Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

31 765

Kwaliteit van zorg

Nr. 343

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 8 oktober 2018
Tijdens het ordedebat van dinsdag 15 mei jl. (Handelingen II 2017/18, nr.
80, item 15) heeft uw Kamer verzocht om een brief in reactie op het
rapport van de Nationale ombudsman (NO): «Zorgen voor burgers» en
het nieuwsbericht over dit rapport op de website van de NOS.1 Met deze
brief geef ik gehoor aan dit verzoek. In deze brief zal ik eerst de bevindingen van de NO samenvatten en hier een algemene reactie op geven.
Daarna ga ik meer in detail in op de aanbevelingen uit het rapport en de
verschillende acties die ik in gang heb gezet – en nog in gang zal zetten –
om de toegang tot- en de kwaliteit van de zorg en ondersteuning voor
mensen merkbaar te verbeteren.
Ik ben de NO erkentelijk voor het in kaart brengen van knelpunten en
belemmeringen die mensen ervaren. Hoewel de meeste mensen tevreden
zijn over de zorg en ondersteuning die zij ontvangen, geldt dat niet voor
iedereen en niet in alle situaties. Dat vind ik onwenselijk. Daarom zet ik mij
samen met gemeenten, zorgaanbieders en betrokken instanties in om dit
te verbeteren.
Korte samenvatting rapport «Zorgen voor burgers»
De centrale boodschap van de NO is dat de zorg en ondersteuning van uit
de vier zorgwetten op papier goed geregeld is, maar dat het voor veel
mensen in de praktijk ingewikkeld is om passende zorg en ondersteuning
te krijgen.2 Het zorgstelsel is voor veel mensen niet overzichtelijk, zo stelt
de NO. Knelpunten ontstaan bij het verkrijgen van toegang tot zorg en
ondersteuning, bijvoorbeeld door het ontbreken van een duidelijk
aanspreekpunt en door afwentelgedrag bij gemeenten en verzekeraars.
1

2

kst-31765-343
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

het bericht «Ombudsman: mensen krijgen niet de zorg waar ze recht op hebben» (Nos.nl,
14 mei 2018)
Het betreft de Jeugdwet (Jw) de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo 2015), de Wet
Langdurige Zorg (Wlz) en de Zorgverzekeringswet (Zvw)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 343

1

Ook constateert de NO dat mensen onvoldoende inspraak hebben en er
door professionals onvoldoende «echt» geluisterd wordt naar mensen
met een zorg- en ondersteuningsbehoefte. Mensen zijn daarbij vaak niet
bekend met de mogelijkheid om door een onafhankelijke cliëntondersteuner te worden bijgestaan. Hierdoor is het uiteindelijk aangeboden
pakket aan zorg en ondersteuning vaak suboptimaal. Ten slotte vraagt de
NO aandacht voor continuïteit in de geboden zorg bij de «overgang»
tussen de verschillende zorgwetten en de administratieve lasten die
mensen ervaren.
Algemene reactie rapport «Zorgen voor burgers»
Ik herken een groot aantal van de punten die de NO in het rapport
«Zorgen voor burgers» naar voren brengt. Ook de evaluatie van de
Jeugdwet en de evaluatie van de hervorming langdurige zorg en
ondersteuning (hlz) laten zien dat met name kwetsbare mensen en
gezinnen nog grote moeite hebben hun weg vinden in het zorg- en
onder-steuningsaanbod.3, 4 Een aantal van de door de NO beschreven
knelpunten komt eveneens naar voren uit de jaarlijkse Trend- en signaleringsrapportage die MEE Nederland mij op 20 juni jl. heeft aangeboden.
Ook de Taskforce De Juiste Zorg op de Juiste Plek heeft duidelijk
omschreven dat de zorg vaak gefragmenteerd geleverd wordt, waardoor
het daadwerkelijke effect op het dagelijks functioneren van mensen te ver
uit het zicht raakt. Het effect van zorg en ondersteuning op het leven van
alle dag van een persoon zou veel meer uitgangspunt moeten zijn, waarbij
de zorg zo dicht bij als mogelijk geleverd wordt.5
Deze knelpunten gelden vooral voor mensen met een meer complexe
en/of domeinoverstijgende zorgvraag en zij die zeer langdurig gebruik
maken van verschillende voorzieningen. Zij weten niet altijd waar ze
terecht kunnen en ervaren dikwijls dat zij niet – of niet tijdig – de zorg en
ondersteuning ontvangen waar zij behoefte aan hebben. Dat vind ik
onwenselijk. De vernieuwing die we beoogden met het dichterbij mensen
organiseren van zorg en ondersteuning vraagt tijd en wordt nog lang niet
door iedereen ervaren. In geval van complexe situaties moet vaak buiten
het «standaard» aanbod en buiten de bestaande kaders gezocht worden
naar (integrale) oplossingen. Dat vraagt deskundigheid, samenwerking,
creativiteit en lef. Het vorige Kabinet heeft met de hervorming van de zorg
en de decentralisaties het voortouw bij gemeenten gelegd deze
vernieuwing tot stand te brengen. Ik constateer dat de gewenste
vernieuwing langzaam maar zeker vorm krijgt. Rijksoverheid, gemeenten,
betrokken instanties en zorgaanbieders hebben diverse maatregelen in
gang gezet om de toegang tot passende zorg en ondersteuning voor
mensen te verbeteren. Verderop in deze brief ga ik daar op in.
Ik wil ook enkele kritische kanttekeningen plaatsen bij het rapport «Zorgen
voor burgers.» Het is opgesteld aan de hand van diverse signalen en
klachten die de afgelopen maanden bij de NO zijn binnen gekomen. Het
beeld dat echter geschetst wordt, is dat de toegang tot zorg en ondersteuning in Nederland in algemene zin slecht geregeld is. Kwetsbare
mensen die zorg en ondersteuning nodig hebben zouden aan hun lot
worden overgelaten. In dat beeld herken ik mij niet en het blijkt bovendien
niet uit recent verschenen onderzoeken. Uit de evaluatie van de hlz, die
door het SCP is opgesteld, blijkt dat de meeste mensen juist (erg)
tevreden zijn over de ondersteuning die ze ontvangen op basis van de
3

Kamerstuk 34 880, nr. 1
Kamerstuk 34 104, nr. 231
5
Veldpartijen hebben deze lijn breed onderschreven bij het afsluiten van de hoofdlijnenakkoorden.
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 343

2

Wmo 2015, de wijkverpleging of de Wlz. De meeste cliënten zijn eveneens
tevreden over het gesprek in het kader van het gemeentelijk onderzoek en
de oplossing die daar uit voortkwam. Eigen regie en kwaliteit van leven
krijgen steeds meer aandacht in Wlz-instellingen. Ook mensen met
dementie en hun mantelzorgers zijn over het algemeen positief over de
geboden zorg, zowel thuis als in een instelling. Van de mantelzorgers bij
dementie is ruim 80% tevreden over de ondersteuning die zij van de
casemanager ontvangen.6 Internationaal wordt Nederland gezien als een
land waarin de toegang tot- en kwaliteit van zorg en ondersteuning goed
georganiseerd is.7
Het SCP constateert in de evaluatie van de hlz wel dat de afgelopen jaren
door gemeenten vooral is ingezet op het bieden van continuïteit van de
ondersteuning. Het realiseren van de vernieuwing, die met de decentralisatie was beoogd, kost tijd. Ook constateert het SCP dat «reparaties»
nodig zijn, waarmee ze doelen op het aanpakken van problemen binnen
het bestaande systeem. Voorbeelden zijn het verbeteren van de cliëntondersteuning en de informatievoorziening over de toegangsroutes naar- en
binnen de langdurige zorg. Deze bevindingen sluiten aan op de bevindingen van de NO. In het najaar van 2018 en begin 2019 ga ik met
gemeenten en veldpartijen in gesprek om de uitkomsten van de evaluatie
van de hlz te bespreken. Op basis van deze gesprekken zal ik nagaan
welke maatregelen ik zal nemen, aanvullend op de acties die reeds in
gang zijn gezet. Hierbij betrek ik ook het rapport van de NO. Aan het eind
van het eerste kwartaal 2019 zal ik u informeren over de uitkomsten van
de gesprekken.
Reactie op aanbevelingen NO
De NO komt tot drie concrete aanbevelingen die moeten leiden tot betere
zorg en ondersteuning.
Allereerst pleit de NO voor het creëren van een integrale aanpak bij de
toegang door het inrichten van één loket waar burgers met een zorg- en
ondersteuningsvraag terecht kunnen. De leden Dijksma en Segers hebben
mij eerder ook gevraagd de mogelijkheden tot één loket te onderzoeken.8
Ik vind één loket een sympathieke gedachte, maar geen geschikte
oplossing voor alles en iedereen. Dit heb ik recent ook aangegeven in mijn
brief over onafhankelijke cliëntondersteuning.9 Zorg- en ondersteuningsvragen manifesteren zich namelijk voor verschillende groepen op
verschillende plekken. Ik vind dat lokaal goed moet worden samengewerkt, bijvoorbeeld vanuit het principe van «no wrong door». Dit houdt in
dat mensen met een ondersteuningsvraag altijd te woord worden gestaan
en een adequaat antwoord krijgen, ook al melden ze zich in eerste
instantie bij het «verkeerde» loket. Dit loket moet de verantwoordelijkheid
nemen voor het regelen van een oplossing en mag niet «loslaten» voordat
deze gevonden is. Ook de VNG is deze mening toegedaan.10 Veel
gemeenten hebben op dit moment al multidisciplinaire teams ingezet die
de beschikking hebben over maatwerk-budgetten en al werken volgens dit
idee.

6

Een samenhangend beeld van dementie en dementiezorg, Themarapportage van de Staat van
Volksgezondheid en Zorg, 2018
7
Zie onder andere: https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2016/11/17/nederlandse-zorgscoort-hoog-in-nieuw-internationaal-onderzoek
8
Kamerstuk 29 538, nr. 254
9
Kamerstuk 31 476, nr. 22
10
Zie: https://vng.nl/onderwerpenindex/maatschappelijke-ondersteuning/nieuws/rapportombudsman-zorgen-voor-burgers-vng-reactie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 343

3

Ten tweede stelt de NO dat meer samenwerking en «over de grenzen heen
kijken» door professionals nodig is. Het is belangrijk dat professionals –
bijvoorbeeld in sociale (wijk)teams – echt leren luisteren naar de wensen
en behoeften van cliënten en over de juiste vaardigheden beschikken om
passende zorg en ondersteuning te kunnen bieden. Ik vind dit een
belangrijk thema. Recent heeft ook de Taskforce De Juiste Zorg op de
Juiste Plek hier aandacht voor gevraagd. Veel gemeenten investeren op
dit moment al in de kwaliteit van hun sociale teams (o.a. via cursussen
gespreksvoering, methodisch werken). Ook denken gemeenten na op
welke wijze zij meer autonomie kunnen toekennen aan professionals die
het dichtste bij de cliënt staan. Dit proces kost tijd. Daarbij vind ik het ook
van belang dat professionals kunnen opschalen indien nodig; soms wordt
de geboden ruimte door de professional niet benut. Men moet daartoe
ook gesteund worden door hun bestuurders.
Samen met onder andere de VNG, de Associatie van Wijkteams en de
kennisinstituten zal ik bezien welke acties genomen kunnen worden om de
toegang tot- en de kwaliteit van passende voorzieningen voor mensen
merkbaar te verbeteren. Hierbij zal ik ook kijken naar de kwaliteit en
effectiviteit van wijkteams en hoe gemeenten kunnen worden ondersteund om deze te verbeteren. Tijdens de bijeenkomsten die ik naar
aanleiding van de hlz evaluatie organiseer, zal dit onderwerp ook
nadrukkelijk op de agenda staan. De uitvoeringspraktijk centraal zetten
betekent ten slotte ook dat betere samenwerking nodig is tussen onder
andere gemeenten, rijksoverheid, cliëntorganisaties, zorgverzekeraars en
zorgkantoren. Hier zal ik de komende periode versterkt op investeren.
De derde aanbeveling van de NO is het instellen van een overbruggingsbudget als niet meteen duidelijk is welke partij(en) vanuit het wettelijke
kader verantwoordelijk zijn. In dat geval zou de gemeente de benodigde
zorg en ondersteuning moeten (voor)financieren met een integraal
flexibel budget dat tot stand komt door storting vanuit verschillende
zorgwetten.
De Taskforce De Juiste Zorg op de Juiste Plek heeft benoemd dat binnen
de wettelijke kaders vaak meer kan dan men denkt. Als men zegt dat het
niet kan volgens wet- en regelgeving is dat in de praktijk vaak een andere
formulering voor «ik wil het niet» of «ik heb er geen belang bij». Dat er
meer kan, tonen de vele goede voorbeelden in het rapport en wordt ook
deze situatie door partijen zelf al opgelost, bijvoorbeeld in Rotterdam,
waar Zilveren Kruis de eerst zorgt voor het crisisbed en daarna pas kijkt
naar de financiën: «de achterkant van het borduurwerk wordt erna
geregeld». Het wordt partijen in de praktijk niet altijd eenvoudig gemaakt.
Daarom is mijn reactie tweeledig. Enerzijds roep ik, net als de Taskforce,
partijen op hun verantwoordelijkheid te nemen. Anderzijds gaan we
misverstanden over wet en regelgeving wegnemen en zaken vereenvoudigen waar mogelijk.
Acties en programma’s Rijk en gemeenten
Zoals ik eerder heb aangegeven ben ik het met de NO eens dat de
toegang tot (passende) zorg en ondersteuning nog niet voor iedereen
goed geregeld is. Ik vind het van belang dat er snel stappen gezet worden
om ervaren knelpunten op te lossen. Dat doe ik hoofdzakelijk door
verbeteringen aan te brengen binnen het huidige stelsel. Binnen het
programma Sociaal Domein werken rijksoverheid en gemeenten met
elkaar samen om oplossingen te vinden voor complexe problemen. In het
kader van dit programma zijn 16 thema’s benoemd waarop mensen
knelpunten ervaren. Rijk en gemeenten werken samen aan integrale
oplossingen en het «over de grenzen heen kijken,» zoals ook door de NO
wordt voorgesteld. Voorbeelden van thema’s zijn: gegevensuitwisseling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 343

