Toekomstscenario
Eerste voortgangsrapportage over het programma
Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming
November 2022

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

Toekomstscenario
kind- en gezinsbescherming

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

Inhoudsopgave
1.

Inleiding
1.1

2.

4.

Aanleiding

3

Actielijn 1: Gezinsgericht

5

2.1	Versterken lokale (wijk)teams

5

2.2	Visie Gefaseerd samenwerken aan veiligheid

5

Integrale sturing

6

2.4

Verbinding volwassenen-GGZ

7

2.5

Integrale analyse en netwerkdossier

9

2.6

Juridische gezinsinterventies

10

2.7

MDA++

10

Actielijn 2: Lerend

11

3.1

Monitoring en onderzoek

11

3.2

Kennisdeling

11

Actielijn 3: Eenvoudig

13

5.	Actielijn 4: Rechtsbeschermend en transparant

6

2

1.2	Basisprincipes programma Toekomstscenario

	2.3

3.

2

14

5.1

Project Rechtsbescherming

14

5.2

Goed feitenonderzoek

15

Regionale aanpak en proeftuinen

16

6.1

Regionale aanpak

16

6.2

Proeftuinen

17

Bijlage 1 Inrichting van het programma

20

1

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

1. Inleiding
In opdracht van ministeries van Justitie en Veiligheid (JenV)
en Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en de Vereniging
Nederlandse Gemeenten (VNG) wordt in het programma
Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming¹ (hierna
programma Toekomstscenario genoemd) invulling gegeven aan
het Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming². Ieder half
jaar rapporteert het programmateam over de voortgang aan
de opdrachtgevers. De staatssecretaris van VWS en de minister
voor Rechtsbescherming sturen deze rapportage, mede namens
de bestuurlijk portefeuillehouder van de VNG, naar de Tweede
Kamer.
Dit is de eerste voortgangsrapportage. Deze rapportage laat zien
welke randvoorwaarden zijn neergezet om tot een succesvolle
aanpak te komen en gaat in op de inspanningen en resultaten
van de afgelopen periode en op de prioriteiten voor de komende
zes maanden. De voortgangsrapportage biedt inzicht in de stand
van zaken in de proeftuinen Toekomstscenario (zie paragraaf
6.2). De afspraken die zijn opgenomen in de Kamerbrief over
verbetering van de jeugdbeschermingsketen³ gaan leiden tot
een versnelling in de proeftuinen en in de regio’s. De resultaten
van die versnelling zullen in volgende voortgangsrapportages
inzichtelijk worden gemaakt. Vanaf 2023 zal ook inzicht worden
geboden in de stand van zaken in de regio’s.⁴ Dit zal worden
gedaan aan de hand van de basisprincipes en thema’s zoals
opgenomen in paragraaf 1.2.

1.1

Aanleiding

Het Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming is gericht op
een fundamenteel andere manier van werken. De bescherming
van kinderen, gezinnen met kinderen en huishoudens zonder

1.
2.
3.
4.

2

kinderen, en daarmee het jeugdbeschermingsstelsel, wordt
meer gezins- of systeemgericht, eenvoudiger, lerend en
transparanter ingericht. In het programma staan kinderen,
jongeren en volwassenen centraal. Dit betekent dat de
vraag: ‘hoe ziet het proces er uit voor kinderen, jongeren
en volwassenen, kan dit eenvoudiger met voldoende
rechtswaarborgen?’ bij elke stap wordt gesteld.
Het Toekomstscenario richt zich op kinderen, gezinnen en
huishoudens waar sprake is van onveiligheid, waaronder
ook ontwikkelingsbedreiging. De structurele oplossing voor
onveiligheid en ontwikkelingsbedreiging vraagt immers
om een integrale aanpak en moet dus oog hebben voor
problematiek van volwassenen op diverse leefgebieden. De
opdrachtgevers hebben, gezien de actuele problematiek in de
huidige jeugdbescherming, besloten dat de proeftuinen en de
acties van het programma die zien op beleidsontwikkeling,
onderzoek en de ondersteuning van de proeftuinen als eerste
gericht zijn en zoveel mogelijk effect hebben op verbeteringen in
de kind- en gezinsbescherming. Een brede blik op volwassenen
problematiek en het daarvoor ontwikkelde instrumentarium
kan bijdragen aan de oplossing van de problematiek van ouders
in een gezin evenals het voorkomen van de intergenerationele
overdracht van problematiek.
In de gezinnen en huishoudens waar het om gaat, spelen
vaak meerdere problemen. Het gaat bijvoorbeeld om
ouders/volwassenen met psychiatrische problematiek
en/of verslavingsproblematiek, met een verstandelijke
beperking, huisvestings- en financiële problemen. Het
gaat om volwassenen en kinderen die getraumatiseerd zijn
geraakt als gevolg van huiselijk geweld, kindermishandeling,
seksueel misbruik en of een langdurige complexe scheiding.

In bijlage 1 is de inrichting van het programma Toekomstscenario beschreven.
https://open.overheid.nl/repository/ronl-79dad0a9-c043-4a8b-8d15-f65d288242d2/1/pdf/tk-bijlage-toekomstscenario-kind-en-gezinsbescherming.pdf
Kamerbrief over verbetering van de jeugdbeschermingsketen | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl
Aan gemeenten is gevraagd op welke schaal zij gesprekken met het programmateam wilden voeren over de inzet van gemeenten op het Toekomstscenario.
De regio-indeling die daaruit naar voren is gekomen, betreft een voorlopige indeling.

2

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

Dit vraagt om samenhangende hulp en steun voor alle leden
van het gezin (systeemgericht). De inzet van partners uit zowel
hulpverlening, zorg, onderwijs, gemeenten, politie en justitie
moet op elkaar zijn afgestemd. Niet alleen in de situatie dat er
sprake is van een juridische maatregel, maar juist ook in de fases
daarvoor, zodat met tijdige passende hulp en ondersteuning
de ontwikkelingsbedreiging en/of onveiligheid in een zo vroeg
mogelijk stadium kan worden weggenomen en de inzet van een
juridische maatregel zoveel mogelijk wordt voorkomen.

1.2	Basisprincipes programma
Toekomstscenario
Het Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming is gebouwd
op vier basisprincipes:
•
Gezinsgericht
•
Rechtsbeschermend & transparant
•
Lerend
•
Eenvoudig

5.

De basisprincipes zijn vertaald in actielijnen op de verschillende
niveaus van het stelsel voor kind- en gezinsbescherming⁵. Elk
van de actielijnen bevat een aantal thema’s die ook weer om
eigen acties vragen die bijdragen aan het bereiken van de doelen
en resultaten van het Toekomstscenario en waarop binnen het
programma wordt ingezet. Deze worden verder uitgewerkt in
hoofdstukken 2, 3, 4 en 5.

Samenwerken met ervaringsdeskundigen
Sinds juli 2022 zijn vier ervaringsdeskundigen onderdeel van het
programma(team) Toekomstscenario. Zij hebben een belangrijke
brugfunctie tussen systeem- en leefwereld, theorie en praktijk,
hulpverlening en (cliënt)systeem. Er wordt voortgebouwd
op de kennis en ervaring die in het programma Geweld
hoort nergens thuis is opgedaan. Door samen te werken met
ervaringsdeskundigen wil het programma beter aansluiten bij
wat er voor kinderen, jongeren en volwassenen nodig is. Met als
doel dat zij zich uiteindelijk (meer) gezien, gehoord en gesteund
voelen.

De vier basisprincipes kunnen op alle thema’s en bijbehorende acties binnen het programma worden toegepast. Toch heeft elk thema een primair basisprincipe dat
focus biedt. Met de voorgestelde ordening wordt deze focus weergegeven.

3

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

De inzet van ervaringsdeskundigen bestaat in 2022 uit:
•
Gevraagd en ongevraagd advies geven met betrekking
tot de ontwikkeling van het programma en de vier
pijlers gezinsgericht, rechtsbeschermend en transparant,
eenvoudig en lerend.
•
Een voorstel doen hoe binnen het programma
ervaringsdeskundigheid structureel vorm te geven en te
borgen. Hierbij wordt afstemming gezocht met de inzet van
ervaringsdeskundigheid binnen de Hervormingsagenda
Jeugd.
•
Het maken van een plan hoe kinderen, jongeren en
volwassenen die nu te maken hebben met hulpverlening
en/of jeugdbescherming betrokken kunnen worden
binnen het programma. En uitvoering geven aan dit plan in
samenwerking met het programmateam.

•

Het adviseren van de proeftuinen en maximaal twaalf
regio’s. Hierbij kan gedacht worden aan onder andere
het begeleiden van ervaringsdeskundigen in de regio,
meedenken over hoe ervaringsdeskundigheid in de regio’s/
proeftuinen structureel ingezet en geborgd kan worden
en hoe ervaringsdeskundigen bij kunnen dragen aan de
ondersteuning van gezinnen die te maken krijgen met het
Regionale Veiligheidsteam.

In 2023 wordt de groep ervaringsdeskundigen uitgebreid tot zes
personen. Hierbij wordt niet alleen gekeken naar diversiteit als
het gaat om ervaring op het gebied van ontwikkelingsbedreiging
en onveiligheid, maar bijvoorbeeld ook naar diversiteit qua
gender, leeftijd en etniciteit.

4

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

2. Actielijn 1: Gezinsgericht
Het Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming schetst
een beeld van een toekomstig stelsel dat vanuit een gezinsof systeemgerichte brede blik hulp, ondersteuning en
interventies biedt aan kinderen en gezinnen waarin sprake is
van ontwikkelingsbedreiging en/of onveiligheid. Dat betekent
onder andere inzetten op bestaanszekerheid, hulpverlening,
ondersteuning voor alle gezinsleden, zo nodig aangevuld met
een rechterlijke maatregel. Dit vraagt anders kijken, denken en
werken.

2.1	Versterken lokale (wijk)
teams
Het lokale (wijk)team vervult een centrale rol in het
Toekomstscenario als laagdrempelige organisatie waar
inwoners eenvoudig hulp en ondersteuning kunnen krijgen. Ook
spelen de lokale (wijk)teams⁷ een belangrijke rol voor kinderen,
volwassen en gezinnen omdat zij het vaste aanspreekpunt zijn.
Het Toekomstscenario bevat een beschrijving van wat er van
een lokaal (wijk)team wordt verwacht. Sterke lokale (wijk)teams
zijn essentieel voor een succesvolle implementatie van de in het
Toekomstscenario geschetste werkwijze. Vanuit het programma
Geweld hoort nergens thuis werkt een groot deel van de
gemeenten en lokale (wijk)teams al aan het versterken van hun
inzet in de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling.
Hierop wordt de komende periode door het programmateam
Toekomstscenario als volgt voortgebouwd:
Het bieden van (maatwerk)ondersteuning aan gemeenten
•
en regio’s in het toepassen van het kwaliteitskader Werken
aan veiligheid voor lokale (wijk)teams en gemeenten, in
ieder geval tot het eind van 2022.

6.
7.

8.

•

•

⁶

Het actualiseren van het bestaande kwaliteitskader,
waarbij de ambitie en visie van het Toekomstscenario
richtinggevend is. Dit geactualiseerde kwaliteitskader
Werken aan veiligheid voor lokale (wijk)teams en
gemeenten is eind 2022 gereed, en wordt vanaf voorjaar
2023 beproefd in de praktijk.
Het geactualiseerde kwaliteitskader Werken aan Veiligheid
voor lokale (wijk)teams en gemeenten wordt geïntegreerd
in het te ontwikkelen eenduidige, niet vrijblijvende Kader
voor lokale teams. Het besluitvormingsproces van de
Hervormingsagenda Jeugd wordt gevolgd. Ook wordt een
implementatieplan opgesteld.

2.2	Visie Gefaseerd
samenwerken aan
veiligheid
Onveiligheid en ontwikkelingsbedreigingen in gezinnen/
huishoudens zijn eerder en duurzaam te stoppen als iedereen
die bij een gezin betrokken is, werkt volgens een gezamenlijke
visie. Alle betrokken organisaties hebben daarom het werken
volgens de visie Gefaseerd samenwerken aan veiligheid
omarmd⁸. Volgens deze visie moet eerst de directe veiligheid
(de onveiligheid/geweld is gestopt) gerealiseerd zijn voor alle
leden van het gezin of huishouden, voordat gewerkt kan worden
aan het aanpakken van de onderliggende risicofactoren van de
onveiligheid (realiseren van duurzame veiligheid) evenals aan
het herstel.

Ook wel systeemgericht genoemd, dit houdt in ‘gericht op alle leden van het gezin/huishouden’.
Gemeenten hebben hun lokale sociale domein op verschillende manieren ingericht. Naast lokale (wijk)teams kan er bijvoorbeeld ook gekozen zijn voor gebiedsteams,
expertise teams, CJG’s, etc., om invulling te geven aan taken in het lokale domein. Waar in dit document wordt gesproken over lokale (wijk)teams, dan worden ook deze
andere vormen daaronder verstaan.
Landelijk visiedocument ‘Eerst samenwerken voor veiligheid, dan samenwerken voor risicogestuurde zorg’, GGD GHOR Nederland, 2016. De visie is ook bekend onder
de naam visie Gefaseerd samenwerken aan veiligheid (voorheen visie gefaseerde ketenzorg).

5

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

Het programmateam ondersteunt proeftuinen, regio’s en
partners in het werken volgens de visie Gefaseerd samenwerken
aan veiligheid.

Visie Gefaseerd samenwerken aan veiligheid en de
Doorbraakmethode
Het Instituut Publieke Waarden (IPW) heeft in opdracht van
het programma Geweld hoort nergens thuis⁹ onderzocht hoe
het werken volgens de visie Gefaseerd samenwerken aan
veiligheid zich verhoudt tot de eigen Doorbraakmethode10. Dit
is onderzocht met medewerking van de regio Hart van Brabant,
waar het werken volgens de visie is geïmplementeerd aan de
hand van de Multifocus-aanpak. De conclusie van het IPW is dat
de Doorbraakmethode complementair is aan het werken volgens
de visie Gefaseerd samenwerken aan veiligheid: ‘Het werken
volgens de visie Gefaseerd samenwerken aan veiligheid helpt
om te zien wat nodig is en de Doorbraakmethode om te doen wat
nodig is. Het werken volgens de visie Gefaseerd samenwerken
aan veiligheid gaat vooraf aan de Doorbraakmethode.
Als men vervolgens vastloopt in de bureaucratie, komt de
Doorbraakmethode in beeld om de boel weer in beweging te
krijgen. Op die manier is de Doorbraakmethode helpend om te
werken volgens de visie.’

Bouwstenen voor zorgvuldig en rechtmatig
inrichten van samenwerkingsprocessen.
In de gezinnen/huishoudens waarin sprake is van
ontwikkelingsbedreiging en onveiligheid spelen vaak problemen
op meerdere leefgebieden. Daarom is het noodzakelijk dat
de inzet van professionals uit zowel hulpverlening, zorg,
onderwijs, politie en justitie op elkaar is afgestemd – er moet
door professionals multidisciplinair en systeemgericht worden
samengewerkt over de grenzen van domeinen heen. Dit betekent
dat het delen en combineren van informatie noodzakelijk is
om een goed beeld te krijgen van de situatie en om de juiste
interventies te bepalen.
In de praktijk is niet altijd duidelijk óf en welke informatie
met elkaar mag worden gedeeld. Er is onduidelijkheid over de
(invulling van de) voorwaarden die de Algemene Verordening
gegevensbescherming (AVG) en andere privacy-wetgeving
stellen. Per casustafel kunnen andere voorwaarden gelden
voor een zorgvuldig en rechtmatig proces. Het is belangrijk
om duidelijkheid te krijgen over deze voorwaarden en hoe ze

9.
10.

in kunnen worden gevuld. Daarom wordt voor het einde van
2022 samen met een aantal regio’s waar gewerkt wordt volgens
de visie Gefaseerd samenwerken aan veiligheid, de volgende
stappen gezet:
•
Er worden bouwstenen en referentie-overeenkomsten
opgesteld ten behoeve van de MDA++ werkwijze (zie
paragraaf 2.7);
•
Per casustafel wordt in beeld gebracht aan welke
zorgvuldigheids- en rechtmatigheidsvereisten moeten
worden voldaan.
De resultaten uit de verschillende regio’s worden vervolgens
verwerkt in een routekaart waarin referentiemodellen worden
opgenomen. Hiermee wordt duidelijkheid geboden over
informatiedeling. Andere regio’s en proeftuinen kunnen de
routekaart gebruiken om de netwerksamenwerking zorgvuldig
en rechtmatig in te richten.
Naast bovenstaande wordt in 2022 in opdracht van het
programmateam door twee regio’s (Kop van Noord-Holland
en Alkmaar – West Friesland) onderzocht hoe in de regio’s het
werken volgens de visie Gefaseerd samenwerken aan veiligheid
duurzaam geborgd kan worden. In deze regio’s zijn onder
andere met financiële ondersteuning uit de Projectenpool
GHNT professionals getraind in het werken volgens de visie.
Ook zijn door middel van train-de-trainer sessies verschillende
professionals opgeleid als trainer. Aangezien deze professionals
deze trainingen naast hun reguliere werk verzorgen, wordt
getracht deze manier van deskundigheidsbevordering in de regio
duurzaam te borgen door het inrichten van een infrastructuur
voor een regionale trainerspool. De resultaten worden eind 2022
verwacht en kunnen ook door andere regio’s worden gebruikt

2.3 Integrale sturing
Integraal werken door professionals vraagt om integrale
sturing op management en bestuurlijk niveau. Via integrale
sturing worden de randvoorwaarden gecreëerd voor een
multidisciplinaire, systeemgerichte en effectieve aanpak
van onveiligheid en ontwikkelingsbedreiging in gezinnen/
huishoudens. Het programmateam ondersteunt regio’s
en proeftuinen bij het inrichten van integrale sturing in de
verbinding tussen zorg en veiligheid. Hierbij wordt verbinding

Het programma Geweld hoort nergens thuis is sinds 1 juni 2022 ingevlochten in het programma Toekomstscenario.
https://vng.nl/sites/default/files/2022-09/IPW_Gefaseerd_samenwerken_aan_veiligheid_Doorbraakmethode.pdf

6

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

gezocht met het samenwerkingsplatform sociaal domein van de
VNG11 en gebruik gemaakt van hetgeen is ontwikkeld door de
VLOT-adviseurs12 van de VNG en het programma Geweld hoort
nergens thuis.

Regionale sturingsinformatie
Sturingsinformatie faciliteert bestuurders en beleidsmakers
in het vormgeven van een effectieve structurele aanpak
van ontwikkelingsbedreiging en onveiligheid in gezinnen
en huishoudens als gevolg van huiselijk geweld en
kindermishandeling. Regio’s hebben behoefte aan het duiden
van beschikbare data, zoals die van de CBS impactmonitor
aanpak huiselijk geweld13 en het duiden van de samenhang
tussen verschillende informatiebronnen, zodat regionale
sturingsinformatie ontstaat. Uit onderzoek van Regioplan naar
het toepassen van de CBS impactmonitor aanpak huiselijk
geweld13 komt naar voren dat regio’s behoefte hebben aan een
stappenplan voor het verzamelen, duiden en toepassen van
landelijke, regionale en lokale data. In samenwerking met de
regio Flevoland wordt een dergelijk stappenplan ontwikkeld.
Dit stappenplan kan door andere regio’s worden benut in het
creëren van eigen sturingsinformatie. Het stappenplan is eind
2022 gereed.

2.4	Verbinding volwassenenGGZ
In de praktijk blijkt dat bij een (groot) deel van de gezinnen
waar sprake is van problematiek op het gebied van
ontwikkelingsbedreiging en onveiligheid ook sprake is van
psychische en/of verslavingsproblemen bij kinderen en bij
volwassenen14. Bij gezinnen waarbij sprake is van zowel
psychische en/of verslavingsproblematiek als een scheiding,
blijkt het aandeel kinderen met jeugdhulp nog hoger15. Het
duurzaam oplossen van de problematiek in het gezin vraagt dat
professionals uit de volwassenen-GGZ, de lokale hulpverlening,
het regionaal veiligheidsteam en andere betrokken professionals
systeemgericht samenwerken. Het wegnemen van barrières

in de verbinding van de volwassenen-GGZ met de aanpak van
onveiligheid en ontwikkelingsbedreiging is een voorwaarde voor
deze samenwerking.
In de proeftuinen van het Toekomstscenario is daarom expliciet
aandacht voor de verbinding met de volwassenen-GGZ:
•
Het programmateam voert periodiek gesprekken met de
proeftuinen over hoe de verbinding met de volwassenenGGZ in de proeftuin wordt vormgegeven. Deze gesprekken
zijn medio 2022 samen met het Zorginstituut gedaan.
Eind 2022 zullen ook het ministerie van VWS en de
Nederlandse ggz (dNLggz) aansluiten. De wens is om ook
Zorgverzekeraars Nederland te betrekken.
•
In november heeft er een Meet Up plaats gevonden
die georganiseerd is samen met de Nederlandse GGZ
(dNLggz) over de samenwerking met de volwassenen-GGZ
en netwerkzorg/netwerk psychiatrie in de proeftuinen.
Professionals vanuit de proeftuinen en hun collega’s vanuit
de volwassenen-GGZ hebben de domein overstijgende
samenwerking met elkaar besproken.
In drie van de huidige zes proeftuinen wordt er specifiek
•
aandacht besteed aan de verbinding met de volwassenenGGZ:

In de proeftuin Utrecht (Expertiseteam Veiligheid
Utrecht) wordt gewerkt aan verbetering van de
netwerksamenwerking GGZ en jeugdhulp, onder
ander aan de hand van een pilot gezinsintake
door het Buurtteam bij opname van iemand
met een ernstige psychiatrische aandoening
(EPA) en de inzet van de praktijkondersteuner
huisarts (POH) GGZ bij casuïstiekbespreking
in Buurtteams. Momenteel wordt een plan
opgesteld voor inzet van GGZ expertise en
ondersteuning binnen het Expertiseteam
Veiligheid Utrecht.

11.
VLOT = Verbindend Landelijk OndersteuningsTeam
12.	
https://vng.nl/sites/default/files/2021-12/ghnt_eindrapportage_definitief.pdf
https://vng.nl/sites/default/files/2021-04/20210419-vng-brochure-regionale-samenwerking-zorg-en-veiligheid_0.pdf
13. https://dashboards.cbs.nl/v3/dashboardimpactmonitor_hgkm/
14. https://vng.nl/sites/default/files/2022-09/IPW_Gefaseerd_samenwerken_aan_veiligheid_Doorbraakmethode.pdf
15. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2022/03/22/tk-bijlage-3-significant-public-rapportage-relatie-scheidingen-ggz-en-jeugdhulp

7

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

•
In de proeftuin Food Valley (Jeugdlink)
wordt geïnventariseerd wat er al loopt in de
gemeente Ede en de regio ten aanzien van de
samenwerking met de volwassenen-GGZ vanuit
de MDA++ ontwikkeling en het Interventieteam.
Gekeken wordt op welke manier de proeftuin
Jeugdlink hierop kan aansluiten.
•

In de proeftuin Amsterdam (Blijvend Veilig)
is de verbinding met de volwassenen-GGZ
de afgelopen drie jaar gemaakt door de inzet
van een sociaal psychiatrisch verpleegkundige
(SPV’er) van de GGD en GGZ. In de regio
Amsterdam wordt sinds 2016 een SPV’er
ingezet binnen de jeugdbescherming. In de
regio wordt toegewerkt naar een nieuwe fase
in de samenwerking, er wordt gesproken
met aanbieders van volwassenen-GGZ over
samenwerking en detachering van SPV’ers.
De professionals van Blijvend Veilig schatten
in dat in 90% van de gezinnen waar zij mee
werken, sprake is van (onderliggende) GGZproblematiek. In de proeftuin wordt onderzocht
op welke manier de bijdrage van de SPV’er
gepositioneerd kan worden en/of op welke
manier de inzet van de SPV’er uitgebreid kan
worden met praktische ondersteuning door de
SPV’er bij de gezinnen.

In de komende periode worden door het programmateam
Toekomstscenario de volgende acties ondernomen:
•
Samen met het Zorginstituut worden knelpunten die door
proeftuinen naar voren worden gebracht, nader onderzocht.
Bij knelpunten die gaan over financiering wordt waar
mogelijk, samen met de regionale GGZ-aanbieder, de
betreffende gemeente en zorgverzekeraar, gezocht naar
mogelijkheden voor concrete verbetering.

16.

We leveren vanuit het programma input ten behoeve
van de te maken (bestuurlijke) afspraken vanuit de
Hervormingsagenda Jeugd over de wijze waarop we betere
samenwerking in de praktijk realiseren tussen de Jeugdhulp
en de volwassenen-GGZ, opdat in de gezinscontext vanuit
een gedeelde visie integrale zorg kan worden geboden. Bij
dit vraagstuk worden ook de uitkomsten betrokken van het
door ZonMw uit te voeren onderzoek naar de vraag hoe de
samenwerking tussen volwassenen-GGZ en jeugdhulp is te
versterken.
We stimuleren en ondersteunen regio’s en proeftuinen
afspraken te realiseren.

Parallel aan de ontwikkelingen vanuit het programma
Toekomstscenario vindt de ontwikkeling van de
Hervormingsagenda Jeugd en de samenstelling van een Integraal
zorgakkoord (IZA) plaats. In de Hervormingsagenda Jeugd
en het IZA worden tussen de betrokken partijen (Rijk, VNG,
zorgverzekeraars en zorgkantoren, en ook andere betrokkenen),
over en weer afspraken gemaakt. Het doel is gemeenschappelijk:
een domein overstijgende gezinsaanpak mogelijk maken door
een betere aansluiting tussen het sociaal domein/jeugddomein
en de volwassenen GGZ.
Het programma Toekomstscenario levert een bijdrage aan de
verschillende stappen die in nauwe samenwerking met het
programmateam door de opdrachtgevers worden gezet:
De visie voor professionals die door Andersson Elffers
•
Felix (AEF) samen met professionals, bestuurders van
organisaties in beide domeinen en landelijke partijen
is ontwikkeld in opdracht van het ministerie van VWS
op hoe de samenwerking tussen de volwassen GGZ en
jeugdhulp georganiseerd kan worden en hoe de onderlinge
verantwoordelijkheden en rollen zijn.16
•
Vanuit het Integraal Zorgakkoord is het voorstel een
werkgroep domeinoverstijgende bekostiging te starten
onder leiding van VWS. Deze werkgroep definieert de
scope van de knelpunten die worden verstaan onder
‘domeinoverstijgende bekostiging’ en werkt in ieder geval
oplossingen uit voor: (i.) financieren van zowel betalingen
als investeringen alsook het verdelen van baten die in een
ander domein vallen in het algemeen en (ii.) consultatie,
mdo, verkennend gesprek, coördinatie en medicatieadvies
ggz (iii.) projectleiders samenwerkingsorganisaties
en andere indirecte kosten en (iv.) indirecte tijd door

https://www.voordejeugdenhetgezin.nl/documenten/publicaties/2022/06/01/betere-verbinding-tussen-jeugdhulp-en-volwassenen-ggz

8

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

•

medewerkers van zorgaanbieders en welzijnsorganisaties in
het bijzonder. De werkgroep volgt een tijdpad zodanig dat
de contractering van 2024 hierop kan worden aangepast
De call die door ZonMw is uitgezet voor een overkoepelend
actieonderzoek naar het versterken van de samenwerking
tussen volwassenen-ggz en jeugdhulp. Het overkoepelende
actieonderzoek heeft als taak om de nog te selecteren
pilotregio’s te begeleiden, aan te jagen en te ondersteunen
bij het (door)ontwikkelen, uitvoeren en toetsen van de
samenwerking. Hierbij wordt de verbinding gemaakt met de
proeftuinen van het programma Toekomstscenario. Regio’s
kunnen zich begin 2023 opgeven als pilotregio.

