Adviesraden farmaceutische industrie
getoetst aan reclameregels
Dienstverleningsovereenkomsten niet altijd helder,
regels voor vergoeding behoeven nadere invulling

Utrecht, december 2012

Adviesraden farmaceutische industrie getoetst aan reclameregels | december 2012

Inhoud

Voorwoord — 5
Samenvatting — 7
1
1.1
1.2
1.3

Inleiding — 9
Aanleiding en belang — 9
Onderzoeksvragen — 10
Onderzoeksmethode en toetsingskader — 10

2
2.1
2.2
2.3

Conclusies — 13
Dienstverleningsovereenkomsten niet voldoende helder — 13
Nadere invulling vergoedingenkader noodzakelijk — 13
Verschillende invulling adviesraden — 13

3
3.1
3.2
3.3

Handhaving — 15
Maatregelen — 15
Aanbevelingen — 15
Vervolgacties inspectie — 16

4
4.1
4.2
4.3
4.4

Resultaten — 17
Dienstverleningsovereenkomsten afwezig bij één adviesraad en niet voldoende
helder bij twintig adviesraden (n=33) — 17
Diensten niet in verhouding tot vergoeding bij elf adviesraden (n=33) — 18
Programma’s inhoudelijk en diensten daadwerkelijk geleverd (n=33) — 19
Invulling adviesraden door farmaceutische bedrijven — 19

5
5.1
5.2
5.3
5.4

Beschouwing — 23
Nadere invulling vergoedingenkader noodzakelijk — 23
Verduidelijking eisen dienstverleningsovereenkomst wenselijk — 23
Belang van dienstverlening marginaal beoordeeld — 24
Beroepsbeoefenaren ook gebonden aan regels dienstverlening — 24

6

Summary — 25
Literatuurlijst — 27

Bijlage 1
Bijlage 2
Bijlage 3
Bijlage 4

Onderzoeksmethode — 29
Toetsingskader — 31
Bezochte en retrospectief onderzochte adviesraden — 33
Vragenlijst inspectiebezoeken — 35

Pagina 3 van 36

Adviesraden farmaceutische industrie getoetst aan reclameregels | december 2012

Voorwoord

De Inspectie voor de Gezondheidszorg (inspectie) houdt toezicht op reclame voor
geneesmiddelen. Het doel is om ongewenste beïnvloeding van het voorschrijfgedrag
te voorkomen, zodat de patiënt het geneesmiddel krijgt voorgeschreven dat voor
hem het beste is. De inspectie keek voor het eerst projectmatig naar de naleving
van de regels op het gebied van de financiële relaties tussen farmaceutische
bedrijven en beroepsbeoefenaren bij adviesraden.
Artsen, medisch specialisten en apothekers beschikken over kennis en ervaring over
de toepassing van een geneesmiddel in de praktijk. Als bedrijven hen inhuren om
deze kennis te delen, dan mag daar een redelijke vergoeding tegenover staan.
Hierdoor kan echter belangenverstrengeling ontstaan, waarvan de patiënt de dupe
kan worden. Gezien het commerciële belang van farmaceutische bedrijven is het
logisch dat ze geneesmiddelenvoorschrijvers proberen te winnen voor hun
producten. Het betalen van vergoedingen voor dienstverlening voor sprekers en
adviseurs staat bij het farmaceutisch bedrijfsleven in de top 3 van de meest
effectieve vormen van marketing. Ondertussen moet een patiënt erop kunnen
vertrouwen dat hij een goed medicijn krijgt waar hij – en niet de beroepsbeoefenaar
– beter van wordt.
In het onderzoek naar adviesraden ging het de inspectie niet om de vraag of relaties
bestonden, maar om de vraag of farmaceutische bedrijven die relaties invulden
conform de reclameregels. Die regels stellen dat farmaceutische bedrijven dienstverlening door beroepsbeoefenaren mogen vergoeden zolang die vergoeding redelijk
is, partijen de diensten helder vastleggen in een schriftelijke overeenkomst en de
diensten van voldoende belang zijn.
Ook de beroepsbeoefenaar moet zich houden aan de regels voor gunstbetoon. De
inspectie richt zich daarom in de toekomst nadrukkelijker op de verantwoordelijkheid van beide partijen bij een dienstverleningsovereenkomst.
Vooralsnog richt de inspectie zich op het verduidelijken van de formele eisen van een
redelijke vergoeding en een heldere dienstverleningsovereenkomst. Met het onderzoek naar adviesraden bracht de inspectie deze onderwerpen onder de aandacht van
farmaceutische bedrijven. Tegelijkertijd gaat de Stichting Code Geneesmiddelenreclame (CGR) over tot openbaarmaking van de financiële banden tussen farmaceutische bedrijven en beroepsbeoefenaren. Ik juich de toenemende transparantie
over financiële relaties tussen bedrijven en beroepsbeoefenaren toe. Naar mijn idee
moet die voor zowel bedrijven als geneesmiddelenvoorschrijvers een extra stimulans
zijn om hun onderlinge relaties kritisch te beschouwen. De inspectie is van mening
dat deze relaties in het teken moeten staan van goede en verantwoorde geneesmiddelenzorg voor de patiënt.

Dr. J.A.A.M. (Ronnie) van Diemen-Steenvoorde
Inspecteur-generaal voor de Gezondheidszorg

Pagina 5 van 36

Adviesraden farmaceutische industrie getoetst aan reclameregels | december 2012

Samenvatting

Bij 21 van de 33 geïnspecteerde adviesraden van farmaceutische bedrijven
waren de dienstverleningsovereenkomsten niet voldoende helder. De regels
voor vergoeding behoeven nadere invulling. Dit blijkt uit een onderzoek naar
de naleving van de regels voor geneesmiddelenreclame bij adviesraden.
Voor dit onderzoek definieerde de inspectie een ‘adviesraad' als volgt: een
samenkomst van beroepsbeoefenaren en andere deskundigen op kosten en
uitnodiging van de farmaceutische industrie waarbij beroepsbeoefenaren en
andere deskundigen de farmaceutische industrie van advies voorzien.
De inspectie bracht in de maanden oktober 2011 tot en met maart 2012
onaangekondigde bezoeken aan adviesraadbijeenkomsten van veertien bedrijven.
Daarnaast onderzocht de inspectie tussen december 2011 en juni 2012 van
negentien bedrijven documenten van een adviesraad nadat die bijeenkwam
(retrospectief onderzoek). De inspectie toetste de totaal 33 adviesraden aan de
regels voor dienstverlening die te vinden zijn in artikel 94, onder a van de Geneesmiddelenwet en onderdeel 2.1 A van de Beleidsregels gunstbetoon. Volgens de
Geneesmiddelenwet is gunstbetoon “het in het vooruitzicht stellen, aanbieden of
toekennen van geld of op geld waardeerbare diensten of goederen met het kennelijke doel het voorschrijven, ter hand stellen of gebruiken van een geneesmiddel te
bevorderen”. Dienstverlening is een vorm van gunstbetoon die is toegestaan onder
de volgende voorwaarden: (1) er moet een heldere schriftelijke dienstverleningsovereenkomst aan ten grondslag liggen; (2) de vergoeding moet redelijk zijn; (3)
de dienst moet van belang zijn voor de uitoefening van de geneeskunst, farmacie,
tandheelkunde of verloskunde.
De inspectie concludeert dat farmaceutische bedrijven de helderheid van dienstverleningsovereenkomsten kunnen verbeteren. De inspectie kon in 21 van de
33 gevallen niet of niet voldoende uit de overeenkomsten afleiden voor hoeveel
uren of voor welke diensten de farmaceutische bedrijven de beroepsbeoefenaren
betaalden. De inspectie concludeert daarnaast dat nadere invulling van het kader
voor vergoeding van dienstverlening noodzakelijk is. Uit de regelgeving blijkt
namelijk onvoldoende waaruit de vergoeding voor dienstverlening bestaat, wat
redelijke uurtarieven zijn, en op welke gronden afwijking van het uurtarief mogelijk
is.
De inspectie legde aan 21 bedrijven een corrigerende maatregel op, omdat hun
dienstverleningsovereenkomsten niet voldoende helder waren. Bij elf adviesraden
waren de vergoedingen niet voor alle deelnemers conform de door de inspectie
gehanteerde norm. De inspectie koos op dat punt voor een stimuleringsmaatregel,
omdat de gehanteerde norm niet voldoende duidelijk was voor de farmaceutische
bedrijven. De inspectie beveelt de Stichting Code Geneesmiddelenreclame (CGR)
aan om voor 1 januari 2014 verduidelijking te geven over hoe farmaceutische
bedrijven de doelstelling en de uitvoering van de diensten moeten weergeven in één
schriftelijke dienstverleningsovereenkomst en in hoeverre farmaceutische bedrijven
reis- en verblijfkosten mogen vergoeden bij dienstverlening. Zij beveelt de minister
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) aan om voor 1 januari 2014 een
kader op te nemen in de Beleidsregels gunstbetoon waaruit bedrijven en beroepsbeoefenaren kunnen afleiden wat redelijke tarieven zijn voor dienstverlening. Zij
beveelt aan om voor de normbedragen aansluiting te zoeken bij een bestaand
kader. De inspectie geeft de minister in overweging om voor 1 januari 2014 de
Beleidsregels gunstbetoon ook op andere punten aan te passen.