4

binnen het sociaal domein, het bieden van maatwerk bij ingewikkelde
problemen, de overgang van 18- naar 18+ en investeren in preventie.11
Een ander initiatief van het Ministerie van VWS is de inrichting van «het
juiste loket». Mensen, die het gevoel hebben van het kastje naar de muur
te worden gestuurd, kunnen hier terecht.12
In de eerste helft van 2018 heb ik, samen met de Staatssecretaris van
VWS, diverse (andere) programma’s gelanceerd en maatregelen aangekondigd waarin we samen met gemeenten, cliëntorganisaties, brancheen koepelorganisaties en/ of overige relevante stakeholders werk maak
van betere zorg en ondersteuning, waaronder:
– het programma Langer Thuis. Dit programma heeft als doel dat
ouderen met een goede kwaliteit van leven zelfstandig oud kunnen
worden in hun vertrouwde omgeving. Als onderdeel van het programma geef ik ook uitvoering aan de motie Bergkamp om te komen
tot een domeinoverstijgende verkenning naar zorg thuis.13
– Het programma Zorg voor de Jeugd. Dit programma heeft als doel de
jeugdhulp, jeugdbescherming en jeugdreclassering merkbaar en
meetbaar te verbeteren zodat kinderen, jongeren en gezinnen op tijd
passende hulp ontvangen.
– Het programma (ont)regel de zorg. In het kader van dit programma zijn
samen met de Patiëntenfederatie Nederland, Iederin en Mind via
schrap- en verbetersessies knelpunten geïnventariseerd die regeldruk
veroorzaken bij patiënten en cliënten in de zorg en ondersteuning en
zijn maatregelen voorgesteld om de regeldruk te verminderen.
– De meerjarenagenda beschermd wonen/maatschappelijke opvang.
Binnen deze agenda wordt gewerkt aan verbetering voor kwetsbare
mensen op het gebied van wonen, vroegsignalering en schulden,
participatie, toegang, kwaliteit en continuïteit van zorg en ondersteuning.
– Het experiment integraal budget. Samen met gemeenten, zorgkantoren, zorgverzekeraars, Per Saldo, de SVB, CIZ, UWV en onderwijspartners wil ik gaan experimenteren met integrale arrangementen in
natura en een integraal pgb.
– Dit Kabinet investeert fors extra in cliëntondersteuning, namelijk € 55
miljoen gedurende deze Kabinetsperiode. Op 12 juli 2018 heb ik uw
Kamer mijn aanpak gestuurd, die we op dit moment met alle betrokkenen verder uitwerken en in actie aan het omzetten zijn.14
– Ik heb in het AO gehandicaptenbeleid van 24 mei jl. met uw Kamer
gesproken over het organiseren van goede toegankelijkheid en
kwaliteit van zorg en ondersteuning voor mensen met een levensbrede
en levenslange beperking, mede naar aanleiding van signalen van
Ieder(in) en VGN (Kamerstuk 24 170, nr. 178). Op 1 oktober heb ik het
programma «Volwaardig Meedoen»gelanceerd, mede gericht op
passende plekken voor de meest kwetsbaren in de WLZ en op gerichte
cliëntondersteuning voor een aantal groepen waar langdurige en
intensieve ondersteuning nodig is. In de aanbiedingsbrief bij dit
programma bern ik ingegaan op bovengenoemde toezegging.
Wet- en regelgeving
De NO geeft aan dat het wettelijk kader niet altijd «meewerkt» in het
vinden van oplossingen als complexe situaties zich aandienen. Indien
nodig en relevant zal ik kijken naar mogelijkheden (tijdelijke) experimenten toe te staan of noodzakelijke aanpassingen in wet- en regelgeving
11

Zie: https://www.programmasociaaldomein.nl/
Zie: https://www.denieuwepraktijk.nl/praktijkteams/juiste-loket/
13
Kamerstuk 34 775 XVI, nr. 116
14
Kamerstuk 31 476, nr. 22
12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 343

5

door te voeren. Ik constateer wel dat iedere stelselwijziging onherroepelijk
zal leiden tot nieuwe discussies over grensvlakken en overlap, terwijl in de
praktijk juist behoefte is aan rust om te komen tot vernieuwing. Op dit
moment kijkt de Staatssecretaris van VWS onder andere wel naar de
toegang van de Wlz voor mensen met een psychische stoornis. Daarnaast
heb ik maatregelen genomen om de zogenoemde «zorgval», waarbij
mensen bij overgang naar de Wlz geconfronteerd worden met een
terugval in het aantal uren zorg op te lossen.15 Deze maatregelen worden
de komende maanden geëvalueerd. In deze evaluatie worden de
aandachtspunten, die u benoemd heeft meegenomen. Het gaat hierbij om
de mogelijkheid van het voortzetten van de dagbesteding, het behoud van
de case manager dementie en de bekendheid van de overbruggingszorg.
Ten aanzien van het VPT waren er al mogelijkheden om de zorg flexibel in
te zetten. Met de evaluatie wordt gekeken of dit toereikend is.
Met de genomen maatregelen is het verschil in eigen bijdragen tussen de
stelsels niet opgelost evenals de complexiteit dat zorg thuis uit meerdere
domeinen geleverd kan worden. Oplossingsrichtingen voor deze
problematiek zijn complex. Ik ga deze oplossingsrichtingen nader
verkennen en samen met betrokken partijen bespreken.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge

15

Kamerstuk 29 538, nr. 261

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 765, nr. 343

6