Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

32 011

Tabaksbeleid

Nr. 49

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 april 2016
Met deze brief ontvangt u de jaarlijkse rapportage van de handhavingscijfers van de NVWA met betrekking tot het rookverbod en de leeftijdsgrens1. Er wordt ingegaan op de nalevingscijfers rookverboden en
slaagkans voor het verkrijgen van tabak door jongeren.
Verder informeer ik u over twee toezeggingen die ik, op 28 januari jl.2, heb
gedaan tijdens de wetsbehandeling tot implementatie van de Tabaksproductenrichtlijn:
– de aanpak van de NVWA voor risicogericht toezicht en in het bijzonder
het toezicht op naleving van de Tabakswet door shishalounges;
– de capaciteit van de NVWA in relatie tot de extra toezichtstaken door
de implementatie van de Tabaksproductenrichtlijn.
Tot slot informeer ik u over de uitkomsten van het onderzoek van het
RIVM naar het risico op koolmonoxidevergiftiging voor omstanders en
gebruikers van de waterpijp met kooltjes.
Rookverboden
Sinds 1 juli 2008 geldt in de horeca, sport-, kunst- en cultuursector een
rookverbod. Sinds 10 oktober 2014 geldt het rookverbod ook voor kleine
cafés. Daarmee is de hele horeca rookvrij geworden.
Nalevingscijfers
Onderzoeks- en adviesbureau Intraval meet jaarlijks, in opdracht van de
NVWA, de naleving van het rookverbod in Nederland. Hiervoor worden
ruim 600 aselect gekozen horecabedrijven geobserveerd in 25 geselec-

1
2

kst-32011-49
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Handelingen II 2015/16, nr. 48, item 11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 011, nr. 49

1

teerde gemeenten. Deze gemeenten vormen een goede dwarsdoorsnede
van Nederland. Het onderzoek geeft het volgende beeld:
Afwezigheid rokers (excl. in rookruimte)

2009

2014

2015

Café en discotheek
Restaurant
Cafetaria
Sportkantine
Kunst en cultuur
Hotel en recreatie
Totaal

73%
100%
100%
100%
100%
98%
95%

74%
98%
97%
97%
100%
100%
95%

93%
98%
100%
99%
100%
99%
98%

Aanwezigheid rookruimte

2009

2014

2015

Café en discotheek
Restaurant
Cafetaria
Sportkantine
Kunst en cultuur
Hotel en recreatie
Totaal

10%
6%
0%
1%
3%
7%
4%

19%
0%
0%
2%
0%
3%
4%

25%
1%
0%
2%
0%
5%
5%

Deze onderzoeksresultaten tonen een positief beeld van de afwezigheid
van rokers in de horeca (excl. rookruimtes). Dat roken in de horeca echt
niet meer kan, wordt steeds meer de norm en dat is goed om te zien.
Tegelijkertijd maak ik me zorgen over de significante groei van
rookruimtes in cafés en discotheken ten opzichte van 2009. Rookruimtes
zie ik als een instrument om draagvlak voor de rookvrije horeca te creëren
en om de (verslaafde) roker een alternatief te bieden.
Handhavingscijfers NVWA
Het jaarlijkse nalevingsonderzoek van Intraval geeft inzicht in de locaties
waar het meeste risico is dat het rookverbod niet wordt nageleefd. De
NVWA neemt deze resultaten, in het kader van risicogericht toezicht, mee
bij het bepalen van toezichtlocaties.
In 2015 heeft de NVWA 6.021 risicogerichte inspecties uitgevoerd in
horeca met een café of discotheekfunctie. Daarnaast is er 15.522 keer bij
de bereidende horeca, additioneel op bijvoorbeeld een hygiëne-inspectie,
op het rookverbod geïnspecteerd. Tot slot zijn er 787 inspecties bij overige
bedrijfscategorieën uitgevoerd, bijvoorbeeld naar aanleiding van een
klacht over roken op de werkplek. In totaal zijn er in 2015 22.510 inspecties
geweest op het rookverbod.
Als het rookverbod niet wordt nageleefd, legt de NVWA altijd een
maatregel op. Dit kan zijn een boeterapport of een schriftelijke
waarschuwing.
Een boeterapport wordt opgemaakt als:
– in de ruimte waar dit niet is toegestaan wordt gerookt;
– er tijdens openingstijd werkzaamheden in de rookruimte plaatsvinden,
of
– de rookruimte of een terras, waar wordt gerookt, niet aan de technische eisen voldoet.
Een schriftelijke waarschuwing wordt gegeven als:
• in een ruimte waar roken wettelijk niet is toegestaan, er wel signalen
aanwezig zijn dat er gerookt mag worden (ondanks dat op het moment

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 011, nr. 49

2

van inspectie niet wordt gerookt). Dit is bijvoorbeeld het geval als er
asbakken in de ruimte staan;
• de rookruimte of het terras niet aan de technische eisen voldoet, maar
op het moment van inspectie wordt er niet gerookt;
• de rookruimte of het terras wel aan de technische eisen voldoet, maar
toch veroorzaakt het roken overlast in aangrenzende ruimtes, of
• het aanbod aan faciliteiten, zoals speelautomaten, pooltafels en
tv-schermen, in de rookruimte aantrekkelijker of groter is dan het
aanbod van deze faciliteiten in de rookvrije ruimte.
Als tijdens een herinspectie blijkt dat de overtreding niet is opgeheven,
wordt alsnog een boeterapport opgemaakt.
De in 2015 voor het rookverbod uitgevoerde inspecties en opgelegde
maatregelen zijn als volgt onder te verdelen.
Locatie

Risicogerichte controles
horeca
Additionele controles
bereidende horeca
Andere bedrijfscategorieën

Aantal
inspecties

Boeterapport

Schriftelijke
waarschuwing

Totaal
maatregelen

6.201

1.063 (17%)

497 (8%)

1.560 (25%)

15.522

305 (2%)

330 (2%)

635 (4%)

787

262 (33%)

105 (13%)

367 (47%)

Inspecties in shishalounges
In reactie op de vraag van lid Agema kan ik aangeven dat in 2015 202
shishalounges en horecagelegenheden met een shishafunctie zijn
geïnspecteerd op naleving van het rookverbod. Roken van waterpijptabak
en andere tabaksproducten is alleen toegestaan in rookruimtes. Het aantal
inspecties is onder te verdelen in 113 shishalounges en 89 horecagelegenheden met een shishafunctie. De inspecties hebben op dezelfde wijze
plaatsgevonden als de rookinspecties bij andere horecagelegenheden. 52
shishalounges en 31 horecagelegenheden met een shishafunctie hebben
een boeterapport ontvangen. Daarnaast is aan 8 shishalounges en 3
horecagelegenheden met een shishafunctie een schriftelijke
waarschuwing opgelegd.
Leeftijdsgrens
Sinds 1 januari 2014 is de leeftijdsgrens van de verkoop van tabaksproducten verhoogd van 16 naar 18 jaar. Het is belangrijk dat verstrekkers van
tabaksproducten deze leeftijdsgrens naleven, zodat jongeren worden
beschermd tegen de gezondheidsrisico’s van tabaksproducten. De NVWA
ziet hierop toe.
Slaagkans aankooppogingen tabak
Zoals bij uw Kamer bekend, heeft Intraval in 2015 op verzoek van de
NVWA onderzoek gedaan naar de kooppogingen van tabak door jongeren.
Daarnaast is bekend dat ik Nuchter in diezelfde periode heb gevraagd een
nalevingsonderzoek uit te voeren met mystery shoppers. De resultaten
van de onderzoeken zijn bij brief van 19 juni 2015 aan uw Kamer medegedeeld (Kamerstuk 27 565, nr. 145). Vanwege de teleurstellende cijfers ben
ik in gesprek gegaan met de branches en heb ik extra leeftijdsgrensinspecties door de NVWA laten uitvoeren. Daarnaast heb ik Intraval en
Nuchter gevraagd om hun onderzoeksresultaten te combineren, zodat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 011, nr. 49

