Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

31 265

Adoptie

Nr. 32

BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 februari 2010
In uw brief van 5 oktober 2009 (2009Z16962/2009D47665) heeft u mij
verzocht u te informeren naar aanleiding van berichten dat Vereniging
Wereldkinderen adopties uit Ethiopië tijdelijk heeft stopgezet.
Tijdens een Algemeen Overleg met uw Kamer op 6 oktober 2009 (Kamerstuk 31 265, nr. 28) heb ik u bericht over het besluit van Vereniging
Wereldkinderen om de procedures voor nieuwe aanvragen voor adopties
uit Ethiopië voorlopig stil te leggen in afwachting van eigen nader onderzoek naar adopties van kinderen uit Ethiopië die in procedure zitten.
Aanleiding voor dit besluit van Vereniging Wereldkinderen is dat eerder
dossieronderzoek van afgeronde adopties aan het licht heeft gebracht dat
de achtergrondgegevens van sommige geadopteerde Ethiopische
kinderen niet altijd in overeenstemming zijn met de informatie zoals in de
dossiers was opgenomen. Zo is er in een aantal gevallen sprake van een
op papier overleden moeder die feitelijk nog leeft. In navolging van het
besluit van Vereniging Wereldkinderen heeft Stichting Afrika besloten om
de procedures voor nieuwe aanvragen voor adopties uit Ethiopië voorlopig stil te leggen en heeft ook Stichting Afrika extra onderzoek ingesteld
naar de dossiers en achtergronden van de kinderen in procedure. In
aanvulling hierop heb ik uw Kamer aangegeven dat ik voornemens ben
een werkbezoek af te leggen aan Ethiopië en u, inclusief de uitkomsten
van het nader onderzoek van Vereniging Wereldkinderen, nader te
berichten over de uitkomsten van het bezoek.
Een delegatie, bestaande uit een medewerker van mijn ministerie en
vertegenwoordigers van Vereniging Wereldkinderen en Stichting Afrika,
heeft in november 2009 een bezoek gebracht aan Ethiopië. De delegatie
heeft gesprekken gevoerd met het ministerie voor Vrouwenaangelegenheden (dat verantwoordelijk is voor adoptie in Ethiopië), het ministerie
van Buitenlandse Zaken, het agentschap van het Ethiopische Ministerie
van Justitie dat verantwoordelijk is voor de vergunningverlening aan
buitenlandse organisaties werkzaam op het terrein van adoptie in Ethiopië, de Comissioner for Children’s and Women’s Rights van het Ethiopian
Human Rights Commission, ambassades van de Verenigde Staten van

KST141016
0910tkkst31265-32
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 265, nr. 32

1

Amerika, Frankrijk, Italië, UNICEF en het Children’s Rights Policy Forum.
Daarnaast zijn bezoeken gebracht aan enkele kindertehuizen en zijn
gesprekken gevoerd met verschillende lokale autoriteiten die een verantwoordelijkheid hebben in het adoptieproces.
Inzet van de gesprekken was het verkrijgen van inzicht in de adoptieprocedures zoals deze in Ethiopië worden uitgevoerd. Uitgangspunt hierbij zijn
de beginselen die voortvloeien uit het Internationaal Verdrag inzake de
rechten van het Kind (IVRK), het Haags Adoptieverdrag en het Kwaliteitskader vergunninghouders interlandelijke adoptie. Ethiopië heeft het Haags
Adoptieverdrag niet ondertekend. Dit laat onverlet dat bij het inzichtelijk
maken van de uitvoering van de adoptieprocedures in Ethiopië de beginselen van deze verdragen en kaders voor Nederland als uitgangspunt
dienen. Daarnaast zijn de gesprekken benut om de relatie met de Ethiopische autoriteiten aan te halen en met elkaar in gesprek te raken over
verdere verbetering van de samenwerking rond interlandelijke adoptie.
Ter voorbereiding van het bezoek is overleg gevoerd met betrokken
vergunninghouders en is ook gesproken met het Permanent Bureau van
de Haagse Conferentie voor Internationaal Privaatrecht. Daarnaast is
contact gezocht met enkele Centrale autoriteiten van landen die ook uit
Ethiopië adopteren met de vraag of zij bekend zijn met feiten en omstandigheden die van betekenis kunnen zijn voor het werkbezoek.
Bevindingen
Het Haags Adoptieverdrag kent de volgende principiële uitgangspunten:
1. de moeder en/of vader die een kind ter adoptie wil afstaan moet dat
vrijwillig en na de geboorte van het kind hebben gedaan (volgens een
vastgestelde procedure) en moet zorgvuldig zijn ingelicht over de
gevolgen van adoptie;
2. er mag voor geen van de betrokkenen bij de adoptie een winstoogmerk bestaan; het betalen voor gemaakte kosten is wel toegestaan;
3. eerst dient in de omgeving van het kind, respectievelijk het land van
herkomst, een oplossing te worden gezocht alvorens interlandelijke
adoptie in beeld kan komen (subsidiariteitsbeginsel).
Deze uitgangspunten moeten waarborgen dat interlandelijke adoptie op
een integere wijze plaatsvindt waarbij het hoogste belang van het kind
wordt gediend. De bevindingen van de delegatie worden aan de hand van
deze punten toegelicht.
Ad 1: De wijze van afstand doen
Het is in het belang van kinderen dat zij door de eigen ouders worden
opgevoed. Wanneer ouders onverhoopt afstand doen van hun kind moet
vast staan dat zij dat vrijwillig doen. Er mag geen oneigenlijke druk op hen
worden uitgeoefend.
De kinderen die uit Ethiopië voor interlandelijke adoptie in aanmerking
komen zijn volgens de Ethiopische regelgeving kinderen die als vondeling
zijn aangetroffen, kinderen waar geen verzorgers of familieleden beschikbaar zijn om voor hen te zorgen of kinderen waarvan is vastgesteld dat de
ouders door medische of economische omstandigheden niet in de gelegenheid zijn om voor hen te zorgen. Om uit te sluiten dat ouders niet
vrijwillig afstand hebben gedaan en mogelijk nog op zoek zijn naar hun
kind, vindt altijd een onderzoek plaats naar de herkomst van een vondeling. Gegevens met betrekking tot de vinder en de omstandigheden waaronder het kind gevonden is, worden geregistreerd door de lokale politie.
In het geval dat een kind te vondeling is gelegd, is de lokale politie verant-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 265, nr. 32

2

woordelijk voor het onderzoek naar de biologische ouders. Tevens onderzoekt de politie de wijze waarop het kind te vondeling is gelegd. Bij dit
onderzoek worden de lokale autoriteiten en personen uit de directe omgeving betrokken. Er wordt een rapport opgemaakt dat vervolgens naar het
hogere politieniveau wordt doorgestuurd die het rapport vervolgens doorstuurt naar het ministerie voor Vrouwenaangelegenheden. Het aangetroffen kind wordt vervolgens naar een staatskindertehuis gebracht.
In het geval dat een kind wordt afgestaan door de ouders en er geen
verzorgers beschikbaar zijn, is de lokale administratieve autoriteit verantwoordelijk. Deze doet onderzoek naar de rechtmatigheid van het afstand
doen van het kind en beoordeelt de economische en sociale situatie
waarin het kind zich bevindt. Drie getuigen uit de sociale omgeving
worden om een onafhankelijk advies gevraagd naar de sociaal-economische situatie. Een rapport wordt opgemaakt waarna de lokale vertegenwoordiger van het verantwoordelijke ministerie voor Vrouwenaangelegenheden dit rapport beoordeelt. Deze doet een verzoek aan de lokale
rechtbank om een individueel onderzoek naar de sociaal-economische
leefsituatie van het kind. Dit betreft een extra controlemaatregel, die tot
doel heeft helder te krijgen dat de sociaal-economische omstandigheden
dusdanig zijn dat het doen van afstand als gerechtvaardigd kan worden
beschouwd. Vervolgens gaan deze rapporten naar het ministerie voor
Vrouwenaangelegenheden en wordt het kind naar een kindertehuis in
Addis Abeba gebracht.
Nadat een kind in een tehuis is geplaatst wordt als regel een wachttijd van
drie maanden in acht genomen voordat het kind voor interlandelijke
adoptie in aanmerking komt. Vervolgens kan de bemiddelingsprocedure
in werking treden waarbij de Nederlandse adoptie organisatie en het
kindertehuis in Ethiopië tot een voorstel voor matching komen indien aan
alle voorwaarden van zowel Ethiopische als Nederlandse zijde is voldaan.
Aan het einde van de adoptieprocedure is het de Ethiopische rechter die
oordeelt of de adoptie op een zorgvuldige en zuivere wijze heeft plaatsgevonden. Vervolgens kan na de uitspraak van de rechter een machtiging tot
voorlopig verblijf (MVV) worden aangevraagd waarna de Nederlandse
aspirant-adoptiefouders hun kind kunnen komen ophalen.
Ad 2: Geen winstoogmerk
Het maken van winst bij adopties wordt alom als onethisch beschouwd.
Het Haags Adoptieverdrag verbiedt uitdrukkelijk het maken van winst
door een ieder die bij interlandelijke adoptie betrokken is. Vergoeding van
kosten en donaties aan kindertehuizen zijn wel toegestaan. Donaties
komen doorgaans ten goede aan de kinderen in de tehuizen die niet voor
interlandelijke adoptie in aanmerking komen. Sinds 2007 zijn alle bemiddelingsorganisaties (Ethiopische of buitenlandse) verplicht een sponsorprogramma in een lokale gemeenschap te ondersteunen. Dit is een voorwaarde om een adoptielicentie te verkrijgen. In Ethiopië is het betalen
voor kinderen in beginsel verboden. De Ethiopische autoriteiten hebben
regels gesteld voor de controle van buitenlandse adoptie organisaties in
het licht van de vergunningverlening. Op de werkzaamheden van buitenlandse adoptie organisaties en kindertehuizen vindt toezicht plaats door
het ministerie voor Vrouwenaangelegenheden en het agentschap van het
ministerie van Justitie verantwoordelijk voor de vergunningverlening aan
buitenlandse adoptie organisaties.
Ad 3: Voorkeur voor opvang in de eigen omgeving
Het Haags Adoptieverdrag gaat ervan uit dat een kind in beginsel beter af
is met opvang in de eigen omgeving dan in het buitenland. Voordat een
buitenlandse adoptie wordt overwogen, moet daarom eerst naar een
perspectief biedende plaatsing in eigen land worden gezocht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 265, nr. 32

3

In de afgelopen jaren is het aantal adopties uit Ethiopië internationaal
sterk toegenomen. Deze stijging is in belangrijke mate toe te schrijven aan
de nationale problematiek veroorzaakt door HIV en de schrijnende
armoede waardoor Ethiopië besloot haar adoptiewetgeving te verruimen.
Ook de internationale ontwikkelingen op het terrein van interlandelijke
adoptie spelen een rol. Een toenemend aantal aspirant-adoptiefouders dat
een kind wil adopteren en een afnemend aantal kinderen dat voor adoptie
beschikbaar komt uit landen waaruit voorheen veel kinderen werden
geadopteerd. En de bekendheid van bepaalde adoptiefouders, het zgn.
«Angelina Jolie effect», draagt bij aan de toegenomen interesse van met
name Amerikaanse aspirant-adoptiefouders om uit Ethiopië te willen
adopteren. In 2003 zijn er 165 kinderen uit Ethiopië door de Verenigde
Staten geadopteerd. Sindsdien zijn de cijfers jaarlijks bijna verdubbeld. In
2008 zijn er 1724 kinderen geadopteerd door de Verenigde Staten. Naar
Nederland zijn in 2004 72 kinderen uit Ethiopië geadopteerd. In 2008 zijn
er 50 kinderen geadopteerd.
Door deze ontwikkelingen is meer aandacht gekomen bij de de Ethiopische autoriteiten voor het ontwikkeling van kinderbeschermingsprogramma’s waaronder binnenlandse adopties. Mede met behulp van buitenlandse (adoptie) organisaties wordt gewerkt aan het opzetten van
gemeenschap georiënteerde projecten op lokaal niveau waardoor de
noodzaak om kinderen af te staan wordt verminderd. Ook worden mogelijkheden voor binnenlandse adopties en pleegzorg verbeterd. Training en
onderwijs aan de betrokken autoriteiten zijn hierbij belangrijke elementen.
Het uiteindelijke doel voor de Ethiopische autoriteiten is om te komen tot
het creëren van permanente woonvormen voor hun kinderen waardoor de
noodzaak voor interlandelijke adoptie afneemt.
Kwetsbaar
De populatie van Ethiopië (schatting is 80 miljoen inwoners) karakteriseert
zich als een jonge populatie met 52 % van de populatie onder de 18 jaar.
44% van de populatie is 15 jaar en jonger. De laatste schattingen van
UNICEF zijn dat ongeveer 5,5 miljoen kinderen in Ethiopië wees zijn
(inclusief zgn. halfwezen). De voornaamste redenen waarom kinderen in
Ethiopië door ouders worden afgestaan is besmetting met het HIV-virus,
verkrachting van de moeder of de sociaal-economische omstandigheid
waarin de ouders verkeren waardoor zij niet in staat zijn om voor hun
kinderen te zorgen.
De Ethiopische wet- en regelgeving op het terrein van kinderbescherming
is onlangs herzien door de bestaande alternatieve richtlijnen voor kinderbescherming van 2001 te concretiseren en in lijn te brengen met de praktische realiteit. Deze richtlijnen zijn gebaseerd op het Internationaal Verdrag
inzake de Rechten van het Kind, het handvest van de Afrikaanse Unie voor
de rechten van het kind en de nationale wet- en regelgeving. Tijdens het
bezoek hebben de autoriteiten aangegeven dat zij voorbereidingen treffen
om toetreding tot het Haags Adoptieverdrag mogelijk te maken. Met
behulp van UNICEF, de Verenigde Staten van Amerika, Frankrijk en een
nationaal comité worden hiertoe voorbereidingen getroffen voor een
ondersteuningsprogramma om de kinderbescherming in Ethiopië te
versterken.
Daarnaast is de bereidheid bij de nationale autoriteiten gebleken om
veranderingen door te voeren voor lokale gemeenschapsprogramma’s die
betrekking hebben op hereniging van kind en ouders, pleegzorg faciliteiten en binnenlandse adopties.
Ook is er meer aandacht voor de controle op de werkzaamheden van
buitenlandse adoptie organisaties met de oprichting van een agentschap

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 265, nr. 32

4

voor de vergunningverlening van buitenlandse (hulp) organisaties onder
het ministerie van Justitie. Een eerste proeve van bekwaamheid voor dit
agentschap is de hernieuwde registratie en verificatie van 71 adoptie
organisaties die werkzaam zijn in Ethiopië in 2009. Ook Vereniging
Wereldkinderen en Stichting Afrika zijn onderworpen aan deze procedure.
Vervolgens zullen jaarlijkse controles worden uitgevoerd en bezoeken aan
de Ethiopische vestigingen van deze organisaties worden afgelegd door
het agentschap. Voor de toekomst zullen ook de kindertehuizen en de
follow-up rapporten van adopties nader worden onderzocht.
De veronderstelde misstanden die voor Vereniging Wereldkinderen aanleiding zijn geweest tot het instellen van onderzoek en geluiden over mogelijke misstanden die via andere kanalen bekend zijn geworden, worden
door de Ethiopische autoriteiten ook gesignaleerd en onderkend.
Geruchten die de ronde doen zijn, dat er sprake zou zijn van lokale organisaties die kinderen ronselen voor adoptie, betalingen aan politie officieren, het omzeilen van de regels door het afgeven van valse verklaringen of het falsificeren van verklaringen. In reactie op deze geluiden
hebben de Ethiopische autoriteiten aangegeven dat kinderen die als
vondeling worden aangetroffen door de politie alleen nog naar staatskindertehuizen mogen worden gebracht. Zo wordt gepoogd om te voorkomen dat er mogelijke betalingen worden gedaan door kindertehuizen
voor het aanbrengen van vondelingen. Ook is met de herziening van de
richtlijnen voor kinderbescherming meer duidelijkheid gekomen welke
kinderen voor adoptie in aanmerking komen. In het verleden werden
gegevens en verklaringen wel eens vervalst. De verklaring in een adoptiedossier van Vereniging Wereldkinderen dat een moeder zou zijn overleden
en bij nader onderzoek blijkt te leven, is hier een voorbeeld van. Tot 2006
was het afstand doen van een kind wettelijk verboden, mits de moeder
leed aan HIV of leed aan een geestelijke ziekte. Sinds 2006 mag een
moeder en/of vader afstand doen om economische redenen en moet
hiervan zelf getuigenis afleggen in de rechtbank.
Ook is geconstateerd dat in bepaalde gevallen ouders die hun kind voor
adoptie afstaan onvoldoende op de hoogte zijn en onvoldoende geïnformeerd zijn over de consequenties van adoptie waar het gaat om het
verbreken van de familierechtelijke banden.
Reden voor Vereniging Wereldkinderen en Stichting Afrika om bij de
bemiddeling van kinderen die door ouders zijn afgestaan, deze ouders
eigenstandig te informeren over de consequenties van interlandelijke
adoptie. Daarnaast wordt de afstandsverklaring die deze ouders dienen af
te geven geverifieerd op juistheid of wordt alsnog een afstandsverklaring
gevraagd als deze niet aanwezig is. Ook wordt voortaan door de vergunninghouder een beginseltoestemming op naam aangevraagd op basis van
documenten zoals vastgelegd in het kwaliteitskader. Hierdoor wordt de
Nederlandse Centrale autoriteit als extra controleschakel in het proces
opgenomen Zoals eerder in deze brief aangegeven is er steun vanuit de
internationale gemeenschap in Ethiopië om de autoriteiten te ondersteunen (zowel financieel als adviserend) bij de opbouw van hun kinderbeschermingprogramma’s. Daarnaast is er sprake van consulaire samenwerking tussen een aantal Europese landen (waaronder Nederland) en
niet-Europese landen waarbij informatie wordt gedeeld over interlandelijke adoptie vanuit Ethiopië naar hun land. Een aantal landen is begonnen
met het analyseren van hun informatie over interlandelijke adopties om
trends te ontdekken naar mogelijke problemen die zich hebben voorgedaan in de adoptieprocedure.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 265, nr. 32

5

Conclusie
Ongeacht of een adoptie uit een verdrags- of niet verdragsland komt,
berust de verantwoordelijkheid voor de controle op de vraag of aan de
vereisten van een zorgvuldige en zuivere adoptieprocedure is voldaan bij
de verantwoordelijke autoriteiten in het land van herkomst en het ontvangende land. Hierbij is het in Ethiopië van belang dat de beginselen van het
Internationaal Verdrag voor de Rechten van het Kind in acht worden
genomen. In het geval van de bilaterale samenwerking tussen Nederland
en Ethiopië is ook van belang dat de beginselen van het Haags adoptieverdrag en de Ethiopische en Nederlandse wet- en regelgeving in acht
worden genomen en dat er vertrouwen bij beide partijen aanwezig is voor
een goede samenwerking. Deze samenwerking brengt met zich dat beide
partijen zich kunnen laten informeren ter plaatste en bij mogelijke of
gebleken misstanden elkaar kunnen aanspreken en zo nodig aandringen
op maatregelen.
Het bezoek aan Ethiopië en de gesprekken die zijn gevoerd met de Ethiopische autoriteiten en verschillende genoemde instellingen en organisaties
stellen mij in staat om een redelijk beeld te vormen van het gevoerde
beleid op het terrein van interlandelijke adoptie in Ethiopië.
De autoriteiten tonen zich aanspreekbaar voor mogelijke tekortkomingen.
Hierbij wordt aangegeven dat zij graag ondersteuning zien van de internationale gemeenschap bij de opbouw van hun kinderbeschermingsprogramma’s. De conclusies die door Vereniging Wereldkinderen zijn
getrokken uit hun onderzoek zijn onder de aandacht gebracht van de
Ethiopische autoriteiten en hebben geleid tot een aanvraag voor een
vervolgonderzoek. Hiermee geven de Ethiopische autoriteiten een signaal
af dat zij open staan voor het aanhangig maken van tekortkomingen en
bereid zijn daaraan te werken.
Gezien de bevindingen die zijn geconstateerd, concludeer ik dat er geen
aanleiding is om de thans bestaande adoptierelatie tussen Ethiopië en
Nederland te heroverwegen. De vergunninghouders Stichting Afrika en
Vereniging Wereldkinderen zullen per heden hun werkzaamheden continueren. Van belang is dat Vereniging Wereldkinderen en Stichting Afrika
doorgaan met het toepassen van de extra waarborgen die zijn ingebouwd
in de adoptieprocedures op basis van de gedane bevindingen. Daarnaast
is het van belang om nauwlettend de nationale ontwikkelingen in Ethiopië
te volgen bij het opbouwen van een kinderbeschermingsprogramma
waarbij het belang van het kind voorop staat.
Daar waar mogelijk wil ik ondersteuning bieden aan het proces van toetreding van Ethiopië tot het Haags adoptieverdrag en aan de samenwerking
van de internationale gemeenschap waarbij in gezamenlijkheid informatie
wordt gedeeld over mogelijke tekortkomingen en misstanden bij interlandelijke adopties. Versterking van de samenwerking tussen Nederland en
Ethiopië is daar een onderdeel van. Ook zal ik in Europees verband
aandacht vragen voor Ethiopië in het kader van de versterking van de
informatie-uitwisseling tussen Europese Centrale autoriteiten.
Mochten de nadere ontwikkelingen in de relatie met Ethiopië op het
terrein van adoptie aanleiding geven tot wijziging van mijn standpunt
zoals aangegeven in deze brief, dan zal ik uw Kamer daarover per
omgaande berichten. Op deze wijze meen ik recht te doen aan een zuivere
en zorgvuldige adoptieprocedure in het belang van het kind.
De minister van Justitie,
E. M. H. Hirsch Ballin

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 265, nr. 32

6