7

VWS- Verzekerdenmonitor 2018

Dit is een uitgave van
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Directie Zorgverzekeringen

Den Haag, 2018

1

2

Inhoud
HOOFDSTUK 1. HET STELSEL VAN SOCIALE ZIEKTEKOSTENVERZEKERINGEN ............... 5
1.1 Inleiding ......................................................................................................... 5
1.2 Wlz-verzekerden en Zvw-verzekeringsplichtigen .................................................. 5
HOOFDSTUK 2. WANBETALERS ............................................................................... 7
2.1 Inleiding ......................................................................................................... 7
2.2 Uitvoering van de wanbetalersregeling ............................................................... 7
2.3 Cijfermatige aspecten van de wanbetalersregeling ............................................... 9
2.3.1 Gegevens over wanbetalers in het voortraject (< zes maanden) .................... 9
2.3.2 Gegevens over wanbetalers in het bestuursrechtelijk premieregime ..............10
2.3.3 De bestuursrechtelijke premie ..................................................................12
2.3.4 Achtergrondkenmerken van totale groep wanbetalers .................................13
2.4 Wanbetalersbijdrage........................................................................................16
2.5 Uitvoeringskosten ...........................................................................................16
HOOFDSTUK 3. OPSPORING VAN ONVERZEKERDEN .................................................17
3.1 Inleiding ........................................................................................................17
3.2 Werking maatregelen van de Wet Ovoz .............................................................17
3.3 Verloop van het aantal onverzekerden ...............................................................18
3.4 Conclusie .......................................................................................................19
HOOFDSTUK 4. VOORLICHTING AAN ONVERZEKERDEN EN WANBETALERS .................20
4.1. Inleiding .......................................................................................................20
4.2 Activiteiten 2017 .............................................................................................20
HOOFDSTUK 5. GEMOEDSBEZWAARDEN .................................................................23
5.1 Inleiding ........................................................................................................23
5.2 Aantal gemoedsbezwaarden .............................................................................23
5.3 Rekeningen gemoedsbezwaarden ......................................................................23
5.4 Uitvoering ......................................................................................................24
5.5 Conclusie .......................................................................................................24
HOOFDSTUK 6. ILLEGALEN EN ANDERE ONVERZEKERBARE VREEMDELINGEN ..............25
6.1 Inleiding ........................................................................................................25
6.2 De wettelijke bijdrageregeling ..........................................................................25
6.3 Uitvoering van de regeling ...............................................................................26
6.4 De kosten van de bijdrageregeling ....................................................................26
HOOFDSTUK 7. DE SUBSIDIEREGELING MEDISCH NOODZAKELIJKE ZORG AAN
ONVERZEKERDEN .................................................................................................28
7.1 Inleiding ........................................................................................................28
7.2 De uitvoering van de subsidieregeling ................................................................29
7.3 Zorgkosten van de subsidieregeling ...................................................................29
HOOFDSTUK 8. INTERNATIONALE ASPECTEN ...........................................................31
8.1 Inleiding ........................................................................................................31
8.2 Verdragsgerechtigden ......................................................................................31

3

8.3 Uitvoering van de internationale sociale ziektekostenregelingen voor
verdragsgerechtigden in het buitenland ...................................................................32
8.4 Aantal in het buitenland wonende verdragsgerechtigden ......................................32
8.5 Opbrengsten en kosten van in het buitenland wonende verzekerden en
verdragsgerechtigden ...........................................................................................32
8.5.1 Heffing en inning van de verdragsbijdrage .................................................32
8.5.2 Vergoeding van zorgkosten aan het buitenland ...........................................33
8.6 Zorggebruik van verdragsgerechtigden in Nederland ...........................................36
8.7 Grensoverschrijdende zorg voor Zvw-verzekerden ..............................................38
8.8 Voorlichting over grensoverschrijdende zorg .......................................................39
HOOFDSTUK 9. CARIBISCH NEDERLAND .................................................................40

4

HOOFDSTUK 1. HET STELSEL VAN SOCIALE ZIEKTEKOSTENVERZEKERINGEN
1.1 Inleiding
Het Nederlandse stelsel van sociale ziektekostenverzekeringen is opgebouwd uit twee delen. In de
eerste plaats bestaat er een verzekering van rechtswege voor de gehele bevolking voor de
langdurige zorg. Die is geregeld in de Wet langdurige zorg (Wlz). De Wlz vergoedt de kosten van
langdurige zorg voor mensen met een ernstige beperking door een handicap, chronische ziekte of
ouderdom. In de tweede plaats is er de verzekering tegen de kosten van op herstel gerichte zorg.
Dit is geregeld in de Zorgverzekeringswet (Zvw). Hiervoor zijn mensen verplicht zich te
verzekeren. Met de sociale verzekeringen van de Wlz en de Zvw zorgen we er in Nederland voor
dat iedereen die daar recht op heeft, de noodzakelijke zorg krijgt.
Solidariteit vormt de basis voor deze sociale ziektekostenverzekeringen. Daarom betalen mensen
ook op het moment dat ze niet ziek zijn en geen zorg nodig hebben mee aan de verzekeringen. De
kosten voor de Wlz worden grotendeels gefinancierd uit een inkomensafhankelijke premie. Deze
wordt samen met de premies voor de andere volksverzekeringen geïnd door de Belastingdienst. De
Zvw wordt voor een groot deel gefinancierd uit een nominale premie, en een inkomensafhankelijke
bijdrage die eveneens wordt geïnd door de Belastingdienst. De nominale premie betalen
verzekerden rechtstreeks aan de zorgverzekeraar die zij zelf hebben uitgekozen.
De zorgverzekeraars bepalen zelf de hoogte van de premie van de door hen uitgevoerde
zorgverzekering(en). Die premie moet voor iedereen die deze verzekering afsluit hetzelfde zijn. Om
te voorkomen dat hierdoor de financiële toegankelijkheid van de zorg in gevaar komt, is de
zorgtoeslag in het leven geroepen. Deze biedt een inkomensafhankelijke tegemoetkoming in de
kosten van de nominale premie. Zo is het stelsel solidair en kan iedereen verzekerd zijn tegen de
kosten van noodzakelijke zorg.
De Wlz is een verzekering van rechtswege. Dat betekent -enkele uitzonderingen daargelaten- dat
mensen automatisch verzekerd zijn wanneer zij ofwel in Nederland wonen ofwel aan de
Nederlandse loonbelasting zijn onderworpen. Voor de Zvw zijn mensen niet automatisch verzekerd.
Zij moeten die verzekering afsluiten bij een zorgverzekeraar die zij zelf kiezen. De meeste mensen
die Wlz-verzekerd zijn, zijn verzekeringsplichtig voor de Zvw. Veruit het grootste deel van de
Nederlandse bevolking sluit een zorgverzekering af en betaalt (maandelijks) nominale premie aan
een zorgverzekeraar. Eind 2017 waren er in totaal 17.055.849 Zvw-verzekerden (13.682.149
aantal Zvw-verzekerden boven de 18 jaar). Op basis van de gemiddelde nominale premie, en het
gemiddelde aantal verzekerden in 2017, is 17,6 miljard euro aan nominale premie en 3,2 miljard
euro aan eigen risico betaald. Daarnaast is 22,2 miljard euro aan inkomensafhankelijke bijdrage
geïnd.
Deze monitor gaat niet in op deze grote groep Zvw-verzekerden, maar concentreert zich op enkele
relatief kleine groepen waarvoor aparte regelingen bestaan die grotendeels worden uitgevoerd door
het CAK. Kennis van de omvang van de totale groep verzekerden is echter van belang om deze
bijzondere groepenin perspectief te kunnen plaatsen.
1.2 Wlz-verzekerden en Zvw-verzekeringsplichtigen
Voor de volksverzekeringen, waarvan de Wlz er één is, zijn personen die in Nederland wonen van
rechtswege verzekerd. Ook personen die hier niet wonen, maar die in Nederland werken en
loonbelasting betalen, zijn van rechtswege verzekerd. Hierop geldt een aantal uitzonderingen. Deze
zijn opgenomen in het Besluit uitbreiding en beperking kring verzekerden volksverzekeringen 1999
(BUB 1999). Bijvoorbeeld buitenlandse diplomaten en ambtenaren, personeel van volkenrechtelijke
organisaties en personen die op grond van de Europese sociale zekerheidsverordening onder de
wetgeving van een ander land vallen. Andersom zijn er personen die in het buitenland wonen en op
grond van het BUB 1999 toch onder de Nederlandse wetgeving vallen, zoals Nederlandse
ambtenaren in het buitenland en tijdelijk buiten Nederland studerenden. Vreemdelingen die illegaal
in Nederland verblijven zijn uitgesloten van de Wlz-verzekering en daardoor van de toegang tot de
(Zvw) zorgverzekering. Zij hebben in voorkomend geval natuurlijk wel behoefte aan medische
zorg. Medisch noodzakelijke zorg wordt niet geweigerd. Uitgangspunt daarbij is dat de betrokkenen

5

de kosten van de zorg die zij ontvangen zelf betalen. Indien zij daar niet in staat blijken, kunnen
zorgaanbieders -onder voorwaarden- een beroep doen op een bijdrageregeling die wordt
uitgevoerd door het CAK. Op grond van deze regeling wordt aan hen de kosten geheel of
gedeeltelijk vergoed, voor zover zij die niet kunnen verhalen op de betreffende cliënt.
De Sociale Verzekeringsbank (SVB) heeft de exclusieve bevoegdheid om de Wlz-verzekeringsstatus
vast te stellen. De SVB beheert een positieve, actuele Wlz-verzekerdenregistratie, die onderdeel
vormt van de Basisadministratie Volksverzekeringen (BAV). Zorgverzekeraars kunnen, indien
gerede twijfel bestaat over de verzekeringsplicht van een aspirant-verzekerde, de SVB verzoeken
informatie te verstrekken over de verzekeringsstatus van betrokkene. Op die manier kunnen zij
vaststellen of iemand Wlz-verzekerd is en dus moet worden geaccepteerd voor de zorgverzekering.
Iedereen die Wlz-verzekerd is, is in principe verzekeringsplichtig voor de Zvw. Hierop gelden twee
uitzonderingen, namelijk voor militairen in werkelijke dienst 1en voor gemoedsbezwaarden.
Gemoedsbezwaarden zijn mensen die op grond van hun geloofsovertuiging bezwaar hebben tegen
elke vorm van verzekering. Onder strikte voorwaarden kunnen zij bij de SVB een ontheffing van de
premieplicht aanvragen. Eind 2017 waren er 12.341 gemoedsbezwaarden.
Niet iedereen die verzekeringsplichtig is voor de Zvw sluit daadwerkelijk een zorgverzekering af.
Eind 2017 waren 17.424 mensen actief onverzekerd. Deze personen bevinden zich in de fase van
aanschrijving en boete oplegging. Daarnaast waren er eind 2017 249.044 wanbetalers die wel een
verzekering hadden afgesloten, maar hebben nagelaten de premie te betalen.
Een bijzonder aspect van het stelsel van Nederlandse ziektekostenverzekeringen wordt gevormd
door de zorgverzekering in Caribisch Nederland (Bonaire, Saba, Sint Eustatius). Sinds 1 januari
2011 is voorzien in een zorgverzekering voor iedereen die rechtmatig woont of werkt op het
grondgebied van Caribisch Nederland. Die verzekering is toegespitst op de specifieke situatie van
de eilanden. Het gaat om circa 24.000 verzekerden in 2017.
Onderstaande tabel geeft een overzicht van het aantal Zvw-verzekerden en de omvang van de
diverse bijzondere groepen die in deze monitor aan de orde komen.
Tabel 1.1: Totaal aantal Zvw-verzekerden en bijzondere groepen in deze monitor

1

Groep

Eind 2017

Zvw-verzekerden
Zvw-verzekerden > 18 jaar
Wanbetalers
Onverzekerden
Gemoedsbezwaarden
Verdragsgerechtigden

17.055.849
13.682.149
249.044

eind 2015

17.424
12.341
130.192

Zoals beschreven in de art. 2, tweede lid, onder a Zvw.

6

HOOFDSTUK 2. WANBETALERS
2.1 Inleiding
Elke verzekerde van 18 jaar en ouder is verplicht een nominale premie te betalen aan de
zorgverzekeraar bij wie hij zich heeft verzekerd. Met de inwerkingtreding van de Zvw heeft de
overheid diverse maatregelen getroffen om ervoor te zorgen dat de zorgverzekering voor iedereen
betaalbaar is. De voornaamste daarvan is de zorgtoeslag. Die biedt een financiële tegemoetkoming
voor de nominale premie van de zorgverzekering wanneer mensen onder een bepaalde
inkomensgrens zitten. Daarnaast worden de bijstandsnormen zo vastgesteld dat verzekerden er,
rekening houdend met de zorgtoeslag, de nominale premie van een zorgverzekering en de premie
voor een aanvullende verzekering uit kunnen voldoen.
Vanaf de invoering van de Zvw zijn maatregelen genomen om het aantal mensen met
premieachterstand terug te dringen. Om te voorkomen dat wanbetalers door zorgverzekeraars
geroyeerd zouden worden (en onverzekerd zouden raken), zijn vrij snel na de invoering van de Zvw
afspraken gemaakt met zorgverzekeraars over de volledige uitvoering van de zorgverzekering bij
verzekerden met een premieachterstand langer dan zes maanden. Zorgverzekeraars (met
uitzondering van zorgverzekeraar ONVZ) gaan niet over tot royeren van verzekerden met een
premieachterstand. Voor het verzekerd houden van de wanbetalers worden de zorgverzekeraars
gecompenseerd zodra de betalingsachterstand meer dan zes maandpremies bedraagt.
Daarnaast is met de Wet versterken incassoregime2 een wettelijk verbod ingevoerd op het
opzeggen van de verzekering door de verzekerde als er sprake is van een betalingsachterstand van
minimaal een maandpremie.
Al in 2007 werd voorzien dat deze maatregelen niet voldoende zouden zijn om het aantal
wanbetalers terug te dringen. Om die reden is de Zvw aangevuld met de Wet structurele
maatregelen wanbetalers zorgverzekering, die in 2009 in werking is getreden3. In 2011 heeft een
evaluatie plaatsgevonden van de uitvoering van deze wanbetalersregeling. De aanbevelingen uit
deze evaluatie hebben -onder meer- geleid tot de Wet verbetering wanbetalersmaatregelen die op 1
juli 2016 in werking is getreden. Het kabinet wil met deze wet het aantal wanbetalers in de
zorgverzekering terugdringen. Naast de verlaging van de premie (naar 125% van de gemiddelde
nominale premie4), maakt deze wet het onder andere mogelijk dat een wanbetaler zonder
tussenkomst van een schuldhulpverlener uit de wanbetalersregeling kan stromen als er een
betalingsregeling wordt getroffen met de zorgverzekeraar. Ook maakt deze wet het mogelijk om
groepen aan te wijzen die uit het bestuursrechtelijke premieregime kunnen stromen.
2.2 Uitvoering van de wanbetalersregeling
Met de Wet structurele maatregelen wanbetalers zorgverzekering is in 2009 Afdeling 3.3.2
(artikelen 18a tot en met 18g) aan de Zvw toegevoegd. Deze wanbetalersregeling kent twee fases.
De voorfase in het private traject wanneer er sprake is van betalingsachterstand van de nominale
zorgpremie van ten hoogste zes maandpremies, en de (publieke) bestuursrechtelijke fase die start
wanneer een verzekerde door de zorgverzekeraar is aangemeld als wanbetaler bij het CAK.
Voorfase / private traject
Zodra de zorgverzekeraar een betalingsachterstand van een maand aan zorgpremie heeft
geconstateerd en de verzekerde is aangemaand te betalen, vervalt voor de verzekerde de

Wet van 13 december 2007 tot wijziging van de Zorgverzekeringswet en andere wetten met het oog op het
verzwaren van het premie-incassoregime en andere maatregelen om de werking van het met die wet en de Wet
op de zorgtoeslag in het leven geroepen stelsel te optimaliseren (verzwaren incassoregime premie en andere
maatregelen zorgverzekering)(Stb. 2007, 540).
3
Wet van 18 juli 2009 tot wijziging van de Zorgverzekeringswet, de Wet op de zorgtoeslag en enige andere
wetten, houdende maatregelen om ook wanbetalers voor hun zorgverzekering te laten betalen (structurele
maatregelen wanbetalers zorgverzekering)(Stb. 2009, 356).
4
Regeling vaststelling standaardpremie en bestuursrechtelijke premies 2018, Stcrt 2016, 19.623
2

7

mogelijkheid om de verzekering op te zeggen. Deze bepaling is in de wet opgenomen om te
voorkomen dat verzekerden bij meerdere zorgverzekeraars schuld opbouwen.
Bij twee maanden betalingsachterstand wordt de ‘tweedemaandsbrief ‘ gestuurd. De
zorgverzekeraar moet een betalingsregeling aanbieden om de openstaande schuld, eventuele
incassokosten en rente alsnog te betalen, automatische incasso aanbieden en de mogelijkheid
bieden de polis te splitsen als er sprake is van meerdere verzekerden. Ook moet hij wijzen op de
mogelijkheid van schuldhulpverlening en de gevolgen als de premieachterstand verder oploopt.
Na vier maanden wordt de ‘vierdemaandsbrief’ gestuurd. De zorgverzekeraar dient de wanbetaler te
informeren dat bij zes maanden premieachterstand melding aan het CAK zal volgen. De verzekerde
kan bij de zorgverzekeraar het bestaan van de achterstand betwisten. Zolang over deze betwisting
geen definitieve (al dan niet rechterlijke) beslissing is genomen, mag de verzekerde niet bij het CAK
worden aangemeld.
(Publieke) bestuursrechtelijke fase
Bij een premieachterstand ter grootte van zes maanden nominale premie wordt de verzekerde door
de zorgverzekeraar aangemeld bij het CAK. Na aanmelding als wanbetaler betaalt de verzekerde in
plaats van de nominale premie een (hogere) bestuursrechtelijke premie aan het CAK.
De zorgverzekeraar ontvangt voor het verzekerd houden van de wanbetaler een bijdrage uit het
Zorgverzekeringsfonds ter hoogte van de standaardpremie. Deze wanbetalersbijdrage wordt alleen
verstrekt indien de zorgverzekeraar de dekking van de verzekering in stand laat, de wettelijk
voorgeschreven incasso-inspanningen verricht en voldoende medewerking verleent aan activiteiten
die zijn gericht op aflossing van de schuld. De voorwaarden voor de wanbetalersbijdrage zijn
opgenomen in artikel 6.5.4 van de regeling zorgverzekering. De Nederlandse Zorgautoriteit ziet hier
op toe. De wanbetalersbijdrage wordt betaald uit het Zorgverzekeringsfonds. De wanbetalersbijdrage voorkomt dat zorgverzekeraars wanbetalers royeren. Het risico voor de eerste zes
maanden premieachterstand draagt de zorgverzekeraar.
De zorgverzekeraar blijft, ook na de aanmelding bij het CAK, proberen de premieschuld, inclusief
rente- en incassokosten, te innen. Hoewel de praktijk bij zorgverzekeraars op onderdelen verschilt,
volgen alle zorgverzekeraars in grote lijnen het “Protocol incassotraject wanbetalers
Zorgverzekeringswet” van 16 maart 2011.
Na de aanmelding als wanbetaler betaalt de verzekerde in plaats van de nominale premie een
(hogere) bestuursrechtelijke premie aan het CAK. Het CAK heft en int de bestuursrechtelijke
premie. Indien mogelijk wordt de inning gedaan door bronheffing, waarbij het CAK aan gemeenten,
uitkerings- en pensioeninstanties en werkgevers (de zogenaamde broninhouders) meedeelt welk
bedrag op uitkering, pensioen of salaris dient te worden ingehouden. Indien er geen inkomen is,
dan wel niet het gehele bedrag aan bestuursrechtelijke premie kan worden ingehouden, draagt het
CAK zorg voor de overdracht van de inning aan het CJIB.
Sinds 2013 draagt de Belastingdienst de zorgtoeslag van deze groep rechtstreeks over aan het
CJIB. Voor het gedeelte van de bestuursrechtelijke premie dat niet kan worden voldaan met de
eventueel aanwezige zorgtoeslag, verstuurt het CJIB een acceptgiro. Het CAK controleert twee keer
per jaar bij het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) of een wanbetaler wederom
een bron van inkomen heeft, zodat bronheffing in plaats van incasso kan plaatsvinden. Ook wordt
tweemaal door deurwaarders gecontroleerd of er verhaalscapaciteit aanwezig is.
De aan de uitvoering door het CAK, het CJIB en de deurwaarders verbonden kosten worden betaald
uit de begroting van het ministerie van VWS.
Het CAK heft en int de bestuursrechtelijke premie totdat de wanbetaler al zijn schulden bij de
zorgverzekeraar heeft voldaan, er al dan niet door tussenkomst van een schuldhulpverlener een
afbetalingsregeling is getroffen, een stabilisatieovereenkomst is overeengekomen of indien er een
wettelijk of minnelijk schuldtraject loopt en de nominale premie aan de zorgverzekeraar wordt
betaald. De mogelijkheid om uit het bestuursrechtelijk regime te stromen met een afbetalingsregeling die zonder tussenkomst van een schuldhulpverlener tot stand is gekomen, bestaat sinds

8

1 juli 2016. Dit is opgenomen in de Wet verbetering wanbetalersmaatregelen. Deze wet biedt
tevens de grondslag om met een ministeriële regeling groepen aan te wijzen die direct uit kunnen
stromen. De ministeriële regeling die dit mogelijk maakt is op 8 juli 2016 in werking getreden.
2.3 Cijfermatige aspecten van de wanbetalersregeling
In deze paragraaf worden de cijfermatige aspecten van de wanbetalersregeling gepresenteerd.
Deze cijfers zijn afkomstig van zorgverzekeraars, het CAK, Zorgverzekeringslijn.nl en het Centraal
Bureau voor de Statistiek (CBS). Bij iedere tabel wordt de bron weergegeven. In de tabellen
kunnen kleine afrondingsverschillen voorkomen. Om de kenmerken van de groep wanbetalers in
het bestuursrechtelijk regime te bepalen gaat het CBS uit van de wanbetalers die op 31 december
van een jaar zijn ingeschreven in de basisregistratie personen (BRP). Een deel van de wanbetalers
is niet in de BRP ingeschreven, waardoor het aantal wanbetalers waarvan achtergrondgegevens
bekend zijn afwijkt van het aantal wanbetalers bij het CAK.
2.3.1 Gegevens over wanbetalers in het voortraject (< zes maanden)
Aantallen tweede- en vierdemaandsbrieven
In tabel 2.1 is het totaal aantal tweede- en vierdemaandsbrieven opgenomen die zorgverzekeraars
in 2015, 2016 en 2017 hebben verstuurd. De tweede- en vierdemaandsbrieven geven een beeld
van het aantal verzekerden met een betalingsachterstand en de mate waarin zij er in slagen verder
oplopen van de premieschuld te voorkomen.
Het aantal verstuurde tweede - en vierde maandsbrieven is in 2017 wederom gedaald met ruim
7% naar 362 duizend brieven. Dit heeft vermoedelijk te maken met de betere economische
omstandigheden, maar ook door het beleid van zorgverzekeraars. Bijvoorbeeld door de
mogelijkheid van (vooraf) gespreid van het eigen risico, waardoor ook een betalingsachterstand
van de zorgpremie wordt voorkomen. Het aantal aanmeldingen van verzekerden voor het
bestuursrechtelijk premieregime is voor het derde jaar op rij toegenomen. Deze stijging heeft te
maken met toegenomen aantal heraanmeldingen van verzekerden die zich niet houden aan
afgesproken betalingsregelingen. Tabel 2.5 laat zien dat het aantal betalingsregelingen is gestegen
van 70.922 in 2016 naar 126.076 in 2017. Na een heraanmelding volgt vaak weer een afmelding,
doordat de verzekerde zich weer aan de betalingsregeling gaat houden.
Tabel 2.1 Jaarlijks verstuurde tweede- en vierdemaandsbrieven (bron: Ketenmonitor)

Tweedemaandsbrieven
Vierdemaandsbrieven
Zes maanden: aanmelding bestuursrechtelijk premieregime

2015

2016

2017

473.005
161.670
118.489

392.573
135.402
133.283

362.548
124.813
184.177

Betalingsachterstand nominale premie zorgverzekeraar
Tabel 2.2 geeft informatie over het gemiddeld aantal verzekerden in 2015, 2016 en 2017 met een
betalingsachterstand.
Uit de tabel blijkt dat een deel van de mensen met een betalingsachterstand van meer dan zes
maanden niet bij het CAK is aangemeld (het aantal mensen met een betalingsachterstand van
meer dan zes maanden is immers iets groter dan het aantal wanbetalers dat is aangemeld bij het
CAK)5. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt doordat een betalingsregeling is getroffen waarbij ook
de lopende maandpremies weer worden voldaan.
Opvallend is dat het aantal verzekerden met een betalingsachterstand over de gehele linie is
gedaald met ruim 35.000 mensen. Daarbij is de daling van verzekerden met een
betalingsachterstand van 6 of meer maandpremies het grootst. Dit heeft voor een deel te maken
met het toegenomen aantal betalingsregelingen. Door afbetalingen zijn veel
betalingsachterstanden van meer dan zes maanden zorgpremie geslonken tot
betalingsachterstanden van vier tot zes maanden.

5

Zie tabel 2.4

9

Tabel 2.2 Gemiddeld aantal verzekerden met betalingsachterstand (bron: Ketenmonitor)

Verzekerden met betalingsachterstand van:

2015

2016

2017

2-4 maandpremies
4-6 maandpremies
van 6 of meer maandpremies
Totaal aantal betalingsachterstanden

150.893
129.347
331.383
611.623

143.032
155.011
312.327
610.370

142.812
151.346
279.172
573.330

Aantal debiteuren met een betalingsregeling of een stabilisatieovereenkomst
In tabel 2.3 is het aantal lopende betalingsregelingen (intern of extern, bij een incassopartner) dat
op 31 december 2015, 2016 en 2017 open stond en het aantal stabilisatieovereenkomsten in beeld
gebracht. Het betreft hier regelingen en overeenkomsten waar ten minste de premieschuld in zit.
Betalingsregelingen bij de externe incassopartner hebben zowel betrekking op de buitengerechtelijke- als de gerechtelijke fase.
Een stabilisatieovereenkomst is een schuldhulpinstrument dat ten doel heeft om evenwicht te
brengen én te houden in de inkomsten en uitgaven van de schuldenaar en zo de mogelijkheid te
creëren om de schuldsituatie op te lossen. Een stabilisatieovereenkomst is reden tot opschorting
van de betalingsverplichting van de bestuursrechtelijke premie, zodat de wanbetaler meer
financiële ruimte krijgt voor afbetaling van de schulden. Indien dit leidt tot een succesvolle
schuldsanering, wordt de resterende openstaande schuld kwijtgescholden. Uit gegevens van het
CAK blijkt echter dat circa de helft van de stabilisatieovereenkomsten niet definitief tot stand komt
dan wel mislukt.
De stijging van het aantal intern lopende betalingsregelingen hangt samen met de daling van het
aantal wanbetalers, doordat verzekerden die een betalingsregeling treffen direct worden
opgeschort voor het bestuursrechtelijk premieregime.
Tabel 2.3 Lopende betalingsregelingen/stabilisatieovereenkomst op 31 december 2017 (bron: Ketenmonitor)

Intern
2015
2016
2017

Extern

137.468
156.109
161.509

Stabilisatie

93.515
95.305
95.726

7.978
8.812
8.544

2.3.2 Gegevens over wanbetalers in het bestuursrechtelijk premieregime
Totaal aantal wanbetalers die bestuursrechtelijke premie betalen
Het CAK verzorgt maandelijks overzichten met betrekking tot het aantal wanbetalers. Deze
overzichten zijn verwerkt in een meerjarig overzicht (tabel 2.4).
Het aantal wanbetalers is eind 2017 flink gedaald tot 249.044. Dit wordt veroorzaakt door een
historisch hoge uitstroom, ten opzichte van 2016 is de uitstroom met 24% gestegen. Het aantal
wanbetalers zit daarmee weer op het niveau van voor 2010. Tegelijk is te zien dat het aantal
mensen dat de wanbetalersregeling instroomt ook in 2017 is gestegen. Dit heeft te maken het
aantal heraanmeldingen van verzekerden die zich niet houden aan afgesproken
betalingsregelingen, zoals ook toegelicht bij tabel 2.1.
Tabel 2.4 Aantal wanbetalers in het bestuursrechtelijk premieregime (bron: CAK)

Per ultimo
Aantal wanb.
Instroom
Uitstroom

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

266.306
289.132
37.574

303.528
122.818
85.614

297.954
118.706
124.358

314.138
126.901
110.768

325.810
127.536
115.894

312.037
118.489
130.656

277.023
133.283
166.437

249.044
184.177
206.792

10

Uitstroomredenen bestuursrechtelijk premieregime
In tabel 2.5 zijn de redenen voor uitstroom uit het bestuursrechtelijk premieregime nader
gespecificeerd. In 2017 is de belangrijkste oorzaak van uitstroom het doorlopen van een
betalingsregeling, ruim 125.000 mensen zijn met een betalingsregeling uitgestroomd. Opvallend is
dat dit instrument in korte tijd aan populariteit gewonnen, in 2015 maakten nog slechts 19.000
hier gebruik van. Het aantal ‘aanmelding ingetrokken’ gaat vooral over frictieperioden in de
informatievoorziening naar de verzekeraars over burgers die niet meer premieplichtig zijn (vertrek
naar het buitenland, in detentie geraakt) of waarbij informatie over getroffen schuldregelingen later
binnenkomt en met terugwerkende kracht ten gunste van de betrokkene worden verwerkt. Ook
betreft het aanmeldingen die coulancehalve worden ingetrokken omdat snel na de aanmelding
alsnog een regeling met de verzekeraar wordt getroffen.
Tabel 2.5 Uitstroomredenen bestuursrechtelijk premieregime (bron: CAK)

2015

2016

2017

Schuld voldaan
Niet meer verzekeringsplichtig
Stabilisatieovereenkomst
Minnelijke schuldhulpverlening
WSNP
Niet meer premieplichtig
Overleden
Overlijden verzekeringnemer
Betalingsregeling