2.5	Integrale analyse en
netwerkdossier
Een zorgvuldige en gezamenlijke verklarende analyse van de
problematiek van alle leden van het gezin/huishouden is een
voorwaarde voor het werken met gezinnen en huishoudens waar
sprake is van onveiligheid en/of ontwikkelingsbedreiging. Deze
analyse wordt opgesteld door de betrokken professionals samen
met het gezin. Uit de internetconsultatie en de adviezen van de
Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ)
over het Toekomstscenario komen verschillende uitdagingen ten
aanzien van deugdelijke analyse naar voren.

Integrale analyse
Het programmateam Toekomstscenario werkt toe naar één
kader voor een integrale en verklarende analyse. Hierbij wordt
voortgebouwd op algemeen werkzame factoren en vaardigheden
van professionals, op de werkzame elementen van bestaande
richtlijnen, methoden en op relevante practice- en evidence
based kennis. Experts op het thema en relevante partners
worden betrokken bij de ontwikkeling van het plan van aanpak
en van het kader. Een aantal (potentiële) proeftuinen zijn of
gaan aan de slag met een vorm van een integrale en verklarende
analyse. Deze ervaringen worden gebruikt bij het ontwikkelen
van het kader.

Netwerkdossier
Op dit moment heeft elke organisatie in de jeugdbescherming
een afzonderlijk dossier per kind en/of gezin, is het de organisatie
die een dossier vult en wordt informatie vaak meerdere malen
opgeslagen. Het uitwisselen van informatie tussen professionals
wordt gehinderd door allerlei beperkingen, bijvoorbeeld in
regels en informatiesystemen. Ook heeft een kind of gezinslid
meestal niet - zoals bij een medisch dossier - rechtstreeks
toegang tot deze verschillende dossiers. Het is de organisatie

die de informatie verstrekt en een kind of gezinslid kan inzage
in het dossier vragen. Er wordt weinig gewerkt met informatie
die voor alle betrokkenen rechtstreeks toegankelijk is en
waarover betrokkenen zelf de regie hebben. Dit beperkt de
zelfredzaamheid en rechtsbescherming van kinderen en gezinnen
en de transparantie van het proces, niet in de laatste plaats
omdat correcties van onjuiste informatie in de keten nagenoeg
onmogelijk zijn. Ook bemoeilijkt dit een goede toegang en
uitwisseling van informatie voor het uitvoeren van een integrale
analyse en het systeemgericht en multidisciplinair samenwerken,
en daarmee het bieden van tijdige passende hulp, ondersteuning
en interventies.
Daarom is het belangrijk dat er (naast het dossier van een
organisatie) een zogenoemd ‘netwerkdossier’ oftewel integrale
informatievoorziening (IV) komt. Integrale informatievoorziening
houdt in dat voor alle betrokkenen (professionals en kinderen/
gezinnen) de informatie die ze nodig hebben en waartoe ze
gerechtigd zijn, beschikbaar is, ongeacht waar en door wie deze
informatie is vastgelegd. Een netwerkdossier vormt ook de basis
voor een integrale analyse. Bij dit alles is het noodzakelijk dat
het netwerkdossier en het uitwisselen van informatie voldoet
aan de wet- en regelgeving rond privacy en gegevensdeling. Het
beroepsgeheim c.q. geheimhoudingsplicht van professionals
geldt nog onverkort en de gezinsleden hebben recht op
geheimhouding van gesprekken en informatie.
Integrale informatievoorziening betekent niet centrale
informatievoorziening. Het betreft in eerste instantie het
maken van afspraken en het waar nodig standaardiseren
van gegevensuitwisseling tussen organisaties. Het
programmateam Toekomstscenario werkt daarom samen met
informatiemanagers en architecten van partnerorganisaties
en vertegenwoordigers van proeftuinen aan het plannen,
ontwerpen en realiseren van verbeteringen in de
informatievoorziening van kind- en gezinsbescherming:
•
Een landelijke werkgroep IV is in oprichting.
•
De landelijke werkgroep zal in 2023 een IV koersdocument
opleveren. Een eerste concept wordt eind 2022 verwacht.
Dit koersdocument bevat een vooruitblik naar komende
jaren met onder meer een werkagenda en een schets van
de benodigde personele en financiële randvoorwaarden.
Het koersdocument moet ook de verschillende organisaties
houvast bieden voor het bepalen van een globale impact op
het gebied van informatievoorziening en ICT.
•
Voor een aantal IV onderwerpen kunnen nu al concrete
stappen worden gezet. Zo wordt er gewerkt aan instructies
en een handvat gegevensverwerking voor samenwerking in
de proeftuinen. De eerste producten zullen in 2022 worden
opgeleverd.

9

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

2.6	Juridische
gezinsinterventies
Het Toekomstscenario gaat uit van multidisciplinair en
systeemgericht werken. Bij grote zorgen over de veiligheid
of als sprake is van ernstige ontwikkelingsbedreiging kan de
aanvraag van een gedwongen maatregel worden overwogen
om veiligheid binnen het gezin te bewerkstelligen en/of de
ontwikkelingsbedreiging van aanwezige kinderen op te heffen.
Hiervoor zijn civiel-, bestuurs- of strafrechtelijke interventies
in te zetten. Naast een ondertoezichtstelling met eventuele
machtiging tot uithuisplaatsing, kan gedacht worden aan
een tijdelijk huisverbod, een gebiedsverbod, mentorschap,
bewindvoering, onder curatelestelling, bijzondere voorwaarden
in het geval van het strafrecht, een gedwongen (crisis)opname of
behandeling, of bevoegdheden in het kader van openbare orde
en veiligheid.
Op dit moment kunnen meerdere rechters (en de burgemeester)
betrokken zijn bij een gezin, die elk vanuit een ‘eigen’ wettelijke
kader toetsen. Deze verschillende rechtsgangen kunnen
tegelijkertijd naast elkaar bestaan, hetgeen een complicerende
factor zijn om tot een systeemgerichte aanpak te komen.
Wanneer immers verschillende rechters onafhankelijk van elkaar
rechtspreken over of een maatregel opleggen aan één lid van
het gezin/huishouden, kan het zijn dat opgelegde interventies
mogelijk suboptimaal of, in het ergste geval, contraproductief
werken.
In het Toekomstscenario is de aanbeveling opgenomen om
te onderzoeken of, en zo ja onder welke voorwaarden civiel-,
bestuurs- en strafrechtelijke zaken gecombineerd behandeld
kunnen worden (juridische gezinsinterventies). De Raad voor de
Rechtspraak heeft hier in de consultatiefase op gereageerd.
Het programmateam brengt samen met de Raad voor de
Rechtspraak in kaart of en zo ja welke juridische bevoegdheden
en instrumentarium ontbreken om volgens de bedoeling van het
Toekomstscenario, volledig integraal en gezinsgericht te werken.
En in hoeverre hierbij een geïntegreerde behandeling door de
rechter mogelijk en wenselijk is.

17.
18.
19.

2.7 MDA++
Een klein percentage van zaken van huiselijk geweld en
kindermishandeling is dusdanig complex dat (verbeterde)
reguliere interventies de problemen niet oplossen. Regionale
cijfers over bijvoorbeeld recidive en cliëntroutes bevestigen en
versterken dit. De maatschappelijke kosten voor deze gezinnen
met multi-problematiek zijn hoog. Voor deze gezinnen is de
Multidisciplinaire Aanpak ++ (MDA++)17 bewezen effectief.
Eind 2015 hebben de wethouders van de centrumgemeenten
en de wethouders vertegenwoordigd in de VNG-commissie
Gezondheid en Welzijn besloten zich gezamenlijk in te zetten
voor het inrichten van een MDA++ in elke Veilig Thuis-regio. In
de periode 2018-2021 is de regionale implementatie van MDA++
ondersteund vanuit het programma GHNT18. In 2022 en 2023
wordt de regionale implementatie van MDA++ via een Leergang
Actieonderzoek MDA++ verder versneld en verbeterd.
In opdracht van het programma Geweld hoort nergens thuis
onderzoekt het Verwey-Jonker Instituut (VJI) welke werkzame
factoren zijn te onderscheiden bij de verschillende aanpakken
van huiselijk geweld en kindermishandeling in de MDA++
aanpak. In maart 2022 is een tussenrapport gepubliceerd met
voorlopige resultaten19. De MDA++ wordt als positief ervaren
en cliënten vinden dat de inzet van MDA++ een duidelijke
meerwaarde heeft. Het eindrapport wordt eind 2022 verwacht.
Zodra door middel van het beproeven van het Regionaal
Veiligheidsteam (RVT) in de proeftuinen de contouren van het
RVT scherper worden, zal onderzocht worden hoe het RVT
en MDA++ (en andere bestaande samenwerkingsverbanden)
zich tot elkaar verhouden. Op dit moment stimuleert het
programmateam de proeftuinen te leren van de ervaringen
die de afgelopen jaren met de ontwikkeling van MDA++ zijn
opgedaan.

MDA++: de MultiDisciplinaire Aanpak, waarin verschillende sectoren (1ste +), specialisten (2de +), het lokale (wijk)team, het gezin/huishouden en het sociale netwerk
samenwerken.
https://vng.nl/sites/default/files/2021-12/ghnt_eindrapportage_definitief.pdf
https://www.verwey-jonker.nl/publicatie/tussenrapport-monitor-pilot-en-referentiewerkwijzen-mda/

10

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

3. Actielijn 2: Lerend
In het Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming wordt
‘lerend’ als volgt beschreven:
•
Continu (reflectief) leren om steeds beter te worden is
onderdeel van het dagelijks werk voor alle betrokkenen in
het werkveld van kind- en gezinsbescherming.
•
Daarbij hoort ook ruimte voor innovatie en
doorontwikkeling van het vak, bijvoorbeeld in pilots en
proeftuinen.
•
Er ligt een stevige verbinding tussen praktijk en structureel
onderzoek (feiten en cijfers inzichtelijk), met onderwijs en
wetenschap.

3.1

Monitoring en onderzoek

Het is van belang om te weten of de inzet van alle betrokken
partners in het Toekomstscenario daadwerkelijk bijdraagt aan
het versterken van het gewone leven, onder andere door het
wegnemen van ontwikkelingsbedreiging en onveiligheid in het
leven van hen die het raakt. Het programmateam onderneemt
de volgende acties:
•
In opdracht van het programmateam wordt door het
Athena Instituut gewerkt aan een onderzoeksmodel en
concept onderzoeksprogramma. De opdracht omvat
ook een inventarisatie van reeds beschikbare kennis
onder andere over werkzame elementen in kind- en
gezinsbescherming. Oplevering staat eind 2022 gepland.
•
Op basis van de adviezen van het Athena Instituut wordt in
2023 een onderzoeksprogramma en onderzoeksorganisatie
opgezet. Het onderzoeksprogramma zal aansluiten op de
activiteiten en monitoring van de proeftuinen.
Binnen de proeftuinen is aandacht voor leren en
•
ontwikkelen van professionals. De manier waarop dit
wordt ingericht is nog in ontwikkeling.
•
De proeftuinen, ondersteund door het landelijke
programmateam, zijn bezig met het voorbereiden of
inrichten van de eigen monitoring van zowel output
als outcome. Doel van de monitoring is onder andere
nagegaan of de aanpak van de proeftuin al werkzame
elementen heeft opgeleverd die geschikt zijn voor

•

nader onderzoek of bredere implementatie. Leren en
monitoren van de proeftuinen wordt door het Athena
Instituut verbonden aan het onderzoeksmodel en concept
onderzoeksprogramma.
Op dit moment wordt in de proeftuinen beperkt data
verzameld die inzicht geeft in output en outcome.
In afwachting van het onderzoeksprogramma en
onderzoeksorganisatie ondersteunt het programmateam
een aantal proeftuinen en regio’s in de ontwikkeling van
monitoring.

Mede vanuit het programma Uithuisplaatsingen
Kinderopvangtoeslag (UHP KOT) en de Hervormingsagenda
Jeugd wordt samen met partners gewerkt aan structurele
verbetering van beschikbare data over de jeugdhulp en
jeugdbescherming, aangezien geconstateerd is dat het landelijk
en regionaal beeld op relevante parameters niet volledig is.

3.2 Kennisdeling
Het programmateam Toekomstscenario ondersteunt regio’s,
proeftuinen en betrokken organisaties door het stimuleren en
faciliteren van gezamenlijk leren en het uitwisselen van kennis
en ervaringen, onder andere door:
•
het organiseren van (online) thema-sessies (Meet Ups)
•
het delen van de opbrengsten uit de proeftuinen en regio’s
•
het organiseren van ontmoetingen tussen projectleiders/
kwartiermakers
•
de website www.voordejeugdenhetgezin.nl/
toekomstscenario-kind-en-gezinsbescherming

Meet Ups
De proeftuinen leren onderling door verschillende Meet Ups die
samen met het programmateam georganiseerd worden. In een
Meet Up staat steeds een ander onderwerp centraal. Tot nu toe
zijn er zes Meet Ups geweest, onder andere over monitoring
& informatievoorziening, rechtsbescherming van ouders en
kinderen, werken met ervaringsdeskundigen, verbinding met
volwassenen-GGZ en professioneel leren. Relevante experts

11

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

zijn uitgenodigd een bijdrage te leveren. Onderdeel van de
Meet Up van 10 oktober 2022 was het vertonen van de korte
documentaire ‘DICHTERBIJ, perspectief op een effectieve
kind- en gezinsbescherming’.20 Mensen die in proeftuinen
werkzaam zijn, reflecteerden tijdens de Meet Up op de film en
hun eigen praktijk. Het programmateam zal naast Meet Ups voor
proeftuinen, ook Meet Ups voor regio’s organiseren. De eerste
van deze regio Meet Ups staat gepland op 29 november 2022.

Website en nieuwsbrief
De website www.voordejeugdenhetgezin.nl/toekomstscenariokind-en-gezinsbescherming vormt de basis van informatiedeling
over het Toekomstscenario. Daar is bijvoorbeeld een
toolbox (met basispresentatie, factsheets, etc.) beschikbaar.
Wekelijks worden berichten geplaatst: interviews, podcast,
nieuwsberichten. Deze content wordt actief onder de aandacht
worden gebracht via een nieuwsbrief en via social media.

Vanuit de proeftuinen worden ook samenwerkingen onderling
opgezet. Een voorbeeld is de samenwerking rondom het
onderwerp rechtsbescherming met de Universiteit Leiden en de
projectgroep Maatschappelijk debat met de Hogeschool van de
Kunsten.

20.

https://youtu.be/EvA74HEO0nY

12

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

4. Actielijn 3: Eenvoudig
Om zo eenvoudig mogelijk te kunnen werken met kinderen
en gezinnen, werkelijk aan te kunnen sluiten, naast het
gezin te kunnen staan en in contact te blijven is er ook
een organisatorische verandering nodig. De grootste
organisatorische verandering die volgt uit het Toekomstscenario
is de totstandkoming van regionale veiligheidsteams (RVT). In
het RVT is specialistische expertise op ontwikkelingsbedreiging
en veiligheid beschikbaar om gezinnen te ondersteunen. Het
regionaal veiligheidsteam vervult een functie in de afstemming
met het lokale (wijk)team. Het Toekomstscenario bevat een
beschrijving van de taken van een RVT. De basis hiervoor is
gelegd in een werkdocument van het NJi21. In de proeftuinen
worden deze taken verder ontwikkeld en beproefd (zie paragraaf
6.2).

•

Juridische randvoorwaarden voor beproeven
De afgelopen periode hebben de proeftuinen samen met het
programmateam Toekomstscenario en de opdrachtgevers
verkend of huidige wet- en regelgeving voldoende ruimte
bieden om het Toekomstscenario ten volle te beproeven:
•
In hoeverre zijn nieuwe werkwijzen toegestaan binnen de
bestaande wet- en regelgeving en welke stappen zijn nodig
als de kaders niet voldoende ruimte bieden?
•
Hoe wordt comfort geboden voor de betrokken
professionals en bestuurders om maximaal te beproeven?
•
Hoe wordt geborgd dat het beproeven niet de
rechtsbescherming en rechtszekerheid van de betrokken
kinderen en gezinnen/huishoudens aantast?
Om de proeftuinen de nodige ruimte te bieden, worden de
volgende stappen gezet:22
•
Expliciet maken van de mogelijkheden van GI, RvdK en VT
binnen de huidige juridische kaders; van de proeftuinen
wordt gevraagd de wettelijke ruimte maximaal met elkaar

21.
22.

•

te verkennen. De ministeries van JenV en VWS en de VNG
maken afspraken met de RvdK, GI en VT over de invulling
van deze opdracht.
Starten met experimenteerwetgeving gericht op de
knelpunten die niet binnen de huidige wettelijke kaders
kunnen worden opgelost. De onafhankelijke toets en
het onafhankelijke advies aan de rechter, de wettelijke
taken van de Raad voor de Kinderbescherming (RvdK)
waarover advies wordt gevraagd aan de adviescommissie
Rechtsstatelijkheid en rechtsbescherming, blijven bij
de RvdK, in afwachting van het advies. De RvdK zal
optimaal participeren in de proeftuinen, vanuit zijn
wettelijke adviestaak en de noodzaak om doublures in
onderzoek te voorkomen en samen met gemeenten,
GI en VT te werken aan een nieuw onderzoeksformat
kind- en gezinsbescherming dat recht doet aan de
gezinsproblematiek.
Er zal worden verkend wat er nodig is om de proeftuinen
meer ruimte te geven, zodat het Toekomstscenario
optimaal kan worden beproefd. Dit houdt onder andere in
dat in kaart wordt gebracht welke juridische bevoegdheden
en instrumentarium ontbreken om volgens de bedoeling
van het Toekomstscenario, volledig integraal en
gezinsgericht te werken, en daar juridische scenario’s op te
ontwikkelen.

