Monitor
onbedoelde
(tiener)
zwangerschappen
Besluitvorming bij onbedoelde
zwangerschappen: ervaringen van vrouwen,
mannen en inzichten van zorgverleners

Publiekssamenvatting
Regelmatig worden vrouwen onbedoeld zwanger, bijvoorbeeld doordat voorbehoedsmiddelen niet genoeg
beschermen. De keuze om de zwangerschap uit te dragen of af te breken nemen vrouwen vaak zelf met steun van
de partner of van mensen in hun omgeving. Ook zorgverleners zoals verloskundigen bieden steun bij de keuze.
Soms is het maken van een keuze moeilijker. Er bestaan verschillende organisaties die mensen bij de keuze kunnen
begeleiden (GGD’en, Fiom Altra, Fiom Den Haag , Fiom Utrecht en Siriz). Maar dat is bij veel mensen die te maken
krijgen met een onbedoelde zwangerschap niet bekend. Als zij dat wel hadden geweten, had een deel daar gebruik
van willen maken. Er is daarom meer aandacht nodig voor deze mogelijkheid, zowel bij het brede publiek als bij
zorgverleners. Dit blijkt uit de ‘Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen’ van het RIVM.
Bij abortusklinieken hebben zorgverleners minimaal één gesprek met een zwangere vrouw om na te gaan of ze
goed heeft nagedacht over een eventuele abortus. Deze zorgverleners willen meer begeleidende gesprekken kunnen
voeren als vrouwen twijfelen over een abortus. Dan hoeven zij de vrouwen niet naar een keuzehulporganisatie door
te verwijzen en hoeven vrouwen hun verhaal niet opnieuw te vertellen.
Verder blijkt dat er behoefte is aan nazorg bij een onbedoelde zwangerschap of abortus, ook als daarover een bewuste
keuze is gemaakt. Die nazorg is nu beperkt. Er is tijd en geld nodig om de mogelijkheden hiervoor uit te breiden.
Ook ervaren vrouwen en mannen vaak een taboe om te praten over een onbedoelde zwangerschap of abortus.
Zij voelen zich hierdoor soms alleen en weinig gesteund door hun omgeving. Zorgverleners vinden het belangrijk dat
er meer aandacht voor deze onderwerpen komt, bijvoorbeeld via de overheid, het onderwijs en de (sociale) media.
Het RIVM onderzocht hoe onbedoelde zwangerschappen worden ervaren met behulp van interviews met vrouwen
en mannen die dit hebben meegemaakt. Daarnaast zijn groepsgesprekken gehouden met zorgverleners die keuzehulp
bieden of besluitvormingsgesprekken houden in abortusklinieken.

Inleiding
Zevenpuntenplan onbedoelde (tiener)zwangerschappen
Onbedoelde zwangerschappen komen vaak voor [1-4]. Naar
schatting hebben jaarlijks 3% van de mannen en 3% van de
vrouwen in de leeftijd van 25 tot en met 49 jaar te maken
met een onbedoelde zwangerschap. Onbedoeld zwanger
raken kan een ingrijpende en emotionele gebeurtenis zijn,
waarbij de vrouw in kwestie (en haar partner/omgeving)
voor een moeilijke keuze kan komen te staan zoals over het
al dan niet uitdragen van de zwangerschap [5, 6]. Dit was
aanleiding voor het ministerie van Volksgezondheid,

2 | 

Welzijn en Sport (VWS) om in het zevenpuntenplan
‘Onbedoelde (tiener)zwangerschappen’ aandacht te geven
aan de preventie van onbedoelde (tiener)zwangerschappen
en aan de ondersteuning van zwangere vrouwen bij hun
keuze bij een onbedoelde zwangerschap [7]. Daarbij is het
onderscheid tussen onbedoeld, ongepland en ongewenst
soms lastig en kan dit door elkaar lopen (zie Tekstbox 1).
Het RIVM voert op verzoek van het ministerie van VWS
een monitor uit naar dit programma [8, 9].

Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen

Tekstbox 1: Omschrijving ‘onbedoelde, ongeplande en ongewenste zwangerschappen’
Een eenduidige definitie voor het begrip ‘onbedoelde zwangerschappen’ ontbreekt in de wetenschappelijke literatuur.
Onder een ‘onbedoelde zwangerschap’ wordt vaak een ‘ongeplande zwangerschap’ verstaan [7, 10] . Echter, een
ongeplande zwangerschap kan wel bedoeld zijn als er bijvoorbeeld een latent verlangen is naar een kind maar de
zwangerschap niet bewust is gepland. Een ongewenste zwangerschap is van een andere orde waarbij vrouwen niet
zwanger willen zijn. De kern bij onbedoelde, ongeplande en ongewenste zwangerschappen is dat er geen doordachte
keuze voorafgaand aan de zwangerschap is gemaakt of dat risicogedrag (zoals ineffectieve/geen anticonceptie)
resulteerde in een zwangerschap. Een onbedoelde zwangerschap is per definitie ongepland, en kan leiden tot een
gewenste of ongewenste zwangerschap. Het is geen statisch begrip, het kan veranderen gedurende de zwangerschap.

Behoefte aan inzicht in ervaringen
Gedurende de ontwikkeling van de ‘Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen’ zijn enkele lacunes in de kennis
over onbedoelde (tiener)zwangerschappen opgemerkt die
niet door bestaande literatuur of kwantitatief onderzoek te
ondervangen zijn [8]. Het ministerie van VWS heeft het
RIVM gevraagd te onderzoeken hoe onbedoelde zwangerschappen en ondersteuning hierbij worden ervaren (punt 3
uit het zevenpuntenplan). Hiervoor zijn twee onderzoeksvragen geformuleerd:
A. Wat zijn ervaringen van vrouwen en mannen die in de afgelopen
twee jaren te maken hebben (gehad) met een onbedoelde
zwangerschap?
B. Wat zijn ervaringen van zorgverleners rondom de geboden
keuzehulp/besluitvormingsgesprekken bij onbedoelde zwangerschappen?

3 | 

In deze factsheet worden de resultaten van dit onderzoek
beschreven. Allereerst beschrijven we de gevolgde methode
bij onderdeel A. Daarna komen de ervaringen van vrouwen
en mannen aan bod. Vervolgens beschrijven we de methode
voor onderdeel B en worden de ervaringen van zorgverleners
beschreven. De factsheet sluit af met een beschouwing op
de resultaten en suggesties voor verbetering voor toekomstig
beleid.

Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen

Onderzoeksvraag A:
Wat zijn ervaringen van vrouwen en mannen die in
de afgelopen twee jaren te maken hebben (gehad)
met een onbedoelde zwangerschap?

Methode
Voor de dataverzameling zijn semi-gestructureerde interviews gehouden in de periode mei-juli 2021. Vierentwintig
respondenten zijn geworven via een extern wervingsbureau, waarbij het bureau in het beschikbare panel heeft
gezocht naar vrouwen en mannen die in de afgelopen twee jaren met een onbedoelde zwangerschap te maken
hebben gehad. Er is specifiek gezocht naar deelnemers van verschillende leeftijden, met verschillende opleidingsniveaus en die in verschillende woon- en leefomstandigheden verkeerden. Voor de selectie van respondenten is
een mail gestuurd vanuit het wervingsbureau met informatie over het onderzoek aan mensen in het panel die in de
doelgroep zouden kunnen vallen. Zij konden zich aanmelden en moesten daarbij ook enkele vragen invullen. Alle
mensen die zich aangemeld hebben, zijn vervolgens gebeld en met hen is een gesprek over het onderzoek gevoerd.
Pas daarna zijn ze, na hun toestemming, als respondent uitgenodigd en is een interview ingepland. De selectie en de
interviews liepen parallel aan elkaar, zodat de respondenten niet lang hoefden te wachten op het interview. De
interviews vonden online plaats op voorkeursmomenten van de deelnemers. Eén respondent nam zelf contact op
met de onderzoekers nadat deze recent contact had gehad met een GGD voor een keuzehulpgesprek, waarbij dit
onderzoek is genoemd.
De onderzoekers hebben een interviewleidraad opgesteld waarbij de informatiebehoefte, steun en beslissing rondom
de onbedoelde zwangerschap centraal stonden. De volgende onderwerpen kwamen tijdens de interviews aan bod:
(1) zwangerschap, (2) informatie en ondersteuning, (3) omgeving, (4) rol partner/verwekker, (5) beslissing/keuze, (6) rol
van de overheid, en (7) toekomst. De interviews werden online via Microsoft Teams afgenomen door twee onderzoekers,
waarvan één gespreksleider en één notulist was. Voorafgaand aan het interview is toestemming gevraagd voor audioopname. Na afronding van de factsheet zijn de audio-opnames verwijderd. De interviews duurden tussen de 30 en
60 minuten. Een toelichting op de data-analyse wordt beschreven in bijlage 1. Voor deelname aan het interview
ontvingen respondenten een online cadeaubon.

Resultaten
Ervaringen met een onbedoelde zwangerschap
In totaal zijn 25 vrouwen en mannen geïnterviewd die
tussen de 26 en 55 jaar oud waren, waarvan zes met een
migratieachtergrond. Het betrof 19 vrouwen en 6 mannen.
Onder de geïnterviewden waren twee stellen waarbij de
man en vrouw afzonderlijk geïnterviewd werden. Sommige
geïnterviewden zaten in een lange relatie en hadden
meerdere kinderen, andere geïnterviewden waren alleenstaand of in een latrelatie. Twee vrouwen waren zwanger
op het moment van het interview. In zeventien gevallen is
4 |

de zwangerschap uitgedragen, in vijf gevallen is de zwangerschap afgebroken en drie zwangerschappen hebben
geresulteerd in een miskraam. Alle zwangerschappen waren
onbedoeld.
Uit de thematische analyse van deze interviews zijn zes
thema’s naar voren gekomen: (1) ontdekken van de
zwangerschap, (2) keuze uitdragen/afbreken zwangerschap,
(3) partner/verwekker, vrienden en familie, (4) zorg, (5)
beleving zwangerschap, (6) taboe. Elk thema is hieronder
verder beschreven aan de hand van subthema’s.

Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen

1. Ontdekken van de zwangerschap
Eerste reactie: bekomen van de schrik
De geïnterviewden beschrijven hun eerste reactie als
‘schrik’ en ‘shock’. Men was op het moment van het
ontdekken van de zwangerschap niet bewust bezig met
het krijgen van een kind. Ze noemen als oorzaak voor de
zwangerschap dat zij geen (hormonale) anticonceptie
gebruikten en een enkele keer onveilige seks hebben gehad.
Een andere genoemde oorzaak was het condoom dat stuk
ging. Het merendeel van de geïnterviewden geeft hierbij
aan eigenlijk wel te weten dat men dan zwanger kan raken.
Bij twee geïnterviewden die na onveilige seks de morningafter pil hadden genomen, bleek deze niet werkzaam.
Geïnterviewden koppelen in de eerste reactie positieve of
negatieve gedachtes en gevoelens aan de zwangerschap,
wat meestal een eerste idee gaf over of ze de zwangerschap
wilden afbreken of uitdragen.
“De jongste is een verrassing. Het was wel meteen heel erg welkom
maar we moesten bekomen van de schrik. We kwamen net terug
van vakantie en ik was weer net op het werk. Mijn vrouw vertrouwde
het niet en de test bleek positief. Ze belde me daarna op het werk
op. Toen was ik wel even sprakeloos. Ze bleek al negen weken
zwanger. Een combinatie van verbazing maar ook een cadeautje.
Het is een mooi boefje geworden” (man, 37; zwangerschap
uitgedragen).

In enkele gevallen werd de zwangerschap voor een aantal
dagen ontkend. Geïnterviewden gaven dan aan even tijd
nodig te hebben om de situatie te laten bezinken of er even
niet aan te willen denken.
“Ik was in shock, dit kan toch niet?” (vrouw, 40; zwangerschap
uitgedragen).

Eerste actie: contact met zorgverlener
De eerste actie die geïnterviewden vaak nemen is contact
opnemen met een zorgverlener zoals de verloskundige,
gynaecoloog of huisarts. Geïnterviewden die uiteindelijk een
abortus hebben ondergaan, nemen vaak eerst contact op
met de huisarts voor een verwijzing naar de abortuskliniek.
Ook geeft een groot deel aan eerst op internet te hebben
‘gegoogeld’ omdat men vaak niet weet wat de route binnen
de zorg is en om de eerste vragen te beantwoorden.

5 | 

“Waar ga je dan heen, moet je naar een verloskundige of moet je naar
een huisarts?” (vrouw, 36; zwangerschap uitgedragen).

Een onzekere periode
Een deel van de geïnterviewden geeft aan dat ze gevoelens
van angst en onzekerheid ervaarden tijdens de zwangerschap. In sommige gevallen heeft dit te maken met
onwetendheid; de geïnterviewden wisten niet wat hen
te wachten stond met betrekking tot het verloop van de
zwangerschap. Een ander deel gaf aan angst te voelen door
hun gezondheid op dat moment. Zo hadden meerdere
geïnterviewden die onbedoeld zwanger waren te maken
gehad met miskramen en speelde onzekerheid of de
zwangerschap deze keer goed zou gaan.
“Er was meteen een angst of het deze keer wel goed zou gaan”		
(man, 44; zwangerschap werd uitgedragen).

2. Keuze uitdragen/afbreken zwangerschap
Afwegingen rondom keuze: tussen ratio en gevoel
De geïnterviewden hebben soms tijd nodig om alle
afwegingen tussen het behouden en beëindigen van de
zwangerschap op een rij te krijgen. Een enkeling is er
meteen al uit; een geïnterviewde vond dat ook al was de
zwangerschap onbedoeld, het leven zijn eigen weg volgt
en een baby is daarbij welkom.
De geïnterviewden noemen de leeftijd van de vrouw, de
mogelijke uitslag van de NIPT-test of negatieve ervaringen
met een vorige zwangerschap als van belang bij de afweging om de zwangerschap al dan niet uit te dragen. De
financiële situatie, de huidige baan of studie, het gebrek
aan goede huisvesting of het nog bij de ouders inwonen
worden ook genoemd als belangrijke overwegingen
rondom de zwangerschap.
“Mijn partner had dus een grote kinderwens en ik dacht altijd
zwanger worden dat is iets voor later. Maar ja, ik was 32, ik heb een
vaste baan, ik heb een huis. Het was eigenlijk gewoon al later”
(vrouw, 33; miskraam).

Enkele geïnterviewden noemen dat goede woonruimte een
prioriteit moet zijn voor vrouwen die een onbedoelde
zwangerschap hebben. Op dit moment is hiervoor, volgens
een geïnterviewde, niets geregeld.
Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen

De relatie met de partner/verwekker is belangrijk bij de
afweging om de zwangerschap al dan niet uit te dragen.
Als de partner/verwekker geen verantwoordelijkheid wil
nemen voor de zwangerschap en het zorgdragen voor
het kind is dat voor een geïnterviewde een reden om de
zwangerschap af te laten breken. In enkele andere gevallen
kiezen vrouwen ervoor om het kind alleen op te voeden en
de zwangerschap dus uit te dragen. Soms leidt de onbedoelde zwangerschap tot twijfel over de relatie.
“Ik wil blijkbaar geen kindje van jou, dus dan zit de relatie toch niet
helemaal goed” (vrouw, 36; zwangerschap afgebroken).

De mening van belangrijke andere personen in de omgeving zoals overige kinderen in het gezin en de ouders van
de zwangere zijn meestal niet doorslaggevend voor de
geïnterviewden. Een ander element in de afweging is het
beeld dat vrouwen en de partners/verwekkers van zichzelf
hebben waar een kind al dan niet goed in past. Een geïnterviewde noemt dat een kind ten koste kan gaan van de eigen
vrijheid en keuzevrijheid.
Informatievoorziening: behoefte aan informatie voor
maken van goede keuze
Voor het maken van een keuze met betrekking tot het
uitdragen of afbreken van de zwangerschap heeft een deel
van de geïnterviewden geen aanvullende informatie nodig.
Bijvoorbeeld als er eerder zwangerschappen zijn geweest
en er al kinderen in het gezin zijn dan geven geïnterviewden
aan niet op zoek te zijn gegaan naar informatie. Vrouwen
die niet eerder zwanger zijn geweest hebben vaker behoefte
aan informatie.
Hulp bij keuze: onbekendheid met keuzehulp
Bijna alle geïnterviewden weten niet dat er ondersteuning
mogelijk is bij het maken van een keuze bij een onbedoelde
zwangerschap. Een geïnterviewde denkt dat je hiervoor
alleen maar bij een huisarts terecht kan.
“Als ik dat had geweten had ik dat misschien wel gedaan en zo’n
instantie aangesproken” (vrouw, 39; zwangerschap uitgedragen).

Uiteindelijke keuze: visie en gevoelens over abortus
cruciaal in afweging
De opvattingen over abortus spelen een belangrijke rol in
de keuze over het uitdragen of afbreken van de zwangerschap. Hierin kan de geloofsovertuiging meespelen en is
het afbreken van de zwangerschap om die reden geen
optie. Enkele geïnterviewden worstelden met hun geloof
met betrekking tot abortus. Deze vrouwen kregen uiteindelijk onvoorzien te maken met een miskraam of met het
afbreken van de zwangerschap wegens medische redenen
en zo werd de keuze voor hen gemaakt.
“Ja het was ongewenst en ik zat er behoorlijk mee, maar achteraf
gezien dacht ik ‘wat zou ik ermee doen als het toch door was
gegaan?’ En gezien mijn geloofsovertuiging zou ik het houden”
(vrouw, 42; miskraam).

De geïnterviewden noemen het belang van het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen in de keuze voor een abortus.
Sommige geïnterviewden merken daarbij op dat ze een
abortus alleen iets vinden voor andere mensen en niet voor
zichzelf.
“Ik weet dus ook dat ik nooit een abortus zou kunnen laten plegen.
Dat is een gevoel dat diep van binnen zit. Voor andere vrouwen
kan ik me voorstellen dat er redenen zijn om een abortus te doen.
Dat zelfbeschikkingsrecht van vrouwen is belangrijk” (vrouw, 40;
miskraam).

Een geïnterviewde noemt de omstandigheden en het
gebrek aan zorg en liefde dat aan het kind geboden kan
worden als mogelijke reden voor een abortus.
“Ik vind wel, je moet altijd kijken of jij je kindje het leven kan geven
wat jij op dat moment je kindje zou willen geven. En als jij niet
alles kan geven voor je kindje dan is je kindje… dan ben je beter af
zonder je kindje, dan een kindje waar je geen 100% liefde aan kunt
geven” (vrouw, 28; zwangerschap uitgedragen).

Een andere geïnterviewde geeft mee dat, doordat er een
taboe op een onbedoelde zwangerschap heerst, ze het fijn
vindt dat er een anonieme hulplijn is (zie thema ‘Taboe’).
Twee andere geïnterviewden geven aan behoefte te hebben
gehad aan een anonieme hulplijn.

6 | 

Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen

3. Naaste omgeving
Inlichten omgeving: bijna altijd ingelicht
De geïnterviewden lichten hun omgeving vaak aan het
begin van de zwangerschap in. Dit geldt voor zowel
degenen die hebben besloten de zwangerschap uit te
dragen, als voor degenen die besloten hebben de zwangerschap af te breken. Een klein deel heeft langer gewacht met
het inlichten van de omgeving. Onder omgeving worden
veelal partner/verwekker, familie, vrienden en collega’s
benoemd. De geïnterviewden die de zwangerschap hebben
afgebroken vertellen dit niet altijd aan iedereen in de
omgeving. Zo geeft een geïnterviewde aan dat ze het wel
aan vriendinnen en collega’s heeft verteld, maar niet aan
haar moeder.
“Ik dacht om nou mijn moeder een soort van blij te maken met
een dode mus, dat kon ik gewoon niet aan dus dat heb ik niet
gedaan” (vrouw, 36; zwangerschap afgebroken).

Reacties omgeving: na schrik vaak positiviteit
De eerste reactie van de partner/verwekker is overwegend
positief, al gaat er bijna altijd een moment van schrik aan
vooraf. Ook zijn er partners/verwekkers die direct enthousiast
reageren. Sommige partners/verwerkkers leggen de keuze
van het wel of niet afbreken van de zwangerschap bij de
vrouw neer; dit speelt met name bij de geïnterviewden die
besloten hebben de zwangerschap af te breken. De reactie
vanuit de omgeving kan ook negatief zijn. Zo geeft een
geïnterviewde aan dat haar partner het kind absoluut niet
wilde houden, terwijl ze zelf een kinderwens had. Een
andere geïnterviewde zegt dat haar partner negatief
tegenover de zwangerschap stond, maar dat zijn gevoelens
ook konden wisselen in deze tijdsperiode.
“De eerste dagen ging hij nog een beetje alle kanten op. Hij heeft
ook nog een keer tussendoor geroepen “oké, als het bij jou welkom
is, is het bij mij ook welkom.” Maar ik kreeg ’s avonds al appjes van
‘ik ben compleet in paniek en ik neem aan jij ook, we moeten
praten’. Wat er volgde waren heel veel lange en zware gesprekken,
waarin het voor hem steeds groter en erger werd” (vrouw, 41;
zwangerschap uitgedragen).

7 | 

De reacties vanuit de rest van de omgeving op de zwangerschap zijn overwegend positief, ondanks dat de allereerste
reactie vaak als verrast of zelfs als shock wordt beschreven.
Toch zijn er ook negatieve en bezorgde reacties. Zo ervaren
enkele geïnterviewden een negatieve reactie vanuit de
werkgever. Ook wordt er meer dan eens gereageerd met
“nóg een kind?!”, wanneer de geïnterviewde al meerdere
kinderen heeft. Door de omgeving van een geïnterviewde
die nog bezig was met haar opleiding werden zorgen
uitgesproken over het afronden van de opleiding.
“Oh god, en nu? Jij wil opleiding afmaken. Ga je dat kunnen,
ga je dat moeten verlengen... is dat wat je wilt?” (vrouw, 26;
zwangerschap uitgedragen).

Betrokkenheid omgeving: veel steun vanuit partner,
familie en vrienden
De geïnterviewden ervaren veel steun van hun partner/
verwekker, ongeacht of de zwangerschap werd uitgedragen
of afgebroken. Echter, wanneer de geïnterviewde en de
partner/verwekker niet op één lijn zitten omtrent het
uitdragen of afbreken van de zwangerschap, ervaren
geïnterviewden vaker geen steun, maar veel stress vanuit
de omgeving.
“Hij ging er echt heen van ‘yes het wordt weggehaald’ en ik ging er
een beetje naar toe van ‘dit wil ik eigenlijk helemaal niet’. Hij had
me daarna naar huis gebracht met een bos bloemen en een
fruitmand, wat voor mij helemaal niets betekende natuurlijk”
(vrouw, 37; zwangerschap afgebroken).

Vanuit de rest van de omgeving ervaren de geïnterviewden
overwegend veel steun. De meeste steun komt van familie
en vrienden. Deze steun kan zowel mentaal als praktisch
van aard zijn. Zo wordt onder praktische steun onder meer
hulp bij boodschappen en het oppassen op de andere
kinderen benoemd. Enkelen geven aan geen steun vanuit
de omgeving nodig te hebben.

Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen

4. Zorg
Hulpverlening: verloskundige, huisarts en ziekenhuis
bieden steun rondom (keuze) zwangerschap
Onder de geïnterviewden die de zwangerschap hebben
uitgedragen zijn de meest genoemde vormen van hulpverlening gedurende de zwangerschap de verloskundige,
de huisarts en het ziekenhuis. De geïnterviewden zeggen
zowel rondom het maken van de keuze om de zwangerschap wel of niet uit te dragen, als tijdens de zwangerschap
zelf voldoende hulp te hebben ervaren vanuit deze vormen
van zorg en geen behoefte te hebben gehad aan meer
zorgverlening. Eén geïnterviewde heeft gebruik gemaakt
van een telefoonnummer voor extra advies rondom de
keuze voor het uitdragen of afbreken van de zwangerschap.
Een andere geïnterviewde heeft contact gezocht met de
GGD voor ondersteuning en hulp. Vooral de verloskundige
wordt meer dan eens genoemd als grote steun bij het
maken van een keuze.
“Ik heb daar ook hulp bij ingeschakeld, deels de verloskundige heeft
daar ook heel erg bij geholpen. Van ‘maak echt een goede keuze’
en ook een beetje wellicht het objectieve losgelaten en de mens
achter ons gezien” (vrouw, 30; zwangerschap uitgedragen).

Abortuszorg: wisselende ervaringen
Onder de mensen die te maken hadden met abortuszorg
komen wisselende ervaringen naar voren. Een aantal
geïnterviewden zegt de abortuskliniek als zakelijk te hebben
ervaren. Andere geïnterviewden ervaren de zorg als goed,
met als pluspunt de vriendelijkheid van de medewerkers.
Eén geïnterviewde zegt een goede ervaring te hebben
gehad, maar dat het proces wel erg makkelijk was. Hierbij
doelt de geïnterviewde op dat haar één keer werd gevraagd
of ze de zwangerschap echt wilde afbreken, waarna meteen
werd overgegaan op uitleg van de procedure. De geïnterviewde vindt dit voor haarzelf oké, maar betwijfelt of een
jongere doelgroep er voldoende over nagedacht heeft en
daarmee het proces niet te snel gaat.
“Ik vond het goed, maar appeltje eitje. … Maar je hebt natuurlijk
ook meisjes van 18, die maken een keuze met ik denk misschien wel een
hele andere achterliggende gedachte. Voor die meiden denk ik wel dat
de drempel veel te laag is. Omdat ik me dan wel afvraag: hebben ze er
wel goed over nagedacht. Ik als volwassen persoon, met natuurlijk veel
meer ervaring dan een 18 jarige, weet ik waarvoor ik het doe en waar ik
voor sta. Maar bij zo’n meisje van 18 vraag ik me af of ze weloverwogen
besluiten maakt en wat voor impact dat heeft op haar verdere leven”
(vrouw, 37; zwangerschap afgebroken).

8 | 

Door de geïnterviewde wordt daarom geopperd om jonge
vrouwen meer psychische begeleiding te bieden, zoals hulp
op maat in de verplichte vijf dagen bedenktijd tussen het
eerste gesprek en de abortus. Ook zoeken geïnterviewden
informatie over abortus op internet op, maar het blijkt vaak
lastig de gewenste informatie te vinden. Meerdere geïnterviewden geven daarom aan behoefte te hebben aan betere
informatievoorzieningen rondom abortus, zoals meer
voorlichting en een overkoepelende website met alle
benodigde informatie (waar kan je heen, waar moet je
rekening mee houden, wat is het stappenplan, belangrijke
vragen en overwegingen, etc.). Een dergelijke website zou
mogelijk vanuit de overheid opgezet kunnen worden.
Ook over de periode na de abortus worden wisselende
ervaringen genoemd. Een paar geïnterviewden ervaren
opluchting en rust, al was hier niet altijd direct sprake van.
Zo zegt een geïnterviewde zich in eerste instantie leeg te
voelen, letterlijk en figuurlijk, maar bij het weerzien van
haar partner veranderde dit gevoel in rust. Eén geïnterviewde heeft veel spijt van haar keuze en zegt er nooit vrede
mee te kunnen hebben dat ze de zwangerschap heeft
afgebroken.
Nazorg soms beperkt
De geïnterviewden geven aan dat ze de nazorg soms
beperkt vinden, voornamelijk na een abortus of een
miskraam. Ten aanzien van abortus zeggen de geïnterviewden dat je vooral zelf initiatief moet nemen wanneer je
behoefte hebt aan nazorg.
“Ik kreeg geloof ik wel een folder mee met dat als ik erover wilde
praten, dan kon ik contact opnemen. Of naar de huisarts” (vrouw,
44; zwangerschap afgebroken).

Rondom abortus wordt geopperd om standaard nazorg te
bieden waarin wordt nagegaan of het goed gaat, in plaats
van dat mensen zelf de hulp op moeten zoeken.
“Een beetje zoals slachtofferhulp, het komt ook vanuit hun om te
vragen of alles goed is in plaats van dat je het zelf moet opzoeken”
(man, 28; zwangerschap afgebroken).

Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen

Invloed COVID-19 pandemie: impact op meerdere
vlakken
De COVID-19 pandemie heeft voor de geïnterviewden
invloed gehad op de zorg. Afspraken met hulpverleners
zoals de huisarts en verloskundige gingen niet door en/of
de partner mocht niet mee naar afspraken. Een geïnterviewde zegt het gevoel te hebben dat haar partner minder
betrokken is geweest bij de zwangerschap doordat deze
niet mee mocht naar de echo’s. Een mannelijke geïnterviewde geeft aan dat door de COVID-19 pandemie de
bevalling extra spanning meebracht, doordat de partner
enkel met een negatieve COVID-19 testuitslag aanwezig
mocht zijn.
“Al die protocollen natuurlijk, dat zijn dingen die toch spanning
geven. Zo van ‘hey, dit komt er ook bij” (man, 55; zwangerschap
uitgedragen).

Verbintenis met kind: band creëren tijdens zwangerschap
soms moeilijk
Niet elke geïnterviewde die de zwangerschap uitdraagt
voelt meteen een band met het kind gedurende de zwangerschap. Meerdere geïnterviewden geven aan moeite te
hebben een band op te bouwen met hun kind tijdens de
zwangerschap. De band met het kind komt bij iedere
geïnterviewde wel na de geboorte; bij sommigen is dit
meteen en bij anderen moest de band groeien.
“Dat gevoel van ‘ik wil de zwangerschap voldragen’, echt dat willen
willen, heb ik nooit tijdens mijn zwangerschap gekregen. Pas toen
de baby er was en ik hem vasthield, toen kwam pas een gevoel bij
hem. Daarvoor kon ik het niet opbrengen” (vrouw, 37; zwangerschap uitgedragen).

6. Taboe
5. Beleving zwangerschap
Mentale gezondheid onder druk
Een aantal geïnterviewden benoemt de ervaringen met hun
mentale, (psychische) gezondheid tijdens de zwangerschap.
De ervaringen met een verminderde mentale gezondheid
zijn wisselend: soms is het enkel rondom het ontdekken
van de zwangerschap, soms gedurende de hele zwangerschap en soms ook nog na de geboorte. Een enkele
geïnterviewde heeft los van de zwangerschap te kampen
met mentale problemen in de vorm van depressieve
klachten, wat extra belastend werd tijdens de zwangerschap. Genoemde redenen voor een minder goede ervaren
mentale gezondheid zijn het gevoel het kind niet te willen,
een partner die niet achter de zwangerschap staat en de
aanwezigheid van mentale problemen voorafgaand aan de
zwangerschap.
“Ik kon ’s avonds niet slapen en elke dag sleepte ik me weer voort.
En af en toe dacht ik ook van na ja, als ik het kindje niet voel dan
prima weet je wel, dan is het toch vanzelf weg. Dat gevoel had ik
ook af en toe. … Ik ben nu harstikke blij met haar, dat ze geboren is
en gezond is. Ze maakt ons leven compleet, maar op dat moment
stond ik er niet zo in” (vrouw, 39; zwangerschap uitgedragen).

9 | 

Onbedoelde zwangerschap: meer aandacht nodig voor
alle leeftijdsgroepen
Rond onbedoelde zwangerschappen heerst volgens de
geïnterviewden een taboe. Er wordt weinig over gepraat
in de omgeving. Geïnterviewden vinden dat er vanuit de
overheid weinig aandacht voor is en dat de aandacht die er
wel is voornamelijk gericht is op tienerzwangerschappen.
Dit terwijl geïnterviewden aangeven dat onbedoelde
zwangerschappen niet alleen onder tieners spelen en ze
zich dan ook niet associëren met deze groep. Een suggestie
die vanuit de geïnterviewden wordt gegeven is meer
bewustwording te creëren dat een onbedoelde zwangerschap onder alle leeftijden kan voorkomen. Het zou volgens
geïnterviewden goed zijn dit op verschillende plekken
zichtbaar te maken zowel via flyers als via sociale media,
waarbij verhalen gedeeld worden door mensen die hetzelfde meemaken.
“Het is echt wel een onderwerp die een beetje taboe blijft of lijkt.
Ik bedoel, als ik in mijn omgeving hoor van ik ben ineens zwanger
geraakt, er zijn heel veel mensen die het meemaken denk ik.
Maar ze praten er niet over, het gaat de doofpot in” (vrouw, 39;
zwangerschap uitgedragen).

Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen

Abortus: meer voorlichting en informatievoorziening
gewenst
Ook zeggen meerdere geïnterviewden dat er nog altijd een
taboe op abortus heerst. Een aantal geïnterviewden praat
daarom zelf niet of weinig met anderen over hun eigen
ervaring met abortus. Anderen praten er wel over, ondanks
hun gevoel dat er een taboe op abortus heerst, met als
reden dat het een weloverwogen keuze is geweest en men
zich daarvoor niet hoeft te schamen. Geïnterviewden
zouden het goed vinden als het taboe op abortus wordt
doorbroken, bijvoorbeeld door betere voorlichting en
informatievoorziening.

10 | 

“Ik hoorde daarna pas toen ik het tegen mensen vertelde, want ik ben
een vrij open persoon, maar daarna hoorde ik dus pas ook van andere
meiden van ‘ja, ik heb het ook een keer laten doen’. En die hebben dat
nooit verteld. Dus daaraan merkte ik wel van oké, dat is wel een groot
taboe waarschijnlijk” (vrouw, 36; zwangerschap afgebroken).

Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen

Onderzoeksvraag B:
Wat zijn ervaringen van zorgverleners rondom de geboden
keuzehulp/besluitvormingsgesprekken bij onbedoelde
zwangerschappen?

Methode
Voor onderdeel B zijn in mei tot juli 2021 vier focusgroepen gehouden met zorgverleners die keuzehulp bieden of
betrokken zijn rondom de besluitvorming van een onbedoelde zwangerschap. Homogene focusgroepen, met deelnemers van vergelijkbare organisaties, zijn gevormd zodat iedereen vrij kon spreken over zijn/haar ervaringen en er meer
diepgang in de discussie bereikt kon worden. De deelnemers zijn geworven via bestaande netwerken van de onderzoekers en via de leden van de klankbordgroep van de ‘Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen’. De eerste twee
focusgroepen bestonden uit zorgverleners die keuzehulp bieden vanuit de GGD en vanuit Fiom Altra (acht deelne
mers). De derde focusgroep bestond uit zes zorgverleners die werken in de abortuszorg (abortusartsen / verpleegkundigen) en de vierde focusgroep bestond uit vijf maatschappelijk werkers die keuzehulp bieden via Siriz. Alle
deelnemers aan de focusgroepen voeren keuzehulp- of besluitvormingsgesprekken uit en hebben daarnaast ook
andere taken, bijvoorbeeld op het gebied van preventie en voorlichting, bij de ondersteuning van zwangere vrouwen
of in de abortuszorg. Per focusgroep waren drie tot zes deelnemers aanwezig; in totaal hebben 19 mensen deelgenomen. De focusgroepen werden online gehouden via Microsoft Teams met twee onderzoekers, waarvan één gespreksleider en één notulist was.
De focusgroepen werden gehouden aan de hand van een vooropgestelde gesprekshandleiding waarbij keuzehulp /
besluitvorming en mogelijke suggesties voor verbetering centraal stonden. Onderwerpen die aan bod kwamen waren:
(1) het proces en organisatie van de keuzehulp/besluitvorming, (2) de invloed van de COVID-19 pandemie op dit
proces, (3) positieve en negatieve ervaringen van de keuzehulp- of besluitvormingsgesprekken en (4) verbeterpunten.
Tijdens de focusgroepen werd interactief gewerkt met online post-its (Softwaretool MURAL) om ideeën te verzamelen. Aan de deelnemers van de focusgroepen is voorafgaand aan de focusgroep toestemming gevraagd voor audioopname van het online gesprek. Na afronding van de rapportage zijn de audio-opnames verwijderd. De focusgroepen
duurden gemiddeld 90 minuten. Een toelichting op de data-analyse wordt beschreven in bijlage 1.

Keuzehulp- en besluitvormingsgesprekken, wat houden
deze in?
Bij keuzehulpgesprekken worden vrouwen en eventuele
partners/verwekkers begeleid in het maken van een keuze
ten aanzien van een onbedoelde zwangerschap. Keuzehulp
wordt geboden door geregistreerde keuzehulpverleners die
werkzaam zijn bij Fiom Altra, Fiom Utrecht, FIOM Den Haag,
Siriz en de centra voor seksuele gezondheid van de GGD
(sense). Keuzehulpaanbieders kunnen zich jaarlijks aanmelden bij de Open House Keuzehulp en iedereen die aan de

11 | 

kwaliteitseisen voldoet wordt hiervoor toegelaten en kan
de kosten van keuzehulp declareren bij VWS.
Vanuit de Wet Afbreking Zwangerschap heeft de abortusarts een verplichting om na te gaan dat de vrouw haar
keuze goed heeft overwogen en vrijwillig maakt. Dit is een
zogenaamd besluitvormingsgesprek. Dit geldt ook voor de
huisarts die een verwijzing verzorgt voor een abortuskliniek.
Dit maakt de gesprekken bij een huisarts of kliniek in aard
anders dan de gesprekken bij een keuzehulpverlener.

Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen

Resultaten
Uit de analyse van de focusgroepbijeenkomsten kwamen
vijf thema’s naar voren: (1) rol van de zorgverlener,
(2) organisatie van de zorg, (3) de rol van COVID-19,
(4) positieve aspecten van keuzehulp, (5) negatieve
aspecten van keuzehulp en mogelijke oplossingen hiervoor.
Deze komen hieronder aan bod en worden beschreven aan
de hand van subthema’s.

1. Rol van de zorgverlener
Hulp aan cliënten is veelzijdig en objectief
Zorgverleners geven aan dat hun rol veelzijdig is, waarbij ze
noemen dat ze er voor iedereen zijn. Ze proberen iedere
situatie objectief te observeren en goed te luisteren naar de
cliënt. Sommige zorgverleners geven aan cliënten een
spiegel voor te houden en kijken met hen vanuit verschillende kanten naar de situatie rondom de onbedoelde
zwangerschap. Dit geldt voor zowel zorgverleners die
keuzehulp als abortuszorg bieden.
“Je helpt namelijk de ander om te reflecteren. Zelf doe je heel weinig
maar je laat hen nadenken en helpt anderen om tot een keuze te
komen” (Focusgroep 2).

Daarbij geven de zorgverleners aan dat mensen vaak in een
lastig parket zitten. Zo voelen zij zich soms erg alleen of
dringt de tijd omdat de zwangerschap al verder gevorderd
is en een eventuele afbreking van de zwangerschap binnen
een bepaalde periode dient te gebeuren. Zorgverleners
geven aan dat er na een eerste gesprek vaak nog geen
oplossing is voor alle problemen maar dat de cliënt wel
weer een beetje op weg is geholpen.
De zorgverleners vinden dat je onpartijdig en neutraal moet
zijn. In alle focusgroepen kwam dit aspect naar voren.
Ze lichten toe dat ze cliënten zo goed mogelijk laten voelen
dat iedere keuze die gemaakt wordt goed is: of cliënten
nu besluiten hun zwangerschap af te laten breken of deze
uit te dragen. Een aantal zorgverleners werkt bij een
organisatie met christelijke waarden (genaamd Siriz).
Meer informatie over de christelijke waarden van Siriz is te
vinden via: https://www.siriz.nl/over-siriz.

12 | 

“Wat ik terug hoor van mensen is dat het een plek is zonder oordeel.
Hier kunnen de mensen alles zeggen, hier zien we ménsen.
Ze gaan met rechtere rug de deur uit” (Focusgroep 1).

2. Organisatie van de zorg
Route naar keuzehulp is vergelijkbaar tussen
keuzehulporganisaties
De procedure rondom keuzehulp is bij de keuzehulporganisaties zeer vergelijkbaar. Vaak neemt een cliënt die behoefte heeft aan keuzehulp eerst contact op met Fiom, waarna
deze de cliënt doorverwijst naar de keuzehulporganisatie
naar keuze. Een enkele keer melden cliënten zich rechtstreeks bij de keuzehulporganisatie of via een andere
zorgverlener zoals de huisarts of de verloskundige. Binnen
de keuzehulporganisaties in verschillende regio’s wordt
vervolgens overlegd welke zorgverlener beschikbaar is om
de hulpvraag op te pakken.
De meeste zorgverleners geven aan dat er tenminste één
keuzehulpgesprek is waarna een tweede gesprek altijd
mogelijk is. Als dit gewenst is wordt dit op korte termijn
gepland. Ook is eventueel een derde gesprek mogelijk.
Soms gaat het niet alleen om face-to-face gesprekken maar
is het een mix van face-to-face met telefonisch contact en/
of beeldbellen. Dit laatste komt voor sinds de COVID-19
pandemie. Regelmatig is bij het tweede gesprek de partner
aanwezig. Sommige zorgverleners hebben altijd na het
eerste gesprek een nabelgesprek, anderen als de cliënt
hierom vraagt.
Er zijn verschillende gesprekstechnieken die gebruikt
worden door keuzehulpverleners. Sommige zorgverleners
geven aan tijdens het keuzehulpgesprek de zogenaamde
‘stoelenmethode’ te gebruiken. Daarvoor gebruik je drie
stoelen waarbij iedere stoel staat voor een bepaald type
beslissing over de onbedoelde zwangerschap.
“Je zet 3 stoelen neer voor de vrouw. 1 stoel staat voor zwangerschap
uitdragen en wat dit betekent voor de zwangere, hoe voelt dit en
bijvoorbeeld hoe ziet je leven eruit over 5 jaar, bij de tweede stoel
staat de vrouw stil bij de keuze voor de abortus, de derde stoel staat
voor de adviesstoel en kunnen vrouwen vooruitlopen op hun
beslissing. Hierdoor komen de vrouwen goed bij hun gevoel, dit is
bijzonder om te zien. Het is een mooie methode” (Focusgroep 1).

Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen

Besluitvormingsgesprekken binnen de abortuszorg: vaak
is de keuze al gemaakt
Binnen de abortuszorg is het anders geregeld. Mensen
melden zich rechtstreeks bij de abortuskliniek of hebben
een verwijzing, bijvoorbeeld van de huisarts. Zorgverleners
geven aan dat cliënten vaak al een duidelijke keuze hebben
gemaakt. In dat geval is er geen behoefte aan een keuzehulpgesprek. Indien er door de zorgverleners twijfel wordt
opgemerkt bij de cliënt voeren zij wel een besluitvormingsgesprek of verwijzen ze door naar Fiom of een keuzehulporganisatie.
“Iemand komt binnen en maakt een afspraak. Meldt zich bij de
balie. De arts of verpleegkundige haalt deze persoon op voor een
echo. Soms hebben de cliënten een gesprek met een verpleegkundige maar in ieder geval met een arts. De meeste mensen hebben al
voor ogen wat ze willen, dat check je. Als er twijfels zijn dan maak
je een nieuwe afspraak of verwijs je door voor keuzehulpgesprekken” (Focusgroep 3).

De zorgverleners benoemen dat zodra er maar enige twijfel
is, ze de vrouwen vragen wat ze nodig hebben om een
beslissing te maken en wat hen hierbij kan helpen. In dat
geval verwijzen ze vrouwen door naar een andere organisatie.
Vrouwen geven daarbij vaak aan dat ze liever niet opnieuw
hun verhaal aan een andere zorgverlener, bij een andere
organisatie, willen vertellen. De zorgverleners vanuit de
abortuszorg vinden het soms vervelend dat zij zelf niet de
aanvullende keuzehulp kunnen bieden en de vrouwen naar
een keuzehulporganisatie of Fiom moeten verwijzen. Ze
geven aan dat zulke keuzehulpgesprekken niet gefinancierd
worden voor de abortuskliniek.

3. De invloed van COVID-19 op de keuzehulp- en besluitvormende gesprekken
De zorg moest door
Vóór de COVID-19 pandemie vonden alle gesprekken op
locatie plaats, m.u.v. Siriz die ook gebruik maakt van een
chatfunctie. De pandemie heeft voor de GGD’en de mogelijkheid geopend om ook op een andere wijze contact te
hebben met cliënten, zoals telefonisch, via beeldbellen of
via een online meeting. De zorgverleners geven aan dat dit
voordelen biedt. Het scheelt veel reistijd en de gesprekken
zijn flexibeler in te plannen en dat vinden cliënten prettig.

13 | 

“Voor COVID kwam iedereen standaard op de GGD, dat was wel het
verzoek, ook vanuit ons. Als iemand iets anders wilde, kon dat
wel, maar had niet de voorkeur. Maar nu bevalt telefonisch ook zo
goed dus zou je de keuze wel kunnen voorleggen” (Focusgroep 1).

Een online gesprek met de partner erbij wordt wat lastiger
ervaren door de zorgverleners. Een ander nadeel dat wordt
benoemd is het gebrek aan inzicht in non-verbale communicatie in de gesprekken. Zorgverleners van GGD’en geven
aan dat er van april tot einde zomer 2020, tijdens de eerste
lockdown, minder cliënten een beroep deden op keuzehulp.
Mogelijk zagen mensen, vooral jongeren, elkaar minder
vaak, waren er minder feestjes en daardoor minder
onbedoelde zwangerschappen. Dit beeld wordt niet
herkend door zorgverleners bij andere organisaties.
Zorgverleners vanuit de abortusklinieken geven aan dat
voor de abortuszorg de COVID-19 pandemie heftig was,
zeker in het begin. Er was daardoor minder tijd voor de
begeleiding van vrouwen en voor de partner. Een zorgverlener
geeft aan dat COVID-19 in enkele gevallen meer drempels
heeft gegeven om abortushulp te zoeken maar dat voor het
grootste deel de abortuszorg gewoon is doorgegaan, zelfs
voor mensen die met COVID-19 besmet waren. Het vergde
veel van alle medewerkers. De zorgverleners geven ook aan
dat de abortuszorg niet uitgesteld kón worden. Ongewenst
zwangeren willen, als ze een keuze gemaakt hebben, niet
onnodig lang(er) wachten alvorens ze geholpen worden.
Het is medische zorg die niet zomaar uitgesteld of afgeschaald kan worden.
“We zijn niet afgeschaald en hebben keihard doorgewerkt.
Videobellen hebben we soms toegepast. Gelukkig is iedereen nu
bijna gevaccineerd. Hierdoor kan de begeleiding ook weer
uitgebreider gegeven worden. Hier past een compliment voor alle
medewerkers, want abortuszorg stond niet bovenaan de lijstjes”
(Focusgroep 3).

Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen

4. Positieve aspecten van de keuzehulpverlening en abortuszorg
Zorg op maat
Zorgverleners geven aan dat vrouwen en eventuele
partners/verwekkers die een beroep doen op keuzehulp
snel terecht kunnen en op diverse manieren contact kunnen
leggen. Afgestemd op de wensen van de vrouw en partner/
verwekker kan dat in de meeste gevallen telefonisch,
face-to-face, in een online gesprek of via de chat. De
openingstijden zijn ruim; als vrouwen na hun werk een
afspraak willen dan kan dat in veel gevallen. Ook binnen de
abortusklinieken is er zorg op maat. Er wordt gekeken welke
hulpvragen vrouwen hebben en wat ze nodig hebben op het
specifieke moment. Zo krijgen vrouwen bij twijfel over hun
keuze altijd meer bedenktijd, ze krijgen een extra gesprek of
worden verwezen naar een keuzehulpverlener.
De deelnemers waarderen de trainingen en steun vanuit
Fiom. Daarnaast verwijst Fiom goed door naar de keuzehulporganisaties als een cliënt zich bij Fiom meldt. Er wordt
aangegeven dat Fiom een neutrale partij is, wat ook als
positief wordt ervaren.
Kwaliteit van zorg is hoog
Als het gaat om de werkbeleving geven de zorgverleners
aan de afwisseling in het werk erg te waarderen. Ook is er
tevredenheid over de kwaliteit van de zorg die zij kunnen
leveren. In de abortuszorg zijn de zorgverleners ook
tevreden over de zorg:
“In Nederland kunnen we iets unieks, de instrumentele kant is
perfect geregeld met jarenlange ervaring. Daar zijn we trots op”
(Focusgroep 3).

Zorgverleners geven aan dat ze de samenwerking met
collega’s als prettig ervaren. In de abortuszorg wordt
aangegeven dat er een goede samenwerking is binnen de
klinieken. Ook hebben de zorgverleners die keuzehulp
bieden het gevoel dat hun werk gewaardeerd wordt en
zinvol is.
“Het zijn gesprekken die je nooit meer vergeet. Je hebt het gevoel
dat je iets bereikt samen, dat is heel bijzonder op een belangrijk
moment in iemands leven. Een kijkje in iemands leven. Het voelt
als heel waardevol, het geeft voldoening en is uitdagend”
(Focusgroep 2).

14 | 

Hulp aan cliënten: onafhankelijke hulp waarmee cliënten
verder kunnen
Met betrekking tot de hulp die zij bieden aan de cliënten
wordt ‘empowerment’ en het ‘in eigen kracht zetten van de
cliënt’ meerdere keren genoemd. Hierbij stellen de deelnemers
dat ze cliënten handvatten reiken om hen te helpen om
weer in hun eigen kracht te komen te staan. Hierbij wordt
bijvoorbeeld genoemd dat de zorgverleners cliënten helpen
om meer inzicht te krijgen in de situatie:
“Je moet op zoek naar de angel in het geheel, het pijnpunt van waar
de vrouw in zit. Op een bepaalde manier ga je de vrouw helpen om
meer inzicht te geven, het pijnpunt op te sporen, waar is iemand
bang voor, ook naar de partner, en de omgeving, de steunpilaren.
Je helpt de ander te ordenen, te ontrafelen wat er allemaal een rol
speelt” (Focusgroep 2).

De zorgverleners willen een veilige ruimte creëren waarin
het onderwerp besproken kan worden en waar geen ‘goed’
of ‘fout’ telt. Daarbij vinden de zorgverleners het belangrijk
dat ze onafhankelijk en neutraal zijn.
“Je probeert dat ze weer bij hun eigen perspectief terecht te komen.
Andere mensen hebben vaak een mening hierover. Soms zijn dit
ook aannames die de vrouwen hebben over andere mensen.
Misschien kun je soms wel een vraagteken zetten onder de
aannames die soms in de hoofden zitten van mensen. Dit wordt
gewaardeerd door cliënten. Je bent onafhankelijk, en geeft
informatie. Je gaat na hoe de cliënten zich tot deze informatie
verhouden” (Focusgroep 4).

De zorgverleners benoemen ook dat het positief is als de
partner/verwekker betrokken wordt tijdens de keuzehulpgesprekken. Ze geven aan dat tijdens een gesprek met een
zorgverlener partners beter naar elkaar lijken te luisteren
dan in de thuissituatie. De abortuszorgverleners noemen
het belang van het bieden van een luisterend oor. Mensen
kunnen soms nergens anders terecht vanwege het taboe op
abortus.
“De professionaliteit die we op meerdere gebieden hebben; een
luisterend oor, soms juist weer wat luchtigheid, het onderwerp
anticonceptie. Hierdoor wordt een abortus voor de mensen
draaglijk. We zijn allemaal ervaren medewerkers” (Focusgroep 3).

Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen

5. Negatieve aspecten en mogelijke
oplossingen
De organisatie en financiering van de zorg: vindbaarheid
en nazorg kan beter
Zorgverleners geven aan dat er volgens hen weinig bekendheid is met betrekking tot de keuzehulp onder de bevolking,
maar ook onder ketenpartners en met name onder huisartsen. Ze menen dat het voor cliënten niet altijd duidelijk is
hoe ze bij een keuzehulporganisaties terecht kunnen
komen. Er zijn verschillende kanalen waaruit cliënten de weg
zouden moeten kunnen vinden naar keuzehulpverleners,
maar deze zijn niet altijd vindbaar volgens de zorgverleners.
Daarnaast wordt genoemd dat cliënten erg zelfredzaam
moeten zijn om de keuzehulp te vinden.
“Betere zichtbaarheid bij de vrouwen zelf zou ook wel goed zijn.
Er komt waarschijnlijk maar een topje van de ijsberg bij ons”
(Focusgroep 1).