50.172
27.361
16.711
8.211
4.308
2.406
1.555
111
19.794

39.520
22.709
17.212
8.407
3.547
2.534
1.486
86
70.922

29.215
21.625
16.981
5.918
3.312
2.198
1.368
73
126.076

Aanmelding ingetrokken

13.058

11.414

11.101

Verblijfsduur in het bestuursrechtelijk premieregime
Tabel 2.6 geeft het aantal wanbetalers weer dat gedurende een bepaalde periode in het
bestuursrechtelijk regime verblijft. Het aantal maanden dat iemand verblijft in het
bestuursrechtelijk premieregime geeft een indicatie van de mate waarin mensen er in slagen uit te
stromen. Hoe langer de verblijfsduur, hoe kleiner de kans dat uitstroom op eigen kracht tot de
mogelijkheden behoort. Het aantal wanbetalers dat tot een jaar in het bestuursrechtelijke
premieregime zit is in 2017 gestegen. Dit wordt met name veroorzaakt door het mislukken van een
betalingsregeling. Indien een verzekerde een maand betaling mist wordt deze direct weer
aangemeld. Er volgt dan contact met de verzekerde om de betalingsregeling opnieuw te proberen.
Als dat lukt, volgt weer een afmelding. Het aantal wanbetalers dat langer dan 13 maanden in
bestuursrechtelijke premieregime zit daarentegen wel gedaald.
Tabel 2.6 Aantal maanden wanbetaler (bron: CAK) 6

Aantal maanden
0 – 12
13 - 24
>24
Totaal

2015

2016

2017

48.756
55.224
183.910
287.890

28.114
51.276
189.422
268.812

54.500
40.250
155.250
250.000

Hernieuwde aanmeldingen
Tabel 2.7 laat het aantal hernieuwde aanmeldingen zien in 2015, 2016 en 2017. Het gaat hier om
cumulatieve aantallen vanaf de start van de wanbetalersregeling eind 2009. Circa 30% van de
aanmeldingen betreft recidivisme. Het aantal heraanmeldingen is toegenomen. Dit komt doordat
sinds 2015 meer betalingsregelingen zijn getroffen. Een deel daarvan mislukt waarna

De verdeling naar klassenduur 2017 heeft het CAK eerst in de loop van de 2018 kunnen produceren op de
productieomgeving. De daaruit voorkomende verhoudingen zijn terug geëxtrapoleerd naar de op 250.000
afgeronde stand ultimo 2017, waarbij de klassen zijn afgerond op kwart-duizendtallen. Verder kunnen aantallen
afwijken door het moment waarop in de administratie wordt gekeken, deze is dagelijks in beweging door aanen afmeldingen.
6

11

heraanmelding volgt. Zorgverzekeraars treden in die gevallen in contact met verzekerden om te
proberen de betalingsregeling weer te starten.
Tabel 2.7 Heraanmeldingen (recidive) (bron: CAK)

Heraanmeldingen op 31 december

2015

2016

2017

Voor een tweede keer aangemeld
Voor een derde keer aangemeld
Voor een vierde keer aangemeld
Voor een vijfde keer aangemeld

102.006
12.285
1.289
153

131.761
21.809
2.913
426

146.509
27.686
4.244
660

Openstaande schuld bij zorgverzekeraar van wanbetalers in bestuursrechtelijk premieregime
In tabel 2.8 staat, onderverdeeld in drie klassen, het aantal wanbetalers in het bestuursrechtelijk
regime met een nog openstaande schuld bij zorgverzekeraars. De cijfers vormen een indicatie van
de mate waarin inspanningen worden verricht om de schuld terug te brengen én geven een beeld
van het aantal wanbetalers voor wie zicht bestaat op afmelding uit het bestuursrechtelijk
premieregime, omdat de schuld nog maar relatief klein is.
Door het toegenomen aantal betalingsregelingen neemt de schuldhoogte in alle drie de klassen af.
De afname is procentueel gezien het sterkst in de categorieën tot 750 euro.
Tabel 2.8: Openstaande schuld van <€ 250, € 250-€ 750 en >€ 750 per 31 december (bron: CAK)

Schuldhoogte bij zorgverzekeraar:
gemiddeld aantal wanbetalers

2015

2016

2017

< € 250
€ 250 - € 750
> € 750

42.518
75.971
207.081

32.844
64.228
197.666

24.179
48.396
178.865

2.3.3 De bestuursrechtelijke premie
Ontwikkeling hoogte bestuursrechtelijke premie
In tabel 2.9 is de ontwikkeling van de hoogte van de bestuursrechtelijke premie (afgerond) in
relatie tot de nominale premie in beeld gebracht. Met de inwerkingtreding van de Wet verbetering
wanbetalersmaatregelen op 1 juli 2016 is de bestuursrechtelijke premie verlaagd naar 125% van
de gemiddelde nominale premie.
Tabel 2.9 Hoogte bestuursrechtelijke premie maandelijks (afgerond)

Hoogte premie per maand in €

2013

2014

2015

2016

Vanaf 1-7-16

2017

Gemiddelde nominale premie
Bestuursrechtelijke premie

107
160

92
144

97
153

102
159

102
128

108
134

Opgelegde bestuursrechtelijke premie
In tabel 2.10 is de opgelegde bestuursrechtelijke premie weergegevens en de status daarvan. Bij
de interpretatie van deze cijfers moet rekening worden gehouden met een sterk na-ijl effect. Dat
betekent bijvoorbeeld dat de in 2017 opgelegde bestuursrechtelijke premie voor een groot deel pas
in de jaren daarop volgend wordt betaald. Daardoor is de openstaande bestuursrechtelijke premie
in 2016 lager dan in 2017 en in 2015 lager dan in 2016. Het is dus niet zo dat het
inningspercentage lager is geworden. Integendeel, het inningspercentage is gestegen naar circa
50% door een set aan incasso-instrumenten, bijvoorbeeld: broninhouding, omleiding zorgtoeslag
en de tweede deurwaardersgang.
De openstaande bestuursrechtelijke premie van € 1,433 miljard betreft de totale openstaande
premie bij het CAK over de periode september 2009 tot 1 januari 2018. Hierin is nog niet
meegenomen de aflettering van deelontvangsten bij het CJIB (circa 170 miljoen). Als de vordering
bij het CJIB volledig is betaald, wordt dit doorgegeven aan het CAK.
Tabel 2.10 Opgelegde bestuursrechtelijke premie en status (bron: CAK)

12

X € 1000

2009 tm 2015

Te incasseren premies
Netto betaald
Afgeboekt
Naar eindafrekening*
In betalingsregeling
Openstaande premie

3.051.004
1.599.448
381.209
443.178
2.459
624.709

2016

2017

Totaal

502.612
263.005
15.168
39.338
3
185.099

420.888
173.235
2.444
10.125
0
235.084

3.974.503
2.035.688
398.821
492.641
2.462
1.044.892

*eindafrekening: De eindafrekening betreft de nog openstaande schuld op het moment dat een wanbetaler
wordt afgemeld bij het CAK; hierbij wordt standaard het opslaggedeelte kwijtgescholden.

Bovenstaande tabel 2.10 ziet op de financiële situatie per ultimo 2017. Hier is dus nog geen
rekening gehouden met de financiële effecten van de per 1 augustus 2018 doorgevoerde maatregel
om geen eindafrekeningen meer te innen. De effecten daarvan keren terug in de eerstvolgende
verzekerdenmonitor.
Nog nooit geïnde premie
In tabel 2.11 is het aantal wanbetalers opgenomen waarvan het nog niet is gelukt bestuursrechtelijke premie te innen, noch via bronheffing, noch via incassoactiviteiten. Dit betekent dat
deze wanbetalers geen kenbare bron van inkomen hebben (loon of uitkering), onvoldoende
middelen hebben om te betalen of niet vindbaar zijn voor deurwaarders. Het betreft uitsluitend de
betaling van de bestuursrechtelijke premie; als er recht bestaat op zorgtoeslag wordt deze
omgeleid. Het aantal is in 2017 is met 12% gedaald ten opzichte van 2016. Deze groep profiteert
ook van de mogelijkheid om uit te stromen met het aangaan van een betalingsregeling.
Tabel 2.11 Nog nooit bestuursrechtelijke premie betaald (bron: CAK)

Aantal

2015

2016

2017

56.979

55.314

48.715

2.3.4 Achtergrondkenmerken van totale groep wanbetalers
Om meer zicht te krijgen op de samenstelling van de groep wanbetalers bij het CAK doet het CBS
op verzoek van VWS jaarlijks onderzoek naar de achtergrondkenmerken. Alleen van personen die
zijn opgenomen in het bestuursrechtelijk premieregime, die op 31 december van het jaar
ingeschreven staan in de BRP en die op deze datum voorkomen in de registratie van alle
verzekerden van 18 jaar of ouder, worden door het CBS de achtergrondkenmerken verzameld.
Daarmee hanteert het CBS een striktere afbakening dan het CAK, waardoor de cijfers soms lager
zijn. Het CBS heeft met peildatum 31 december 2017 voor 229.870 van deze wanbetalers
achtergrondkenmerken7 verzameld.
Totale groep wanbetalers naar leeftijd
In tabel 2.12 zijn de wanbetalers ingedeeld naar leeftijdscategorie. Uit deze tabel blijkt dat, in
tegenstelling tot 2016, de relatief grootste aantal wanbetalers in de leeftijdscategorie 30-35 jaar
valt. De daling van het aantal wanbetalers in de leeftijdscategorie 18-25 jaar zet gestaag door. Een
verklaring daarvoor kan zijn de intensivering van voorlichtingsactiviteiten gericht op jongeren.
Verder is opvallend dat de daling van het aantal wanbetalers niet zichtbaar is in de groep van 70jarigen en ouder. Het aantal wanbetalers in alle leeftijdscategorieën is in 2017 ten opzichte van
2015 gedaald. De belangrijkste oorzaak hiervoor is de uitstroom op basis van een
betalingsregeling.

7

Zie voor alle overzichten: CBS Statline

13

Tabel 2.12 Wanbetalers naar leeftijd (bron: CBS)*

leeftijd

2014

2015

2016

2017

2017

18 -20
20 - 25
25 - 30
30 - 35
35 - 40
40 - 45
45 - 50
50 - 55
55 - 60
60 - 65
65 - 70
70 - 75
75 - 80
> 80
Totaal

3.300
34.310
44.140
40.990
33.970
35.470
33.790
28.990
19.530
11.730
7.160
2.830
1.240
790
298.240

2.840
30.510
41.540
39.020
32.800
32.450
32.200
27.870
19.350
11.430
7.170
2.910
1.240
860
282.190

2.600
2.430
25.460
22.950
36.030
32.210
35.260
32.350
29.800
28.070
27.670
24.670
28.940
26.840
24.720
22.530
17.820
16.790
10.520
10.210
6.230
5.790
2.960
3.090
1.140
1.170
790
770
249.930 229.870

0,6%
2,1%
2,9%
3,1%
2,7%
2,4%
2,1%
1,8%
1,4%
0,9%
0,6%
0,4%
0,2%
0,1%

* percentage ten opzichte van de totale populatie van de leeftijdsgroep.

Herkomst totale groep wanbetalers
Tabel 2.13 laat zien dat van de groep met een migratieachtergrond het percentage wanbetalers
(3,6%) hoger is dan van de groep met een Nederlandse achtergrond (1,1%). Dit heeft naar alle
waarschijnlijkheid te maken met inkomen en opleidingsniveau. Mensen met een
migratieachtergrond hebben relatief vaker een laag inkomen en zijn lager opgeleid. In 2017 is ten
opzichte van 2016 het aantal mensen in beide groepen in het bestuursrechtelijk premieregime
gedaald.
Tabel 2.13 Herkomst totale groep wanbetalers (bron: CBS)

Herkomst

2014

2015

2016

2017

2017*

Nederlandse achtergrond
Migratieachtergrond
w.v.
Marokkaans
Turks
Surinaams
Antilliaans
Overige niet-westerse achtergrond
Overige westerse achtergrond

156.710
141.530

147.710
134.480

130.230
119.700

119.200
110.670

1,1%
3,6%

18.320
16.970
26.460
16.630
24.710
38.450

17.790
16.210
24.990
15.680
23.390
36.420

16.020
14.460
22.130
14.250
20.900
31.940

14.970
13.410
20.060
13.070
19.310
29.850

5,6%
4,3%
7,0%
11,2%
2,9%
2,0%

Totaal

298.240

282.190

249.930

229.870

* percentage ten opzichte van de totale populatie van de leeftijdsgroep.

Aantal wanbetalers in de top 20 gemeenten
Tabel 2.14 geeft de top 20 gemeenten met het hoogste aantal wanbetalers.
Tabel 2.14 Gemeenten met het hoogste aantal wanbetalers

1
2
3
4
5
6

Gemeente
Rotterdam
Amsterdam
’s-Gravenh.
Almere
Utrecht
Tilburg

Aantal
22.500
17.870
14.920
4.740
4.390
3.700

7
8
9
10
11
12
13

Eindhoven
Arnhem
Groningen
Enschede
Dordrecht
Zaanstad
Nijmegen

3.690
3.390
3.230
2.980
2.760
2.730
2.530

14
15
16
17
18
19
20

Leeuwarden
Breda
Schiedam
Heerlen
Lelystad
Haarlem
’s-Hertogenb

2.520
2.460
2.230
2.220
2.190
2.140
2.050

14

Wanbetalers met zorgtoeslag
Indien de bestuursrechtelijke premie niet door middel van broninhouding geïnd kan worden, wordt
vanaf 2013 de eventuele zorgtoeslag van wanbetalers door de Belastingdienst rechtstreeks betaald
aan het CJIB. Deze groep betaalt dus een deel van de bestuursrechtelijke premie door
rechtstreekse verrekening met de zorgtoeslag.
Sinds 2017 lijkt het percentage wanbetalers dat een zorgtoeslag ontvangt ligt te dalen; sinds 2013
is het percentage gedaald van 68% naar 63%. Bij de vergelijking van de cijfers en percentages
moet wel rekening worden gehouden met ontwikkelingen in regelgeving voor het ontvangen van
zorgtoeslag (bijvoorbeeld wijzigingen in inkomensgrenzen).
Tabel 2.15 Wanbetalers met zorgtoeslag (bron: CBS)

Aantal wanbetalers met zorgtoeslag
Percentage van groep wanbetalers

2013

2014

2015

2016

2017

191.160
67,7%

201.410
67,5%

184.230
65,3%

162.592
65,1%

145.170
63,2%

Wanbetalers naar soort uitkering
In tabel 2.16 is de groep wanbetalers uitgesplitst naar soort uitkering. Bij de interpretatie van de
cijfers moet rekening worden gehouden met de mogelijkheid dat personen meerdere uitkeringen
kunnen ontvangen. De grootste deelgroep betreft de groep bijstandsgerechtigden. Van de
wanbetalers ontvangt 22,5% een bijstandsuitkering.
Tabel 2.16 Wanbetalers naar soort uitkering op 31 december (bron: CBS)

Totaal personen in huishoudens
Persoon met minimaal één uitkering
Persoon met een arbeidsongesch.uitk.
Persoon met een bijstandsuitkering
Persoon met een werkloosheidsuitkering
Persoon met een IOAW- of IOAZ-uitkering

2013

2014

2015

2016

282.440
112.750
29.640
62.350
22.270
1.050

298.240
119.890
31.940
67.890
21.350
1.340

282.190
112.480
30.420
64.210
18.860
1.490

249.930
105.810
26.490
56.290
13.570
1.420

Wanbetalers naar inkomensgroep
In de onderstaande tabel is de groep wanbetalers verdeeld over de verschillende
inkomensgroepen. Hierbij is uitgegaan van het jaarlijks gestandaardiseerd besteedbaar
huishoudensinkomen. Het gestandaardiseerd besteedbaar huishoudensinkomen is gecorrigeerd
voor verschillen in grootte en samenstelling van het huishouden. Omdat het CBS niet van iedere
wanbetaler de inkomensgegevens beschikbaar heeft, liggen de totalen iets lager dan in tabel 2.16.
Met ingang van 2015 is onder andere een deel van het eigenwoningbezit meegenomen bij het
afleiden van het inkomen, wat tot hogere besteedbare inkomens leidt. Hierdoor zijn de cijfers van
2014 en 2015 minder goed vergelijkbaar. De cijfers over 2016 zijn nog niet beschikbaar.
Tabel 2.17 Wanbetalers naar inkomensgroep op 31 december (bron: CBS)

Inkomensgroep

2013

2014

2015

Totaal

278.340

280.900

296.300

< € 10.000

54.400

57.300

42.760

€ 10.000 tot € 20.000

159.100

163.500

150.630

€ 20.000 tot € 30.000

54.200

60.500

65.010

€ 30.000 tot € 40.000

10.900

12.300

15.850

€ 40.000 tot € 50.000

1.700

2.000

2.960

600

700

1.130

> € 50.000

15

2.4 Wanbetalersbijdrage
In totaal hebben zorgverzekeraars in 2017 bijna € 402 miljoen ontvangen voor de wanbetalers die
waren aangemeld voor het bestuursrechtelijk premieregime. De standaardpremie voor het jaar
2017 bedroeg € 1530,–.
Tabel 2.18 Betaalde wanbetalersbijdrage (bron: CAK)

x € 1000

2013

2014

2015

2016

2017

455.131

427.209

450.540

432.446 401.918

2.5 Uitvoeringskosten
Voor de uitvoering van deze regeling worden kosten gemaakt door het CAK en het CJIB. Deze
uitvoeringskosten worden betaald uit de VWS-begroting.
Tabel 2.19 uitvoeringskosten (bron: jaarverslagen CAK/CJIB)

Bedragen x € 1.000

2013

2014

2015

2016

2017

CAK

8.278

8.744

8.501

8.016

10.735

CJIB

13.755

12.189

12.176

11.256

11.400

Totale uitvoeringskosten

22.033 20.933 20.677 19.272 22.135

16

HOOFDSTUK 3. OPSPORING VAN ONVERZEKERDEN
3.1 Inleiding
Op 15 maart 2011 is de Wet Opsporing en verzekering onverzekerden zorgverzekering 8 (hierna:
Wet Ovoz) in werking getreden. De Wet Ovoz heeft tot doel om het aantal onverzekerden terug te
dringen. Sinds de invoering van de Zvw in 2006 moeten verzekeringsplichtigen een
zorgverzekering hebben. Verzekeringsplichtigen die nalaten een zorgverzekering te sluiten, zijn
onverzekerd. De regering is van mening dat het ongewenst is dat er een situatie bestaat waarbij
een aanzienlijk deel van de verzekeringsplichtigen zich kan onttrekken aan de verzekeringsplicht.
In de eerste plaats gaat het natuurlijk om de onverzekerden zelf. Ook de onverzekerde die denkt
dat hij geen verzekering nodig heeft, kan geconfronteerd worden met een ernstige ziekte of een
ongeval. En meestal zal deze onverzekerde niet in staat zijn de kosten van die zorg zelf te betalen.
Het is juist de door de verzekering geboden bescherming die bewerkstelligt dat de negatieve,
financiële gevolgen van dergelijke gebeurtenissen, beperkt blijven.
Ten tweede speelt hierbij niet alleen het persoonlijk belang van de onverzekerden, maar ook het
belang van het sociale verzekeringssysteem. Gezien vanuit het verzekeringsstelsel is het
ongewenst dat er inbreuk wordt gemaakt op de daaraan ten grondslag liggende solidariteit. Daarin
is meedoen, ook wanneer je het niet nodig hebt, de leidende gedachte. Ten slotte geldt dat
onverzekerd zijn mogelijk gevolgen heeft voor de volksgezondheid, omdat onverzekerden zorg
zouden kunnen mijden en daarmee in sommige gevallen anderen in gevaar brengen. Daardoor zou
de gezondheidszorg met onnodige kosten kunnen worden opgezadeld.
3.2 Werking maatregelen van de Wet Ovoz
Sinds de invoering van de Wet Ovoz op 15 maart 2011 worden verzekeringsplichtigen die geen
zorgverzekering hebben gesloten via bestandskoppeling opgespoord. Voor de actieve opsporing is
allereerst van belang te weten wie er verzekeringsplichtig zijn voor de Zvw. Dat is iedereen die
verzekerd is voor de Wlz, met uitzondering van militairen in werkelijke dienst en gemoedsbezwaarden. De opsporingsactiviteiten in het kader van de Wet Ovoz worden door de SVB in
opdracht van het CAK verricht. De SVB beheert de volledige verzekerdenadministratie van de
volksverzekeringen. Door dit bestand te combineren met gegevensbestanden van bijvoorbeeld de
Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) en de polisadministratie van het Uitvoeringsinstituut
werknemersverzekeringen (UWV) blijkt wie Wlz-verzekerd is. Door het resultaat van die
bestandsvergelijking te koppelen aan het bestand van degenen die daadwerkelijk een
zorgverzekering hebben gesloten (het Referentiebestand Verzekerden Zorgverzekeringswet
(RBVZ)) wordt zichtbaar wie onverzekerd is. De SVB meldt de resultaten van de uitgevoerde
bestandsvergelijking aan het CAK.
De Wet Ovoz regelt het proces van de opsporing van onverzekerden dat het CAK dient te volgen:
1. Aanschrijving door het CAK
Een onverzekerde die door middel van bestandsvergelijking is opgespoord, krijgt eerst een brief
van het CAK. Daarin wordt hij gewezen op het feit dat hij is gesignaleerd als iemand die
(vermeend) verzekeringsplichtig is, maar zich niet heeft verzekerd voor de Zvw. Het doel van deze
aanschrijving is de onverzekerde een prikkel te geven alsnog zijn plicht tot het sluiten van een
zorgverzekering na te komen. De onverzekerde krijgt drie maanden de gelegenheid om alsnog een
zorgverzekering te sluiten of aan te geven welke omstandigheden maken dat hij niet
verzekeringsplichtig is.
2. Boete(s)
Wanneer drie maanden na de aanschrijving blijkt dat betrokkene zich nog altijd niet verzekerd
heeft, legt het CAK een boete op. De hoogte van de boete is gelijk aan driemaal de tot een
maandbedrag herleide standaardpremie, zoals bedoeld in de Wet op de zorgtoeslag.

8

Stb. 2011, 111.

17

De hoogte van de boete bedroeg in 2017 € 382,50. De boete kan tweemaal worden opgelegd. De
tweede boete wordt opgelegd wanneer blijkt dat iemand drie maanden na het opleggen van de
eerste boete nog altijd niet verzekerd is.
3. Ambtshalve verzekering
Indien bij een volgende bestandsvergelijking blijkt dat de onverzekerde na twee boetes nog altijd
onverzekerd is, dan verzekert het CAK hem ambtshalve bij een zorgverzekeraar. Om te voorkomen
dat deze verzekerde onmiddellijk na ambtshalve verzekering zijn premie niet betaalt, is hij
gedurende een periode van twaalf maanden een bestuursrechtelijke premie verschuldigd van 100%
van de standaardpremie (2017: € 127,50 per maand). Deze premie wordt zo veel mogelijk door
middel van bronheffing geïnd. Een ambtshalve verzekerde kan zich op deze manier niet
onmiddellijk aan premiebetaling onttrekken.
Het CAK kan de bestuursrechtelijke premie in de vorm van broninhouding inhouden op het loon of
de uitkering van betrokkene. Blijkt broninhouding van de bestuursrechtelijke premie door het CAK
onmogelijk, bijvoorbeeld omdat er geen regelmatige inkomsten zijn, dan draagt het CAK de inning
over aan het CJIB. Het CJIB controleert bij de Belastingdienst of er sprake is van zorgtoeslag. Is dit
het geval, dan betaalt de Belastingdienst in opdracht van het CAK de zorgtoeslag aan het CJIB.
Voor het restant van de premie verstuurt het CJIB aan betrokkene een acceptgiro. Is er geen
sprake van zorgtoeslag, dan verstuurt het CJIB maandelijks een acceptgiro aan betrokkene.
4. Terugkeer naar het normale premieregime
Nadat mensen twaalf maanden ambtshalve verzekerd zijn geweest, worden ze door het CAK
aangemeld bij een zorgverzekeraar voor een reguliere zorgverzekering. Alle op dat moment nog
openstaande maandtermijnen dient betrokkene alsnog te betalen.
3.3 Verloop van het aantal onverzekerden
Aantal onverzekerden
Tabel 3.1 toont het verloop van het aantal aangeschreven onverzekerden, het aantal
onverzekerden dat uit het Ovoz-traject is gestroomd en de stand van het aantal actieve
onverzekerden. Bij de interpretatie van tabel 3.1 dient in ogenschouw te worden genomen dat
hierin is inbegrepen een jaarlijkse piek (in maart) van tussen de 25.000 en 30.000 aanschrijvingen.
Een deel van deze piek wordt veroorzaakt door vertragingen in de administratie van overstappende
verzekerden.
Als deze piek voor dat deel buiten beschouwing wordt gelaten, dan kan geconcludeerd worden dat
maandelijks circa 3.000 personen in en uit de regeling van de Wet Ovoz stromen. Tussen het in- en
uitstromen kan een persoon geregistreerd staan als actief onverzekerd (fase van aanschrijving en
boete oplegging) of ambtshalve verzekerd.
Tabel 3.1 Aantal onverzekerden per jaar per 31 december (bron: CAK)

2012

2013

2014

2015

2016

2017

Aangeschreven

69.744

69.382

71.726

47.458

53.912

58.914

Einde onverzekerd

96.028

72.323

71.012

54.480

53.384

64.450

Stand actief onverzekerden

31.681

28.740

29.454

22.432

22.960

17.424

Totalen maart 2011 tot en met 2017
Tabel 3.2 toont de redenen dat aangeschreven vermeende onverzekerde verzekeringsplichtigen
niet meer in het traject van de Wet Ovoz zitten. In de periode vanaf 2011 tot en met 2017 zijn
518.100 personen aangeschreven als mogelijk onverzekerde verzekeringsplichtige. Het grootste
gedeelte hiervan heeft vervolgens actie ondernomen door:

zich alsnog te verzekeren voor de Zvw (280.835);

te betwisten dat zij Wlz-verzekeringsplichtig zijn (202.432)

18

Tabel 3.2 De totalen van maart 2011 tot en met 2017 (bron: CAK)

Reden uitschrijving

Totaal

Ingeschreven bij zorgverzekeraar
Ambtshalve verzekerd
Niet (meer) Wlz-verzekerd
Overig*
Totaal

280.835
31.338
202.432
3.495
518.100

*Bijvoorbeeld door overlijden

Doorgestroomd naar wanbetalersregeling
Van de 518.100 mensen die ooit zijn aangeschreven als onverzekerde zijn 312.173 personen de
Zvw ingestroomd als verzekerde (zie tabel 3.2). De doorstroom van de onverzekerdenregeling naar
de wanbetalersregeling heeft alleen op deze 'deelgroep' betrekking. Van deze groep is 15,7 %
doorgestroomd naar de wanbetalersregeling.
Boetes en premies
In 2017 heeft het CAK via het CJIB voor € 12,6 miljoen aan boetes opgelegd. De stijging van € 1,2
miljoen kan verklaard worden door een hoger boetebedrag en een wat hogere instroom.
Tabel 3.3: Baten en lasten onverzekerden (bron: CAK)

Baten en lasten onverzekerden x € 1 miljoen

2014

2015

2016

2017

Baten
Boetes opgelegd aan onverzekerden
Premie opgelegd aan ambtshalve verzekerden
Totale baten

8,4
5,3
13,7

5,7
5,8
11,5

7,2
4,2
11,4

7,7
4,9
12,6

5,3

5,8

5,2

7,3

9,3
14,6

5,5
11,3

7,0
12,2

7,4
14,7

-0,9

0,2

-0,8

-2,1

Lasten
Te betalen premie (compensatie) aan
zorgverzekeraars
Dotatie aan voorziening oninbaar onverzekerden
Totale lasten
Saldo baten en lasten

Uitvoeringskosten
Voor de uitvoering van deze regeling worden kosten gemaakt door het CAK, het CJIB en de SVB.
Deze uitvoeringskosten worden betaald uit de VWS-begroting.
Tabel 3.4 uitvoeringskosten (bron: jaarverslagen CAK, SVB en CJIB)

Bedragen x € 1.000

2013

2014

2015

2016

2017

CAK

3.287

3.242

3.233

3.142

3.374

CJIB

2.326

1.521

1.489

1.415

1.726

SVB

1.557

1.642

2.029

2.244

2.732

Totale uitvoeringskosten

7.170

6.405

6.751

6.801

7.832

3.4 Conclusie
Het aantal verzekeringsplichtige onverzekerden dat in en uit de regeling van de Wet Ovoz stroomt
blijft stabiel op circa 3.000 personen per maand.

19

HOOFDSTUK 4. VOORLICHTING AAN ONVERZEKERDEN EN WANBETALERS
4.1. Inleiding
Zorgverzekeringslijn is een initiatief van het ministerie van VWS en onderdeel van de Stichting
Klachten en Geschillen Zorgverzekeringen (SKGZ). Sinds medio 2013 geeft Zorgverzekeringslijn
praktische tips, training en onafhankelijk advies voor het oplossen van zorgverzekeringsschulden
aan consumenten en hulpverleners.
Zorgverzekeringslijn voorkomt met haar tips, training en advies wanbetaling en onverzekerdheid.
Dit doet zij direct voor de consument met problemen, door middel van haar website, flyer en
telefonische vraagbaak of via de (professionele) hulpverlener in het sociaal domein. Deze
hulpverleners krijgen door middel van trainingen op locatie, webinars en congressen de kennis en
kunde overgedragen om hun cliënten te helpen. Voor de informatieverstrekking aan hulpverleners
werkt Zorgverzekeringslijn samen met onder andere gemeentelijke instanties,
hulpverleningsinitiatieven als Schouder Eronder en sociale wijkteams.
Naast de curatieve dienstverlening, voor mensen die hulp nodig hebben op het moment dat zij
problemen ervaren, neemt Zorgverzekeringslijn ook preventieve maatregelen. Dit doet zij
bijvoorbeeld door het verstrekken van flyermateriaal aan ouders met een pasgeboren kind om hen
te wijzen op de verzekeringsplicht. Ook verzorgt Zorgverzekeringslijn gastlessen aan jongeren die
bijna 18 worden om hen te onderwijzen over verzekeringsplicht, premiebetaling, eigen risico en het
solidariteitsbeginsel.
Alle activiteiten dragen bij aan het doel van Zorgverzekeringslijn: het verminderen van het aantal
wanbetalers en onverzekerden.
4.2 Activiteiten 2017
Zorgverzekeringslijn zet verschillende middelen in om wanbetaling en onverzekerdheid van de
zorgverzekering te voorkomen. Zo is er direct contact (telefoon, e-mail en chat), informatie op
onze website, de verspreiding van flyers en de trainingen (gastlessen en workshops). Per
contactmethode zal worden uitgelegd hoe de resultaten van 2017 zijn behaald.
Tabel 4.1 Resultaten zorgverzekeringslijn in 2016 en 2017

Telefoongesprekken en e-mails
Informatiemomenten*
Website (totaal bezoekers)
Flyers
Voorlichtingen

2016

2017

8.074

11.811

52.300
133
225
1.007.277

51.461
393
226
464.251

* Er zijn acht pagina’s op de website geoormerkt als ‘informatiemoment’. Deze pagina’s bieden zodanig
specifieke informatie dat een bezoek aan een van deze pagina’s een telefoongesprek of e-mail kan vervangen.
Het gaat om de pagina’s: ‘18 jaar’, ‘onverzekerd’, ‘coming from abroad’, ‘hoe sluit ik een zorgverzekering af’,
‘veelgestelde vragen’, ‘een betalingsachterstand’ en ‘naar het buitenland’.

Telefoongesprekken en e-mails
Telefoongesprekken en e-mails kunnen over verschillende onderwerpen gaan. We onderscheiden
algemene vragen en echte problemen die bellers kunnen hebben. Klantvragen zijn vragen die
betrekking hebben op een van volgende probleemsituaties: onverzekerde minderjarigen,
onverzekerde meerderjarigen, schulden bij verzekeraar en aangemeld bij CAK.
Algemene vragen (“geen klant” in 2016, “P0” in 2017) kunnen gaan over de inhoud van het
pakket, detentie, over (toekomstige) verzekeringsplicht of toekomstige schulden.

20

Tabel 4.2 Typen klantvragen

2016 in %
5
11
44
13
27
100%

Onverzekerde minderjarige
Onverzekerde meerderjarige
Schulden bij de verzekeraar
Aangemeld als wanbetaler
Algemene vragen
Totaal

2017 in %
3
10
42
9
36
100%

De groep algemene vragen is groter geworden ten opzichte van vorig jaar (van 27% naar 36%). Er
gaan veel vragen over de verzekeringsplicht (23,3%), de nota van de zorgverzekeraar (18,7%),
algemene vragen van ingezetenen (18,9%) en niet ingezetenen (11,6%). Ook de inhoud van het
basispakket (8,2%) en vragen omtrent schuldpreventie (6%) zijn noemenswaardig.
Training en gastlessen
In totaal verzorgde Zorgverzekeringslijn in 2017 619 voorlichtingen. Een grote stijging ten opzichte
van 2016 toen 358 voorlichtingen werden gegeven. Vooral het aantal trainingen onder de titel ‘Zo
los je zorgverzekeringsschulden op!’ aan hulpverleners steeg behoorlijk; van 133 in 2016 naar 393
in 2017. Zo bereikte Zorgverzekeringslijn ongeveer 3500 hulpverleners in het sociaal domein.
Flyers
Na de grote flyerverzendingactie in 2016, om meer naamsbekendheid en traffic te genereren, zijn
er in 2017 minder flyers verzonden; 464.251. Hiervan zijn ongeveer 175.000 flyers verzonden op
aanvraag door het werkveld. De rest is proactief verstuurd naar hulpverlenende organisaties,
gemeenten en zorgverleners.
Tabel 4.3: Verzonden flyers door de Zorgverzekerslijn

Gezinnen

Jongeren

Nieuw

Baby

18+

Gemeente

52.250

33.790

23.450

97.445

68.860

Hulporganisatie

18.200

21.850

6.780

22.555

39.255

Overige

4.191

2.141

916

1.040

1.206

School

7

28.362

262

7

3.655

19.580

520

830

15.879

1.220

Zorgverlener

Overige activiteiten – Bevorderen uitstroom bijstandsgerechtigden
In 2017 heeft Zorgverzekeringslijn een plan van aanpak gemaakt voor gemeenten om de uitstroom
van bijstandsgerechtigden uit de wanbetalersregeling te bevorderen. In totaal hebben 80
gemeenten contact opgenomen met Zorgverzekeringslijn met vragen over de Regeling Uitstroom
Bijstandsgerechtigden (RUB). Hiervan hebben 32 gemeenten aangegeven het plan van aanpak te
(gaan) gebruiken om de uitstroom van bijstandsgerechtigden te bespoedigen.
Overige activiteiten – Rapport gemeentelijke aanpak zorgverzekeringsschulden
De uitrol van het plan van aanpak in 2017 is in 2018 opgevolgd met een onderzoek onder
Nederlandse gemeenten over de aanpak van zorgverzekeringsschulden. Het doel van het
onderzoek was inzichtelijk maken welke maatregelen gemeenten nemen om
zorgverzekeringsschulden te voorkomen en of ze doen aan vroegsignalering. Dit leverde de
volgende interessante resultaten op.
Ten tijde van het onderzoek bood 99% van de gemeenten een collectieve zorgverzekering voor
minima aan. Hiervan werd in 42% van de gevallen de premie ingehouden op de bijstandsuitkering.
Een derde van de gemeenten denkt na over een alternatief voor de collectieve zorgverzekering,
bijvoorbeeld in de vorm van financiële compensatie of hulp bij het kiezen van een zorgverzekering.

21

Tabel 4.4 Resultaten uit het rapport Gemeentelijke aanpak zorgverzekeringsschulden

Houdt uw gemeente bij bijstandgerechtigden
de premie van de CZM in op de uitkering?
Is uw gemeente bezig met vroegsignalering op
het gebied van schulden?

Ja

Nee

Weet het niet

42%

48%

10%

81%

9%

10%

Van de responderende gemeenten deed 81% aan vroegsignalering van schulden. Meer dan 2/3 van
deze gemeenten gebruikt een achterstand in het betalen van de zorgpremie als signaal. Dit deden
zij door gegevens op te vragen bij zorgverzekeraars (60%) of het CAK (40%). Enkele gemeenten
gaven aan nog geen gebruik te maken van deze gegevens omdat er onduidelijkheid bij hen is over
de wettelijke grondslag van de uitwisseling van gegevens. Deze wettelijke grondslag is te vinden in
hoofdstuk 7b van de Regeling Zorgverzekering.
Bijna de helft van de respondenten weet niet of de gemeente plannen heeft met de Regeling
Uitstroom Bijstandsgerechtigden (RUB). De gemeenten die de RUB wel uitvoeren (15%) zijn over
het algemeen positief. Wel geven zij aan dat het benaderen en begeleiden van burgers veel tijd
kost maar noodzakelijk is voor een succesvolle uitvoering.

22

HOOFDSTUK 5. GEMOEDSBEZWAARDEN
5.1 Inleiding
Gemoedsbezwaarden zijn personen die op grond van hun levensovertuiging bezwaar hebben tegen
elke vorm van verzekeringen. Een gemoedsbezwaarde kan bij de SVB ontheffing van de
premieplicht aanvragen voor zowel de volksverzekeringen als de werknemersverzekeringen.
Voorwaarde hiervoor is dat de gemoedsbezwaarde verklaart dat hij gemoedsbezwaren heeft tegen
elke vorm van verzekeringen en dat hij daarom noch zichzelf, noch iemand anders, noch zijn
eigendommen heeft verzekerd. Dit is geregeld in artikel 64 van de Wet financiering sociale
verzekeringen.
Gemoedsbezwaarden voor de Wlz zijn automatisch ook uitgesloten van de verzekeringsplicht voor
de Zvw. Na het verlenen van een ontheffing meldt de SVB de gemoedsbezwaarden aan bij diverse
organisaties, waaronder het CAK. Bij gemoedsbezwaren blijft, in het geval van de Wlz, de
verzekering van rechtswege bestaan, maar wordt de betrokkene vrijgesteld van de verplichting tot
premiebetaling. De gemoedsbezwaarde betaalt in plaats daarvan een bijdragevervangende
belasting die de premie (Wlz) en inkomensafhankelijke bijdrage (Zvw) vervangt. De hoogte van de
bijdragevervangende belasting voor de Zvw is gelijk aan de inkomensafhankelijke bijdrage die de
gemoedsbezwaarde zou hebben moeten betalen, indien hij wel verzekeringsplichtig zou zijn
geweest. De bijdragevervangende belasting die de gemoedsbezwaarde betaalt, wordt door het CAK
per huishouden beheerd.
Gemoedsbezwaarden hebben recht op vergoeding van ziektekosten uit de door hen betaalde
bedragen aan bijdragevervangende belasting, voor zover de ziektekosten niet uitstijgen boven het
saldo van de rekening en voor zover het gaat om in de Zvw geregelde aanspraken. Als niet alle
bijdragevervangende belasting aan ziektekosten is vergoed werd tot 1 januari 2016 aan het einde
van het jaar (maximaal) de helft van de dat jaar ingelegde bijdragevervangend belasting
overgemaakt naar het Zorgverzekeringsfonds (Zvf). Een eventueel restant-saldo werd
overgeheveld naar het volgende jaar.
De afdrachtregeling is per 1 januari 2016 veranderd. Met de aanpassing van artikel 39, tweede lid
onderdeel d, Zvw wordt sinds 1 januari 2016 niet langer jaarlijks de helft van de
bijdragevervangende belasting onttrokken aan de rekening ten gunste van het Zvf. Ook volgt er
geen afdracht meer bij het overlijden van één van de gemoedsbezwaarden waarvoor de rekening in
stand wordt gehouden. Pas als de rekening wordt opgeheven na het overlijden van het laatste lid
van het huishouden en er nog saldo over is, komt dit ten gunste van het Zvf. Als gevolg van deze
wijzigingen blijft er meer saldo op de rekening van de gemoedsbezwaarde beschikbaar voor
betaling van declaraties die gemoedsbezwaarden indienen.
5.2 Aantal gemoedsbezwaarden
Sinds de invoering van de Zvw in 2006 tot 2012 is het aantal geregistreerde gemoedsbezwaarden
licht gestegen. Vanaf 2012 is het aantal gemoedsbezwaarden constant te noemen.
Tabel 5.1 Aantal gemoedsbezwaarden per 31 december (bron: CAK)

Personen
Huishoudens

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

11.819
3.489

12.186
3.614

12.500
3.549

12.566
3.702

12.504
3.679

12.460
3.668

12.473
3.633

12.341
3.655

5.3 Rekeningen gemoedsbezwaarden
Tabel 5.2 geeft de baten en lasten weer voor de jaren 2012 tot en met 2017. In deze tabel zijn alle
baten en lasten samengenomen zonder uitsplitsing naar het betreffende jaar. Als het CAK
bijvoorbeeld in het jaar 2017 een declaratie van een bezoek aan een ziekenhuis ontvangt, dan
wordt deze declaratie aan het jaar 2017 toegerekend, ook wanneer het bezoek aan het ziekenhuis
in het jaar 2016 heeft plaatsgevonden.

23

Vanwege de aanpassing van de afdrachtregeling per 1 januari 2016 is de toevoeging ten gunste
van het Zorgverzekeringsfonds 2015 nul. De afrekening van 2017 komt uit op afgerond € 0,2
miljoen.
Tabel 5.2 Baten en lasten gemoedsbezwaarden (in miljoenen euro’s) (bron: CAK)

Baten en lasten gemoedsbezwaarden

2012

2013

2014

2015

2016

2017

Resultatenrekening

6,9

7,4

9,0

8,4

12,7

17,8

Bijdragevervangende belasting

7,7

9,4

8,2

9,9

8,1

7,9

Verleende vergoedingen voor zorgkosten

4,6

4,4

5,5

5,6

2,8

4,5

Saldo rekeningen voor toevoeging ZVW

3,1

5

2,7

4,3

5,3

3,4

Toevoeging ten gunste van het ZVW

2,6

3,4

3,3

0,0

0,2

0.2

Toevoeging aan rekening gemoedsbezwaarden

0,5

1,6

- 0,6

4,3

5,1

3,2

Totaal resultaatbestemming

3,1

5

2,7

4,3

5,3

3,4

Saldo rekeningen gemoedsbezwaarden per
31-12

7,4

9

8,4

12,7

17,8

21,2

Saldo rekeningen gemoedsbezwaarden per 1-1

5.4 Uitvoering
Het proces rond de verwerking van de gedeclareerde zorgnota’s en het vaststellen van het
spaartegoed van gemoedsbezwaarden is de afgelopen jaren flink verbeterd. In 2016 is de
werkwijze met betrekking tot de uitvoering gehandhaafd.
Tabel 5.3 Uitvoeringskosten gemoedsbezwaarden

Bedragen x € 1.000
CAK

2013

2014

2015

2016

380

350

355

336

5.5 Conclusie
Het aantal gemoedsbezwaarden is ook in 2016 constant gebleven. Door het afschaffen van de
afdracht is het saldo van de rekeningen met € 3,2 mln toegenomen tot een saldo van € 21,2 mln.

24

HOOFDSTUK 6. ILLEGALEN EN ANDERE ONVERZEKERBARE VREEMDELINGEN
6.1 Inleiding
In Nederland verlenen zorgaanbieders in voorkomend geval medisch noodzakelijke zorg, ongeacht
de vraag of en hoe de kosten van die zorgverlening zullen worden vergoed. Daarnaast is Nederland
ingevolge internationale verdragen inzake het verlenen van medische bijstand gehouden ervoor te
zorgen dat ook aan personen die onvoldoende middelen hebben medische zorg wordt verleend. Op
grond van deze twee uitgangspunten is zeker gesteld dat voor iedereen in Nederland medische
zorg beschikbaar is.
Iedere vreemdeling die zonder verblijfsvergunning in Nederland verblijft9 is er in beginsel zelf
verantwoordelijk voor dat de kosten van aan hem verleende medische zorg worden betaald.
Vreemdelingen zonder verblijfsvergunning zijn uitgesloten van toegang tot de sociale
zorgverzekeringen. Als illegalen en andere onverzekerbare vreemdelingen (hierna: onverzekerbare
vreemdelingen) geen (particuliere) verzekering hebben gesloten ten laste waarvan de kosten
kunnen worden gebracht, zullen zij de kosten van verleende medische zorg dus zelf moeten
betalen.
Indien onverzekerbare vreemdelingen niet in staat zijn de rekening voor de aan hen verleende zorg
te betalen, worden zorgaanbieders geconfronteerd met (deels) onbetaalde kosten. In gevallen
waarin ondanks inspanningen van de zorgaanbieder de kosten niet op deze patiënten te verhalen
zijn, kunnen zorgaanbieders een beroep doen op een wettelijke bijdrageregeling. Deze regeling
vloeit voort uit de zienswijze van de regering dat de oninbare vorderingen van verleende medisch
noodzakelijke zorg aan onverzekerbare vreemdelingen in redelijkheid niet alleen door de
zorgaanbieders gedragen moeten worden. De in de regeling vastgelegde structuur voor financiering
strookt met de hierboven bedoelde internationale verdragen.
6.2 De wettelijke bijdrageregeling
Op 1 januari 2009 is de wettelijke bijdrageregeling in werking getreden op grond waarvan
zorgaanbieders een bijdrage kunnen vragen als zij medisch noodzakelijke zorg verlenen aan
onverzekerbare vreemdelingen die de kosten van de verleende zorg zelf niet kunnen betalen.
Dit is geregeld in artikel 122a Zvw. Slechts in die gevallen waarin ondanks inspanningen van de
zorgaanbieder geen kostenverhaal mogelijk blijkt op de patiënt, zijn eventuele particuliere
verzekeraar of op een andere voorziening, kan de zorgaanbieder een beroep doen op de
bijdragemogelijkheid die de wet biedt. De bijdrage wordt verstrekt voor zover de kosten voor de
verleende zorg niet hoger zijn dan in de Nederlandse marktomstandigheden gebruikelijk is.
Daarbij geldt dat niet direct toegankelijke zorg (zorg die slechts verkregen kan worden op
verwijzing, indicatie of recept) moet worden verleend door daartoe door het CAK gecontracteerde
zorgaanbieders. In de betreffende contracten zijn afspraken vastgelegd op basis waarvan de
werkwijze bij zorgvragen van onverzekerbare vreemdelingen voor alle betrokken partijen
transparant en toetsbaar is. Tevens zijn afspraken gemaakt over de hoogte van de vergoeding van
de zorgaanbieder.
Bij direct toegankelijke zorg kan de medisch noodzakelijke zorg ook worden ingeroepen bij nietgecontracteerde zorgaanbieders. Dat geldt ook voor acute zorg.
In die gevallen is voor de zorgaanbieder voorzien in een vergoeding van 80% van de oninbare
vordering. Kosten die verband houden met zwangerschap en bevalling worden voor 100% aan de
zorgaanbieder vergoed, voor zover de kosten niet op de patiënt kunnen worden verhaald. Dit vloeit
voort uit verdragsverplichtingen.

9

Het betreft de volgende groepen vreemdelingen:

vreemdelingen die een aanvraag voor een verblijfsvergunning regulier hebben ingediend;

vreemdelingen die bezwaar of beroep hebben ingesteld tegen een afwijzende beslissing op een
aanvraag voor een verblijfsvergunning regulier; en

vreemdelingen die niet rechtmatig verblijven.

25

6.3 Uitvoering van de regeling
Het CAK voert sinds 1 januari 2017 de wettelijke bijdrageregeling uit. In dat kader geeft het CAK
informatie aan zorgaanbieders over de regeling en voert daarover overleg met (te contracteren)
zorgaanbieders. Het CAK onderhoudt een website waarop informatie over de financiering van de
zorg aan onverzekerbare vreemdelingen is opgenomen10. Ook zijn daar de gegevens te vinden van
de gecontracteerde zorgaanbieders. Het CAK beantwoordt dagelijks per mail en telefoon vragen
over de regeling die gesteld worden door zorgverleners, hulpverleningsorganisaties en
onverzekerbare vreemdelingen.
Op grond van artikel 122a Zvw kan het CAK slechts een bijdrage geven voor niet directtoegankelijke zorg, als het CAK een overeenkomst heeft afgesloten met de zorgaanbieder.
Het CAK heeft eind 2016 alle door Zorginstituut Nederland gecontracteerde partijen benaderd. Zij
kregen een instemmingsverklaring voor overname van de bestaande overeenkomst door het CAK.
Alle ziekenhuizen en achtervangziekenhuizen hebben deze instemmingsverklaring getekend,
waardoor CAK op 1 oktober 2017 32 ziekenhuizen gecontracteerd heeft. Het aantal
achtervangziekenhuizen is iets toegenomen naar 47. Dit betreft ziekenhuizen met een
gespecialiseerd zorgaanbod en instellingen met een specifiek zorgaanbod (bijvoorbeeld revalidatieinstellingen). De overige contractering vindt plaats naar gelang het nodig is. Alle overeenkomsten
verlopen op 31 december 2017 van rechtswege. In 2018 zal aan ziekenhuizen op verzoek een
contract worden aangeboden.
6.4 De kosten van de bijdrageregeling
In tabel 6.1 zijn de zorglasten voor onverzekerbare vreemdelingen tot en met het jaar 2017
opgenomen. De zorglasten voor onverzekerbare vreemdelingen zijn in 2017 met € 3,5 mln
toegenomen ten opzichte van 2016. De posten waaruit deze lasten bestaan laten echter
verschillende ontwikkelingen zien.
Eerstelijnszorg
De eerstelijnszorg is stabiel met € 8,5 mln (2016: € 8,5 mln). De belangrijkste stijging ten opzichte
van 2016 vindt plaats bij Kraamzorg (€ 0,3 mln), de sterkste daling is terug te vinden bij
Tandheelkunde zorg (-€ 0,1 mln).
Ziekenhuiszorg
De kosten voor ziekenhuiszorg zijn in 2017 gestegen met 20% De lasten van ziekenhuizen ijlen na,
omdat zij hun declaraties pas mogen indienen nadat ze de behandeling hebben afgerond.
Wlz/AWBZ
De zorglasten via Wlz/AWBZ-instellingen zijn gedaald met 14,1% tot € 2,1 mln. In 2016 (€ 2,5
mln) was er ook sprake van een daling te zien ten opzichte van 2015 (€ 3,1 mln) in de zorglasten.
GGZ-instellingen
De zorglasten via GGZ-instellingen zijn in 2017 met 4,7% gedaald van € 6,9 mln naar € 6,6 mln.
Na dat het enige tijd heeft geduurd voordat de GGZ-instellingen een beroep zijn gaan doen op de
regeling, stabiliseert in 2017 de aanspraak zich. Daarnaast zal ook bij de GGZ de algemene
kostenstijging onverzekerbare vreemdelingen een rol spelen.

10

https://www.hetcak.nl/zakelijk/regelingen/onverzekerbare-vreemdelingen

26

Tabel 6.1: zorgkosten bijdrageregeling CAK (bron: CAK)

Zorgvorm
x €1000

%∆
20162017

2015

2016

2017

Ziekenhuizen
Farmacie
GGZ
AWBZ / WLz
Hulpmiddelen
Ambulancevervoer
Eerstelijnshulp
Huisartsen
Tandartsen
Verloskunde
Kraamzorg
Paramedici
GGD’en
Totaal

15.604
3.478
5.354
3.078
103
552

15.648
4.687
6.922
2.481
94
714

19.838
4.271
6.598
2.132
108
734

26,8
-8,9
-4,7
-14,1
14,9
2,8

1.251
163
598
526
55

1.201
278
595
832
63

-5,1
-28,8
3,7
40,9
20,6

2.593

2.969

1.140
198
617
1.172
76
147
3.316

Totaal

30.762

33.520

37.031

31,3

Uitvoeringskosten onverzekerbare vreemdelingen
In tabel 6.2 kunt u de uitvoeringskosten van de bijdrageregeling vinden.
Tabel 6.2 uitvoeringskosten onverzekerbare vreemdelingen

Bedragen x € 1.000
CAK

2013

2014

2015

2016

514

579

584

536

27

HOOFDSTUK 7. DE SUBSIDIEREGELING MEDISCH NOODZAKELIJKE ZORG AAN
ONVERZEKERDEN
7.1 Inleiding
De Subsidieregeling medisch noodzakelijke zorg aan onverzekerden voorziet sinds 1 maart 2017 in
de subsidiëring van zorgaanbieders die inkomsten derven als gevolg van het verlenen van medisch
noodzakelijke zorg aan onverzekerde, verzekeringsplichtige personen. De regeling maakt als
zodanig deel uit van het plan van aanpak voor verwarde personen waarover het kabinet op 2 mei
2016 een brief aan de Tweede Kamer heeft gezonden.11 In deze brief is geconstateerd dat het feit
dat een deel van deze kwetsbare groep mensen onverzekerd is problemen oplevert voor de
toegang tot de zorg. Mensen zijn onverzekerd omdat ze zich niet willen verzekeren, uit
onbekendheid, omdat ze het vergeten zijn of omdat ze het niet begrijpen en niet of onvoldoende in
staat zijn zelf de stappen te zetten die nodig zijn om een zorgverzekering af te sluiten. Toegang tot
de zorg en continuïteit van zorg zijn echter essentieel en het hebben van een zorgverzekering is
daarvoor een noodzakelijke randvoorwaarde.
Onverzekerdheid kan een belemmering vormen om aan een onverzekerde medisch noodzakelijke
zorg te verlenen. Straatdokters, apothekers, huisartsen en andere zorgaanbieders verlenen deze
zorg thans om niet of ontvangen een vergoeding van derden. De kosten van de zorg worden niet
vergoed en komen -omdat de onverzekerde meestal geen eigen financiële middelen heeft- aldus
voor rekening van de zorgaanbieder zelf. Bij tweedelijnszorg (ziekenhuizen en ggz-instellingen) kan
het gaan om aanzienlijke bedragen.
Om financiële belemmeringen om medisch noodzakelijke zorg te verlenen weg te nemen, is
besloten een financieringsmogelijkheid te creëren voor verleende zorg aan onverzekerde
verzekeringsplichtige personen, voor het merendeel verwarde personen en dak- en thuislozen, in
de vorm van een (tijdelijke) subsidieregeling voor de duur van 5 jaar.
De subsidieregeling komt voor een groot deel overeen met de wettelijke regeling die geldt voor de
financiering van zorg aan onverzekerbare vreemdelingen. De subsidieregeling vertoont immers
naar haar aard grote gelijkenis met die regeling, zij het dat het een andere groep van
onverzekerde personen betreft. Deze subsidieregeling is bedoeld als een noodmaatregel
(overgangsmaatregel). De huidige wetgeving voorziet niet in financiering van onverzekerde zorg
met terugwerkende kracht en een wetswijziging zou geruime tijd vergen. Gelet op de problematiek
werd een oplossing op korte termijn wenselijk geacht. Bezien wordt op welke wijze een dergelijke
financiering in de toekomst wettelijk verankerd kan worden.
De Subsidieregeling in grote lijnen.
Een eerste vereiste voor subsidiëring was dat de zorgaanbieder binnen 24 uur aan de regionale
GGD meldt dat zorg aan een onverzekerde persoon is verleend (conform artikel 3, vijfde lid).
De melding is primair bedoeld om gemeenten in staat te stellen snel te acteren als het gaat om het
verder helpen van een dak- en thuisloze of verwarde persoon. Daarbij is vooral van belang om de
mensen die verzekerd kunnen worden, ook te helpen een verzekering te sluiten, zodat vervolghulp
niet meer ten laste komt van de Subsidieregeling, maar ten laste van de zorgverzekering. In een
aantal gevallen is daarvoor ook nodig dat mensen een inschrijving in de Basisregistratie Personen
krijgen omdat anders geen zorgverzekering kan worden afgesloten. Gemeenten en GGD’en geven
invulling aan de wijze waarop dit georganiseerd wordt.
Voor de vervolghulp en om te kunnen declareren moeten persoonsgegevens worden verstrekt. Het
verstrekken van persoonsgegevens in combinatie met medische gegevens vereist toestemming van
de patiënt. Alleen indien deze gegevens verstrekt worden kan vervolghulp worden georganiseerd
en kan de verzekeringsplicht worden vastgesteld.

Brief inzake “Reactie tussenrapportage aanjaagteam verwarde personen” d.d. 2 mei 2016, kenmerk 962729149896-CZ.
11

28

In maart 2018 is de subsidieregeling op enkele essentiële onderdelen vereenvoudigd. De 24-uurs
melding is gewijzigd naar een melding binnen 7 dagen; voor het geven van vervolgzorg aan
dezelfde persoon binnen een maand kan een eerdere melding worden gebruikt en voor alle
spoedeisende zorg (ziekenhuizen, ggz, ambulance en medicijnen) is het toestemmingsvereiste voor
verstrekken van persoonsgegevens vervallen. Daarmee is voor spoedeisende zorg ook de
verzekeringsplicht van de onverzekerde vervallen.
7.2 De uitvoering van de subsidieregeling
De subsidieregeling wordt uitgevoerd door het CAK. Onderbrenging van de uitvoering bij het CAK
lag voor de hand omdat ook de uitvoering van de vergelijkbare regeling van artikel 122a van de
Zvw door het CAK wordt uitgevoerd. Het CAK voert de regeling namens de Minister van VWS in
mandaat uit.
7.3 Zorgkosten van de subsidieregeling
Uit de rapportage van het CAK blijkt dat de vergoeding van de medisch noodzakelijke zorg aan
onverzekerden achterblijft bij de verwachte uitgaven. Tot de wijziging van de regeling was met
name de korte meldingsperiode van 24 uur een groot struikelblok, vooral voor spoedeisende zorg.
Daarnaast is gebleken dat het vaststellen van de verzekeringsplicht een moeizaam en langdurig
proces is, omdat het vooral gaat om dak- en thuisloze personen of personen met verward gedrag.
Van deze personen zijn lang niet altijd historische gegevens bekend over het verblijf in Nederland.
Voor een relatief groot deel van de declaraties is daarom verzekeringsplicht nog niet vastgesteld.
Daarnaast kan pas gedeclareerd worden na afloop van een kwartaal. De vereenvoudiging van 1
maart 2018 werkt daardoor pas door in de declaraties na 1 april (maart), na 1 juli (april, mei en
juni) en 1 oktober (juli, augustus en september). Het CAK houdt ook bij op welke gronden een
subsidie wordt afgewezen.

Tabel 7.1: subsidieregeling medisch noodzakelijke zorg aan onverzekerden 2017 (bron: CAK)
GEDECLAREERD
TOEGEKEND
AFGEWEZEN
Ged. afgewezen
OPENSTAAND
Zorgverlener
Bedrag
Bedrag
Bedrag
Bedrag
Bedrag
Aantal
x1000 Aantal x1000 Aantal x1000 Aantal x1000 Aantal x1000
Totaal 2017
723
2.398
164
743
547
1.658
6
0,38
2
3,89
Apotheek
Ziekenhuis
Omni wijkzorg
Geestelijke
gezondheidszorg
Huisarts
Revalidatie
Paramedisch,
hulpmiddelen
Verloskundige
zorg
Thuiszorg
Wlz
Overigen
(diversen)
Maatschappelijk
werk
Ambulancevervoer

161
327
0

26
1183
0

46
61
0

12
278
0

114
262
0

14
909
0

5
0
0

0,27
0
0

0
2
0

0
3,89
0

125
80
6

1078
3,68
89

38
17
2

420
0,58
33

84
60
4

658
2,99
57

0
1
0

0
0,11
0

0
0
0

0
0
0

6

2,19

0

0

5

2,19

0

0

0

0

5
10
0

3,16
2,86
0

0
0
0

0
0
0

5
10
0

3,16
2,86
0

0
0
0

0
0
0

0
0
0

0
0
0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

3
0

9,09
0

0
0

0
0

3
0

9,09
0

0
0

0
0

0
0

0
0

29

Tabel 7.2: subsidieregeling medisch noodzakelijke zorg aan onverzekerden 2018, t/m september (bron: CAK)
GEDECLAREERD
TOEGEKEND
AFGEWEZEN
Ged. afgewezen
OPENSTAAND
Zorgverlener
Bedrag
Bedrag
Bedrag
Bedrag
Bedrag
Aantal
x1000
Aantal
x1000
Aantal
x1000
Aantal
x1000
Aantal
x1000
Totaal 2018
2.314
5.230
316
652
756
1.794
3
7,73
1.136
2.805
Apotheek
Apotheek
Spoedeisende
zorg
Ziekenhuis
Spoedeisende
hulp
Omni wijkzorg
Geestelijke
gezondheidszorg
Acute GGZ in
crisissituatie
Huisarts
Revalidatie
Paramedisch,
hulpmiddelen
Verloskundige
zorg
Thuiszorg
Wlz
Maatschappelijk
werk
Ambulancevervoer
Ambulancevervoer A1/A2
Overigen
(diversen)

125

16

8

0,35

53

4,54

1

0,01

60

11

4
822

0,27
2.131

0
53

0
120

0
441

0
1.138

0
1

0
7,64

4
313

0,27
893

438
3

800
7,37

124
0

240
0

36
1

86
7,28

0
0

0
0

273
2

474
0,10

213

1.059

8

30

75

415

0

0

108

614

394
178
0

1.125
8,27
0

119
4
0

261
0,17
0

45
72
0

112
3,32
0

0
1
0

0
0,08
0

224
70
0

752
4,52
0

35

0,77

0

0

18

0,65

0

0

1

0,13

15
3
0

5,27
2,61
0

0
0
0

0
0
0

3
1
0

1,72
1,84
0

0
0
0

0
0
0

8
1
0

3,55
0,77
0

11

23

0

0

7

19

0

0

4

3,53

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

61

44

0

0

0

0

0

0

61

44

12

8,30

0

0

4

4,17

0

0

7

4,13

30

HOOFDSTUK 8. INTERNATIONALE ASPECTEN
8.1 Inleiding
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de kosten die zijn gemaakt voor zorg in het buitenland door
twee categorieën personen. Het betreft in de eerste plaats mensen die in het buitenland wonen en
op grond van de Europese sociale zekerheidsverordening (EG) Nr. 883/2004 of een bilateraal
sociale zekerheidsverdrag recht hebben om zorg in hun woonland te ontvangen ten laste van
Nederland. Dit zijn de zogeheten ’verdragsgerechtigden’. In 8.2 tot en met 8.6 wordt hier nader op
ingegaan. Daarnaast geeft dit hoofdstuk informatie over Zvw-verzekerden die in het buitenland
zorg ontvangen (8.7 tot en met 8.8).
8.2 Verdragsgerechtigden
De Europese sociale zekerheidsverordening (EG) Nr. 883/2004 (hierna: Verordening) en de tussen
Nederland en andere staten bestaande bilaterale sociale zekerheidsverdragen (hierna: verdragen)
hebben onder meer tot doel te voorkomen dat mensen die zich binnen de EU/EER 12 en Zwitserland
(hierna: EU) of tussen Nederland en de verdragslanden verplaatsen, hun ziektekostendekking
verliezen of dubbel wettelijk verzekerd zijn.
Personen die in een ander EU-land of verdragsland wonen, hebben onder bepaalde
omstandigheden een ‘verdragsrecht op zorg’ in het woonland ten laste van Nederland.
De betreffende verdragsregeling voorziet daar in. Deze personen worden verdragsgerechtigden
genoemd. Nederland vergoedt de door het woonland gemaakte kosten.
Het betreft de onderstaande categorieën personen:
a) in een andere EU-lidstaat of verdragsland wonende gezinsleden van mensen die Zvw-verzekerd
zijn (bijvoorbeeld gezinsleden van grensarbeiders);
b) in een andere EU-lidstaat of verdragsland wonende personen met een Nederlands wettelijk
pensioen of uitkering13 en
c) in een andere EU-lidstaat of verdragsland wonende gezinsleden van de onder b) genoemde
personen.
In het buitenland wonende gezinsleden van Zvw-verzekerden
In het buitenland wonende gezinsleden van Zvw-verzekerden kunnen geen dekking ontlenen aan
de Wlz en de Zvw. Deze gezinsleden kunnen op grond van de Verordening of verdragen wel een
verdragsrecht op zorg hebben volgens de sociale ziektekostenverzekering van het woonland
(‘woonlandpakket’). De kosten hiervan komen ten laste van Nederland. Gezinsleden die in een
andere EU-lidstaat wonen kunnen tijdens een verblijf in Nederland ook in Nederland zorg op grond
van de Zvw en de Wlz inroepen. De verdragsgerechtigde (niet werkende) gezinsleden van 18 jaar
en ouder betalen een ’verdragsbijdrage’ aan Nederland die door het CAK wordt geïnd (zie 8.5).
Gepensioneerden en uitkeringsgerechtigden en hun gezinsleden
Buiten Nederland wonende rechthebbenden op een Nederlands wettelijk pensioen of uitkering en
hun gezinsleden zijn niet verzekerd voor de Wlz en de Zvw.
Zij hebben op grond van de Verordening of verdragen recht op het woonlandpakket ten laste van
Nederland (verdragsrecht). Gepensioneerden en uitkeringsgerechtigden en hun gezinsleden die in
een ander EU-land wonen kunnen ook Wlz- en Zvw zorg ontvangen in Nederland. Ook zij betalen
een verdragsbijdrage aan Nederland die door het CAK wordt geïnd14 (zie 8.5).
De toepasselijkheid van de Verordening en verdragen en, daarmee samenhangend, de verplichting
tot het betalen van een verdragsbijdrage, hebben een verplicht karakter.15

De landen van de Europese Economische Ruimte (EER) zijn: IJsland, Noorwegen en Liechtenstein.
Het betreft uitkeringen of pensioenen op grond van de AOW, Anw, WIA, WAO of WAZ. Daarnaast kan het
gaan om enkele niet-wettelijke pensioenen die afzonderlijk zijn aangewezen.
14
Wanneer men tevens een wettelijk pensioen van het woonland heeft is men in het algemeen al wettelijk
verzekerd in en treedt het verdragsrecht ten laste van Nederland terug. Het gaat dan bijvoorbeeld om personen
die zowel in Nederland als in het huidige woonland gewerkt hebben en op grond daarvan van beide landen een
wettelijk pensioen ontvangen.
15
Arrest Van Delft C-345/09
12
13

31

8.3 Uitvoering van de internationale sociale ziektekostenregelingen voor
verdragsgerechtigden in het buitenland
De uitvoering van de Verordening en verdragen voor in het buitenland wonende
verdragsgerechtigden geschiedt door twee partijen:
1) het CAK. Als bevoegd orgaan voert het CAK de administratie van verdragsgerechtigden en de
heffing en inning van de verdragsbijdragen.
Daarnaast verstrekt het CAK aan verdragsgerechtigden die in de EU wonen de Europese
zorgverzekeringskaart (European Health Insurance Card, EHIC). Deze kaart kan worden
gebruikt voor zorg in Nederland of zorg die tijdens verblijf in een ander EU-land medisch
noodzakelijk wordt.
In de hoedanigheid van verbindingsorgaan is het CAK daarnaast verantwoordelijk voor de
afrekening van zorgkosten met het buitenland.
2) Zilveren Kruis vervult in het kader van de Verordening de functie van bevoegd orgaan voor de
zorg van verdragsgerechtigden. In deze rol organiseert Zilveren Kruis de toegang tot de Wlz- en
Zvw-zorg en het vergoeden van gemaakte zorgkosten voor in een ander EU-land wonende
verdragsgerechtigden die tijdelijk in Nederland verblijven.
8.4 Aantal in het buitenland wonende verdragsgerechtigden
Het totale aantal geregistreerde personen dat in het woonland een verdragsrecht op zorg heeft ten
laste van Nederland is redelijk stabiel. In 2017 waren dit 130.192 personen (2016: 132.326).
Daarmee is het totaal aantal verdragsgerechtigden in het afgelopen jaar ligt gedaald. De daling is
het sterkst onder het aantal gezinsleden van gepensioneerden en – van
grensarbeiders\/verzekerden; in 2017 is dat aantal gedaald met 5%.
Tabel 8.1 Uitsplitsing verdragsgerechtigden naar categorie (bron: CAK)

Uitsplitsing verdragsgerechtigden
naar categorie

2015

2016

2017

26.167

26.238

24.895

Achtergebleven gezinsleden van
verzekerden

2.691

2.666

2.588

Gepensioneerden/uitkeringsgerechtigden

82.796

82.688

82.531

Gezinsleden van gepensioneerden/
uitkeringsgerechtigden

20.969

20.734

20.178

132.623

132.326

130.192

Gezinsleden van verzekerden

Totaal

8.5 Opbrengsten en kosten van in het buitenland wonende verzekerden en
verdragsgerechtigden
Hieronder wordt nader ingegaan op de aan het buitenland betaalde zorgkosten van in het
buitenland wonende verdragsgerechtigden en de geïnde verdragsbijdragen.

8.5.1 Heffing en inning van de verdragsbijdrage
Verdragsgerechtigden zijn een verdragsbijdrage verschuldigd aan het CAK. De verdragsbijdrage
bestaat uit drie componenten en is vastgesteld overeenkomstig de wijze waarop de premie is
samengesteld voor mensen die in Nederland verzekerd zijn. Dat betekent dat gepensioneerden en
uitkeringsgerechtigden een afgeleide van zowel de inkomensafhankelijke Wlz- en Zvw-component
als de nominale Zvw-component betalen. De gezinsleden van 18 jaar en ouder betalen alleen een
afgeleide van de nominale Zvw-component.
Het totaal van deze componenten wordt vermenigvuldigd met de zogeheten woonlandfactor.
Met de woonlandfactor wordt tot uitdrukking gebracht in welke mate de zorg in het
woonlandpakket zich verhoudt tot de zorg in het Nederlandse pakket (Zvw en Wlz).

32

Deze woonlandfactor is het verhoudingsgetal tussen de gemiddelde kosten van zorg in het
woonland en de gemiddelde kosten van zorg in Nederland. Voor het merendeel van de EU- en
verdragslanden zijn de zorgkosten lager, het verhoudingsgetal is daardoor minder dan 1. Uit tabel
8.3 blijkt dat verdragsgerechtigden over 2017 in totaal € 113,1 mln. aan verdragsbijdrage
betaalden (2016 € 104,3 mln.).
8.5.2 Vergoeding van zorgkosten aan het buitenland
Voor de door het woonland verleende zorg aan verdragsgerechtigden betaalt Nederland (in casu
het CAK) jaarlijks een bedrag aan het desbetreffende woonland. Afhankelijk van de
berekeningsmethodiek van het land in kwestie wordt de zorg ofwel vergoed op basis van werkelijke
bedragen ofwel op basis van gemiddelde kosten.16 In tabel 8.2 zijn de betaalde zorgkosten
(werkelijke en gemiddelde zorgkosten) aan buitenlandse verzekeringsinstellingen opgenomen.
Tabel 8.2 Betaalde zorgkosten aan buitenlandse verzekeringsinstellingen (bron: CAK)

(x € 1 mln.)

2015

2016

werkelijke kosten

153,3

164,8

gemiddelde kosten
Totaal

2017
192,9

Verschil
28,1

57,7

40,3

47,3

7,0

211,0

205,1

240,2

35,1

In 2017 betaalde het CAK in totaal € 240,2 mln. aan de buitenlandse verzekeringsinstellingen die
verantwoordelijk zijn voor de zorgverlening aan de betrokkenen.17 In 2016 bedroeg dit een
totaalbedrag van € 205,1 mln. Ten opzichte van 2016 zijn de door Nederland aan het buitenland
betaalde zorgkosten in 2017 met € 35,1 miljoen gestegen, een stijging van 17%. De exacte reden
van deze stijging is lastig te verklaren; in het algemeen doen fluctuaties in de aan het buitenland
betaalde zorgkosten doen zich voor en kunnen door verschillende factoren worden veroorzaakt.
Onder meer de lange doorlooptijden, schommelingen in wisselkoersen, stelselwijzigingen in andere
landen en de wijze van de berekening van declaraties door het buitenland kunnen hierbij een rol
spelen. Uit de cijfers blijkt dat Nederland verhoudingsgewijs meer aan zorgkosten aan het
buitenland betaalt dan aan verdragsbijdrage wordt opgebracht. Een deel van dit verschil kan
worden verklaard door het karakter van de populatie. De groep verdragsgerechtigden telt relatief
veel gepensioneerden en uitkeringsgerechtigden met hogere zorgkosten.
In tabel 8.3 wordt het aantal verdragsgerechtigden naar groep en land weergegeven met daarbij
de ontvangen verdragsbijdrage.

Sinds 1 mei 2010 dient afrekening van zorgkosten plaats te vinden op basis van werkelijk gemaakte kosten.
Alleen als dit voor lidstaten niet mogelijk is, kan worden gedeclareerd op basis van gemiddelde kosten.
17
Dit bedrag kan nog wijzigen, vanwege de lange doorlooptijden in het interstatelijke declaratieverkeer.
16

33

Tabel 8.3 Aantallen verdragsgerechtigden en ontvangen bijdrage (bron: CAK)18

Land

Totaal

Gezinsleden
van
verzekerden
en achtergebleven
gezinsleden

Verdragsgerechtigden
(hoofdverzekerden)

Gezinsleden
van
verdragsgerechtigden
met een
pensioen

Ontvangen
bijdragen
2017

24.165

9.687

13.237

1.241

28.020,7

Bulgarije

160

Cyprus

132

1

131

28

32,7

1

117

14

Denemarken

50,9

79

2

74

3

211,8
32.571,5

(x 1.000)

EU/EER/Zwitserland
België

24.727

11.809

11.593

1.325

Estland

17

7

9

1

9,8

Finland

42

0

39

3

90,8

Frankrijk

8.554

266

7.417

871

22.327,8

Griekenland

1.028

53

860

115

819,2

Hongarije

1.111

46

880

185

396,8

Ierland

340

9

299

32

746,5

IJsland

6

0

5

1

14,2

1.485

39

1.370

76

1.924,2

17

4

12

1

3,5

Litouwen

32

3

24

5

18,8

Luxemburg

187

6

173

8

342,5

Malta

188

0

176

12

211,9

Noorwegen

105

5

95

5

464,5
1.301,3

Duitsland

Italië
Letland

3

Liechtenstein

709

30

611

68

Polen

3.971

3.313

563

95

277,8

Portugal

2.979

33

2.633

313

1.974,1

Roemenië

214

49

135

30

29,7

Slovenië

62

5

51

6

49,3

Oostenrijk

158

112

42

4

30,6

Spanje

12.515

101

11.277

1.137

12.274

Tsjechië

287

43

209

35

148,4

Slowakije

1.271

13

1.027

231

2.024,3

Zweden

493

15

418

60

1.657,4

Zwitserland

583

30

528

25

1.259,7

Verenigd Koninkrijk

Totaal EU/EER/
Zwitserland

85.617

25.682

54.005

5.930

109.288,6

Bij de categorie “achtergebleven gezinsleden” woont de verzekerde zelf in Nederland. Zijn gezinsleden wonen
in een ander land en hebben daar aanspraak op zorg ten laste van Nederland (verdragsrecht). Als de
meeverzekerde gezinsleden 18 jaar of ouder zijn is de Zvw-plichtige voor hen de verdragsbijdrage
verschuldigd.
18

34

Bilateraal

Bosnië Herzegovina
Kaapverdië
Kroatië

Totaal

Gezinsleden
van
verzekerden
en achtergebleven
gezinsleden

Verdragsgerechtigd
en
(hoofdverzekerden)

Gezinsleden
van
verdragsgerechtigde
n met een
pensioen

Ontvangen
bijdragen
2017
(x 1.000)

389

4

331

54

1.497

94

1.107

296

91,2
40,8

465

7

419

39

176,6

199

1

167

31

19

Marokko

21.994

636

13.049

8.309

414

Tunesië

741

95

440

206

27,4

Turkije

18.239

940

12.068

5.231

2.962,5

Voormalige Rep.
Joegoslavië
* Kosovo
* Montenegro

49

0
3

0
38

0
8

0
6,1

* Republiek Servië

767

16

699

52

120,1

* Republika Srpska

233

2

209

22

0,0

Totaal bilateraal

44.573

1.798

28.527

14.248

3.857,8

130.190

27.480

82.532

20.178

113.146,4

Macedonië

Totaal

35

In tabel 8.4 zijn de betaalde gemiddelde en werkelijke kosten per land over de jaren 2016 en 2017
opgenomen. De grootste stijging van de werkelijke zorgkosten is in België, daar stegen de kosten
tussen 2016 en 2017 met € 38,3 miljoen. Deze wordt gedeeltelijk verklaart door de wijze van
internationale afrekening, maar omdat deze kosten niet te isoleren zijn is er geen precieze duiding
te geven over de werkelijke stijging van de zorgkosten.
Tabel 8.4 Aan het buitenland betaalde kosten (bron: CAK)

2016

België

Werkelijke
kosten
57,3

2017

Gemiddelde
kosten

Werkelijke
kosten
95,6

Gemiddelde
kosten

Bosnië-Herzegovina
Bulgarije
0,1

Cyprus
Duitsland

62,5

0,1
60,6
7,4

Engeland
0,1

Finland
Frankrijk

34,6

Griekenland

0,2

Hongarije

0,4

0,1

0,1
25,9

0,1

0,4

0,2

Ierland

1,0

Italië

1,0

0,1

0,6

Kroatië

0,1

0,2

0,5

0,2

Kaapverdië
Luxemburg

0,1

0,3

1,5

2,5

Malta
Macedonië
Marokko
0,2

Noorwegen
Oostenrijk

3,2

Polen

1,2

0,3
2,5
0,7

1,3

Portugal

2,9

Roemenië
0,1

Servië
Slovenië

0,1

0,1

Slowakije

0,1

0,1

Spanje

0,1

Tsjechië

0,3

31,9

0,1

34,0

0,4

Tunesië
3,9

Turkije

1,5

Zweden
Zwitserland

2,3

0,1
2,2
0,2

Diverse landen
TOTAAL

1,2

164,8

40,3

192,9

47,3

8.6 Zorggebruik van verdragsgerechtigden in Nederland
Sinds 1 mei 2010 regelt de Verordening dat gepensioneerden en uitkeringsgerechtigden en hun
gezinsleden zonder voorafgaande toestemming zorg kunnen ontvangen in Nederland. Het gaat dan
om zorg volgens de Wlz en Zvw. Een vergelijkbare regeling geldt op grond van het verdrag met
Macedonië voor gezinsleden van verzekerden.
Tabel 8.5 geeft het zorggebruik van verdragsgerechtigden in Nederland weer.

36

Tabel 8.5 Zorggebruik verdragsgerechtigden in Nederland (bron: Zilveren Kruis)

Jaar

2015

2016

2017

Aantal personen

11.239

12.016

11.259

Totaal (x € 1 mln.)

27,32

32,34

31,14

De in Nederland gemaakte zorgkosten door in het buitenland wonende verdragsgerechtigden laten
een daling zien van circa € 1,2 miljoen. Ook is het aantal verdragsgerechtigden dat zorg in
Nederland ontvangt daalde; in 2016 met 757.
In tabel 8.6 wordt een overzicht gegeven van het zorggebruik van verdragsgerechtigden in
Nederland in 2014 nader gespecificeerd naar woonland en type zorg (Zvw en Wlz).
Tabel 8.6 Zorggebruik verdragsgerechtigden (bron: Zilveren Kruis)

Zorggebruik verdragsgerechtigden in Nederland
Land
Belgie
Bulgarije
Cyprus
Denemarken
Duitsland
Estland
Finland
Frankrijk
Griekenland
Groot Brittanië
Hongarije
Ierland
Ijsland
Italie
Kroatie
Letland
Liechtenstein
Litouwen
Luxemburg
Macedonië
Malta
Nederland
Noorwegen
Oostenrijk
Polen
Portugal
Roemenië
Slovenie
Slowakije
Spanje
Tsjechië
Zweden
Zwitserland
Totaal

Aantal
Verdragsgerechtigden
3217
17
38
6
4309
2
1
1215
72
46
147
32
144
15
2
1
3
38
1
52
6
49
51
306
25
1
4
3
1233
23
46
154
11259

Zvw

WLZ
8,1

0,3

0,2
11,2

0,1

2,9
0,6
0,2
0,2
0,1
0,6

0,1

0,2
0,1
1,4
0,1

3,8
0,1
0,1
0,4
30,7

0,0
0,4

37

Bijna tweederde van de zorgkosten wordt gerealiseerd door verdragsgerechtigden uit België en
Duitsland. Voor deze verdragsgerechtigden is er door de geringe reisafstand geen belemmering om
de zorg in Nederland in te roepen. Bij de gepensioneerden en uitkeringsgerechtigden en hun
gezinsleden komen, na Duitsland en België, veel verdragsgerechtigden uit Spanje en Frankrijk
(1.233 respectievelijk 1.215 personen) naar Nederland voor zorg.
8.7 Grensoverschrijdende zorg voor Zvw-verzekerden
De voorgaande paragrafen geven inzicht in het zorggebruik door verdragsgerechtigden in het
buitenland. Deze paragraaf gaat in op het zorggebruik van Zvw-verzekerden in het buitenland.
Het betreft hier zowel Zvw-verzekerden die in een ander EU-land of verdragsland wonen (zoals
grensarbeiders of expats) als Zvw-verzekerden die tijdelijk in een ander land verblijven en daar
zorg ontvangen, bijvoorbeeld tijdens vakantie of geplande zorg in het buitenland.
Zvw-verzekerden hebben een keuzerecht. Zij kunnen zorg in het buitenland inroepen op grond van
de polisvoorwaarden van hun Nederlandse zorgverzekering of op grond van de Verordening of
verdragen. Bij zorg op grond van de Zvw geldt dat verzekerden in het buitenland recht hebben op
het Nederlandse verzekerde pakket. De vergoeding van de kosten is daarbij gemaximeerd tot het
in Nederland gangbare tarief van de betreffende behandeling. Bij zorg op grond van de
Verordening of bilaterale verdragen gelden de tarieven en de voorwaarden van het land waar de
zorg is ontvangen.
In tabel 8.7 is een meerjarig overzicht gegeven van de kosten grensoverschrijdende zorg van Zvwverzekerden. Er wordt een onderscheid19 gemaakt tussen de kosten grensoverschrijdende zorg
gemaakt op grond van de Verordening of verdragen en de Zvw-polis.
Tabel 8.7 Meerjarig overzicht kosten grensoverschrijdende zorg Zvw-verzekerden (bron: CAK)

Zvw-polis
Verordening of verdrag
Totaal (x € 1 mln.)

201520

2016

2017

247,9
211,8
459,7

243,2
147,7
390,9

227,5
173,1
400,6

Uit het overzicht valt het volgende op te maken:
- De totale zorgkosten van Nederlandse verzekerden in het buitenland in 2017 bedragen in totaal
€ 400,6 miljoen. De kosten op grond van de Zvw-polis bedragen in 2016 € 227,5 miljoen.
Op grond van de Verordening en verdragen bedragen de zorgkosten € 173,1 miljoen.
- In 2017 is er sprake van een stijging van € 9,7 miljoen ten opzichte van 2016. In de hoge
zorgkosten in 2015 was incidenteel doordat het Zorginstituut, in verband met de voorgenomen
taak overheveling van de burgerregelingen naar het CAK, in 2015 declaraties versneld heeft
afgehandeld.
- De zorgkosten 2017 liggen meer in lijn met die van het jaar 2016.
- Zoals blijkt uit de tabel is er over de jaren heen sprake van fluctuaties in de kosten van
grensoverschrijdende Zvw-zorg. De fluctuaties doen zich vooral voor in de kosten die lopen via
verordening of verdrag. Deze fluctuaties laten zich moeilijk verklaren, doordat zij afhankelijk
zijn van verschillende factoren. Uit het voorgaande blijkt dat de fluctuaties kunnen worden
veroorzaakt door de wijze van rapporteren door het CAK (kasbasis). Het declaratieproces vanuit
het buitenland kent lange termijnen en soms is er sprake van bulkindiening of bulkafhandeling.
Daardoor kunnen de rapportages (en ook de ramingen) een vertekend beeld geven. Fluctuaties
kunnen daarnaast worden veroorzaakt door een toe- of afname in het grensoverschrijdend
personenverkeer (bijvoorbeeld het aantal buitenlandvakanties, internationale arbeidsmobiliteit
of de vraag naar zorg in het buitenland).

De uitsplitsing van zorgkosten op basis van de Zvw-polis en Verordening/verdrag is pas sinds 2011
beschikbaar.
20
De bedragen over 2015 kunnen nog geactualiseerd worden in de volgende Verzekerdenmonitor. Daarmee
zijn dit voorlopige cijfers.
19

38

8.8 Voorlichting over grensoverschrijdende zorg
Zoals hiervoor is aangegeven kunnen Zvw-verzekerden gebruik maken van twee verschillende
routes voor vergoeding van zorg in het buitenland: de Verordening of de Zvw-polis. Het naast
elkaar bestaan van twee verschillende routes maakt het voor de verzekerde ingewikkeld.
Goede voorlichting is daarom van belang.
Het CAK is op grond van Zorgverzekeringswet aangewezen als het nationaal contactpunt, voor
grensoverschrijdende zorg (hierna: NCP). Het NCP verstrekt op de website www.cbhc.nl algemene
informatie aan verzekerden over hun rechten en plichten bij grensoverschrijdende zorg binnen de
EU.
In Tabel 7.8 is te zien dat in het jaar 2017 in totaal 251 verzoeken om informatie door het NCP zijn
ontvangen. Dit is een stijging met 52% ten opzichte van het jaar 2016.
De tabel geeft ook inzicht in het onderwerp van de vragen.
Het NCP heeft in 95% van de gevallen de vragen binnen de maximale responstijd van vijf
werkdagen beantwoord.
Tabel 8.8 Aantal verzoeken NCP (bron: CAK)

Aantal verzoeken aan het NCP
2014

2015

2016

Inkomende patiënten

31

15

33

2017
63

Kosten behandeling

12

3

5

18

Zorglandschap

6

7

5

11

Gebruik EHIC

9

2

15

21

Kwaliteit van zorg

1

0

4

0

Patiëntenrechten

0

1

0

6

Algemeen

3

2

4

7

19

24

48

Uitgaande patiënten

40

Vergoeding van kosten

20

4

8

21

Toestemmingsvraag

14

13

8

14

Gebruik EHIC

0

2

Zorgvraag

2

0

3

2

Algemeen

4

0

3

2

Overig

35

16

13

8

NCP - Niet voor NCP22

73

59

97

140

179

120

165

251

21

Totaal

1

Vragen die onder 'overig' zijn geregistreerd betreffen voornamelijk vragen over wet- en regelgeving en
vragen uit andere Europese lidstaten.
22
Vragen die niet voor het NCP bestemd zijn worden doorgestuurd naar het CAK. Indien vragen bestemd zijn
voor andere organisaties, wordt de vragensteller doorverwezen naar de betreffende organisatie.
21

39

HOOFDSTUK 9. CARIBISCH NEDERLAND
Een bijzonder aspect van het stelsel van Nederlandse ziektekostenverzekeringen wordt gevormd
door de zorgverzekering in Caribisch Nederland. Caribisch Nederland bestaat uit de eilanden
Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Op 10 oktober 2010 zijn de eilanden openbaar lichaam van
Nederland geworden en sindsdien is Nederland verantwoordelijk voor de sociale
ziektekostenwetgeving in Caribisch Nederland.
Aangezien de voormalige Nederlands-Antilliaanse regelgeving noch de Nederlandse regelgeving op
het gebied van de sociale ziektekostenverzekering een oplossing bood voor de bestaande situatie
op de eilanden, is per 1 januari 2011 voorzien in een nieuwe ziektekostenverzekering middels het
Besluit zorgverzekering BES en de daarop gebaseerde Regeling aanspraken zorgverzekering BES.
Deze nieuwe verzekering voorziet er in dat iedereen die rechtmatig woont of werkt op het
grondgebied van Caribisch Nederland van rechtswege verplicht is verzekerd tegen ziektekosten.
Het gaat in 2017 om circa 24.000 verzekerden. De verzekering is op de specifieke situatie van de
eilanden toegespitst en omvat zowel de geneeskundige (Cure) als de langdurige zorg (Care). De
kosten van de verzekering worden deels uit werknemerspremies (als onderdeel van de door de
minister van Financiën ingevoerde “vlaktaks” van 30,4%), deels uit werkgeverspremies en deels uit
rijksbijdragen gefinancierd.
De zorgverzekering wordt uitgevoerd door het Zorgverzekeringskantoor BES met kantoren op
Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Per 1 januari 2019 zijn, voor een deel overeenkomstig wijzigingen
in het aansprakenpakket van de Zorgverzekeringswet voor Europees Nederland, wijzigingen
aangebracht in de volgende aanspraken. De opname van gesuperviseerde oefentherapie bij COPD
wordt nu vanaf de eerste behandeling vergoed. Eerder werd deze therapie bij volwassenen pas
vanaf de 21e behandeling vergoed. Daarbij wordt net als voor het basispakket in Europees
Nederland de aanspraak op ziekenvervoer anders dan per ambulance, uitgebreid. Per 2019 wordt
de aanspraak niet meer beperkt tot het vervoer in verband met oncologische behandelingen of het
ondergaan van nierdialyses maar vallen ook consulten, onderzoeken en controles eronder die nodig
zijn voor oncologische behandelingen en nierdialyses.
Een verruiming van het pakket geldt ook voor de aanspraak op sterilisatie voor man en vrouw.
Caribisch Nederland kent een hoog abortuscijfer (ongeveer 225 abortussen per jaar tegenover 225
geboorten per jaar). Van de groep vrouwen die een abortus ondergaan heeft een groot deel, ruim
30 procent, een voltooid gezin. Als ouders van dergelijke gezinnen geen kinderen meer wensen,
kunnen zij sterilisatie overwegen om mogelijk een abortus te voorkomen. De verwachting is dat
met opname van een aanspraak op sterilisatie het aantal ongeplande zwangerschappen kan
worden verlaagd. In Nederland is het mogelijk om een aanvullende verzekering af te sluiten
waaruit sterilisatie wordt vergoed. Inwoners van Caribisch Nederland hebben deze mogelijkheid
niet. Mede om die reden is ervoor gekozen sterilisatie als aanspraak op te nemen. Het ongedaan
maken van een sterilisatie blijft buiten de aanspraken.
Ook is de aanspraak voor vergoeding van farmaceutische zorg aangevuld. Om nu in aanmerking te
komen voor een vergoeding moet de farmaceutische zorg zijn voorgeschreven door een
behandelend arts, tandarts of verloskundige. Dieetpreparaten maken voor een bepaalde categorie
verzekerden deel uit van farmaceutische zorg. In de praktijk worden deze verzekerden eveneens
behandeld door diëtisten, die ook dieetpreparaten voorschrijven. Om die reden is de aanspraak
aangevuld, zodat vanaf 1 januari 2019 diëtisten dieetpreparaten ook kunnen voorschrijven.
De eigen bijdragen voor orthopedisch schoeisel en allergeen schoenen zijn in het verleden
vastgesteld op basis van de Nederlandse bedragen. Gebleken is dat deze eigen bijdragen niet geïnd
kunnen worden, omdat de draagkracht van de inwoners van Caribisch Nederland niet toereikend
genoeg is. Daarom worden de eigen bijdragen voor orthopedisch schoeisel en allergeen schoenen
verlaagd tot bedragen die wel aansluiten bij de draagkracht van verzekerden en die daadwerkelijk
inbaar zijn.

40

De aanspraak op repatriëring van het grondgebied buiten de BES-eilanden is aangepast. Vanuit
deze aanspraak is het mogelijk om in het geval van overlijden buiten de BES-eilanden repatriëring
van het stoffelijk overschot naar de vroegere woonplaats te vergoeden. Toch zou dit betekenen dat
indien een inwoner bijvoorbeeld op Saba komt te overlijden, terwijl zijn wooneiland Bonaire is,
repatriëring van zijn stoffelijk overschot niet vergoed zou worden, omdat de inwoner niet buiten
het grondgebied van de BES-eilanden is overleden. Dit was destijds niet de bedoeling van de
wetgever en is om die reden aangepast, zodat ook repatriëring tussen de BES-eilanden wordt
vergoed.
Tot slot is een verduidelijking gemaakt op de aanspraak van huisartsenzorg. Op dit moment is
geregeld dat de huisartsenzorg geen geneeskundige keuringen omvat. In de praktijk blijkt echter
dat de huisarts wordt gevraagd om de arbeidsongeschiktheid van hun eigen patiënt te beoordelen.
Dit is ongewenst, omdat sprake moet zijn van een vertrouwensrelatie tussen de huisarts en zijn
patiënt. Om die reden is expliciet opgenomen dat arbeidsongeschiktheid onderzoek niet onder
huisartsenzorg valt.

41