In 2023, 2024 en verder wordt op basis van de geïnventariseerde
knelpunten en de bevindingen van onder andere de
Adviescommissie rechtsbescherming en rechtsstatelijkheid (zie
paragraaf 5.2) (experimenteer) wetgeving ontwikkeld en vindt
besluitvorming plaats die vervolgens bij de Tweede Kamer
wordt ingediend. Vervolgens vindt het implementatietraject
plaats. Hierbij is oog voor de uitvoeringsconsequenties.
Uiteindelijk resulteert dit in aanpassing van wetgeving.

Nederlands Jeugdinstituut (2020). Nieuwe opzet bescherming jeugd en gezin. Ideeen voor een beoordelingskader,
https://www.nji.nl/publicaties/nieuwe-opzet-bescherming-jeugd-en-gezin.
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/09/14/tk-kamerbrief-mbt-verbetering-van-de-jeugdbeschermingsketen

13

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

5.	Actielijn 4: Rechtsbeschermend
en transparant
Rechtsbeschermend en transparant werken is een essentieeel
onderdeel van het Toekomstscenario. Het gaat hierbij om:
•
het geven van goede informatie over wie wat doet,
•
hoe er met iemands persoonsgegevens wordt omgegaan,
•
dat iemand wordt betrokken bij besluiten die over hem
gaan en
•
mogelijkheden om op te komen tegen besluiten.
Dit vraagt ook iets van de grondhouding van de professionals.
De rechtbescherming start hiermee al bij het eerste contact
van een kind of volwassene met het lokale (wijk)team en is
van belang in alle fasen die gezinnen (kunnen) doorlopen:
tijdens de vrijwillige hulp door het lokale (wijk)team, bij de
overgang van het vrijwillig naar het gedwongen kader, tijdens
de uitvoering van het gedwongen kader. Een goede borging van
de rechtsbescherming van kinderen en gezinnen in de nieuwe
werkwijze die het Toekomstscenario beschrijft is daarmee
noodzakelijk.
Ook in de huidige werkwijze moet de rechtsbescherming van
ouders en kinderen in de jeugdbescherming versterkt worden.
Kinderen en ouders moeten effectief voor hun rechten kunnen
opkomen en zij moeten daarin goed worden ondersteund.
Op het moment dat de overheid ingrijpt in het gezin, is exta
zorgvuldigheid geboden. Het gaat onder andere om de volgende
thema’s:
•
Beroepshouding van medewerkers.
•
Inbouwen van basisprincipes van rechtsbescherming in
alle fasen (hoor en wederhoor, kritische tegenspraak,
transparantie, navolgbaarheid, rechtsgelijkheid,
subsidiariteit, proportionaliteit, legitimiteit en het beginsel
van onschuld tot schuld is bewezen).
•
Goed integraal feitenonderzoek, met een zorgvuldige
en transparante afweging van feiten en de verschillende
perspectieven daarop (van kinderen, ouders, omstanders,
beroepskrachten).
•
Voldoende en passende mogelijkheden voor verweer tegen
beslissingen.
•
Onafhankelijke toets en onderzoek/ kritische tegenspraak
en advies aan de rechtbank.
•
Beschikbaarheid cliëntondersteuning.

5.1	
Project
Rechtsbescherming
In opdracht van het ministerie van JenV wordt gewerkt
aan verbetering van de rechtsbescherming van ouders en
kinderen in de jeugdbescherming. Deze verbetering richt zich
onder andere op de aanbevelingen van de eindevaluatie van
de herziene Kinderbeschermingswetgeving en de factsheet
uithuisplaatsingen van de Universiteit van Leiden. Daarnaast
wordt de verbinding gelegd met het programmateam
Toekomstscenario voor de rechtsbescherming aan de voorkant,
bij de vrijwillige hulp en bij inzet van VT en de in instellen
Adviescommissie Rechtstatelijkheid en Rechtsbescherming.
De instelling van de adviescommissie heeft door onvoorziene
omstandigheden forse vertraging opgelopen. De ministeries
spannen zich in voor een snelle start.
De opdrachtgevers van het programma Toekomstscenario
hebben een breed samengestelde adviescommissie
rechtsbescherming en rechtsstatelijkheid gevraagd om adviezen
over het Toekomstscenario uit te brengen met betrekking tot
de onafhankelijke toets en advisering aan de rechter en over de
wijze waarop de rechtspositie en rechtsbescherming van ouders
respectievelijk kinderen versterkt moet worden in alle fases van
het hulpverleningstraject.
De adviescommissie wordt gevraagd de volgende vraagstukken
uit te werken, indachtig de doelstellingen en uitgangspunten
van het Toekomstscenario:
1. Op welke punten moet de rechtspositie en
rechtsbescherming van ouders respectievelijk kinderen
versterkt worden?
Op welke momenten, gedurende het gehele traject
dat ouders en kinderen kunnen doorlopen, en in welke
vorm moet rechtsbescherming georganiseerd zijn?
Aan welke voorwaarden moet zijn voldaan om
de rechtsbescherming voldoende te borgen en te
verankeren?

14

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

2.

Hoe kan in het Toekomstscenario de onafhankelijke
blik, tegenspraak en advisering aan de rechter het beste
georganiseerd worden?
Wat betekent het voor het Toekomstscenario als de
onafhankelijke toets en het advies aan de rechter
onder verantwoordelijkheid van de Rijksoverheid blijft?
Wat betekent het voor het Toekomstscenario als de
onafhankelijkheid van deze toets en het advies wordt
versterkt, maar wel decentraal wordt belegd, zoals het
Toekomstscenario nu voorstelt?

De commissie wordt gevraagd te adviseren over in welke variant
en onder welke voorwaarden de onafhankelijke toets en advies
het beste wordt gewaarborgd in het belang van kinderen en
ouders. In dit verband wordt de adviescommissie ook gevraagd
te kijken naar rol en positie van de Kinderrechter en de ruimte die
de rechter beschikbaar heeft.

23.

De adviezen worden door de opdrachtgevers gezamenlijk en in
samenwerking met het programmateam Toekomstscenario, de
uitvoeringsorganisaties en regio’s geïnterpreteerd en uitgewerkt
naar een nieuwe werkwijze en keuzes over de inrichting van het
stelsel.

5.2 Goed feitenonderzoek
Er ligt een onderzoek van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd
(IGJ) over feitenonderzoek in de jeugdbescherming23 bij de GI
en de Raad voor de Kinderbescherming. De resultaten van een
onderzoek van het WODC naar de uitvoering van het inmiddels
afgeronde actieplan feitenonderzoek worden eind 2022
verwacht. Ook wordt door het ministerie van JenV met betrokken
partners gesproken over een vervolg op het actieplan.

https://open.overheid.nl/repository/ronl-1fc38497b3d4ce78c7e1f87d3fee243a4373815e/1/pdf/tk-bijlage-rapport-kwaliteit-fo-uhp.pdf

15

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

6	Regionale aanpak en
proeftuinen
Het Toekomstscenario richt zich op kinderen, gezinnen en
huishoudens waar sprake is van onveiligheid, waaronder
ook ontwikkelingsbedreiging. De structurele oplossing voor
onveiligheid en ontwikkelingsbedreiging vraagt immers om een
integrale aanpak en moet dus naast oog voor de kinderen ook
oog hebben voor problematiek van volwassenen op diverse
leefgebieden. De opdrachtgevers hebben gezien de actuele
problematiek in de huidige jeugdbescherming besloten dat de
proeftuinen zich als eerste moeten richten op verbeteringen op
dit gebied.
Het programma Toekomstscenario richt zich op het versterken
van integraal systeem-/gezinsgericht werken op basis van
werkzame elementen (zie hoofdstuk 2). Lokale (wijk)teams
hebben hierin een centrale rol. Regio’s24 worden gevraagd
om zowel binnen als buiten de proeftuinen in te zetten
op deze beweging in lijn met het Toekomstscenario. Zo
wordt een solide basis gerealiseerd die het werken volgens
het Toekomstscenario mogelijk maakt. Ook bevordert het
programma Toekomstscenario de totstandkoming van regionale
veiligheidsteams (RVT). Deze organisatorische verandering
wordt in proeftuinen verder ontwikkeld en beproefd. In de
proeftuinen wordt ook de samenwerking tussen het RVT,
de lokale (wijk)teams en andere partners ontwikkeld en
beproefd. De ontwikkeling van sterke lokale (wijk)teams en
het inrichten van een RVT dienen hand in hand te gaan. Onder
andere op basis van de ervaringen in de proeftuinen en de
adviescommissie Rechtsbescherming en Rechtstatelijkheid
wordt in 2023/2024 en verder (experimenteer)wetgeving
ontwikkeld en vindt besluitvorming en het implementatietraject
plaats.