Als mogelijke oplossing dragen de zorgverleners aan dat er
meer voorlichting nodig is rondom de verschillende
organisaties die werkzaam zijn binnen de keuzehulp- en
besluitvormingsgesprekken. Daarbij is het van belang het
netwerk in beeld te hebben en een sociale kaart hiervoor te
kunnen inzetten. Ook wordt een aanvullende campagne
vanuit VWS als optie aangedragen. Daarbij wordt wel
genoemd dat het van belang is om de taboe rondom
abortus en onbedoelde zwangerschappen te doorbreken
(zie verder het thema taboe).
De zorgverleners geven ook aan dat soms de praktische
organisatie, zoals voldoende goede locatievoorzieningen
voor een persoonlijk gesprek, verbeterd kan worden.
Daarnaast geven zorgverleners aan dat de vereisten voor
financiering en administratie als intensief worden ervaren.
Een mogelijke oplossing die hiervoor wordt aangedragen is
om te gaan werken met vaste tarieven. Nu zit bijvoorbeeld
de scholing in de declaratie van de gesprekken verwerkt.
Een suggestie van de deelnemers is om dit apart te financieren.
“De administratie voelt een beetje als wantrouwen omdat je elke
punt en komma moet verantwoorden” (Focusgroep 1).

15 | 

Financiering rondom abortuszorg en keuzehulpgesprekken
wordt als een knelpunt gezien door de zorgverleners.
Abortuszorgverleners dragen aan om aanvullende erkende
keuzehulpgesprekken binnen de abortuszorg te mogen
organiseren zodat ze hiervoor niet hoeven door te verwijzen
naar andere organisaties. Nu maakt het besluitvormingsgesprek vaak onderdeel uit van de intake van de cliënt. Bij veel
twijfel verwijzen zorgverleners cliënten door naar erkende
keuzehulporganisaties omdat er binnen de abortuszorg
geen geld en ruimte is voor keuzehulp.
Een ander probleem is volgens de zorgverleners het gebrek
aan voldoende nazorg, zowel na een abortus als na een
keuzehulpgesprek. Ook is genoemd dat er geen financiële
ruimte is voor extra gesprekken en het inhuren van een
tolk als dat nodig is. Volgens de zorgverleners zou nazorg
gestandaardiseerd moeten worden en is meer financiering
hiervoor de oplossing.
“Dat is zo apart terwijl het wel een belangrijk stukje van je werk kan
zijn. Hier zouden wij of ook psychologen een rol kunnen hebben.
Dat is jammer. Je zou bijvoorbeeld meer tijd willen hebben om
uitgebreider bij de anticonceptie willen staan. Dit is deels
wegbezuinigd. Meer geld is hiervoor nodig” (Focusgroep 3).

De chatfunctie die bij bepaalde keuzehulporganisaties
wordt gebruikt, is ook beperkt doordat er geen financiering
voor is. Hierdoor zijn er geen mogelijkheden om extra hulp
in te zetten als vragen iets verder reiken dan keuzehulpvragen.
Posities van de organisaties: transparantie is belangrijk
Uit de focusgroepgesprekken komt naar voren dat er soms
zorgen onder de zorgverleners zijn over hoe andere partijen
hun werk doen. Een aantal zorgverleners gaf aan signalen te
hebben gekregen dat abortusklinieken sturend en moeilijk
benaderbaar zijn. Anderzijds wordt door sommige zorgverleners twijfel uitgesproken over de neutrale positie van
bepaalde keuzehulporganisaties en geven sommige
abortuszorgverleners aan dat ze het gevoel hebben weinig
gewaardeerd te worden binnen de zorg.
“Je weet niet wat er in spreekkamer besproken wordt.
Hoe transparant is de keuzehulp? Ik weet het gewoon niet.
Hier moet iedereen scherp op blijven” (Focusgroep 1).

Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen

“Van niet erkende keuzehulp weten we niet veel. Ze doen ook vaak
mooi werk maar hoe onafhankelijk is het? Daar moeten we over in
gesprek blijven” (Focusgroep 1).

Ook wordt aangehaald dat het van belang is om transparant
te blijven en het debat open te houden rondom keuzehulp
en abortuszorg. Samenwerking en onderlinge intervisiemomenten kunnen hierbij helpen.
“Dat is een eerste stap om met elkaar in gesprek te komen. En ik
hoop dat vanuit VWS ook de eisen voor transparantie en onafhankelijkheid blijven. Dat is de basis. Dit mag nog wel wat aangescherpt worden” (Focusgroep 1).

“Mannen moeten hun eigen verantwoordelijkheid pakken…
het is een domme actie om de verantwoordelijkheid helemaal bij
de vrouw te laten. Ik bedoel dus ook betere voorlichting voor de
mannen” (Focusgroep 4).

De zorgverleners benadrukken het belang van het doorbreken van het taboe rondom onbedoelde zwangerschappen
en abortus door beide onderwerpen meer bekendheid te
geven onder zowel de bevolking als ketenpartners. Meer
voorlichting wordt als oplossing gegeven door bijvoorbeeld
meer feitelijk juiste en neutrale aandacht te besteden aan
onbedoelde zwangerschappen en abortus in soaps en op
social media.

Taboe: meer bekendheid is nodig
De zorgverleners geven aan dat er een taboe heerst op
zowel onbedoelde zwangerschappen als op abortus.
Daarnaast wordt aangegeven dat het beeld dat over
onbedoelde zwangerschappen is gevormd ook vaak onjuist
is, namelijk als een probleem van de vrouw die dit treft.
Daarbij is ook de verantwoordelijkheid van de man van
belang.

16 | 

Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen

Beschouwing
In dit onderzoek hebben we aan de hand van interviews
onderzocht wat de ervaringen zijn van vrouwen en mannen
die te maken hebben gehad met een onbedoelde zwangerschap. Daarnaast hebben we tijdens focusgroepbijeenkomsten,
positieve en negatieve ervaringen verzameld van zorgverleners
die keuzehulp bieden of betrokken zijn rondom de besluitvorming van een onbedoelde zwangerschap. Daarbij werden
ook mogelijke oplossingen genoemd. De interviews en
focusgroepen hebben suggesties voor verbetering rondom
keuzehulp en besluitvormingsgesprekken opgeleverd die
hieronder worden besproken.
Steun voornamelijk vanuit eigen omgeving en reguliere
zorg; de bekendheid met keuzehulp lijkt beperkt
Vrouwen en mannen die te maken hebben met een
onbedoelde zwangerschap geven aan vaak zelf tot de
beslissing te komen met betrekking tot het uitdragen of
afbreken van de zwangerschap. De partner en andere
naasten bieden vaak voldoende steun voor de zwangere
en/of verwekker in deze situatie. Reguliere zorgverleners
zoals verloskundigen en de huisarts spelen ook een grote
rol in de ondersteuning van mensen met een onbedoelde
zwangerschap; ook als de betrokkene nog geen beslissing
genomen heeft over het uitdragen van de zwangerschap.
Veel geïnterviewden geven aan als eerste contact op te
nemen met een verloskundige voor steun en advies; op de
tweede plaats komt de huisarts. Tegelijkertijd is de bekendheid met de mogelijkheid van keuzehulpgesprekken nog
beperkt onder de geïnterviewden: vrijwel alle geïnterviewde
vrouwen en mannen geven aan dat ze niet op de hoogte
waren van deze keuzehulp. Een enkeling had hier wel
gebruik van willen maken als ze van het bestaan geweten
had. Zorgverleners, werkzaam bij keuzehulporganisaties,
herkennen deze onbekendheid met keuzehulp. In het
kwantitatieve onderzoek van de ‘Monitor Onbedoelde
(tiener)zwangerschappen’ worden cijfers over het aantal
gevoerde keuzehulpgesprekken genoemd. Dit geeft een
vergelijkbaar beeld. Zo laat het zien dat ongeveer 30% van
de vrouwen en mannen die een beroep deden op keuzehulp
hierop gewezen zijn door een zorgverlener zoals de huisarts
[9]. Zorgverleners van abortusklinieken pleiten ervoor dat
ze zelf meer dan één besluitvormingsgesprek willen en
kunnen voeren als vrouwen hier behoefte aan hebben.
In dat geval hoeven zij wellicht niet doorverwezen te
worden naar een keuzehulporganisatie en opnieuw hun
verhaal te vertellen.

17 | 

Goede verwijzing en betere vindbaarheid van informatie
lijkt nodig
Uit de interviews en focusgroepen komt naar voren dat er
meer aandacht voor de mogelijkheid om gebruik te maken
van keuzehulp bij een onbedoelde zwangerschap is gewenst.
Wellicht geldt dit gebrek aan bekendheid van keuzehulp
ook onder de algemene bevolking en bij zorgverleners zoals
huisartsen die nog weinig lijken door te verwijzen naar
keuzehulporganisaties. Vaak zijn huisartsen alleen op de
hoogte van Fiom, die vervolgens de cliënt doorverwijst.
De sociale kaart met keuzehulporganisaties die online
beschikbaar is, zou daarbij behulpzaam kunnen zijn
(https://www.onbedoeldzwanger.info/hulp-in-jouw-buurt).
Daarnaast kunnen de keuzehulporganisaties ook zelf meer
aandacht voor dit werkterrein vragen, bijvoorbeeld op
hun website. De geïnterviewden gaan vaak online op zoek
naar informatie maar vinden daarbij niet altijd de website
onbedoeldzwanger.info. Een informatieve website over de
gang van zaken binnen abortusklinieken wordt ook gemist
door geïnterviewden en kan hen wellicht voorzien van
informatie die zij nodig hebben.
Nazorg kan beter
Een ander punt van aandacht is het gebrek aan goede
nazorg bij een onbedoelde zwangerschap of een abortus.
Zowel een deel van de geïnterviewde vrouwen en mannen
als zorgverleners noemen dit als een gemis. Sommige
vrouwen en mannen hebben hun onbedoelde zwangerschap en de afloop hiervan als ingrijpend ervaren en misten
hierbij professionele nazorg. Bij een onverwerkte onbedoelde
zwangerschap of abortus kunnen vrouwen en mannen
terecht bij de eigen huisarts, maar dit wordt door de
geïnterviewden als een drempel ervaren. Nazorg zou
volgens hen bijvoorbeeld beter geleverd kunnen worden
door zorgverleners die hen begeleid hebben tijdens de
zwangerschap, tijdens de keuzehulpgesprekken of tijdens
de zorg in de abortuskliniek. Het is daarbij opvallend dat,
volgens de literatuur, slechts een beperkt deel van de
vrouwen die een abortus gehad hebben terugkomt naar de
kliniek voor een nacontrole [11]. Wellicht speelt de onbekendheid met deze mogelijkheid hierbij een rol.

Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen

Ervaren taboe op onbedoelde zwangerschap en abortus
Vrouwen en mannen die te maken hebben gehad met een
onbedoelde zwangerschap of een abortus ervaren vaak een
taboe om hierover te praten, zo komt uit de interviews.
Zorgverleners in de focusgroepen merken dit ook op.
Het maakt dat de vrouwen en mannen in kwestie zich soms
alleen en weinig gesteund voelen door hun omgeving.
Zorgverleners in de focusgroepen vinden het belangrijk
om meer blijvende aandacht met feitelijke juiste en eerlijke
informatie voor deze onderwerpen te houden, bijvoorbeeld
bij de overheid, via het onderwijs en via de (sociale) media.
Hierbij is het van belang om meer bewustzijn te creëren
rondom het vóórkomen van onbedoelde zwangerschappen
onder een brede bevolkingsgroep (wat betref leeftijd en
opleidingsniveau), zodat een diverse groep zich kan
identificeren.
Sterke punten en beperkingen van dit onderzoek
In dit onderzoek hebben we een, wat betreft leeftijd,
leef- en woonomstandigheden en land van herkomst,
diverse groep van 25 vrouwen en mannen kunnen interviewen.
Binnen dit kwalitatieve onderzoek bereikten we saturatie,
een verzadigingspunt in de verscheidenheid aan ervaringen
en inzichten van deelnemers aan de interviews. Een
beperking van het onderzoek is dat we voornamelijk
gesproken hebben met mensen die zichzelf hebben
aangemeld bij een panelorganisatie en hierbij hebben
aangegeven een onbedoelde zwangerschap te hebben gehad.
Er zijn zodoende alleen mensen betrokken die uitkomen
voor een onbedoelde zwangerschap. De doelgroep die
moeilijk praat over het onderwerp, zich schaamt of hier niet
over naar buiten durft te komen, is doorgaans moeilijk te
werven voor onderzoek. Daardoor blijft deze vaak kwetsbare doelgroep en hun situatie onderbelicht in onderzoek.
Vervolgonderzoek zou zich nog meer kunnen richten op de
inclusie van deze kwetsbare doelgroep. Daarnaast waren
onder de geïnterviewden geen vrouwen en mannen jonger
dan 26 jaar en hadden slechts twee geïnterviewden keuzehulp gehad. Aanvullende focusgroepen onder huisartsen en
verloskundigen is daarnaast aan te bevelen, om hun
ervaringen met keuzehulp in kaart te brengen.

18 | 

Tot slot
Hoewel zorgverleners aangeven dat keuzehulp en abortuszorg goed geregeld zijn in Nederland, zijn er enkele aspecten
die volgens hen en de geïnterviewden in het onderzoek
beter kunnen. Zo heeft dit onderzoek laten zien dat de
informatievoorziening over keuzehulp en abortuszorg
aandacht verdient. Een goede nazorg voor mensen die
moeite hebben om een onbedoelde zwangerschap of een
abortus te verwerken, is een ander belangrijk aandachtspunt. Tenslotte is het van belang om het onderwerp
onbedoelde zwangerschap en de mogelijke beslissingen
hieromheen blijvend aandacht te geven, om op deze
manier bij te dragen aan het verminderen van het taboe
hierop. Voor kwantitatieve informatie over onbedoelde
zwangerschappen verwijzen we naar de factsheet ‘Monitor
onbedoelde (tiener)zwangerschappen, Cijferoverzicht 2021’ [9].

Dankwoord
We bedanken de deelnemers aan de interviews en de
focusgroepen heel hartelijk voor het delen van hun ervaringen
en inzichten. We zijn Qrius erkentelijk voor de werving van
deelnemers voor de interviews. We bedanken de leden
van de klankbordgroep van de ‘Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen’ voor hun bijdrage en suggesties
voor het onderzoek.

Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen

Bijlage 1: data-analyse
De opnames van de interviews en focusgroepen zijn
woordelijk uitgetypt. Vervolgens zijn deze verslagen door
de onderzoekers die aanwezig waren bij het interview of de
focusgroep open gecodeerd met behulp van MAXQDA, een
programma voor het thematisch analyseren van kwalitatieve data. De open codes zijn door een andere onderzoeker
die niet aanwezig was bij het interview of de focusgroep
gecontroleerd. Indien er verschillen werden waargenomen

tussen de codering, vond overleg plaats totdat consensus
werd bereikt over de codering. Codes werden samengevoegd
of verwijderd indien nodig (axiaal coderen). Na deze fase
is door de onderzoekers verkend wat de belangrijkste
overkoepelende categorieën en thema’s waren die antwoord
geven op de onderzoeksvragen (thematische analyse). Aan
de hand van deze thema’s zijn de resultaten uitgewerkt.

Referenties
1.
2.
3.

4.
5.

6.

 ijsen, C. and H. De Graaf, Seksuele gezondheid in
W
Nederland. 2017, Rutgers, SOA AIDS Nederland: Utrecht.
CBS, et al., Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor. 2019:
Den Haag.
Bearak, J., et al., Unintended pregnancy and abortion
by income, region, and the legal status of abortion:
estimates from a comprehensive model for 1990-2019.
Lancet Glob Health, 2020. 8(9): p. e1152-e1161.
de Graaf, H., et al., Seks onder je 25e. 2017, Rutgers/Soa
Aids Nederland.
van Ditzhuijzen, J., et al., Dimensions of decision
difficulty in women’s decision-making about abortion:
A mixed methods longitudinal study. PLoS One, 2019.
14(2): p. e0212611.
Brauer, M., et al., Understanding Decision-Making and
Decision Difficulty in Women With an Unintended
Pregnancy in the Netherlands. Qual Health Res, 2019.
29(8): p. 1084-1095.

19 | 

7. V
 WS, Onbedoelde (tiener)zwangerschappen. Een
zevenstappenplan. 2018: Den Haag.
8. RIVM, Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen
2020. 2020, RIVM: Bilthoven.
9. RIVM, Monitor Onbedoelde (Tiener)zwangerschappen
2021, Cijferoverzicht 2021. 2021, RIVM: Bilthoven.
10. Public_Health_England, A consensus statement;
Reproductive health is a public health issue. 2018:
London.
11. van Bokhoven-Rombouts, C. and J. Hautvast,
Anticonceptiecounseling en anticonceptiegebruik bij
een herhaalde abortus. Tijdschrift voor seksuologie,
2021. 45(3).

Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen

Eline Roordink, Babette Everaars,
Martine Jansen-van der Vliet, Antonia Verweij
Anita Suijkerbuijk

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
december 2021

013257

De zorg voor morgen begint vandaag