Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

32 545

Wet- en regelgeving financiële markten

Nr. 25

BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 maart 2015
Bijgaand vindt u een weergave van wat besproken is gedurende de
bijeenkomst van het Financieel Stabiliteitscomité op 3 februari jl. Dit
gespreksverslag zal ook worden gepubliceerd op de eigen website van het
Financieel Stabiliteitscomité.
In het FS comité spreken vertegenwoordigers van DNB, de AFM en het
Ministerie van Financiën ten minste twee keer per jaar onder leiding van
de president van DNB over ontwikkelingen op het gebied van de stabiliteit
van het Nederlandse financiële stelsel. De deelnemers namens het
Ministerie van Financiën nemen geen deel aan de besluitvorming over
waarschuwingen en aanbevelingen. Dit geldt eveneens voor het CPB dat
als externe deskundige deel neemt aan de vergaderingen.
De Minister van Financiën,
J.R.V.A. Dijsselbloem

kst-32545-25
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 545, nr. 25

1

Verslag Financieel Stabiliteitscomité 3 februari 2015
Op 3 februari kwam het Financieel Stabiliteitscomité bijeen. Het comité
bestaat uit vertegenwoordigers van DNB, AFM en het Ministerie van
Financiën. Daarnaast neemt een vertegenwoordiger van het CPB deel als
externe deskundige. Gesproken is over de financiële stabiliteitsrisico’s die
kunnen voortkomen uit cyberdreigingen, derivatenmarkthervormingen en
fiscale regelgeving. Aan de bespreking over cyberdreigingen nam ook de
chief information security officer van een grote bank deel.
Cyberdreigingen
Wereldwijd neemt het aantal gerichte cyberaanvallen op financiële
instellingen toe. Het risico is aanwezig dat aanvallers kritische systemen
bereiken met verstrekkende gevolgen voor de instellingen zelf en, in een
worst case scenario, voor het financiële systeem als geheel. Gegeven de
mogelijke impact ontstijgen cyberdreigingen het IT-domein en dienen zij
op bestuursniveau besproken en aangestuurd worden. Financiële
instellingen werken in Nederland samen om cyberdreigingen het hoofd te
bieden door informatie te delen en te oefenen met crisisscenario’s. Ook bij
(internationale) beleidsmakers is er groeiende aandacht voor dit risico.
Niettemin bestaat de vraag of financiële instellingen en publieke autoriteiten op dit moment voldoende voorbereid zijn op een grootschalige
aanval.
Tegen deze achtergrond heeft het comité gesproken over de vragen waar
de grootste risico’s liggen en welke maatregelen nodig zijn om de
weerbaarheid te verstevigen. Omdat niet alle aanvallen altijd volledig
zullen kunnen worden tegengehouden, ziet het comité een toenemend
belang om snel te kunnen herstellen na een doeltreffende aanval. In
aanvulling op maatregelen gericht op preventie en detectie, dienen
financiële instellingen meer aandacht te geven aan maatregelen gericht
op herstel, zoals het snel kunnen overschakelen op alternatieve systemen
waarop kritische processen (zoals het betalingsverkeer) kunnen blijven
draaien. Verder ziet het comité als aandachtspunten dat de focus van
instellingen niet alleen op beschikbaarheid van de systemen (werkt het?)
zou moeten liggen maar ook meer op de integriteit ervan (wordt er geen
ongeoorloofd gebruik van gemaakt?). De insteek van het (interne en
externe) toezicht zou daarbij moeten verschuiven van het checken of
procedures en weerbaarheid op papier goed in elkaar steken (process
assessment) naar het vaststellen of zij in de praktijk goed werken
(capability assessment).
Het comité meent dat de primaire verantwoordelijkheid voor het nemen
van risicomitigerende maatregelen bij de financiële sector ligt. Dit neemt
niet weg dat publieke autoriteiten waar nodig juridische of institutionele
obstakels moeten wegnemen en de samenwerking en coördinatie moeten
bevorderen en orkestreren. In dit licht staan de leden van het comité
positief tegenover de totstandkoming van een door de private sector op te
richten «trusted internet» als alternatief beschikbaar systeem. Dit systeem
moet als noodbrug functioneren in situaties waarin het normale systeem
besmet is geraakt. In geval van een grote aanval op de Nederlandse
financiële sector zal het TCO (tripartiet crisismanagementorgaan) de
sectorbrede coördinatie op zich moeten nemen. Mede omdat dit type
crisis, met name wanneer zij ontstaat vanuit een terroristisch motief,
andere consequenties heeft en reacties vraagt dan bij meer gebruikelijke
business continuity management vraagstukken, zal onder TCO-coördinatie
in 2015 een brede oefening op dit vlak worden georganiseerd om de
weerbaarheid van de systemen en de coördinatie tussen partijen te testen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 545, nr. 25

2

In het kader van de aansporing aan financiële instellingen en toezichthouders om capability assessment in plaats van process assessment als
uitgangspunt te nemen bij de beoordeling van de weerbaarheid,
bespreekt het comité de ervaringen van de Bank of England met het in
gecontroleerde omstandigheden uitvoeren van cyberweerbaarheidstests
op financiële instellingen. Met dit voorbeeld in gedachten, laat het comité
een voorstel uitwerken voor het testen van de weerbaarheid van
financiële instellingen. Dit zal plaatsvinden in samenwerking met de
betrokken instellingen, toezichthouders en veiligheidsdiensten.
Derivatenmarkthervormingen
De derivatenmarkt speelde een belangrijke rol in de verspreiding en
versterking van de financiële crisis. Marktpartijen hadden onvoldoende
geanticipeerd op de mogelijke verplichtingen die voortvloeien uit
derivatenposities. De ingezette derivatenmarkthervormingen beogen het
systeem weerbaarder te maken door de afwikkeling van standaardcontracten via centrale tegenpartijen te verplichten en strengere onderpanden kapitaaleisen te stellen aan bilaterale transacties. De nieuwe marktinfrastructuur zorgt ervoor dat risico’s verschuiven naar instellingen, waar
deze beter zichtbaar en beheersbaar zijn. De onderpand- en kapitaaleisen
zorgen daarbij voor betere mitigatie en beprijzing van risico’s. De
derivatenmarkthervormingen hebben echter ook negatieve bijwerkingen.
Het toenemende gebruik van onderpand levert nieuwe liquiditeitsrisico’s
op, omdat de volatiliteit in de onderpandbehoefte toeneemt en in
negatieve scenario’s een tekort aan hoogwaardig onderpandpapier kan
ontstaan. Daarnaast leidt de marktinfrastructuur met verplichte centrale
clearing tot een concentratierisico. Vanwege schaalvoordelen zijn
marktpartijen aangewezen op een beperkt aantal centrale tegenpartijen en
«clearing members». Ook is er een concentratie van tegenpartijrisico bij
centrale tegenpartijen en een sterke verwevenheid met andere financiële
instellingen.
Het comité constateert dat bijeffecten van nieuwe regelgeving de kiem
voor een toekomstige verstoring kunnen zijn. De geëigende route om dit
probleem aan te vatten is langs Europese weg. Het comité schaart zich
achter de lopende initiatieven op dit terrein, zoals het aankomende
Europese voorstel om afwikkelplannen voor centrale tegenpartijen op te
stellen. Het comité ziet het gevaar van de reflex om hoger onderpand te
eisen bij neergaande markten. Dit versterkt de fluctuaties in de markt
(procycliciteit). Het streven zou moeten zijn om prudente marge-vereisten
te gebruiken die niet procyclisch uitwerken. Het probleem ligt overigens
niet per se bij de regelgeving. In crisissituaties blijken marktpartijen soms
hogere onderpandeisen te stellen dan de toezichtregels voorschrijven.
De leden van het comité spreken af de beleidsafstemming te intensiveren
om tot een betere reflectie te komen op de risico’s voortkomende uit de
derivatenmarkthervormingen. Dit moet ook leiden tot een scherpere
gemeenschappelijke inzet voor de Europese discussie hierover, waar
volgend jaar onder Nederlands voorzitterschap extra aandacht aan kan
worden gegeven. De intensievere samenwerking kan ook worden gebruikt
om stressscenario’s te ontwikkelen voor een concrete beoordeling van de
aard en omvang van de risico’s voor het systeem. Dit in aanvulling op de
interne stresstesten van centrale tegenpartijen. De recente casus van de
plotseling sterk in waarde stijgende Zwitserse frank en de gevolgen
daarvan voor onderpandstromen kan daarbij als input dienen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 545, nr. 25

3

Fiscaliteit
Het comité heeft een brainstorm gehouden over de vraag in hoeverre
fiscale regelgeving ongewenste prikkels voor de financiële stabiliteit
creëert, met name waar het schuldfinanciering stimuleert. Voor
huishoudens geldt dat hypotheekfinanciering fiscaal wordt gestimuleerd,
net als banksparen en pensioensparen. Dit leidt tot lange balansen. De
renteaftrek in de vennootschapsbelasting geeft ondernemingen een
prikkel om zich te financieren met schuld in plaats van eigen vermogen.
Een hogere schuldhefboom – de verhouding tussen vreemd en eigen
vermogen – vergroot de kwetsbaarheid van huishoudens en ondernemingen bij neerwaartse schokken. De fiscale prikkels beïnvloeden de
verhouding tussen eigen en vreemd vermogen, en hoewel daar geen
acute financiële stabiliteitsrisico’s uit voortkomen, verhoogt dit wel de
druk op het prudentiële beleid. Het comité acht fiscale prikkels die de
hefboom verhogen daarom niet zonder risico’s.
Banken houden een grotere hefboom aan dan andere bedrijven. Dit hangt
samen met hun bedrijfsmodel dat kredietverlening voor een groot deel
financiert met het aantrekken van opvraagbare deposito’s (wat voor
banken vreemd vermogen is). Banken hebben daardoor als uitgangspunt
een hogere hefboom dan andere bedrijven. Niettemin streeft het toezicht
voor banken een lagere hefboom na door bijvoorbeeld de kapitaaleisen te
verscherpen. Het comité bespreekt de gedachte of het in lijn daarmee
wenselijk zou zijn om, op lastenneutrale wijze, de renteaftrek op vreemd
vermogen voor banken te beperken. Dit zou de prikkels voor schuldfinanciering eveneens verminderen. In dit licht is genoemd dat verschillende
landen maatregelen hebben genomen die de belastingongelijkheid tussen
vreemd en eigen vermogen verminderen, bijvoorbeeld door een
forfaitaire aftrek op eigen vermogen in te voeren of de renteaftrek op
vreemd vermogen te beperken. Niettemin ziet het comité ook de
bezwaren van een dergelijke maatregel. Zo gaat dit in tegen de basisgedachte dat de kosten voor productiemiddelen bij belastingheffing kunnen
worden afgetrokken en raakt dit het kernbedrijf van banken. Ook kan het
lastig zijn om de wetgeving op dit terrein specifiek bij één soort onderneming te laten aangrijpen. Daarnaast kan de effectiviteit van een
dergelijke maatregel onder druk komen te staan wanneer deze niet
internationaal wordt doorgevoerd.
Verder is het comité ingegaan op de risico’s die kunnen ontstaan wanneer
private equity investeerders met veel geleend geld bedrijfsovernames
financieren. Nederland heeft in 2012 een maatregel ingevoerd die de
bovenmatige aftrek van rente bij overnameschulden begrenst.
Het comité concludeert dat hoewel fiscaliteit geen acute stabiliteitsrisico’s
met zich meebrengt, fiscale prikkels die de schuldhefboom verhogen niet
zonder risico’s zijn. Het onderwerp fiscaliteit blijft daarmee een
aandachtspunt voor de langere termijn.
Actuele risico’s en werkprogramma
Verder heeft het comité kort stilgestaan bij de actuele risico’s, zoals
voortkomend uit het recent door de ECB aangekondigde «quantitative
easing» beleid en de ontwikkelingen in Griekenland.
In mei spreekt het comité over de LTV-limiet voor hypotheekleningen en in
november over de niet-gereguleerde financiële sector en de impact van de
lage rente.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 545, nr. 25

4