Nieuw perspectief
voor Groningen

Startdocument
Economische Agenda

Groningen/Den Haag
22 december 2023

Startdocument Economische Agenda

2

Inhoud
Samenvatting en tijdlijn

3
			
1 Inleiding
6

2

Op weg naar een Economische Agenda

9

3	Economisch perspectief:
richting en samenhang

11

4

32
32
34
35
37

3.1 Speerpunt energietransitie
14
3.2 Speerpunt gezondheid
18
3.3 Speerpunt transities in het landelijk gebied
22
3.4 Onderwijs, onderzoek en arbeidsmarkt stevig verbonden 27
3.5 Een sterk ondernemings- en vestigingsklimaat
29
en een sterk mkb
3.6 Hoogwaardige infrastructuur: bereikbaarheid en mobiliteit 30
3.7 Landschap en ruimtelijke kwaliteit: regionaal kapitaal
31

4.1
4.2
4.3
4.4

Organisatie en financiën

Economische Agenda
Uitvoering
Uitvoeringsorganisatie Economische Agenda
Proces 2024 – 2025

Bijlage: geraadpleegde bronnen

38

Colofon

40

Startdocument Economische Agenda

3

Samenvatting en tijdlijn
Dit startdocument is bedoeld als aanzet
voor de Economische Agenda voor
Groningen die onder leiding van een
kwartiermaker in 2024 wordt opgesteld.
Het startdocument bevat bouwstenen voor
het gesprek tussen overheden, bedrijven,
kennisinstellingen en inwoners over deze
agenda. En het wil een handvat bieden om
in dit gesprek aan de slag te gaan met de
vraag: Wat is er nodig om de economie van
Groningen1 te versterken en te vernieuwen,
en de Groningers daarmee perspectief
te bieden op werk en inkomen, in een
omgeving waar zij zich gezond en gelukkig
voelen?

1

De Economische Agenda is één van de vier
pijlers van het kabinetsbeleid voor de regio
Groningen (inclusief Noord-Drenthe), voor
de komende 30 jaar, zoals verwoord in de
kamerbrief Nij begun, van april 2023. De
tijdlijn op bladzijde 5 laat dat zien.
De andere drie pijlers zijn verduur­zaming,
een Sociale Agenda en een Agenda
Herstel Groningen (schadeherstel en
versterking). De kamerbrief Nij begun
bevat het antwoord van het kabinet op het
rapport van de parlementaire enquête­
commissie aardgaswinning (februari
2023). De kamerbrief is ook een antwoord
op een dringende oproep van regionale
bestuurders en volksvertegenwoor­digers.
Zij vroegen het kabinet om met een
samenhangende en langlopende aanpak
te komen, en daar samen met Groningen
inhoud aan te geven. Bij de Economische
Agenda van Nij begun horen jaarlijkse
investeringen van 100 miljoen euro per

jaar, van 2026 tot en met 2055, en een
eenmalig bedrag van 250 miljoen voor de
jaren 2024 en 2025. Ook dat is belangrijk,
want de Economische Agenda is naar
verwachting rond 1 januari 2025 klaar, maar
de economie wacht daar niet op. Kansrijke
initiatieven hebben ook vóór 2026 ondersteuning nodig.
Bij het opstellen van dit startdocument
is geput uit de vele analyses, plannen en
visies die de afgelopen jaren zijn gemaakt
over de sterke punten en de ontwikkelingskansen in de economie van Groningen.
Daaruit blijkt dat Groningen een belangrijke
bijdrage kan en wil leveren aan drie grote
maatschappelijke veranderingsprocessen
(transities). Dat zijn de komende tijd de
economische speerpunten van de regio.
De eerste transitie is de overgang van
fossiele naar duurzame energie (energietransitie).

Dit is een startdocument van Rijk, provincie Groningen, Groninger gemeenten en Nationaal Programma Groningen (NPG) samen. De Noord-Drentse gemeenten Aa en Hunze,
Noordenveld en Tynaarlo en de waterschappen Noorderzijlvest en Hunze en Aa’s doen actief mee aan de verdere uitwerking, vanaf december 2023. Dat zal tot aanvullingen leiden.
In dit startdocument hebben we het over ‘Groningen’ of ‘de regio’.

