Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

22 112

Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven
van de lidstaten van de Europese Unie

Nr. 3803

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 oktober 2023
Overeenkomstig de bestaande afspraken ontvangt u hierbij 2 fiches die
werden opgesteld door de werkgroep Beoordeling Nieuwe Commissie
voorstellen (BNC).
Fiche: Raadsaanbeveling EU-coördinatie bij verstoring vitale infrastructuur
Fiche: Mededeling digitalisering sociale zekerheidscoördinatie (Kamerstuk
22 112, nr. 3804)
De Minister van Buitenlandse Zaken,
H.G.J. Bruins Slot

kst-22112-3803
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3803

1

Fiche: Raadsaanbeveling EU-coördinatie bij verstoring vitale
infrastructuur
1. Algemene gegevens
a) Titel voorstel
Voorstel voor een aanbeveling van de Raad betreffende een blauwdruk
om de respons op verstoringen van vitale infrastructuur van aanzienlijk
grensoverschrijdend belang op Unieniveau te coördineren
b) Datum ontvangst Commissiedocument
6 september 2023
c) Nr. Commissiedocument
COM(2023) 526 final // 2023/0318 (NLE)
d) EUR-Lex
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/ALL/?uri=COM:2023:526:FIN
e) Nr. impact assessment Commissie en Opinie
Niet opgesteld
f) Behandelingstraject Raad
Raad Justitie en Binnenlandse Zaken
g) Eerstverantwoordelijk ministerie
Ministerie van Justitie en Veiligheid
2. Essentie voorstel
Op 6 september jl. presenteerde de Europese Commissie (hierna: de
Commissie) een voorstel voor een Raadsaanbeveling betreffende een
blauwdruk om de respons op verstoringen van vitale infrastructuur van
aanzienlijk grensoverschrijdend belang op Unieniveau te coördineren.1
Het voorstel betreft een opvolging van één van de actiepunten voortkomend uit de Raadsaanbeveling betreffende een gecoördineerde
EU-aanpak voor het verhogen van de weerbaarheid van vitale infrastructuur.2 Die aanbeveling kwam destijds voort uit een vijfpuntenplan
van de Voorzitter van de Europese Commissie, bedoeld om de
weerbaarheid van vitale infrastructuur binnen de EU te verhogen.3 Het
vijfpuntenplan moet in het licht gezien worden van de geopolitieke
ontwikkelingen rond de illegale Russische inval in Oekraïne en incidenten
rondom vitale infrastructuur binnen de EU, waaronder de explosies bij
NordstreamII.
Het voorstel onderschrijft het belang van verbeterde coördinatie in
EU-verband wanneer vitale infrastructuur met een grensoverschrijdend
karakter verstoord wordt. Ook worden handvatten geboden bij incidenten
waar lidstaten moeilijk in staat zijn adequaat zelfstandig of bilateraal te
reageren. Het voorstel bevat beperkt nieuwe elementen en betreft vooral
een inkleuring van EU-samenwerking op het thema vitale infrastructuur
door gebruik van bestaande EU-fora en -mechanismen.
De Raadsaanbeveling heeft als doel het handelingsperspectief voor
samenwerking tussen lidstaten en EU-instellingen en -agentschappen bij
incidenten of aanvallen op vitale infrastructuur met een grensoverschrijdend karakter binnen de EU te versterken, in de context van een snel
ontwikkelend dreigingslandschap. Dit voorstel beschrijft het toepassingsgebied, de doelstellingen, de actoren, de processen en de bestaande
instrumenten op EU-niveau die kunnen worden gebruikt om te reageren
op dergelijke verstoringen. Het voorstel benadrukt ook de noodzaak van
1

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=COM:2023:526:FIN.
Kamerstuk 22 112, nr. 3556.
3
https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/speech_22_5964.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3803

