Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

35 300 VII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (VII) voor het jaar 2020

32 752

Regels inzake de subsidiëring en het toezicht op
de financiën van politieke partijen (Wet
financiering politieke partijen)

Nr. 135

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 19 augustus 2020
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties over de brief van 11 juni 2020 over de voorbereiding
van een Wet op de politieke partijen (Wpp) (Kamerstuk 35 300 VII, nr. 123)
en over de brief van 22 juni 2020over de reactie op het advies van de
Commissie toezicht financiën politieke partijen (Ctfpp) over het verantwoordingsjaar 2018 (Kamerstuk 32 752 nr. 65).
De vragen en opmerkingen zijn op 10 juli 2020 aan de Minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voorgelegd. Bij brief van
18 augustus 2020 zijn de vragen beantwoord
De voorzitter van de commissie,
Ziengs
Adjunct-griffier van de commissie,
Hendrickx

kst-35300-VII-135
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 135

1

Inhoudsopgave
I
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
II

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Inleiding en doel
Transparantie Interne organisatie
Specificering bestaand partijverbod
Transparantie campagnes
Transparantie financiering decentrale politieke partijen
Instelling onafhankelijke toezichthouder
Planning
Reactie van de Minister

2
2
2
3
3
4
5
6
6

I VRAGEN EN OPMERKINGEN VANUIT DE FRACTIES
1. Inleiding en doel
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de brief inzake de «voortgang voorbereiding Wet op de politieke
partijen. Graag willen zij de Minister daarover een aantal vragen stellen.
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
brief betreffende de voortgang voorbereiding Wet op de politieke partijen
(Wpp). De voornoemde leden kijken uit naar de indiening van het
wetsvoorstel en willen de regering nog enkele vragen voorleggen.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met interesse kennisgenomen
van de brief van de Minister en van het internationaal rechtsvergelijkend
onderzoek naar de situatie in een aantal andere landen. Deze leden
hebben op dit moment een aantal specifieke vragen die zij graag aan de
Minister voor willen leggen.
Er is door een aantal onderzoekers een interessant internationaal
rechtsvergelijkend onderzoek gedaan. Kan de Minister, zo vragen de leden
van de fractie van GroenLinks, nader ingaan op wat zij uit de onderzoek
meeneemt bij de komende wetswijzigingen? Welke goede voorbeelden uit
andere landen wil zij in de Nederlandse wetgeving overnemen?
De leden van de SP-fractie hebben de brief over de wet op de politieke
partijen met interesse gelezen en hebben hierover nog enkele vragen en
opmerkingen. De Minister noemt in de inleiding dat in beginsel de
bemoeienis met partijen er niet komt, tenzij er een hoger doel is. Zij
noemt daarbij het verbod op partijfinanciering vanuit landen buiten de
EU. Kan de Minister nog eens ingaan op de vraag waarom het kabinet
buitenlandse inmenging wel wenselijk vindt wanneer het landen binnen
de EU betreft? Vindt de Minister het wenselijk dat vanuit bijvoorbeeld
Malta of Hongarije politieke partijen in Nederland gefinancierd kunnen
worden? Welke hogere doelen ziet de Minister nog meer?
De leden van de ChristenUnie-fractie danken de Minister voor de
toegezonden stukken en hebben behoefte aan het stellen van enkele
vragen.
2. Transparantie Interne organisatie
De leden van de ChristenUnie-fractie zien controle van de uitvoerende
macht als één van de kerntaken van politieke partijen. Hoe verhoudt deze
kerntaak zich voor de Minister tot het opstellen van regels met betrekking
tot het functioneren van politieke partijen door de overheid? Kan de
Minister aangeven hoe zij er rekening mee zal houden dat politieke
partijen gezien hun functie in onze democratische rechtsstaat een hoge

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 135

2

grondrechtelijke bescherming hebben en hoe met aanwijzingsbevoegdheden zal worden omgegaan.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of zij het juist zien dat met
het instellen van een Wet op de politieke partijen Nederland het enige
Europese land zou zijn dat wel bij wet regels stelt aan politieke partijen,
maar de positie van politieke partijen niet grondwettelijk geborgd heeft?
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat er een onderscheid
wordt gemaakt tussen landelijke en lokale politieke partijen waar het
regels betreft ten aanzien van bijvoorbeeld transparantie van campagnes
en de mogelijkheid tot een partijverbod. Genoemde leden vragen de
Minister nader toe te lichten waarom dit onderscheid wordt gemaakt.
3. Specificering bestaand partijverbod
In het voorstel voor een Wet op de politieke partijen zal een regeling voor
een mogelijk partijverbod worden opgenomen. Voor de leden van de
VVD-fractie is de vrijheid om een politieke partij op te richting een
belangrijk element van onze democratische rechtsstaat. Het verbieden van
een politieke partij kan dan ook niet anders zijn dan een ultieme remedie,
waar toe pas moet worden overgegaan als andere stappen zijn doorlopen
en geen oplossing bieden. Zij vragen zich af waarin het specifieke verbod
in de toekomstige Wet op de politieke partijen zal verschillen van het
huidige artikel 2:20 BW. Zal het moeilijker of gemakkelijker worden om
een politieke partij te verbieden? Waar wordt op aangekoerst? Kan de
Minister andere voorbeelden benoemen van «hoge uitzonderingen»
waarbij een politieke partij kan worden verboden? De leden van de
VVD-fractie vragen de Minister daar op in te gaan.
De Minister stelt in haar brief, zo lezen de leden van de SP-fractie, dat zij
een partijverbod mogelijk wil maken, wanneer een partij handelt in strijd
met de democratische rechtstaat. De genoemde leden lezen dat het aan
een rechter is om te bepalen of partijen hier wel of niet aan voldoen. De
genoemde leden begrijpen dat een partij nu al verboden kan worden bij
uitzondering als de partij of de leden de huidige wet overtreden en staan
daar uiteraard achter. Wel hebben zij vragen over deze nieuwe uitbreiding.
Kan de Minister aangeven of enkel ideeën hier onder vallen? Mag een
partij het afschaffen van de democratische rechtstaat zelf bepleiten
bijvoorbeeld? Zijn er wetten die niet afgeschaft mogen worden of
verdragen die niet mogen worden opgezegd om niet in strijd te handelen
met de democratische rechtstaat en zo ja welke zijn dat?
4. Transparantie campagnes
De leden van de VVD-fractie wijzen op het rapport «Het juridische kader
voor de verspreiding van desinformatie via internetdiensten en de
regulering van politieke advertenties» dat iIn december 2019 door het
Instituut voor Informatierecht (IVIR) is uitgebracht. De leden van de
VVD-fractie vragen wat de appreciatie van de Minister is van de in dit
rapport genoemde beleidsopties en daarbij gemaakte opmerkingen met
betrekking tot betaalde politieke advertenties online?
Wordt er in de Wet op de politieke partijen ook gekeken naar adverteerders die geen politieke partijen zijn maar wel «politieke» advertenties
online plaatsen? Zo ja, wat is dan de definitie van een politieke advertentie? Zo nee, is de Minister van plan dit soort advertenties aan Europese
regelgeving over te laten en/of onderdeel te laten worden van de
Europese gedragscode? Zo ja, wat is dan de inhoudelijk inzet van
Nederland in dezen? Gaarne krijgen de leden van de VVD-fractie een
reactie van de Minister.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 135

3

Naar welke overige zaken met betrekking tot transparantie van digitale
politieke campagnes wordt nu op Europees niveau gekeken (bijv. in het
Democracy Action Plan)? Wat is daarbij de inzet van Nederland en hoe wil
de Minister bij die onderdelen de Nederlandse vrijheid van meningsuiting
waarborgen? Gaarne krijgen de leden van de VVD-fractie een reactie van
de Minister. Ook vragen de leden van de VVD-fractie hoe de Minister
aankijkt tegen het plaatsen van factchecks bij politieke boodschappen
door techbe-drijven.
De leden van de GroenLinks-fractie lezen in de brief dat de Minister de
transparantie van (digitale) campagnes wil gaan vergroten. Hoe gaat zij dit
concreet doen in de Wpp? En hoe gaat zij dit in aanloop naar de komende
Tweede Kamerverkiezingen ondersteunen, als de Wpp nog niet van kracht
is?
De leden van de SP-fractie steunen het uitgangspunt dat digitale
campagnes transparant zouden moeten zijn. Zij lezen onder andere dat
misleiding moet worden tegengegaan, wat een nobel streven is. Deze
leden vragen wie gaat bepalen wat misleiding is en wat niet? Doelt de
Minister hier op de inhoud van politieke campagnes of op de financiering
ervan?
5. Transparantie financiering (decentrale) politieke partijen
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van het advies van
de Commissie toezicht financiën politieke partijen (Ctfpp). Over de reviews
van de accountants van politieke partijen adviseert de Ctfpp de Auditdienst Rijk (ADR) te verzoeken nogmaals een review te laten uitvoeren bij
de accountant van Forum voor Democratie over verantwoordingsjaar
2018. Daarnaast vonden de aan het woord zijnde leden het zeer opmerkelijk dat de Cftpp expliciet wijst op de mogelijkheid om een bestuurlijke
boete op te leggen als de omissie zich nogmaals voordoet. Wat is de aard
van de omissie dat nogmaals een review moet worden gedaan? Zij vroeg
zich af of een dergelijke opmerking ooit eerder is gemaakt door deze
commissie, en hoe de Ctfpp deze opmerking bedoelde. Verder zien zij in
de brief van de Ctfpp wederom bevestigd waarom een onafhankelijke
toezichthouder op afstand van de Minister noodzakelijk is.
De leden van de GroenLinks-fractie geven aan dat zij de transparantie van
financiën van politieke partijen bijzonder belangrijk vinden. Deze leden
vinden het van groot belang voor het goed functioneren van de
democratie dat politieke partijen transparant zijn over van wie zij giften
ontvangen en welke andere vormen van donaties zij krijgen. In de nu
voorliggende schets van de inhoud van de Wpp missen deze leden hier
concrete invulling van. Kan de Minister aangeven of in de toekomstige
wet bijvoorbeeld ook geregeld gaat worden dat als donateurs of
sponsoren van politieke partijen reclametijd op televisie, radio of internet
inkopen of anderszins reclamemiddelen faciliteren zoals bijvoorbeeld
billboards langs wegen dit ook onder de transparantieregels gaat vallen?
Zo ja, op welke wijze zal dit transparant gemaakt moeten worden? Zo nee,
waarom niet? De aan het woord zijnde leden vinden het van belang dat
ontwijkingsroutes, om te voorkomen dat voldaan hoeft te worden aan de
transparantieregels, zo veel als mogelijk worden gedicht. Deelt de
Minister de mening van deze leden dat dit van groot belang is? Zo nee,
waarom niet? Deelt de Minister ook de mening dat voorkomen moet
worden dat (vage) rechtspersonen als tussenpersonen kunnen blijven
dienen voor het verstrekken van giften (of anderszins vormen van
donaties) aan politieke partijen? Zo ja, hoe gaat de Minister dit in de Wpp
regelen? Zo nee, waarom niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 135

4

De leden van de SP-fractie vragen waarom de Minister ervoor kiest om
eerst de aangekondigde maatregelen over financiering van lokale partijen
af te wachten, terwijl deze alleen zien op transparantie maar niet op
inkomen vergaren en daarmee dus weinig met elkaar te maken hebben.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen al lange tijd aandacht voor de
financiering van lokale politieke partijen. Het is goed dat er bindende
regels komen voor de verantwoording van giften. De leden van de
ChristenUnie-fractie lezen dat voor giften op lokaal niveau ook een andere
drempelwaarde zal gelden. Hoe wordt hierin wel gelijkheid betracht ten
aanzien van lokale afdelingen van landelijke partijen? Zal deze drempelwaarde ook gelden voor lokale vertegenwoordigen van landelijke partijen
en voor giften gedaan aan landelijke partijen die specifiek geoormerkt zijn
voor een lokale afdeling? Voorts vragen de leden hoe wordt omgegaan
met partijen die in meerdere gemeenten, maar niet per definitie landelijk
opereren?
De leden van de ChristenUnie-fractie hechten waarde aan het
uitgangspunt dat bij het opleggen van verplichting aan lokale politieke
partijen, ook wordt bezien hoe lokale politieke partijen op een goede
manier financieel kunnen worden ondersteund. Zij krijgen de indruk dat
de Minister niet voornemens is dit met voorliggend wetsvoorstel te
regelen, maar pas in een later stadium hier naar te willen kijken. De leden
van de ChristenUnie-fractie vragen dit te heroverwegen ten einde voor de
gemeenteraadsverkiezingen van 2022 tot een regeling te komen.
Tot slot vragen de leden van de ChristenUnie-fractie een nadere
toelichting waarom giften vanuit Europese landen wél, en niet-Europese
landen níet worden toegestaan? Waarom is niet gekozen voor overnemen
van het eenduidige voorstel om buitenlandse giften in het geheel niet toe
te staan?
6. Instelling onafhankelijke toezichthouder
De leden van de D66-fractie zijn verheugd met de komst van een
onafhankelijke en slagvaardige toezichthouder in de Wpp. Het is een
goede zaak dat het toezicht op politieke partijen en de uitvoering van de
subsidiëring van politieke partijen straks niet meer bij een politiek orgaan
ligt, maar bij een onafhankelijke toezichthouder zoals deze leden bij
amendement (Kamerstuk 32 752, nr. 14) in het verleden ook hebben
voorgesteld. Zij vragen bij de verdere gedachtevorming en inrichting van
deze toezichthouder extra aandacht te besteden aan het waarborgen van
voldoende checks and balances en transparantie in de benoemingswijze
van de voorzitter en leden hiervan conform de uitgangspunten genoemd
in de (aangenomen) Kameruitspraak daarover (Kamerstuk 35 300 VII, nr.
25). Deze leden zien de meerwaarde van een onafhankelijke toezichthouder niet alleen op landelijk niveau, maar ook zeker op lokaal niveau.
Decentrale politieke partijen kunnen immers ook te maken krijgen met de
gevaren van ondermijning, integriteitskwesties en schimmige financieringen. De risico’s zijn in ieder geval niet minder dan op landelijk niveau.
Is de Minister het hiermee eens? Zo ja, kan de Minister bevestigen dat het
de bedoeling is dat de onafhankelijk toezichthouder ook op decentraal
niveau een geloofwaardige en slagvaardige rol kan spelen?
De leden van de SP-fractie lezen dat er een onafhankelijk toezichthouder
komt voor de naleving van deze wet. Kan de Minister aangeven of zij het
wenselijk vindt dat bijvoorbeeld oud-politici of leden van een partij,
onderdeel zijn van deze toezichthouder? Zo niet, hoe wil de Minister dit
waarborgen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 135