Startdocument Economische Agenda

De tweede volgt uit het gegeven dat steeds
meer mensen steeds langer leven. Ouderen
vormen een groeiend deel van de bevolking.
Dat noodzaakt tot een andere benadering
van zorg en gezondheid: gezond ouder
worden, ofwel een meer op preventie
gerichte benadering.
De derde transitie is die van de veranderende
economie van het landelijk gebied.
Deze drie speerpunten geven richting aan
de Economische Agenda. Ze zijn bedoeld
ter versterking van de samenwerking
tussen overheden, bedrijven, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en
inwoners. De Economische Agenda krijgt
een dynamisch karakter, zodat Groningen
ook in staat is in te spelen op nieuwe ontwikkelingen en ruimte te bieden voor nieuwe
initiatieven.
Om economische kansen te kunnen
verzilveren moet aan belangrijke
voorwaarden zijn voldaan. De basis voor
economische en ruimtelijke ontwikkelingen is een klimaatbestendig water- en
bodemsysteem. Sinds november 2022 zijn
“water en bodem sturend” bij besluiten
over de inrichting van ons land.2 Daarnaast

4

moeten onderwijs en arbeidsmarkt goed op
elkaar zijn aangesloten om de professionals
van de toekomst op te leiden, om te scholen
of bij te scholen. En zo is een aantrekkelijk,
sterk ondernemings- en vestigingsklimaat
noodzakelijk, evenals verdergaande digitalisering in tal van kennis- en bedrijfssectoren. Een hoogwaardige infrastructuur van
weg-, spoor- en netwerkverbindingen is een
andere vereiste. Dat mag niet gaan ten koste
van de kwaliteit van het landschap. Want een
mooi, biodivers, robuust en klimaatbestendig
landschap is ook een belangrijke voorwaarde
voor perspectief: met het oog op de leefkwaliteit én als drager voor de groeiende vrijetijdseconomie.
De agenda richt zich op “brede welvaart” in
Groningen. Daarvoor wordt gekeken naar
wat nú nodig is om het lokale en regionale
ondernemings- en vestigingsklimaat te
versterken. En ook naar wat nodig is op de
langere termijn. Dat maakt Groningen de
komende tientallen jaren een aantrekkelijke
regio om te ondernemen, investeren, werken,
leren, wonen, leven, én om baanbrekende
nieuwe ontwikkelingen mogelijk te maken.
De inzet van zoveel extra geld en de
samenwerking tussen zoveel partijen vraagt

2

Kamerbrief 25 november 2022.

3

Dat is een fonds voor leningen die worden terugbetaald, zodat het geld telkens opnieuw kan worden gebruikt.

om een organisatie die slagvaardig is,
maar ook transparant en toegankelijk. Op
basis van adviezen van de Rijksuniversiteit
Groningen bevat dit startdocument daar
voorstellen voor.
Criteria bij de selectie van concrete
projecten voor de Economische Agenda zijn
onder meer: brede welvaartseffecten, de
betrokkenheid van het regionale en lokale
bedrijfsleven (mkb), meerwaarde door
samenwerking met andere geldbronnen,
het aandeel privaat kapitaal in de totale
investering, toekomstbestendigheid/
duurzame exploitatie, de mogelijkheden
leningen te verstrekken met een revolverend
fonds3 en de bijdrage aan de realisering van
de inhoudelijke doelstelling.
Bij de uitvoering van de Economische
Agenda zal geregeld worden getoetst
of activiteiten volgens plan verlopen en
voldoende bijdragen aan de brede welvaart.
Een punt van permanente aandacht daarbij
is de samenhang met de Sociale Agenda,
de Agenda Herstel Groningen en de aanpak
van de verduurzaming. Deze monitoring stelt
bestuurders, bedrijven, kennis­instellingen en
volksvertegenwoordigingen in staat zo nodig
bij te sturen.