Pagina 7 van 36

Adviesraden farmaceutische industrie getoetst aan reclameregels | december 2012

1

Inleiding

1.1

Aanleiding en belang
De Inspectie voor de Gezondheidszorg (inspectie) houdt toezicht op reclame voor
geneesmiddelen. Doel hiervan is ongewenste beïnvloeding door de farmaceutische
a
industrie op het voorschrijfgedrag van beroepsbeoefenaren te voorkomen. Een
patiënt moet er op kunnen vertrouwen dat hij het geneesmiddel krijgt voorgeschreven dat het beste is voor hem, en niet het middel dat het meeste oplevert
voor de beroepsbeoefenaar en/of het farmaceutische bedrijf.
Farmaceutische bedrijven proberen beroepsbeoefenaren op verschillende manieren
aan zich te binden. Voor de inspectie is het van belang te achterhalen wanneer het
risico op ongewenste beïnvloeding van het voorschrijfgedrag het grootst is. De
inspectie deed daarom in de afgelopen jaren onderzoek naar Fase IV-onderzoek als
b
marketinginstrument , beïnvloeding van behandelrichtlijnen en gunstbetoon bij
c
nascholingen van zowel huisartsen als medisch specialisten. Een andere manier
voor de farmaceutische indrustrie om beroepsbeoefenaren aan zich te binden, is
door ze te betalen voor deelname aan adviesraden. In een recent onderzoek onder
223 leidinggevenden binnen wereldwijd opererende life sciences-bedrijven bleek dat
vergoedingen voor dienstverlening door adviseurs (en sprekers) tot de top 3
d
behoorden van de meest effectieve vormen van marketing.
Uit de voorbereiding op de steekproef voor dit onderzoek bleek dat in de onderzoeksperiode 35 van de 49 aangeschreven bedrijven adviesraden organiseerden.
Gemiddeld vonden dertien adviesraden per bedrijf per jaar plaats, met een spreiding
van één tot 68. De aantallen geven een indicatie voor de hoeveelheid adviesraden
die farmaceutische bedrijven per jaar organiseren.
De inspectie keek voor het eerst projectmatig naar de naleving van de regels op
het gebied van de financiële relaties die farmaceutische bedrijven en beroepsbeoefenaren aangaan bij adviesraden. Betere naleving van de regels voor dienstverlening draagt bij aan het zoveel mogelijk voorkómen van ongewenste
beïnvloeding. Zo draagt een onderzoek naar adviesraden bij aan een goed en
doelmatig geneesmiddelengebruik, en daarmee aan minder risico’s op gezondheidsschade voor de patiënt.
Met ingang van 1 januari 2012 gelden gedragsregels voor de openbaarmaking van
financiële relaties tussen beroepsbeoefenaren en farmaceutische ondernemingen.
De gedragsregels openbaarmaking financiële relaties voorzien in een centraal
a

b

c

d

Een beroepsbeoefenaar is “een arts, apotheker, tandarts, verloskundige, verpleegkundige als bedoeld in artikel
36, veertiende lid, onder d, van de Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg, apothekersassistent
of een natuurlijke persoon of een rechtspersoon als bedoeld in artikel 62, eerste lid, onder d en derde lid” (artikel
82 lid 1 sub a Geneesmiddelenwet ). Een ieder die de bevoegdheid heeft om receptgeneesmiddelen voor te
schrijven of ter hand te stellen is beroepsbeoefenaar. Ook beroepsgroepen die tijdelijk de bevoegdheid hebben
om receptgeneesmiddelen voor te schrijven zijn beroepsbeoefenaar. Alle andere (beroeps-)groepen vallen buiten
het begrip ‘beroepsbeoefenaar’.
Na de registratie van een geneesmiddel voeren farmaceutische bedrijven Fase IV-onderzoek uit om meer veiligheidsgegevens over het middel te verkrijgen. Soms misbruiken farmaceutische bedrijven dit type onderzoek om
artsen het middel te laten voorschrijven. Zij gebruiken Fase IV-onderzoek in die gevallen als marketinginstrument.
Zie de rapporten ‘Fase IV-onderzoek als marketinginstrument: beïnvloeding van voorschrijfgedrag door
combinatie van elementen’, ‘Behandelrichtlijnen en geneesmiddelenformularia vatbaar voor beïnvloeding door
farmaceutische indrustrie’, ‘Gunstbetoon bij nascholing van huisartsen binnen de reclameregels’ en
‘Nalevingsniveau reclameregels bij nascholing van medisch specialisten voldoende, betere borging nodig’ voor
onderzoek door de inspectie naar deze onderwerpen.
Deloitte, 2012. Physicial Payment Sunshine Act: Physicians and life sciences companies coming to terms with
transparancy? (https://www.deloitte.com/assets/DcomGlobal/Local%20Assets/Documents/LSHC/dttl_lshc_ForbesInsightsLSHCTransparencyReport.pdf).
Pagina 9 van 36

Inspectie voor de Gezondheidszorg

register waarin farmaceutische bedrijven en beroepsbeoefenaren de financiële
banden registreren. Het register is voor iedereen vrij toegankelijk. De eerste feitelijke openbaarmaking van de relaties in 2012 vindt plaats in het eerste kwartaal van
2013. Uitgangspunt is dat een patiënt inzicht moet kunnen hebben in de banden die
e
tussen een arts of een instelling en de farmaceutische industrie bestaan.
De door de Stichting Code Geneesmiddelenreclame (CGR) opgestelde gedragsregels
gaan over de relaties tussen farmaceutische bedrijven en beroepsbeoefenaren. De
inspectie onderzocht of farmaceutische bedrijven en beroepsbeoefenaren zich aan
de reclameregels houden bij het aangaan van die relaties bij adviesraden.
1.2

Onderzoeksvragen
De hoofdvraag van dit onderzoek luidt: In hoeverre leven bedrijven de wettelijke
regelgeving voor gunstbetoon na bij adviesraden?
De deelvragen luiden:
1 Op welke punten is nadere invulling van de huidige regelgeving voor
gunstbetoon bij adviesraden noodzakelijk?
f
2 Hoe vullen bedrijven adviesraden in:
a waarover gaan adviesraden;
b welke afdeling van het bedrijf is verantwoordelijk voor adviesraden;
c zijn er standaard-procedures voor de organisatie van adviesraden;
d hoeveel deelnemers heeft een adviesraad doorgaans, en wat is de
hoedanigheid van de deelnemers;
e welke criteria hanteert een bedrijf voor de selectie van deelnemers;
f
vergoedt een bedrijf de reistijd en reiskosten voor deelname aan een
adviesraad;
g waar vinden adviesraden doorgaans plaats?

1.3

Onderzoeksmethode en toetsingskader
Definitie adviesraad
Voor dit onderzoek definieerde de inspectie een ‘adviesraad’ als volgt: een samenkomst van beroepsbeoefenaren en andere deskundigen op kosten en uitnodiging van
de farmaceutische industrie waarbij beroepsbeoefenaren en andere deskundigen de
farmaceutische industrie van advies voorzien.
Onderzoeksmethode
De inspectie beantwoordde de onderzoeksvragen als volgt:
− Onaangekondigde inspectiebezoeken: de inspectie bracht in de maanden
oktober 2011 t/m maart 2012 onaangekondigde bezoeken aan veertien adviesg
raden. De bezoeken dienden als een realitycheck.
− Retrospectief onderzoek: de inspectie onderzocht tussen december 2011 en juni
2012 van negentien bedrijven documenten van een adviesraad, nadat die
bijeenkwam (retrospectief onderzoek). De bijeenkomsten van deze adviesraden
h
vonden plaats in de maanden april 2011 t/m september 2011.
e
f

g

h

Pagina 10 van 36

Zie http://www.cgr.nl/Transparantie.
De inspectie vond het van belang deze beschrijvende onderzoeksvraag te stellen, omdat zij geen duidelijk beeld
had van de manier waarop farmaceutische bedrijven adviesraden praktisch invullen. De inspectie had niet de
intentie om hieraan een oordeel te verbinden.
De inspectie wilde naast het retrospectief onderzoek van documenten van adviesraden ook adviesraden bezoeken.
Met de bezoeken wilde de inspectie nagaan of de invulling van adviesraden in de praktijk overeenkwam met de
invulling daarvan op papier.
De inspectie stelde tijdens het retrospectief onderzoek geen aanvullende vragen op basis waarvan zij deelvraag 2
kon beantwoorden. De informatie uit de documenten van het retrospectief onderzoek draagt daarom alleen bij
aan beantwoording van deelvraag 2 voor zover het de hoeveelheid en hoedanigheid van de deelnemers en de
reiskosten en locatie betreft.

Adviesraden farmaceutische industrie getoetst aan reclameregels | december 2012

Naast de bezoeken en het retrospectief onderzoek maakte de inspectie voor het
beantwoorden van de onderzoeksvragen gebruik van gegevens van de CGR. De CGR
verkreeg die informatie uit een enquête ten behoeve van het centraal register voor
openbaarmaking van financiële relaties tussen beroepsbeoefenaren en farmaceutische ondernemingen. CGR hield die enquête in de zomer van 2011 onder leden
van Nefarma en Bogin.
Zie bijlage 1 voor een uitgebreide uiteenzetting van de onderzoeksmethode.
Zie bijlage 3 voor een overzicht van de verantwoordelijke bedrijven voor en data
van de bezochte en retrospectief onderzochte adviesraden.
Zie bijlage 4 voor de bij de inspectiebezoeken gehanteerde vragenlijst.
Toetsingskader
De inspectie toetste de totaal 33 adviesraden aan de regels voor dienstverlening die
i
te vinden zijn in artikel 94, onder a van de Geneesmiddelenwet en onderdeel 2.1 A
j
van de Beleidsregels gunstbetoon . Volgens de Geneesmiddelenwet is gunstbetoon
“het in het in het vooruitzicht stellen, aanbieden of toekennen van geld of op geld
waardeerbare diensten of goederen met het kennelijke doel het voorschrijven, ter
hand stellen of gebruiken van een geneesmiddel te bevorderen” (artikel 1 lid 1, sub
zz Geneesmiddelenwet). Dienstverlening is een vorm van gunstbetoon die is toegestaan onder de volgende voorwaarden:
1 Er moet een schriftelijke dienstverleningsovereenkomst aan ten grondslag liggen
waarin de doelstelling en uitvoering van de te leveren diensten helder zijn
omschreven.
2 De verrichte prestatie moet in een redelijke verhouding staan tot de betaalde
vergoeding.
3 De verrichte prestatie moet van belang zijn voor de uitoefening van de geneesk
kunst, farmacie, tandheelkunde of verloskunde.
Zie bijlage 2 voor een uitgebreide uiteenzetting van het toetsingskader.

i
j

k

Staatsblad 2007, 93: inwerkingtreding 1 juli 2007. Laatste wijziging Staatsblad 2011, 572: inwerkingtreding 1
januari 2012.
Staatscourant 29 juni 2007, nr. 123, p.19. Met ingang van 1 februari 2012 zijn deze Beleidsregels gunstbetoon
vervangen door de Beleidsregels inzake gunstbetoon als bedoeld in artikel 94 van de Geneesmiddelenwet
(Beleidsregels gunstbetoon Geneesmiddelenwet, Staatscourant 18 januari 2012, nr. 854). Dit had geen gevolgen
voor de beoordeling van de dienstverlening binnen dit onderzoek.
Met dit onderzoek zette de inspectie een eerste stap in de beoordeling van dienstverlening bij adviesraden. Zij
koos voor een onderzoek in de breedte om zoveel mogelijk adviesraden te toetsen. Zij richtte zich voornamelijk
op de formele eisen van een redelijke vergoeding en een heldere dienstverleningsovereenkomst.
In de verkenningsfase van dit onderzoek consulteerde de inspectie het veld. Een conclusie uit deze consultatieronde was dat de inspectie het nut en de noodzaak van adviesraden moeilijk kan beoordelen. De inspectie zegde
daarom toe alleen op te treden in gevallen die echt niet door de beugel kunnen, bijvoorbeeld wanneer bedrijven
een adviesraad zouden gebruiken om een reisje of feestje te organiseren. Zie voor een nadere toelichting op de
marginale toetsing van het belang van adviesraden paragraaf 5.3.
Pagina 11 van 36

Adviesraden farmaceutische industrie getoetst aan reclameregels | december 2012

2

Conclusies

2.1

Dienstverleningsovereenkomsten niet voldoende helder
De Inspectie voor de Gezondheidszorg (inspectie) stelde zich de vraag in hoeverre
farmaceutische bedrijven de wettelijke regelgeving voor gunstbetoon naleven bij
adviesraden. Zij komt tot de conclusie dat bedrijven de helderheid van dienstverleningsovereenkomsten kunnen verbeteren. De inspectie kon in 21 van de 33
gevallen niet of niet voldoende uit de dienstverleningsovereenkomsten afleiden
waarvoor de farmaceutische bedrijven de beroepsbeoefenaren betaalden. Zij kon
daardoor op basis van de dienstverleningsovereenkomsten niet beoordelen of de
betaalde vergoeding in een redelijke verhouding stond tot de geleverde diensten.
De inspectie kon uit andere documenten – zoals het programma – of aanvullende
vragen aan het bedrijf in de meeste gevallen wel afleiden waarvoor een bedrijf de
beroepsbeoefenaren betaalde. De inspectie vindt dit echter niet voldoende. De
informatie moet duidelijk blijken uit één document: de dienstverleningsovereenkomst. Een heldere overeenkomst draagt bij aan transparante banden tussen
farmaceutische bedrijven en beroepsbeoefenaren. De betrokken partijen beseffen
dan beter waaraan ze zich verbinden en de verbintenis is toetsbaar voor de
buitenwereld.

2.2

Nadere invulling vergoedingenkader noodzakelijk
De inspectie stelde zich de vraag op welke punten nadere invulling van de regelgeving voor gunstbetoon bij adviesraden noodzakelijk is. Zij komt tot de conclusie
dat met name het kader voor vergoeding van dienstverlening nader ingevuld moet
worden. Uit de regelgeving blijkt namelijk onvoldoende waaruit de vergoeding voor
dienstverlening bestaat, wat redelijke uurtarieven zijn en op welke gronden
afwijking van uurtarieven mogelijk is. De inspectie vindt dat de Beleidsregels gunstbetoon op dit punt tekortschieten. Die moeten aanknopingspunten bieden voor
farmaceutische bedrijven en beroepsbeoefenaren om te beoordelen wat een
redelijke vergoeding is voor dienstverlening. Daarnaast is het voor de inspectie van
belang dat zij de vergoedingen kan toetsen zodat zij de regels kan handhaven.
Hiervoor is nadere invulling van het vergoedingenkader noodzakelijk.

2.3

Verschillende invulling adviesraden
De inspectie stelde zich de vraag hoe bedrijven invulling geven aan adviesraden. Zij
komt tot de conclusie dat de invulling van adviesraden verschilt per bedrijf. Zo
behandelden de geïnspecteerde adviesraden verschillende onderwerpen, maar de
onderwerpen waren in alle gevallen gerelateerd aan geneesmiddelen. Binnen de
bedrijven waren verschillende afdelingen verantwoordelijk voor de organisatie. Het
ene bedrijf organiseerde de adviesraad volgens een uitgebreide standaard procedure, het andere bedrijf deed dit niet. Ook het aantal deelnemers per adviesraad
verschilde. De meeste bedrijven nodigden medisch specialisten of huisartsen uit.
Maar de bedrijven hadden verschillende motieven voor de selectie van hun
adviseurs. De meeste bedrijven vergoedden geen reistijd, maar wel reiskosten. De
verblijfkosten per adviesraad liepen zeer uiteen. De meeste adviesraden vonden
plaats in een horecagelegenheid, met name in het midden van het land.

Pagina 13 van 36

Adviesraden farmaceutische industrie getoetst aan reclameregels | december 2012

3

Handhaving

3.1

Maatregelen
De Inspectie voor de Gezondheidszorg (inspectie) stuurde de 33 bedrijven waarvan
zij een adviesraad bezocht of retrospectief onderzocht een individueel rapport over
die adviesraad.
l
De inspectie legde 21 bedrijven een corrigerende maatregel op.
Eén van die bedrijven moet voor 1 januari 2013 zorgen dat het schriftelijke dienstverleningsovereenkomsten opstelt voor adviesraden. Twintig farmaceutische
bedrijven moeten voor 1 januari 2013 zorgen dat hun dienstverleningsovereenkomsten voldoen aan de eisen die de Geneesmiddelenwet en de Beleidsregels
gunstbetoon daaraan stellen.
Tijdens het onderzoek bleek dat het beoordelingskader voor de vergoedingen niet
voldoende duidelijk was voor de farmaceutische bedrijven. De inspectie koos
daarom op dit punt voor een stimuleringsmaatregel. Deze bestond eruit dat de
inspectie elf bedrijven erop wees dat zij vergoedingen betaalden aan de deelnemers
die ruim boven de door de inspectie gehanteerde norm lagen. Zij deed dit door de
vergoeding te benoemen als aandachtspunt in de inspectierapporten van de
betreffende bedrijven.

Geen

Stimuleringsmaatregel

C orrigerende maatregel

Stimulerings- en corrigerende
maatregel
0

2

4

6

8

10

12

14

16

Aantal adviesraden

Figuur 1: Maatregelen voor farmaceutische bedrijven (n=33)
3.2

Aanbevelingen
Voor de Stichting Code Geneesmiddelenreclame (CGR):
Geef, in overleg met de inspectie en de minister van VWS, voor 1 januari 2014
verduidelijking over:
− hoe farmaceutische bedrijven de doelstelling en de uitvoering van de diensten
moeten weergeven in één schriftelijke dienstverleningsovereenkomst; en
− in hoeverre farmaceutische bedrijven reis- en verblijfkosten mogen vergoeden
bij dienstverlening.
l

De inspectie kan, naar proportionaliteit, kiezen uit de volgende typen maatregelen: strafrechtelijke maatregelen,
tuchtrechtelijke maatregelen, bestuursrechtelijke maatregelen, corrigerende maatregelen en advies- en
stimuleringsmaatregelen. Een corrigerende maatregel kan bestaan uit verscherpt toezicht, opstellen van een
verbeterplan of een waarschuwing.
Pagina 15 van 36

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Voor de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS):
Neem voor 1 januari 2014 een kader op in de Beleidsregels gunstbetoon waaruit
bedrijven en beroepsbeoefenaren kunnen afleiden wat redelijke uurtarieven zijn
voor dienstverlening. Neem hierbij de volgende punten in overweging:
− Aansluiting bij een bestaand kader voor de normbedragen.
− De mogelijkheid om de vergoeding te differentiëren door rekening te houden
met bijvoorbeeld de expertise van de deelnemers.
Overweeg of het noodzakelijk is om voor 1 januari 2014 de Beleidsregels gunstbetoon ook op andere punten aan te passen. Stem dit af met de inspectie en CGR
aan de hand van dit rapport en de onder 3.2 en 3.3 genoemde aanbevelingen en
vervolgacties.
3.3

Vervolgacties inspectie
1 Tot 1 januari 2014 hanteert de inspectie het toetsingskader zoals opgesteld voor
dit onderzoek. Zie bijlage 2 voor een uitgebreide omschrijving van dit toetsingskader.
2 De inspectie gaat na of de farmaceutische bedrijven en CGR de aanbevelingen
binnen de gestelde termijn uitvoeren, en of dit de gewenste naleving en
verduidelijking oplevert. Zij toetst in 2013 steekproefsgewijs door inspectiebezoeken of retrospectief onderzoek of farmaceutische bedrijven schriftelijke
dienstverleningsovereenkomsten opstellen die voldoen aan de wettelijke eisen.
In 2014 onderzoekt de inspectie steekproefsgewijs door inspectiebezoeken of
retrospectief onderzoek of farmaceutische bedrijven en beroepsbeoefenaren zich
houden aan het nieuwe kader voor vergoedingen.
3 Vanaf 1 januari 2014 richt de inspectie de aandacht niet alleen op farmaceutische bedrijven maar ook op beroepsbeoefenaren. Ook zij moeten de regels
voor dienstverlening naleven. De inspectie neemt dan ook tegen hen maatm
regelen bij overtreding daarvan.

m Zie paragraaf 5.4 voor een uitleg waarom de inspectie zich in dit onderzoek niet richtte op beroepsbeoefenaren.
Pagina 16 van 36

Adviesraden farmaceutische industrie getoetst aan reclameregels | december 2012

4

Resultaten

4.1

Dienstverleningsovereenkomsten afwezig bij één adviesraad en niet
voldoende helder bij twintig adviesraden (n=33)
Eén van de 33 bedrijven stelde geen schriftelijke dienstverleningsovereenkomsten
op voor zijn adviesraad.
De andere 32 bedrijven stelden wel schriftelijke dienstverleningsovereenkomsten
op. Twaalf van die 32 bedrijven omschreven de doelstelling en uitvoering van de
diensten voldoende helder in de overeenkomsten.
Drie van de 32 bedrijven omschreven de doelstelling én de uitvoering van de
diensten niet voldoende helder. In die drie gevallen ontbrak naast het doel van de
dienstverlening de taakomschrijving (gedeeltelijk) in de overeenkomsten.
Twee van de 32 bedrijven omschreven de doelstelling van de diensten niet
voldoende helder.
Vijftien van de 32 bedrijven omschreven de uitvoering van de diensten niet
voldoende helder. In elf van die gevallen bleek uit de overeenkomsten het uurtarief,
een maximum aantal te vergoeden uren of een maximaal te betalen vergoeding per
adviesraad. Maar een verantwoording van het aantal daadwerkelijk te besteden
uren aan de taken behorend bij de specifieke adviesraad ontbrak in deze overeenkomsten. In vier van de vijftien gevallen ontbrak de taakomschrijving (gedeeltelijk).
Uit deze overeenkomsten bleek het aantal daadwerkelijk te besteden uren. Maar het
was niet duidelijk waaraan de deelnemers die uren moesten besteden.

Doelstelling en uitvoering helder
Doelstelling helder, uitvoering niet helder

Doelstelling niet helder, uitvoering helder
Doelstelling niet helder, uitvoering niet
helder
Geen dienstverleningsovereenkomsten
0

2

4

6

8

10

12

14

16

Aantal adviesraden

Figuur 2: Aanwezigheid en helderheid van dienstverleningsovereenkomsten (n=33)

Pagina 17 van 36

Inspectie voor de Gezondheidszorg

4.2

Diensten niet in verhouding tot vergoeding bij elf adviesraden (n=33)
22 van de 33 bedrijven betaalden de deelnemers aan hun adviesraden een
n
vergoeding die in een redelijke verhouding stond tot de door hen geleverde
diensten.
Bij elf adviesraden waren de vergoedingen niet voor alle deelnemers conform de
door de inspectie gehanteerde norm.o In zeven van die gevallen waren de deelnemers allen van dezelfde beroepsgroep, bijvoorbeeld huisartsen. In de andere vier
gevallen namen adviseurs deel uit verschillende beroepsgroepen. Bij die vier adviesraden waren de vergoedingen daarom deels conform de norm, en deels niet. Zie
figuur 3 voor het aantal adviesraden waarbij de vergoedingen conform dan wel
p,q
(deels) boven de norm waren.

C onform norm

Deels conform, deels >25% boven
de norm

>25% boven de norm

0

2

4

6

8

10 12 14 16 18 20 22 24
Aantal adviesraden

Figuur 3: Vergoedingen conform en boven de norm (n=33)
Bij twee van de elf adviesraden ontvingen medisch specialisten een vergoeding die
meer dan 25% boven de norm was. Bij vijf van de adviesraden verrichtten huisartsen diensten die niet in een redelijke verhouding stonden tot de vergoeding. In
één geval betrof de te hoge vergoeding dienstverlening door apothekers. En bij de
overige drie adviesraden ontvingen onderzoekers en/of artsen in opleiding tot
specialist (AIOS) een te hoge vergoeding. Zie figuur 4 voor een totaaloverzicht van
de vergoedingen per beroepsgroep per adviesraad afgezet tegen de norm.

n
o
p
q

Pagina 18 van 36

De inspectie rekende tot de vergoeding het betaalde uurtarief en de verblijfkosten (eten en drinken) tijdens de
adviesraad.
Zie voor de gehanteerde normen het toetsingskader in bijlage 2.
Zie voor de verdeling van de beroepsgroepen over de adviesraden pagina 17 onder ‘hoeveelheid en hoedanigheid
deelnemers’.
De inspectie hanteerde vanwege de proportionele handhaving een marge van 25% op de norm alvorens een
bedrijf aan te spreken op een te hoge vergoeding.

Adviesraden farmaceutische industrie getoetst aan reclameregels | december 2012

€ 250
Norm voor vergoedingen op basis van tarieven NZA
Norm +25%

€ 200

€ 150

€ 100

€ 50

€0
H oogleraren

H uis arts en

M edis ch s pecialisten

A pothekers

O nderzoekers
en AIOS

Figuur 4: Vergoedingen per beroepsgroep per adviesraad afgezet tegen de norm
4.3

Programma’s inhoudelijk en diensten daadwerkelijk geleverd (n=33)
De veertien bezochte adviesraden hadden een inhoudelijk programma en de adviesraadleden leverden de diensten waarvoor zij betaald kregen. Omdat de inspectie bij
de negentien retrospectief onderzochte adviesraden niet aanwezig was, kon zij niet
beoordelen of de adviesraadleden de diensten leverden waarvoor zij betaald kregen.
De op papier beoordeelde programma’s van de negentien adviesraden waren wel
inhoudelijk.

4.4

Invulling adviesraden door farmaceutische bedrijven
r

Onderwerpen (n=14 bezochte adviesraden)
De bezochte adviesraden behandelden verschillende onderwerpen, maar de onderwerpen waren in alle gevallen gerelateerd aan geneesmiddelen. In negen gevallen
ging de adviesraad over een nieuw geneesmiddel of een nieuwe therapie. Bedrijven
wilden bijvoorbeeld advies over hoe ze de nieuwe middelen in de markt moesten
zetten, wat de ervaringen met het middel waren in de praktijk en welke studie ze
zouden kunnen opzetten met het geneesmiddel.
r

De inspectie stelde tijdens het retrospectief onderzoek geen aanvullende vragen op basis waarvan zij deelvraag 2
zou kunnen beantwoorden. De informatie uit de documenten van het retrospectief onderzoek draagt daarom
alleen bij aan beantwoording van deelvraag 2 voor zover het de hoeveelheid en hoedanigheid van de deelnemers
en de reiskosten en locatie betreft.
Pagina 19 van 36

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Vier van de adviesraden gingen over de actuele ontwikkelingen op het gebied van
bepaalde ziektebeelden gerelateerd aan de geneesmiddelen van het bedrijf dat de
adviesraad organiseerde. Bedrijven bespraken bijvoorbeeld een zorgstandaard of
richtlijn.
Tijdens één adviesraad bespraken de deelnemers de resultaten van een vergelijkende studie tussen het geneesmiddel van het betreffende bedrijf en het middel
van de concurrent. Het bedrijf wilde weten hoe het de resultaten het beste zou
kunnen communiceren.
Verantwoordelijke afdeling (n=14 bezochte adviesraden)
Geen van de bedrijven besteedde de organisatie van de bezochte adviesraden uit.
Binnen de bedrijven waren verschillende afdelingen verantwoordelijk voor de
organisatie. In drie gevallen was de medische afdeling verantwoordelijk. Van drie
bedrijven nam de salesafdeling de organisatie op zich. In de acht overige gevallen
was sprake van samenwerking tussen verschillende afdelingen (marketing, sales,
medisch).
Standaard procedures (n=14 bezochte adviesraden)
Vier van de veertien bezochte adviesraden kwamen niet tot stand volgens een
standaard procedure van het bedrijf.
De overige tien adviesraden kwamen wel tot stand volgens een standaard procedure. In vijf gevallen betrof dit uitgebreide procedures waarin bedrijven bijvoorbeeld
de volgende onderwerpen regelden: de voorwaarden voor het contracteren van
adviseurs; de selectie van adviseurs; de invulling van contracten; het bepalen van
de hoogte van de vergoeding; en de interne goedkeuringsprocedure.
Vijf bedrijven hadden enkel een interne procedure voor goedkeuring. Daarin
regelden zij bijvoorbeeld welke personen binnen de organisatie welke documenten
moesten beoordelen.
Hoeveelheid en hoedanigheid deelnemers (n=33 bezochte en retrospectief onders
zochte adviesraden)
Het aantal deelnemers aan de geïnspecteerde adviesraden varieerde per adviesraad
van twee tot veertien. Gemiddeld hadden de 33 adviesraden zes deelnemers.
Samen nodigden de bedrijven 188 adviseurs uit: tien hoogleraren, verdeeld over vijf
adviesraden; 119 medisch specialisten, verdeeld over 25 adviesraden; 40 huisartsen, verdeeld over zes adviesraden; negen apothekers, verdeeld over twee
adviesraden; twee AIOS, verdeeld over twee adviesraden; en één arts-onderzoeker.
De bedrijven nodigden zeven deskundigen uit die volgens de Geneesmiddelenwet
geen beroepsbeoefenaren waren, verdeeld over drie adviesraden.
De negentien bedrijven die in de enquête van de Stichting Code Geneesmiddelenreclame (CGR) aangaven adviesraden te organiseren, nodigden gemiddeld vier
deelnemers uit per adviesraad. Zestien van die bedrijven gaven aan adviesraden te
hebben met medisch specialisten, elf met huisartsen en negen met apothekers.
Selectiecriteria (n=14 bezochte adviesraden)
Vier bedrijven gaven aan dat zij deelnemers selecteerden op basis van hun
specifieke expertise. Vier andere bedrijven gaven aan hun deelnemers zo te hebben
geselecteerd dat zij vanuit verschillende posities binnen de zorg advies kregen. Drie
bedrijven selecteerden de deelnemers op basis van regionale spreiding en spreiding
over de verschillende soorten praktijken en/of ziekenhuizen. De overige drie
bedrijven selecteerden de deelnemers op basis van de belangrijkste doelgroep voor
hun producten.
s
Pagina 20 van 36

Idem.

Adviesraden farmaceutische industrie getoetst aan reclameregels | december 2012

Reistijd, en reis- en verblijfkosten (n=33 bezochte en retrospectief onderzochte
adviesraden)
Uit de documenten van zeven bedrijven bleek dat zij de deelnemers een vergoeding
betaalden voor de reistijd. Drie van die bedrijven baseerden de vergoeding op 50
procent van het uurtarief. Eén bedrijf vergoedde op basis van het uurtarief. Eén
bedrijf vergoedde maximaal twee uren reistijd tegen het uurtarief. Eén bedrijf
vergoedde één keer het uurtarief wanneer de reisafstand minimaal 30 kilometer
bedroeg. En het laatste bedrijf van de zeven bedrijven vergoedde maximaal één uur
reistijd tegen een tarief van €75. Uit de documenten van de overige 26 bedrijven
bleek niet dat zij een vergoeding betaalden voor de reistijd.
Uit de documenten van vijf bedrijven bleek niet dat zij een vergoeding betaalden
voor de gemaakte reiskosten. Zeven bedrijven betaalden een redelijke vergoeding
na declaratie. Bij de overige 21 bedrijven varieerde de kilometervergoeding van
€0,14 tot €0,30 per kilometer.
Het bedrag dat bedrijven besteedden aan een maaltijd tijdens de adviesraad
varieerde van €19,74 tot €94,30 per persoon. Gemiddeld genomen over de 33
adviesraden bedroegen de verblijfkosten €52,00 per persoon.
Locaties (n=33 bezochte en retrospectief onderzochte adviesraden)
29 van de 33 adviesraden vonden plaats in een hotel of restaurant. De overige vier
adviesraden vonden plaats bij het organiserende bedrijf.
Zestien van de 33 adviesraden vonden plaats in Utrecht. Twee bedrijven organiseerden hun adviesraad in Amsterdam. De overige vijftien adviesraden vonden plaats in
Leiderdorp, Rijswijk, Noord Beemster, Maarssen, Vught, Terwolde, Hoofddorp,
Leiden, Zeist, Zaltbommel, Zaandam, Zwolle, Baarn, Waalre en Haarlem.

Pagina 21 van 36

Adviesraden farmaceutische industrie getoetst aan reclameregels | december 2012

5

Beschouwing

5.1

Nadere invulling vergoedingenkader noodzakelijk
Tijdens het onderzoek bleek dat verschillende bedrijven vraagtekens zetten bij het
toetsingskader van de Inspectie voor de Gezondheidszorg (inspectie). In reactie op
de inspectierapporten lieten bedrijven weten het niet eens te zijn met de wijze
waarop de inspectie de vergoedingen beoordeelde. De inspectie zou onjuiste normbedragen hanteren en die bovendien te rigide toepassen. De bedrijven waren het er
daarnaast niet mee eens dat de inspectie de verblijfkosten tot de vergoeding
rekende. Uit de discussie over de vergoedingen leidde de inspectie af dat het
gehanteerde beoordelingskader voor de vergoedingen niet voldoende duidelijk was
voor de farmaceutische bedrijven. De inspectie besloot daarom om niet corrigerend
(door een waarschuwing) of bestuursrechtelijk (door een boete) op te treden
wanneer zij de geleverde diensten niet in redelijke verhouding achtte tot de vergoeding. Zij koos in die gevallen voor een stimuleringsmaatregel door de vergoeding
te benoemen als aandachtspunt in het inspectierapport van het betreffende bedrijf.
De inspectie besloot voor dit onderzoek vast te houden aan haar beoordelingskader.
Het feit dat dit kader voor een deel onvoldoende duidelijk was, was voor de
inspectie aanleiding om in overleg te treden met de Stichting Code Geneesmiddelenreclame (CGR) en de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Zij
besloten om in 2013 gezamenlijk te werken aan een duidelijk kader voor dienstverlening.
Zie hoofdstuk 3 voor de aanbevelingen op dit punt.

5.2

Verduidelijking eisen dienstverleningsovereenkomst wenselijk
Tijdens het onderzoek werd duidelijk dat verschillende bedrijven behoefte hebben
aan een duidelijker kader voor de invulling van dienstverleningsovereenkomsten.
Het gaat met name om de vraag hoe bedrijven kunnen werken met raamovereenkomsten en tegelijkertijd kunnen voldoen aan de regelgeving. Raamovereenkomsten bevatten algemene afspraken om verschillende diensten gedurende een
langere looptijd te regelen. In een raamovereenkomst nemen bedrijven bijvoorbeeld
regels op over het uurtarief en geheimhouding. Een uitgebreidere omschrijving van
de uitvoering van de afzonderlijke diensten ontbreekt vaak. De inspectie trof tijdens
haar onderzoek bij zestien adviesraden raamovereenkomsten aan. In tien gevallen
omschreven de bedrijven de uitvoering van de te verlenen diensten niet voldoende
helder omdat het aantal te besteden uren aan de betreffende adviesraad ontbrak.
Hoewel de inspectie die informatie wel kon afleiden uit andere documenten voldeden
de dienstverleningsovereenkomsten niet aan de eis dat de doelstelling en uitvoering
t
van de diensten moeten blijken uit één stuk. In zes gevallen verwezen de bedrijven
in het algemene deel van de overeenkomst naar bijlagen waarin zij specifieke
informatie over de betreffende adviesraad opnamen. Die overeenkomsten waren wel
volgens de regelgeving.
De inspectie was van mening dat het gehanteerde beoordelingskader op dit punt
voldoende duidelijk was. Zij nam daarom een corrigerende maatregel wanneer zij de
dienstverleningsovereenkomsten niet voldoende helder vond.
Zie hoofdstuk 3 voor de aanbevelingen op dit punt.

t

Hiermee sluit de inspectie aan bij de ‘Uitwerking Normen Gunstbetoon’ (UNG) van de CGR.
http://www.cgr.nl/getattachment/Gedragscode-Geneesmiddelenreclame/Uitwerking-NormenGunstbetoon/Uitwerking-Normen-Gunstbetoon-20120120.pdf.aspx. Zie onderdeel D van de UNG en punt 9.2 van
de toelichting daarop.
Pagina 23 van 36

Inspectie voor de Gezondheidszorg

5.3

Belang van dienstverlening marginaal beoordeeld
Met dit onderzoek zette de inspectie een eerste stap bij de beoordeling van dienstverlening bij adviesraden. Zij koos voor een onderzoek in de breedte om zoveel
mogelijk adviesraden te toetsen. Zij controleerde of bedrijven voldeden aan de
randvoorwaarden van een redelijk uurtarief en een heldere dienstverleningsovereenkomst. Het onderzoek maakte duidelijk waar verbetering van die randvoorwaarden nodig is. De inspectie toetste marginaal de voorwaarde dat de
geleverde diensten van belang moeten zijn voor uitoefening van de geneeskunst,
farmacie, tandheelkunde of verloskunde. Dit neemt niet weg dat dit wel een
belangrijke voorwaarde is voor gerechtvaardigde dienstverlening.
u

In de verkenningsfase van dit onderzoek consulteerde de inspectie het veld. Een
conclusie uit deze consultatieronde was dat de inspectie het nut en de noodzaak van
adviesraden moeilijk kan beoordelen. De inspectie zegde daarom toe alleen op te
treden in gevallen die echt niet door de beugel kunnen, bijvoorbeeld wanneer
bedrijven een adviesraad zouden gebruiken om een reisje of feestje te organiseren.
Ook tijdens het onderzoek bleek dat de inspectie moeilijk kan beoordelen of de
geleverde diensten van belang zijn voor de uitoefening van de geneeskunst,
farmacie, tandheelkunde of verloskunde. Om het belang van de diensten voldoende
te kunnen beoordelen is het namelijk noodzakelijk om de adviesraden niet per geval
te bekijken, maar in de context van andere marketinginspanningen van een bedrijf.
Eén adviesraad zegt niet voldoende over de marketingstrategie van een bedrijf.
Omdat de inspectie in eerste instantie de voorkeur gaf aan een onderzoek naar
adviesraden van veel verschillende bedrijven bekeek de inspectie de adviesraden in
dit onderzoek wel per geval. Zij keek bijvoorbeeld niet naar het element van
herhaling van adviesraden. Uit de inventarisatie voorafgaand aan het onderzoek
bleek wel dat bedrijven eenzelfde adviesraad organiseerden voor bijvoorbeeld
huisartsen in tien verschillende regio’s. Deze herhaling kan een aanwijzing zijn voor
een verkoopbevorderend doel waarbij de betaling aan geselecteerde huisartsen
v
moet leiden tot een toename van het aantal prescripties. De inspectie keek ook niet
naar andere manieren waarop de bedrijven hun adviesraadleden benaderden.
De inspectie streeft er nu eerst naar om de randvoorwaarden van een redelijk
uurtarief en een heldere dienstverleningsovereenkomst op orde te krijgen. Maar zij
overweegt om zich in de toekomst te richten op de essentiële voorwaarde dat de
dienstverlening van voldoende belang moet zijn.
5.4

Beroepsbeoefenaren ook gebonden aan regels dienstverlening
De overeenkomst tot dienstverlening is een wederkerige overeenkomst. Zowel het
farmaceutisch bedrijf als de beroepsbeoefenaar verbindt zich. Dat betekent dat niet
alleen het farmaceutisch bedrijf moet voldoen aan de reclameregels. De beroepsbeoefenaar deelt de verantwoordelijkheid om zorg te dragen voor een heldere
schriftelijke dienstverleningsovereenkomst, een redelijke vergoeding en een dienst
die van belang is voor de uitoefening van de geneeskunst, farmacie, tandheelkunde
of verloskunde. De inspectie koos ervoor om zich in dit onderzoek te richten op de
farmaceutische bedrijven. Reden hiervoor was dat de inspectie niet eerder optrad
tegen beroepsbeoefenaren in het kader van dienstverlening. De inspectie wilde niet
eerder optreden tegen beroepsbeoefenaren dan dat zij een voornemen hiertoe aan
het veld kenbaar had gemaakt. De inspectie maakt dat voornemen in dit rapport
kenbaar.

u

v
Pagina 24 van 36

De inspectie sprak onder meer met vertegenwoordigers van Nefarma, de Stichting Code Geneesmiddelenreclame, de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en beroepsbeoefenaren die ervaring hadden met
deelname aan adviesraden.
Zie bijvoorbeeld uitspraak CvB CGR B03.025/04.01.

Adviesraden farmaceutische industrie getoetst aan reclameregels | december 2012

6

Summary

Many pharmaceutical companies call upon the services of an external ‘advisory
board’. The Health Care Inspectorate has conducted an investigation of such
advisory boards to gauge compliance with legislation governing product promotion
and advertising. In 21 of the 33 cases examined, the service agreements between
companies and the members of their advisory boards were found to be inadequate.
The legislative framework governing remuneration must be further refined.
For the purposes of this study, the Inspectorate defined an ‘advisory board’ as: “a
group of professional practitioners or other experts who, at the invitation and
expense of the pharmaceutical industry, provide advice to one or more companies
active within that industry”.
Between October 2011 and March 2012, the Inspectorate made unannounced visits
to the meetings of 14 companies’ advisory boards, while between December 2011
and 2012, it conducted a post facto examination of documents relating to meetings
of a further 19 advisory boards. In all 33 cases, the focus was on compliance with
the requirements for the provision of services of Article 94(a) of the Geneesmiddelenwet (Medicines Act) and Section 2.1(a) of the accompanying Beleidsregels
gunstbetoon (Policy Regulations on Inducements). The Act defines an ‘inducement’
as “the award, pledge or promise of any pecuniary or non-pecuniary advantage with
the apparent intent of encouraging the recipient to endorse, prescribe, supply,
administer or otherwise use a particular pharmaceutical product”. Remuneration for
services rendered is, however, permissible subject to the following conditions: (1) a
written agreement establishing the nature and extent of the services is in place; (2)
the amount of remuneration (or value of payments in kind) is reasonable and
proportionate; (3) the services promote the interests of (the practice of) medicine,
pharmaceutical science, dentistry, or obstetrics.
The Inspectorate found the service agreements applied by many pharmaceutical
companies to be of inadequate clarity. In 21 of the 33 cases examined, the
Inspectorate was unable or insufficiently able to determine the number of hours or
precise nature of the services the advisory board members were compensated for.
The Inspectorate finds that the legislative framework which establishes ‘reasonable
and proportionate’ remuneration must be improved. Current legislation does not
offer an adequate definition of the nature of the services for which (financial)
compensation may be offered, the amount of such compensation expressed as a
standard hourly fee, or the grounds on which companies are permitted to deviate
from that standard fee.
The Inspectorate imposed corrective measures on the 21 companies whose service
agreements showed serious shortcomings. In eleven cases, the remuneration paid
to one or more members of the advisory boards was not within the standard limits
applied by the Inspectorate. However, the Inspectorate opted to apply an ‘incentive
measure’ rather than corrective action since it was accepted that the companies
concerned may not have been properly aware of those limits.
The Inspectorate has formally advised the industry’s self-regulatory body Stichting
Code Geneesmiddelenreclame (Advertising Code for Pharmaceuticals Foundation;
CGR) to issue clear guidelines for the production of a written service agreement
which clearly states the purpose and form of the relevant activities, together with
Pagina 25 van 36

Inspectie voor de Gezondheidszorg

conditions on the permissibility of payments in respect of travel and accommodation
expenses. Such guidelines should be in place by 1 January 2014.
The Inspectorate has further advised the Minister of Health, Welfare and Sport
(VWS) to amend or supplement the Policy Regulations on Inducements to include a
clear framework which will enable companies and the members of their advisory
boards to determine ‘reasonable and proportionate’ remuneration for services
rendered. This framework, which should also be in place by 1 January 2014, could
be based on existing norms. The Inspectorate has also requested the Minister to
consider certain further amendments to the Policy Regulations on Inducements.

