2020D20723

INBRENG VERSLAG SCHRIFTELIJK OVERLEG
Binnen de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken hebben de onderstaande fracties de behoefte vragen en opmerkingen voor te leggen aan
de Minister van Buitenlandse Zaken over de brief van de Minister van
Buitenlandse Zaken d.d. 17 april 2020 inzake de Tussenrapportage
Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie (Kamerstuk 33 694,
nr. 57).
De voorzitter van de commissie,
Pia Dijkstra
De griffier van de commissie,
Van Toor

nds-tk-2020D20723

1

Inbreng van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
Tussenrapportage Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie
(GBVS). Zij hebben hierover de volgende vragen.
De leden van de VVD-fractie delen de zorgen van het kabinet over de
verslechterende Nederlandse veiligheidsomgeving, waaronder de zeer
zorgwekkende militaire en andere activiteiten van Rusland, de dreiging
van terrorisme, de conflicten in het Midden-Oosten, de agressie van Iran,
de instabiliteit in veel landen rond Europa, illegale migratie, de problemen
op de Balkan, de assertieve houding en spionage door China, het
afbrokkelen van het netwerk en functioneren van multilaterale organisaties, de spanningen binnen de NAVO en veel andere ontwikkelingen. Zij
vragen echter waarom het document niet ingaat op de zorgen omtrent de
ontwikkeling en verspreiding van nieuwe technologieën en geweldsmiddelen onder burgers, waaronder robotica, drones en kunstmatige
intelligentie, waardoor het geweldsmonopolie van de staat verder wordt
aangetast en de beheersbaarheid van de individuele dreigingen ook sterk
kan verminderen. Zij vragen zich af waarom dit document geen melding
maakt van deze bedreigingen en de Kamerbrede wens tot regulering
daarvan (motie Koopmans c.s., Kamerstuk 33 694, nr. 43, 24 april 2019) en
de initiatieven die het kabinet daartoe heeft aangekondigd te ondernemen.
Zij vragen zich ook af waarom het document weinig aandacht besteed aan
de gevaren van infiltratie in kritieke infrastructuur door vijandige staten,
groepen terroristen of individuen. Zijn dit geen relevante bedreigingen
voor Nederland die ook een plaats moeten hebben in deze tussenrapportage?
De leden van de VVD-fractie lezen op pagina 8 over de dreiging in en
vanuit Afghanistan. Hoe beoordeelt het kabinet de risico’s van een
mogelijk vervroegde terugtrekking van Amerikaanse en andere troepen,
van een instabiele Afghaanse regering en van de aanhoudende en
mogelijk groeiende kracht van de Taliban, ISIS en andere terroristische
groeperingen?
Op pagina 8 en 9 van de brief lezen de leden van de VVD-fractie over het
beheer van onze grenzen. Echter staat er in de vooruitblik niets over
nieuwe initiatieven of plannen op dat terrein, terwijl illegale migratie en
georganiseerde criminaliteit onze grenzen wel zeer relevant maken. Kan
het kabinet vermelden welke plannen er op dit terrein voor de nabije en
verdere toekomst zijn?
Op pagina 12 van de brief lezen de genoemde leden over het gebruik van
antisatellietwapens en de enorme impact die deze kunnen hebben. Welke
maatregelen worden er genomen ter bescherming van onze samenleving
tegen dergelijke wapens? Hoe effectief zijn deze maatregelen?
Op pagina 13 van de brief lezen de leden van de VVD-fractie dat hoewel
het kabinet de NAVO van groot belang acht voor onze veiligheid,
Nederland de Walesafspraken uit 2014 om de defensie-uitgaven toe te
laten groeien naar 2% van het bbp in 2024 niet haalt en dat zij minder dan
haar fair share aan bijdragen aan missies levert. Ook staat er in de brief
dat dit negatieve effecten heeft voor Nederland. Zijn deze negatieve
effecten al in de praktijk merkbaar? Welke stappen gaat het kabinet nemen
om deze negatieve effecten te mitigeren en uiteindelijk voorkomen?

2

Op pagina 15 van de brief lezen de genoemde leden over het investeren in
early warning. Kan de Minister aangeven of en zo ja in welke situatie een
gebrek aan een dergelijke waarschuwing een conflict heeft doen
uitgroeien en wat daartegen had kunnen worden gedaan? Zijn er ook
positieve voorbeelden te noemen van geslaagde «vroege
waarschuwing»?
Op pagina 16 van de brief lezen deze leden over cyberdreigingen en de
ongewenstheid van afhankelijkheid van ICT-producten uit staten met een
offensief cyberprogramma. Kan de Minister aangeven hoe de noodzaak
tot bescherming hiertegen wordt gedeeld met kwetsbare sectoren zoals
het Nederlandse bedrijfsleven, het onderwijs en de lagere overheden?
Heeft dit voldoende resultaat of zijn extra maatregelen noodzakelijk?
Op pagina 19 van de brief lezen de leden van de VVD-fractie over de
noodzaak van de veiligheid van de Nederlandse scheepvaart. Onderkent
het kabinet ook het belang daartoe van de spoedige inwerkingtreding van
de al in maart 2019 aangenomen Wet ter Bescherming Koopvaardij?
Op pagina 20 van de brief lezen deze leden over de noodzaak van een
gezamenlijke Europese aanpak van screening van ongewenste externe
investeringen. In hoeverre is het nieuwe mechanisme effectief, en welke
gevaren ziet het kabinet voor Nederland indien EU-lidstaten dit mechanisme onvoldoende respecteren? Welke maatregelen zouden overwogen
moeten worden?
Op pagina 24 van de brief lezen de leden van de VVD-fractie over het
Open Skies-verdrag. Hoe beoordeelt het kabinet de Russische schendingen en de Amerikaanse aankondiging het verdrag op te zeggen? Welk
effect heeft dit op onze veiligheid en hoe kan dit effect worden gemitigeerd? Hoe zou de uitvoering van het Open Skies-verdrag eruit zien als
Rusland en Europese landen er zonder de VS mee doorgaan?
Kan het kabinet aangeven welke gevolgen de tussenrapportage heeft op
de investeringen en inzet van ons postennetwerk en van de kennispositie
van de Nederlandse diplomatie? Kan het kabinet ook aangeven of de
dreigingen voldoende worden vertaald naar beschermingsmaatregelen
voor onze diplomaten en medewerkers in het buitenland zelf?
Inbreng van de leden van de PVV-fractie
De leden van de PVV-fractie willen de Minister bedanken voor de
tussenrapportage over de implementatie van de Geïntegreerde
Buitenland- en Veiligheidsstrategie. De dreigingsanalyse is helder en laat
goed zien dat er enorme uitdagingen op ons pad liggen. Hoe het kabinet
omgaat met deze uitdagingen stemt de leden niet altijd tevreden. Gezien
de vele onderwerpen zullen de leden van de PVV-fractie zich voor dit
overleg echter beperken tot enkele vragen en opmerkingen langs de
hoofdlijnen uit de brief. In andere overleggen zal de komende tijd worden
ingegaan op enkele specifieke (landen)thema’s.
De leden van de PVV-fractie willen om te beginnen aangeven dat ze de
opvatting delen dat een geïntegreerde veiligheidsanalyse niet alleen oog
moet hebben voor «man-made» dreigingen, maar ook voor natuurlijke
dreigingen. De leden vinden het een goed plan om bij toekomstige
updates van de diverse veiligheidsstrategieën meer oog te houden voor
natuurlijke dreigingen. Dat is een goede ontwikkeling, omdat natuurlijke
dreigingen zoals immense vulkaanuitbarstingen en/of zonnestormen de
maatschappij in potentie veel meer kunnen ontwrichten dan het huidige

3

coronavirus. De leden zien graag uit naar de toekomstige uitwerking met
betrekking tot natuurlijke dreigingen.
In samenhang met onder meer de natuurlijke dreigingen willen de leden
aandacht vragen voor het principe van «nationale strategische
voorraden». In welke mate beschikt Nederland actueel over strategische
voorraden voor wat betreft voedsel, energie, medicijnen en medisch
materiaal? Welke Nederlandse instanties zien toe op het hebben en
onderhouden van strategische voorraden voor een Nederland in crisistijd?
En hoe doet Nederland dit in vergelijking met andere Europese landen
waarvan bekend is dat zij aanzienlijke strategische voorraden aanhouden,
zoals Finland en Zwitserland?
Terecht wordt in de tussenrapportage de nadruk gelegd op wat wordt
genoemd «de geopolitieke verschuiving richting een multipolaire wereld
die zich ontvouwt in de huidige context van een technologische
revolutie». Verwezen wordt ook naar de toenemende druk van diverse
(groot-) machten waaronder China. Over China geven de Militaire
Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) en Algemene Inlichtingen- en
Veiligheidsdienst (AIVD) aan dat het land veruit de grootste dreiging
vormt op het gebied van economische spionage. Echter, op deze ferme
aantijging volgt geen coherent en concreet plan over hoe deze economische spionage (en dus dreiging) aan te pakken. Kan de Minister daar
nog eens wat dieper op ingaan. De analyse/het risico is de leden van de
PVV-fractie inmiddels wel bekend. Maar wat is de oplossing? En bovenal:
hoe wordt China geconfronteerd met dit hondsbrutale gedrag? Is het
kabinet inmiddels bereid om net als in de zaak betreffende de poging tot
hacken van de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens
(OPCW) ook clandestiene operaties van de Volksrepubliek China te tonen
aan de Nederlandse bevolking?
De NAVO blijft voor de leden van de PVV-fractie de hoeksteen van ons
defensie- en veiligheidsbeleid. Over de NAVO schrijft de Minister dat de
geopolitieke belangen binnen het bondgenootschap steeds vaker
uiteenlopen. Er worden twee voorbeelden aangehaald die beide
betrekking hebben op Turkije. Ligt het dan niet in de rede om te pleiten
voor een Turkse exit uit het NAVO-bondgenootschap, zoals de leden van
de PVV-fractie al langer betogen? Het is toch juist – en vooral – Turkije dat
voor betonrot zorgt in de hoeksteen van ons defensie- en veiligheidsbeleid? De leden van de PVV-fractie willen hier opnieuw een reactie van
de Minister op. Zeker omdat de Minister in de brief (en volkomen terecht)
specifiek naar Turkije wijst als land dat zich in een multipolaire wereld
steeds meer gaat roeren op het wereldtoneel. Ook het kabinet ziet dat
Turkije steeds meer een eigen koers kiest. Een trend die voorlopig niet
gekeerd wordt. Integendeel. Maar wat is dan nog het lange termijnperspectief van een Turks NAVO-lidmaatschap? De kloof tussen Turkije en de
overige NAVO-landen wordt jaar na jaar toch groter in plaats van kleiner?
Veel aandacht in de tussenrapportage gaat uit naar het aanpakken en
bestrijden van terroristische dreigingen. Een punt waar de leden van de
PVV-fractie het huidige kabinetsbeleid soms contraproductief en dus
schadelijk vinden; de massa-immigratie en islamisering waar het kabinet
nagenoeg niets tegen doet, creëren namelijk een voedingsbodem waarop
terrorisme groeit. Veel van deze problematiek wordt door de leden van de
PVV-fractie besproken in andere commissies. Voor nu willen de leden van
de PVV-fractie op dit onderwerp één punt uit de voortgangsrapportage
halen en bespreken: Er staat aangegeven dat Nederland een netwerk
opgebouwd heeft «van diplomatieke veiligheidscoördinatoren die op
lokaal niveau in diverse regio’s de actuele ontwikkelingen en onderliggende problematiek op gebied van gewelddadig extremisme en terro-

4

risme in kaart bracht». Kan de Minister een overzicht geven van hun
bevindingen? Welk resultaat heeft dit netwerk opgeleverd?
De leden vernemen graag in hoeverre de diplomatieke veiligheidscoördinatoren oog hebben gehad voor de islamisering in de regio’s waar zij
actief waren en hoe het in grote lijnen gesteld is met de buitenlandse
financiering van islamitische instellingen terplekke. In veel landen waar
het islamitische terrorisme groeit – van West-Afrika tot in Azië – zien we
parallel aan de groei van terroristische organisaties, de islamitische
scholen en instellingen als paddenstoelen uit de grond schieten. In
hoeverre hebben de veiligheidscoördinatoren deze ontwikkeling
gemonitord en geanalyseerd?
In Nederland komt er steeds meer aandacht voor de buitenlandse
financiering van moskeeën vanuit de Golfstaten, maar hoe zit dat elders
waar radicalisering en islamitische terrorisme een nog veel groter
probleem vormt? In hoeverre kunnen de veiligheidscoördinatoren daar
een beeld van schetsen voor bijvoorbeeld de kwetsbare Sahel-regio?
Heeft Nederland en de internationale gemeenschap wel voldoende oog
voor deze grondoorzaak van terrorisme? Het lijkt er volgens de leden van
de PVV-fractie vooralsnog niet op. Graag ontvangen zij een reactie.
De NAVO heeft «de ruimte» niet zo lang geleden aangewezen als vijfde
domein. Militaire toepassingen in de ruimtevaart worden steeds belangrijker en steeds meer landen ontwikkelen ruimte- en raketprogramma’s
met een militaire component. Zoals beschreven komt daar een dreiging
uit voort die in de toekomst alleen maar zal toenemen in omvang en ernst.
Echter, er liggen ook kansen en mogelijkheden! De leden van de
PVV-fractie willen op dat laatste ingaan. Wat kan de krijgsmacht in
samenwerking met onze kennisinstellingen betekenen voor de
bescherming van de eigen en bondgenootschappelijke belangen op dit
punt? Wat doen we nu al ten aanzien van de ruimte in combinatie met
militaire toepassingen en veiligheid? En wat zit er nog in de pijplijn bij
onder meer defensie? En biedt de aanwezigheid van het European Space
Research and Technology Centre (ESTEC) op Nederlandse bodem nog
mogelijkheden voor Nederland op het vlak waar ruimtevaart en militaire
toepassingen elkaar kruisen?
De leden van de PVV-fractie zien met genoegen dat er veel aandacht is
voor de cyberdreiging en dat Nederland deze ernstige dreiging serieus
neemt. Althans zo lijkt het. Maar de realiteit is weerbarstiger. De
Algemene Rekenkamer constateerde onlangs opnieuw dat het Ministerie
van Buitenlandse Zaken de eigen informatiebeveiliging niet op orde heeft.
Hoe is dit mogelijk gezien de dreigingsanalyse? Wordt deze op het eigen
ministerie wel serieus genomen? De problemen met betrekking tot de
informatiebeveiliging worden al enkele jaren door de Algemene Rekenkamer gesignaleerd. De leden van de PVV-fractie willen dat dit nu nog dit
jaar wordt opgelost. Wat wil de Minister hieraan doen en welk tijdsbestek
heeft hij voor ogen?
In de brief staat de passage «Daarnaast is politieke spionage met digitale
middelen om de Nederlandse politieke besluitvorming te achterhalen van
belang». Over deze passage hebben de leden nog wel enkele vragen. Wat
wordt er exact mee bedoeld? Kan de Minister concrete voorbeelden geven
van politieke spionage in Nederland «om Nederlandse politieke besluitvorming te achterhalen»? Hoe ernstig is dit probleem en zijn dergelijke
spionageactiviteiten in het verleden «succesvol» uitgevoerd? Bij de leden
van de PVV-fractie leven ernstige zorgen naar aanleiding van deze
passage.

5

Tot slot willen de leden van de PVV-fractie het hebben over het kabinetsstandpunt betreffende het Europees Gemeenschappelijk Buitenlands- en
Veiligheidsbeleid (GBVB). Waar de dreigingsanalyse van het kabinet in
grote lijnen klopt, is de oplossing van het kabinet en de EU (namelijk meer
EU-samenwerking) nogal kort door de bocht. Nederland en de Europese
Commissie zien graag een grotere geopolitieke rol weggelegd voor de EU.
Maar in hoeverre is dit streven realistisch gezien de meningsverschillen
tussen de EU-lidstaten onderling? Verschillen die ook tijdens de coronacrisis weer in alle hevigheid aan het licht komen. Het kabinet wil nu een
soort nep-daadkracht creëren bij de EU door besluitvorming met twee
derde meerderheid te bepleiten voor bepaalde onderdelen van het GBVB.
De leden van de PVV-fractie zijn hier fel op tegen en willen dat het kabinet
het pleidooi staakt. Het is een paardenmiddel. Aanpassing van het
unanimiteitsbeginsel knaagt aan het soevereiniteitsbeginsel waardoor de
afstand tussen de bevolking (van de lidstaten) en beleidsbepalers wordt
vergroot. Ziet de Minister hierin net als de leden van de PVV-fractie ook
niet juist een risico/dreiging voor de interne veiligheid? Daarnaast: zorgt
de besluitvorming met twee derde meerderheid wel voor een andere
grondhouding/meer daadkracht (bijv. fermere EU-sancties) tegenover
kwaadwillende landen als Turkije en Iran? De leden van de PVV-fractie
hebben daar ernstige twijfels over. De huidige diplomatieke middelen
worden nog niet eens voldoende/volledig benut. Dat is niet alleen te
wijten aan tekortkomingen van het huidige besluitvormingsproces. Graag
ontvangen zij een reactie.
Inbreng van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
Tussenrapportage Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie. Deze
leden hebben nog enkele vragen aan de Minister.
De D66-leden maken zich zorgen over het effect van de COVID-19pandemie op onze veiligheid en de veiligheid van onze militairen.
Alhoewel deze tussenrapportage niet specifiek in gaat op de consequenties van de pandemie op ons veiligheidsbeleid, zal het gevolgen
hebben voor dit beleid in de komende jaren. Welke directe gevolgen heeft
de COVID-19-pandemie voor de veiligheid en voortgang van huidige en
toekomstige militaire missies? Zijn er directe gevolgen voor de
bescherming van het bondgenootschappelijk grondgebied, en zo ja,
welke? Zijn er missies die nu anders ingericht worden, en zo ja, hoe?
Welke maatregelen zijn of worden reeds genomen om de veiligheid van
de militairen en de voortgang van de missies te waarborgen? Welke
lessons learned heeft deze pandemie reeds opgeleverd? En noopt deze
pandemie tot structurele veranderingen voor militaire missies en zo ja,
welke structurele veranderingen voorziet de Minister?
De leden van de D66-fractie delen de opvatting van het kabinet dat Europa
meer verantwoordelijkheid moet nemen voor de eigen veiligheid. Een
slagvaardige Europese Unie is een Unie die in staat is het eigen grondgebied te verdedigen en eigenstandig op te treden. Deze leden onderstrepen het belang dat de Europese Unie meer strategisch en eensgezind
op het wereldtoneel kan opereren. Juist nu de geopolitiek verhoudingen
wereldwijd in een stroomversnelling zijn geraakt en de traditionele
beschermheer zich vaker terugtrekt, is het van het allergrootste belang dat
de EU de eigen veiligheidsbroek op kan houden. Is het kabinet het met de
leden van de D66-fractie eens dat er een noodzaak is om de EU ook de
middelen te geven om deze ambities op veiligheid en militair gebied waar
te maken? Zal het kabinet zich tijdens de onderhandelingen voor het
nieuwe Meerjarig Financieel Kader (MFK) ervoor inzetten dat deze
ambities zich ook vertalen naar een ambitieuze financiële inzet op dit vlak?

6

Deelt het kabinet de opvatting dat een ambitieus en hoger defensiebudget
binnen dit MFK noodzakelijk is om de militaire infrastructuur en samenwerking binnen de EU naar een hoger niveau te brengen? Hoe gaat het
kabinet zich ervoor in zetten om er voor zorg te dragen dat dit in het
nieuwe MFK goed geborgd is? Wat zijn de uitkomsten van het door de
Minister ingestelde onderzoek naar de inzet van de EU-Battlegroup waar
Nederland deel van uit zal maken in de tweede helft van dit jaar? Wanneer
verwacht de Minister de Kamer toezeggingen te kunnen doen over de
inzet van Nederland binnen de EU-Battlegroup?
De leden van de D66-fractie maken zich ernstig zorgen over de ontwikkelingen op het gebied van nucleaire ontwapening, wapenbeheersing en het
eroderen van mondiale afspraken op dit gebied. De meest zorgwekkende
ontwikkelingen op dit vlak zijn het einde van het Intermediate-Range
Nuclear Forces (INF)-verdrag, het recente opzeggen van het Open
Skies-verdrag, en het aanstaande mogelijke einde van de New START
(Strategic Arms Reduction) afspraken. Hoe duidt het kabinet de opzegging
door de Amerikaanse regering van het Open Skies-verdrag? Is het kabinet
het met de leden van de D66-fractie eens dat het einde van dit verdrag een
verslechterde veiligheidssituatie in de wereld oplevert? Ondanks het niet
doorgaan van de NPV (Non-Proliferatie Verdrag)-conferentie dit jaar, moet
het kabinet zich onverminderd in blijven zetten voor een kernwapenvrije
wereld. Welke stappen neemt het kabinet op dit moment, om te
voorkomen dat nog meer verdragen opgezegd of niet verlengd worden?
Hoe bereidt het kabinet zich voor op het mogelijke geval dat ook het New
START-verdrag niet verlengd zal worden? Welke initiatieven ontplooit het
kabinet om samen met bondgenoten de nucleaire machten op te roepen
verantwoordelijke afspraken te maken, in het belang van de mondiale
veiligheid?
De leden van de D66-fractie maken met bezorgdheid kennis van de
achterblijvende vooruitgang op het gebied van de naleving van een
internationaal normatief kader voor cyberactiviteiten. Deze leden juichen
de Nederlandse voortrekkersrol in de totstandkoming van internationale
normatieve kaders toe. Naar analogie van de prominente rol die
Nederland heeft gespeeld, en nog steeds speelt, in de totstandkoming en
bevordering van het internationale recht, is dit iets waar een klein land als
Nederland groot in kan zijn. Ondanks de geconstateerde moeizame
ontwikkelingen van mondiale afspraken op dit gebied, zijn de leden van
de D66-fractie van mening dat het kabinet zich hier onverminderd voor in
moet blijven zetten. Zal het kabinet dit blijven doen, en zo ja hoe? Waar
liggen mogelijkheden om wél tot overeenstemming te komen?
De leden van de D66-fractie merken op dat human security en het
burgerperspectief op veiligheid weinig naar voren komen in deze
rapportage. Zij vinden dit jammer en een gemist perspectief, juist
vanwege de belangrijke rol die het maatschappelijk middenveld speelt in
de bewaring en bevordering van stabiliteit en vrede. Het zijn juist burgers,
maatschappelijk organisaties, journalisten, NGO’s, kiezers die zo’n
bepalende rol hebben in politieke en maatschappelijke transformaties, en
die tegenwicht kunnen bieden bij negatieve tendensen. De negatieve
tendens wereldwijd voor de ruimte die het maatschappelijk middenveld
krijgt om een rol te spelen, haar stem te laten horen, kritiek op de
overheid te hebben, leidt in veel gevallen juist tot een verslechterede
veiligheidssituatie en uiteindelijk menselijk lijden. Erkent het kabinet het
belang van human security in het veiligheidsbeleid? Hoe gaat het kabinet
ervoor zorgen dat dit centraal komt te staan in de uitvoering van het
veiligheidsbeleid? Is het kabinet het met de leden van de D66-fractie eens
dat juist human security en aandacht voor het maatschappelijk
middenveld in alle interventies centraal moet staan, om uiteindelijk een

7

echte bijdrage te kunnen leveren aan vrede en veiligheid in de wereld? Zo
ja, hoe gaat het kabinet hier uitvoering aan geven? Ook kan de juiste
aandacht en steun voor het maatschappelijk middenveld helpen bij het
voorkomen van destabilisering en geweld en dus bij effectief preventiebeleid. Erkent het kabinet dit? De leden van de D66-fractie zouden hier
graag een reactie op ontvangen.
De leden van de D66-fractie hebben vragen over het resultaatgebied
terroristische dreigingen. Zij lezen dat het kabinet op verschillende
manieren werk maakt van lokale berechting van ISIS-strijders. Allereerst
de instelling van een internationaal tribunaal door de VN, dat op te veel
weerstand van andere landen stuitte en daardoor geen begaanbare weg
bleek. Voorts startte Nederland met andere Europese partners gesprekken
met Irak over lokale berechting, maar hierbij staat het gegeven dat een
eerlijke rechtsgang niet gegarandeerd is en dat berechting kan leiden tot
de doodstraf. Deze leden begrijpen dat het kabinet dit al enige tijd geleden
constateerde. Welke vorderingen zijn sindsdien in de onderhandelingen
met Irak gemaakt? Ziet het kabinet berechting in Irak op voorwaarden van
een eerlijke rechtsgang en geen doodstraf nog als een haalbaar doel? Zo
ja, op welke termijn? Zo nee, welke andere uitwegen ziet het kabinet nog
om te zorgen dat ook Nederlandse IS-strijders de straf voor de misdaden
die zij hebben begaan niet ontlopen?
Wordt er nog adequate beveiliging geboden zodat ontsnapping van
gevangenen voorkomen wordt? Heeft Nederland nog in beeld welke
Nederlandse IS-strijders zich in de kampen bevinden? Is er een risico dat
door de uitbraak van COVID-19 en de effecten daarvan op de veiligheid,
IS-strijders kunnen vluchten en onder de radar terugkeren naar
Nederland? Bijvoorbeeld wanneer de grenzen in de EU weer opengaan?
Hoe houdt Nederland hier zicht op?
De leden van de D66-fractie maken zich nog altijd zorgen om de situatie
van Nederlandse kinderen in Syrische vluchtelingenkampen, waarvan het
merendeel jonger dan 4 jaar is. Ook de AIVD waarschuwde in het
jaarverslag voor mogelijke radicalisering van deze kinderen wanneer zij
daar langer zouden verblijven: «Kinderen die in de kampen opgroeien,
komen daar nog steeds in aanraking met het radicale gedachtegoed van
ISIS en kunnen eventueel geronseld worden», zo stelde de dienst. Hoe
duidt het kabinet deze waarschuwing? Heeft het kabinet zicht op Nederlandse kinderen die mogelijk geronseld worden door IS? De leden van de
D66-fractie lazen in het meest recente Dreigingsbeeld Terrorisme
Nederland dat nog circa 205 kinderen met een Nederlandse link in Syrië
en omliggende gebieden, waarvan 90 in kampen. Heeft het kabinet enig
idee waar de rest van de kinderen met een Nederlandse link zich bevindt?
En welk risico zij mogelijk lopen met het oog op radicalisering? Op welke
wijze wordt voorkomen dat deze kinderen op latere leeftijd, als zij
inderdaad geradicaliseerd zijn, weer in Nederland opduiken en een gevaar
voor de veiligheid hier vormen?
De leden herinneren zich de brief van de Minister van Justitie en
Veiligheid en de Minister van Buitenlandse Zaken van 19 februari jl.,
betreffende de zaak van een in voormalig strijdgebied verblijvende
Nederlandse uitreizigster die verdacht wordt van het plegen van een
terroristisch misdrijf. In deze zaak is door de uitreizigster een verzoek tot
beëindiging van de strafzaak gedaan. De rechtbank gaf destijds aan dat
gedurende de afgelopen twee jaar niet is gebleken noch gesteld dat
concrete stappen zijn ondernomen om de betrokkene naar Nederland
overgebracht te krijgen. Hiermee zou strafvervolging op deze wijze
onredelijk worden geacht, waarover op 2 juni de rechtbank uitspraak doet.
Welke stappen heeft het Nederlandse kabinet sinds deze tussenbe-

8

schikking extra gezet om aan het verzoek van de rechtbank te voldoen en
te voorkomen dat strafvervolging van deze vrouw wordt stopgezet? Is de
Minister het eens met de leden van de D66-fractie dat het onacceptabel
zou zijn als een potentiële terrorist vrijuit zou gaan vanwege (het gebrek)
aan handelen van de Nederlandse overheid?
Inbreng van de leden van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie hebben kennisgenomen van de
tussenrapportage GBVS. Zij hebben hier nog de volgende vragen en
opmerkingen over.
De leden van de GroenLinks-fractie waarderen de inzet van het kabinet ter
bevordering van de internationale rechtsorde en vrede en veiligheid. Zij
zijn het met het kabinet eens dat de strategische keuze voor meer
economische veiligheid een andere lading heeft gekregen. De leden van
de GroenLinks-fractie merken op dat de economische veiligheid van
Nederland de laatste jaren is verslechterd. Zo wijst de recente
AIVD-jaarrapportage erop dat China op grootschalige wijze economische
spionage verricht in Nederland, zoals het kabinet ook constateert op
pagina 5. Dit baart de leden van de GroenLinks-fractie grote zorgen, mede
omdat wij hier naar onze mening nog niet voldoende tegen bestand zijn.
Kan het kabinet toelichten hoe dit gegeven in de ministeriële commissie
Economie en Veiligheid (MCEV) wordt gewogen, en welke maatregelen
het kabinet voornemens is te treffen om de economische veiligheid te
vergroten en economische spionage vanuit China te counteren?
Daarbij vragen deze leden het kabinet hoe het zich wil onttrekken aan de
politisering van de toepassing en samenwerking op het gebied van
technologische vooruitgang. Deze leden merken op dat het kabinet wil
waken voor de «mogelijke valse tegenstellingen of het risico van nationale
veiligheidsargumentatie voor protectionistische doeleinden», en vragen of
het kabinet het voorkomen van (te)veel buitenlandse overnames van
Nederlands bedrijven niet juist als onlosmakelijk onderdeel van een
adequate veiligheidsstrategie beschouwt? Hoe apprecieert het kabinet in
dat licht de waarschuwing van Eurocommissaris Vestager voor bedrijfsovernames vanuit China tijdens de coronacrisis – sluit het zich daarbij
aan?1
De leden van de GroenLinks-fractie betreuren de patstelling op diverse
dossiers, zoals de VN Veiligheidsraad, Internationaal Atoomenergie
Agentschap (IAEA), OPCW en de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE). Zij erkennen het belang dat het kabinet
toeschrijft aan vaker ad-hoc coalities en meer bilaterale en multilaterale
diplomatie. Zij vragen het kabinet waar het nog mogelijkheden ziet om via
deze wijze de genoemde organisaties te versterken?
Ziet het kabinet daarnaast mogelijkheden om de veiligheidsrisico’s van
klimaatverandering, ontbossing, droogte en verwoestijning vaker te
adresseren, zowel in multilaterale als ook bilaterale diplomatie? Welke
inzet is het kabinet bereid hierop te plegen, vragen deze leden?
De leden van de GroenLinks-fractie zijn het volmondig eens met het
belang van het NAVO aanpassingsvermogen om een geloofwaardige
afschrikking te garanderen. Zij wijzen op het belang van een adequate
respons op hybride kwesties zoals cyberaanvallen en grootschalige
desinformatiecampagnes. Zij missen hierbij echter wel de gevolgen van
1

Zie: https://www.nu.nl/economie/6044453/eurocommissaris-waarschuwt-lidstaten-voorbedrijfsovernames-vanuit-china.html

9

klimaatverandering die naar mening van de GroenLinks-fractie serieuze
veiligheidsrisico’s opleveren. Is het kabinet bereid deze kwestie binnen de
NAVO (opnieuw) te adresseren, zoals bijvoorbeeld in het verladen al is
gedaan via het Planetary Security Initiative? Daarnaast vragen deze leden
welke mogelijkheden het kabinet detecteert om de NAVO een (grotere) rol
te laten spelen bij economische veiligheid? Is dit een onderwerp van
gesprek binnen de NAVO, vragen deze leden?
Ook vragen zij het kabinet hoe het staat met de voortgang van de politieke
reflectiegroep die recent is geïnstalleerd?2 Hoe wordt de Nederlandse
input hierbij betrokken, en waaruit bestaat deze? Wanneer worden de
eerste resultaten hiervan verwacht?
Kan het kabinet tot slot toelichten op welke wijze het belang van human
security in deze tussenrapportage is meegenomen? Is het kabinet net als
deze leden van mening dat human security naast een centrale plek in de
BHOS-nota «Investeren in perspectief. Goed voor de wereld, goed voor
Nederland» het ook van belang is dat dit adequaat aan bod komt in de
Tussenrapportage Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie?
Deze leden vragen de Minister om een nadere toelichting te geven.
Inbreng van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de tussenrapportage over de Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie (GBVS)
en hebben daarover nog een aantal vragen en opmerkingen.
Allereerst vragen deze leden de Minister te reageren op kritiek vanuit
NGO’s die aangeven niet gehoord te zijn bij het opstellen van de tussenrapportage en dat nergens in de rapportage het burgerperspectief op
veiligheid wordt gekozen. Wat klopt hiervan? Waarom is hiervoor
gekozen? Betekent dit een wijziging van beleid? Onderschrijft de Minister
de stelling dat de veiligheid van mensen het fundament vormt voor
internationale vrede en veiligheid? Zo nee, waarom niet?
Toen de GBVS in 2018 naar de Kamer werd gestuurd, werd daarin niet
ingegaan op natuurlijke dreigingen, zoals het nieuwe coronavirus dat nu
rondwaart. Alhoewel de problematiek samenhangende met de COVID-19uitbraak wordt erkend, blijkt uit de tussenrapportage van de Minister niet
goed welke consequenties de wereldwijde strijd tegen de pandemie heeft
voor de prioriteiten zoals gesteld in de GBVS. De leden van de SP-fractie
vragen de Minister daar alsnog op in te gaan. In welke mate zijn de
prioriteiten in de GBVS verschoven of is daar in het geheel geen sprake
van? Als daar geen sprake van is, waarom dan niet?
Bevordering van een op verdragen en afspraken gebaseerde internationale rechtsorde voor het borgen van territoriale integriteit en integriteit
van universele waarden zoals respect voor mensenrechten, democratie en
onafhankelijke rechtspraak, is een kerndoel van het Nederlands buitenlandbeleid. Dat schrijft de Minister in de tussenrapportage. Daar wordt
aan gekoppeld dat er momenteel sprake is van een verslechtering op dit
terrein, onder andere omdat grootmachten zich minder aan regels lijken te
(willen) houden. De leden van de SP-fractie vragen de Minister op dit punt
een vergelijking te maken tussen de VS enerzijds en China anderzijds. In
welke mate zijn deze grootmachten geïnteresseerd in en houden zij zich
de afgelopen jaren aan een op verdragen en afspraken gebaseerde
internationale rechtsorde?

2

https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_174756.htm

10

De leden van de SP-fractie begrijpen de zorgen van de Minister over de
opstelling van Rusland en China in de internationale arena. Terecht is daar
ruime aandacht voor in de GBVS. Wat deze leden niet goed begrijpen, is
waarom de zorgen over deze (regionale) grootmachten niet aangevuld
worden met zorgen over de internationale opstelling van de VS, onder
andere wat betreft het respect voor internationaal recht, (ontwapenings)verdragen en wapenhandel, als ook de meer en meer radicale, unilaterale
standpunten die bijvoorbeeld ingenomen worden met betrekking tot het
conflict met Iran en de opstelling van Israël. De Kamer heeft recent
specifieke strategieën van het kabinet ontvangen over zowel China als
Rusland. Deze leden vinden dat het de hoogste tijd is voor een vergelijkbare strategie, maar dan over de VS. Wil de Minister die opstellen? Als
de Minister dat niet wil, kan dan uitgelegd worden waarom niet, waarom
de huidige opstelling van de VS een dergelijke strategie niet waard zou
zijn?
De Minister gaat in op de resultaten op het gebied van terroristische
dreigingen, waar enig succes geboekt lijkt te zijn. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid heeft het dreigingsniveau van
aanslagen in Nederland vorig jaar verlaagd, alhoewel een aanslag in
Nederland «voorstelbaar» blijft. De leden van de SP-fractie vragen de
Minister uit te zoomen en de huidige terroristische dreiging vanuit
jihadistische hoek te vergelijken met die van twintig jaar geleden. Klopt
het dat ondanks de recente verlaging van de dreiging, de dreiging van
aanslagen van jihadisten nog altijd veel hoger is dan twee decennia
terug? Hoe verklaart de Minister dat? Is de Minister van oordeel dat
zonder bijna twee decennia aan westerse militaire interventies in het
Midden-Oosten deze dreiging nog (veel) hoger zou zijn geweest? Kan dat
antwoord toegelicht worden?
De Minister schrijft dat Rusland op een aantal gebieden een voorsprong
heeft genomen op de NAVO. De leden van de SP-fractie vragen de
Minister dit toe te lichten. Kan de Minister ook de gebieden noemen waar
de NAVO een voorsprong heeft op Rusland? Kan daarbij ook ingegaan
worden op de defensiebudgetten? Klopt het dat de NAVO-voorsprong op
Rusland een veel breder terrein betreft dan andersom?
In de tussenrapportage wordt opgemerkt dat de digitale dreiging tegen de
Nederlandse vitale belangen is toegenomen. De leden van de SP-fractie
hebben hier grote zorgen over. Zij steunen daarom de inzet om te komen
tot heldere internationale afspraken over de toepassing van het internationaal recht in het cyberdomein. Zij vragen de Minister de voortgang op
dit terrein de afgelopen jaren te schetsen. Deze leden vinden het in deze
discussie wel erg problematisch dat uit nieuwsberichten blijkt dat
Nederland zelf ook actief digitale aanvallen lijkt uit te voeren, bijvoorbeeld
gericht tegen het nucleaire programma van Iran, maar dat de Minister hier
geen openheid over geeft. Deze leden vragen van de Minister de garantie
dat Nederland zich in het cyberdomein strikt houdt aan de grenzen van
het internationaal recht. Kan de Minister die garantie geven? Kan de
Minister in dit kader nu wel aangeven in hoeverre de Stuxnet-aanval op
het nucleaire programma van Iran in lijn met het internationaal recht was?
De leden van de SP-fractie zijn bekend met de problemen van attributie
van cyberaanvallen. Deze leden vragen de Minister aan te geven in
hoeverre Nederland nu in staat is vast te stellen wie de afzender is van
specifieke cyberaanvallen gericht op Nederland. Kan de Minister een
aantal concrete voorbeelden geven van cyberaanvallen op Nederland
waarvan de dader is vastgesteld?

11

Rusland en China zien een noodzaak voor een nieuw verdrag inzake
internationale veiligheid in cyberspace, staat in de tussenrapportage. De
Minister is hier kritisch op. De leden van de SP-fractie vragen de Minister
deze kritiek concreet te maken. Waaruit blijkt dat in het Chinees-Russische
voorstel de verworvenheden onder het huidige internationaal recht teniet
kunnen worden gedaan, zoals de Minister vreest? Hoe reageren beide
landen als ze hierop aangesproken worden?
De tussenrapportage gaat ook in op desinformatie en desinformatiecampagnes, zonder deze begrippen te verduidelijken. De leden van de
SP-fractie vragen de Minister deze termen helder te definiëren. Welke
definities worden hiervoor gebruikt? Welke staten voeren desinformatiecampagnes gericht op Nederland of hebben dat in het recente verleden
gedaan?
Nederland beoogt verbetering van de uitvoering van het Open Skiesverdrag, om de relevantie daarvan verder te vergroten. Dat stelt de
Minister. Dit vanwege zorgen of Rusland zich wel volledig aan de
bepalingen van het verdrag houdt. Ondertussen zijn er berichten dat de
VS het verdrag op gaat zeggen. De leden van de SP-fractie vragen de
Minister hierop in te gaan. Is hij het met deze leden eens dat de VS het
verdrag niet op zou moeten zeggen? Wat communiceert de Minister in de
richting van de VS? Kan de Minister de zorgen over eventuele Russische
schendingen van het verdrag concreet maken? Schendt Rusland het
verdrag? Zo ja, hoe doet het dat? Welke onderdelen van het verdrag zijn
geschonden? Is dit onafhankelijk vastgesteld? Zo ja, hoe is dat gebeurd?
De VS heeft ook twijfels geuit over verlenging van het New STARTverdrag, dat op afzienbare tijd afloopt. De leden van de SP-fractie vragen
de Minister daar ook op in te gaan. Is de Minister het met deze leden eens
dat het belangrijk is ook dit verdrag te behouden? Hoe wordt daarop
ingezet?
De leden van de SP-fractie vragen de Minister tenslotte, in het bijzonder
nu de recente bijeenkomst van ondertekenaars van het NPV geen
doorgang kon vinden vanwege de verspreiding van het coronavirus, in te
gaan op kernontwapening, waar lidstaten van het NPV zich ook toe
verplichten. Ondanks deze verplichting blijven grootmachten massaal
investeren in nucleaire wapens. Onlangs werd bekend dat de VS
verantwoordelijk is voor bijna de helft van de 73 miljard dollar die
afgelopen jaar is geïnvesteerd in kernwapens. Kan de Minister hierop
reageren? Is de Minister het met deze leden eens dat dergelijke investeringen zich niet verhouden tot het NPV en, los daarvan, sowieso onwenselijk zijn? Zo nee, waarom niet? Kan de Minister ook reageren op het
nieuws dat de regering-Trump overlegd zou hebben over het uitvoeren
van een nieuwe kernproef? Wat klopt hiervan? Deelt de Minister de grote
zorgen van de SP-leden hierover?
Inbreng van de leden van de PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie hebben met interesse kennisgenomen van
de Kamerbrief over de Tussenrapportage Geïntegreerde Buitenland- en
Veiligheidsstrategie.
De leden van de PvdA-fractie vinden het zorgelijk dat waar in de GBVS uit
2018 human security een centrale positie innam, nu state security centraal
wordt gesteld. Vanwaar die verschuiving naar state security? Kan de
Minister dat toelichten? Welke rol speelt human security binnen de GBVS?
De voornoemde leden zijn van mening dat de veiligheid van mensen het
fundament vormt voor internationale vrede en veiligheid, is het kabinet

12

het hiermee eens? Zo ja, hoe zal dit worden meegenomen in het
buitenland- en veiligheidsbeleid? En hoe wordt human security meegenomen bij het inrichten van missies? Kan worden toegelicht hoe ervoor
zal worden gezorgd dat human security centraal blijft spelen in het
buitenland- en veiligheidsbeleid?
De tussenrapportage besteedt weinig aandacht aan ontwapening. De
leden van de PvdA-fractie vinden het zeer verontrustend zeker nu er
sprake is van (mogelijk) nieuwe testen met kernwapens door
NAVO-lidstaten. Kan de Minister toelichten waarom er in de rapportage
niet actiever wordt ingezet op nucleaire ontwapening? Waarom worden
geen stappen voorgesteld om een nationaal plan voor ontwapening te
ontwikkelen en uit te voeren?
De leden van de PvdA-fractie zouden graag een toelichting krijgen op de
omvang van de afspraak met de NAVO om prioriteit te geven aan
investeringen in extra F-35-jachtvliegtuigen, en dat het kabinet op dit
moment heeft geïnvesteerd in onder andere een deel van de extra F-35
jachtvliegtuigen. Wat is concreet toegezegd aan de NAVO? Hoe draagt dit
bij aan de invulling van de 2% norm die is NAVO verband is afgesproken?
Welke additionele investeringen zijn nog nodig om aan de overige
prioriteiten uit het Nationaal Plan te voldoen? En op welk terrein liggen
deze additionele investeringen?
De leden van de PvdA-fractie menen dat het hier vooral een constatering
betreft dat veel Nederlanders een zekere mate van nonchalance tonen
waar het bijvoorbeeld gaat om cyberbeveiliging en/ of de potentiële
risico’s van internet-of-things apparaten en het kabinet maatschappelijke
bewustwording als een belangrijke schakel ziet in het verhogen van de
weerbaarheid tegen conflictvoering in het civiele domein. Wat is het
concrete voorstel van het kabinet als het gaat om het vergroten van de
weerbaarheid van de Nederlandse samenleving en burgers zelf? Want
alleen het belang onderstrepen zal de maatschappelijke bewustwording
en de weerbaarheid niet direct vergroten. Gaat het kabinet net als de
genoemde andere Europese landen de bewustwording van burgers over
veiligheidsrisico’s en de rol die burgers en bedrijven kunnen spelen in
geval van crises, hoger op de agenda zetten? En op welke manier gaat het
kabinet hier dan invulling aan geven?
Ook vragen de leden van de PvdA-fractie aandacht voor de rol van
criminaliteit bij de verknoping met de buitenwereld ook hier speelt de
nauwe verwevenheid met de veiligheidsaanpak op nationaal niveau. De
afgelopen periode is duidelijk geworden dat bijvoorbeeld veel drugs
gerelateerde criminaliteit voor (potentieel) onveilige situaties zorgt. Gaat
het kabinet dit ook meenemen in een coherente strategiebepaling?
Voorts wordt in de voorliggende tussenrapportage opvallend weinig
aandacht geschonken aan de positie van vrouwen in conflict en vredesprocessen. Waarom is niet gekozen voor een gendersensitief perspectief?
Kan de Minister dit toelichten en ingaan op de voortgang van VN
Resolutie 1325?
Tot slot hebben de leden van de PvdA-fractie vragen met betrekking tot de
samenhang tussen de beleidskaders. Hoe wordt deze samenhang
gewaarborgd? Hoe worden tegenstrijdigheden in het Nederlandse
buitenland- en veiligheidsbeleid voorkomen? Speelt het Ministerie van
Buitenlandse Zaken hier een coördinerende rol? Graag ontvangen deze
leden hierop een toelichting.

13

Inbreng van de leden van de ChristenUnie-fractie
De leden van de fractie van de ChristenUnie hebben met belangstelling
kennisgenomen van de tussenrapportage over de Geïntegreerde
Buitenlands- en Veiligheidsstrategie. Zij hebben daar enkele vragen en
opmerkingen over.
Deze leden vinden dat de Minister terecht wijst op veranderende
geopolitieke verhoudingen dichter bij huis, zoals ook de spanningen
bínnen de EU zelf waarbij een aantal lidstaten het model van liberale
democratie ter discussie stelt en zich in toenemende mate op het oosten
oriënteert. Is de Minister het met deze leden eens dat niet alleen de
oriëntatie op het oosten daarbij een probleem is, maar zeker ook de
manier waarop de liberale democratie en de daarbij behorende rechtsstaat ter discussie worden gesteld? Ziet de Minister dat laatste, net als
deze leden, als een bedreiging voor de human security van Europese en
dus ook Nederlandse burgers op zichzelf? Zo ja, hoe voorziet de GBVS en
het daarbij behorende beleid in manieren om Europa en Nederland
hiertegen te beschermen?
De leden van de fractie van de ChristenUnie delen ook de zorgen die de
Minister uit over de NAVO. Is de Minister het met deze leden eens dat de
Turkse opstelling schadelijk is voor de NAVO? Zo nee, waarom niet? Zo ja,
op welke manier zoekt hij naar een oplossing hiervoor? Overigens vragen
deze leden zich af of NAVO-lidstaten geen democratische rechtsstaten
moeten zijn. Voldoet Turkije nog aan de kenmerken daarvan, een land dat
de meeste journalisten in de cel heeft? Op welke manieren kunnen
lidstaten die niet meer aan de toetredingsvoorwaarden voldoen, door de
overige lidstaten daaraan opnieuw gehouden worden? Hoe gaat de
Minister zich daarvoor inzetten?
De leden van de ChristenUnie-fractie wijzen op de afhankelijkheid van met
name China voor wat betreft de productie van verschillende noodzakelijke
goederen zoals medische hulpmiddelen. De coronacrisis heeft deze
kwetsbaarheid als gevolg van die afhankelijkheid duidelijk blootgelegd.
Het kabinet zegt de ogen niet te sluiten voor de veiligheidsrisico’s die
hiermee verbonden zijn. Het verbaast deze leden dat het kabinet in deze
situatie niettemin de positieve effecten van «wederzijdse afhankelijkheid
en vervlechting» benadrukt. Zij vragen de Minister daarom uit te leggen
hoe wederzijds de afhankelijkheid precies is, met name in de verhouding
van China tot Nederland.
Zij wijzen er daarbij op dat de economie van China niet alleen onvergelijkbaar groter en invloedrijker is dan de Nederlandse, maar dat China
bovendien gekenmerkt wordt door een uitermate repressief systeem, dat
miljoenen van zijn eigen burgers onderdrukt en de waarde van mensenrechten wereldwijd ter discussie stelt. Is de Minister het met de leden van
de ChristenUnie-fractie eens dat de afhankelijkheid ongelijk is en dat dit
op zichzelf een veiligheidsrisico voor Nederland en zelfs Europa is? Is hij
het ook met deze leden eens dat economische en technologische
afhankelijkheid nu te groot is en dat een zekere mate van economische en
technologische ontkoppeling nu juist iets is om na te streven, in elk geval
ten opzichte van onze huidige situatie van afhankelijkheid?
In de coronacrisis is de afhankelijkheid van China bloot komen te liggen
als gevolg van een virus dat zich onbedoeld wereldwijd heeft verspreid.
Houdt de Minister rekening met de mogelijkheid dat China ook wel eens
moedwillig van deze afhankelijkheid gebruik zou kunnen gaan maken,
omdat Nederland bijvoorbeeld China onwelgevallige onderwerpen zoals