5

7. Planning
Met betrekking tot de planning vragen de leden van de VVD-fractie
waarom het wetsvoorstel Wet op de politieke partijen pas eind 2020 in
consultatie gaat. Waarom is het wetsvoorstel niet eerder in consultatie
gegaan c.q. gaat het niet eerder in consultatie?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de Minister tot slot een nog
iets specifieker tijdpad aan te geven voor de wijziging van de Wfpp en de
invoe-ring van de Wpp.
II REACTIE VAN DE MINISTER
Met belangstelling heb ik kennisgenomen van de vragen en de opmerkingen van de leden van verschillende fracties in het verslag van het
schriftelijk overleg over de Wet op de politieke partijen (Wpp) en de
reactie op het advies van de Commissie van toezicht financiën politieke
partijen (Ctfpp) over het verantwoordingsjaar 2018. Hierbij reageer ik op
de gestelde vragen en de geplaatste opmerkingen. Waar mogelijk zijn de
antwoorden geclusterd per onderwerp.
1. Inleiding en doel
De leden van de GroenLinks-fractie geven aan kennis te hebben genomen
van het internationaal vergelijkend onderzoek naar de regulering van
politieke partijen in een aantal westerse landen. Zij vragen of ik kan
aangeven wat ik bij de komende wetswijziging meeneem uit dit onderzoek
en of er goede voorbeelden uit andere landen zijn die ik over wil nemen.
De leden van de GroenLinks-fractie refereren aan het internationaal
vergelijkend onderzoek naar regulering van politieke partijen dat de
Rijksuniversiteit Groningen op mijn verzoek heeft uitgevoerd. Dit
achtergrondonderzoek had tot doel om een breed beeld van mogelijk
relevante wetgeving in een aantal westerse democratieën te verkrijgen.
Een voorbeeld van een wet, waarvan ik bij het opstellen van de Wpp
onderdelen als referentiekader gebruik, is de regeling van het partijverbod
in het Duitse «Parteiengesetz».
De leden van de SP-fractie vragen of ik nogmaals kan ingaan op de vraag
waarom giften vanuit andere lidstaten van de Europese Unie blijven
toegestaan. Voorts vragen zij of het wenselijk is dat Nederlandse politieke
partijen gefinancierd kunnen worden vanuit bijvoorbeeld Malta of
Hongarije.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen in dit kader of een nadere
toelichting kan worden gegeven waarom giften vanuit Europese landen
wél, en niet-Europese landen níet worden toegestaan? Waarom is niet
gekozen voor overnemen van het eenduidige voorstel om buitenlandse
giften in het geheel niet toe te staan?
Binnen de Europese Unie en de Europese Economische Ruimte is er vrij
verkeer van kapitaal. Een verbod op giften uit andere lidstaten van de EU
en vanuit de EER is hiermee in strijd. Daarnaast onderhouden de meeste
Nederlandse politieke partijen nauwe banden met zusterpartijen in de EU,
bijvoorbeeld doordat zij lid zijn van een Europese politieke partij. De
mogelijkheid om financiële banden met deze partijen te onderhouden
moet blijven bestaan. Voorwaarde is dat voor iedereen duidelijk moet zijn
waar giften uit andere lidstaten van de EU en de EER vandaan komen. De
drempel die geldt voor transparantie van donaties binnen Nederland,
4.500 euro per donateur per jaar, wordt daarom afgeschaft voor giften uit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 135

6

andere EU-lidstaten en de EER. Alle giften uit deze landen worden daarom
openbaar. Uitzondering hierop zijn giften van in het buitenland
woonachtige kiesgerechtigden voor de Tweede Kamer. Voor deze
categorie blijven dezelfde regels gelden als voor giften uit Nederland.
2. Transparantie Interne organisatie
De leden van de ChristenUnie-fractie geven aan de controle van de
uitvoerende macht als één van de kerntaken van politieke partijen te zien.
Zij vragen zich af hoe deze kerntaak zich verhoudt tot het opstellen van
regels voor het functioneren van politieke partijen door de overheid.
Ook vragen de leden van de ChristenUnie-fractie of ik kan aangeven hoe ik
rekening zal houden met de hoge grondwettelijke bescherming die
politieke partijen in onze rechtsstaat genieten en hoe met aanwijzingsbevoegdheden zal worden omgegaan. Voorts vragen zij of correct is dat
Nederland met het instellen van de Wpp het enige Europese land zou zijn
dat wel bij wet regels stelt aan politieke partijen, maar de positie van
politieke partijen niet grondwettelijk waarborgt.
De leden van de ChristenUnie-fractie merken terecht op dat één van de
kerntaken van politieke partijen de controle op de uitvoerende macht is.
Andere kerntaken zijn het rekruteren van vertegenwoordigers, het
formuleren van politieke standpunten en deelnemen aan de politieke
besluitvorming. Daarmee dragen zij bij aan de vormgeving en het
functioneren van de democratisch vertegenwoordiging. Het voorstel voor
een Wpp beoogt basale spelregels te formuleren, die inzichtelijk maken
hoe politieke partijen op hoofdlijnen worden georganiseerd en gefinancierd, zodat zij hun kerntaken optimaal kunnen uitoefenen. Deze
spelregels zijn niet bedoeld als aanwijzingen van de regering of de
Minister, maar als waarborgen voor het geordend functioneren van de
democratische rechtsstaat bij de controlerende en vertegenwoordigende
functies van het parlement. De Wpp zal de verenigingsvrijheid van
politieke partijen, het uitoefenen van het actief en passief kiesrecht alsook
de vrijheid van meningsuiting respecteren.
Wat betreft de grondwettelijke borging van politieke partijen is het kabinet
de opvatting toegedaan dat voor het opnemen van een grondwettelijke
bepaling inzake politieke partijen, gelet op het sobere karakter van de
Grondwet, geen noodzaak bestaat. Voor het waarborgen van de hiervoor
genoemde fundamentele rechten vereist de Grondwet dat eventuele
beperkingen kunnen worden gesteld bij wet in formele zin. De thans
voorgestelde Wpp voldoet aan dit vereiste en beoogt niet om nieuwe
beperkingen te stellen. Van de door de Rijksuniversiteit Groningen
onderzochte landen heeft alleen het Verenigd Koninkrijk een wettelijke
regeling voor politieke partijen zonder Grondwettelijke waarborging.
3. Specificering bestaand partijverbod
De leden van de VVD-fractie geven aan dat zij de vrijheid om een politieke
partij op te richten als een belangrijk element van onze democratische
rechtsstaat beschouwen. Het verbieden van een politieke partij kan
volgens hen dan ook niet anders zijn dan een ultieme remedie, waartoe
pas moet worden overgegaan als andere stappen zijn doorlopen en geen
oplossing bieden. Zij vragen zich af waarin het specifieke verbod in de
toekomstige Wet op de politieke partijen zal verschillen van het huidige
artikel 2:20 BW en of het moeilijker of gemakkelijker zal worden om een
politieke partij te verbieden. Ook vragen zij of ik andere voorbeelden kan
noemen van «hoge uitzonderingen» waarbij een politieke partij kan
worden verboden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 135

7

Ik deel de visie dat de vrijheid om een politieke partij op te richten een
wezenlijk element van onze democratische rechtsstaat is. Ook ben ik het
ermee eens dat een verbod van een politieke partij een ultieme remedie
is, die pas volgt als andere stappen zijn doorlopen. Daaraan verandert dan
ook niets.
Het huidige verbod geldt voor alle rechtspersonen en kent als grond
«strijd met de openbare orde». Die grond betreft niet alleen het plegen
van strafbare feiten, maar heeft een ruimere betekenis. Ook het handelen
in strijd met dwingende voorschriften (van andere aard) valt hieronder.
Dat betekent dat deze grond ruim en betrekkelijk onbepaald is. Dat zou
ertoe kunnen leiden dat een politieke partij wordt verboden of dreigt te
worden verboden op te ruime / niet passende gronden, ook al zijn die,
strikt genomen, in overeenstemming met de wet.
Juist gelet op de bijzondere functie van politieke partijen in de
vormgeving en het functioneren van onze democratie heeft het kabinet
besloten het partijverbod meer op deze specifieke positie toe te spitsen.
Dat verbod is gebaseerd op doelstellingen en handelingen die zijn gericht
op het ondermijnen of zelfs afschaffen van fundamentele beginselen van
de democratische rechtsstaat. Voorbeelden zijn georganiseerde pogingen
om de onafhankelijkheid van de rechtspraak ongedaan te maken of om de
democratische besluitvorming onmogelijk te maken. De dreiging die
daarvan uitgaat moet daadwerkelijk en reëel zijn en in een gerechtelijke
procedure worden vastgesteld aan de hand van objectief vastgestelde
feiten. Het gaat er hierbij om dat de fundamentele beginselen van de
democratische rechtsstaat niet als zodanig worden aangetast of tenietgedaan. Door het partijverbod toe te snijden op de bijzondere functie van
politieke partijen wordt gewaarborgd dat dit slechts in uitzonderlijke
gevallen zou kunnen.
De leden van de SP-fractie hebben vragen over de, in de bewoordingen
van deze leden, «nieuwe uitbreiding van het partijverbod». Zij vragen of ik
kan aangeven of enkel ideeën hieronder vallen. Ook vragen zij zich af of
een partij het afschaffen van de democratische rechtsstaat mag bepleiten.
Voorts vragen zij of er wetten zijn die niet afgeschaft mogen worden, of er
verdragen zijn die niet mogen worden opgezegd om niet in strijd te
handelen met de democratische rechtstaat en, zo ja, welke dat zijn.
De specifieke verbodsregeling voor politieke partijen is geen uitbreiding,
maar een verbijzondering van het bestaande verbod voor politieke
partijen. In aanvulling op het antwoord op de vorige vraag, benadruk ik
dat het koesteren en uitdragen van ideeën een fundamenteel recht is, ook
wanneer dat de vormgeving en de inrichting van de staat betreft. De
Nederlandse Grondwet kent geen «eeuwigheidsclausule» die bepaalde
rechten of instituties onveranderbaar maakt.
Het afschaffen van de democratische rechtsstaat als zodanig en het
aantasten of tenietdoen van fundamentele beginselen die daarvan deel
uitmaken of daaraan ten grondslag liggen, ondergraven de democratische
rechtsstaat. Dat kan betekenen dat die aantasting niet meer ongedaan kan
worden gemaakt, althans niet met vreedzame middelen en geordende
besluitvorming. Daar ligt de grens.
4. Transparantie campagnes
De leden van de VVD-fractie vragen naar mijn appreciatie van de in het
rapport «Het juridische kader voor de verspreiding van desinformatie via
internetdiensten en de regulering van politieke advertenties» van het
Instituut voor Informatierecht (IVIR) genoemde beleidsopties en de daarbij
gemaakte opmerkingen over betaalde politieke advertenties online. Voorts

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 135

8

vragen zij of de Wpp ook ziet op adverteerders die geen politieke partijen
zijn, maar wel «politieke» advertenties plaatsen. Indien dit het geval is
vragen de leden van de VVD-fractie naar de definitie hiervan. Indien dit
niet het geval is, vragen zij of ik voornemens ben om dit type advertenties
over te laten aan Europese regelgeving en/of onderdeel te laten worden
van de Europese gedragscode en wat de Nederlandse inzet dan zal zijn.
Ook vragen zij naar welke overige zaken rond transparantie van digitale
politieke campagnes op Europees niveau wordt gekeken. Zij vragen wat
hierbij de inzet van Nederland zal zijn en hoe de vrijheid van meningsuiting hierbij wordt gewaarborgd. Ten slotte vragen de leden van de
VVD-fractie hoe ik aankijk tegen het plaatsen van «factchecks bij politieke
boodschappen door techbedrijven».
In de Kamerbrief «Nieuwe ontwikkelingen beleidsinzet bescherming
democratie tegen desinformatie» van 13 mei jl. heb ik gereageerd op het
rapport van het IViR.1 Het IViR bepleit aanvullende transparantieregels
voor online politieke advertenties op Europees niveau. Dit standpunt
onderschrijf ik. Transparantie kan helpen om potentiële verstoring van het
publieke democratische debat inzichtelijk te maken, evenals de financiering van betaalde politieke content. Deze inhoudelijk neutrale maatregelen krijgen van het IViR de voorkeur uit het oogpunt van subsidiariteit
en proportionaliteit in verband met de vrijheid van meningsuiting.2
Het voorstel voor een Wpp heeft betrekking op politieke partijen en zal
dus geen regels bevatten voor andere adverteerders. Transparantie over
politieke advertenties zal in het vervolg op de Europese gedragscode
desinformatie, dat onder andere in het Democracy Action Plan vorm zal
krijgen, naar verwachting een belangrijk onderwerp zijn. Het beschermen
van grondrechten, waaronder de vrijheid van meningsuiting, is een van
de uitgangspunten van de Nederlandse strategie tegen desinformatie. Dit
zal ook leidend blijven in onze inzet.
Met het IviR meen ik dat het juridisch verbieden van bepaalde informatie,
alleen op de grond dat de informatie onjuist of misleidend is, zonder
aanvullende eisen zoals het schaden van iemands reputatie of de rechten
van een ander, moeilijk valt te rijmen met het recht op vrijheid van
meningsuiting. Dit standpunt zal ook leidend zijn bij onze reactie op het
Europese Democratie Actieplan. Zoals aangegeven in de Kamerbrief van
13 mei jl. vind ik het opportuun om transparantie van internetdiensten te
kunnen afdwingen, ook over politieke advertenties.3 Door in te zetten op
transparantie in plaats van het juridisch verbieden van bepaalde informatie, blijft de vrijheid van meningsuiting gewaarborgd. Te zijner tijd zal
het kabinet via de BNC-procedure de reactie op het Democracy Action
Plan aan uw Kamer doen toekomen.
Factchecks door onafhankelijke factcheckers kunnen bij berichten
waardevolle context bieden en burgers helpen om informatie op waarde
te schatten. Zo ook bij politieke boodschappen. Techbedrijven zoals
aanbieders van sociale media hebben een eigen vrijheid om hun diensten
vorm te geven, ook waar dit het inbouwen van een factcheck-mechanisme
betreft. Ook hierbij moet de vrijheid van meningsuiting in acht worden
genomen. Eventuele maatregelen richting techbedrijven komen niet in de
Wpp, de Wpp beperkt zich tot maatregelen ten aanzien van politieke
partijen en hun neveninstellingen.

1

Kamerstuk 30 821, nr. 112
Instituut voor Informatierecht (IViR), 2019, Het juridisch kader voor de verspreiding van
desinformatie via internetdiensten en de regulering van politieke advertenties
3
Kamerstuk 30 821, nr. 112
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 135

9

De leden van de GroenLinks-fractie vragen of ik concreet kan aangeven
hoe ik de transparantie van (digitale) campagnes ga vergroten in de Wpp.
Tevens vragen zij hoe ik dit in aanloop naar de komende Tweede
Kamerverkiezingen ga ondersteunen, als de Wpp nog niet van kracht is.
Het voorstel voor een Wpp zal voor de volgende verkiezingen nog niet in
werking zijn getreden. Concrete plannen om transparantie van digitale
campagnes in de Wpp te vergroten, werk ik nu uit. De Wpp zal geen regels
voor techbedrijven bevatten. Wel worden regelmatig gesprekken gevoerd
met deze bedrijven over hun invulling van de gedragscode tegen
desinformatie. In deze gesprekken komt ook de transparantie van digitale
campagnes aan de orde. Ik heb de internetbedrijven zelf op 25 juni jl. in
een gesprek ook verzocht meer transparantie te bieden.
Daarnaast bekijk ik hoe het maatschappelijk middenveld, relevante
toezichthouders en de techbedrijven in de voorbereiding op de verkiezingen kunnen worden betrokken. Ter uitvoering van de motie van de
leden Middendorp (VVD en Asscher (PvdA) zal ik uw Kamer dit najaar
informeren over het tegengaan van digitale inmenging tijdens de
verkiezingen.4 Hierbij zal ik ook een overzicht geven van de acties van
techbedrijven op het gebied van transparantie van politieke advertenties.
De leden van de SP-fractie steunen het uitgangspunt dat digitale
campagnes transparant zouden moeten zijn en dat misleiding moet
worden tegengegaan. Zij vragen wie gaat bepalen wat misleiding is en
wat niet. Zij vragen of hierop wordt gedoeld op de inhoud van politieke
campagnes of op de financiering ervan.
Het voorstel voor een Wpp zal regels bevatten die de transparantie (van
de financiering) van online politieke campagnes vergroten en deze voor
de kiezer inzichtelijk maken. Het is aan de kiezers zelf om te oordelen over
(de inhoud van) deze campagnes.
5. Transparantie financiering (decentrale) politieke partijen
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van het advies van
de Commissie toezicht financiën politieke partijen (Ctfpp). Zij geven aan
het opmerkelijk te vinden dat de Cftpp expliciet wijst op de mogelijkheid
om een bestuurlijke boete op te leggen als de omissie zich nogmaals
voordoet. Zij vragen wat de aard van de omissie is dat nogmaals een
review moet worden gedaan. Zij vragen zich ook af of een dergelijke
opmerking ooit eerder is gemaakt door deze commissie, en hoe de Ctfpp
deze opmerking bedoelde.
De Commissie van toezicht financiën politieke partijen (Ctfpp) heeft in
haar advies over het verantwoordingsjaar 2018 geconstateerd dat «al
twee jaar achtereen niet kan worden gesteund op de jaarverantwoording
van Forum voor Democratie, en met betrekking tot verantwoordingsjaar
2017 evenmin op de controlewerkzaamheden door de accountant». Voorts
merkt de Ctfpp op dat «de partij Forum voor Democratie deel uitmaakt
van het democratisch bestel in Nederland, ten aanzien waarvan transparantie één van de belangrijkste waarden is». De Ctfpp heeft niet eerder
geadviseerd om het opleggen van een bestuurlijke boete in overweging te
nemen.
De leden van de GroenLinks-fractie geven aan dat zij het van groot belang
vinden voor het goed functioneren van de democratie dat politieke
partijen transparant zijn over van wie zij giften ontvangen en welke andere
4

Kamerstuk 35 300 VII, nr. 126

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 135

10

vormen van donaties zij krijgen. Zij vragen of ik kan aangeven of in de
toekomstige wet bijvoorbeeld ook geregeld gaat worden dat als donateurs
of sponsoren van politieke partijen reclametijd op televisie, radio of
internet inkopen of anderszins reclamemiddelen faciliteren zoals
bijvoorbeeld billboards langs wegen, dit ook onder de transparantieregels
gaat vallen. Zo ja, op welke wijze zal dit transparant gemaakt moeten
worden? Zo nee, waarom niet?
In de Wfpp is nu al geregeld dat giften in natura boven het drempelbedrag
van 4.500 euro per donateur openbaar moeten worden gemaakt. De door
de leden van de GroenLinks-fractie genoemde voorbeelden vallen onder
deze verplichting. Deze bepaling wordt onderdeel van de Wpp en blijft dus
ook in de toekomst van kracht.
De leden van de GroenLinks-fractie geven aan het van belang te vinden
dat ontwijkingsroutes zo veel als mogelijk worden gedicht, om te
voorkomen dat voldaan hoeft te worden aan de transparantieregels. Zij
vragen of ik deze mening deel. Ook vragen zij of ik hun mening deel dat
voorkomen moet worden dat (vage) rechtspersonen als tussenpersonen
kunnen blijven dienen voor het verstrekken van giften (of anderszins
vormen van donaties) aan politieke partijen. Zij vragen hoe ik dit in de
Wpp ga regelen.
Vanzelfsprekend deel ik de mening van de leden van de GroenLinks-fractie
dat het ontwijken van de wettelijke transparantieregels waar mogelijk
moet worden voorkomen. Dat geldt ook voor giften waar rechtspersonen
mogelijk als tussenpersoon worden gebruikt. In mijn voorstel tot wijziging
van de Wfpp, dat integraal onderdeel wordt van de Wpp, is daarom
bepaald dat natuurlijke personen achter deze rechtspersonen («uiteindelijk
belanghebbende») moeten worden gemeld in de door de toezichthouder
openbaar te maken overzichten. Hierdoor gaat inzicht ontstaan in wie de
natuurlijke personen achter donaties van rechtspersonen zijn.
De leden van de SP-fractie vragen waarom ervoor wordt gekozen om
eerst de aangekondigde maatregelen over financiering van lokale partijen
af te wachten, terwijl die volgens deze leden alleen zien op transparantie,
maar niet op inkomen vergaren, en daarmee dus weinig met elkaar te
maken hebben.
De leden van de ChristenUnie-fractie geven aan waarde te hechten aan
het uitgangspunt dat bij het opleggen van verplichting aan lokale politieke
partijen, ook wordt bezien hoe lokale politieke partijen op een goede
manier financieel kunnen worden ondersteund. Zij vragen om de
mogelijkheden te bezien om voor de gemeenteraadsverkiezingen van
2022 tot een regeling te komen.
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren voorts dat onderscheid
wordt gemaakt tussen landelijke en lokale politieke partijen in regels voor
bijvoorbeeld transparantie van campagnes en bij de mogelijkheid tot een
partijverbod. De genoemde leden hebben mij gevraagd nader toe te
lichten waarom dit onderscheid wordt gemaakt.
De Wfpp kent nu voor decentrale partijen uitsluitend de verplichting om
een openbaar toegankelijk giftenreglement te hebben. Voor het overige
zijn er geen regels voor decentrale partijen en dus is er ook geen ervaring
daarmee. Gelet op het ontbreken van deze ervaring kies ik ervoor om in
de Wpp stapsgewijs tewerk te gaan bij het eventueel uitbreiden van regels
voor decentrale partijen. De eerste stap is het opstellen van regels over de
transparantie van de financiering van decentrale partijen. De ervaring die
met deze regels wordt opgedaan, kan in een volgende fase worden benut