2

coördinatie en samenwerking tussen lidstaten en EU-instellingen in
dergelijke situaties. Meerdere partijen hebben hier voordeel bij,
waaronder de lidstaten, de Europese Commissie, de Europese Dienst voor
extern optreden (EDEO) en andere EU-agentschappen of -gremia, en de
kritieke entiteiten binnen lidstaten die verantwoordelijk zijn voor de
continuïteit van processen binnen de vitale infrastructuur en direct te
maken kunnen krijgen met incidenten. Het voorstel moet leiden tot een
verbetering van het gezamenlijk situationeel beeld bij incidenten,4
gecoördineerde publiekscommunicatie, steun voor lidstaten en een
effectieve en gecoördineerde respons. Daarnaast moet ten alle tijden
rekening gehouden worden met bestaande
EU-crisisbeheersingsmechanismen en (diplomatieke) responsmechanismen op operationeel, tactisch en strategisch niveau, zoals de geïntegreerde regeling politieke crisisrespons (IPCR),5 het Uniemechanisme
voor civiele bescherming (EUCPM),6 het Europees Coördinatiecentrum
voor noodhulp (ERCC),7 het CSIRTs Network,8 het Cyber Crisis Liason
Organisation Network (CyCLONe), 9 de Cyber Diplomacy Toolbox,10 en het
EU-protocol voor het tegengaan van hybride dreigingen.11
De Raadsaanbeveling omvat elf punten die essentieel zijn voor een
gecoördineerde aanpak. Allereerst wordt benadrukt dat EU-samenwerking
onmisbaar is om adequaat te reageren op ernstige grensoverstijgende
verstoringen van de vitale infrastructuur. De blauwdruk die hiervoor is
ontwikkeld, zal direct worden toegepast in twee specifieke scenario’s: te
weten als er een verstorend effect optreedt op de levering van essentiële
diensten12 aan of in zes of meer lidstaten, inclusief wanneer het gevolgen
heeft voor een kritieke entiteit van bijzonder Europees belang;13 of als er
een aanzienlijk verstorend effect optreedt op essentiële diensten in
minimaal twee lidstaten, en het EU-voorzitterschap – na overleg met
andere lidstaten en de Commissie – van mening is dat EU-coördinatie
noodzakelijk is vanwege de technische of politieke impact.
Verder benadrukt de Raadsaanbeveling dat het essentieel is dat alle
betrokken partijen, waaronder lidstaten en andere relevante gremia of
organisaties, streven naar samenwerking en complementariteit. Zij
moeten zorgen voor adequate en tijdige informatie-uitwisseling, inclusief
coördinatie van publieke communicatie, en een gecoördineerde reactie.
De Blauwdruk dient synergiën te creëren met bestaande crisismechanismen en de lidstaten moeten zorg dragen voor effectieve nationale
respons. Bovendien zullen lidstaten, de Raad, EDEO, de European Police
Office (Europol) en andere relevante EU-agentschappen een centraal
contactpunt aanwijzen. Voor lidstaten zijn dit de centraal contactpunten

4

Indien een verstoring plaatsvindt die raakt aan de internationale veiligheid wordt de
mogelijkheid geboden om ook de NAVO te laten bijdragen aan een gezamenlijk situationeel
beeld via de gestructureerde EU-NAVO-dialoog.
5
Hoe de Raad de EU-respons op crises coördineert – Consilium (europa.eu).
6
EU Civil Protection Mechanism (europa.eu).
7
Emergency Response Coordination Centre (ERCC) (europa.eu).
8
CSIRTs Network – ENISA (europa.eu).
9
European cyber crisis liaison organisation network (EU-CyCLONe) is een
EU-samenwerkingsverband voor nationale autoriteiten die in de EU-lidstaten verantwoordelijk
zijn voor cybercrisismanagement.
10
Digital Diplomacy | EEAS (europa.eu).
11
Horizontal Working Party on Enhancing Resilience and Countering Hybrid Threats – Consilium
(europa.eu).
12
Essentiële diensten zijn van cruciaal belang voor de instandhouding van vitale maatschappelijke functies, economische activiteiten, de volksgezondheid en openbare veiligheid of het
milieu.
13
Kritieke entiteiten van bijzonder Europees belang leveren essentiële diensten in zes of meer
lidstaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3803