14

mensenrechtenschendingen aan de orde stelt? Hoe bereidt de GBVS ons
op deze mogelijkheid voor?
De leden van de ChristenUnie vragen zich af wat de Minister bedoelt met
«de politisering van de toepassing en samenwerking op gebied van
technologische vooruitgang». Noemt de Minister een verhoogde aandacht
voor het lange termijn veiligheidsbelang ten opzichte van korte termijn
economische belangen «politisering»? Begrijpt de Minister dat het voor
deze leden daarmee al duidelijk wordt hoe hij beide verschillende
belangen ten opzichte van elkaar waardeert? Is de Minister het met deze
leden eens dat het beter zou zijn de beide soorten belangen in neutralere
termen te schetsen om zo een objectievere afweging te kunnen maken?
Zo niet, waarom niet?
Tot slot hebben de leden van de fractie van de ChristenUnie nog een
vraag over het concept human security. Zij merken op dat dit concept, in
feite het belangrijkste overkoepelende strategische doel uit de GBVS, niet
meer genoemd wordt in de tussenrapportage. Zij vragen de Minister naar
de reden daarvoor. In verband met human security heeft de Kamer een bij
het notaoverleg over de GBVS ingediende motie aangenomen waarin
wordt gevraagd een strategie en bijpassend actieplan te ontwikkelen die
godsdienstvrijheid bevorderen (motie Voordewind c.s., Kamerstuk 33 694,
nr. 13). Deze leden vragen zich af hoe het met de uitvoering van de motie
staat.
Inbreng van de leden van de SGP-fractie
De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de Tussenrapportage Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie (GBVS). Deze leden vinden de rapportage buitengewoon helder en
realistisch. Zij concluderen dat er reden bestaat tot optimisme, bijvoorbeeld inzake het militair verslaan van ISIS, maar dat vooral blijvende,
vastberaden inzet nodig is op de drie V’s van voorkomen, versterken en
verdedigen. De trend van een verslechterende Nederlandse veiligheidsomgeving heeft zich immers verder doorgezet.
De leden van de SGP-fractie zijn onder meer positief over de oprichting
van een extra ministeriële commissie Economie en Veiligheid (MCEV) ter
versterking van de economische veiligheid, en over de grote diplomatieke
inspanningen voor internationale afspraken over cyberveiligheid. Deze
leden moedigen het kabinet aan zich daar voortvarend voor te blijven
inzetten.
Het kabinet heeft ervoor gekozen in de tussenrapportage niet nader in te
gaan op de COVID-19-crisis, met als reden dat de gevolgen daarvan nog
niet te overzien zijn. De leden van de SGP-fractie zouden echter toch graag
enige contouren geschetst zien van de wijze waarop deze gezondheidscrisis de uitvoering van de GBVS tot 2022 naar verwachting zal
beïnvloeden. Kan de Minister alsnog een toelichting geven op dit punt, zo
vragen deze leden?
In de tussenrapportage wordt geconstateerd dat de digitale dreiging
vanuit onder meer Rusland en China tegen de Nederlandse vitale
belangen toenam. De leden van de SGP-fractie achten dit zeer zorgelijk.
Deze leden beamen dat samenwerking met China op basis van gedeelde
belangen wenselijk is: «open waar het kan». Beaamt de Minister echter
dat de komende jaren veel meer nadruk zal moeten liggen op het aspect
van «beschermen waar het moet»? Kan de Minister toelichten hoe de
«scherpere afweging tussen economie en veiligheid» concreet invulling
zal krijgen? Ook vragen de leden van de SGP-fractie hoe concreet gewerkt

15

zal worden aan het verkleinen van de afhankelijkheden China op terreinen
als medische- en informatietechnologie. Tot slot roepen deze leden het
kabinet op in de contacten met China ook nadrukkelijk op te blijven komen
voor de vrijheid en veiligheid van onder meer vervolgde of verdrukte
christenen.
Cyberveiligheid speelt een grote en groeiende rol in het buitenland- en
veiligheidsbeleid. Dit aspect heeft raakvlakken met vele – zo niet alle –
resultaatgebieden en geografische regio’s. De leden van de SGP-fractie
achten het in dit licht terecht dat het kabinet inzet op diplomatie en
inlichtingen- en veiligheidsdiensten, en dat werk wordt gemaakt van een
grotere maatschappelijke weerbaarheid en bewustwording bij burgers
inzake digitalisering. Blijft het kabinet in dit licht tevens waar nodig (fors)
investeren in de slagkracht van onder meer het Defensie Cybercommando? Ziet de Minister, in navolging van de MCEV, het nut en de
noodzaak van oprichting van een extra ministeriële commissie ter
versterking van de digitale veiligheid, zo vragen de leden van de
SGP-fractie? Zo nee, waarom niet? Deze leden menen dat een dergelijke
commissie kan bijdragen aan een effectieve en efficiënte centrale regie
inzake digitalisering en digitale veiligheid. Dergelijke regie is van cruciaal
belang.
Uit de tussenrapportage doemt het beeld op van een NAVO die onmisbaar
is maar helaas ook in een ernstige crisis verkeert. Veelzeggend genoeg
heeft Rusland, dat sinds 2008 de krijgsmacht ingrijpend moderniseert en
reorganiseert, op een aantal gebieden een voorsprong genomen op de
NAVO. Nederland is hier mede debet aan. Zoals de Tussenrapportage
stelt: Nederland is onvoldoende in staat om invulling te geven aan de
afspraken die nodig zijn om de verdediging en de afschrikkende werking
van de NAVO te continueren. Nederland blijft achter op de kernverantwoordelijkheden die van NAVO-bondgenoten worden verwacht op het
vlak van cash, capabilities en contributions. De leden van de SGP-fractie
vinden deze situatie onwenselijk en onverantwoord. Welke inspanningen
gaat de Minister leveren en welke (extra) investeringen gaat het kabinet
doen om te zorgen dat Nederland in de komende jaren wél aan de
kernverantwoordelijkheden voldoet? Juist in het licht van geostrategische
rivaliteit tussen grootmachten, strategische stabiliteit en de druk op
internationale (CBRN-)verdragen, is inzet op een krachtige NAVO van
levensbelang.
De leden van de SGP-fractie constateren dat het kabinet prioriteit wil
geven aan «een Europa dat meer verantwoordelijkheid neemt voor de
eigen veiligheid». Inderdaad is van belang dat Europese landen hun
verantwoordelijkheid nemen, en in het kader van «strategische soevereiniteit» onafhankelijker worden van de veiligheidsinspanningen van onze
Amerikaanse bondgenoten. Deze leden benadrukken dat het hierbij
primair moet gaan om herstel van de stabiliteit en de slagkracht van de
NAVO. Onder die voorwaarde en met dat doel kunnen vormen van
EU-defensiesamenwerking toegevoegde waarde hebben. Deze leden
delen de wens van het kabinet dat de EU meer strategisch en eensgezind
op het wereldtoneel opereert. Zij blijven echter wijzen op de onopgeefbaarheid van de nationale soevereiniteit als basis van internationale en
Europese samenwerking. Wil de Minister binnen de kaders van de
staatssoevereiniteit werk (blijven) maken van samenwerking en slagkracht
in het Europese buitenlandbeleid?
De leden van de SGP-fractie constateren dat de Tussenrapportage
voornamelijk aandacht besteedt aan het aspect van statelijke veiligheid
(state security). Dat is in veel opzichten een terechte focus. Zij roepen er
echter toe op het perspectief van de menselijke veiligheid (human

16

security) niet uit het oog te verliezen. Dit is van groot belang voor het
voorkomen van onveiligheid, en vergt onder meer een blijvende inzet op
humanitaire steun en ontwikkelingssamenwerking, een actief maatschappelijk middenveld, en respect voor mensenrechten. Beaamt de Minister
dat dit belangrijke aspecten dienen te zijn en blijven binnen een effectief
GBVS? Hoe wordt de komende jaren de coördinatie en samenhang
versterkt tussen de verschillende actoren betrokken bij (de uitvoering van)
het Nederlandse buitenland-, veiligheids- en ontwikkelingsbeleid? Dit is
ook relevant in het licht van de voorgenomen geïntegreerde analyse van
het interne en externe veiligheidsbeleid.

17