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 135

11

bij het opstellen van eventuele aanvullende regels voor decentrale
partijen. Regels over de financiering of regels over de transparantie van
campagnes kunnen dan mogelijk aan de orde komen. Voor het partijverbod gaan voor decentrale partijen in beginsel dezelfde regels gelden
als voor landelijke partijen.
De leden van de ChristenUnie-fractie spreken hun steun uit voor de
introductie van bindende regels voor de verantwoording van giften. Zij
vragen hoe bij de drempelwaarde voor openbaarmaking van giften voor
decentrale partijen gelijkheid wordt betracht tussen lokale partijen en de
lokale afdelingen van landelijke partijen. Ook vragen deze leden zich af of
de drempelwaarde ook zal gaan gelden voor giften gedaan aan landelijke
partijen, die specifiek geoormerkt zijn voor een lokale afdeling. Voorts
vragen de leden hoe wordt omgegaan met partijen die in meerdere
gemeenten, maar niet per definitie landelijk opereren.
De regels voor transparantie voor decentrale partijen gaan gelden voor
alle politieke partijen die actief zijn in het decentraal bestuur. Er wordt
geen onderscheid gemaakt tussen bijvoorbeeld partijen die in één
gemeente actief zijn, decentrale afdelingen van landelijke partijen en
bovenlokale partijen die in meerdere gemeenten actief zijn. Voor giften
aan lokale afdelingen van landelijke partijen gaan dezelfde drempelwaarden gelden als voor alle andere decentrale politieke partijen.
6. Instelling onafhankelijke toezichthouder
De leden van de D66-fractie laten weten verheugd te zijn met de komst
van een onafhankelijke toezichthouder. Zij vragen of bij de verdere
gedachtevorming en inrichting van deze toezichthouder extra aandacht
kan worden besteed aan het waarborgen van voldoende checks and
balances en transparantie in de benoemingswijze van de voorzitter en
leden hiervan conform de uitgangspunten genoemd in de (aangenomen)
Kameruitspraak daarover (Kamerstuk 35 300 VII, 25).
Tevens merken deze leden op dat zij de meerwaarde van een onafhankelijke toezichthouder niet alleen op landelijk niveau, maar ook op lokaal
niveau zien. De «gevaren van ondermijning, integriteitskwesties en
schimmige financieringen» zijn volgens hen niet minder dan op landelijk
niveau. Zij vragen of ik deze opvatting deel en of ik kan bevestigen dat het
de bedoeling is dat de onafhankelijk toezichthouder ook op decentraal
niveau een «geloofwaardige en slagvaardige rol kan spelen»?
In navolging van de door de leden van de D66-fractie aangehaalde motie
zal in de brede evaluatie van Rijksorganisaties op afstand, waarin
aandacht is voor de parlementaire controle, ook in het bijzonder aandacht
worden geschonken aan benoemingsprocedures voor democratische
instituties. Voor het wetstraject van de Wpp zal ik gebruikmaken van de
voorlopige resultaten van dit onderzoek.
De door deze leden geschetste risico’s bestaan inderdaad ook voor
decentrale partijen. Daarom zal het voorstel voor een Wpp ook transparantieregels voor de financiering van decentrale politieke partijen
bevatten. Niettemin zal, zoals aangegeven in de Kamerbrief van 11 juni jl.,
het toezicht op de decentrale partijen niet op dezelfde manier kunnen
plaatsvinden als bij landelijke partijen. Gelet op de hoeveelheid decentrale
partijen zal de administratieve last van zulk toezicht onredelijk hoog zijn.
Ook zijn de kosten van een accountantscontrole, zoals voor landelijke
partijen verplicht is, voor decentrale partijen disproportioneel hoog. Het
zal daarom een lichtere vorm van toezicht worden, bijvoorbeeld met
steekproefsgewijze controles door de toezichthouder.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 135

12

De leden van de SP-fractie vragen of ik het wenselijk vind dat bijvoorbeeld
oud-politici of leden van een partij, onderdeel zijn van deze toezichthouder. En, indien dit niet het geval is, hoe ik dit wil waarborgen.
De Commissie-Veling heeft geadviseerd om het lidmaatschap van de
Ctfpp niet langer mogelijk te maken in de eerste vier jaar na het uitoefenen van een verkozen of bestuurlijke functie in de nationale of decentrale vertegenwoordigende organen en/of besturen of in het Europees
Parlement of de Europese Commissie. Dit advies is in het voorstel voor
wijziging van de Wet financiering politieke partijen (Wfpp) overgenomen.
Ik ben voornemens om in de Wpp voor de leden van de toezichthouder
een vergelijkbare regeling op te nemen.
7. Planning
De leden van de VVD-fractie vragen zich af waarom het wetsvoorstel Wet
op de politieke partijen pas eind 2020 in consultatie gaat. Zij vragen
waarom het wetsvoorstel niet eerder in consultatie is gegaan c.q. niet
eerder in consultatie gaat.
De Wpp is een belangrijk wetsvoorstel, dat ik zorgvuldig wil voorbereiden.
Hiermee zijn de nodige afstemming en tijd gemoeid. Ook maken van het
voorstel voor een Wpp enkele onderwerpen deel uit, waarvoor tot nu toe
geen regelgeving bestond. Voorbeeld zijn de regels over (digitale)
politieke campagnes en de transparantie van de financiering van
decentrale partijen. Bij het opstellen van deze regels moet een balans
worden gevonden tussen transparantie en effectiviteit enerzijds en het
zoveel mogelijk beperken van de administratieve lasten voor politieke
partijen anderzijds. Dit vergt zorgvuldige voorbereiding, waarmee enige
tijd is gemoeid.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of ik een nog specifieker
tijdpad kan aangeven voor de wijziging van de Wfpp en de invoering van
de Wpp.
Het voorstel tot wijziging van de Wfpp ligt voor advies voor bij de Raad
van State. Zodra ik het advies van de Raad van State heb ontvangen, zal ik
u dit wetsvoorstel zo spoedig mogelijk toesturen. Mede met het oog op de
daaropvolgende parlementaire behandeling kan ik hiervoor geen concrete
datum van inwerkingtreding bepalen. Dat geldt ook voor het voorstel voor
een Wpp dat ik eind dit jaar in consultatie ga brengen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 VII, nr. 135

13