Pagina 26 van 36

Adviesraden farmaceutische industrie getoetst aan reclameregels | december 2012

Literatuurlijst

1

2

3
4

5

Fase IV-onderzoek als marketinginstrument: beïnvloeding van voorschrijfgedrag
door combinatie van elementen. Den Haag: Inspectie voor de Gezondheidszorg;
april 2009. Beschikbaar via: www.igz.nl
Behandelrichtlijnen en geneesmiddelenformularia vatbaar voor beïnvloeding
door farmaceutische industrie. Den Haag: Inspectie voor de Gezondheidszorg;
oktober 2009. Beschikbaar via: www.igz.nl
Gunstbetoon bij nascholing huisartsen binnen de reclameregels. Den Haag:
Inspectie voor de Gezondheidszorg; januari 2010. Beschikbaar via: www.igz.nl
Nalevingsniveau reclameregels bij nascholing van medisch specialisten
voldoende, betere borging nodig. Den Haag: Inspectie voor de Gezondheidszorg;
november 2012. Beschikbaar via: www.igz.nl
Physicial Payment Sunshine Act: Physicians and life sciences companies coming
to terms with transparancy? Deloitte; 2012. Beschikbaar via:
https://www.deloitte.com/assets/DcomGlobal/Local%20Assets/Documents/LSHC/dttl_lshc_ForbesInsightsLSHCTranspar
encyReport.pdf

Pagina 27 van 36

Adviesraden farmaceutische industrie getoetst aan reclameregels | december 2012

Bijlage 1

Onderzoeksmethode

Definitie adviesraad
Als een adviesraad merkte de Inspectie voor de Gezondheidszorg (de inspectie)
binnen dit onderzoek aan: “een samenkomst van beroepsbeoefenaren en andere
deskundigen op kosten en uitnodiging van de farmaceutische industrie waarbij
beroepsbeoefenaren en andere deskundigen de farmaceutische industrie van advies
voorzien.”
Selectie van adviesraden
De inspectie maakte een zo breed mogelijke selectie van farmaceutische bedrijven
die mogelijk een adviesraad hadden. Zij ging ervan uit dat bedrijven die actief zijn
met nieuwe geneesmiddelen baat hebben bij vormen van marketing zoals adviesraden. Dit in tegenstelling tot bedrijven die al jaren dezelfde middelen op de markt
hebben.
De inspectie nam de lijst van bedrijven met een fabrikanten- of groothandelsw
vergunning in Farmatec als uitgangspunt. Zij gebruikte de lijst met peildatum
18 januari 2011. Op deze lijst stonden in totaal ongeveer 430 farmaceutische
vergunninghouders.
Op de website van de European Medicines Agency (EMA) (www.ema.europa.eu)
selecteerde de inspectie op 7 juli 2011 een lijst van alle toegelaten geneesmiddelen
in de afgelopen vijf jaar, dus tussen juli 2006 en juli 2011. In deze periode kregen
ongeveer 350 geneesmiddelen een toelating voor de Europese markt.
Bij deze producten zocht de inspectie op basis van de European public assessment
reports (EPAR) handmatig de Nederlandse registratiehouder in de Farmatec lijst.
Dat leverde een lijst van 49 registratiehouders op.
De inspectie schreef alle 49 bedrijven aan met het verzoek een overzicht toe te
sturen van alle adviesraden voor hun gehele productaanbod die zij hadden
georganiseerd of nog zouden organiseren in de periode 1 april 2011 t/m 1 april
2012. De inspectie kreeg (na rappel) 100% respons. 35 van de 49 bedrijven gaven
aan adviesraden te hebben georganiseerd/te organiseren in de betreffende periode.
In totaal gaven de bedrijven 443 adviesraden op, de hoeveelheid adviesraden per
bedrijf in de onderzoeksperiode varieerde van één tot 68.
Onaangekondigde bezoeken en retrospectief onderzoek
De inspectie besloot van de 35 bedrijven met adviesraden van ieder bedrijf één
adviesraad te onderzoeken. Zij selecteerde willekeurig achttien adviesraden om
onaangekondigd te bezoeken en zeventien adviesraden om documenten van te
onderzoeken nadat die adviesraden bijeen kwamen (retrospectief onderzoek).
Reden hiervoor was dat zij de adviesraden zo eerlijk mogelijk wilde verdelen over
retrospectief onderzoek en inspectiebezoeken. Voor het retrospectief onderzoek
selecteerde de inspectie adviesraden in de periode april 2011 t/m september 2011.
Voor de inspectiebezoeken selecteerde zij adviesraden in de periode oktober 2011
t/m maart 2012.
Omdat niet alle opgegeven adviesraden doorgingen of hadden plaatsgevonden paste
de inspectie de selectie gedurende het onderzoek aan. Uiteindelijk bezocht zij
veertien adviesraden en onderzocht zij negentien adviesraden retrospectief.

w

Farmatec behandelt onder meer aanvragen voor vergunningen op grond van de Geneesmiddelenwet. Zie
http://www.farmatec.nl/overfarmatec/.
Pagina 29 van 36

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Beoordeelde documenten
De inspectie beoordeelde de volgende documenten van de retrospectief onderzochte
adviesraden:
− uitnodiging aan de deelnemers.
− deelnemerslijst.
− programma van de adviesraad.
− dienstverleningsovereenkomsten.
− kostenspecificatie van de gehele adviesraad (eindafrekening).
De inspectie beoordeelde de volgende documenten van de onaangekondigd
bezochte adviesraden:
− deelnemerslijst.
− uitnodiging.
− stukken die deelnemers hebben voorbereid.
− programma.
− presentaties.
− dienstverleningsovereenkomsten.
− kostenspecificatie van de gehele adviesraad (eindafrekening).
− standaard procedure, indien van toepassing.
Zie bijlage 3 voor de vragen die de inspectie tijdens de bezoeken stelde.
Enquête CGR
De CGR zette in de zomer van 2011 een enquête uit onder de leden van Nefarma en
Bogin, ongeveer 35 farmaceutische bedrijven. 21 bedrijven reageerden, wat neer
kwam op een respons van 60%. De bedrijven die reageerden, zijn mogelijk niet
dezelfde bedrijven als die waarvan de inspectie een adviesraad bezocht/onderzocht.
Opgemerkt moet worden dat de CGR de enquête niet uitzette in het kader van dit
onderzoek. Het doel van de enquête was om te achterhalen hoeveel en welke
financiële relaties farmaceutische bedrijven hebben met beroepsbeoefenaren. De
CGR gebruikte de uit de enquête verkregen informatie voor de opzet van het
centraal register voor openbaarmaking van financiële relaties tussen beroepsbeoefenaren en farmaceutische ondernemingen. De stichting gaf de inspectie
toestemming om de voor dit onderzoek relevante uitkomsten van de enquête te
gebruiken. De inspectie maakte voor de beantwoording van deelvraag 2 gebruik van
de informatie over de hoeveelheid en de hoedanigheid van de deelnemers aan
adviesraden.

Pagina 30 van 36

Adviesraden farmaceutische industrie getoetst aan reclameregels | december 2012

Bijlage 2

Toetsingskader

Geneesmiddelenwet en Beleidsregels gunstbetoon
x
De Geneesmiddelenwet en de Beleidsregels nadere invulling van het begrip
y
gunstbetoon in de Geneesmiddelenwet (Beleidsregels gunstbetoon) vormen het
toetsingskader voor dit onderzoek. Naast dit wettelijk kader stelde de zelfreguleringz
instantie Stichting Code Geneesmiddelenreclame normen op. Omdat deze normen
geen wettelijke status hebben, leveren deze zelfreguleringnormen geen handvatten
aa
op voor handhaving door de Inspectie voor de Gezondheidszorg (inspectie).
De volgende artikelen van de Geneesmiddelenwet en de Beleidsregels gunstbetoon
zijn voor dit onderzoek van belang:
− artikel 1, eerste lid, onder zz van de Geneesmiddelenwet : “Gunstbetoon: het in
het vooruitzicht stellen, aanbieden of toekennen van geld of op geld waardeerbare diensten of goederen met het kennelijke doel het voorschrijven, ter hand
stellen of gebruiken van een geneesmiddel te bevorderen.”
− artikel 94, onder a van de Geneesmiddelenwet: “Gunstbetoon is verboden tenzij
tegenover de aan een beroepsbeoefenaar in het vooruitzicht gestelde, aangeboden of toegekende gelden of op geld waardeerbare diensten of goederen dan
wel tegenover zodanige door een beroepsbeoefenaar aanvaarde of ontvangen
gelden, diensten of goederen, op basis van een schriftelijke overeenkomst door
de beroepsbeoefenaar een prestatie wordt verricht die in een redelijke
verhouding staat tot die gelden, diensten of goederen en van belang is voor de
uitoefening van de geneeskunst, de farmacie, de tandheelkunst of de verloskunst.”
− artikel 2.1 onder A van de Beleidsregels gunstbetoon: “Uitgangspunt hoort te
zijn dat de beloning voor door beroepsbeoefenaren geleverde diensten in redelijke verhouding moet staan met de geleverde tegenprestatie. Dat past ook bij
de wettelijke bepalingen omtrent dienstverlening (artikel 405 van boek 7 van
het Burgerlijk Wetboek). De beroepsbeoefenaar heeft recht op een redelijke
beloning en vergoeding van gemaakte onkosten. Wat in een concreet geval een
redelijke vergoeding is, is afhankelijk van diverse factoren, zoals de aard en
omvang van de geleverde diensten, het tijdsbeslag, de positie en kwalificaties
van de betrokken beroepsbeoefenaar, et cetera. Toetsing zal in essentie
plaatsvinden aan de hand van de bestede tijd en een uur- of dagtarief. Voor het
laatste kan voor bepaalde beroepsgroepen wordt aangesloten bij de (uur)tarieven die voor de betrokken beroepsbeoefenaren zijn vastgesteld krachtens
de Wet Marktordening Gezondheidszorg, of bij de adviestarieven gepubliceerd
door organisaties van de betrokken beroepsbeoefenaren.
Om de honorering van de dienstverlening te kunnen beoordelen dient de
(dienstverlenings) overeenkomst (met inbegrip van de te verrichten diensten en

x

Staatsblad 2007, 93; inwerkingtreding 1 juli 2007. Laatste wijziging Staatsblad 2011, 572: inwerkingtreding
1 januari 2012.
y Staatscourant 29 juni 2007, nr. 123, p.19. Met ingang van 1 februari 2012 zijn deze Beleidsregels gunstbetoon
vervangen door de Beleidsregels inzake gunstbetoon als bedoeld in artikel 94 van de Geneesmiddelenwet
(Beleidsregels gunstbetoon Geneesmiddelenwet, Staatscourant 18 januari 2012, nr. 854). Dit had geen gevolgen
voor de beoordeling van dienstverlening binnen dit onderzoek.
z Uitwerking Normen Gunstbetoon (www.cgr.nl).
aa De normen van CGR kunnen niet worden gezien als veldnormen, omdat veldnormen alleen invulling kunnen
geven aan ‘normentoezicht’: wetten met algemeen en open geformuleerde normen. De betekenis en concrete
invulling van deze algemeen en open geformuleerde normen staan niet in de wet, maar worden uitdrukkelijk
overgelaten aan zorgaanbieders. Bij de geneesmiddelenreclameregels is geen sprake van algemeen en open
geformuleerde normen die kunnen worden ingevuld, maar van ‘regeltoezicht’: wetten met expliciet en
gedetailleerd geformuleerde regels.
Pagina 31 van 36