Startdocument Economische Agenda

5

•		Plan voor de Groningers:
Zo’n dertig Groninger bedrijven en organisaties uit
diverse sectoren
•		Strategische Agenda Akkoord van Groningen:
kennisinstellingen, gemeenten en provincie Groningen
•		Research- en Innovatiestrategie (RIS3 2021-2027):
ondernemers, kennisinstellingen, overheden
•		Toekomstagenda Groningen en Masterplannen:
gebiedsgericht, overheid
•		Baanbrekers:
thematisch, kennisinstellingen en bedrijven

La
n
al dsc
s
dr hap
ag
er

oo
in gw
f r a aa
s t rd i
ru g
ct e
uu
r

H

O

Aa
n
ar slu
b e i ti
i d ng
sm o
ar nde
k t rw

ij s
/

Tijdlijn

nd
ve ern
s t em
ig
in ing
gs s
kl kli
im m
aa aa
t t/

Voorwaarden

3 Speerpunten

Economische Agenda
2019

2023
Start Nationaal Programma
Groningen (NPG)

2024
•		Parlementaire Enquete
•		 Ereschuld
•		 Nij Begun
•		 Stop gaswinning
•		Startdocument
Economische agenda

2026
•		Eenmalig
startkapitaal
en financiering
lopende ontwikkelingen en concrete
maatregelen

2030
•		Langjarige
financiering

Sociale Agenda
•		Schadeherstel (IMG)
•		Versterking (NCG)
•		 Verduurzaming

Agenda Herstel Groningen

2055

Startdocument Economische Agenda

6

Inleiding
Maak de afhandeling van schade die is
ontstaan door de winning van aardgas voor
inwoners milder, makkelijker en menselijker.
Geef inwoners snel duidelijkheid over
de versterking van woningen. En bied
de regio perspectief. Dat zijn de eerste
drie van in totaal vijftig aanbevelingen in
Groningers boven gas, het rapport van
de parlementaire enquêtecommissie
aardgaswinning, dat is verschenen op
24 februari 2023. Naar aanleiding van
het rapport van de enquêtecommissie
hebben de tien gemeenten in Groningen,
de twee waterschappen en de provincie
Groningen in de notitie Ereschuld: herstel
en perspectief voor Groningen (maart
2023) opgeroepen tot een langlopende
en samenhangende aanpak van de
aardbevingsproblematiek. De notitie
Ereschuld is gesteund door alle Groninger
volksvertegenwoordigers. De strekking
ervan is: zorg dat herstel en versterking
hand in hand gaan met het bieden van
nieuw perspectief, en werk dit zorgvuldig
uit, samen met de Groningers.

De kamerbrief Nij begun (april 2023)
bevat het antwoord van het kabinet op
het rapport van de enquêtecommissie
en de reactie van de regio daarop. In Nij
begun heeft het kabinet voor een periode

van 30 jaar ingrijpende maatregelen en
omvangrijke investeringen toegezegd
in de regio Groningen, waartoe ook de
gemeenten in Noord-Drenthe behoren.



De betrokken
gemeenten uit
Groningen en
Noord-Drenthe
1 Aa en Hunze
2 Eemsdelta
3 Groningen
4 Het Hogeland
5 Midden-Groningen
6 Noordenveld
7 Oldambt
8 Pekela
9 Tynaarlo
10 Stadskanaal
11 Veendam
12 Westerkwartier
13 Westerwolde























Startdocument Economische Agenda

Eén aanpak, vier pijlers
Nij begun schetst een aanpak gebaseerd
op vier pijlers: schadeherstel en
versterking, verduurzaming, welzijn
en sociaal herstel en economie. In de
kamerbrief kondigt het kabinet aan hiervoor
samen met de regio een gezamenlijke
agenda op te stellen voor de komende
dertig jaar, bestaande uit drie deelagenda’s.
Om te beginnen een Agenda Herstel
Groningen. Die omvat bestaande en nieuwe
maatregelen gericht op herstel, versterking
en verduurzaming. Daarnaast een Sociale
Agenda voor welzijn en sociaal herstel.
Daarvoor is inmiddels een kwartiermaker
aangesteld. En als derde een Economische
Agenda. Die is gericht op economische
structuurversterking en op drie grote
thema’s van ontwikkeling en verandering:
duurzame energie, gezondheidstechnologie
& preventieve gezondheid en landbouw &
landelijk gebied. