Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

17 050

Misbruik en oneigenlijk gebruik op het gebied
van belastingen, sociale zekerheid en subsidies

Nr. 390

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 10 juli 2009
In het algemeen overleg over handhaving van 5 februari 2009 met de
vaste kamercommissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid (Kamerstuk 17 050, nr. 368) zijn toezeggingen gedaan voor nadere informatie
over enkele onderwerpen die verband houden met de handhaving op het
terrein van de sociale zekerheid. Het betreft in de eerste plaats de resultaten van de pilot waarin de gemeente Arnhem en de Sociale Inlichtingenen Opsporingsdienst hebben samengewerkt bij de opsporing van
uitkeringsfraude in het kader van de Wet Werk en Bijstand. In het
verlengde daarvan wordt tevens geschetst welke structurele invulling zal
worden gegeven aan de intensivering van de ketensamenwerking bij de
opsporing tussen SIOD en gemeenten. In de tweede plaats wordt u geïnformeerd over de stand van zaken bij de ontwikkeling van risicoprofielen
door de SIOD in opdracht van de Landelijke Stuurgroep Interventieteams.
Tot slot wordt ingegaan op de consequenties van de nieuwe Aanwijzing
sociale zekerheidsfraude 2009 van het Openbaar Ministerie, die op
1 januari jongstleden in werking is getreden.
1. De resultaten pilot gemeente Arnhem/SIOD
In het algemeen overleg van 5 februari 2009 met staatssecretaris
Aboutaleb was onder andere diens reactie op het rapport van De Galangroep over de versterking van de ketensamenwerking bij de opsporing in
het SUWI-domein aan de orde. Hij heeft in dat overleg aangegeven dat hij
gemeenten wilde faciliteren bij het vergroten van de effectiviteit en efficiency van hun opsporingstaken door hen de mogelijkheid te geven een
samenwerking aan te gaan met de Sociale Inlichtingen- en Opsporingsdienst. In dat verband verwees hij naar de op dat moment lopende pilot
waarin de gemeente Arnhem sinds 1 mei 2007 op vrijwillige basis zijn
opsporingstaken in het kader van de WWB en enkele kleinere regelingen
had opgedragen aan de SIOD.

KST133463
0809tkkst17050-390
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 17 050, nr. 390

1

Die samenwerking zag er in de praktijk als volgt uit:
– de gemeente Arnhem was verantwoordelijk voor het handhavingsbeleid;
– de SIOD verrichtte alle opsporingsonderzoeken gedurende de afgesproken periode;
– de gemeente bekostigde de inzet van de SIOD volledig;
– het OM (arrondissementsparket) was verantwoordelijk voor de vervolging.
De samenwerking tussen de gemeente Arnhem en de SIOD is door beide
organisaties als positief ervaren. De belangrijkste resultaten tot en met
december 2008 kunnen als volgt worden samengevat:
– de handhaving is beter geïntegreerd in het uitkeringsproces van de
gemeente;
– er is een duidelijke scheiding tussen controle en opsporing;
– de fraudealertheid binnen de afdelingen WWB is toegenomen en de
interne fraudemeldingen zijn gestegen van 43 in 2006, naar 100 in 2007
en 108 in 2008;
– ten onrechte verstrekte uitkeringen worden eerder beëindigd;
– de SIOD heeft 70 opsporingsonderzoeken in behandeling genomen.
Hiervan zijn 52 afgerond, waarbij een fraudebedrag van € 1 370 000 is
vastgesteld;
– daarbij gaat het om 39 processen-verbaal en 112 verdachten;
– van de in 2008 gestarte onderzoeken zijn 14 nog lopend;
– de top drie van de fraudes bestaat uit: samenwoning, zwarte en witte
fraude.
2. Structurele invulling van de ketensamenwerking
De gemeente Arnhem heeft verzocht de samenwerking met de SIOD ook
in de toekomst te mogen continueren. Mede naar aanleiding van dit
verzoek is geïnventariseerd welke andere verzoeken voor ondersteuning
gemeenten de afgelopen twee jaar aan de SIOD hebben gericht. Deze
blijken betrekking te hebben op incidentele opsporingsondersteuning bij
het wegwerken van ontstane achterstanden (gemeente Groningen), het
inzetten van de digitale expertise van de SIOD voor gemeentelijk opsporingsonderzoek (circa 25–30 aanvragen per jaar) en het verrichten van
risicoanalyses ter vergroting van de effectiviteit van controles en opsporingsonderzoeken (15 tot 20 aanvragen buiten de projecten in interventieteamverband).
Op basis van de uitkomsten van de evaluatie en de inventarisatie van
verzoeken om ondersteuning is een standpunt geformuleerd over de
structurele inrichting van de samenwerking tussen de SIOD en gemeenten
tegen de achtergrond van de bestaande verdeling van verantwoordelijkheden in de WWB. Dit standpunt is voorgelegd aan de VNG en DIVOSA.
Beide organisaties staan positief tegenover de ondersteuning door de
SIOD aan de gemeenten bij de handhaving van de WWB en de voorgestelde wijze van invulling.

De verantwoordelijkheidsverdeling in het kader van de WWB
De ondersteuning die de SIOD aan gemeenten biedt moet inpasbaar zijn
in de verantwoordelijkheidsverdeling zoals die in de WWB is vastgelegd
tussen de minister van SZW en de gemeenten. De minister van SZW heeft
in de WWB alleen een systeemverantwoordelijkheid. Hij is verantwoordelijk voor het systeem van financiering, regelgeving en uitvoering in zijn
totaliteit. Daarnaast wordt in bepaalde situaties ondersteuning aan
gemeenten geboden (bijvoorbeeld bij de implementatie van hoogwaardig
handhaven). Gegeven de verdeling van de verantwoordelijkheden dient

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 17 050, nr. 390

2

de minister bij het bieden van ondersteuning terughoudendheid te
betrachten.
De gemeenten zijn verantwoordelijk voor de inrichting en uitvoering van
hun eigen handhavingsbeleid. Ze kunnen de uitvoerende taken zelf ter
hand nemen, onderbrengen in een gemeenschappelijke regeling met
andere gemeenten of opdragen aan derden. De verdeling van verantwoordelijkheden in de WWB sluit uit dat gemeenten verplicht kunnen worden
gebruik te maken van de faciliteiten die de minister van SZW of een
andere partij beschikbaar stelt.

De aard van de te bieden ondersteuning
Het is de bedoeling de ondersteuning van gemeenten door de SIOD
mogelijk te maken op alle drie terreinen waarop in de afgelopen jaren
verzoeken aan de SIOD zijn gedaan.

Digitale expertise
De binnen het digitaal expertisecentrum van de SIOD aanwezige kennis is
elders niet ruim voor handen. Het gaat om een vorm van ondersteuning
die gemeenten in het algemeen niet elders kunnen verkrijgen (de politie
verwijst door naar de SIOD). Met de inzet van deze expertise in gemeentelijke opsporingsonderzoeken kunnen resultaten worden geboekt die niet
op een andere wijze kunnen worden bereikt.

Risicoanalyse
Ook de kennis van risicoanalyses en de ontwikkeling van selectieprofielen
is schaars. De SIOD voert dergelijke analyses al uit voor projecten in het
kader van de interventieteams waarin gemeenten participeren. Het ligt
voor de hand deze centraal binnen het domein van werk en inkomen
gepositioneerde voorziening ook breder toegankelijk te maken voor
gemeenten die daaraan behoefte hebben voor de handhaving van de
WWB.

Opsporingsonderzoeken
De resultaten van de pilot-Arnhem laat zien dat de overdracht heeft geleid
tot duidelijke verbeteringen in het handhavingsproces bij de gemeente en
tot een kortere doorlooptijd van de opsporingsonderzoeken. De efficiency
en de effectiviteit van de handhaving zijn dus vergroot. Het is de bedoeling de samenwerking van de SIOD met Arnhem te continueren. Ook
zullen andere gemeenten in staat worden gesteld om hun opsporingsonderzoeken WWB aan de SIOD over te dragen indien daarvan een betere
handhaving van de WWB mag worden verwacht. Het gaat daarbij uitsluitend om zaken die op grond van de nieuwe Aanwijzing van sociale
zekerheidsfraude van het Openbaar Ministerie in aanmerking komen voor
strafrechtelijke afdoening. Er moet, behoudens enkele uitzonderingen
(recidive, voorbeeldfuncties, samenloop) sprake zijn van een benadelingsbedrag van tenminste € 10 000. In situaties waar bestuurlijke afdoening
door de gemeente niet meer mogelijk is, kan ook bij lagere schadebedragen aangifte worden gedaan.
Randvoorwaarden:
– Voor het bieden van ondersteuning door de SIOD aan gemeenten
moet het initiatief door de gemeente zelf worden genomen.
– Uitgangspunt voor het leveren van ondersteuning moet zijn dat de
desbetreffende activiteit de effectiviteit van de handhaving verhoogt
en naar het oordeel van de gemeenten (of samenwerkingsverbanden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 17 050, nr. 390

3

–

van gemeenten) niet op het niveau van de afzonderlijke gemeenten op
een efficiënte en adequate manier kan worden ingevuld en via ondersteuning door de SIOD wel.
De kosten van de aan de afnemers verleende diensten zullen integraal
aan de gemeenten worden toegerekend. Zo zijn de gemeenten
genoodzaakt vanuit de eigen verantwoordelijkheid te beoordelen of
samenwerking met de SIOD bijdraagt aan de doelmatigheid en de
doeltreffendheid van de handhaving.