3

inzicht wordt verkregen in de slaagkans dat jongeren die niet duidelijk 18
jaar zijn toch tabak kunnen kopen.
Het resultaat van dit combinatieonderzoek is gebundeld in de factsheet
Kopen en verkrijgen van tabak door jongeren, die u hierbij ontvangt3.
Hoewel voor dit onderzoek de oude cijfers van 2015 zijn gebruikt, kan door
de bundeling van gegevens inzicht worden verkregen in het geschatte
aantal geslaagde kooppogingen per jaar. Deze informatie kan worden
gebruikt voor het tabaksontmoedigingsbeleid en het bepalen van
toezichtlocaties door de NVWA.
De regel is dat minderjarigen geen tabaksproducten mogen kopen. Dat in
Nederland per jaar naar schatting toch ruim 2 miljoen geslaagde
kooppogingen door 16/17 jarigen worden verricht, is daarom onacceptabel. Hoewel het aantal kooppogingen een schatting is, geeft het mij
voldoende reden tot zorg. Teveel jongeren proberen nog tabaksproducten
te kopen en teveel jongeren slagen hier ook in. Of de extra leeftijdsgrensinspecties in 2015 en de gesprekken die ik heb gevoerd met de branches
bijdragen aan een betere naleving, zal medio 2016 duidelijk worden als ik
de nieuwe nalevingscijfers van Nuchter verwacht.
Ook het gegeven dat van de rokende 16/17 jarigen, 56% tabaksproducten
verkrijgt via sociale bronnen moet veranderen. Juist vrienden en familie
spelen een belangrijke rol in het voorkomen dat jongeren gaan roken. De
campagne NIX18 besteedt daarom aandacht aan de rol van familie en
vrienden.
Handhavingscijfers NVWA
De NVWA neemt de resultaten van nalevingsonderzoeken mee in het
bepalen van de toezichtlocaties voor de leeftijdsgrens. Op die manier kan
er risicogericht toezicht worden gehouden.
Voor het toezicht op de leeftijdsgrens zet de NVWA jonge toezichthouders
(flexteam) in die, op onopvallende wijze kunnen observeren of bedrijven
de leeftijdsgrens naleven. Er wordt met een vastgestelde methodiek
gewerkt, waarbij eerst alle tabaksverkooppunten in kaart worden
gebracht. Vervolgens wordt gekeken waar de jeugd zich bevindt en wordt
informatie verzameld door het aanspreken van jongeren. Als geconstateerd wordt dat een ondernemer de leeftijdsgrens niet naleeft bij de
verkoop van tabak, wordt een boeterapport opgemaakt. Als een bedrijf 3
maal in 12 maanden een overtreding van de leeftijdsgrens begaat, dan
kan de verkoop van tabak worden stilgelegd (de zogenaamde
three-strikes-out).
De in 2015 uitgevoerde inspecties en geconstateerde overtredingen op
leeftijdsgrenzen, zijn als volgt onder te verdelen. Alle overtredingen
hebben geleid tot een maatregel.
Locatie

Horeca
Levensmiddelenzaak
Evenement
Tabaksspeciaalzaak
Tankstation
Overige1

3

Aantal inspecties
(observaties)

Kooppogingen door
niet onmiskenbaar
18-jarigen

Totaal overtredingen

612
536
36
706
1097
318

161
221
11
301
434
97

61 (38%)
35 (16%)
4 (36%)
57 (19%)
65 (15%)
29 (30%)

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 011, nr. 49

4

Locatie

Aantal inspecties
(observaties)

Kooppogingen door
niet onmiskenbaar
18-jarigen

Totaal overtredingen

Totaal

3305

1225

251 (20%)

1

Onder deze categorie vallen onder meer kiosken, bel/internetwinkels en drogisterijen.

Daarnaast zijn tijdens de inspecties op het rookverbod in de horeca 545
tabaksautomaten gecontroleerd op de wettelijke vereisten. Dit heeft tot
165 schriftelijke waarschuwingen geleid, voornamelijk omdat de tabaksautomaat niet in het zicht van de ondernemer of het personeel stond.
Daarnaast zijn er 19 boeterapporten opgelegd, omdat bijvoorbeeld bij een
herinspectie de tabaksautomaat opnieuw niet in het zicht stond.
Tot slot is 11 keer de three-strikes-out maatregel opgelegd. Het betreft 9
verschillende bedrijven, waarvan 5 tabaksspeciaalzaken, 2 avond- en
buurtwinkels, 1 tankstation en 1 bel- en internetwinkel. Bij één tabaksspeciaalzaak is de verkoop vanwege herhaalde overtredingen in 2014 en 2015
voor een periode van 12 weken stilgelegd. Er zijn 54 controles op naleving
van de stillegging door de three-strikes-out uitgevoerd. Er is 5 keer
waargenomen dat alsnog tabak werd verkocht. In die gevallen is een
dwangsom opgelegd.
Risicogericht toezicht NVWA
In reactie op de vraag van lid Ziengs kan ik aangeven dat de NVWA bij het
bepalen van de toezichtlocaties rekening houdt met de verwachting dat
ondernemers de regels naleven. Zo worden ondernemers waarbij een
overtreding is geconstateerd vaker opnieuw geïnspecteerd, dan ondernemers die de regels naleven. Ook besteedt de NVWA prioriteit aan het
afgaan op meldingen of klachten over vermeende overtredingen. Op die
manier wordt er risicogericht toezicht gehouden.
Toezicht op shishalounges
In reactie op de vraag van lid Agema of de NVWA voldoende toezicht
houdt bij shishalounges, kan ik aangeven dat de NVWA ook dit jaar bij
shishalounges zal inspecteren of de Tabakswet wordt nageleefd. In dat
kader heeft de NVWA onderzoek laten doen naar het aantal en de locaties
van shishalounges en horecagelegenheden met een shishafunctie in
gemeenten (factsheet Inventarisatie shishalounges 2015). Op basis van de
100% respons van alle 393 gemeenten, zijn er naar schatting van de
gemeenten 156 shishalounges en 170 horecagelegenheden met een
shishafunctie bekend in Nederland. Het merendeel van deze gelegenheden bevindt zich in Noord-Holland en Zuid-Holland. De resultaten van
dit onderzoek worden door de NVWA meegenomen in het bepalen van
toezichtlocaties.
Dat het gebruik van de waterpijp gezondheidsrisico’s met zich meebrengt,
is bekend.4 Gebruikers van de waterpijp kunnen schadelijke en kankerverwekkende stoffen binnenkrijgen, zoals teer, nicotine en zware metalen. Het
roken van een waterpijp is minstens even schadelijk als het roken van
sigaretten. Voor waterpijptabak gelden daarom dezelfde eisen als voor
andere tabaksproducten, zoals een rookverbod en een leeftijdsgrens van
18 jaar.
4

Factsheet waterpijp, Nationaal Expertisecentrum Tabaksontmoediging, Trimbos instituut,
november 2013.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 011, nr. 49

5

In aanvulling op de schadelijke gezondheidseffecten door gebruik van
waterpijptabak of kruidenrookproducten, heb ik het RIVM gevraagd om
onderzoek te doen naar de risico’s van gebruik van de waterpijp als
product. Het RIVM heeft hiervoor de factsheet Waterpijp: risico op
koolmonoxidevergiftiging bij gebruik opgesteld, die ik u hierbij toestuur.
Het onderzoek toont aan dat bij slechte ventilatie in ruimtes waar de
waterpijp met kooltjes wordt verhit, het risico op koolmonoxidevergiftiging voor de gebruiker en omstanders kan ontstaan. Het is vanzelfsprekend dat bezoekers aan en werknemers in shishalounges hiertegen
beschermd moeten worden. Ook toezichthouders van de NVWA die op
inspectie gaan. Een goede ventilatie of elektrische verhitting van de
waterpijp kan het risico verlagen dan wel wegnemen. Dit geldt zowel voor
waterpijpen met kruidenrookproducten in de algemene horecaruimte en
waterpijpen met tabak in rookruimtes. Ik heb de VNG aangeschreven om
bij gemeenten aandacht te vragen voor het toezicht op koolmonoxide bij
shishalounges en horecagelegenheden met een shishafunctie. Daarnaast
heeft de NVWA contact gezocht met de G4 om de risico’s te bespreken,
zodat de inspecties op naleving van de Tabakswet op een veilige manier
kunnen doorgaan.
Uitbreiding toezichtstaken door implementatie Tabaksproductenrichtlijn
Met de implementatie van de Tabaksproductenrichtlijn worden de
toezichtstaken van de NVWA uitgebreid, met onder meer het toezicht op
de leeftijdsgrens en het reclameverbod voor de e-sigaret. In de schriftelijke vragen naar aanleiding van het wetsvoorstel tot implementatie van
de Tabaksproductenrichtlijn, is door meerdere partijen gevraagd of de
NVWA voldoende capaciteit heeft voor de nieuwe taken. Met deze brief
wil ik die vraag beantwoorden.
Ik vind het belangrijk dat de NVWA voldoende toezicht houdt en blijft
houden op de naleving van de Tabakswet. Het is van belang dat de
nieuwe toezichtstaken daarom niet leiden tot toezichtsvermindering op
andere terreinen. Met de NVWA is gekeken wat hiervoor nodig is. Voor
een deel worden de extra kosten door de nieuwe taken vergoed door
retributieheffing.
Daarnaast zal er binnen de kaders van het risicogericht toezicht gekeken
worden waar prioriteit aan gegeven wordt of waar taken kunnen worden
gebundeld. Ook wordt er gekeken waar toezicht efficienter en effectiever
kan, bijvoorbeeld bij leeftijdsgrensinspecties waar nu nog een heterdaadmoment afgewacht moet worden. Voor het overige is het jaarplan van de
NVWA aangepast, zodat er extra financiële middelen zijn om het toezicht
te verzekeren. Ik ga er daarom vanuit dat de NVWA de nieuwe toezichtstaken voldoende kan uitvoeren, samen met de al bestaande toezichtstaken.
Met deze brief heb ik u geïnformeerd over de handhavingscijfers van de
NVWA en de nalevingsonderzoeken van Intraval en Nuchter. Toezicht en
handhaving zijn belangrijke instrumenten om de naleving te verbeteren. Ik
blijf dan ook in gesprek met de NVWA over wat er nodig is om adequaat
toezicht uit te oefenen.
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M.J. van Rijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 011, nr. 49

6