24.
25.

6.1 Regionale aanpak
Regio’s zetten de beweging richting het Toekomstscenario in. De
regio’s kunnen hiertoe gebruik maken van werkende elementen,
zoals deze onder andere door het Nederlands Jeugdinstituut
(NJi) en het Verwey-Jonker Instituut zijn geïdentificeerd.25
In de afgelopen vier jaar hebben regio’s forse inspanningen
geleverd als het gaat om het versterken van de aanpak van
huiselijk geweld en kindermishandeling. Hierop kunnen zij
voortbouwen om de beweging richting het Toekomstscenario
te maken. De regiovisies aanpak huiselijk geweld en
kindermishandeling die door alle regio’s zijn opgesteld (en die
op dit moment in verschillende regio’s worden geactualiseerd),
kunnen als vertrekpunt voor deze vervlechting dienen. Ook de
regiovisies Jeugdhulp die door elke jeugdhulpregio opgesteld
dienen te worden, bieden mogelijkheden tot verbinding.
Regio’s worden ondersteund door het programmateam
Toekomstscenario, onder andere door het stimuleren en
faciliteren van kennisuitwisseling tussen de regio’s (zie paragraaf
3.2). Medio 2022 heeft het programmateam Toekomstscenario
gesprekken gevoerd met bijna alle regio’s. Het doel van deze
gesprekken was elkaar te leren kennen, informatie te delen
over de landelijk stand van zaken, de regio-specifieke situatie
te leren kennen en om op te halen op welke thema’s vragen
leven of ondersteuning gewenst is. In veruit de meeste regio’s
worden in meer of mindere mate stappen gezet in de richting
van het Toekomstscenario, onder andere in het versterken van
lokale (wijk)teams, het inrichten van integrale sturing en in de

Aan gemeenten is gevraagd op welke schaal zij gesprekken met het programmateam wilden voeren over de inzet van gemeenten op het Toekomstscenario. De regio-indeling die daaruit naar voren is gekomen, betreft een voorlopige indeling.
Steketee, M., et al. (2020). Kwestie van lange adem. Kan huiselijk geweld en kindermishandeling echt stoppen?, Utrecht: Verwey-Jonker. 216037_Kwestie_van_lange_adem-WEB.pdf (verwey-jonker.nl), Nederlands Jeugdinstituut (2020). Veiligheid in gezinnen. Een zaak voor iedereen. Veiligheid in gezinnen: een zaak voor iedereen
| Nederlands Jeugdinstituut (nji.nl)

16

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

samenwerking met partners als GI, VT en RvdK. Gemeenten
kunnen hiervoor overwegen gebruik te maken van middelen
die voortkomen uit de Parlementaire ondervragingscommissie
Kinderopvangtoeslag, de zogenaamde POK-middelen.26
Het programmateam ondersteunt de regio’s op de volgende
manieren:
•
Halfjaarlijkse gesprekken per regio gericht op informeren
over de stand van zaken, nieuwe ontwikkelingen en
eventuele knelpunten.
•
Faciliteren van gezamenlijk leren en het uitwisselen
van kennis en ervaringen door onder andere het
organiseren van (online) thema-sessies, het delen van
de opbrengsten uit de proeftuinen, het organiseren van
ontmoetingen tussen projectleiders/kwartiermakers,
het delen van praktijkvoorbeelden via de website www.
voordejeugdenhetgezin.nl/toekomstscenario-kind-engezinsbescherming en de nieuwsbrief.
•
Inhoudelijk maatwerkadvies per regio, inclusief de inzet van
ervaringsdeskundigen (zie paragraaf 1.2).
Een juridische helpdesk die professionals in de proeftuinen
•
en regio’s ondersteunt op het gebied van rechtsbescherming
en ten aanzien van privacy, gegevensverwerking,
dossiervorming en andere juridische vraagstukken.
•
Waar nodig worden op basis van bevindingen in regio’s
en proeftuinen instrumenten ontwikkeld die het werken
volgens het Toekomstscenario ondersteunen.

POK-middelen
Naar aanleiding van de Parlementaire Ondervragingscommissie
Kinderopvangtoeslag (POK) heeft het kabinet voorstellen gedaan
om de dienstverlening vanuit de overheid fundamenteel te
verbeteren. Het Rijk heeft hier structureel aanvullende middelen
voor vrijgemaakt. Voor het Toekomstscenario is voor de periode
2022-2025 jaarlijks 23 miljoen euro beschikbaar.
De verantwoording over de POK middelen is in opbouw en loopt
via het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(BZK). Onderdeel hiervan is het ophalen van goede voorbeelden
zodat andere regio’s hiervan kunnen leren. Dit sluit aan bij de
lerende aanpak van het programma Toekomstscenario (zie

26.
27.
28

hoofdstuk 3). Het samenwerkingsplatform sociaal domein speelt
een belangrijke rol; de regio-adviseurs die hieraan gekoppeld zijn
staan in verbinding met het programmateam Toekomstscenario.
Naast de POK-middelen via uitkering in het gemeentefonds
zijn 144 vouchers ter waarde van 10.000 euro beschikbaar. De
eerste aanvragen van gemeenten hiervoor zijn inmiddels gedaan,
beoordeeld en toegekend. Deze vouchers worden bijvoorbeeld
ingezet voor een maatwerktraining voor casusregisseurs die
met zwaardere problematiek te maken krijgen of voor het
opstellen van vernieuwde werkprocessen en de communicatie
hierover naar betrokken medewerkers. In volgende
voortgangsrapportages zullen goede voorbeelden worden
gedeeld.

6.2 Proeftuinen
Het Toekomstscenario is gericht op een fundamenteel andere
manier van werken binnen de jeugdbescherming. Dit wordt nu in
zes proeftuinen in de praktijk beproefd.27 In 2023 zijn dat er elf.28
Binnen de proeftuinen wordt gewerkt aan een werkwijze waarbij
de functionaliteiten van bestaande organisaties (Veilig Thuis,
Raad voor de Kinderbescherming en de Gecertificeerde Instelling)
een plek krijgen in één team, waardoor er niet meer na elkaar
maar met elkaar wordt gewerkt. In het Toekomstscenario krijgt
deze integrale aanpak vorm in het regionaal veiligheidsteam
(RVT). Voor het beproeven van het RVT moeten juridische
randvoorwaarden gecreëerd worden (zie hoofdstuk 4).
Vier keer per jaar worden er door het programmateam
Toekomstscenario koersgesprekken gevoerd met de proeftuinen
met als doel:
Bespreken van voortgang en eventuele knelpunten.
•
•
Het maken van afspraken om deze knelpunten aan te
pakken. Wat kan de proeftuin hierin doen en wat kunnen
het programmateam of de opdrachtgevers daar in
betekenen?
Jaarlijks wordt aan de hand van een gestructureerde vragenlijst
de voortgang met de proeftuinen in kaart gebracht. Voor 2022

https://vng.nl/sites/default/files/2021-12/20211214_ledenbrief_versterking-gemeentelijke-dienstverlening-naar-aanleiding-van-de-parlementaire-ondervragingscommissie-kinderopvangtoeslag-pok.pdf
De zes proeftuinen zijn: Utrecht/Utrecht-West, Amsterdam-Amstelland, Foodvalley, Rotterdam-Rijnmond, West-Brabant West en Zeeland.
Zie ook de factsheet proeftuinen.
De proeftuinen tweede tranche zijn: Gelderland –Zuid, Flevoland, Zaanstreek Waterland, Hart van Brabant en Friesland. Bij de elf proeftuinen zullen een kleine 100
gemeenten betrokken zijn.

17

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

is dit gedaan aan de hand van een concept vragenlijst. Deze
vragenlijst is opgesteld op basis van de doelstellingen van
het programma en input uit andere trajecten. De ervaringen
worden gebruikt om de monitoring van de proeftuinen verder
in te richten, waarbij aandacht is voor zowel kwantitatieve als
kwalitatieve aspecten, en voor transformatie, output en outcome
(zie hoofdstuk 3). De monitoring zal ook in meer detail inzicht
geven in werkzame elementen in de proeftuinen. Op dit moment
kan het volgende globale beeld worden geschetst:

Een ouder: ‘Ik ervaar de ondersteuning van Jeugdlink als heel
prettig. Er was een luisterend oor, en er was tijd voor vragen,
ik kreeg adviezen. Hierdoor ervaar ik bijna geen drempel om
contact op te nemen. Ik belde laatst om 8 uur en de telefoon
werd gewoon opgenomen.’

Actielijn 1: Gezinsgericht

Actielijn 2: Lerend

•

Binnen de proeftuinen is aandacht voor leren en ontwikkelen
van de professionals, managers, beleidsmakers en bestuurders.
De manier waarop dit wordt ingericht is nog in ontwikkeling.
Proeftuinen doen dit samen met het landelijk programmateam
(inclusief de ervaringsdeskundigen). De proeftuinen zijn bezig
met het voorbereiden, inrichten of doorontwikkelen van de
eigen monitoring van zowel output als outcome. In ieder geval
één proeftuin beschikt over een eigen monitor, waarin zowel
kwalitatieve als kwantitatieve informatie is opgenomen. De
meeste proeftuinen zijn nog niet toe aan het kwantificeren
van resultaten. Hier wordt de komende periode aandacht aan
besteed. Daarnaast loopt een traject om de ervaringen zoveel
mogelijk te kwalificeren (zie hoofdstuk 3). Daarbij zal worden
nagegaan of de aanpak van de proeftuin werkzame elementen
heeft opgeleverd die geschikt zijn voor nader onderzoek of
bredere implementatie. De proeftuinen geven aan dat een
belangrijk aandachtspunt bij de ontwikkeling is het zicht krijgen
op de ervaringen van kinderen en gezinnen.