Inspectie voor de Gezondheidszorg

tegenprestatie) schriftelijk te zijn vastgelegd en dienen doelstelling en uitvoering
van de te verlenen dienst helder te zijn omschreven.”
Beoordelingskader inspectie
Het beoordelingskader van de inspectie bestond uit de volgende drie onderdelen:
1 Dienstverleningsovereenkomst: de inspectie controleerde of de bedrijven
dienstverleningsovereenkomsten hadden. Vervolgens beoordeelde zij of in de
dienstverleningsovereenkomsten de doelstelling en uitvoering van de diensten
helder waren omschreven. Hierbij toetste zij of zij uit de dienstverleningsovereenkomsten kon afleiden waar en wanneer de adviesraad plaatsvond en
hoeveel uren de deelnemers moesten besteden aan welke diensten tegenover
welke vergoeding. Deze gegevens moesten blijken uit één document en niet
verdeeld zijn over bijvoorbeeld het programma, de dienstverleningsovereenkomsten en declaratieformulieren. Hiermee sloot de inspectie aan bij de
bb
‘Uitwerking Normen Gunstbetoon’ (UNG) van de CGR. Bij de beoordeling van
de helderheid van de dienstverleningsovereenkomsten betrok de inspectie dan
ook geen andere documenten of informatie van het bedrijf.
2 Vergoeding: de inspectie beoordeelde de hoogte van de vergoeding. Zij betrok
voor de beoordeling van de vergoeding wel informatie uit andere documenten of
aanvullende vragen aan het bedrijf wanneer die informatie niet voldoende bleek
uit de dienstverleningsovereenkomsten. Naast de geldelijke vergoeding rekende
de inspectie tot de vergoeding de verblijfkosten (eten en drinken) tijdens de
adviesraad. De vergoeding voor reistijd en reiskosten beoordeelde zij niet. De
inspectie deelde de som van de totale geldelijke vergoeding en de totale
verblijfkosten van een deelnemer door het aantal uren dat de deelnemer aan de
adviesraad besteedde. Voor de redelijkheid van de vergoeding zocht de inspectie
cc
aansluiting bij de tarieven die de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) hanteert.
De inspectie achtte in ieder geval de volgende uurtarieven redelijk:
− huisartsen: €80;
− andere medisch specialisten: €140;
− hoogleraren: €200.
3 Voor apothekers, onderzoekers en AIOS hield de inspectie de norm voor huisartsen aan omdat zij niet een vergelijkbare opleiding genoten hadden als
medisch specialisten.
4 De inspectie hanteerde in het kader van proportionele handhaving een marge
van 25% op de norm alvorens een bedrijf aan te spreken op een te hoge
vergoeding.
5 Voor deelnemende niet-beroepsbeoefenaren nam de inspectie als uitgangspunt
dat dienstverlening in adviesraden is toegestaan. De redelijkheid van de
vergoeding beoordeelde de inspectie niet expliciet. Zij gebruikte de vergoeding
die de adviserende beroepsbeoefenaren bij dezelfde adviesraad kregen als
graadmeter. Wanneer zij de vergoeding aan de beroepsbeoefenaren redelijk
vond, ging zij ervan uit dat de vergoeding voor de niet-beroepsbeoefenaren ook
redelijk was. De aan de niet-beroepsbeoefenaren betaalde vergoedingen komen
daarom niet terug in dit rapport.
6 Belang diensten: de inspectie onderzocht of de adviesraadleden daadwerkelijk
een prestatie leverden. Zij keek daarbij naar het inhoudelijk programma en de
daadwerkelijke deelname van de adviseurs aan de bijeenkomst van de adviesraad.

bb http://www.cgr.nl/getattachment/Gedragscode-Geneesmiddelenreclame/Uitwerking-NormenGunstbetoon/Uitwerking-Normen-Gunstbetoon-20120120.pdf.aspx. Zie onderdeel D van de UNG en punt 9.2 van
de toelichting daarop.
cc De tarieven voor huisartsen en medisch specialisten baseerde de inspectie op respectievelijk tariefbeschikking
TB/CU-7023-01, onder B1, en beleidsregel BR/CU-2031, onder 5, van de NZa.
Pagina 32 van 36

Adviesraden farmaceutische industrie getoetst aan reclameregels | december 2012

Bijlage 3

Bezochte en retrospectief onderzochte
adviesraden

Bedrijf

Datum adviesraad

1

Novartis Pharma B.V.

5 oktober 2011

2

Astellas Pharma B.V.

11 oktober 2011

3

Eurocept B.V.

26 oktober 2011

4

Ipsen Farmaceutica B.V.

22 november 2011

5

Pfizer B.V.

24 november 2011

6

Bristol-Meyers Squibb B.V.

14 december 2011

7

Astra Zeneca B.V.

18 januari 2012

8

Nycomed B.V.

9 februari 2012

9

Teva Nederland B.V.

15 februari 2012

10

Merck Sharp & Dohme B.V.

20 februari 2012

11

Sanofi-Aventis Nederland B.V.

1 maart 2012

12

Merck B.V.

13 maart 2012

13

Baxter Healthcare

27 maart 2012

14

GlaxoSmithKline B.V.

27 maart 2012

Figuur 5: Bedrijven waarvan de inspectie een adviesraad bezocht, en datum waarop
die adviesraad plaats vond (n=14)

Bedrijf

Datum adviesraad

15

Amgen B.V.

11 april 2011

16

Boehringer Ingelheim B.V.

18 april 2011

17

Actavis B.V.

20 april 2011

18

Bayer B.V.

12 mei 2011

19

Nordic Pharma B.V.

17 mei 2011

20

CSL Behring B.V.

31 mei 2011

21

Biogen Idec International B.V.

31 mei 2011

22

Gilead Sciences Netherlands B.V.

31 mei 2011

23

Cephalon B.V.

6 juni 2011

24

Novo Nordisk B.V.

21 juni 2011
Pagina 33 van 36

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Bedrijf

Datum adviesraad

25

Allergan B.V.

28 juni 2011

26

Roche Nederland B.V.

28 juni 2011

27

Eli Lilly Nederland B.V.

28 juni 2011

28

Janssen-Cilag B.V.

13 juli 2011

29

Genzyme Europe B.V.

22 augustus 2011

30

Servier Nederland Farma B.V.

26 september 2011

31

UCB Pharma B.V.

28 september 2011

32

Ferring B.V.

28 september 2011

33

Celgene B.V.

13 oktober 2011

Figuur 6: Bedrijven waarvan de inspectie een adviesraad retrospectief onderzocht,
en datum waarop die adviesraad plaatsvond (n=19)

Pagina 34 van 36

Adviesraden farmaceutische industrie getoetst aan reclameregels | december 2012

Bijlage 4

Vragenlijst inspectiebezoeken

Vragen over organisatie van de adviesraad
1
2
3
4
5

Wie is verantwoordelijk voor de organisatie van de adviesraad (organisator)?
Wie is initiatiefnemer van de adviesraad (initiator)?
Wat is uw betrokkenheid bij deze bijeenkomst?
Wat is het doel van de adviesraad?
Is de adviesraad tot stand gekomen volgens een standaard procedure die uw
bedrijf hanteert voor adviesraden?

6
a
b

Hoe is de samenstelling van de adviesraad?
Waarom heeft de adviesraad deze samenstelling?

Vragen over de dienstverlening
7
a
b
c
d

Welke diensten verrichten de deelnemers in het kader van de adviesraad?
Hoeveel uren worden de deelnemers geacht te besteden aan de diensten?
Hoe hoog is de vergoeding voor de deelnemers?
Hoe zijn de vergoedingen voor de deelnemers bepaald?

a

Hebben alle leden van de adviesraad een schriftelijke
dienstverleningsovereenkomst?
Zo ja, mag ik een afschrift van de overeenkomst(en)?

8

b

Pagina 35 van 36

IGZ 12-61

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Pagina 36 van 36