Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2020–2021

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1531
Vragen van de leden Alkaya en Karabulut (beiden SP) aan de Minister voor
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking over maatschappelijk
verantwoord investeren en wapenproductie (ingezonden 16 december 2020).
Antwoord van Minister Kaag (Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking) (ontvangen 3 februari 2021).
Vraag 1
Hebt u kennisgenomen van het rapport «Controversial arms trade and
investments of insurers»?1
Antwoord 1
Ja
Vraag 2
Hoe beoordeelt u de conclusies van de Eerlijke Verzekeringswijzer in het licht
van het gesprek dat u in februari 2019 voerde met de verzekeraars over dit
onderwerp?2 Kunt u dat toelichten?
Antwoord 2
Zoals ik uw Kamer eerder berichtte sprak ik op 20 februari 2019 met het
Verbond van Verzekeraars.3 Het gesprek ging onder andere over hoe
verzekeraars omgaan met investeringsbeslissingen met betrekking tot
controversiële wapens en controversiële wapenhandel. Sindsdien is er door
de partijen bij het IMVO-convenant voor de verzekeringssector (hierna: het
convenant) een themakader opgesteld over controversiële wapens en
1

PAX & Eerlijke Verzekeringswijzer, 9 december 2020, «Controversial arms trade and investments of insurers», https://eerlijkegeldwijzer.nl/media/496454/2020–12-praktijkonderzoekcontroversial-arms-trade.pdf. Zie ook: Telegraaf, 9 december 2020, «Verzekeraars onder vuur
om investeren in wapens».
2
Aanhangsel van de Handelingen, vergaderjaar 2019–2020, nr. 858; «Met het Verbond van Verzekeraars is op 20 februari 2019 gesproken over hoe verzekeraars omgaan met investeringsbeslissingen met betrekking tot controversiële wapens en controversiële wapenhandel binnen het
IMVO-convenant voor verzekeraars. Daarbij is ook aangegeven dat het aan verzekeraars zelf is
om te bepalen in welke bedrijven zij investeren.»
3
Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2018–2019, nr. 2161, 4 april 2019 Beantwoording vragen
van de leden Karabulut en Alkaya (SP) over maatschappelijk verantwoord investeren door
levensverzekeraars en andere institutionele beleggers.

ah-tk-20202021-1531
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

1

wapenhandel met hoog-risicolanden.4 Op 26 januari 2021 werd er vanuit het
convenant een webinar georganiseerd om het themakader verder toe te
lichten en onder de aandacht van verzekeraars te brengen. Ook heeft een
werkgroep van het convenant, zoals afgesproken in het gesprek van
20 februari, een casussessie georganiseerd waarin wapenhandel met
hoog-risicolanden is besproken met en door verzekeraars. De lessen die
hieruit geleerd zijn, kunnen door verzekeraars worden geraadpleegd.5
De naleving van de OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen
(hierna OESO-richtlijnen) en de UN Guiding Principles on Business and
Human Rights (UNGP’s) is een individuele verantwoordelijkheid van de
verzekeraars. Zij maken hun eigen afweging of zij beleggen in de defensieindustrie, met in achtneming van het verbod om te investeren in ondernemingen die clustermunitie, of cruciale onderdelen daarvan, produceren, verkopen
of distribueren. Verzekeraars behoren hierbij, conform OESO-richtlijnen en
UNGP’s, risico’s in kaart te brengen, hun invloed aan te wenden om deze
risico’s te voorkomen en aan te pakken en hierover verantwoording af te
leggen.
Voor wat betreft de conclusies van de Eerlijke Verzekeringswijzer merkt het
kabinet op dat de onderzoeksresultaten betrekking hebben op de verzekeraars
in hun hoedanigheid als group. Dit houdt in dat ook gegevens van de
niet-Nederlandse entiteiten van de verzekeraars zijn gebruikt. Alleen voor
Aegon is een korte toelichting gegeven over het beleid van de Nederlandse
entiteit. Het kabinet erkent dat middels ondertekening van het convenant door
het Verbond van Verzekeraars de Nederlandse entiteit van desbetreffende
verzekeraars gehouden is aan het convenant. Tegelijkertijd verwacht het
kabinet van alle Nederlandse bedrijven dat zij internationaal maatschappelijk
verantwoord ondernemen door invulling te geven aan internationale normen
zoals die zijn neergelegd in de OESO-richtlijnen, waar de UNGP’s onderdeel
van uitmaken.
Het kabinet verwijst verder naar de intentieverklaring die ondertekend is door
Achmea B.V., AEGON N.V. en NN Group N.V. 6 Deze laatste twee worden
specifiek in het rapport van de Eerlijke Verzekeringswijzer genoemd. De
intentieverklaring is niet juridisch bindend is, maar verzekeraars geven hierin
wel aan de geest en doelstellingen van het convenant te ondersteunen en
zoveel mogelijk in lijn met de doelstellingen en afspraken overeengekomen in
het convenant te zullen handelen. Het kabinet roept verzekeraars op om
invulling te blijven geven aan deze intentieverklaring.
Het kabinet onderschrijft dat bedrijven, zoals producenten van militaire
goederen, ook verantwoordelijk zijn voor gepaste zorgvuldigheid ten aanzien
van transacties naar gevoelige eindbestemmingen. De zes criteria die de
Eerlijke Verzekeringswijzer noemt, kunnen behulpzaam zijn in het beoordelen
van eventuele gevoeligheden en risico’s met betrekking tot de eindbestemming. Het is echter niet zo dat er per definitie geen militaire goederen
geleverd mogen worden aan dergelijke landen, die immers ook vaak een
legitieme veiligheidsbehoefte kennen. Of een individuele transactie risicovol
is, moet per geval beoordeeld worden op grond van de acht criteria uit het
EU Gemeenschappelijk Standpunt en hangt af van de aard van de goederen,
de specifieke eindgebruiker en het beoogd eindgebruik.
Vraag 3
Hoe zorgt u voor verbetering van de naleving van de afspraken van het
verzekeringsconvenant?7
Antwoord 3
Het kabinet hecht er waarde aan dat de verplichtingen uit het convenant
worden nagekomen. Hiertoe neemt de overheid onder andere deel aan de
stuurgroep en alle werkgroepen van het convenant. Tussen de verschillende
4

https://www.imvoconvenanten.nl/nl/verzekeringssector/convenant/-/media/
C9D9C20C26A6406AB174D4CD4D485274.ashx
5
https://www.imvoconvenanten.nl/-/media/imvo/files/verzekeringssector/geleerde-lessenverzekeringssector.pdf?la=nl&hash=6958F6FD249A2D2FA1C0D30A591820BF
6
https://www.imvoconvenanten.nl/-/media/imvo/files/verzekeringssector/intentieverklaringverzekeringssector.pdf
7
Zie: https://www.imvoconvenanten.nl/-/media/imvo/files/verzekeringssector/
monitoringsrapport-2.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

2

convenantspartijen, waaronder de overheid, vindt een doorlopende dialoog
plaats. Zoals aangegeven in haar reactie op het meest recente monitoringsrapport heeft de stuurgroep inmiddels een actieplan opgesteld met meer
aandacht voor het onderling overleg tussen de partijen en een betere
betrokkenheid van de achterban van de verzekeraars.8 Zij benadrukt dat er
een extra inspanning nodig is om in het volgende convenantsjaar een
zichtbare stap voorwaarts te zetten bij de implementatie van het convenant
door de verzekeraars die nu achter op schema dreigen te lopen.
Vraag 4
Hebt u in het afgelopen jaar contact met Allianz, Aegon en NN Group gehad
over het feit dat zij beleggen in bedrijven die militaire goederen verkopen aan
Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten (er was immers een
presumption of denial)? Zo nee, bent u voornemens dat te doen? Waarom
hebt u het niet gedaan of waarom zult u het niet doen? Zo ja, wat was hun
reactie?
Antwoord 4
In 2020 heb ik heb geen contact gehad met Allianz, Aegon en NN Group over
hun individuele beleggingen. In ben bereid een vervolg te geven aan het
gesprek dat ik met de sector heb gevoerd op 20 februari 2019, onder andere
over hoe verzekeraars omgaan met investeringsbeslissingen met betrekking
tot controversiële wapens en controversiële wapenhandel. In een vervolggesprek zal ik met verzekeraars bespreken welke voortgang sindsdien is
gemaakt en waar nog ruimte voor verbetering bestaat.
Overigens nodigt het kabinet verzekeraars uit om te allen tijde expertise van
maatschappelijke organisaties te gebruiken bij het opstellen van hun
ESG-beleid (Environmental, Social, Governance) en het in de praktijk brengen
van gepaste zorgvuldigheid. Ook het themakader controversiële wapens en
wapenhandel met hoog-risicolanden biedt handvatten aan verzekeraars om
met dit onderwerp aan de slag te gaan.9
Vraag 5
Kunt u aangeven hoe de beleggingen van de verzekeraars zich verhouden tot
de uitvoering van een aantal afspraken voor een convenant voor Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (IMVO) die zijn gemaakt voor
bedrijven met betrokkenheid bij wapenhandel met zogeheten hoogrisicogebieden?10
Antwoord 5
In de convenantstekst zijn geen afspraken opgenomen over investeringen in
bedrijven met betrokkenheid bij wapenhandel met zogeheten hoogrisicogebieden. Het convenant noemt de sector wel als voorbeeld van een
sector die gevoelig is voor schending van ESG-normen (Environmental,
Social, Governance). Daarnaast bevat het convenant de afspraak om een
themakader over controversiële wapens en controversiële wapenhandel te
ontwikkelen. Dit is inmiddels gebeurd, zie ook het antwoord op vraag 2. De
convenantspartijen zien dit kader als een hulpmiddel/handreiking ter
ondersteuning van de verzekeraar om aan de slag te gaan met themaspecifiek beleggingsbeleid.
Vraag 6
Wat is uw inzet geweest bij de totstandkoming van deze afspraken? Kunt u
aangeven hoe de overheid bij totstandkoming van dit afsprakenkader de
toepassing van de richtlijnen voor multinationale ondernemen van de
Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) op dit
onderwerp heeft uitgewerkt?

8

https://www.imvoconvenanten.nl/nl/verzekeringssector/nieuws/monitoringsrapport-tot-actie
https://www.imvoconvenanten.nl/nl/verzekeringssector/convenant/-/media/
C9D9C20C26A6406AB174D4CD4D485274.ashx
10
Aanhangsel van de Handelingen, vergaderjaar 2018–2019, nr. 3527.
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

3

Antwoord 6
De overheid is als convenantpartij betrokken geweest bij de totstandkoming
van het themakader controversiële wapens en wapenhandel met hoogrisicolanden. Nederland heeft een goed ontwikkeld wapenexportbeleid,
gebaseerd op de acht criteria van het EU Gemeenschappelijk Standpunt. Het
beleid is er op gericht om te voorkomen dat militaire goederen uit Nederland
bijdragen aan bijvoorbeeld schendingen van mensenrechten, humanitair
oorlogsrecht of regionale instabiliteit. Dit beleid, evenals de OESO-richtlijnen,
vormde het uitgangspunt voor het themakader.
Vraag 7
Hoe benut u het themakader wapenhandel van het IMVO-convenant voor de
verzekeringssector en hoe controleert u dat?
Antwoord 7
Op 26 januari jl. werd er vanuit het convenant een webinar georganiseerd om
het themakader verder toe te lichten en onder de aandacht van verzekeraars
te brengen. De convenantsafspraken worden daarnaast jaarlijks gemonitord
door een onafhankelijke monitoringscommissie. De monitoringscommissie
beoordeelt of de afspraken die zijn gemaakt door de partijen zijn opgevolgd
binnen de afgesproken termijn. De monitoringscommissie houdt geen
toezicht op de afzonderlijke beleggingen van individuele verzekeraars,
aangezien het convenant niet voorschrijft in welke sectoren of bedrijven
verzekeraars mogen beleggen.
Vraag 8
Vindt u het toelaatbaar dat verzekeraars, die allemaal de OESO-richtlijnen en
UN Guiding Principles on Business and Human Rights onderschrijven, al
jarenlang investeren in bedrijven die wapens leveren aan Saoedi-Arabië en
VAE, zonder dat er in hun publieke rapportage aandacht wordt besteed aan
hun inspanningen om de risico’s van deze investeringen te vermijden? Zo ja,
waarom? Zo nee, wat doet u ertegen?
Antwoord 8
In hoofdstuk vijf van het convenant hebben de partijen afspraken gemaakt
over transparantie en rapportage. Het kabinet verwacht dan ook van
verzekeraars dat er in hun publieke rapportage aandacht wordt besteed aan
onder andere investeringskeuzes, stemmingen op aandeelhoudersvergaderingen en engagement dat plaatsvindt met bedrijven waarin wordt belegd. Om
verder invulling te geven aan de convenantsafspraken is in september 2020
de werkgroep transparantie van start gegaan. De werkgroep fungeert als een
medium voor een continue dialoog tussen de convenantspartijen over
transparantie. De werkgroep werkt momenteel aan een drietal papers met
handvatten voor verzekeraars hoe zij kunnen rapporteren over ESGprioritering, de Sustainable Development Goals en effectiviteit van het
ESG-beleid. In maart wordt begonnen met twee papers over onder andere
hoe verzekeraars kunnen communiceren over genomen acties na melding
van ernstige misstanden (convenantsartikel 5.3.2.iv) en de engagementaanpak
van verzekeraars (convenantsartikel 5.3.2.vi). Ook organiseert het Verbond
van Verzekeraars in het eerste kwartaal van 2021 een sessie over stap vijf van
het due diligence-proces (communiceer hoe gevolgen worden aangepakt).
Vraag 9
Hoe beoordeelt u het onderscheid dat het Verbond van Verzekeraars
aanbrengt tussen de opvatting dat «de bedragen die de onderzoekers
noemen geen betrekking hebben op premies van Nederlandse verzekerden»
en de verschillende geldstromen in het licht van de OESO-richtlijnen? Deelt u
de opvatting dat deze twee stellingen slecht rijmen? Zo nee, waarom niet?
Kunt u dat toelichten?
Antwoord 9
Het kabinet verwacht van alle Nederlandse bedrijven dat zij de OESOrichtlijnen naleven. Hoe een verzekeraar gepaste zorgvuldigheid in lijn met de
OESO-richtlijnen toepast, kan afhangen van factoren zoals de omvang van de
onderneming, de context van haar activiteiten, het bedrijfsmodel, de positie
in de toeleveringsketen en de aard van haar producten of diensten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

4

Het kabinet verwacht tegelijkertijd dat de verzekeraars die de intentieverklaring hebben ondertekend daar te goeder trouw invulling aan geven, zie
antwoord op vraag 2.
Vraag 10
Deelt u de conclusie dat er verderstrekkende maatregelen nodig zijn dan
afspraken in convenanten? Zo ja, welke? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 10
Het kabinet deelt de conclusie dat het resultaat van de convenanten alleen
niet voldoende is. Daartoe heb ik op 16 oktober 2020 de beleidsnota «Van
voorlichten tot verplichten: een nieuwe impuls voor internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemerschap» (Kamerstuk 26 485, nr. 337) met
uw Kamer gedeeld. De kern van het nieuwe IMVO-beleid is inzet op een
brede verplichting voor bedrijven om gepaste zorgvuldigheid toe te passen in
lijn met de internationale richtlijnen. Dat betekent dat een bedrijf de risico’s
voor mens en milieu in zijn keten identificeert, voorkomt, aanpakt en
daarover transparant is. Op 8 december 2020 heeft een notaoverleg over deze
beleidsnota plaatsgevonden met uw Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

5