•
•
•

In in ieder geval vier van de zes proeftuinen wordt gewerkt
aan het versterken van de lokale (wijk)teams. Hierbij is
aandacht voor systeemgericht werken.
De visie Gefaseerd samenwerken aan veiligheid is in alle zes
proeftuinen omarmd en geïmplementeerd.
Een gezin krijgt zoveel mogelijk een vast gezicht, vanuit het
lokale (wijk)team en in aanvulling daarop vanuit het RVT.
Voor het vastleggen van informatie in het RVT wordt
over het algemeen het informatiesysteem van één van de
betrokken organisaties gebruikt. In ieder geval één proeftuin
werkt met een eigen registratiesysteem. Privacy en
toegankelijkheid voor professionals en kinderen/gezinnen
zijn belangrijke aspecten van de informatievoorziening.
Er loopt daarom een traject om samen met het landelijk
programmateam, proeftuinen en partners de gewenste
gegevensuitwisseling en informatievoorziening uit te
werken.

Actielijn 3: Eenvoudig
‘Bij een gezin met vluchtelingen achtergrond waarbij
onveiligheid speelde, is na onderzoek gebleken dat er sprake
is van volwassenenproblematiek en een woonvraag. Het
resultaat is dat de kinderen bij vader blijven wonen en is er
voor moeder een andere plek is gevonden.’

•

•

•
Door onze expertise te bundelen en samen vasthoudend te
zijn is het gelukt voor moeder met verward gedrag binnen
enkele dagen een woonplek te vinden. Daarmee hebben we
uithuisplaatsing van twee kinderen voorkomen.’

•

Bij vier van de zes proeftuinen is het regionaal
veiligheidsteam (in wording) inmiddels gestart met het
ondersteunen van kinderen en gezinnen.
Het betreft in deze proeftuinen overwegend gezinnen met
(minderjarige) kinderen waarbij de veiligheid in het geding
is. In ieder geval één proeftuin werkt ook met huishoudens
zonder (minderjarige) kinderen waar de veiligheid in het
geding is.
Het RVT werkt onder andere nauw samen met de lokale
(wijk)teams. Afhankelijk van het gezin zijn in deze
proeftuinen verschillende vormen van samenwerking en
regie mogelijk.
De toeleiding gebeurt via de moederorganisaties of via het
lokale (wijk)team. In de proeftuinen worden verschillende
varianten beproefd.

‘Inzet door sterke gemeentelijke lokale teams zorgt
in de proeftuin voor duidelijke teruggang in aantal
ondertoezichtstellingen in deze regio.’

18

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

Rechtsbeschermend en transparant
‘Door de samenwerking binnen ons expertiseteam veiligheid
en het samenspel met de buurtteams hoeven we gezinnen niet
telkens over te dragen: moeder heeft maar één keer haar verhaal hoeven doen. Deze meer menselijke benadering heeft veel
weerstand voorkomen, er is geen informatie verloren gegaan
en we hoefden minder te vergaderen.’

•

•

In een aantal proeftuinen wordt onderzocht hoe
rechtsbescherming van kinderen en volwassenen op een
goede manier kan worden ingericht (onder andere in een
gedwongen kader).
Gezinnen hebben op dit moment nog geen directe toegang
tot hun dossier wanneer sprake is van een gedwongen
kader. Het programmateam onderzoekt hoe dit mogelijk te
maken (zie paragraaf 2.5). In de proeftuin Utrecht werken
de buurtteams, samen met het EVU, in een dossier dat
toegankelijk is voor gezinsleden.

‘Doordat er een vast duo (eventueel samen met het lokale
team) is voor het gezin of huishouden, lukt het beter om
samenwerking met alle gezinsleden op basis van vertrouwen
tot stand te brengen.’

19

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

Bijlage 1
Inrichting van het programma

Kinderen, gezinnen, huishoudens centraal:
samenwerken met ervaringsdeskundigen
Het programma is gericht op kinderen, gezinnen met kinderen
en huishoudens zonder kinderen. Dit betekent dat de vraag: ‘hoe
ziet het proces er uit voor kinderen, jongeren en volwassenen,
kan dit eenvoudiger met voldoende rechtswaarborgen?’ bij elke
stap wordt gesteld. In het programma wordt samengewerkt
met ervaringsdeskundigen. In 2023 wordt de groep
ervaringsdeskundigen uitgebreid tot zes personen.

Professionals (beroepsverenigingen en
organisaties)

op een fundamenteel andere manier gaan werken. Het
programmateam Toekomstscenario vindt het belangrijk om de
beroepsverenigingen hier actief bij te betrekken en zal hiertoe
afstemming zoeken met de beroepsverenigingen.

Proeftuinen en regio’s
Gemeenten geven de samenwerking in het kader van het
Toekomstscenario vorm op de schaal van regio’s. De exacte
schaal van deze samenwerking moet nog verder uitkristalliseren.
In zes proeftuinen wordt nu onder andere het regionaal
veiligheidsteam (RVT) in de praktijk beproefd. In 2023 zijn er elf
proeftuinen.

Het Toekomstscenario vraagt van professionals dat zij

29.

Het bestuurlijk beraad bestaat uit vertegenwoordigers van in ieder geval de RvdK, Jeugdzorg Nederland, LNVT en Associatie wijkteams.

20

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

Programmateam
Het programmateam Toekomstscenario, onder leiding van
een programmadirecteur, ondersteunt in opdracht van de
minister voor Rechtsbescherming, de staatssecretaris van VWS
en de VNG de proeftuinen, gemeenten en waar nodig regio’s
met het opzetten en doorontwikkelen van de gezamenlijk
lerende praktijk. Hiermee kan de inzet worden aangepast
op basis van nieuwe inzichten, successen en verbeteringen.
De programmadirecteur rapporteert periodiek aan de
opdrachtgevers in een opdrachtgeversoverleg.

Governance: bestuurlijk beraad en
opdrachtgeversoverleg
Governance van het programma Toekomstscenario gaat
enerzijds over besluitvorming over stelselvraagstukken en
anderzijds over sturing geven op de ontwikkeling van nieuwe
werkwijzen en uitvoering.
De governance van het programma bestaat daarom uit een
bestuurlijk beraad29 en een opdrachtgeversoverleg (Bestuurlijk
Overleg Rijk-VNG). Het bestuurlijk beraad is de plek waar sturing
wordt gegeven aan de ontwikkeling van nieuwe werkwijzen zoals
opgenomen in het Toekomstscenario. Vraagstukken die de schaal
van een proeftuin of regio overstijgen of die om antwoorden op
landelijk niveau vragen, komen hier op tafel. Deze zien onder
andere op de spanning tussen de behoeften van de proeftuinen
aan voldoende ruimte om het Toekomstscenario ten volle te

beproeven en de grenzen van wet- en regelgeving. En deze
zien ook op de spanning tussen de behoeften van proeftuinen
en regio’s aan maatwerk en de behoefte van de landelijk
georganiseerde organisaties aan uniformiteit. Indien nodig
schaalt het programmateam op naar het bestuurlijk beraad.
De leden van het bestuurlijk beraad agenderen eventuele
knelpunten in wet- of regelgeving, spreken de eigen achterban
aan en dragen de doelen en successen van het programma uit.
Het bestuurlijk beraad maakt waar nodig nieuwe landelijke
(samenwerkings)afspraken en forceert doorbraken. Via het
bestuurlijk beraad worden goede voorbeelden uit de praktijk
waar mogelijk door de verantwoordelijke organisaties vertaald
naar (professionele) normen, die worden nageleefd. Het
bestuurlijk beraad vindt twee tot vier keer per jaar plaats.
Het opdrachtgeversoverleg draagt de verantwoordelijkheid
voor het gehele programma. Het bewaakt de voortgang
en creëert de bestuurlijke en politieke randvoorwaarden.
Besluitvorming over stelselvraagstukken vindt hier plaats. De
partners voeden en adviseren, maar beslissen daarop niet mee.
De drie opdrachtgevers onderhouden hun banden met het veld
en achterban ter ondersteuning van hun rol als opdrachtgever
van het programma. Twee tot vier keer per jaar is er een
opdrachtgeveroverleg met de minister voor Rechtsbescherming,
de staatssecretaris van VWS, en de bestuurlijk portefeuillehouder
van de VNG.

21

Voortgangsrapportage Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming

Toekomstscenario
kind- en gezinsbescherming

Meer informatie:
E-mail: info@toekomstkindengezin.nl
Website: https://www.voordejeugdenhetgezin.nl/
programmas/toekomstscenario-kind-en-gezinsbescherming

November 2022

Voortgangsrapportage
Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming