Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

21 501-02

Raad Algemene Zaken en Raad Buitenlandse
Zaken

Nr. 1364

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 2 april 2014
De vaste commissie voor Europese Zaken en de vaste commissie voor
Buitenlandse Zaken hebben op 5 februari 2014 overleg gevoerd met
Minister Timmermans van Buitenlandse Zaken over:
− de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d.
19 december 2013 met de aanbieding van het verslag van de
Raad Algemene Zaken van 17 december 2013 (Kamerstuk
21 501-02, nr. 1313);
− de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 31 januari 2014 houdende de geannoteerde agenda Raad Algemene
Zaken d.d. 11 februari 2014 (Kamerstuk 21 501-02, nr. 1323);
− de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d.
29 november 2013 houdende het fiche: Verordening aanpassing comitologie post-Lissabon (PRAC – delegatie/uitvoering)
(Kamerstuk 22 112, nr. 1746);
− de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 2 december 2013 houdende de reactie op het verzoek van het lid
Omtzigt over de salarissen en pensioenen van ambtenaren die
werkzaam zijn bij de Europese instellingen (Kamerstuk
21 501-02, nr. 1308);
− de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 13 januari 2014 houdende de reactie op het verzoek van de vaste
commissie voor Europese Zaken inzake het Europabeleid van
de nieuwe Duitse regering (Kamerstuk 21 501-20, nr. 836).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Europese Zaken,
Knops
De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Eijsink
De griffier van de vaste commissie voor Europese Zaken,
Van Keulen

kst-21501-02-1364
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

1

Voorzitter: Omtzigt
Griffier: Van Keulen
Aanwezig zijn zeven leden der Kamer, te weten: Bontes, Van Gerven,
Klaver, Maij, Omtzigt, Ouwehand, Verheijen
en Minister Timmermans van Buitenlandse Zaken die vergezeld is van
enkele ambtenaren van zijn ministerie.
Aanvang 16.09 uur.
De voorzitter: Ik heet de Kamerleden en de Minister welkom bij het
overleg over de Raad Algemene Zaken. Er zijn veel woordvoerders
aanwezig bij dit overleg waar normaal niet zo veel woordvoerders naartoe
komen. Ik stel daarom een spreektijd van drieënhalve minuut voor. Ik stel
verder voor dat wij de heer Van Gerven toelaten tot de commissie; dat
moet ik formeel even meedelen. Ik wijs de leden erop dat ik het niet erg
vind als zij zich aansluiten bij de inbreng van een vorige spreker op
bepaalde punten, zodat niet constant hetzelfde verhaal wordt gehouden.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Voorzitter. Dit is een debat met de Minister
van Buitenlandse en Europese Zaken over een onderwerp waar hij
misschien niet per se om gevraagd heeft, maar het staat op de agenda. De
Kamer kan nu namelijk op het allerlaatste nippertje met het kabinet van
gedachten wisselen over de toelating van een genetisch gemanipuleerde
maissoort waar aanstaande dinsdag over wordt gestemd in Europa. Ik wil
graag de volgende punten doorlopen met de Minister. Ten eerste is dat de
kabinetslijn. Waarom onthouden wij ons van stemming? Kan de Minister
bevestigen dat dit betekent dat er zeer waarschijnlijk geen gekwalificeerde
meerderheid zal ontstaan tegen de toelating van deze mais en dat de
Europese Commissie daarmee dus deze mais zal toelaten? Kan de
Minister bevestigen dat het juridisch advies hierover is dat wij daarmee
een groot risico lopen? Kan hij ook bevestigen dat de procedurele fouten
waardoor eerdere toelatingen later door de rechter zijn vernietigd, worden
herhaald?
Ten tweede druk ik mijn uiterste verbazing uit over de manier waarop het
kabinet de Kamer heeft betrokken of eigenlijk niet heeft betrokken bij de
besluitvorming over dit dossier. Wij weten sinds september dat Europa
voor het eerst in tien jaar tijd moet beslissen over de teelt van een
genetisch gemanipuleerd gewas in alle lidstaten van de Europese Unie.
De Partij voor de Dieren heeft meteen gevraagd hoe het kabinet staat
tegenover deze specifieke toelating en gentechtoelatingen in het
algemeen. Wij hebben tot drie keer toe op het allerlaatste moment, omdat
de Kamer er voortdurend om heeft gevraagd, een briefje gekregen waarin
staat dat het kabinet het zo moeilijk vindt en dat het kabinet de Kamer pas
informeert over de wijze waarop het daarmee omgaat als de stemming in
Europa al is geweest, namelijk pas voor het AO dat op 20 februari staat
geagendeerd. Ik was in de veronderstelling dat dit beneden de stand van
de Minister van Buitenlandse Zaken zou zijn. Hij houdt immers bij hoog en
bij laag vol dat er bij belangrijke besluiten in Europa altijd gelegenheid is
voor een normaal debat in de Kamer en een normale besluitvorming,
zodat het parlement dus willens en wetens instemt met al dan niet
toelating van zo’n controversiële mais. Kan de Minister uitleggen waarom
de Kamer niet op tijd het kabinetsbeleid inzake heeft mogen lezen?
Waarom mogen wij niet weten hoe Nederland met dit soort toelatingen
omgaat? Kan de Minister alsnog de reactie geven, die eerder was beloofd
door de Staatssecretaris die verantwoordelijk is voor dit dossier, op de
ingediende motie, waarin de regering wordt verzocht om niet in te
stemmen met toelating van deze mais die grote gevolgen zal hebben voor
de biodiversiteit en die resistent is gemaakt voor een bestrijdingsmiddel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

2

dat wij nu juist aan banden proberen te leggen? Wij weten dat resistente
gewassen een hoger gebruik van zo’n middel met zich brengen. De
juridische problemen heb ik al genoemd. Waarom zou het kabinet
daarmee willen instemmen? Graag wil ik van de Minister de precieze
reactie op de ingediende motie weten. Als de Minister van mening is dat
de motie niet scherp genoeg is – wij willen namelijk dat het kabinet
tegenstemt om redenen die ik zojuist heb genoemd en dat gaat verder
dan alleen maar het onthouden van stemming – zullen wij de motie
aanpassen. Misschien is dit echter niet nodig en kan de Minister zeggen
dat hij er natuurlijk mee aan de slag gaat, als dit de wens van de Kamer is.
De heer Van Gerven (SP): Voorzitter. Ik wil ook stilstaan bij de genetisch
gemodificeerde mais die op de agenda staat en ga daar inhoudelijk op in.
Die mais maakt continu een gifstof aan, Bt, waar plaaginsecten niet tegen
kunnen. Die stof is echter ook giftig voor nuttige insecten, zoals vlinders.
Daarnaast is de mais resistent tegen het schadelijke landbouwgif
glufosinaat. Dat gif wordt nota bene uitgefaseerd door de EU vanwege te
hoge giftigheid. Daarom snapt de SP ook niet dat het kabinet geen
standpunt heeft bepaald en dat er nog onduidelijkheid is. Wij hadden
graag argumenten uitgewisseld. Waarom is het kabinet voor of tegen? Ik
constateer dat wij de zaak op zijn beloop laten. Als ik de zaak goed
inschat, staan wij eigenlijk voor voldongen feiten en kunnen wij dit niet
meer terugdraaien. Wat betekent het als wij ons onthouden van
stemming?
Wil de Minister inbrengen dat mais 1507 beoordeeld wordt op glufosinaat? Ik heb namelijk begrepen dat die mais daar niet op beoordeeld is.
Het is toch naïef om te veronderstellen dat het gif niet bij deze mais
gebruikt zou worden? Dit zou immers wel passen bij het beleid betreffende de gewasbescherming, dat glufosinaat juist wil uitfaseren. Wat is
het plan om illegaal gebruik van glufosinaat bij deze mais tegen te gaan?
Het Europarlement heeft zich uitgesproken en dit afgeraden. Ik moet
constateren dat de EFSA kennelijk machtiger is dan het parlement. Er zijn
ook nog kritische rapporten van een Duits onderzoeksinstituut en de
Europese ombudsman in relatie tot een ander aspect, namelijk de
belangenverstrengeling tussen de EFSA en de industrie. Dit alles zou het
kabinet toch aan het denken moeten zetten bij dit belangrijke probleem?
De heer Verheijen (VVD): Voorzitter. Volgens mij is dit een kort algemeen
overleg voor de Raad Algemene Zaken. Er staan slechts enkele zaken op
de agenda, nog even los van het onderwerp dat door mijn voorgangers
genoemd is. Ik wil het kort hebben over twee zaken, namelijk het deze
week verschenen anti-corruptierapport van de EU en de brief over het
Duitse Europabeleid.
Deze week presenteerde de Commissie het anti-corruptierapport, mede
naar aanleiding van een debat dat in Nederland is gevoerd en dus ook
mede naar aanleiding van druk vanuit Nederland om dit prominent op de
Europese agenda te zetten. De motie-Verheijen/Servaes is vorig jaar
Kamerbreed aangenomen. Daarin werd verzocht om hier werk van te
maken en ook om te bekijken of hier effectieve sancties aan kunnen
worden gekoppeld. De resultaten zijn niet geheel onverwacht, maar wel
verontrustend voor de EU. Dit laat zien dat dit een relevant thema is, niet
alleen in moreel opzicht, namelijk dat wij corruptie afwijzen, maar ook in
financieel, economisch opzicht. Dit past niet in een interne markt. Dit past
niet in een Unie waarin wij EU-gelden besteden. Het is goed dat dit
rapport nu op tafel ligt.
Ik heb twee concrete vragen. Wat is het vervolgtraject? De commissie blijft
daar vooralsnog vaag over. Worden hieraan effectieve sancties
gekoppeld? Worden bijvoorbeeld structuurfondsen gekort als landen zich
niet verbeteren, zoals wij eerder hebben voorgesteld? Wat zijn de
vervolgstappen? Kan de Minister daarover zijn licht laten schijnen? Ten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

3

tweede vraag ik mij af waarom de EU-instellingen zelf niet meegenomen
zijn? Ik denk dat de geloofwaardigheid, de kracht van de EU, ook besloten
ligt in het feit dat ze zelf corruptievrij is, juist handelt en aan de hoogste
standaarden voldoet. In die zin is het jammer dat de EU-instellingen zelf
niet zijn meegenomen. Kan de Minister daar een reactie op geven?
Ik dank het kabinet voor de analyse van het Duitse EU-beleid die op
verzoek van de PvdA-fractie is opgesteld. Ik denk dat er veel continuïteit is.
Er is misschien een enkel accentverschil met het verleden. Ik denk dat
Nederland zich goed bij dat beleid kan aansluiten. In het regeerakkoord
staat van alles over subsidiariteit en proportionaliteit. Ik denk dat wij
daarom echt kansen zien om samen op te trekken. De Duitse regering
spreekt zich wederom klip-en-klaar uit tegen vergemeenschappelijking
van staatsschulden, dus tegen de zogenaamde eurobonds. Dat is een
goed aanknopingspunt om de komende tijd weer samen met Duitsland op
te trekken. Wij hebben al eerder onze zorgen uitgesproken over het
tolvignet. Die zorgen blijven, maar via de Transportraad wordt die zorg op
dit moment voldoende aangekaart. Ook in Europa kijkt men daarnaar.
Ten slotte heb ik nog een vraag over het thema «comitologie». Wij hebben
daarover eerder uitgebreid gesproken. Het kabinet uit zijn zorgen over het
stuk dat er nu ligt. Hoe ligt het krachtenveld op dit moment? Denkt het
kabinet dat de zorg die wij hebben over het in één keer omzetten van al
die procedures, gehoor zal vinden en dat wij inderdaad een zorgvuldige
toetsing van alle 45 procedures individueel kunnen afdwingen? Of komt
het er toch op deze wijze door?
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik wil de heer Verheijen in de gelegenheid
stellen om de VVD-visie op de discussie over de genetische gemanipuleerde mais los te laten. Wat vindt de VVD er nu van dat wij al sinds
september weten dat er uiterlijk op 12 februari een beslissing moet komen
– waarbij Nederland een stem heeft – en dat de Kamer al vanaf 9 oktober
heeft gevraagd wat de Nederlandse regering gaat doet, maar dat de
Nederlandse regering zegt: weet u wat, wij vinden zorgvuldigheid heel
belangrijk, dus dat sturen wij pas ergens in de week van 19 februari, als de
Europese besluitvorming toevallig net al geweest is? Dat kan toch niet in
lijn zijn met wat de VVD altijd wil, namelijk dat nationale parlementen wel
zeggenschap hebben en dat de Europese Commissie geen besluiten
neemt die lidstaten verplichten om – in dit geval – de teelt van een
controversieel gewas in hun land toe te laten?
De heer Verheijen (VVD): Ik denk dat de basisstellingname van de VVD
nagenoeg bekend is. Volgens mij volgt het kabinet wel de juiste procedure
door zich nu te onthouden van stemming en eerst een zorgvuldig debat in
het Nederlandse parlement af te wachten, alvorens zelf positie in te
nemen op dit belangrijke thema. Dat is de juiste gang van zaken, de juiste
volgorde en de juiste procedure. Voor ons staat in ieder geval altijd de
veiligheid van producten voorop. Wij kijken daarvoor naar wat de EFSA
zegt. Wij zien dat het product in ieder geval veilig is. Dat is voor ons een
van de belangrijkste elementen, maar de precieze detaillering van dat
standpunt zal gewoon in het latere debat in Nederland, zoals aangegeven
in de brief van 27 januari, moeten plaatsvinden.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Oké, als het gaat over arbeidsmigratie of
iets anders wat de VVD wel belangrijk vindt, vindt de VVD het dus prima
als het Nederlandse kabinet een paar maanden de tijd neemt om na te
denken wat het daarvan vindt en dat het pas zijn standpunt naar de Kamer
stuurt als de Europese besluitvorming klaar is. Dat zegt de woordvoerder
van de VVD hier. Ik vind het ook een beetje beneden de stand van de heer
Verheijen om daar zomaar genoegen mee te nemen. Nog even los van
wat je van deze mais vindt, het kabinet zou ons toch van tevoren moeten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

4

informeren, zodat wij hier een normale besluitvoering over kunnen
hebben, of niet?
De heer Verheijen (VVD): Volgens mij staat het elke fractie – ook de
fractie van de Partij voor de Dieren – vrij om opvattingen te hebben. Zij
heeft hier een redelijk fundamentele opvatting over die ook niet zal
veranderen naar aanleiding van een debat of een kabinetsstandpunt. Het
is ook het recht van de Partij voor de Dieren – volgens mij heeft zij dat
inmiddels ook gedaan – om daar een Kameruitspraak over te vragen. Wij
kijken eerst naar alle stukken en feiten. Het lijkt ons daarom nu het beste
dat het kabinet zich onthoudt van een standpunt. Wij doen het liever wel
op basis van opvattingen, feiten en afgewogen argumenten.
De heer Klaver (GroenLinks): Dat is flauw van de heer Verheijen. Het punt
van mevrouw Ouwehand is dat er straks in Europa een besluit wordt
genomen over deze mais en dat het Nederlandse parlement zich daarna
pas een mening gaat vormen. De heer Leegte van de fractie van de VVD is
toch ook niet op deze manier bezig, mag ik hopen, als rapporteur over de
zeggenschap van het Nederlandse parlement op het Europese besluitvormingsproces? Dat is toch niet de weg die wij zouden moeten bewandelen?
De heer Verheijen (VVD): Volgens mij staat het Nederlandse parlement
op geen enkele wijze iets in de weg om een uitspraak te doen over deze
kwestie. Ik heb het vermoeden dat dit morgen tijdens een VAO ook zal
gebeuren. Dan ligt er een verzoek en doen wij een uitspraak. Ik zou die
uitspraak echter pas willen doen nadat er een zorgvuldige afweging heeft
plaatsgevonden en nadat er een kabinetsstandpunt is geformuleerd. Ik
denk dat het nu beter is dat Nederland zich onthoudt van stemming in die
discussie en eerst het zorgvuldige debat afwacht. De materie verdient dit.
Als je coûte que coûte, up front, om maar in alle talen te spreken, tegen
bent, is dat prima. Dan kun je dat uitspreken. Wij gaan liever eerst het
inhoudelijke debat aan.
De heer Klaver (GroenLinks): Mijn fractie was graag het inhoudelijke
debat aangegaan over deze mais, met alle voors en tegens. Het feit blijft
dat – en daar kunnen wij niks aan doen – de stemming daarover in Europa
al komende week is. Daarom moeten wij daar nu een uitspraak over
vragen. De heer Verheijen gaat niet verder in op het punt van de democratische legitimiteit en de rol van de Tweede Kamer in deze besluitvorming.
Dat is jammer. Dat vind ik een gemiste kans. Nu zal er morgen een VAO
gehouden worden en daar zal inderdaad een uitspraak van de Kamer
worden gevraagd om dit tegen te houden.
De heer Verheijen (VVD): Volgens mij legt het kabinet het standpunt neer
dat het op dit moment op dat punt heeft. Morgen staat de democratische
besluitvorming niets in de weg, want de Kamer kan morgen een uitspraak
doen. Ik vind het jammer als fracties dat zouden doen zonder een debat
hierover gevoerd te hebben en zonder alle argumenten, ook vanuit het
Nederlands belang, gewogen te hebben. Formeel is er echter geen enkele
belemmering om morgen een uitspraak te doen.
De heer Van Gerven (SP): Vindt de heer Verheijen het niet een canard
van het kabinet dat het geen standpunt heeft?
De heer Verheijen (VVD): De geschiedenis volgend, is het standpunt van
het kabinet hetzelfde als het standpunt dat het kabinet al eerder
ingenomen heeft. Het eerder ingenomen standpunt is volgens mij positief.
De Kamer heeft echter eerder aangegeven dat zij over deze kwestie, over
dit individuele geval, een apart standpunt wil bepalen. Dat is het recht van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

5

de Tweede Kamer. Totdat dat debat heeft plaatsgevonden, totdat het
kabinet zich goed heeft kunnen oriënteren op die kwestie, ligt er geen
ander, nieuw standpunt. Volgens mij volgt het kabinet hierin procedureel
de juiste weg.
De heer Van Gerven (SP): Het kabinet heeft geen standpunt en onthoudt
zich van stemming. Dat lees ik. In de inbrengen heeft de heer Verheijen al
een aantal inhoudelijke argumenten kunnen horen waarom het door het
kabinet ingenomen standpunt inconsequent is als dat ertoe leidt dat de
gentechmais op de markt komt. Je kunt bekijken of je voor of tegen
genetische modificatie bent enzovoorts, maar er ligt ook een beleidslijn
dat wij glufosinaat uitfaseren. Het beleid dat in Europa gevoerd wordt, is
dus ook innerlijk niet consistent. Dat zou te denken moeten geven. Het lijkt
mij heel erg duidelijk dat het kabinet best een standpunt had kunnen
bepalen, gezien de allang lopende discussie. Nogmaals, is het dus niet
gewoon een canard van het kabinet dat het geen standpunt heeft kunnen
bepalen?
De heer Verheijen (VVD): Volgens mij moeten wij twee dingen uit elkaar
houden. Ten eerste is er de principiële stellingname. Ben je principieel
voor- of tegenstander van deze gewassen? Ten tweede gaat het om het
individuele product. Daarbij kijken wij met name naar de veiligheid.
Volgens mij was de stellingname van het Nederlandse kabinet op het
eerste punt dat er geen principiële bezwaren zijn. Het kabinet wil verder
op verzoek van de Kamer nog uitgebreid alle voors en tegens van het
individuele product afwegen. De VVD ziet echter wel dat de EFSA op het
punt van de veiligheid, dat voor de VVD het meest belangrijk is, geen heel
grote bedreiging ziet. Dat was het advies van de EFSA. Ik denk dat het
kabinet de Kamer juist recht doet door eerst een uitgebreid, gefundeerd
debat mogelijk te maken en zich nu gewoon te onthouden van stemming.
De voorzitter: Ik zal het aantal interrupties vanaf nu limiteren tot twee. Ik
verzoek de leden om enigszins kort te zijn, zodat de Minister kan reageren.
De heer Bontes (Bontes): Voorzitter. Griekenland bekleedt sinds 1 januari
het voorzitterschap van de Europese Unie. In de geannoteerde agenda
lees ik over het Griekse voorzitterschap: «Het is vooral gericht op het
herstellen van het vertrouwen van de burger in de economie en het
creëren van stabiliteit in Europa.» Gisteren werd duidelijk dat het ernaar
uitziet dat Griekenland opnieuw miljarden toegestopt zal krijgen.
Uitgerekend de Grieken zeggen nu het vertrouwen in de EU en de
economie te willen herstellen. Cynischer kan het bijna niet!
Volgens de agenda wordt over industrieel concurrentievermogen
gesproken en worden er ook voorstellen voor structurele versterking van
het emissiehandelssysteem besproken. Staat dat niet haaks op elkaar? De
industrie is niet te spreken over dit emissiehandelssysteem, gelet op de
ongelijke concurrentie met Brazilië en China. Graag krijg ik een reactie van
de Minister hierop.
Nu kom ik op een erg belangrijk punt: de arbeidsvoorwaarden van de
EU-ambtenaren. Het is natuurlijk te gek voor woorden dat duizenden
EU-ambtenaren meer verdienen dan onze Minister-President. Ik ben blij
dat Nederland tegen het nieuwe EU-ambtenarenstatuut heeft gestemd en
ook zijn ongenoegen heeft uitgesproken. Wat mij minder vrolijk stemt, is
dat de Minister in zijn brief schrijft dat er met uitzondering van de
Hofzaken over EU-salarissen op korte termijn geen ontwikkelingen op dit
gebied zijn te verwachten. Ziet de Minister toch nog ruimte voor nadere
actie? Ik hoop dat de Minister zich niet hierbij neerlegt. Het blijft immers
volstrekt onacceptabel dat zo veel EU-ambtenaren meer verdienen dan
onze Minister-President. Het mag wel een tandje, zelfs een aantal tandjes,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

6

minder, zeker in deze economisch zware tijden. Graag krijg ik een reactie
van de Minister hierop.
Tot slot vraag ik graag aandacht voor de vergoedingen van leden van het
Europees Parlement. Ik ben zelf ongeveer een jaar Europarlementariër
geweest, dus ik weet precies waar ik het over heb. Ik leverde trouwens zelf
een groot deel van mijn vergoedingen in. Laatst vertelde een collegaKamerlid mij dat in zijn partij het lidmaatschap van het Europees
parlement wordt gezien als het winnen van de jackpot. De vergoedingen
van Europarlementariërs – ik heb het dan over € 13.000 per maand; ik
herhaal € 13.000 per maand aan vergoedingen! – liggen inderdaad een
stuk hoger dan die van bijvoorbeeld Kamerleden. Deze excessieve
vergoedingen hebben heel veel gedoe gegeven binnen de PvdA-fractie in
Brussel. Wat vindt de Minister hiervan? Is de Minister bereid om deze
kwestie in Brussel te agenderen?
De heer Klaver (GroenLinks): Voorzitter. De vraag in dit debat is of van die
onkostenvergoeding ook mais wordt gekocht, zou ik bijna willen zeggen.
In de geannoteerde agenda van de RAZ staat dat Nederland zich van
stemming zal onthouden over de toelating van genmaistype 1507. Zoals
de heer Verheijen het ook al deed voorkomen, gaat Nederland zich
onthouden van stemming, omdat er eerst een goed debat zal moeten
kunnen plaatshebben in de Kamer. Daarom is het kabinet niet in staat om
daarover nu een standpunt in te nemen. Klopt het dat in de beleidsnota
biotechnologie staat dat, als er geen gekwalificeerde meerderheid voor of
tegen het ontwerpbesluit over de teelttoelating van deze genmais is, dit
feitelijk betekent dat de Raad geen besluit heeft genomen en de
Commissie dan verplicht is om de vergunning te verlenen? Betekent dit
dat een onthouding van Nederland dus eigenlijk bijdraagt aan de kans dat
de mais wordt toegelaten? Het niet innemen van een standpunt vergroot
dus de kans dat er geen besluit komt en dat de genmais daarmee
automatisch wordt doorgelaten. De Minister schudt van nee. Ik hoor
straks graag van hem hoe dat zit.
Ik vind de argumentatie van het kabinet niet sterk. Wij zien dit namelijk al
sinds september aankomen en reeds sinds juli 2013 ligt er een aangenomen motie-Klaver waarin verzocht wordt om altijd met de Kamer te
overleggen alvorens in te stemmen met de toelating van herbicideresistente gewassen. In de tussentijd is nog geen uitvoering gegeven aan die
motie. Dat staat in de brief die gisteren verstuurd is door de Staatssecretaris voor Infrastructuur en Milieu, maar die kans is er allang geweest. Wij
hadden over dit onderwerp allang met elkaar van gedachten kunnen
wisselen. Is de Minister daarom bereid om in de Raad tegen dit voorstel
voor de toelating van deze genmais te stemmen?
Nu kom ik op de milieudoelstellingen. Mijn partij is zeer teleurgesteld over
de zwakke milieudoelstellingen op de agenda van de RAZ en hoopt op
meer ambitie. GroenLinks heeft samen met de groene fractie van het
Europees Parlement deze week een actieplan van zeven punten gepubliceerd in reactie op de voorstellen van de Europese Commissie. Hierin
wordt onder andere gepleit voor bindende doelstellingen voor
CO2-reductie in 2030. Ook het Europees Parlement heeft inmiddels
aangegeven, bindende afspraken te willen. Het kabinet geeft aan half
februari met een reactie te komen op de milieuvoorstellen van de
Commissie. Wil het kabinet daarbij ook ingaan op de wens van het
Europees Parlement om tot bindende doelstellingen te komen?
Tot slot ga ik in op het Griekse voorzitterschap. Dat wordt een korte, maar
interessante periode. Het voorzitterschap wil de nadruk leggen op de
relatie tussen groei en werk. De Grieken stellen dat dit absoluut noodzakelijk is om het gevaar van de baanloze groei te voorkomen. De Grieken
willen het Compact for Growth and Jobs uitbreiden. Hoe staat het
hiermee? Steunt de Nederlandse regering het voornemen om meer te
investeren in werk? De Grieken zien hierin een belangrijke rol voor de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

7

Europese Investeringsbank (EIB). Welke rol ziet de Minister voor de EIB?
Welke mogelijkheden ziet de Minister om te bewerkstelligen dat de
investeringen van de EIB gericht zullen zijn op verduurzaming van de
economie?
Mevrouw Maij (PvdA): Voorzitter. Laat ik met het laatste beginnen,
namelijk het Griekse voorzitterschap en het programma van het Griekse
voorzitterschap dat op de agenda van de RAZ staat. Griekenland legt
tijdens het voorzitterschap de focus op voor de PvdA belangrijke thema’s,
zoals jeugdwerkloosheid, het tegengaan van jeugdwerkloosheid, groei en
banen en investeren in kleine en ook grote bedrijven. Ook wil Griekenland
meer aandacht voor de sociale dimensie van de Economische Monetaire
Unie. De PvdA vraagt daar ook aandacht voor, ook omdat onze eigen inzet
is om juist te komen tot een socialer Europa.
Vorig jaar heeft de regering naar aanleiding van het debat over de Staat
van de Unie in de Kamer haar inzet voor een socialer Europa gestuurd. De
PvdA ziet graag een actualisering van die inzet. Mijn fractie vraagt de
regering om een brief over de sociale dimensie, de verhouding tussen
markt en mens, de invulling van het Griekse voorzitterschap op dit thema
en de opvolging van de inzet die de regering heeft geschetst in haar brief
van, naar ik geloof – want ik doe dit even uit mijn hoofd – 7 maart vorig
jaar.
In het verslag van de RAZ van de vorige keer wordt ook ingegaan op de
uitbreiding en het stabilisatie- en associatieproces. Wij steunen de lijn van
het kabinet en het Raadsbesluit, namelijk dat in het uitbreidingsproces de
grondbeginselen van de Unie, de rechtsstaat, centraal staan en dat hierop
een solide trackrecord moet worden opgebouwd door kandidaattoetreders. Toch wil de PvdA op twee punten haar teleurstelling uitspreken.
Ten eerste gaat het daarbij om het toekennen van het kandidaatlidmaatschap aan Albanië. Wij pleitten tijdens het vorige debat voor een
toekenning van die status, maar daarvoor was helaas geen meerderheid
in deze Kamer. De Raad heeft besloten om die kandidaatstatus niet toe te
kennen en dit in juni opnieuw te bekijken. Welke landen waren nog meer
tegen de toekenning van de kandidaatlidmaatschapstatus? Welke
voorwaarden zijn er nu precies vastgelegd voor wanneer dit tijdens de top
in juni opnieuw aan de orde komt?
Ten tweede ga ik in op Macedonië. Tijdens de Raad kon er geen overeenstemming bereikt worden, noch over het openen van de onderhandelingen, noch over de mogelijkheid om de naamskwestie onderdeel te
maken van het toetredingsproces. Net als het kabinet betreurt mijn fractie
dat. Waar heeft dit aan gelegen? Verwacht de Minister dat het aan
Macedonië geboden perspectief in 2014 eventueel waargemaakt kan
worden?
Ik dank de Minister voor de brief over de inzet van de Duitse regering. Een
groot deel van die inzet komt overeen met die van de Nederlandse
regering en met die van de Partij van de Arbeid. Kan de Minister uitleggen
wat de Duitse regering precies voor zich ziet wat betreft het versterken
van de democratische legitimiteit? Zijn daar al specifieke voorstellen
voor? Kunnen wij die ook gebruiken voor ons debat over het versterken
van de democratische legitimiteit?
De Duitse regering zet ook duidelijk in op het versterken van de EMU. Dat
is een belangrijk thema, ook voor de Partij van de Arbeid. De PvdA ziet
echter niets in een heel beperkte aanpassing van het verdrag daarvoor. De
PvdA ziet liever dat de versterking daarvan binnen de kaders van het
huidige verdrag plaatsheeft. Een verdragswijziging zelf zou over veel meer
gaan en ook over veel meer moeten gaan, namelijk over het socialer,
eerlijker, democratischer, effectiever, efficiënter en ook duurzamer maken
van de Europese Unie. Dan zou het belangrijk zijn om een breed debat te
voeren.
Gezien de tijd, laat ik het voor het moment hierbij.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

8

Voorzitter: Ouwehand
De voorzitter: Het woord is aan de heer Omtzigt.
De heer Omtzigt (CDA): Voorzitter. Ik zou bijna denken dat ik in een
overleg met de Minister van Landbouw ben terechtgekomen. Ik sluit mij
wat een aantal zaken betreft bij mijn collega’s aan.
Ik begin even bij de PRAC. Daarvoor sluit ik mij aan bij collega Verheijen.
Ik wil de regering in dit verband vragen of zij prioritaire onderwerpen die
zich op dit vlak voordoen, tijdig aan de Kamer wil melden. Dan komt er
ook melding van de regering aan ons vanwege de comitologie, want op
dat moment is er soms nog bijsturing mogelijk.
In de geannoteerde agenda wordt ingegaan op de mogelijkheden van
toetreding van Roemenië en Bulgarije tot de Schengenzone. Wat is op dit
moment de opvatting van de regering in dezen? Is er een mogelijkheid dat
daartoe besluiten worden genomen?
Bij het onderwerp «EU-salarissen» sluit ik mij graag aan bij de heer
Bontes. Wij delen de ontevredenheid. Wij kunnen instemmen met het feit
dat de regering tegengestemd heeft.
Wij vinden het bizar, maar dan ook bizar, dat de pensioenpremie naar
10,3% verlaagd is. De gemiddelde Nederlandse pensioenpremies zitten
rond de 20% tot 25%. Hier wordt het tekort van de pensioenen van de
ambtenaren van de Europese Unie uit de algemene middelen aangevuld.
Aangezien dit op omslagbasis gefinancierd wordt, zitten wij op dit
moment het probleem voor de toekomst alleen groter te maken. Ziet de
Nederlandse regering daarbij een mogelijkheid om dit met een groep
landen onder de aandacht te brengen? In de toekomst zullen er namelijk
met miljarden tegelijk verplichtingen betaald moeten worden voor
voormalige ambtenaren vanuit de algemene middelen, waar de EU niet
onderuit kan komen. Is de Minister bereid om daar met een aantal
mensen, desnoods zelf, een actueel rapport over te laten maken dat
precies aangeeft hoe hoog de uitgaven in de toekomst zijn?
Verder wachten wij nog steeds op antwoord op de vraag die wij meerdere
keren gesteld hebben, namelijk hoeveel ambtenaren meer dan de
Minister-President verdienen? Er zou een gesprek gevoerd worden met
Commissaris Sefcovic om dat precieze aantal uit te maken. Er zou ook
heen-en-weer over gepraat worden, zodat er eenduidigheid was bij de
methodologie. Je moet namelijk ook rekening houden met aftrekposten.
Dat weet ik allemaal heel goed, maar dat antwoord hebben wij nog steeds
niet.
Wat Albanië betreft sluit ik mij aan bij de vragen van collega Maij. Wie
was ervoor? Wie was ertegen? Is er enige belofte gedaan? In de motie
staat: een jaar uitstel. Maar als ik het verslag lees, lijkt er een mogelijkheid
te bestaan om in juni alsnog in te stemmen.
Tot slot kom ik ook op de toelating van mais. Hoeveel EFSA-rapporten zijn
er nu eigenlijk? Hoe ziet de Minister deze rapporten? Wij zien namelijk een
aanvulling, nog een aanvulling en nogmaals een aanvulling. Is de mais nu
veilig of niet, volgens de regering? Ik deel in dezen toch wel – en dat
gebeurt niet vaak – de inschatting van de Partij voor de Dieren. Als er in
september, oktober om een mening wordt gevraagd en de regering weet
dat er een besluit genomen moet worden, vind ik het bijzonder slordig dat
de regering haar besluit hier pas openbaar maakt een week nadat er een
besluit genomen wordt in de Europese Raad. Die gelegenheid heeft de
regering uit-en-te-na gehad. Mevrouw Ouwehand kennend, is de regering
daar ook meerdere keren aan herinnerd in de tussentijd; ze zegt dat dit
inderdaad klopt.
Ik heb het juridisch advies er ook maar even bij gepakt. Dat is formeel een
limité document. Het is echter uitgebracht. Dat laat zien dat er nogal wat
haken en ogen aan de besluitvormingsprocedure lijken te zitten die nu al
drie maanden duurt. Hoe beoordeelt de Minister de geldigheid van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

9

procedure, gezien het advies van de legal service van de Commissie? Is
daar niet opnieuw een comitologieronde voor nodig? Lopen wij dus niet
vast in enorme juridische procedures als er nu een besluit genomen
wordt?
De voorzitter: Ik dank de heer Omtzigt voor zijn inbreng namens de
CDA-fractie.
Voorzitter: Omtzigt
De voorzitter: Het woord is aan de Minister.
Minister Timmermans: Voorzitter. Ik begrijp dat er veel belangstelling is
voor de genetisch gemodificeerde – niet gemanipuleerde – mais, maar
goed, je kunt aan ieder woord een politieke lading geven. De situatie is als
volgt. De Kamer gaat over haar eigen agenda. De Kamer heeft besloten
om met de verantwoordelijke bewindslieden naar ik meen op 20 februari
een overleg te voeren. Voor dat AO zal de Kamer een standpunt van de
regering op dit punt ontvangen.
Ik wil even schetsen waarom de drukte over de Algemene Raad voor
volgende week enigszins gerelativeerd kan worden. Het standpunt van de
Nederlandse regering is: onthouden van stemming. De heer Klaver zegt:
als je tegenstemt, houd je het tegen. Dat is echter niet zo. Er is een
verschil van ongeveer 100 stemmen om te komen tot een gekwalificeerde
meerderheid die het voorstel tegen zou houden. Nederland beschikt over
dertien stemmen. Of Nederland zich nu onthoudt of tegenstemt, heeft
voor de uitkomst van die procedure geen gevolgen. Als de Kamer nog
ergens over moet spreken met het kabinet, vind ik het heel netjes dat het
kabinet in Brussel zegt: jullie zitten als gevolg van een Hofuitspraak in een
bepaalde tijdsklem, daar kan de Commissie niet onderuit; wij respecteren
die tijdsklem, maar wij kunnen niet deelnemen aan de besluitvorming
totdat de Staten-Generaal in Nederland daarover een standpunt heeft
ingenomen. Als ik het goed begrijp zal dit op 20 februari gebeuren.
Nogmaals, het maakt voor de uitkomst van de stemming van aanstaande
dinsdag niet uit of Nederland zich onthoudt van stemming of tegenstemt.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): De Minister kent de Europese procedures
heel goed. Hij weet ook dat het voor Kamerleden en voor de Kamer als
geheel niet altijd gemakkelijk is om op tijd in de gaten te krijgen wat er
gebeurt en dat te agenderen. Ik verwacht van hem daarom ook dat hij
eerlijk is over de wijze waarop deze procedure is gelopen. Ja, de Kamer
heeft toevallig op 20 februari een algemeen overleg over biotechnologie,
maar de Kamer heeft op geen enkele manier tegen het kabinet gezegd dat
ze tijdens dat overleg met het kabinet wil praten over de algemene inzet
van Nederland op het vlak van gentech en met name over de toelating
van deze mais. Het tegendeel is het geval. Wij hebben op tijd aan het
kabinet gevraagd hoe Nederland hierin zou gaan opereren. Laat ik het
vriendelijk zeggen: misschien duikt het kabinet, omdat het er zelf nog niet
uit is. Dat kan. Je kunt echter niet op die manier de besluitvorming in de
Kamer lamleggen. Wij hadden eerder met het kabinet willen praten over
de inzet en misschien wel willen vragen of het kabinet nog coalities zou
kunnen zoeken voor het Nederlandse standpunt. Dat kan nu allemaal niet
meer. Dinsdag wordt er gestemd en dat weten wij sinds september. De
Kamer vraagt daarom ook sinds oktober hoe Nederland in deze specifieke
besluitvorming gaat opereren. Daarmee kunnen wij altijd nog een breder
debat voeren over toekomstige gentechdossiers. De Minister moet hier nu
echter niet doen alsof de Kamer het kabinet heeft gevraagd om pas op
20 februari over genmais te spreken, als de stemming daarover op
11 februari is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

10

Minister Timmermans: De Kamer spreekt daarover met de verantwoordelijke Staatssecretaris op 20 februari. Dan gaat het inhoudelijk over dit
onderwerp. Ik herhaal nog maar eens, want kennelijk heb ik dat niet
duidelijk genoeg gezegd: of Nederland zich dinsdag onthoudt van de
stemming of tegenstemt, heeft voor de uitslag van de stemming geen
gevolg, aangezien er onvoldoende lidstaten zijn die genoeg stemmen bij
elkaar brengen voor een gekwalificeerde meerderheid tegen dit voorstel.
Dat is nu eenmaal zo in de comitologieprocedure. Die procedure is
opgelegd door een Hofuitspraak. Als gevolg daarvan moet de Commissie
binnen drie maanden met een standpunt komen. Als er geen gekwalificeerde meerderheid tegen is, betekent dit dat de Commissie een
vergunning moet afgegeven. Zo zijn de procedures nu eenmaal
afgesproken. Mevrouw Ouwehand moet hier niet de suggestie wekken dat
het materieel een andere uitkomst voor het besluit van de Raad had
opgeleverd, als de Kamer hier eerder over gesproken had. Als Nederland
tegenstemt, heeft dat namelijk materieel dezelfde consequentie als
wanneer Nederland zich onthoudt van stemming in deze zaak. Als er nog
geen met de Kamer afgesproken standpunt is, vind ik onthouden van
stemming de juiste benadering.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Dat zou een juiste benadering zijn als wij
op het allerlaatste moment met een stemming worden geconfronteerd en
er inderdaad geen gelegenheid is om het anders te doen. De Minister kan
hier nu toch niet volhouden dat het kabinet werkelijk vier maanden nodig
heeft gehad om tegen de Kamer te zeggen dat het het een goed idee vindt
om zich te onthouden van stemming? Kan hij dat in elk geval toegeven?
Het is volgens mij van tweeën één. Of de Minister zegt: Nederland heeft
daar sowieso niets te vertellen; de wil van de Europese Commissie is wet.
Er zijn geen gekwalificeerde meerderheden te halen, dus een vergunningaanvraag leidt automatisch tot het besluit dat alle lidstaten de teelt van
een omstreden gewas moeten toestaan. Dat zou het kunnen zijn. Of hij
zou kunnen zeggen: Nederland speelt wel degelijk een rol in de Europese
besluitvorming. Stel dat wij hier in december of begin januari over
hadden gesproken en de Kamer kenbaar had gemaakt hoe zij het optreden
van de Nederlandse regering graag had gezien, dan had de Minister of de
verantwoordelijke Staatssecretaris ook nog kunnen bekijken of er met
gelijkgestemde landen nog iets te doen was geweest aan die verhoudingen. Of bestaan die mogelijkheden helemaal niet en zitten wij er
gewoon maar een beetje voor Piet Snot bij?
Minister Timmermans: Ik kies liever mijn eigen woorden. Ik word nu in
een soort dichotome positie gedwongen van ofwel dit, ofwel dat. De
verhoudingen in de Europese Unie op dit onderwerp zijn al jaren min of
meer hetzelfde. Daar zit nauwelijks beweging in. Het is duidelijk dat er op
dit punt, waarbij er besluitvorming is met een gekwalificeerde
meerderheid waarin Nederland zijn stem heeft, net zoals alle andere
lidstaten, in Europa geen gekwalificeerde meerderheid te vinden is om dit
tegen te houden. Dat is een democratisch, volkomen legitiem proces. Wij
zitten daar niet voor Piet Snot. Nederland heeft zijn gewogen stem, net als
andere lidstaten. Alleen krijgt mevrouw Ouwehand geen gelijk. Dat kan
zuur zijn, maar dat is nu eenmaal de uitkomst van deze procedure. De
verhoudingen tussen de lidstaten over dit onderwerp liggen min of meer
vast. Ik weet dat, want ik zie dat onderwerp al jaren langskomen. Ik vind
het heel logisch dat Nederland, als het kabinet samen met de Kamer nog
geen definitief standpunt heeft ingenomen, besluit om zich dinsdag van
stemming te onthouden, omdat de Kamer nog in gesprek hierover is met
het kabinet. Nogmaals – kennelijk kan ik dit niet vaak genoeg zeggen –
materieel gezien maakt het voor de uitkomst niet uit of Nederland zich
onthoudt van stemming of tegenstemt. Het gaat om dertien stemmen,
maar er zijn er meer dan honderd nodig om een ander besluit te krijgen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

11

De heer Van Gerven (SP): Als ik de Minister goed beluister, zegt hij
feitelijk dat wij er niet toe doen, want het maakt toch niet uit. De
meerderheid vindt dit en wij hebben maar dertien stemmen, dus laat
maar lopen. Democratie is ook proberen om elkaar te overtuigen van een
standpunt op basis van argumenten. Het kabinet heeft nagelaten – dat
verwijt ik het kabinet en de Minister zit hier namens het kabinet – om een
standpunt te bepalen, terwijl daar ruim de tijd voor is geweest, en ook om
op basis van de standpunten van de fracties, die wij nu kort inhoudelijk
naar voren hebben gebracht, met andere landen in discussie te gaan over
de vraag of de ontwikkeling om dat toe te staan, wel gewenst is. Ik heb
glufosinaat genoemd. Dat middel is eigenlijk in strijd met ander Europees
beleid. Dat wringt. Daar had misschien nog wel iets anders uit kunnen
ontstaan. Vindt de Minister niet dat het kabinet in staat had moeten zijn,
wetende dat dit er zat aan te komen – het loopt immers al maanden, op
zijn minst – om een standpunt te bepalen en dat te bespreken met het
parlement? Dan had men op een fatsoenlijke wijze aan dat debat kunnen
deelnemen, of de uitkomst nu was of men voor of tegen zou stemmen.
Minister Timmermans: Het is bekend dat ik al een tijdje meeloop, ook in
deze Kamer. Als er één punt uitputtend is besproken in deze Kamer is het
wel gentechnologie. De heer Van Gerven gaat mij toch niet vertellen dat
de Kamer hier nog onvoldoende over heeft kunnen spreken? Dat zal toch
niemand volhouden? Ik kan mij voorstellen dat het zuur is als je geen
gelijk krijgt. Dat kan ik mij voorstellen. Je kunt echter niet zeggen dat de
procedures hier niet netjes zijn gevolgd. Als gevolg van een Hofuitspraak
is de Commissie gehouden, deze procedure te volgen. Er ligt een advies
en de Commissie voert dat advies uit, tenzij een gekwalificeerde
meerderheid van de lidstaten besluit dit niet te doen. Die gekwalificeerde
meerderheid van lidstaten is er niet en dus zal de Commissie dat advies
ten uitvoer brengen. Zo zijn de procedures. Dat is nu eenmaal
afgesproken in het verdrag waar Nederland mee heeft ingestemd. Het is
een procedure met een gekwalificeerde meerderheid van stemmen. Dat
wil zeggen dat het een per land gewogen stemming is. Een gekwalificeerde meerderheid van stemmen in deze comitologieprocedure tegen
een besluit van de Commissie is gewoon niet te vinden, ook niet als
Nederland in plaats van zich te onthouden zou tegenstemmen. Dat
verandert op dat punt niets. Of het debat dat de Kamer wil voeren over dit
onderwerp nu voor of na de RAZ plaatsvindt, het enige verschil zou zijn
dat de Kamer in meerderheid tot de conclusie komt dat het een goed idee
is en dus voorstemt. Dan is er nog minder kans op een gekwalificeerde
meerderheid. De Kamer zou echter ook tot de conclusie kunnen komen
dat het een slecht idee is en dus kunnen tegenstemmen. Dan is er nog
steeds geen gekwalificeerde meerderheid om de Commissie tot een ander
besluit te brengen. Dat is nu eenmaal de consequentie van zowel een
Hofuitspraak als de comitologieprocedure die bij dit onderwerp van
toepassing is.
De heer Van Gerven (SP): Ik vind dit werkelijk ongepermitteerd. Het is
een antwoord dat de Minister onwaardig is. De Minister legt de schuld bij
de Kamer of bij de procedures in Brussel.
Minister Timmermans: Over welke schuld hebben wij het nu?
De voorzitter: Minister, ik wil even het Kamerlid Van Gerven uit laten
praten.
De heer Van Gerven (SP): Het punt is dat het kabinet geen standpunt
heeft bepaald. Daar zit het probleem. Het kabinet had een standpunt
moeten bepalen en op basis van dat standpunt had de Kamer onmiddellijk
met het kabinet gedebatteerd en een verder standpunt bepaald. Dat heeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

12

het kabinet echter nagelaten. Daarom zitten wij nu hier om hierover te
kunnen spreken, maar een inhoudelijk debat volgt niet. Wij krijgen een
procedureel exposé. Wij kennen dat allemaal al, wij snappen het ook en
weten dit al. Dat is niet het punt. Het punt is dat het kabinet geen
standpunt heeft. Wij hebben er heel vaak over gesproken dat het
belangrijk is dat wij in het parlement inhoudelijk kunnen spreken over
zaken die in comitologie worden besproken. Op die manier kunnen wij de
controlefunctie uitoefenen over het standpunt dat het kabinet inneemt.
Dat wordt hier met voeten getreden, terwijl wij ruim de tijd hadden –
althans, dat denk ik en dat denken veel mensen met mij – om dit ordentelijk te bespreken in een veel eerder stadium en niet pas op dit moment.
Feitelijk kunnen wij het nog niet bespreken. Het is afwachten of er
volgende week een standpunt van het kabinet ligt.
Minister Timmermans: Het is een beetje een herhaling van zetten. De
Kamer heeft een inhoudelijk overleg met de verantwoordelijke Staatssecretaris op 20 februari. De Kamer kan op ieder moment dat de Kamer het
wenst een uitspraak doen over wat het inhoudelijke standpunt aanstaande
dinsdag zou moeten zijn. Het kabinet heeft ervoor gekozen om zich te
onthouden van stemming totdat de Kamer hierover gesproken heeft.
Materieel gezien – maar op de een of andere manier dringt mijn
boodschap kennelijk niet tot de leden door – is het gevolg van het feit dat
Nederland een standpunt inneemt, zich onthoudt van stemmen of
tegenstemt exact hetzelfde. Er is namelijk geen gekwalificeerde
meerderheid te vinden in Europa om de Commissie tot een ander besluit
te dwingen dan het overnemen van het advies. Ik wil dit nog wel tien keer
uitleggen, als u dat wenst, voorzitter, maar dit is nu eenmaal de procedure
die bij dit soort zaken speelt. Als de Kamer dit weet, vraag ik mij af wat er
dan van mij gevraagd wordt.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik wil graag een punt van orde maken, want
wat de Minister doet, vind ik werkelijk ongepast. De Kamer heeft
geprobeerd om dit via de normale procedure, de Landbouwraad of de
Milieuraad te bespreken, maar dat lukte niet, want het kabinet had geen
standpunt. Wil de Minister nu alsjeblieft ophouden met het wekken van de
suggestie dat de Kamer heeft gevraagd om pas op 20 februari hierover te
spreken? Wij hebben de geëigende kanalen ingezet. De Minister had dit
kunnen weten.
Minister Timmermans: Misschien is er iets veranderd sinds ik geen
Kamerlid meer ben. Als de Kamer in meerderheid iets van het kabinet
vraagt, zal het kabinet dit ook leveren. Bij mijn beste weten is de Kamer
hierover in discussie met het kabinet. Die discussie is nog niet afgerond.
De Kamer zal daar nog over praten met de Staatssecretaris. Ik zie niet zo
goed wat het probleem op dat vlak is. Nogmaals, hopelijk voor de laatste
keer, materieel maakt het voor de besluitvorming in Brussel niet uit of de
Kamer samen met het kabinet tot het standpunt komt dat Nederland zich
onthoudt van stemming of dat het tegenstemt.
De voorzitter: Ik zie dit als echt een punt van orde en daarom doe ik als
voorzitter een ordevoorstel. Het overleg in Brussel is op dinsdag. Staat dit
op de agenda van het kabinet van vrijdag? Kan het kabinet dit standpunt
dan vrijdagavond naar de Kamer sturen? Dan heeft het kabinet in ieder
geval materieel een standpunt ingenomen, zodat dit in de Kamer bekend
is. Of krijgen wij dat dan de dinsdag erna?
Minister Timmermans: Het wordt wel steeds lastiger. Het kabinet heeft
een standpunt, voorzitter. Dat hebben wij uw Kamer ook medegedeeld.
Dat is namelijk dat wij ons zullen onthouden van stemming aanstaande
dinsdag. Dat is een standpunt. Het overleg over dit onderwerp met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

13

Kamer vindt op 20 februari plaats. Voor de stemming van aanstaande
dinsdag heeft het kabinet een standpunt ingenomen. Of wij ons nu
onthouden van stemming of tegenstemmen, dat standpunt heeft als
materieel gevolg dat er geen gekwalificeerde meerderheid zal zijn om de
Commissie te stoppen bij haar voornemen om het advies van de EFSA te
volgen.
De heer Klaver (GroenLinks): Als ik de Minister goed begrijp, zegt hij dat
Nederland toch niet zijn zin krijgt. Wat de tegenstanders van toelating ook
willen, ze krijgen niet hun zin, of Nederland nu tegenstemt, zich onthoudt
of voor stemt. Ze krijgen niet hun zin. Nu zit ik al een tijdje in de oppositie.
De Minister verwijst voortdurend naar democratie en zegt dan: je kunt het
niet leuk vinden dat je je zin niet krijgt. De waarde van een debat en het
daarin innemen van ander standpunt en ergens tegen zijn – ook al gaat
het toch door – is dat je tot een discussie kunt komen. De Minister zegt
niet voor niets dat de verhoudingen in Europa al jaren helder zijn op dit
punt. Daarom was dit dus een kans geweest voor dit kabinet om een
helder standpunt in te nemen, namelijk dat Nederland tegen – dat is in
ieder geval een wens van een aantal Kamerleden – of voor is. Daarom
snap ik ook wel de opwinding van mijn collega’s. Alleen al het innemen
van een standpunt kan een bijdrage leveren aan het kantelen van de
discussie in Europa. Volgens mij is dat ook een waarde van de
democratie. Is de Minister dit met mij eens?
Minister Timmermans: Zeker. Ik wil niet weer aan de andere kant van de
tafel plaatsnemen, maar mijn ervaring is dat de Kamer, als er in Brussel
ergens over gestemd moet worden en de Kamer een bepaald standpunt
daarover van het kabinet wil, het verslag van dit algemeen overleg op de
plenaire agenda kan zetten en om een Kameruitspraak kan vragen. Dat
kan altijd natuurlijk. De heer Klaver zegt: dan had de Kamer daarover een
standpunt kunnen innemen. Dat kan. Tussen nu en dinsdag kan dat. Dat
zijn de instrumenten die de Kamer ter beschikking staan.
De heer Klaver (GroenLinks): Volgens mij is er zojuist al aangegeven dat
dit inderdaad gaat gebeuren, maar dat gaat voorbij aan het punt dat een
aantal leden hier probeert te maken. Dat is dat wij het niet zozeer op een
stemming willen laten aankomen. Nu zouden wij het kabinet via een heel
simpele motie al dan niet tot een standpunt moeten bewegen. Het was
juist belangrijk geweest om voorafgaand aan het nemen van een besluit
een debat te voeren. Die kans is gemist en dat is jammer, juist omdat de
discussie nu ook gaat over de betrokkenheid van het Nederlandse
parlement bij de besluiten die in Brussel worden genomen. De Minister
kan wel aangeven dat de Kamer altijd kan agenderen wat ze wil, omdat de
Kamer daar zelf over gaat. Dat klopt, maar als wij als commissie voortdurend het signaal krijgen dat wij nog niet met het kabinet in debat
kunnen, omdat het nog geen standpunt heeft en dat het kabinet pas later
met een standpunt zal komen, dan is zo’n debat verrekte lastig.
Minister Timmermans: Ja, maar nu kijk ik de heer Klaver recht in de
ogen. Ik kan de standpunten van de fracties in de Kamer over gentechnologie dromen. De Kamer heeft daar vele jaren lang zeer uitvoerig en zeer
inhoudelijk over gedebatteerd. Het ligt ook in de Nederlandse samenleving zeer verdeeld. In de landbouwsector ligt dit iets minder verdeeld,
maar ook daar is men het niet helemaal eens. Iedereen zal het met mij
eens zijn dat dit onderwerp maatschappelijk grote waarde heeft en veel
beroering kan veroorzaken. De heer Klaver wil toch niet beweren dat
hierover in de Kamer nog nooit uitvoerig gesproken is? Dat is de heer
Klaver toch met mij eens? Hoe vaak heeft de Kamer niet al uitvoerig over
dit onderwerp gesproken? Volgens mij zeer regelmatig. Nu staan wij
echter voor een door de rechter afgedwongen beslissing van de Europese

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

14

Commissie. De Commissie moet handelen op basis van een advies van de
EFSA. De Commissie kan alleen maar van dat advies afwijken als er een
gekwalificeerde meerderheid van lidstaten is die de Commissie daartoe
dwingt. Ook met een Nederlandse tegenstem is er geen enkel uitzicht op
een dergelijke gekwalificeerde meerderheid. Dat is precies wat er dinsdag
aan de orde is.
De heer Klaver (GroenLinks): Als de Minister van Buitenlandse Zaken zegt
dat hij mij recht in de ogen gaat kijken, moet ik opletten. De Minister heeft
gelijk. Er is ontzettend vaak over gentech gesproken in de Kamer. Het ligt
inderdaad verdeeld. Er is een heftig debat in de samenleving over het al
dan niet gewenst zijn van gentech. Er zijn mensen die het «gentech»
noemen en anderen noemen het «genetische manipulatie». Juist omdat
het debat al jaren woedt in de samenleving en in de Kamer, had het
kabinet ook al een standpunt kunnen innemen. De Minister verwijt de
Kamer dat er al veel over gesproken is. Ik zou het kabinet ook kunnen
verwijten dat al jaren duidelijk is wat de posities zijn. Op een gegeven
moment moet je kiezen. De Kamer kaart aan: had dat nou eerder in het
proces gedaan, want de Kamer wacht hier al vanaf september 2013 op.
Dat was een kans geweest. Misschien was daarmee niet zozeer de
stemming in Europa veranderd – dat hoeft de Minister niet nog een keer
uit te leggen – maar was dat wel een kans geweest om hier een duidelijk
standpunt van de regering op te krijgen, zodat wij ook zouden kunnen
beginnen met het beïnvloeden van de stemming in Europa. Dat is in mijn
ogen een gemiste kans.
Minister Timmermans: Ik kan erin komen dat de heer Klaver deze stelling
verkondigt. Ik kan er ook goed inkomen dat de Kamer hier eerder over had
willen debatteren. Met mij spreekt de Kamer over hetgeen wij aanstaande
dinsdag moeten doen in Brussel. Ik heb getracht om aan te geven wat de
consequentie is van het al dan niet innemen van een bepaald standpunt.
Als de Kamer ongelukkig is over het gebrek aan discussie hierover, neem
ik daar goed nota van. Ik zal dat aan mijn collega’s doorgeven. De heer
Klaver zegt: «de Minister verwijt de Kamer», maar ik verwijt de Kamer
helemaal niets. Ik stel alleen maar vast dat in mijn ervaring, ook als
Kamerlid, dit onderwerp ook binnen fracties tot heel felle discussies kan
leiden. De commissie spreekt vandaag met mij over het standpunt dat
Nederland aanstaande dinsdag moet innemen over dit specifieke
onderwerp. Ik heb getracht te schetsen wat de consequenties zijn van
zowel onthouden als tegenstemmen.
De voorzitter: Het woord is aan de heer Klaver. Daarna zal ik een
procedureel voorstel doen.
De heer Klaver (GroenLinks): Mevrouw Ouwehand zal met een motie
komen. De Minister geeft aan, dit alles mee te nemen naar zijn collega’s in
het kabinet. Ik hoop dat hij dat inderdaad zal doen, want dit is een serieuze
boodschap vanuit de Kamer. Jarenlang is er te weinig aandacht geweest
voor wat er in Europa speelt en achteraf werd er over besluiten
gemopperd. Nu zie je gelukkig de beweging dat de Kamer vooraf meer
inspraak in het proces heeft. Ik vind het heel belangrijk dat deze Minister
met een groot Europees hart er bij zijn collega’s op aandringt om ervoor
te zorgen dat er in het vervolg, in ieder geval als de Kamer hierop
aandringt, iets meer medewerking vanuit het kabinet komt om hier met
elkaar over te spreken voordat het moment daar is. Ik denk dat dit goed is
voor het draagvlak voor Europa en ook voor de betrokkenheid van dit
kabinet bij de Europese besluitvorming.
Minister Timmermans: Ik vind dat een belangrijk signaal. Ik neem dat ook
ter harte en zal het met mijn collega’s bespreken. Een van de grootste

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

15

vormen van ondermijning van het draagvlak voor Europese samenwerking is dat het beeld ontstaat dat wij in besluiten gerommeld worden,
zonder dat het nationaal parlement daar het volle pond in krijgt. Een van
de prioriteiten van dit kabinet is juist om ervoor te zorgen dat het
draagvlak voor de Europese samenwerking vergroot wordt door middel
van een grotere betrokkenheid van de nationale parlementen bij die
besluitvorming. Als ik van de Kamer hoor dat een aantal fracties het
gevoel heeft dat het parlement bij dit onderwerp te laat en onvolledig is
betrokken, neem ik dat zeer ter harte en zal ik dat met mijn collega’s in het
kabinet bespreken.
De voorzitter: Ik doe het toch even procedureel. Ik neem de brief van
Staatssecretaris Mansveld van januari erbij. Daarin wordt uiteengezet
waarom het besluit genomen moet worden. In die brief wordt het
volgende toegezegd: «Ik zal zo spoedig mogelijk gezamenlijk met de
Staatssecretaris van Economische Zaken en de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport de kabinetsaanpak inzake Europese markttoelating van genetische gemodificeerde organismen waaronder de (gg-)
maislijn 1507 aan de Kamer aanbieden.» Het gaat hier dus zowel om
planten als dieren. In ieder geval betekent dit dat er straks een brief komt
over de kabinetslijn voor de maislijn 1507, nadat er een Europees besluit
over genomen is. Ik vind het niet merkwaardig dat de Kamerleden aan
mijn linkerzijde in verwarring zijn, want dit is onwenselijk. Een kabinetsstandpunt dat pas volgt nadat de regering geen standpunt ingenomen
heeft in de Europese Raad, is geen kabinetsstandpunt.
Minister Timmermans: Voorzitter, heb ik nu met de voorzitter te maken of
met de woordvoerder van de CDA-fractie? Het begint mij op dit moment
een beetje te duizelen.
De voorzitter: Minister, u hebt met beiden te maken, maar in dit geval
met de voorzitter. U hebt hier te maken met een procedurele vraag die
door de Kamer gesteld is. Ik wil ook het inhoudelijke CDA-standpunt
geven, maar dan zal ik het voorzitterschap uit handen geven. Als de
Minister Kamerlid wenst te worden, hoor ik dat gaarne. Dit betekent dat er
aan de Kamer beloofd is om met een standpunt over de maislijn te
komen. Dat vraagt de commissie hier. Dat standpunt ligt er niet. Er komt
nu een standpunt, nadat er een standpunt in de Europese Raad is
voorgesteld. Daar stelt de Kamer nu al een halfuur vragen over.
Minister Timmermans: Ik zou hopen dat ik op een wat neutralere
voorzitter in deze commissie mag rekenen. Het kabinet heeft gezegd dat
het zich zal onthouden van stemming in Brussel, omdat het nog met de
Kamer in overleg is over dit onderwerp. Ik vind dat geen onrespectabel
standpunt van het kabinet. Mijn collega’s zijn bezig om dit standpunt aan
de Kamer mede te delen. Dan zal de Kamer daarover spreken. In de
tussentijd zullen wij ons onthouden van stemming in Brussel als het over
dit soort onderwerpen gaat. Ik vind dat een ordentelijke gang van zaken.
In de brief die u citeert, voorzitter, staat ook niet voor welke datum het
standpunt van het kabinet zal komen, maar dat het standpunt er zal
komen. Daar wordt door mijn collega’s hard aan gewerkt.
Voorzitter: Ouwehand
De heer Omtzigt (CDA): Ik moet nu de lijn van de voorzitter steunen,
gewoon ook inhoudelijk. Hier staat dat er een brief komt met een
standpunt over de toelating van mais, nadat de regering er geen
standpunt over heeft ingenomen. Nu moet mij toch van het hart dat dit
natuurlijk geen manier is om beleid te voeren. Dit is een brief van januari.
Het kan dan toch niet de bedoeling zijn geweest van de betreffende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

16

Staatssecretaris – ik ben niet bij al die landbouwdebatten geweest – om
ons bijvoorbeeld op 14 februari een brief te sturen wat het standpunt was,
namelijk wel of niet instemmen. Ik zou voorstellen om dat van tevoren te
doen. Anders hebben wij hier toch geen Europees standpunt. Eigenlijk zou
ik de regering willen vragen of zij voor morgenvroeg 10.15 uur aan wil
geven wat zij daarvan vindt. Waarom is deze brief anders op enig moment
naar de Kamer gestuurd? Als de Minister deze brief wil lezen, kan ik hem
geven, want dit schrijft de collega van Minister aan de Kamer.
Minister Timmermans: Het wordt nu wel echt in rondjes draaien. Het
kabinet heeft een standpunt ingenomen, namelijk dat Nederland zich
volgende week dinsdag van stemming onthoudt over het onderwerp
«genetisch gemodificeerde mais». De brief die binnenkort naar de Kamer
zal gaan, gaat over het hele onderwerp «genetisch gemodificeerde
organismen». Daar zal de Kamer op 20 februari met de verantwoordelijke
bewindslieden over in debat gaan. Mijn standpunt dinsdag in de Raad zal
zijn dat Nederland zich onthoudt van stemming, aangezien er nog een
discussie plaatsvindt met de Staten-Generaal over het standpunt dat
Nederland in zal nemen over genetisch gemodificeerde organismen. Ik
vind dat een respectabele manier van doen, zeker in de context van het
feit dat het materieel voor dit specifieke onderwerp geen enkel gevolg
heeft of Nederland zich nu onthoudt van stemming dinsdag of tegen zou
stemmen. Mijnheer Omtzigt, u zou nog een punt hebben als het nu nog
wat zou uitmaken voor de uitkomst van de stemming. Dan zou ik ook
zeggen dat er snel inhoudelijk moet worden gedebatteerd, omdat dit iets
kan uitmaken voor de uitkomst van de stemming. Nu het materieel geen
consequentie heeft voor de uitkomst van wat de Commissie rechtens
gehouden is te doen binnen door de rechter vastgestelde termijnen, weet
ik niet waarom de discussie ineens zover naar voren moet worden
gehaald, terwijl met de Kamer is afgesproken dat daar op 20 februari over
wordt gesproken.
De heer Omtzigt (CDA): Ik geloof dat ik als oppositielid naar huis kan,
want het gebeurt regelmatig dat ik van tevoren bij een debat weet dat ik
dat zal verliezen, omdat iets in het regeerakkoord staat, maar toch geef ik
mijn mening in de Tweede Kamer. Dat is mijn democratisch recht en ik
ben niet van plan daar afstand van te doen. Ik heb hier een brief van
Staatssecretaris Mansveld waarin staat dat zij met een kabinetsaanpak
komt, onder andere voor de maislijn 1507. De Minister kan toch niet
zeggen dat er straks een brief over de kabinetsaanpak komt, nadat het
kabinet hier geen standpunt over ingenomen heeft, terwijl die brief een
aantal weken geleden gestuurd is? Dat betekent dat het kabinet gewoon
zelf te laat is met het innemen van de eigen standpunten in de Europese
Raad. Mijn fractie heeft misschien wat minder moeite dan andere partijen
met het kabinetsstandpunt, maar op deze manier kunnen wij geen zaken
met het kabinet doen. Het kabinet dient hier gewoon een standpunt over
in te nemen. Mijn vraag is dus ook of er een mogelijkheid is dat het
kabinet voor morgenochtend vertelt wat het wil, of na de kabinetsvergadering aangezien het een kabinetsaanpak is, zodat wij het maandag
gewoon weten. Dan kan er dinsdag eventueel nog wat gezegd worden. De
uitspraak dat wij toch geen standpunt hoeven in te nemen, begint
redeneren in cirkels te worden. Als ik geen standpunt in had hoeven te
nemen, was ik niet de politiek ingegaan; laat ik het zo zeggen.
De voorzitter: Het woord is aan de Minister en daarna geef ik het
voorzitterschap terug aan de heer Omtzigt.
Minister Timmermans: Ik weet niet of er nog een kleinere P bij politiek te
verzinnen valt dan wat de heer Omtzigt nu doet. Hij zegt in één woord:
materieel interesseert het mij eigenlijk niet, want ik vind het standpunt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

17

van het kabinet wel prima, maar ik moet er wel nu, voor dinsdag nog, een
hele discussie over hebben. Met de Kamer is afgesproken dat er een brief
komt over genetisch gemodificeerde organismen. Die brief komt er en dan
zal de Kamer daar op 20 februari over praten. Wij zullen ons dinsdag
onthouden van stemming in Brussel met het argument dat de Tweede
Kamer en het kabinet hierover nog in gesprek zijn. Materieel maakt het
niets uit of we ons daar onthouden van stemmen of dat wij tegenstemmen. Ik begrijp dus oprecht niet wat de toegevoegde waarde is van
het uitputtend, inhoudelijk spreken over dit onderwerp nog voor dinsdag,
als dit voor de stemming op dinsdag geen enkele, maar dan ook geen
enkele betekenis heeft.
Voorzitter: Omtzigt
De heer Bontes (Bontes): In zijn algemeenheid vind ik onthouden van
stemming zwak, ook als je Europarlementariër bent, want in het Europees
Parlement kun je je onthouden. Hier kan dit niet. Je moet altijd ergens iets
van vinden. Dat is nu eenmaal zo. Dat is ook de taak van een bestuurder of
van een regering. Wat dat betreft is het zwak om je te onthouden van
stemming. Ik kom vrij nieuw in deze discussie, maar ik vraag mij toch het
volgende af. Er is tijd geweest om een kabinetsstandpunt in te nemen. Ik
krijg een beetje het gevoel dat de Minister de Kamerleden hun kritische
houding aan het verwijten is, terwijl de Minister eigenlijk naar zichzelf en
naar het kabinet moet kijken. Zij hebben de tijd gehad om dit te doen. Zij
hebben het echter verzuimd om het op tijd te doen. Dat is een tekortkoming geweest van het kabinet. Nu zal er op korte termijn toch iets
moeten komen, want je onthouden van stemming is uitermate zwak. Het
is volgordelijk gewoon niet goed verlopen. Er is tijd geweest. Het kabinet
is hierin tekortgeschoten. Kom zo snel mogelijk met een reactie! Je moet
hier wat van vinden. Je kunt niet zeggen: ja, het maakt toch niet uit. Hoe
zeker is het dat het niet uitmaakt? Wie weet zijn andere landen ook aan het
twijfelen en hebben die ook geen standpunt. Je moet hier dus wat van
vinden.
Minister Timmermans: België, Nederland, Duitsland, Roemenië,
Portugal, Tsjechië en Ierland onthouden zich van stemming. De leden der
Kamer doen nu net of Nederland in zijn eentje zich onthoudt van
stemming en geen standpunt inneemt, terwijl zeven landen zich van
stemming onthouden. Estland, Finland, Spanje, Zweden en het Verenigd
Koninkrijk zullen voorstemmen. Zestien landen zullen tegenstemmen. Dat
zijn de verhoudingen. Vaak is onthouden ook een reflectie van de
discussie die in lidstaten plaatsvindt. Hier zou weleens de indruk kunnen
ontstaan alsof de hele Tweede Kamer van oordeel is dat deze gewassen
niet toegelaten moeten worden, maar zo zijn de verhouding in de Kamer
natuurlijk ook niet. Ook de heer Omtzigt die zo nadrukkelijk zijn standpunt
inneemt, is van een partij die eigenlijk voor toelating is van genetisch
gemodificeerde organismen, als ik mij niet sterk vergis. De verhoudingen
in de Kamer in Nederland gaan ook niet in grote meerderheid een
bepaalde kant uit. Het is dus helemaal niet zo gek dat je, als die discussie
in de Kamer nog gevoerd wordt, je onthoudt van stemming in Brussel
aanstaande dinsdag.
De voorzitter: De heer Verheijen heeft een punt van orde.
De heer Verheijen (VVD): Ik heb inderdaad een punt van orde. Ik heb deze
discussie gehoord. Die is natuurlijk vreselijk interessant en gaat over heel
veel zaken. De brief van 16 januari is al geciteerd. Op 27 januari hebben
wij ook nog een brief ontvangen. Volgens mij hebben wij daar een debat
over met Staatssecretaris Mansveld. Volgens mij moet het debat ook met
haar gevoerd worden. Op dit moment komen wij niet verder met deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

18

discussie. Er is voor morgen een VAO gepland waarin partijen zich uit
kunnen spreken. Mijn fractie zal in ieder geval het kabinet steunen in zijn
voornemen om zich te onthouden van stemming. Dat lijkt ons het meest
fatsoenlijk naar de Kamer en het Europese debat op dit moment. De
discussie over wanneer het standpunt van het kabinet gewenst was,
wanneer dat moet komen en wat wij er op dat moment nog mee kunnen,
lijkt mij handiger voor een andere vergadering dan een nog veel
diepgaandere discussie daarover op dit moment. Het lijkt mij het
handigste als wij morgen gewoon een Kameruitspraak vragen. Die komt
er ook middels dat VAO. Dan kan het kabinet bekijken wat het daarmee
doet.
De voorzitter: Wij hebben nog twaalf minuten. Mijnheer Bontes, ik neem
aan dat u ingaat op dit punt van orde.
De heer Bontes (Bontes): Ja, ik ga in op het punt van orde. Relatief veel
landen gaan zich onthouden van stemming. Ik snap dat er juridisch is
vastgelegd dat er snel iets moet gebeuren, maar als zo veel landen zich
onthouden van stemming, vraag ik mij af of het mogelijk is dat de
stemming in de Raad Algemene Zaken wordt uitgesteld voor bepaalde
tijd.
De voorzitter: Daar kan ik het antwoord op geven. Dat is nee. Dat blijkt
ook uit de stukken.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Wij spreken nu deze Minister, want dit staat
nu eindelijk op deze agenda. Hoe ziet het kabinet een toezegging van een
van zijn leden op een al ingediende motie – deze motie ligt hier immers al
een poosje – voor de stemmingen in Europa? Dan mag de Kamer er toch
van uitgaan dat dit een inhoudelijk geformuleerde reactie is, waarbij het
kabinet zegt: wij volgen die lijn hier- en hierom wel of niet? Deze
toezegging hebben wij gekregen van de Staatssecretaris van Landbouw
tijdens het AO van 12 december over de Landbouwraad. Dat was
nadrukkelijk voor de Europese stemmingen. Ik hoef niet op te sommen
hoe vaak wij gevraagd hebben – maar gisteren heb ik tijdens de regeling
steun gekregen van de Kamer, na de zoveelste brief – om alsnog een
inhoudelijk beargumenteerde reactie op de ingediende motie te krijgen.
Het enige wat de Minister namens het kabinet blijft zeggen, is: wij willen
heel graag een algemeen debat voeren met de Kamer op 20 februari. Daar
gaat de Minister echter helemaal niet over, want die brief staat daarvoor
nog helemaal niet geagendeerd; om maar even bij ieders eigen positie te
blijven. Dat is niet hetzelfde als een beloofd inhoudelijk kabinetsstandpunt
over deze zaak. Kan de Minister dit bevestigen? Of is dit de manier waarop
wij voortaan met het kabinet te doen krijgen?
De heer Klaver (GroenLinks): Volgens mij was er een punt van orde
waarin gevraagd werd om deze discussie te stoppen en morgen verder te
gaan. Ik wil het gewoon graag aan de leden overlaten op welk punt ze nog
wel of niet willen interrumperen. Ik vind het een enigszins vreemd
voorstel van orde.
De voorzitter: Ik geloof niet dat wij op dit moment op dit vlak verder
komen. Daarom geef ik de Minister de gelegenheid om de resterende
punten te behandelen.
Minister Timmermans: Ik zal rustig afwachten welke uitspraak de Kamer
zal doen wat betreft het standpunt dat ik dinsdag dan namens Nederland
moet innemen over deze zaak, aangezien ik begrijp dat de Kamer voor
dinsdag een uitspraak daarover zal doen. Er is op 5 februari ook nog een
brief aan de Kamer gestuurd waarin staat dat de Minister van VWS, de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

19

Staatssecretaris van EZ en de Staatssecretaris van I en M het kabinetsbeleid voor ggo’s en in het bijzonder met betrekking tot de Europese
markttoelating, waar het hier specifiek over gaat, aan de Kamer bekend zal
maken.
Zal ik dan overgaan tot het beantwoorden van vragen over andere
onderwerpen?
De voorzitter: Ja.
Minister Timmermans: De heer Verheijen heeft stilgestaan bij het eerste
EU-anticorruptierapport. Dat is een belangrijke zaak. Je ziet ook dat dit
rapport breed in de Europese Unie wordt opgenomen. De situatie in
iedere lidstaat is bekeken. Ik vind het toch wel bijzonder dat de praktijk in
Nederland als voorbeeld wordt gesteld voor andere lidstaten. Wij moeten
ervoor zorgen dat er meer samenhang komt in de corruptiebestrijding en
dat lidstaten van elkaar kunnen leren. De geïntegreerde aanpak van
Nederland kan daarbij voor anderen tot voorbeeld dienen. Dit rapport is
een eerste stap. Om de twee jaar zal er een rapport komen. De heer
Verheijen vraagt heel specifiek waarom ze niet naar de eigen Europese
instellingen hebben gekeken. Dat had gekund. Misschien moet dat ook
wel. De Commissie nam het standpunt in dat dan toch de slager zijn eigen
vlees keurt. OLAF draagt ook verantwoordelijkheid op dit punt. Ik vind het
wel interessant om wat de heer Verheijen zegt, in de discussie mee te
nemen. Wij moeten gewoon tegen de Commissie zeggen dat wij er geen
enkel bezwaar tegen hebben als de instellingen ook zouden worden
meegenomen en doorgelicht, want dat maakt het beeld wel compleet, als
je de lidstaten toch bekijkt. Ikzelf of anders de Minister van Veiligheid en
Justitie zou dit punt dat door de heer Verheijen is opgebracht wel kunnen
adresseren in de JBZ-Raad.
De heer Verheijen heeft ook verwezen naar de positie van de Duitse
regering in de EU. Ik heb met belangstelling en instemming kennisgenomen van de lijn die Duitsland op dit punt voorstaat. Ik was vorige week
op bezoek bij mijn nieuwe Duitse collega. In het gesprek dat wij samen
hadden en ook in de persconferentie achteraf sprak hij van de noodzaak
om Europa beter te laten functioneren door Europa minder te laten doen
waar het weinig of geen toegevoegde waarde heeft en meer te laten doen
waar het wel toegevoegde waarde heeft. Hij verwees daarbij uitdrukkelijk
naar het Nederlandse initiatief op het punt van subsidiariteit. Ik verheug
mij erop om samen met hem op dat punt verdere voorstellen uit te
werken. Ik denk dat het inderdaad belangrijk is dat Nederland en Duitsland
op dit punt zo veel mogelijk samen optrekken, aangezien beide landen
belang hebben bij een beter functionerend Europa dat zich op hoofdzaken
concentreert en afscheid neemt van allerlei zaken die niet bijdragen aan
een beter functioneren van de Europese economie of een beter leven van
de Europeanen.
De comitologie blijft een uiterst ingewikkeld onderwerp. De discussie over
mais, die wij net hebben gehad, wijst er ook op dat wij niet in een soort
algemene veegactie terecht moeten komen waarin allerlei comitologieprocedures te makkelijk terzijde worden geschoven. Ik vind dat de lidstaten
via de comitologie meer grip op de besluitvorming kunnen krijgen. Wij
moeten die dus ook zeker handhaven. De onderhandelingen over het
tweede pakket van 45 omzettingen zijn nog niet begonnen, maar deze
houding willen wij daarbij aannemen.
De heer Bontes verwees naar de ambtenarensalarissen. Zijn boosheid kan
ik mij heel goed voorstellen. Die deel ik ook volkomen. De positie van de
Nederlandse regering in dezen is bekend. Wij zullen ons blijven inzetten.
Ik zal ook echt mijn best doen om meer landen aan onze zijde te krijgen
om een versobering van het salarisgebouw tot stand te brengen. Het is
onvoorstelbaar taaie materie, waarbij ik ook merk dat enkele lidstaten dit
met enig schouderophalen benaderen, omdat men het belang ervan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

20

volgens mij onvoldoende inziet. Wij blijven ons op dat punt inzetten. De
vergoedingen van de leden van het Europees Parlement zijn echter een
zaak van Europees Parlement zelf en uiteraard van de wijze waarop
politieke partijen hiermee omgaan. Ik weet dat de meeste Nederlandse
politieke partijen hier heel strakke afspraken over hebben, die overigens
vaak strakker zijn dan voor de leden van de Tweede Kamer, met name ten
aanzien van het al dan niet gebruiken van lumpsum-vergoedingen. In de
Tweede Kamer is dat gebruikelijk, maar in het Europees Parlement werken
politieke partijen vaak met declaratiesystemen. Ik begrijp het punt van de
heer Bontes. Ik ben nooit lid geweest van het Europees Parlement. Ik weet
dus niet precies waar hij aan refereert als hij zegt dat het allemaal veel te
luxe is. Dat is wel een zaak die bij het parlement zelf en via de politieke
partijen in het parlement aangekaart zou moeten worden. Ik kan mij
voorstellen dat dit ook een onderwerp is waar Nederlandse politieke
partijen in de aanloop naar de Europese verkiezingen een punt van
zouden kunnen maken. Ik moet mij concentreren op de versobering van
de ambtenarensalarissen, want daar gaan de lidstaten wel over.
Het punt van de pensioenen dat de heer Omtzigt maakte, zal ik graag
meenemen. Ik wil hierover weleens overleggen met andere lidstaten. Is dit
geen tikkende tijdbom voor de EU-begroting? Welke manier kunnen wij
vinden om die tikkende tijdbom te ontmantelen? Dat punt neem ik graag
mee in de gesprekken met de Commissie, die overigens niet altijd even
gemakkelijk lopen, zeker niet in de overgangsfase naar een nieuwe
Commissie. Ik ben nog steeds ontevreden over de helderheid in de
vergelijkbaarheid tussen nationale salarissen en Europese salarissen. Ik
heb nog steeds geen heldere benchmarks ontvangen van de Commissie
op dit punt. Ik blijf Sefcovic daarover aanspreken. Wij zullen dit ook op
hoog ambtelijk niveau blijven doen. De heer Omtzigt heeft volkomen
gelijk dat het transparanter moet worden. Wij moeten echter – gelukkig is
hij dat met mij eens – voorkomen dat wij appels met peren vergelijken. Op
dat punt ben ik nog steeds niet ver genoeg gevorderd, maar wij gaan daar
zeker mee door.
De heer Klaver vraagt of de milieudoestellingen bindend moeten zijn. Ik
vind van wel. Ik vind dat wij voor heel grote uitdagingen staan. Ik wil dit
punt mee terugnemen naar het kabinet, om daarover te spreken. Dat zal
de heer Klaver ook wel begrijpen. Zijn oproep om te voorkomen dat wij in
een vorm van vrijblijvendheid terechtkomen vind ik zeer terecht, zeker ook
als je ziet hoe wereldwijde energiepatronen aan het veranderen zijn.
Europa is eigenlijk te hongerig naar al te goedkope steenkool op dit
moment. Dat maakt onze realiseringen van de doelstellingen ten aanzien
van de CO2-emissiereductie wel steeds moeilijker. In andere delen van de
wereld haalt men, vooral wegens de opkomst van schaliegas, bijna
fluitend de eerder gesteld CO2-emissiedoelstellingen, omdat schaliegas
kolen verdringt uit de energiemix. Dat leidt tot een enorme vermindering
van de uitstoot, zoals de heer Klaver weet. Ik neem dit punt graag mee en
zal dit met mijn collega’s bespreken.
Ik kom nu op de rol van de Europese Investeringsbank (EIB) bij verduurzaming en werkgelegenheid op basis van het programma van het Griekse
voorzitterschap. De EIB steunt de Europese Unie wat betreft het doel
duurzaamheid, namelijk een CO2-arme en klimaatbestendige mondiale
groei door het beschikbaar stellen van een brede selectie aan financiële
oplossingen voor mitigatie en adaptatie, het katalyseren van financiële
middelen van de private sector door middel van leverage en het betrekken
van stakeholders en belangen die gecoördineerde aanpak voorstaan. Ik
moet wel zeggen dat de laatste tijd van allerlei kanten, ook op het punt
van werkgelegenheid et cetera, zo’n ontzettende druk komt te staan op de
EIB dat die zelf de grenzen begint te zien van wat de bank nog kan doen
zonder de eigen rating in gevaar te brengen. Met name vanuit Franse
hoek wordt het nog meer verlenen van leningen van de EIB als een
panacee gezien voor alle werkgelegenheidsproblemen in de EU. De baas

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

21

van de EIB zegt ook dat hij wel heel erg op zijn rating moet letten, want zo
heeft hij de meeste leverage. Op die manier zijn zijn leningen interessanter, omdat ze goedkoper zijn voor degene die het geld leent.
De heer Klaver (GroenLinks): Daar ben ik mee bekend. Dat was ook de
vraag die ik stelde. De Grieken lijken zich alleen te richten op de EIB, maar
daar zitten grenzen aan. Welke mogelijkheden ziet het kabinet nog voor de
doelstellingen zoals het realiseren van meer werkgelegenheid en
investeringen in duurzaamheid anders dan de EIB?
Minister Timmermans: Het blijft natuurlijk ingewikkeld als lidstaten wel
graag praten over investeren, maar niet over hervormen. Gelet op de
Europese groei die duurzaam laag zal zijn, is het evident dat wij ons geen
grote grappen kunnen veroorloven met het aangaan van schulden voor de
toekomst. In die zin denk ik dat de beste bijdrage aan werkgelegenheid in
sommige lidstaten – maar dat verschilt per lidstaat – is het hervormen van
de arbeidsmarkt, het terugbrengen van de overheidsuitgaven of, zoals in
Nederland, het op orde brengen van de huizenmarkt. Dat ligt aan de
verschillende lidstaten. Ik zie echter niet dat er nog ergens een pot met
geld is die je kunt gebruiken voor die doelstellingen.
De heer Klaver (GroenLinks): In Nederland wordt ook gesproken over de
wijze waarop je beklemd vermogen vrij zou kunnen maken. Ik denk dat
daar meer gerichte investeringen bij zijn, juist ook vanuit Europa, zonder
ver uit te weiden. De energievoorziening wil je vanuit Spanje naar de rest
van Europa, naar Noord-Europa. Dat is heel erg moeilijk omdat er maar
een heel dun draadje ligt over de Pyreneeën. Wil je op dat vlak stappen
zetten, dan zal er ook geld op Europees niveau nodig zijn. Op welke wijze
wordt er in de Europese Unie nagedacht – zit het kabinet daar achteraan?
– over het vrijmaken van meer middelen om dat soort investeringen, die
denk ik nodig zijn voor de groeikracht van de Europese economie,
mogelijk te maken? In Nederland wordt bijvoorbeeld nagedacht over het
ontklemmen van vermogen. Ik snap dat er nu geen volledig antwoord op
mijn vraag kan komen, maar misschien kan ik wel een procesantwoord
krijgen.
Minister Timmermans: Op dit moment worden de middelen die in
principe beschikbaar zijn, lang niet allemaal gebruikt of benut, omdat men
de infrastructuur daarvoor gewoon niet op orde heeft. Ik bedoel daarmee
dat men niet de goede projecten kan identificeren, men er niet zeker van is
of het geld verkeerd besteed wordt of men in eindeloze juridische
procedures terechtkomt. Ik denk dat de beste bijdrage die de lidstaten op
dit moment kunnen leveren aan het verbeteren van de investeringscapaciteit is om hun eigen statelijke infrastructuur op dat punt beter op orde te
krijgen. In Roemenië wordt bijvoorbeeld op dit moment net iets meer dan
30% van de beschikbare middelen in structurele economische veranderingen gestoken. Dat is natuurlijk dood- en doodzonde, want dan blijft de
achterstand tot het EU-gemiddelde zo groot dat er allerlei spanningen op
de arbeidsmarkt en in de economie bestaan die met die middelen
weggenomen hadden kunnen worden. Ik neem even de landbouwsector.
Het is onbegrijpelijk dat een land met een potentieel zoals Roemenië nog
steeds niet in staat is om de landbouwsector harder aan de praat te
krijgen, terwijl dit in Polen wel lukt. Die zaken krijgen nog steeds te weinig
aandacht op Europees niveau en op het niveau van de lidstaten. Ik denk
dat wij daar nog een hoop te winnen hebben in de komende jaren.
Mevrouw Maij sprak over het programma van het Griekse voorzitterschap.
Ik ben daar al op ingegaan. Ik ben het niet eens met de harde toon van de
heer Bontes tegenover de Grieken, zeker als je ziet welke grote offers er
gebracht zijn door de Griekse bevolking in de afgelopen jaren. Heel veel
groepen in Griekenland hebben een inkomensverlies van 40% meege-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

22

maakt in de afgelopen jaren. De Griekse bevolking heeft een stevig
programma over zich heen gekregen. Dat lijkt nu de eerste vruchten te
gaan afwerpen. Ze zijn er nog bij lange na niet, maar men mag ook
weleens enig inlevingsvermogen tonen in wat de Griekse bevolking is
overkomen in de afgelopen jaren.
Mevrouw Maij (PvdA): Ik begrijp dat de tijd dringt. De andere onderwerpen hebben veel tijd gevergd. Ik heb ook gevraagd om een reactie,
een brief als vervolg op de brief van vorig jaar over de sociale dimensie
van Europa. Ik weet niet of de Minister daar nog aan toekomt, want hij zei
dat hij dit al beantwoord heeft. Graag zouden wij daarin ook zien wat het
Griekse voorzitterschap beoogt met die specifieke acties.
Minister Timmermans: Hierbij zij vooropgesteld dat sociaal beleid
nationaal beleid is. De Europese Unie kan daarop wel aanvullende acties
ondernemen, maar dit blijft een primaire verantwoordelijkheid van de
lidstaten zelf. Op Europees niveau is de aanpak van de jeugdwerkloosheid
belangrijk. In veel lidstaten schommelt die tussen de 30% en soms zelfs
60%. Hier hebben gesprekken over plaatsgevonden bij speciale toppen in
Berlijn en Parijs in juli en november. In juli zal daar in Rome weer over
worden gesproken. De voorbereiding daarvan zal ook onderwerp van
discussie zijn als premier Letta op 20 februari premier Rutte bezoekt in
Den Haag. De Commissie heeft in november voor het eerst een scoreboard geïntroduceerd, zoals bekend. Daarmee hebben wij meer inzicht
gekregen in de sociale situatie van de lidstaten. Dit kan worden meegenomen in de landenspecifieke aanbevelingen die door het scoreboard een
meer sociale invalshoek krijgen. Dat is belangrijk. De sociale gevolgen van
voorgenomen hervormingsmaatregelen kunnen in het kader van de
macro-economische onevenwichtigheidsprocedure zo beter in kaart
worden gebracht. Dat zal dit voorjaar al kunnen bijdragen tot meer
evenwichtige beleidsadviezen. Natuurlijk blijven de hervormingen
noodzakelijk, maar de sociale dimensie wordt nu meer en helderder in
kaart gebracht en kan dan ook tot aanpassing van de adviezen en het
beleid strekken. Dat is er met de brief gedaan. Vanuit Nederlandse optiek
gaan wij ook samen met partners daarmee door.
Mevrouw Maij (PvdA): Wij zijn een beetje in een rondje aan het praten. Ik
hoorde de Minister net zeggen dat dit kennelijk ook op 20 februari
gebeurt. Dat is een beroemde datum.
Minister Timmermans: Het is een drukke dag.
Mevrouw Maij (PvdA): Dat is inderdaad een drukke dag voor het
Europese debat. Kunnen wij op papier zien wat er besproken wordt met
Letta? Kunnen wij zien wat daaruit komt? Ik begrijp wat de Minister zegt,
namelijk dat sociaal beleid, nationaal beleid is. Op Europees niveau
kunnen wij wel een aantal voorwaarden scheppen, om het nationale
beleid socialer te maken en om ervoor te zorgen dat het nationale beleid
beter in die dimensie kan volgen.
Minister Timmermans: Wij gaan de Kamer geen brieven sturen over
bezoeken aan de premier. Ik wilde zeggen dat ook tijdens dat bezoek de
voorbereiding van de Europese Raad op dit punt besproken zal worden.
Het gaat erom dat wij in de aanloop naar de Europese Raad de Kamer
informeren over wat de Nederlandse inzet daar precies zal zijn. Daar
zullen wij dan zeker nog met de Kamer over van gedachten wisselen. Als
de Franse president hier is, wordt er ook over dit soort zaken gesproken.
Dat gesprek zal ook worden gevoerd met premier Letta. Dat is des te
belangrijker, omdat hij gastheer is van de top over jeugdwerkloosheid in
juli.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

23

Mevrouw Maij had ook gevraagd naar de uitbreidingsdiscussie en het al
dan niet verlenen van de kandidaatlidstaatstatus aan Albanië. Mevrouw
Maij wil van mij weten welke landen daar al dan niet voor waren. Wij zijn
in de Raad unaniem tot de conclusie gekomen dat het nu ontijdig zou zijn
om die kandidaatlidstaatstatus aan Albanië te verlenen. De Raad was van
oordeel dat er lovenswaardige vooruitgang geboekt is onder de nieuwe
regering, maar wil nog meer indicaties van verbetering voordat er
besluiten genomen kunnen worden. Of er besluiten genomen worden in
juni, zal tegen die tijd moeten blijken. Het standpunt dat Nederland daarbij
in zal nemen, zal natuurlijk van tevoren met de Kamer worden besproken.
De heer Bontes (Bontes): Ik had een vraag gesteld over het emissiehandelssysteem in relatie tot industriële groei. Daar heb ik nog geen
antwoord op gehad.
De voorzitter: Nee, even wachten, want ik laat de Minister nu alleen nog
antwoorden op de feitelijke vragen die nog niet beantwoord zijn. Ik
waardeer het zeer dat de Minister iets langer doorgaat, maar het gaat nu
echt alleen nog om feitelijke dingetjes.
Minister Timmermans: Dan kom ik nu op het emissiehandelssysteem. In
het Energieakkoord is afgesproken dat Nederland zal pleiten voor de
borging van de positie ten aanzien van de internationale concurrentie van
onze bedrijven, zodat er geen weglekeffect ontstaat dat de Nederlandse
bedrijven schaadt. Dat zullen wij ook meenemen in het BNC-fiche over
ETS dat heel binnenkort naar de Kamer gaat. In dat fiche nemen wij het
standpunt op dat Nederland zal innemen in de Europese Unie. Dan kan de
Kamer daarop reageren. Wij kunnen dan daarover een discussie voeren.
Voorzitter, als ik mij niet sterk vergis, heb ik hiermee de door uw leden
gestelde vragen beantwoord.
De heer Klaver (GroenLinks): Ik ga even in op een vraag van mevrouw
Maij. Ik heb die niet gesteld in het kader van de tijd, maar ik wilde mij
daarbij aansluiten. Daar is nog niet een helemaal bevredigend antwoord
op gekomen. Mevrouw Maij vroeg eigenlijk ook hoe het staat met de
voortgang van de sociale dimensie van de Europese Unie. Vorig jaar is
daar een brief over gekomen, in het voorjaar.
Minister Timmermans: Ik heb daar net op geantwoord.
De heer Klaver (GroenLinks): Sorry, dat heb ik dan gemist. Klopt het dat
wij een voortgangsbrief krijgen in dat kader?
Minister Timmermans: Ik heb daarnet uitvoerig op die vraag geantwoord, maar misschien was ik niet helder genoeg.
De voorzitter: Nee, dat was helder.
Minister Timmermans: In aanloop naar de Europese Raad zullen wij ook
de voortgang op dat punt in de geannoteerde agenda meenemen.
De heer Klaver (GroenLinks): Dat had ik gemist, dank u wel.
Minister Timmermans: Ik denk namelijk dat door de nieuwe input vanuit
de sociale kant in Europa, dus naar aanleiding van wat er allemaal
gebeurt, de aanpassingsprogramma’s voor de lidstaten volgens mij echt
wel bijgesteld zullen worden. Dat kunnen wij tegen die tijd beoordelen.
De voorzitter: Hiermee zijn de vragen beantwoord. Ik dank de Minister
hartelijk hiervoor.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

24

Er is een toezegging dat het Nederlandse kabinet zal verzoeken om de
EU-instellingen voortaan ook in de anti-corruptierapportages mee te
nemen. Het kabinet zal de Kamer hierover informeren.
Er zal ook nog iets wat betreft de pensioenen gedaan worden, maar dat
zal ik niet als toezegging noteren, omdat er dan een datum bij moet. Ik
neem aan dat dit gewoon gebeurt.
Heb ik toezeggingen gemist?
Minister Timmermans: Nee, zei men verdrietig.
De heer Klaver (GroenLinks): Er was nog een toezegging dat de Minister
teruggaat naar het kabinet met het punt dat de Kamer vooraf goed
betrokken wordt bij de besluitvorming in de Europese Unie.
Minister Timmermans: Zeker, en ook het punt over de klimaatdoelstellingen zal ik meenemen.
De voorzitter: Evenals de voortgang in het sociale domein.
Wij zien elkaar morgenochtend om 10.15 uur voor het VAO Raad
Algemene Zaken.
Sluiting 17.44 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1364

25