Hoe gaat het met
thuiswonende ouderen
tijdens COVID-19:
inzichten uit de
literatuur - deel twee

Inleiding
Achtergrond
Vanaf maart 2020 heeft de Nederlandse samenleving te
maken met de uitbraak van het coronavirus. Om het aantal
besmettingen terug te dringen en de kans dat de zorg
overbelast raakt zo veel mogelijk te verkleinen, voert de
overheid regelmatig ingrijpende maatregelen in. Dit
gebeurt afhankelijk van de signaalwaarden, zoals het
reproductiegetal R en het aantal ziekenhuisopnames. De
beperking van bezoek thuis tot één persoon per dag, de
lockdown met de sluiting van de scholen en horeca zijn
hier voorbeelden van, zie tijdlijn maatregelen. Als het aantal
besmettingen daalt, worden maatregelen weer versoepeld.
Door deze dynamiek ontstaat er telkens een nieuwe
situatie, waaraan de gehele Nederlandse bevolking zich
moet aanpassen. Deze dynamiek, maar ook het ingrijpende
karakter van de maatregelen, vraagt veel veerkracht van
mensen, zowel van jongeren, volwassenen als van ouderen.
Ouderen hebben een grotere kans dat een besmetting
met het coronavirus ernstig verloopt of om aan het virus te
overlijden dan andere groepen in de samenleving. Daarom
wordt hen nadrukkelijk geadviseerd om de maatregelen te
volgen en bijvoorbeeld drukte te vermijden. Uit de eerste
factsheet van deze serie, bleek dat thuiswonende ouderen
tijdens de uitbraak van het coronavirus problemen ervaren
zoals eenzaamheid, afgeschaalde zorg en minder mogelijkheden om te participeren in de maatschappij (1). Naast de
gevolgen voor ouderen zelf, hebben ook mantelzorgers van
thuiswonende ouderen te maken met de effecten van het
virus en de maatregelen. Zo ervaren zij een hogere belasting door de (extra) mantelzorg die zij verlenen. De gevolgen verschillen binnen de groep thuiswonende ouderen,
omdat deze groep zeer divers is. Er zijn bijvoorbeeld
verschillen in leeftijd, woonsituatie, grootte van het sociale
netwerk, kwetsbaarheid, zorgbehoefte en vitaliteit.

Thuiswonende ouderen tijdens COVID-19

COVID-19 strategie voor thuiswonende
ouderen
Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
(VWS) vindt het belangrijk zicht te hebben op de impact
van het coronavirus en de maatregelen op thuiswonende
ouderen. Daarom heeft het ministerie in oktober 2020
samen met veldpartijen een strategie met acht ambities
ontwikkeld (zie Tekstbox 1). Het overkoepelende doel van
deze ambities is dat thuiswonende ouderen, zolang het
coronavirus het dagelijks leven beïnvloedt, veilig en op een
gelijk niveau als andere mensen in de samenleving kunnen
participeren in de maatschappij. De ambities gaan in op
verschillende thema’s, zoals participatie, afschaling van- en
alternatieven voor zorg, aandacht voor psychosociale en
geestelijke ondersteuning, sociaal contact, eenzaamheid,
de beschikbaarheid van persoonlijke beschermingsmiddelen, de ondersteuning van mantelzorgers en begrijpelijke en
heldere communicatie over corona voor ouderen vanuit de
Rijksoverheid.
Deze thema’s kwamen in verschillende onderzoeken
(gedeeltelijk) aan bod. Het RIVM integreert op verzoek van
het ministerie van VWS kennis uit bestaande databronnen
over de (voorgang van de) genoemde ambities. Dit overzicht wordt in een serie van drie factsheets gepubliceerd,
waarvan dit de tweede is. De groep thuiswonende ouderen
(65+) staat hierin centraal. Deze leeftijdsgrens is gekozen
omdat dit van oudsher de pensioengerechtigde leeftijd is
die vaak in onderzoek wordt gebruikt. Daarnaast wonen de
meeste 65-plussers zelfstandig thuis in plaats van in een
zorginstelling. Binnen deze groep wordt waar mogelijk
onderscheid gemaakt tussen verschillende groepen
thuiswonende ouderen, bijvoorbeeld tussen de ‘jongere
ouderen’ en ‘oudste ouderen’ en tussen ouderen met en
zonder dementie.

| 2

Ambities en duidingssessie in factsheet 2
In deze factsheet ligt de focus op ambitie 4B (psychosociale
en geestelijke ondersteuning) en 7 (ondersteuning mantelzorgers) (zie Tekstbox 1). Ambitie 4 bestaat uit twee
onderdelen. Over ambitie 4A zijn geen bestaande informatiebronnen gevonden, ondanks dat er in de persconferenties
wel aandacht is voor het sociaal en mentaal welbevinden van
ouderen. In deze factsheet rapporteren we hier niet over. In
februari 2021 is het steunpakket sociaal en mentaal welzijn
en leefstijl ingevoerd. De verwachting is dat in de loop van
2021 literatuur hierover beschikbaar komt. Voor ambitie 4B
is slechts één bron geïncludeerd en kunnen we dus geen
kennis integreren. Voor de ambities 4B en 7 kijken we naar
de periode maart 2020 tot en met maart 2021 (Figuur 1).
Daarnaast wordt in deze factsheet een update gegeven van
de voortgang op ambitie 1, 2 en 5, die in de eerste factsheet
centraal stonden (zie Figuur 1). Voor ambitie 1, 2 en 5
presenteren we resultaten over de periode juni 2020 tot

en met maart 2021; de ambities 1 en 2 zijn samengevoegd
omdat ze grotendeels overlappen. Ambitie 1 richt zich
daarbij specifiek op de aanscherping van maatregelen,
ambitie 2 op de versoepeling ervan. Om te zorgen dat alle
ambities herkenbaar blijven, houden we in de factsheet de
oorspronkelijke nummering van de ambities aan.
In april 2021 is een duidingssessie georganiseerd met
vertegenwoordigers (zoals beleidsmedewerkers en zorgverleners) van veldpartijen (bijvoorbeeld beroepsverenigingen,
belangenorganisaties en patiëntenfederaties). Het doel van
de sessie was om na te gaan of de veldpartijen de resultaten
over de voortgang van bovenstaande ambities herkenden en
om de resultaten in perspectief te plaatsen. De veldpartijen
reageerden vanuit de kennis die ze in april 2021 hadden op
de resultaten die gingen over de periode maart 2020-maart
2021. De belangrijkste bevindingen over de ambities zijn
samengevat in een infographic, zie hiervoor pagina 5. Meer
informatie over de methode van de kennisintegratie is te
lezen in Tekstbox 2.

Factsheet 1
Ambitie 1,2 & 5

Factsheet 2
Update ambitie 1,2 & 5

Ambitie 4B & 7

mrt-20

mei-20

jul-20

sep-20

nov-20

jan-21

mrt-21

Figuur 1. Overzicht van de ambities per factsheet en de periode waarover de factsheets gaan

Thuiswonende ouderen tijdens COVID-19

| 3

Tekstbox 1: ambities uit de COVID-19 strategie thuiswonende ouderen (2)
1.

“ Als besmettingen (en derhalve de maatregelen)
toenemen: zorg en ondersteuning voor thuiswonende
ouderen wordt zodanig aangepast dat ouderen op
een veilige manier binnen de richtlijnen van het
RIVM zoveel mogelijk naar wens en vermogen deel
kunnen blijven nemen aan het maatschappelijk
leven. Daarbij is er aandacht voor het voorkómen
van een tegenstelling tussen generaties. Als de
ondersteuning noodgedwongen tijdelijk wordt
afgeschaald, wordt gedurende de periode van
afschaling geïnvesteerd in extra contact met cliënten
die te maken hebben met deze afschaling en diens
mantelzorgers.

2. B
 ij een geleidelijke versoepeling van maatregelen,
maar ook bij nieuwe maatregelen: zorg en ondersteuning voor thuiswonende ouderen wordt zodanig
vormgegeven dat thuiswonende ouderen op een
veilige manier conform een geleidelijke versoepeling
of nieuwe maatregelen, naar wens en vermogen
kunnen participeren in het maatschappelijk leven.

3. Ouderen en hun naasten voeren regie over belangrijke keuzes en afwegingen omtrent de behandeling
van Corona (Tot wanneer behandelen? Wel of niet
opname in het ziekenhuis/op het IC?).

5. H
 et is voor ouderen mogelijk op een verantwoorde
en veilige manier contact (digitaal) te onderhouden
met belangrijke mensen in hun persoonlijk netwerk,
wat kan bijdragen aan het voorkomen van een
toename van eenzaamheid.
6. E r wordt conform het geldende beleid voldoende
getest en beschermingsmiddelen zijn voldoende
beschikbaar voor zorgmedewerkers die thuis zorg en
ondersteuning bieden (ook voor mantelzorgers die
intensieve zorg leveren) en worden gepast gebruikt.
Daarmee ontstaat een veilige situatie, waarbinnen
passende ondersteuning in aangepaste vorm
doorgang kan vinden.
7. M
 antelzorgers ontvangen passende ondersteuning
waarmee zij de zorg voor een naaste, in relatie tot
Coronamaatregelen ook op langere termijn vol
kunnen houden en daar waar het niet meer gaat, is
er sprake van voldoende logeer- of (medische)
opvangmogelijkheden.
8. D
 e communicatie rond Corona(maatregelen) is
herkenbaar, begrijpelijk en toegankelijk voor
ouderen, hun mantelzorgers en naasten.”

4. A
 . Voor het mentale, geestelijke en sociale welbevinden van thuiswonende ouderen is aandacht vanuit
de algemene aanpak van- en maatregelen voor
COVID-19. B. (Psycho-)sociale en geestelijke
ondersteuning van thuiswonende ouderen maakt
onderdeel uit van de zorg en ondersteuning.

Thuiswonende ouderen tijdens COVID-19

| 4

COVID-19: hoe gaat het met thuiswonende ouderen?
Ouderen met mantelzorg bij wie
formele zorg doorgaat

64%

73%

december 2020

februari 2021

Deelname aan het maatschappelijk leven
In het begin van de crisis leken ouderen
berusting te vinden doordat ze meer tijd
voor zichzelf hadden en door het oppakken
van nieuwe (online) hobby’s.

Verloop eenzaamheid onder ouderen
sinds juli 2020

54%

64%

69%

64%

Zorg en ondersteuning

63%

Na versoepeling meer mogelijk
Na een aantal maanden begonnen zij de reuring van
hun oude leven te missen.
De versoepelingen na de eerste golf stelden ouderen in
staat om sociaal contact en betekenisvolle activiteiten
weer te hervatten.

Ervaren zorgzwaarte onder mantelzorgers*

6,2
Precorona
41%

juli november februari maart

Thuiswonende ouderen tijdens COVID-19

van de netwerken
integrale ouderenzorg
heeft extra aandacht
voor psychosociale en
geestelijke ondersteuning.

7,2

7,0

6,8

april
2020

augustus

januari
2021

gaf aan de zorg
niet meer aan
te kunnen

*1 is zeer licht en10 is zeer zwaar

| 5

Ambitie 4B
“(Psycho-)sociale en geestelijke ondersteuning van thuiswonende ouderen maakt onderdeel
uit van de zorg en ondersteuning.” (2)

Meer aandacht voor psychosociale en
geestelijke ondersteuning
Op het moment dat deze kennisintegratie plaatsvond was
er geen literatuur geïdentificeerd over de mate van aandacht
voor psychosociale en geestelijke ondersteuning tijdens
COVID-19. Wel was er een lopend onderzoek dat geschikte
informatie bevatte over ambitie 4B. Dit onderzoek betrof
de uitkomsten van een vragenlijst die was uitgezet van
februari tot maart 2021 onder netwerken voor integrale
ouderenzorg (4). Dit zijn samenwerkingsverbanden van
verschillende professionals en/of organisaties die met
elkaar werken aan een samenhangend aanbod van zorg en
ondersteuning (inclusief welzijnsactiviteiten) voor thuiswonende ouderen (4). De doelgroep en het type aangesloten
professionals verschillen tussen deze netwerken. De netwerken kunnen werkzaam zijn in de wijk, gemeente of regio.
De helft van de netwerken richt zich exclusief op ouderen

en dan voornamelijk kwetsbare ouderen, of ouderen
met bijvoorbeeld dementie of diabetes (3).
Vooral professionals uit het medische en sociale domein
zijn bij de netwerken aangesloten. Denk hierbij aan
huisartsen, wijkverpleegkundigen, praktijkondersteuners,
casemanagers dementie, welzijnsprofessionals en/of
Wmo-consulenten (4).
De vragenlijst is door 139 netwerken ingevuld. Uit dit
onderzoek bleek dat 63% (n=87) van de netwerken sinds
de uitbraak van COVID-19 extra aandacht had voor psychosociale en geestelijke ondersteuning van thuiswonende
ouderen en mantelzorgers (4). De 87 netwerken met meer
aandacht voor psychosociale en geestelijke ondersteuning
voor thuiswonende ouderen en mantelzorgers gaven in de
vragenlijst aan op welke manier zij dit deden (Figuur 2).
In totaal gaf 64% van deze netwerken aan dat professionals
vaker vroegen naar welbevinden en behoefte aan psycho-

Er wordt vaker gevraagd naar welbevinden en behoefte
aan psychosociale/geestelijke ondersteuning

64%

Professionals hebben er onderling meer
aandacht voor en contact over

53%

Er wordt vaker doorverwezen naar
collega's op dit gebied

39%

Er is vaker contact met cliënten die
hier meer behoefte aan hebben

36%

Overig (bijvoorbeeld beeldbellen,
of extra informatie)

28%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

Figuur 2. De manier waarop psychosociale en geestelijke ondersteuning wordt vormgegeven door de 87 netwerken die extra aandacht besteden aan
psychosociale en geestelijke ondersteuning voor thuiswonende ouderen tijdens de COVID-19 uitbraak (meerdere antwoorden waren mogelijk).
Thuiswonende ouderen tijdens COVID-19

| 6

sociale ondersteuning, 53% gaf aan dat professionals er
onderling meer aandacht voor en contact over hebben.
Daarnaast gaf 39% van de netwerken aan dat er vaker
wordt doorverwezen naar collega’s met expertise op dit
gebied en ongeveer een derde (36%) van de 87 netwerken
meldde dat de contactfrequentie met ouderen omhoog
gaat (Figuur 2) (4). Verder gaf 28% hier op een andere
manier invulling aan, zoals extra beeldbellen of het
verspreiden van informatie via nieuwsbrieven (4).

Input van veldpartijen
De veldpartijen herkennen de resultaten vanuit de praktijk.
Wel zouden zij beter zicht willen hebben op de omvang van
psychosociale problematiek bij thuiswonende ouderen
tijdens COVID-19 en veranderingen hierin. Zij wezen erop
dat niet alle ouderen contact hebben met professionals. De
gebruikte bron gaat maar over een deel van alle ouderen:
de ouderen die te maken hebben met (professionals van)
zulke netwerken. Zorgmijdende ouderen, maar ook vitale
ouderen die geen (of minimale) zorg en ondersteuning
nodig hebben, blijven bijvoorbeeld uit beeld. Verder wezen
de veldpartijen erop dat geestelijke ondersteuning sinds
kort via de eerste lijn wordt aangeboden, maar dat hier nog
weinig gebruik van wordt gemaakt. Informele netwerken
spelen volgens de veldpartijen een belangrijke rol in zorg en
ondersteuning, ook voor zorgmijdende ouderen. Hierbij kan
worden gedacht aan vrijwilligers van seniorenorganisaties,
buurtinitiatieven of de kerk of moskee. Er is alleen geen
inzicht in de omvang van deze netwerken.

Thuiswonende ouderen tijdens COVID-19

Volgens de veldpartijen zijn er aanzienlijke verschillen
tussen de eerste en tweede golf. Waar professionals én
ouderen in de eerste golf nog bang waren voor besmetting
(mede door het gebrek aan beschermingsmiddelen), was
deze angst minder in de tweede golf. In de eerste golf is
zorg en ondersteuning op poten gezet. Er kwamen bijvoorbeeld corona-teams en er werd meer maatwerk verricht.
Dat is in de tweede golf verder doorontwikkeld en verliep
daardoor beter. Hierdoor kwam er meer oog voor de
ondersteuning van ouderen, waaronder de psychosociale
en geestelijke ondersteuning.

Samenvatting
Er is beperkte informatie beschikbaar over de mate van
aandacht voor psychosociale en geestelijke ondersteuning
van ouderen. De enige beschikbare informatie gaat over
ouderen die zorg ontvangen vanuit een netwerk integrale
ouderenzorg, dit betreft maar een zeer beperkt deel van
de thuiswonende ouderen. Zes op de tien ondervraagde
netwerken voor integrale ouderenzorg hebben sinds de
uitbraak van het coronavirus extra aandacht voor psychosociale en geestelijke ondersteuning van ouderen. Hieraan
gaven de netwerken op verschillende manieren invulling,
waaronder vaker vragen welke behoefte aan zulke ondersteuning ouderen hebben en hen vaker doorverwijzen naar
collega’s met expertise op dit gebied.

| 7

Ambitie 7
“Mantelzorgers ontvangen passende ondersteuning waarmee zij de zorg voor een naaste,
in relatie tot Coronamaatregelen ook op langere termijn vol kunnen houden en daar waar
het niet meer gaat, is er sprake van voldoende logeer- of (medische) opvangmogelijkheden.” (2)

Ervaren zorgzwaarte onder mantelzorgers
Mantelzorgers van thuiswonende ouderen ervaren sinds de
uitbraak van het coronavirus een hoge zorgzwaarte (5,6).
Vóór corona gaven mantelzorgers van thuiswonende
ouderen de gemiddelde zorgzwaarte een 6,2 (op een schaal
van 1 (licht) tot 10 (zwaar)). Tijdens de eerste golf gaven zij
een 7,2, in augustus 2020 een 7,0 en in januari 2021 een 6,8
(7,8). Vooral om drie redenen is de coronaperiode zwaar: 1.
het gevoel altijd ‘aan’ te staan, 2. zorgen over de impact van
de coronamaatregelen op hun naaste, en 3. meer tijd kwijt
te zijn met de zorg (6). In een vragenlijstonderzoek in
augustus 2020 gaf 37% van 276 mantelzorgers aan sinds
maart 2020 (begin uitbraak coronavirus) meer mantelzorg
te verlenen. Voor 59% was het evenveel zorg (7), en 4% gaf
aan minder zorg te verlenen. In totaal heeft 41% van deze
276 mantelzorgers sinds half september vaker dan in de
eerste golf het gevoel gehad de zorg niet meer aan te
kunnen (6). Dit gevoel was niet aanwezig bij 47% van de
mantelzorgers, en 12% wist het niet.
Interviews met 56 ouderen in april 2020 laten zien dat de
ouderen die mantelzorg verlenen aan een naaste zich
beperkt voelden in hun fysieke en mentale bewegingsvrijheid (9). Momenten van rust, afleiding en oplaadmomenten
waren weggevallen. Dit was onder andere het gevolg van
de afgeschaalde zorg en ondersteuning waarbij geen of niet
voldoende alternatieven zijn geboden.
Een quote van de website ‘Wij en Corona’, ter illustratie: Feruze uit
Rotterdam, mantelzorger voor haar 80-jarige ouders: “Door de
corona-uitbraak word je als mantelzorger meer belast, want er komen
meer vragen op je af. Zo belde de huisarts om te vragen of mijn ouders
gereanimeerd willen worden. Een normale vraag onder normale
omstandigheden, maar tijdens de coronatijden is het confronterend. …
Als mantelzorger ben je in deze tijden méér dan alleen mantelzorger; je
bent de professional, de coördinator, de toegang tot de buitenwereld
en je blijft natuurlijk ook de dochter” (10).

Thuiswonende ouderen tijdens COVID-19

Invloed van niet gevaccineerd zijn op
mantelzorgers
In een uitvraag onder 315 mantelzorgers in januari 2021 gaf
53% aan dat het niet gevaccineerd zijn geen beperking was
om voor hun naaste te zorgen. Bijna een kwart (23%)
van de mantelzorgers voelde zich hierdoor wel beperkt in
de zorg voor hun naaste, en 24% voelde zich enigszins
beperkt. Ruim de helft (53%) van de mantelzorgers gaf aan
dat het niet gevaccineerd zijn hen beperkte in hun sociale
contacten of activiteiten buitenshuis (8).

Mantelzorgers van thuiswonende ouderen
met dementie
Zoals in de eerste factsheet (1) ook aan de orde is geweest,
voelden mantelzorgers van thuiswonende ouderen met
dementie zich meer belast met de zorg van hun naaste door
de weggevallen zorg en ondersteuning (11). In april en juni
2020 is een vragenlijstonderzoek uitgevoerd onder respectievelijk 644 en 723 mantelzorgers van thuiswonenden
ouderen met dementie. Uit deze onderzoeken blijkt dat
meer dan de helft van de mantelzorgers aangaf meer
ondersteuning nodig te hebben. Dit percentage nam toe
over de tijd: in april 2020 was dit 55% en in juni 2020 was
dit 64%. Het percentage mantelzorgers dat zich in de steek
gelaten voelt door organisaties die hen of hun naaste zorg
en ondersteuning bieden, is toegenomen van 23% in april
2020 naar 32% in juni 2020. Van de ondersteuning die zij
kregen, kwam de meeste van kennissen, familie en vrienden
(11,12). Mantelzorgers waren het meest geholpen met een
boodschappenservice, digitaal contact en een vrijwilliger
die activiteiten doet met hun naaste (11).

| 8

De meerderheid van de mantelzorgers van ouderen met
dementie gaf aan bang te zijn dat hun naaste door de
maatregelen rondom corona sneller achteruit gaat: 69%
in april 2020 en 67% in juni 2020. Echter, onder mantelzorgers nam de angst dat hun naaste met dementie corona
krijgt juist af, van 67% in april 2020 naar 49% in juni 2020.
Mantelzorgers van thuiswonende ouderen met dementie
waren ook minder bang om zelf corona te krijgen. Dit aandeel
daalde van 60% in april 2020 naar 40% in juni 2020 (11).

Gevolgen afschaling dagbesteding voor
mantelzorger
Voor mantelzorgers die zorgen voor ouderen met dementie
hoort dagbesteding bij de top-3 van de ondersteuning en
zorg die noodzakelijk is om hun naaste zo lang mogelijk
thuis te kunnen laten wonen (13). Zoals gerapporteerd in
onze eerste factsheet is ook de dagbesteding tijdens de
eerste golf afgeschaald of stopgezet. In augustus 2020 is
een vragenlijstonderzoek gehouden onder 206 mantelzorgers van wie de naaste voor de uitbraak van het coronavirus naar een dagbesteding ging. Daaruit blijkt dat bijna de
helft (48%) een vervangende vorm van dagbesteding ontving.
De helft (52%) kreeg geen alternatief aangeboden. De
vervanging had meestal de vorm van begeleiding aan huis.
Gemiddeld was de vervangende vorm 3 uur per week,
omdat dit een intensievere vorm van begeleiding is. Voor
de uitbraak was dit gemiddeld 16 uur per week (vooral
dagbesteding). Bijna driekwart (70%) van de mantelzorgers
vond het aantal uur vervangende dagbesteding onvoldoende (13). De meeste mantelzorgers (85%) losten de weggevallen dagbesteding op door zelf meer zorg te leveren aan
hun naaste. Een vijfde schakelde familie of vrienden in.
In 7% van de gevallen werd op een andere manier hulp
gezocht, door bijvoorbeeld thuiszorg in te schakelen. De
mantelzorgers misten door de afgeschaalde dagbesteding
vooral dat hun naaste met anderen kon samenzijn. Zelf
misten zij vooral de gelegenheid om even op adem te
komen. In augustus 2020 is de dagbesteding in 44% van de
gevallen weer hetzelfde als voor de coronaperiode (13).

Thuiswonende ouderen tijdens COVID-19

Input van veldpartijen
De vertegenwoordigers van de veldpartijen bij de duidingssessie herkenden de resultaten van ambitie 7 vanuit de
praktijk. Zij benadrukten dat mantelzorgers in de ‘volhoud
modus’ zitten, wat hen zorgen baart voor de langere
termijn. Ook wezen zij erop dat mantelzorgers hun contacten
beperken om te voorkomen dat ze hun naaste besmetten.
Ook komt het voor dat mantelzorgers zichzelf zorg ontzeggen om zo veel mogelijk voor hun naaste te kunnen zorgen.
De veldpartijen gaven aan dat er sinds corona verschillende
vormen van vervangende zorg zijn aangeboden als de
mantelzorgers (tijdelijk) geen zorg kunnen leveren, bijvoorbeeld doordat zijzelf besmet zijn geraakt. In deze gevallen
wordt de mantelzorger vanuit het persoonsgebondenbudget
(pgb) doorbetaald én de vervangende zorg vergoed.
Voor corona werd alleen de vervangende zorg vergoed.
Ook konden de mantelzorgers gebruik maken van eerstelijns
verblijfbedden, thuiszorg-hotels, en tijdelijke crisisopvang.
En is er door de apotheek via beeldbellen informatie
gegeven over de inname van medicatie.

Samenvatting resultaten ambitie 7
De beschikbare cijfers en interviews laten zien dat een
substantieel deel van de mantelzorgers door de uitbraak
van het coronavirus zwaarder belast is met de zorg voor
hun naaste. Dit kwam vooral door de afgeschaalde ondersteuning en zorg. Hoewel er vervangende vormen van zorg
zijn aangeboden, waren deze niet altijd toereikend.

| 9

Update ambitie 1 & 2
“Als besmettingen (en derhalve de maatregelen) toenemen of bij een geleidelijke versoepeling
van maatregelen, maar ook bij nieuwe maatregelen: zorg en ondersteuning voor thuiswonende ouderen worden zodanig aangepast dat ouderen op een veilige manier binnen de
richtlijnen van het RIVM zoveel mogelijk naar wens en vermogen deel kunnen blijven nemen
aan het maatschappelijk leven. Daarbij is er aandacht voor het voorkómen van een tegenstelling tussen generaties. Als de ondersteuning noodgedwongen tijdelijk wordt afgeschaald,
wordt gedurende de periode van afschaling geïnvesteerd in extra contact met cliënten die te
maken hebben met deze afschaling en diens mantelzorgers”. (2)

Zorg en ondersteuning tijdens COVID-19

gekomen (1). Dit kan komen doordat beide onderzoeken
over grotendeels dezelfde periode rapporteerden.

Tussen juli en oktober 2020 is onder ruim 1.100 ouderen een
onderzoek uitgevoerd, dat terugblikte op o.a. de zorg en
ondersteuning in de periode maart tot en met oktober.
Hieruit bleek dat afspraken met zorgprofessionals vooral
werden afgezegd door de professionals zelf (Figuur 3) (14).
Zo werd bij bijna een op de vier ouderen (24%) een afspraak
afgezegd door de medisch specialist en bij bijna een op de
tien ouderen (9%) door de huisarts (14). De ouderen zegden
soms zelf ook afspraken af met de medisch specialist (7%)
en de huisarts (7%) (14). Daarnaast gaf 8% van de ouderen
aan vanwege corona langer door te lopen met lichamelijke
of psychische klachten (14). Deze resultaten zijn vergelijkbaar
met de resultaten over afschaling van zorg en ondersteuning
in mei 2020, die in de eerste factsheet aan de orde zijn

Formele zorg van thuiswonende ouderen die
mantelzorg ontvangen
In februari 2021 vond er een peiling plaats onder ruim 300
mantelzorgers die zorgen voor een thuiswonende oudere.
Hieruit bleek dat 73% van de ouderen die formele zorg
ontving, die zorg nog steeds kreeg (8). Formele zorg bestaat
onder andere uit huishoudelijke hulp, verpleging en verzorging, begeleiding en dagbesteding. In de vorige factsheet
werd op basis van een peiling onder 278 mantelzorgers
gerapporteerd dat in september tot begin december 2020
ruim 64% van de formele zorg van thuiswonende ouderen

Bezoek afgezegd door medisch specialist

24%

Bezoek afgezegd door huisarts

9%

Langer doorgelopen met lichamelijke
of psychishe klachten

8%

Zelf afspraak afgezegd met medisch specialist

7%

Zelf afspraak afgezegd met huisarts

7%
0%

5%

10%

15%

20%

25%

30%

Figuur 3. Verminderde zorg van thuiswonende ouderen tijdens COVID-19. Bron: LASA via SCP (14)
Thuiswonende ouderen tijdens COVID-19

| 10

nog steeds verleend werd (7). De situatie lijkt dus enigszins
verbeterd. Omdat in beide onderzoeken verschillende
groepen mantelzorgers zijn ondervraagd, is ook hier een
rechtstreekse vergelijking niet te maken.

Deelname aan het maatschappelijk leven
Begin oktober werden 15 thuiswonende ouderen voor een
tweede keer geïnterviewd over de impact van de COVID-19
epidemie op hun dagelijks leven (15). De resultaten uit de
eerste ronde interviews zijn opgenomen in de eerste
factsheet van deze reeks (1). Uit de nieuwe ronde interviews
bleek dat de versoepelingen na de eerste golf ouderen in
staat stelden om sociaal contact en betekenisvolle activiteiten
weer te hervatten. Hierbij probeerden zij zoveel mogelijk
anderhalve meter afstand te bewaren (15). In het begin van
de crisis leken ouderen berusting te vinden door het zoeken
van nieuwe (online) hobby’s en meer tijd voor zichzelf. Na
een aantal maanden begonnen zij de reuring van hun oude
leven echter te missen (15). Bij het hervatten van activiteiten
maakten ouderen, net zoals in de eerste golf, een persoonlijke afweging tussen het risico besmet te raken enerzijds en
het leiden van een betekenisvol leven anderzijds (15).
Ouderen probeerden zoveel mogelijk rekening te houden
met het naleven van de maatregelen, zoals afstand houden
en het dragen van een mondkapje (15).
Een quote van de website ‘Wij en Corona’, ter illustratie: Wil (85) uit
Voorburg: “Zo enorm is mijn leven niet veranderd door corona.
Behalve dat mijn man er niet meer is, maar dat staat natuurlijk los
daarvan. Mijn week bestaat vooral uit boodschappen doen – dat
doe ik nog steeds zelf – en medische afspraken. De diëtist, huisarts,
fysiotherapeut. Die afspraken gaan gewoon door. Dan is de agenda
zo gevuld hoor! Ik heb wel eens wat nieuwe dingen geprobeerd.
Borduren weer geprobeerd op te pakken, een puzzel begonnen.
Maar eigenlijk vermaak ik me zonder prima” (16).

Input van veldpartijen
De veldpartijen konden zich in bovenstaande resultaten
vinden. Ouderen willen volgens hen terug naar het oude
normaal en weer gewoon contact kunnen hebben met hun
(klein)kinderen. Ouderen kunnen zich vrijer voelen als
gevolg van een doorgemaakte besmetting met COVID-19,
of door vaccinatie. Er zijn echter ook ouderen die op hun
hoede blijven, omdat niet iedereen zich even goed aan de
regels houdt. In de eerste golf namen kinderen of anderen
in het netwerk bepaalde (zorg)taken over van de ouderen,
bijvoorbeeld boodschappen doen. De veldpartijen wezen
erop dat zij hoorden dat er mogelijk ouderen zijn die aan
deze rol gewend zijn geraakt. Er kan frictie ontstaan als hun
netwerk terug wil naar de situatie van vóór de epidemie
waarin ouderen meer zelf deden, terwijl ouderen de nieuwe
situatie juist als prettig kunnen ervaren.

Samenvatting
Er is nog steeds sprake van afgeschaalde zorg voor thuiswonende ouderen, waarbij afspraken door zowel de
ouderen zelf als door de zorgprofessionals werden afgezegd. De resultaten zijn vergelijkbaar met die van de eerste
factsheet. Dit kan komen doordat de onderzoeken in de
eerste en de huidige factsheet over grotendeels dezelfde
periode rapporteerden. Versoepelingen stelden ouderen
in staat meer te participeren, waarbij zij de regels in acht
namen. Er werd, net zoals eerder, steeds een persoonlijke
afweging gemaakt tussen het risico om besmet te raken
enerzijds en het leven van een betekenisvol leven anderzijds. Ouderen ervaarden nog steeds irritatie en frustratie
richting mensen die zich niet aan de regels hielden en
sommige ouderen isoleerden zichzelf daarom uit voorzorg.

Gevolgen van versoepelde maatregelen en
tegenstellingen tussen generaties
Uit dezelfde interviews bleek dat er ouderen zijn die zichzelf
juist meer isoleerden na de versoepeling, omdat zij het idee
hadden dat anderen te nonchalant met de maatregelen
omsprongen (15). Dit leidde tot irritatie en frustratie richting
andere mensen die zich niet (meer) aan de regels hielden.
Het kon voorkomen dat ouderen hierdoor soms niet meer
zelf hun eigen boodschappen deden, wat zij eigenlijk wel
graag zouden willen (15). Uit een vragenlijstonderzoek
waaraan ruim 600 ouderen meededen in oktober 2020,
bleek dat 70+ers en jongeren in de leeftijdscategorie 16-29
jaar de meeste wrijving tussen jong en oud ervaarden (14).
In de eerste factsheet van deze serie werden soortgelijke
bevindingen gerapporteerd.
Thuiswonende ouderen tijdens COVID-19

| 11

Update ambitie 5
“Het is voor ouderen mogelijk op een verantwoorde en veilige manier (digitaal) contact
te onderhouden met belangrijke mensen in hun persoonlijk netwerk, wat kan bijdragen
aan het voorkomen van een toename van eenzaamheid.” (2)

Waardering van digitaal of telefonisch
contact
Na de publicatie van de eerste factsheet zijn er geen nieuwe
bronnen gevonden over in hoeverre ouderen contact
hebben, op afstand, digitaal of telefonisch. Wel is er een
doorlopend vragenlijstonderzoek over de waardering van
contact op afstand, via de telefoon of via digitale communicatiemiddelen (17). Deze vragenlijsten zijn inmiddels elf keer
afgenomen, van april 2020 tot maart 2021, bij meer dan
2.900 ouderen. Minimaal 70% van de ouderen beoordeelde
digitaal en/of telefonisch contact als positief over deze hele
periode (17). In april 2020 was dit percentage hoger (82%)
dan in de zomermaanden juni, juli en augustus (70%). In de
wintermaanden liep het percentage ouderen dat digitaal of
telefonisch contact als positief beoordeelde weer geleidelijk
op, tot 76% in februari 2021 (17).

Fysiek contact op afstand in het najaar van
2020
Uit een tweede ronde interviews afgenomen bij vijftien
ouderen begin oktober 2020 bleek dat slechte weersomstandigheden het afspreken in de buitenlucht bemoeilijkten
(15). Waar diezelfde ouderen in de eerste golf dankzij het
mooie weer op afstand in de buitenlucht konden afspreken,
werd dit in het najaar van 2020 aanzienlijk lastiger (15).
De seizoenswisseling versterkte tevens gevoelens van
somberheid en neerslachtigheid en ouderen werden zich
nog bewuster van de stilte om zich heen (4). Ouderen bleven
net zoals in de eerste golf sociale contacten minimaliseren,
waarbij ze zich concentreerden op een kleine selecte groep
van vrienden en familie (15).
Ouderen die vóór COVID-19 sociaal actief waren en
gevoelens van isolatie en eenzaamheid hadden ervaren
tijdens de eerste lockdown (interviewronde april 2020),
rapporteerden in oktober 2020 een positieve verandering
(15). De versoepelingen in de zomer zorgden ervoor dat zij
weer naar plekken konden die voor hen belangrijk zijn,
Thuiswonende ouderen tijdens COVID-19

zoals buurtcentra en sportclubs. Hierdoor nam hun gevoel
van verbondenheid met anderen weer toe (15). De ouderen
die in april 2020 aangaven saamhorigheid te ervaren, waren
in oktober 2020 juist geïrriteerder en somberder (15).
Dit kwam omdat de COVID-19 epidemie veel langer duurde
dan zij hadden verwacht en omdat de eerder waargenomen
saamhorigheid naar hun idee was afgenomen (15).

Ervaren kwaliteit van sociaal contact
Uit het eerder genoemde vragenlijstonderzoek met elf
metingen bij meer dan 2.900 ouderen per meting, bleek dat
minimaal 61% van de ouderen de kwaliteit van hun sociale
contacten (familie, vrienden en kennissen) als ‘goed’
typeerde in de periode april 2020 tot maart 2021 (17).
Dit percentage was het hoogst in april 2020 (80%) en bleef
daarna schommelen tussen 61% en 68% (17). Deze bevindingen kunnen niet goed worden vergeleken met bronnen
van vóór de COVID-19 epidemie. Pre-corona onderzoek
naar sociale contacten van ouderen betrof vooral frequentie
van contact (18) en tevredenheid over het aantal sociale
contacten (19).

Eenzaamheid
In figuur 5 is te zien dat eenzaamheid onder ouderen het
laagst is in de zomermaanden van 2020 (54% in juli 2020), net
als bij de andere leeftijdsgroepen (17). Het aandeel eenzame
ouderen is vanaf juli 2020 weer langzaam gestegen naar 69%
in februari 2021. In maart 2021 nam dit percentage weer ietwat
af tot 64% (17). Vooral bij jongeren van 16 tot 24 jaar nam het
percentage toe dat zich enigszins of sterk eenzaam voelt (17).
De groep ouderen (70+) voelt zich na de groep jongeren
(16-24 jaar) het meest eenzaam (17). Ouderen zijn in het
algemeen, ook vóór de COVID-19 epidemie, de leeftijdscategorie waarin eenzaamheid het meeste voorkomt (20).
Dit in tegenstelling tot jongeren, die doorgaans het minst
eenzaam zijn in vergelijking met andere leeftijdsgroepen
(20). Voorafgaand aan de coronacrisis is er van 2015 tot
| 12

2019 jaarlijks vragenlijstonderzoek verricht naar eenzaamheid onder ouderen. Hieraan deden tussen de 400 en 900
ouderen (75+) mee (21). Het aandeel enigszins tot sterk
eenzame ouderen varieerde in 2015 tot 2019 van 51% tot
57% (21). Dit aandeel is aanzienlijk lager dan op een aantal
momenten tijdens de COVID-19 epidemie, zoals in april
2020 (74%) en in februari 2021 (69%) (21). Ook hier is een
rechtstreekse vergelijking echter lastig, omdat het jaarlijkse
onderzoek naar eenzaamheid gebruik maakt van de
originele (niet-verkorte) versie van de eenzaamheidsschaal
en er telkens andere groepen ouderen deelnamen aan het
onderzoek. Eenzaamheid is in de betreffende vragenlijstonderzoeken gedefinieerd door de categorieën ‘enigszins
eenzaam’ en ’sterk eenzaam’ bij elkaar op te tellen. Dit
wijkt af van de manier waarop eenzaamheid gemeten is
in de bronnen die gebruikt zijn voor factsheet 1. Daarom
zijn de resultaten van de huidige en de vorige factsheet
moeilijk met elkaar te vergelijken.
Een herhaalde meting bij ruim 1.300 thuiswonende 70+ers
liet zien dat emotionele eenzaamheid toenam van 16%
voor corona, naar 22% in oktober/november 2020 (14).
Emotionele eenzaamheid verwijst naar een gemis aan
persoonlijke relaties. Niet alleen verminderd sociaal contact
draagt hieraan bij. Ook het kennen van iemand die ziek is
geworden of gestorven aan COVID-19 hangt samen met
emotionele eenzaamheid (14).
Een quote van de website ‘Wij en Corona’, ter illustratie: Louky (93)
uit Leiden: “Ik ben niet eenzaam. Ik word regelmatig gebeld, door
familie, buren en nu ook door iemand die vragen aan mij stelt over
hoe ik corona en alles wat erbij komt kijken ervaar” (22).

Input van veldpartijen
Wederom werden de resultaten door de veldpartijen
herkend. Zij herkenden het beeld dat ouderen in de
zomermaanden het minst eenzaam zijn geweest. Volgens
hen heeft de coronatijd laten zien dat de aanpak en
preventie van eenzaamheid onder ouderen van belang
blijft. De veldpartijen noemen als voorbeeld de inzet van
‘digimaatjes’ of ‘digicoaches’ om ouderen te helpen hun
digitale vaardigheden te ontwikkelen en zo makkelijker
contact te kunnen onderhouden.

Samenvatting
Zeven op de tien ouderen blijkt digitaal of telefonisch contact
tijdens de COVID-19 epidemie als positief te beoordelen.
De seizoenswisseling in het najaar van 2020 zorgde ervoor
dat ouderen minder makkelijk in de buitenlucht konden
afspreken. Ook versterkte het najaarsweer gevoelens van
somberheid en neerslachtigheid. Ouderen richtten zich op
contact met een kleine selecte groep van vrienden en familie
en probeerden zoveel mogelijk de regels op te volgen.
Zes op de tien ouderen waren tevreden over de kwaliteit
van het sociale contact dat zij hadden met familie, vrienden
en kennissen. Eenzaamheid nam in alle leeftijdsgroepen af
in de zomermaanden van 2020 en weer toe in de winter,
gevolgd door een lichte afname in maart 2021. Na jongeren
in de leeftijdscategorie 16-24 jaar, is tijdens de COVID-19
epidemie de groep ouderen (70+) het meest eenzaam.

90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
apr.-20 mei.-20

jun.-20

jul.-20

aug.-20 sep.-20
16-24
25-39

okt.-20
40-54

nov.-20 dec.-20
55-69
70+

jan.-21

feb.-21 mrt.-21

Figuur 4. Percentage mensen dat zich ‘enigszins eenzaam’ of ‘sterk eenzaam’ voelt.
Thuiswonende ouderen tijdens COVID-19

| 13

Beschouwing
Gevolgen coronamaatregelen voor ouderen
De uitbraak van het coronavirus en de bijbehorende
maatregelen hebben duidelijk invloed gehad op het leven van
thuiswonende ouderen en hun mantelzorgers. De zorg voor
thuiswonende ouderen is nog wel afgeschaald, maar het
lijkt erop dat formele zorg begin 2021 vaker doorging dan
aan het einde van 2020. Afgeschaalde zorg is een van de
redenen dat mantelzorgers een grotere zorgzwaarte
ervaarden sinds de uitbraak van het coronavirus. Dat geldt
vooral voor afgeschaalde dagbesteding, waarvoor soms
geen of niet voldoende alternatieven zijn geboden.
Momenten van rust, afleiding en oplaadmomenten zijn
hierdoor voor mantelzorgers weggevallen. Dit is ook het
geval voor mantelzorgers van thuiswonende ouderen met
dementie. Door de tijdelijke versoepelingen in de zomer
van 2020 konden ouderen weer meer deelnemen aan het
maatschappelijk leven. Hierbij maakten ouderen steeds een
persoonlijke afweging tussen het risico om besmet te raken
en een betekenisvol leven hebben.
De meeste ouderen zijn tijdens de COVID-19 epidemie
positief over hun digitale of telefonische contacten. Ook
waarderen ze de kwaliteit het sociale contact met vrienden
en familie. Wel belemmerde de overgang naar de winter de
sociale contacten buiten. Eenzaamheid onder ouderen nam
af in de zomermaanden van 2020 en nam weer toe richting
de winter.

Kennisintegratie bestaande
informatiebronnen
Net als bij de eerste factsheet zijn de resultaten in deze
tweede factsheet grotendeels gebaseerd op kennis uit
bestaande informatiebronnen. Dit was om het veld niet extra
te belasten tijdens de drukte door corona. Voor sommige
ambities is hierdoor geen of heel weinig informatie voorhanden. Om die reden komt bijvoorbeeld ambitie 3 pas in de
derde factsheet aan de orde. Voor ambitie 4B zijn extra
vragen toegevoegd aan een vragenlijst die al werd uitgestuurd naar netwerken integrale ouderenzorg. Geen van de
bestaande informatiebronnen had als doel om informatie te
verzamelen over de ambities uit de COVID-19 strategie voor
thuiswonende ouderen. Het is dan ook niet mogelijk om te
concluderen of ambities al dan niet behaald worden. Om hier
meer zicht op te krijgen, is meer gericht onderzoek nodig.

Thuiswonende ouderen tijdens COVID-19

Deze kennisintegratie is een weergave van hoe het met
thuiswonende ouderen gaat in de periode juni 2020 t/m
maart 2021. Ook loopt de kennisintegratie iets achter op de
actualiteit. De invloed van maatregelen als de avondklok
en de bezoekersregeling of de invloed van vaccinatie van
ouderen komt in de gebruikte informatiebronnen bijvoorbeeld nog niet aan de orde. In de duidingssessie met de
veldpartijen kwam de invloed van vaccinatie op de
gevolgen van de coronamaatregelen voor thuiswonende
ouderen wel kort ter sprake. Maar de bestaande informatiebronnen die voor deze factsheet zijn gebruikt, gingen
nog niet in op dit onderwerp. Daarom is deze input uit de
duidingssessie niet opgenomen in deze factsheet. Naar
verwachting zullen de komende tijd publicaties over
deze onderwerpen en over de overige ambities verschijnen.
Een voorbeeld hiervan is een recent rapport van de
Patiëntenfederatie (23). De aanvullende inzichten uit onder
andere deze bron worden in de laatste factsheet van deze
serie beschreven.
Verder viel op dat de informatiebronnen die opgenomen
zijn in deze factsheet over het algemeen gebaseerd zijn op
kleine groepen ouderen. Wegens gebrek aan informatiebronnen kon niet gekeken worden naar kwetsbare groepen.
Er zijn namelijk geen informatiebronnen gevonden die
zich bijvoorbeeld richten op ouderen met een lage sociaal
economische status. De verwachting is dat er geen compleet
beeld is van hoe het gaat met thuiswonende ouderen
tijdens de COVID-19 epidemie. De grote diversiteit in deze
bevolkingsgroep is onvoldoende weerspiegeld in de
gebruikte informatiebronnen.

Resultaten ambities moeilijk te vergelijken
Een rechtstreekse vergelijking van de resultaten van
sommige ambities over de tijd is lastig omdat de bronnen
andere methoden gebruikten en het onderzoek bij andere
groepen deelnemers is uitgevoerd. Ook veranderden
maatregelen door de tijd heen (bijvoorbeeld een avondklok
of bezoekersregeling of versoepelingen). Voor de update
van ambitie 1 en 2 bijvoorbeeld presenteren we in deze
factsheet resultaten over de periode na juni 2020. In de
eerste factsheet kwamen de resultaten van de periode april
en mei 2020 aan de orde. In beide periodes is de zorg en
ondersteuning door zorgverleners en ouderen afgeschaald

| 14

of gestopt. Dit is in lijn met een recente publicatie van
KBO-PCOB (24). Toch moeten deze resultaten voorzichtig
worden geïnterpreteerd omdat deze peilingen niet bij
dezelfde deelnemers zijn uitgevoerd.
Voor andere onderdelen van ambitie 1 en 2 waren de
resultaten van de verschillende periodes beter te vergelijken.
Bijvoorbeeld de bronnen op basis van interviews met
thuiswonende ouderen, die deels bij dezelfde ouderen zijn
afgenomen. Op basis hiervan was te zien dat na de versoepelingen van begin juni 2020 ouderen weer meer fysiek
sociaal contact hadden dan in de periode ervoor. Uit de
resultaten van de eerste factsheet bleek ook dat de versoepelingen gevoelens van ongelijkheid tussen generaties met
zich mee bracht. Deze gevoelens zijn er na juni 2020 nog
steeds. Voor ambitie 5 zijn geen nieuwe bronnen gevonden
over fysiek (op anderhalve meter afstand), telefonisch of
digitaal contact. Het is dus onbekend of thuiswonende
ouderen na juni 2020 vaker digitaal contact hadden en of zij
vaardiger waren om op die manier contact te onderhouden.
De bronnen over eenzaamheid die voor de update zijn
gebruikt, hanteerden andere meetmethoden, waardoor
de resultaten van de twee factsheets moeilijk zijn te
vergelijken.

Onderzoek psychosociale en geestelijke
ondersteuning schaars
Ambitie 4 gaat over de mate van aandacht voor psychosociale en geestelijke ondersteuning en bestaat uit twee
onderdelen. Om er voor te zorgen dat er voor het tweede
onderdeel van de ambitie (ambitie 4B) informatie beschikbaar was, hebben we twee vragen toegevoegd aan een
bestaande vragenlijst. Deze is uitgestuurd is naar medewerkers van netwerken integrale ouderenzorg. De meerderheid
van de netwerken bleek sinds de uitbraak van het coronavirus extra aandacht te hebben voor psychosociale en
geestelijke ondersteuning van thuiswonende ouderen en
mantelzorgers. Dit zou wel een onderschatting kunnen zijn
van alle hulp die – bijvoorbeeld vanuit informele netwerken
- geboden wordt. De ondersteuning vanuit informele
netwerken zoals seniorenorganisaties, buurtinitiatieven of
de kerk of moskee bleef buiten beeld door de opzet van de
vragenlijst. Volgens de veldpartijen komt veel van psychosociale en geestelijke ondersteuning juist daar vandaan. Er
zijn bovendien geen bronnen gevonden die bij thuiswonende ouderen zelf navraag hebben gedaan over de mate
van psychosociale en geestelijke ondersteuning. Hierdoor
ontbreekt ook de ervaring van vitale ouderen en ouderen
die zorg mijden. Ondanks de invoering van het steunpakket
sociaal en mentaal welzijn en leefstijl in februari 2021 is er
geen literatuur gevonden over aandacht voor het mentale,
geestelijke en sociale welbevinden van thuiswonende
ouderen (ambitie 4A) vanuit de algemene aanpak van en
Thuiswonende ouderen tijdens COVID-19

maatregelen voor het coronavirus. Dit en het mogelijke
effect van het steunpakket zou in de toekomst wel kunnen
worden onderzocht. Dat kan bijvoorbeeld door mensen te
interviewen die zijn betrokken bij het opstellen van de
maatregelen en het steunpakket, of ouderen die deze steun
ontvangen.

Mantelzorgers van thuiswonende ouderen
hebben het zwaar
Mantelzorgers hebben het zwaar tijdens de uitbraak van
het coronavirus en voelen een grote verantwoordelijkheid.
Dit beeld lijkt consistent te zijn voor de gehele periode
vanaf april 2020 tot maart 2021. Vooral het afgenomen
aantal momenten om op adem te komen door bijvoorbeeld
(deels) afgeschaalde dagbesteding en ondersteuning heeft
grote invloed op het welzijn van de mantelzorgers. Naast de
mogelijke gevolgen van de uitbraak van het virus voor de
naaste voor wie zij zorgen, heeft het gevolgen voor de
participatie van mantelzorgers zelf. Zo blijkt dat mantelzorgers hun sociale contacten sterk beperken om te
voorkomen dat ze hun naaste besmetten. Dit kan negatieve
gevolgen hebben voor de fysieke en mentale gezondheid
van mantelzorgers, maar dat is in de gevonden bronnen
niet onderzocht. Ook is het onbekend wat de gevolgen
hiervan op de lange termijn zijn. Mogelijk kan dit in de
toekomst onderzocht worden. Het is hierbij belangrijk om
onderscheid te maken tussen verschillende groepen
mantelzorgers. Bijvoorbeeld tussen mantelzorgers die wel
of niet werken, of mantelzorgers die wel of niet samenwonen
met hun naaste of mantelzorgers die wel of niet goed
kunnen communiceren met hun naaste vanwege zijn of
haar aandoening.

Ouderen eenzaam, net als jongeren
In ambitie 5 wordt eenzaamheid verbonden met het
onderhouden van digitaal sociaal contact. In de gebruikte
bronnen over eenzaamheid gebeurt dat niet. Na jongeren in
de leeftijdscategorie 16-24 jaar, is de groep ouderen (70+)
het meest eenzaam tijdens de uitbraak van het coronavirus.
Deze cijfers zijn zelf gerapporteerd door de deelnemers aan
het onderzoek van de Corona gedragsunit van het RIVM
(17). Het is onduidelijk of deze deelnemers representatief
zijn voor de Nederlandse bevolking. Het geeft wel een
indicatie van wat veel mensen ervaren. Het verschil in
eenzaamheid voor en tijdens corona is voor ouderen veel
kleiner dan voor jongeren (20). In 2020 nam de eenzaamheid af in de zomermaanden en nam deze weer toe richting
de winter. Dit patroon was te zien in alle leeftijdsgroepen.
Dit is mogelijk het gevolg van seizoens-effecten die altijd
een rol spelen in veranderingen van welbevinden over de
tijd (17). In het afgelopen jaar kan de afgenomen eenzaam| 15

heid tijdens de zomerperiode ook te maken hebben gehad
met de versoepelingen. Ouderen gaven aan dat zij hierdoor
sociale activiteiten konden hervatten en zich daardoor meer
verbonden voelden met anderen. Het najaarsweer kan
ouderen hebben gehinderd om elkaar buiten op anderhalve
meter afstand te ontmoeten. Hierdoor zou de eenzaamheid
richting de winter kunnen zijn toegenomen. Ook de
hernieuwde aanscherping van de maatregelen en beperkingen, zoals de lockdown en de avondklok, kunnen hier
invloed op hebben gehad, maar dat is in de desbetreffende
onderzoeken niet nagevraagd.

In de volgende factsheet wordt waar mogelijk een update
gegeven van de ambities die in deze factsheet aan de orde
zijn gekomen. Ook worden resultaten voor de overige
ambities beschreven, bijvoorbeeld over de vraag of
ouderen voldoende regie over hun leven ervaren. Tot slot
heeft de periode die in de derde factsheet beschreven gaat
worden (vanaf april 2021) weer een heel andere dynamiek,
bijvoorbeeld omdat de groep ouderen als eerste volledig
is gevaccineerd. Dit opent voor hen mogelijk de deur om
het maatschappelijke leven weer op te pakken. Hoe pakt
dat uit en hoe ervaren thuiswonende ouderen dat?

Conclusie
Thuiswonenden ouderen blijven tussen juni 2020 en maart
2021 de gevolgen voelen van de coronamaatregelen.
De formele zorg lijkt wat vaker door te gaan dan in het
laatste deel van 2020. Door de (deels) afgeschaalde zorg
en dagbesteding ervaren mantelzorgers van thuiswonende
ouderen een grotere zorgzwaarte sinds de uitbraak van
het coronavirus, zeker mantelzorgers van thuiswonende
ouderen met dementie. Versoepelingen stelden ouderen
in staat meer deel te nemen aan het maatschappelijk leven.
De meeste ouderen zijn tijdens de COVID-19 epidemie positief
over hun digitale, telefonische of fysieke sociale contacten.
Eenzaamheid onder ouderen nam af in de zomermaanden
van 2020 en nam weer toe richting de winter.

Thuiswonende ouderen tijdens COVID-19

| 16

Referenties
1.

 aâdoudi, F., Kuijpers, T., Everaars, B., Herber, G., en
B
Spijkerman, A., Hoe gaat het met thuiswonende ouderen
tijdens COVID-19: inzichten uit de literatuur. 2021,
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu:
Bilthoven.
2. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
Covid-19 strategie thuiswonende ouderen. 2020, Ministerie
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport: Den Haag.
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/
2020/10/14/covid-19-strategie-thuiswonende-ouderen
3. Bruin, S. de, Lemmens, L., Beijer, M., Scheepens, M.,
Netwerken integrale ouderenzorg: wat is de stand van zaken in
Nederland? 2020, Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu: Bilthoven.
4. Lemmens, L., Beijer, M. en Baâdoudi, F., Netwerken
integrale ouderenzorg: wat is de stand van zaken in Nederland?
Mei 2021, Rijksinstituut voor Volksgezondheid en
Milieu: Bilthoven.
5. Heide, I. van der, Veer, A. de, Buuse, S. van den, Francke,
A. Dementiemonitor Mantelzorg 2020. Mantelzorgers over
belasting, ondersteuning, zorg en de impact van mantelzorg op
hun leven. Utrecht: Nivel, 2020.
6. Mantelzorg Nederland, Geleerde lessen corona. Augustus
2020. Mantelzorg Nederland: Zeist.
7. Mantelzorg Nederland, Tweede coronagolf en zorg in de
thuissituatie (uitsplitsing), december 2020. Mantelzorg
Nederland: Zeist
8. Mantelzorg Nederland, Avondklok en vaccinatie
(uitsplitsing). 2021. Mantelzorg Nederland: Zeist.
9. Lindenberg, J., et al., Het leven (tijdelijk) onderbroken:
Ervaringen van ouderen tijdens de coronacrisis. 2020, Leyden
Academy on Vitality and Ageing: Leiden.
10. Leyden Academy on Vitality and Ageing, Wij en corona.
2021, Leyden Academy on Vitality and Ageing: Leiden.
www.wijencorona.nl/feruze
11. Alzheimer Nederland, Tweede corona peiling onder
mantelzorgers van mensen met dementie: ondersteuning blijft
tekortschieten. Periode 2 t/m 9 juni 2020. 2020, Alzheimer
Nederland: Amersfoort.
12. Alzheimer Nederland, Resultaten corona peiling onder
mantelzorgers van mensen met dementie. Periode 14 t/m 20
april 2020. 2020, Alzheimer Nederland: Amersfoort.

Thuiswonende ouderen tijdens COVID-19

13. Alzheimer Nederland, Grote impact wegvallen dagbesteding
bij dementie door corona: dagbesteding bij dementie nog steeds
niet als vanouds. 2020, Alzheimer Nederland: Amersfoort.
14. Sociaal Cultureel Planbureau, Een jaar met corona:
ontwikkelingen in de maatschappelijke gevolgen van corona.
2021, Sociaal Cultureel Planbureau: Den Haag.
15. Verhage, M., Thielman, L., en Lindenberg, J., ILC Report
COVID-19 –The Netherlands. 2021, Leyden Academy on
Vitality and Ageing: Leiden.
16. Leyden Academy on Vitality and Ageing, Wij en corona.
2021, Leyden Academy on Vitality and Ageing: Leiden.
www.wijencorona.nl/wil85
17. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Corona
Gedragsunit. Gedragswetenschappelijk onderzoek
COVID-19. 2020, Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu: Bilthoven. https://www.rivm.nl/gedragsonderzoek
18. Hees van, S., Oldenkamp, M., Putter de, I., Hoek van
der, L., en Boeije, H., Participatiemonitor 2008-2016:
Deelname aan de samenleving van mensen met een beperking
en ouderen. 2018, NIVEL: Utrecht.
19. Lindenberg, J., et al., Grijs is niet zwart wit. Ambities van
55+. 2013, Leyden Academy on Vitality and Ageing:
Leiden.
20. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu,
Volksgezondheid en Zorg website. Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu: Bilthoven. https://www.
volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/eenzaamheid/cijferscontext/huidige-situatie#node-eenzaamheid-naar-leeftijd
21. Knapen, J., Scheffer, M., en Boeije, H., Monitoring Eén
tegen eenzaamheid: eenzaamheid, participatie en sociale
cohesie onder 75-plussers. 2021, NIVEL: Utrecht.
22. Leyden Academy on Vitality and Ageing, Wij en corona.
2021, Leyden Academy on Vitality and Ageing: Leiden.
www.wijencorona.nl/louky93
23. Patiëntenfederatie Nederland, Wat betekent voor mij
kwaliteit van leven? Uitkomsten en verhalen van mensen
tijdens de coronapandemie. 2021, Patiëntenfederatie
Nederland: Utrecht.
24. Meer van der, P., Onderzoek zorg(en) in coronatijd. 2021,
KBO-PCOB: Nieuwegein.

| 17

Tekstbox 2 Methoden
Voor de inventarisatie is gezocht naar relevante
documenten op websites van organisaties die zich
mogelijk bezig houden met verschillende aspecten
van ondersteuning en zorg voor thuiswonende
ouderen. Voor deze (tweede) factsheet zijn de
onderstaande bronhouders geraadpleegd.
• Academische Werkplaatsen Ouderen
• Academische Werkplaatsen Publieke Gezondheid
• ActiZ
• Alzheimer Nederland
• Alzheimercentrum Amsterdam
• Ben Sajetcentrum
• Beter oudCoronatijden.nl
• Dementie Zorg voor Elkaar
• Erasmus Universiteit Rotterdam
• Genero
• GGD Amsterdam
• GGD Gelderland-Midden
• Hanzehogeschool Groningen
• Hogeschool van Amsterdam
• Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd
• KBO-PCOB
• Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KIM)
• Landelijke Huisarts Vereniging (LHV)
• Leids Universitair Medisch Centrum
• Leger de Heils Amsterdam
• Lifelines
• Mantelzorg NL
• MEE NL
• Meetellen Amsterdam
• Movisie
• Mulier instituut
• Nederlands Instituut voor Onderzoek van de
Gezondheidszorg (NIVEL)

• Nederlandse Zorgautoriteit (NZa)
• Netwerk 100
• Netwerk Utrecht Zorg Ouderen (NUZO)
• NOOM
• Paliaweb
• Parnassia Groep
• Patiëntenfederatie
• Pharos
• Provincie Gelderland
• Raad voor Volksgezondheid en Samenleving
• Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
• Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
• Sociaal Cultureel Planbureau (SCP)
• Sociaal Werk Nederland
• Trimbos Instituut
• Universitair Kennisnetwerk Ouderenzorg
• Universiteit voor Humanistiek
• Nijmegen
• Universiteit van Amsterdam
• Universiteit Tilburg
• Verenso
• Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland
(V&VN)
• Vilans
• Vrije Universiteit Amsterdam
• ZorginnovatieforumZorgthuis NL
• ZonMW
Naast de informatie die online beschikbaar was is er
ook bij een aantal organisaties informatie opgevraagd over aanvullende informatiebronnen of
uitsplitsingen van de data gericht op thuiswonende
ouderen van 65 jaar en ouder.

Selectie van de bronnen

Beoordeling wetenschappelijke kwaliteit

Onderzoeken zijn geïncludeerd in deze factsheet als ze
betrekking hebben op thuiswonende ouderen van 65 jaar
en ouder of hun mantelzorger(s) gedurende de COVID-19
epidemie en betrekking hebben op een van de 8 ambities
(Tekstbox 1).

De geïncludeerde onderzoeken zijn globaal beoordeeld
op wetenschappelijke kwaliteit. Hierbij is bekeken of
wetenschappelijke methoden zijn toegepast bij de dataverzameling en analyse en of deze zijn beschreven in de
documenten; semigestructureerde interviews, focusgroepen,
panelonderzoeken of vragenlijstonderzoeken. Ook is er
gekeken of de steekproef van voldoende omvang was.

Thuiswonende ouderen tijdens COVID-19

| 18

In de eerste factsheet zijn bepaalde informatiebronnen,
zoals nieuwsberichten of publicaties op het web, waarvan
de methode niet te achterhalen was, gebruikt ter ondersteuning van de bevindingen als overige observaties uit het
veld’. In deze tweede factsheet zijn alleen bronnen gebruikt
die voldeden aan alle inclusiecriteria.

Ambities
Deze tweede factsheet is gebaseerd op de integratie van
kennis over de ambities 4B en ambitie 7. Tevens wordt er
een update gegeven van de beschikbare kennis over de
ambities 1,2 en 5 (zie Figuur 1).

Tijdspanne
Voor de ambities 4B en 7, zijn in deze factsheet informatiebronnen opgenomen die verschenen vanaf begin maart
2020, de start van de eerste golf van de uitbraak van het
coronavirus. Voor de update van ambitie 1,2 en 5 zijn alle
informatiebronnen meegenomen die zijn verschenen vanaf
begin juni 2020. Alle informatiebronnen die voor 15 april
2021 door het projectteam waren geïdentificeerd zijn
meegenomen in deze tweede factsheet.

Thuiswonende ouderen tijdens COVID-19

Duidingssessie met veldpartijen
Verschillende stakeholders zijn gevraagd deel te nemen aan
een online duidingssessie over de (voorlopige) resultaten
van de kennisintegratie voor deze factsheet. Het doel van
deze sessie was om na te gaan of de resultaten in lijn zijn
met wat de stakeholders in de dagelijkse praktijk ervaren,
de resultaten in perspectief te plaatsen en om voorbeelden
en illustraties uit de praktijk op te halen. De duidingssessie
vond plaats in april 2021. De veldpartijen reageerden met
de kennis van april 2021 op de resultaten die gingen over de
periode maart 2020-maart 2021. De opgehaalde input is
waar mogelijk verwerkt in de factsheet als ‘input van
veldpartijen’. Van de partijen die we hebben benaderd,
waren de volgende partijen in de gelegenheid om deel te
nemen: ActiZ, Ergotherapie NL, Genero, InEen, KNGF,
KNMP, Mantelzorg NL, MKB-Nederland, Netwerk 100,
NOOM, Patiëntenfederatie, VNO-NCW, ZIO,
Zorgverzekeraars Nederland, V&VN en ZonMw.

| 19

Auteurs:
Thomas Kuijpers, Fatiha Baâdoudi, Babette Everaars,
Gerrie-Cor Herber, Annemieke Spijkerman

Contact:
annemieke.spijkerman@rivm.nl

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
juni 2021

012912

De zorg voor morgen begint vandaag