3

zoals bedoeld onder de richtlijn weerbaarheid kritieke entiteiten
(CER-richtlijn)14 en voor de Europese Commissie is dit het ERCC.
Informatie over het incident zal via de contactpunten en passende kanalen
lopen, inclusief waar toepasselijk en nodig, via het IPCR15, ERCC16 en het
gemeenschappelijk noodcommunicatie- en informatiesysteem (CECIS)17.
Vertrouwelijkheid dient in acht te worden genomen bij het uitwisselen van
gevoelige informatie aangaande incidenten. Verder moet de werking van
de Blauwdruk periodiek getest worden, te beginnen met een oefening
binnen twaalf maanden na aanname van de raadsaanbeveling. Als de
Blauwdruk wordt ingezet bij een significant incident, zal de expertgroep
voor weerbaarheid van vitale infrastructuur (CERG) samenwerken met
relevante partijen om een rapport op te stellen met aanbevelingen voor
verbeteringen. Tot slot zal dit rapport worden gepresenteerd aan de
lidstaten.
3. Nederlandse positie ten aanzien van het voorstel
a) Essentie Nederlands beleid op dit terrein
In de versterkte aanpak voor de bescherming van de vitale infrastructuur
staan uitgangspunten en maatregelen die bijdragen aan een hogere mate
van bescherming van vitale infrastructuur.18 Deze aanpak is nodig
vanwege het snel ontwikkelende dreigingslandschap en past binnen de
doorontwikkeling van EU-beleid. Onderdeel van die doorontwikkeling zijn
twee Europese richtlijnen, de herziening van de richtlijn netwerk- en
informatiebeveiliging (de NIS2-richtlijn)19 en de CER-richtlijn, die
momenteel worden omgezet naar Nederlandse wet- en regelgeving.20
Deze richtlijnen dienen als basis voor het verhogen van de weerbaarheid
van vitale infrastructuur. Als onderdeel van het verhogen van
weerbaarheid worden ook veerkracht en responscapaciteit verder
ontwikkeld door versterking van de crisisbeheersing en de meerjarige
landelijke agenda crisisbeheersing.21 Hierbij worden in samenwerking
tussen Rijk, veiligheidsregio’s en betrokken vitale aanbieders landelijke
crisisplannen ontwikkeld voor de uitval van vitale processen. Vanwege het
grensoverschrijdende karakter van vitale infrastructuur wordt informatie
met internationale partners, inclusief de NAVO, uitgewisseld waar
mogelijk en relevant. In het geval van een nationale crisis is coördinatie
belegd bij het Nationaal Crisiscentrum (NCC).
b) Beoordeling + inzet ten aanzien van dit voorstel
Over het algemeen lijkt dit voorstel een doordachte en weloverwogen
aanpak te bieden om de weerbaarheid van vitale infrastructuur in de EU te
vergroten en de coördinatie bij grensoverschrijdende incidenten te
verbeteren, terwijl het rekening houdt met bestaande wetgeving en
bestaande samenwerkingsmechanismen. Het voorstel is goed ingebed in
het bredere Europese crisisbeheersingskader, zoals de IPCR-regelingen,
het interne crisiscoördinatieproces van de Commissie, ARGUS en het
14

EUR-Lex – 52020PC0829 – EN – EUR-Lex (europa.eu).
https://www.consilium.europa.eu/nl/policies/ipcr-response-to-crises/.
16
https://civil-protection-humanitarian-aid.ec.europa.eu/what/civil-protection/emergencyresponse-coordination-centre-ercc_nl.
17
https://civil-protection-humanitarian-aid.ec.europa.eu/what/civil-protection/emergencyresponse-coordination-centre-ercc_nl.
18
Kamerstuk 30 821, nr. 182.
19
EUR-Lex – 32016L1148 – EN – EUR-Lex (europa.eu).
20
Zie ook de website voor de NCTV: Implementatie CER en NIS2 richtlijnen | Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (nctv.nl).
21
Kamerstuk 29 517, nr. 225.
15

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3803

4

EUCPM. Tegelijkertijd kan deze aanbeveling leiden tot overmatige overlap
en frictie met andere al bestaande crisisreactiemechanismen en sectorale
crisisplannen. In het onderhandelingstraject van het voorstel zal het
kabinet ervoor waken dat de Raadsaanbeveling de nodige complementariteit van dergelijke mechanismen en plannen behoudt.
Het kabinet is positief over het voorstel omdat het bijdraagt aan de
bescherming van vitale infrastructuur en de weerbaarheid van kritieke
entiteiten in de EU. De voorgestelde aanbeveling is tevens een welkome
aanvulling op het huidige rechtskader op dit gebied.
Het kabinet is tevreden dat het voorstel gebruik maakt van bestaande
structuren en mechanismen op EU-niveau, zoals de EUCPM, ERCC en
IPCR, en aanhaakt bij de CER-richtlijn om samenwerking tussen bevoegde
autoriteiten te vergemakkelijken en informatie-uitwisseling te bevorderen.
Het voorstel benadrukt ook de samenhang met andere relevante
EU-initiatieven, zoals de NIS 2-richtlijn voor cyberbeveiliging en het
EU-protocol voor de bestrijding van hybride bedreigingen, waar ook de
werking van de EU-hybride toolbox in is beschreven. Het kabinet merkt
positief op dat het voorstel aandacht besteedt aan de coördinatie van
respons tussen cyberbeveiligingsincidenten en incidenten in vitale
infrastructuur, wat cruciaal is in de huidige digitale wereld. Het kabinet
acht het hierbij van belang dat deze aanbeveling niet leidt tot overmatige
overlap en frictie met bovengenoemde CER- en NIS2-richtlijnen waar ook
al wordt gesproken over coördinatie van incidentrespons door het
CyCLONe op grensoverschrijdende incidenten die meerdere lidstaten
raken. De Raadsaanbeveling moet bijdragen aan het organiseren van deze
incidentrespons. Ook moet er rekening worden gehouden dat lidstaten
niet verplicht worden om informatie te delen die de nationale veiligheid of
de beveiliging en commerciële belangen van entiteiten die opereren
binnen de vitale infrastructuur aantast. Dergelijke informatiedeling moet
plaatsvinden op vrijwillige basis. Hier zal het kabinet zich voor inzetten in
het onderhandelingstraject.
Daarnaast acht het kabinet het van belang dat er coördinatie plaatsvindt
over de toepassing van deze blauwdruk ten opzichte van de EU-hybride
toolbox, zodat aanvallen op vitale infrastructuur in samenhang worden
gezien met hybride dreigingen. Het belang van coördinatie en samenhang
van handelingsperspectief, waardoor asymmetrische respons ook
mogelijk kan worden gemaakt, zou nog nadrukkelijker in het voorstel
terug kunnen komen.22 Het kabinet zal dit meenemen in het onderhandelingstraject.
De EU heeft al wetgeving en aanbevelingen ontwikkeld om de
bescherming van vitale infrastructuur te verbeteren, met name in de
sectoren energie en transport.23 De recent aangenomen CER-richtlijn en
NIS2-richtlijn breiden deze inspanningen uit naar een breder scala van
sectoren en richten zich op het verhogen van de fysieke en digitale
weerbaarheid van entiteiten binnen deze infrastructuur. Ondanks de
recente EU-wetgeving en aanbevelingen om de bescherming van vitale
infrastructuur te verbeteren, heeft het kabinet behoefte aan verdere
maatregelen op EU-niveau om de weerbaarheid van vitale infrastructuur
22

Asymmetrisch respons beschrijft twee ongelijke handelingen die genomen kunnen worden in
geval van hybride dreigingen. Enerzijds effectief en efficiënt gevolgbestrijding om de impact
waar mogelijk in te perken en anderzijds waar mogelijk de attributie en bepalen van handelingsperspectief richting een vastgestelde actor.
23
Richtlijn 2008/114/EG van de Raad van 8 december 2008 inzake de identificatie van Europese
vitale infrastructuren, de aanmerking van infrastructuren als Europese vitale infrastructuren en
de beoordeling van de noodzaak de bescherming van dergelijke infrastructuren te verbeteren.
Hierin werden energie en transport als prioritaire sectoren aangewezen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3803

5

te vergroten, gezien de veranderende veiligheidscontext en de groeiende
onderlinge afhankelijkheid van sectoren en landen. Voorkomen moet
worden dat dergelijke maatregelen in strijd komen met bestaande
samenwerkingsverbanden en crisismechanismen op sectoraal niveau.
Ook moet de inzet die wordt beoogd en gevraagd van lidstaten niet ten
koste gaan van de inzet die eigenlijk door lidstaten zelf benodigd is voor
de afhandeling van het incident. Dit laatste heeft altijd de prioriteit. Het
kabinet zal dit meenemen in het onderhandelingstraject.
Het kabinet mist in het voorstel een verwijzing naar EU-NAVO kennisdeling en samenwerking (zoals de EU-NAVO taskforce op weerbaarheid
van vitale infrastructuur). Het kabinet zal in het onderhandelingstraject
inzetten op een verduidelijking van hoe NAVO-samenwerking wordt
meegenomen indien respons nodig is en hoe aansluiting gezocht wordt
bij de ontwikkelingen rondom de NAVO Resilience Objectives voor het
verhogen van de weerbaarheid van vitale infrastructuur. Bij de NAVO Top
2023 in Vilnius hebben de NAVO-lidstaten toegezegd de NAVO Resilience
Objectives te zullen implementeren.24
Vitale sectoren of kritieke entiteiten waarvan de activiteiten hoofdzakelijk
worden uitgevoerd op het gebied van nationale veiligheid, openbare
veiligheid, defensie of rechtshandhaving vallen niet onder de CER en de
NIS2-richtlijnen en blijven daarmee ook buiten scope van dit voorstel. Dit
is in lijn met het uitgangspunt van het kabinet om dergelijke themas tot
nationale bevoegdheden te beperken.
Plaats- en tijdsbepaling met behulp van satellieten is gedefinieerd als
vitale sector door het kabinet. De entiteiten die we op dit gebied hebben
binnen Nederland, het Galileo Reference Centre in Noordwijk en het
Galileo Sensor Station op Bonaire, vallen qua operationele verantwoordelijkheid onder de European Union Agency for the Space Programme
(EUSPA). Het kabinet kan de CER en NIS2-richtlijn hier niet toepassen. Op
dit thema is vanuit het kabinet verdere samenwerking tussen Europese
lidstaten gewenst.
c) Eerste inschatting van krachtenveld
De eerste reacties van lidstaten zijn wisselend. Enerzijds lijkt er een brede
consensus onder de lidstaten over de noodzaak van verbeterde coördinatie op Unieniveau bij de respons op verstoringen van vitale infrastructuur met een grensoverschrijdend karakter. Dit wordt gezien als een
passende reactie op het huidige dreigingslandschap, met inachtneming
van de nationale bevoegdheden en de vertrouwelijkheid van gevoelige
informatie. Anderzijds deelt een meerderheid van de lidstaten de zorg dat
deze aanbeveling kan leiden tot overmatige overlap en frictie met andere
al bestaande crisisreactiemechanismen en sectorale crisisplannen.
De positie van het Europees Parlement is op dit moment nog niet bekend.
4. Grondhouding ten aanzien van bevoegdheid, subsidiariteit,
proportionaliteit, financiële gevolgen en gevolgen voor regeldruk,
concurrentiekracht en geopolitieke aspecten
a) Bevoegdheid
Het oordeel van het kabinet is positief. Het voorstel is gebaseerd op
artikel 114 VWEU en artikel 292 VWEU. Op grond van artikel 292 VWEU
kan de Raad op voorstel van de Commissie aanbevelingen vaststellen op
gebieden waarvoor de EU bevoegd is. Artikel 114 VWEU geeft de EU de
24

NAVO communiqué: https://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_217320.htm.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3803

6

bevoegdheid tot het vaststellen van maatregelen inzake de onderlinge
aanpassing van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen van de
lidstaten die de instelling en de werking van de interne markt betreffen.
Het kabinet kan zich vinden in deze rechtsgrondslagen, gezien het feit dat
het voorstel strekt tot het garanderen van een gecoördineerde reactie in
geval van verstoringen van vitale infrastructuur met aanzienlijke grensoverschrijdende relevantie, wat de werking van de interne markt zou
kunnen verstoren. Op het terrein van de interne markt is sprake van een
gedeelde bevoegdheid tussen de EU en de lidstaten, op grond van artikel
4, tweede lid, sub a VWEU.
b) Subsidiariteit
De grondhouding van het kabinet ten aanzien van de subsidiariteit is
positief. De aanbeveling heeft tot doel de samenwerking tussen lidstaten,
de Commissie, EU-agentschappen en andere actoren, zoals de NAVO, te
verbeteren in het geval van ernstige verstoringen van de vitale infrastructuur met aanzienlijke grensoverschrijdende relevantie. In het geval
dat vitale infrastructuur een grensoverschrijdend karakter heeft omdat
essentiële diensten in meerdere lidstaten worden aangeboden, kan
verstoring gevolgen hebben voor meerdere lidstaten en verschillende
economische sectoren op de interne markt. In dergelijke gevallen zijn
lidstaten soms onvoldoende in staat op centraal, regionaal of lokaal
niveau te reageren, daarom is een EU-aanpak nodig. Door deze aanbeveling worden mogelijke belemmeringen op de interne markt weggenomen doordat samenwerking met betrekking tot het oplossen van
infrastructuurverstoringen wordt versterkt. Omwille van de verwevenheid
van de vitale infrastructuur van de lidstaten en de noodzaak tot gedegen,
effectieve coördinatie bij een ernstige verstoring ervan is optreden op het
niveau van de EU gerechtvaardigd.
c) Proportionaliteit
De grondhouding van het kabinet ten aanzien van de proportionaliteit is
positief. De aanbeveling heeft tot doel de samenwerking tussen lidstaten,
de Commissie, EU-agentschappen en andere actoren, zoals de NAVO, te
verbeteren in het geval van ernstige verstoringen van de vitale infrastructuur met aanzienlijke grensoverschrijdende relevantie. Het voorgestelde optreden is geschikt om deze doelstelling te bereiken, omdat de
aanbeveling een blauwdruk biedt voor deze samenwerking. Bovendien
gaat het voorgestelde optreden niet verder dan noodzakelijk, omdat de
aanbeveling gebruik maakt van bestaande instrumenten en wetgeving.
d) Financiële gevolgen
Het kabinet verwacht geen financiële gevolgen die direct voortkomen uit
de Raadsaanbeveling. Het kabinet is van mening dat de eventueel
benodigde EU-middelen gevonden dienen te worden binnen de in de
Raad afgesproken financiële kaders van de EU-begroting 2021–2027 en
dat deze moeten passen bij een prudente ontwikkeling. Eventuele
nationale budgettaire gevolgen worden ingepast op de begroting van
het/de beleidsverantwoordelijk(e) departement(en), conform de regels van
de budgetdiscipline.
e) Gevolgen voor regeldruk, concurrentiekracht en geopolitieke aspecten
Het kabinet verwacht geen gevolgen voor regeldruk of concurrentiekracht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3803

7

In de huidige geopolitieke context, gekenmerkt door toenemende
instabiliteit als gevolg van gebeurtenissen zoals de Russische agressie
tegen Oekraïne, geo-economische ontwikkelingen en effecten van
klimaatverandering, is het van cruciaal belang dat de Europese Unie
voldoende adaptief en waakzaam blijft. Vitale infrastructuur speelt een
essentiële rol voor de continuïteit van de samenleving, economische
activiteiten, volksgezondheid, openbare veiligheid en het milieu. Het
waarborgen van de weerbaarheid van deze infrastructuur is van groot
belang voor maatschappelijke stabiliteit, burgerveiligheid, het functioneren van de interne markt en om verstoringen van essentiële diensten te
voorkomen. Omdat de Raadsaanbeveling gaat over coördinatie op
Unieniveau van de EU-respons op verstoringen van vitale infrastructuur
van aanzienlijk grensoverschrijdend belang, kent deze geopolitieke
aspecten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3803

8