is booming met groeicijfers van gemiddeld 5% per jaar4. Het is
daarmee een groeimarkt voor Nederland. Indonesië was jarenlang een
OS-land, maar het afgelopen jaar ging de grootste handelsmissie uit
de Nederlandse geschiedenis naar het land. Een herstructurering van
het bedrijfsleveninstrumentarium is dan ook goed voor het Nederlandse bedrijfsleven en voor de economische vooruitgang van
ontwikkelingslanden.

Waarom een ander bedrijfslevenbeleid voor ontwikkelingssamenwerking?
Bedrijven zijn ook in ontwikkelingslanden dé grote motor voor ontwikkeling. Investeringen leveren banen en inkomens op voor de mensen in
de allerarmste landen5. Steeds meer ondernemers investeren in ontwikkelingslanden6, de meesten op eigen initiatief en voor eigen kosten. Wij
willen er uiteindelijk naartoe dat alle investeringen op commerciële basis
kunnen plaatsvinden. Tot die tijd is er nog behoefte aan investeringen, die
voor bedrijven (nog) niet rendabel zijn en voor banken te risicovol,
doordat in de keten nog veel ontbrekende schakels zijn. Voor het
financieren van deze «missing middle» is destijds het bedrijfsleveninstrumentarium in het leven geroepen, met een rij aan subsidiepotjes.
De indiener wil dat Nederlandse bedrijven meer kansen krijgen om te
investeren. Nederlandse bedrijven worden zeer gewaardeerd in ontwikkelingslanden door hun kennis, expertise en de wijze van zakendoen.
Bedrijven geven aan dat zij weliswaar worden uitgenodigd om aanvragen
te doen voor de uitvoering van investeringsprojecten, maar dat de huidige
middelen niet voldoen. De grootste problemen zijn: een groot aantal
verschillende subsidiepotjes, een woud aan regels en procedures die
investeringen meer belemmeren dan bevorderen, de rigiditeit van de
potjes waar sommige briljante businessplannen op stranden omdat ze er
domweg niet in passen. Waardoor projecten uiteindelijk gaan naar
bedrijven uit landen waar veel minder voorwaarden worden gesteld, zoals
China. Landen als België, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk zijn veel
actiever als het gaat om het binnenhalen van ontwikkelingsprojecten,
zoals wegen en havens. Projecten die uiteindelijk leiden tot een voet aan
de grond voor het eigen bedrijfsleven en kansen op commerciële
vervolginvesteringen.
Op basis van een groot aantal gesprekken met bedrijven, brancheorganisaties, banken en ngo’s worden hierbij voorstellen gedaan voor een
eenvoudiger bedrijfsleven-instrumentarium voor ontwikkelingslanden
waarbij doelmatigheid en maatwerk voorop staat.
De voorstellen7
1. Maak een duidelijke keus voor het eigen bedrijfsleven en verhoog het
budgetaandeel voor investeringen. Met grotere budgetten en
maatwerk financieringspakketten halen landen als Denemarken8 en
België9 opdrachten voor hun eigen bedrijven binnen, terwijl Nederland
4

The Economist, December 2011
Secretaris Generaal van de VN Ban Ki Moon in een speech tijdens de TICAD V sessie van de
Wereldbank (juni 2013): «Responsible foreign investment holds more potential for Africa than
any other source of development capital, including official development assistance».
6
CBS StatLine, 2014
7
Onderstaande voorstellen worden meer in detail uitgewerkt deel 2 van de nota
8
Denemarken heeft een fonds van 4 miljard euro opgezet, dat staatsgegarandeerde obligaties
uitgeeft
9
Voor uitgebreidere uitleg over één van de deals, zie http://cov.nl/WMSDownload/
Download?file=qfSb9%2FWTmkssXfV3Z5kqrKg6RuanovcgodChS37QXJLYky%
2BBQ9m7acY3hzv5IjaC4NsgB2mRUequAF6997RsrRUjoqUo9kwB7qJeZA%2BeAKA%
3D&sectionName=Nieuws%20-%20Persberichten&type=files, pagina 15
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 916, nr. 2

2

vindt dat het eigen bedrijfsleven niet bevoordeeld mag worden
(ongebonden hulp). Nederland levert de financiële middelen en zet in
op eigen expertise. Dan ligt het ook voor de hand dat Nederlandse
bedrijven die expertise mogen inzetten.
2. Bij de beoordeling van de investeringaanvraag moet de nadruk komen
te liggen op de potentie van de businesscase en niet op het simpel
afvinken van regels en procedures. Daarom dient de beoordeling van
businesscases door ondernemers plaats te vinden en niet binnen het
ministerie. Stel een commissie in van vertegenwoordigers uit
bedrijfsleven, topsectoren, banken, fondsen en overheid die periodiek
de binnengekomen voorstellen aan zowel vraag- en aanbodkant
beoordeelt op de businesscase. Is het voorstel ontwikkelingsrelevant
(banen, ontwikkeling lokale economie)? Is het op termijn commercieel
levensvatbaar (behoudens eenmalige trajecten zoals infrastructuur)?
Overheidsorganisatie Agentschap.nl is nu de uitvoerder van het
bedrijfsleveninstrumentarium, maar zou meer de backoffice moeten
worden en de linking-pin naar ambassades, financiële instellingen en
ngo’s;
3. Schrap alle subsidiepotjes met eigen regels, procedures en uitvoeringsinstanties en vervang ze door maatwerk. Op die manier kan je
meer doen met minder geld. Bied per project een geschikte mix van
commerciële leningen, garantiestellingen, exportkredietverzekeringen,
zachte leningen via het Dutch Good Growth Fund en eventueel
subsidies. Daarbij is afstemming nodig met commerciële banken,
ontwikkelingsbank FMO, het Dutch Good Growth Fund (DGGF), het
ministerie van EZ en dergelijke.
Financiële consequenties
De uitvoering van de voorstellen uit de nota hebben geen consequenties
voor de totale begroting van BHOS, aangezien het om een interne
verschuiving van middelen gaat. De voorstellen hebben wél een positief
effect op de begroting van Nederland, gezien de verhoogde kansen voor
het bedrijfsleven.
Deel 2: Uitwerking voorstellen
Het doel van het bedrijfsleveninstrumentarium is de economische
ontwikkeling te ondersteunen en te versnellen. Dan moet het instrumentarium ook direct gericht zijn op investeringen, die deze ontwikkeling
dienen. Nu gaat het merendeel van het budget niet rechtstreeks naar
investeringen, maar naar het realiseren van randvoorwaarden (enabling
environment) die niet direct aan investeringen zijn gekoppeld. Nederlandse bedrijven en onderzoeksinstellingen hebben expertise en kennis op
het gebied van onder andere watermanagement en voedselzekerheid,
twee van de speerpunten waar het kabinet voor gekozen heeft. Samen
met bedrijven in ontwikkelingslanden kan met name op deze speerpunten
een groot resultaat worden neergezet.
Hieronder volgen de voorstellen van de indiener voor een doeltreffender
en effectiever bedrijfsleveninstrumentarium:
1. Maak een duidelijke keus voor het Nederlandse bedrijfsleven en
verhoog het budgetaandeel voor investeringen. Met grotere budgetten
en maatwerk financieringspakketten halen landen als Denemarken10 en

10

Denemarken heeft een fonds van 4 miljard euro opgezet, dat staatsgegarandeerde obligaties
uitgeeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 916, nr. 2

3

België11 opdrachten voor hun eigen bedrijven binnen, terwijl Nederland vindt dat het eigen bedrijfsleven niet bevoordeeld mag worden
(ongebonden hulp). Nederland levert de financiële middelen en zet in
op eigen expertise, dan ligt het ook voor de hand dat Nederlandse
bedrijven die expertise mogen inzetten.
Het bedrijfsleveninstrumentarium dient verder grotendeels besteed te
worden aan het bedrijfsleven. Minimaal 60% van het budget dient
rechtstreeks te gaan naar het bedrijfsleven, maximaal 40% naar
organisaties, ngo’s en dergelijke voor advies en technische assistentie.
Deze technische assistentie dient direct gekoppeld te kunnen worden
aan investeringen;
2. Bij de beoordeling van de investeringsaanvraag moet de nadruk
komen te liggen op de potentie van de businesscase. Daarom dient de
beoordeling van businesscases door ondernemers plaats te vinden en
niet binnen het ministerie. Stel een commissie in van vertegenwoordigers uit bedrijfsleven, topsectoren, banken, fondsen en overheid die
periodiek de binnengekomen voorstellen aan zowel vraag- en
aanbodkant beoordeelt op de businesscase: is het voorstel ontwikkelingsrelevant (banen, ontwikkeling lokale economie) en is het op
termijn commercieel levensvatbaar (behoudens eenmalige trajecten
zoals infrastructuur). Overheidsorganisatie Agentschap.nl is nu de
uitvoerder van het bedrijfsleveninstrumentarium, maar zou meer de
backoffice moeten worden en de linking-pin naar ambassades,
financiële instellingen en NGO’s;
Het doel van de investering moet leidend zijn bij de beoordeling van
de investering, niet het middel. Dat betekent in grote lijnen vier dingen:
a. Initiatieven, tenders van de overheid moeten doelgericht zijn en
niet sturen op middelen. Van tevoren moet duidelijk worden
gemaakt welk economisch resultaat wordt verwacht, niet hoeveel
van specifiek product X bijvoorbeeld moet worden geproduceerd.
De invulling moet flexibel kunnen worden ingevuld al naar gelang
de voortgang van het project en veranderende omstandigheden;
b. Businessplannen met financieringsaanvragen worden beoordeeld
op potentieel, pas in een tweede ronde op regels, procedures en
financieringsbehoefte. Eventuele regels bovenop OESO-richtlijnen
alleen in uitzonderingsgevallen, conform het DGGF;
d. Daarbij verdienen start-ups, innovatieve initiatieven en sociale
ondernemingen speciale aandacht. Er is (nog) weinig eigen kapitaal
of de winst wordt weer direct geïnvesteerd waardoor ze geen eigen
kapitaal meebrengen. Ondertussen kunnen businessplannen een
enorm potentieel hebben, maar komen zij nu niet van de grond
doordat ze vanwege gebrek aan eigen kapitaal meteen afvallen.
Ook hier dient de soliditeit van het businessplan leidend te zijn, niet
«the money in the bank».
i. De rol van overheid moet er één zijn van makelaar en niet één van
regisseur. De overheid is op dit moment veel te inhoudelijk bezig
met het invullen van het bedrijfslevenbeleid terwijl de bedrijfsmatige kennis ontbreekt. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO) is wat de naam al zegt: een overheidsdienst. Een zeer
waardevolle dienst maar geen bedrijfsdienst. RVO kan een zeer
goede rol spelen als liaison met de ambassades, serviceorganisatie
voor het bedrijfsleven voor het verstrekken van advies en ondersteuning op het gebied van projecten en financiers en makelaar
tussen verschillende financieringsfaciliteiten. De faciliterende rol
wordt recentelijk al veel pro-actiever opgepakt, getuige de
11

Voor uitgebreidere uitleg over één van de deals, zie http://cov.nl/WMSDownload/
Download?file=qfSb9%2FWTmkssXfV3Z5kqrKg6RuanovcgodChS37QXJLYky%
2BBQ9m7acY3hzv5IjaC4NsgB2mRUequAF6997RsrRUjoqUo9kwB7qJeZA%2BeAKA%
3D&sectionName=Nieuws%20-%20Persberichten&type=files, pagina 15

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 916, nr. 2

4

overzichtelijke en informatieve website van RVO. Wat op de website
nog ontbreekt is een platform waar vraag en aanbod bij elkaar
komen; waar bedrijven, ambassades, banken, NGO’s, kennisinstellingen en het ministerie informatie kunnen brengen en halen over
bedrijfsplannen, investeringsbehoefte, expertise, investeringsmogelijkheden en financieringsproducten.
Hieruit ontstaat veel meer bedrijvigheid dan alleen hetgeen
ondersteund wordt door overheidsinstrumenten. Link deze portal
ook aan een vergelijkbare portal op EU-niveau.12
3. Schrap alle subsidiepotjes met eigen regels, procedures en uitvoeringsinstanties en vervang ze door maatwerk. Op die manier kan je
meer doen met minder geld. Bied per project een geschikte mix van
commerciële leningen, garantiestellingen, exportkredietverzekeringen,
zachte leningen via het Dutch Good Growth Fund en eventueel
subsidies. Daarbij is afstemming nodig met commerciële banken,
ontwikkelingsbank FMO, het Dutch Good Growth Fund (DGGF), het
ministerie van Economische Zaken en dergelijke. Hieronder volgt nog
een aantal voorstellen voor het verder vormgeven van het maatwerk:
a. Maak verder waar mogelijk één bedrijf verantwoordelijk voor de
gehele keten van een project en voor het te behalen resultaat, in
plaats van alle betrokken bedrijven aan te sturen en te monitoren.
Dit vergemakkelijkt de inspanning van de overheid. Bijkomend
voordeel is dat het bedrijf dat het project trekt de nek uitsteekt. Dat
is de beste garantie ervoor dat het bedrijf zich als een goed
beheerder zal tonen en verantwoordelijke co-investeerders zal
aantrekken, aangezien de eigen reputatie in de spotlights staat;
b. Faciliteer het MKB: laat grootbedrijven toe tot de financieringsinstrumenten. Dat klinkt tegenstrijdig, maar MKB-bedrijven liften vaak
mee op de bagagedrager van grotere bedrijven. Veel van de
geïnterviewde grote bedrijven geven aan voor een groot deel
gebruik te maken van zowel lokale als ook Nederlandse toeleveranciers en experts uit de MKB-sector. Indien het kabinet het MKB
meer kansen op investeringen wil bieden, stel dan als voorwaarde
dat grootbedrijven minimaal voor x % van de keten MKB-bedrijven
moeten inzetten;
c. Maak gebruik van ondernemersorganisaties, Nederlandse
topmensen op hoge posities in internationale gremia, zoals van de
VN of van het World Economic Forum en de topsectoren. Op de
speerpunten voedsel en water bieden de topsectoren cruciale,
toegevoegde waarde. Maar ook op het gebied van gezondheidszorg
bijvoorbeeld. Dit netwerk aan expertise en ervaring kan als liaison
fungeren om vraag en aanbod bij elkaar te brengen;
d. Bekijk de rol en inzet van organisaties die al jarenlange ervaring
hebben met bedrijfsinvesteringen zoals Initiatief Duurzame Handel
(IDH), PUM en dergelijke. Dit zijn bestaande organisaties die nu al
ingezet worden om met overheidsgeld bedrijfsinvesteringen te
bevorderen, dan wel het functioneren van lokale bedrijven te
verbeteren. Bovendien heeft het ministerie met haar financiering
van deze organisaties al jarenlang geïnvesteerd in de opbouw van
kennis en expertise van dergelijke gremia. Over IDH zijn de
bedrijven die er bekend mee zijn positief, bij PUM ziet men
toegevoegde waarde in langduriger inzet en ook op advies en
monitoring op hoog strategisch niveau.
Deel 3: Belemmeringen
Overheden van ontwikkelingslanden vragen steevast om investeringen
van het Nederlandse bedrijven. Nederlandse bedrijven worden zeer
12

http://capacity4dev.ec.europa.eu/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 916, nr. 2

5

gewaardeerd. De kwaliteit van de bedrijven is hoog. Veel bedrijven
leveren extra diensten aan het personeel, zoals onderwijsmogelijkheden
voor de kinderen en/of medische zorg. Ook MKB-bedrijven willen graag
investeren in ontwikkelingslanden. Daar waar bedrijven een goede
bijdrage kunnen leveren aan ontwikkeling, maar commerciële investeringen (nog) niet haalbaar zijn, bieden de financieringen van het bedrijfsleveninstrumentarium van het ministerie van BHOS uitkomst. Maar dit
instrumentarium lijkt meer tégen dan vóór het bedrijfsleven te zijn. Het
bedrijfsleven klaagt over de ingewikkelde aanvraagprocedures, de starre
subsidiepotjes die niet aansluiten bij de financieringsbehoefte en de
regelbrij die veel mooie initiatieven in de kiem smoort.
Als het om de inzet van het Nederlandse bedrijfsleven gaat, schiet
Nederland nog flink tekort. Nederland besteedt in 2014 nog geen 10% van
het totale ontwikkelingsbudget aan het bevorderen van handel en
investeringen. En dat terwijl Nederland versterkt inzet op het betrekken
van bedrijven bij economische ontwikkeling.
Het bedrijfsleveninstrumentarium heeft tot doel de economische
ontwikkeling te bevorderen. Een deel van het budget hiervoor gaat via
internationale organisaties naar bedrijven uit opkomende landen die met
Nederlandse bedrijven concurreren. Of naar het realiseren van een
«enabling environment» die niet of nauwelijks direct gekoppeld is aan
investeringen.
Er zijn op dit moment vier soorten belemmeringen voor een effectief
bedrijfslevenbeleid voor ontwikkelingslanden:
1. Financiering;
2. Gebrek aan integrale aanpak;
3. Complexiteit en ondoelmatigheid van bestaande instrumenten;
4. Gebrek aan gelijk speelveld.
1. Financiering
Veel bedrijven klagen over de geringe mogelijkheden voor financiering
van investeringen. Als het om ontwikkelingslanden gaat is het vrijwel
onmogelijk om een financiering van een commerciële bank te krijgen.
Maar ook leningen van ontwikkelingsbank Nederlandse Financieringsmaatschappij voor Ontwikkelingslanden (FMO) zijn moeilijk. Banken zijn
risicomijdend terwijl investeringen in ontwikkelingslanden per definitie
risicovoller zijn dan binnenlandse activiteiten.
Ook geven banken vaak geen langlopende kredieten terwijl een return on
investment in ontwikkelingslanden 7 à 10 jaar nodig heeft en geen 3 jaar.
Een gedeelte of het geheel van deze investeringen moet geheel of
gedeeltelijk anders worden gefinancierd dan middels leningen.
Waarom überhaupt risicovolle handel en investeringen in ontwikkelingslanden financieren?
Daar zijn 2 redenen voor:
1. Sommige investeringen zijn op zichzelf niet commercieel rendabel,
maar dragen bij aan de ontwikkelingsdoelen van het kabinet voor een
bepaald regio en/of zijn voorwaardenscheppend voor andere investeringen die voor economische ontwikkeling zorgen. Hieronder vallen
bijvoorbeeld infrastructuurprojecten. Bijvoorbeeld de aanleg van een
weg is een project dat op zichzelf commercieel niet haalbaar is, maar
wel essentieel voor een levendige handel in de regio. Zo wordt met
Nederlands geld een uitbreiding van de luchthaven van Kilimanjaro in
Tanzania gefinancierd. In de omgeving van de luchthaven liggen veel
kansen voor landbouwindustrie en toerisme. Beide zullen een extra
groei kunnen gaan doormaken hetgeen de regionale economie een
flinke impuls zal gaan geven.
2. Andere investeringen zijn op termijn wel haalbaar, worden als
waardevol beschouwd voor de economische ontwikkeling van een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 916, nr. 2

6

land, maar zijn in de opstartfase niet rendabel. Vooral omdat er in de
keten nog veel ontbrekende schakels zijn. Daardoor zijn puur commerciële investeringen niet interessant voor ondernemers. Het bedrijfsleveninstrumentarium van BHOS kan uitkomst bieden, maar de
instrumenten hebben zo hun eigen obstakels (zie punt 3).
2. Gebrek aan integrale aanpak
Bij de Nederlandse overheid is een hele lappendeken aan initiatieven,
instrumenten, organisaties te vinden op het gebied van handel en
investeringen in ontwikkelingslanden. Van een integrale aanpak is echter
niet tot nauwelijks sprake:
• Diverse ministeries zijn actief op gebieden die ontwikkelingssamenwerking raken, zoals I&M en EZ;
• Er is in Nederland voor het bedrijfsleven geen inzicht in kansen die
Nederlandse ambassades signaleren in ontwikkelingslanden. Zo is het
lastig om vraag en aanbod aan elkaar te koppelen;
• Nederlandse bedrijven weten niet waar ze aan informatie kunnen
komen over investeringsmogelijkheden, investeringsbehoeften per
land en mogelijke zakenpartners in ontwikkelingslanden. De site van
de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland is inmiddels dusdanig
professioneel dat veel informatie te vinden is, maar de site is nog niet
echt bekend;
• De topsectoren Tuinbouw en Uitgangsmaterialen, Agro&Food en
Water hebben hebben de handen ineengeslagen voor een concreet
plan voor de aanpak van de problematiek van voedselvoorziening en
voedselzekerheid in ontwikkelingslanden13. Dit plan is geen onderdeel
van het OS-beleid, maar zou er wel aan gekoppeld moeten worden,
gezien de relevante expertise en het netwerk van de topsectoren;14
• Ontwikkelingsbank FMO is voor 51% in handen van de overheid, maar
werkt naar eigen zeggen vooral samen met andere banken. Een
afstemming met de overheid over mogelijke blended financial facilities
vindt nog niet plaats;
• Een deel van het budget van het bedrijfsleveninstrumentarium gaat
naar ngo’s voor het realiseren van een «enabling environment», maar
deze inspanningen zijn nergens direct gekoppeld aan investeringen.
Ook komt de betrokkenheid van ngo’s als waardevolle organisaties
voor technische assistentie bij investeringen niet in de instrumenten
naar voren.
3. Complexiteit en ondoelmatigheid van bestaande instrumenten
Het bedrijfsleveninstrumentarium bestaat uit een sterk gefragmenteerd
palet aan instrumenten, met veelal kleine bedragen en eigen
voorwaarden. Bovendien zijn de instrumenten niet bedrijfsgericht, maar
voornamelijk proceduregericht. De diversiteit en complexiteit van de
procedures maken de subsidiepotjes vooral een lucratieve business voor
subsidie-consultants die er nog de beste boterham aan lijken over te
houden.
Bedrijven geven verder aan dat veel instrumenten pro-poor zijn en gericht
op het lokale MKB. Als het doel van de instrumenten is om de economie
in ontwikkelingslanden te ontwikkelen, dan gaat het op die manier niet
lukken.
Hieronder volgt een appreciatie van de belangrijkste instrumenten, waar
bedrijven mee te maken krijgen.

13

http://topsectoren.nl/documenten/tuinbouw/Marktbewerkingsplan-Tuinbouw-enUitgangsmaterialen-uitvoeringsagenda-internationaal_2013-10-21_65.pdf, pagina 37
14
«Uitvoeringsagenda 2012–2016», blz 37. «Update innovatiecontract 2012–2016», pagina 18.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 916, nr. 2

7

ORIO
Infrastructuurfonds Ontwikkelingsrelevante Infrastructuur Ontwikkeling
(ORIO) is recentelijk geëvalueerd.15 De resultaten waren desastreus. Waar
voorganger ORET een gebonden instrument was voor het Nederlands
bedrijfsleven, blijkt ORIO vooral gericht op het financieren van het
weggeven van kennis. Inzet van kennis en kunde, door realisatie van
projecten lijkt van ondergeschikt belang. Het bedrag is vaak ook nog een
obstakel: het maximumbedrag voor ORIO is € 60 miljoen. Grote infrastructurele projecten zijn echter vaak een meervoud van dat bedrag.
Sinds ORIO in 2009 is gestart zijn er nog weinig concrete resultaten
bereikt. 5 jaar na dato bevinden vrijwel alle projecten zich nog in de
ontwikkelingsfase.
Door het opknippen in twee gedeelten wordt al het ontwikkelwerk in de
voorfase gedaan, alle kennis en plannen worden ter beschikking gesteld
door het bedrijf dat de ontwikkelfase mag begeleiden. Dat is budgettair
het kleinste deel van het project. Daarna wordt de uitvoering van het
project aanbesteed. Door de wil alle hulp binnen ORIO ongebonden te
verstrekken is het een onwerkbaar instrument geworden.
PSI
Het Private sector Investeringsprogramma (PSI) is een populair subsidieinstrument16, gericht op innovatieve projecten van het MKB. De
ervaringen met PSI zijn echter wisselend. Het is een goed instrument voor
bedrijven die een afgebakend project willen opstarten dat de potentie
heeft om succesvol bij te dragen aan economische ontwikkeling.
Met een maximumbedrag van € 1,5 miljoen per project is het echter te
klein voor een goede investering, zelfs voor het MKB. Door de ingewikkelde papierwinkel is PSI vooral een groot succes voor de subsidiejachtindustrie, die volgens diverse bedrijven commissies vraagt van 5–20%.
Dat is geld dat uiteindelijk niet geïnvesteerd kan worden.
Verder zijn er nog drie obstakels die met name voor het MKB belemmerend zijn:
1. Er wordt aan het begin van het traject een hele waslijst aan sociale
eisen gesteld, bijvoorbeeld 30% vrouwelijke werknemers. Of eisen
over kinderarbeid terwijl in veel landen hele gezinnen op hun eigen
land werken. Dat is in veel gevallen niet van meet af aan haalbaar,
maar er bestaan geen ingroeimogelijkheden. Bovendien kent PSI de
samenwerking met ngo’s niet terwijl in die samenwerking de sleutel zit
tot het behalen van sociale targets;
2. PSI is slecht toegankelijk voor grotere bedrijven, terwijl deze juist de
kleinere meenemen op hun bagagedrager en het voor kleinere
bedrijven aantrekkelijker maakt om in de markt te stappen. Of zoals
één van de ondernemers aangaf: «als het regent bij grote bedrijven,
druppelt het harder bij het MKB».
3. PSI is éénmalig. Als een PSI-traject een groot succes wordt, is er geen
vervolgfinanciering voor het reproduceren van een beproefd recept of
het uitbreiden van het project.
FDOV
De Faciliteit Duurzaam Ondernemen en Voedselzekerheid (FDOV) is een
nieuw Programma Publiek Private Samenwerking (PPP) instrument voor
voedselzekerheid. Het begon simpel en heeft een enorme respons
gekregen onder het bedrijfsleven. Daarna is de regelbrij begonnen
volgens de bedrijven. Het wordt gezien als een mooi instrument, waarbij
15
16

Kamerstuk 33 625, nr. 58
257 aanvragen in 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 916, nr. 2

8

het nog wel erg zoeken is naar elkaar. Enerzijds ziet men aan de kant van
het ministerie onvoldoende bedrijfservaring waardoor niet dezelfde taal
wordt gesproken. Anderzijds zijn ook veel bedrijven vanuit maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) nog niet zo gefocust op lange
termijn economische ontwikkeling.
Fonds Duurzaam Water
Voor dit fonds geldt hetzelfde als voor het FDOV. Bovendien geldt voor
water dat het zeer lastig is om investeerders te vinden op dit onderwerp,
aangezien weinig waterprojecten van meet af aan commercieel haalbaar
zijn.
4. Gebrek aan level playing field
Een gecombineerde financiering van garanties, subsidies, leningen en
commerciële financiering is nu nog niet mogelijk terwijl dit wel de
mogelijkheid biedt om meer voor elkaar te krijgen. Voor inzet van het
bedrijfsleven voor economische ontwikkeling is namelijk niet in alle
gevallen een volledige subsidie nodig. Nederland loopt vaak de boot mis.
En niet alleen ten opzichte van bedrijven in opkomende markten die
hetzelfde werk voor minder geld zouden kunnen doen. Het is juist de
rigiditeit en de aard van de financiering die Nederlandse bedrijven een
achterstand oplevert ten aanzien van bedrijven uit omringende landen. De
overheden van België, Duitsland, Denemarken en Japan leveren betere
financieringsvoorwaarden, waardoor hun bedrijven meer kans maken bij
aanbestedingen van projecten. Zo greep baggerbedrijf Van Oord in 2009
naast een contract voor een grote baggerklus in Vietnam ondanks het feit
dat het bedrijf de laagste prijs bood. De Belgische regering verstrekte
maatwerk financiering inclusief gebonden hulp. ORIO was qua vorm en
inhoud ongeschikt gebleken en Nederland bood geen pragmatisch
maatwerk.
Ook Boskalis heeft in een interview in het Financieel Dagblad van
24 februari 2014 aangegeven recentelijk op soortgelijke wijze twee
opdrachten in Afrika aan België te zijn kwijtgeraakt.17
Denemarken pakt het slimmer en praktischer aan. Denemarken heeft een
fonds van € 4 miljard opgezet, dat staatsgegarandeerde obligaties
uitgeeft. Verzekeraars en pensioenfondsen kunnen op dit fonds intekenen.
Vanwege de staatsgarantie is het risico voor deze organisaties klein. Dit
fonds vormt een grote pot voor langjarige exportfinanciering tegen een
heel lage rente.
Duitsland heeft voor de financiering voor ontwikkelingslanden ondergebracht bij de Kredietanstalt für den Wiederaufbau (KFW). KFW kent een
online tenderprogramma waardoor voor bedrijven snel duidelijkheid kan
worden verkregen over de mogelijkheden voor financiering.
Zoals eerder in dit document vermeld, levert Duitsland aan multilaterale
organisaties parallelle cofinanciering: zij wijzen de sectoren aan, waardoor
projecten al richting de eigen industrie worden gedirigeerd.
Het Engelse Department for International Development (DFID) brengt heel
praktisch kleine groepen uit bedrijfsleven, academica, stichtingen en ngo’s
bij elkaar om kansen en bedreigingen in kaart te brengen en een steeds
betere aanpak te bedenken voor private sector ontwikkeling.18 Ook al
geeft het Verenigd Koninkrijk aan dat alle hulp ongebonden is, vloeide in
2012 88% van alle bedrijfslevencontracten terug naar Engelse bedrijven.19

17

http://fd.nl/ondernemen/entrepreneur/wereldveroveraars/587667–1402/exporteurs-lakengebrek-aan-steun-overheid-voor-handelskrediet
18
DFID: The engine of development: The private sector and prosperity for poor people, pagina 9.
19
OESO, «Aid Untying: 2012 report», pagina 17.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 916, nr. 2

9

Gebonden versus ongebonden hulp
Nederland heeft enkele jaren geleden alle vormen van gebonden hulp
uitgebannen. Officieel houden veel donorlanden zich eraan dat alle hulp
ongebonden dient te zijn, maar de praktijk is anders. Landen als Australië,
Denemarken, Finland en het Verenigd Koninkrijk geven in questionnaires
van Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
(OESO) aan voor 95% of meer ongebonden hulp te bieden, maar geven
tevens aan dat het overgrote merendeel van de bedrijfslevencontracten
gewoon terugvloeit naar het eigen bedrijfsleven. Hier ontstaat toch op zijn
minst de indruk dat de ongebondenheid van deze hulp behoorlijk relatief
is.20 21
De Caluwé

20

http://www.oecd.org/dac/stats/statisticsonresourceflowstodevelopingcountries.htm, tabel 23,
tabel 24.
21
OESO, «Aid Untying: 2012 report», pagina 17.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 916, nr. 2

10