3. Black box risicoprofielen
Het College Bescherming Persoonsgegevens (CBP) heeft in 2007 een
kritische beschouwing gewijd aan bestandskoppelingen die gericht zijn op
het tegengaan van uitkeringsfraude. Het CBP acht het niet proportioneel
om persoonsgegevens van alle uitkeringsgerechtigden in een bepaald
gebied te koppelen met externe bronnen die fraude voorspellen. Op basis
van een selectieprofiel zou eerst moeten worden vastgesteld bij wie meer
kans bestaat op uitkeringsfraude.
De Landelijke Stuurgroep Interventieteams heeft de SIOD vervolgens
gevraagd om dergelijke selectieprofielen te ontwikkelen. In de brief van
18 december 2007 is uw Kamer hiervan op de hoogte gesteld. In april
2008 heeft de SIOD – met toestemming van het CBP – een start gemaakt
om selectieprofielen en risicomodellen binnen de zogenoemde «Black
Box» te ontwikkelen. Deze Black Box is een organisatorische voorziening
waarin bestandskoppelingen op een veilige en anonieme wijze plaatsvinden waardoor de privacy van burgers zoveel mogelijk wordt gewaarborgd. Het project resulteert in risicoprofielen die personen met een
verhoogd risico selecteren. Deze personen worden vervolgens in bestandskoppelingen meegenomen. De SIOD werkt hierin samen met het Inlichtingenbureau (IB). Deze samenwerking is eind 2008 bezegeld met een
samenwerkingsovereenkomst.
De SIOD heeft inmiddels een bespreeknotitie ten behoeve van een tussenevaluatie van de ontwikkeling van selectieprofielen en risicomodellen aan
het CBP ter hand gesteld. Overleg hierover moet nog plaatsvinden. In april
2010 vindt vervolgens de eindevaluatie van het project plaats. Op dat
moment is duidelijk of met behulp van selectieprofielen de noodzaak van
bestandskoppelingen bij (risicovolle) subpopulaties aangetoond kan
worden.
4. De Aanwijzing Sociale Zekerheidsfraude van het Openbaar
Ministerie
In het algemeen overleg over handhaving van 5 februari 2009 is aandacht
gevraagd voor de nieuwe Aanwijzing sociale zekerheidsfraude van het
Openbaar Ministerie die op 1 januari 2009 in werking is getreden (Staatscourant 2008, nr. 249, blz. 5). De vraag werd gesteld of door de hogere
aangiftegrens die in de Aanwijzing is opgenomen de mogelijkheid voor de
gemeenten niet te zeer wordt beperkt om in geval van uitkeringsfraude
aangifte te doen van een strafbaar feit.
Naar mijn oordeel is dat niet het geval. De aanwijzing weerspiegelt de
actuele opvattingen over de toepassing van bestuurlijke handhaving in
relatie tot de mogelijkheden van strafrechtelijke handhaving in specifieke
situaties van sociale zekerheidsfraude. De bestuurlijke handhaving die
beneden de nieuwe aangiftegrens van € 10 000 kan worden gehanteerd
(een combinatie van terugvordering en een maatregel) is effectief en past
in het «lik op stuk beleid» van het kabinet. Nieuw in de Aanwijzing is de
duale benadering die het OM heeft gekozen bij uitkeringsfraudes met een
schadebedrag tussen € 10. 000 en € 35 000. Binnen deze bandbreedte kan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 17 050, nr. 390

4

een overtreding van de inlichtingenplicht inzake inkomen bestuursrechtelijk worden afgedaan als de uitvoeringsinstantie de overtreding door
bestandsvergelijking met die van de Belastingdienst kan constateren. Bij
uitkeringsfraude boven € 35 000 moet te allen tijde aangifte worden
gedaan.
Ook van alle andere overtredingen van de inlichtingenplicht (zwarte
fraude, vermogen, leefvorm) binnen de bandbreedte moet aangifte
worden gedaan. Het OM wil deze categorie overtredingen van de
inlichtingenplicht bestuursrechtelijk laten afdoen omdat naar zijn oordeel
de uitkerende instantie zelf snel kan ingrijpen, en een terugvordering én
een forse bestuurlijke boete efficiënter en voordeliger zijn voor de maatschappij, dan een strafrechtelijke vervolging.
Ook van alle andere overtredingen van de inlichtingenplicht (zwarte
fraude, vermogen, leefvorm) binnen de bandbreedte moet aangifte
worden gedaan.
Van belang is dat in situaties waar bestuursrechtelijke handhaving niet
mogelijk is te allen tijde aangifte kan worden gedaan van een strafbaar
feit. Dat is het geval bij personen van wie de WWB-uitkering al beëindigd
is en bij medeplegers die niet uitkeringsgerechtigd zijn. De aanwijzing
noemt verder een aantal specifieke situaties waarbij altijd aangifte mogelijk is ongeacht het schadebedrag. Het gaat dan bijvoorbeeld om:
a. fraude gepleegd met medeweten van medewerkers van de uitkerende
instantie;
b. samenloop met andere fiscale, economische of commune delicten;
c. recidive binnen vijf jaar.
De staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
J. Klijnsma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 17 050, nr. 390

5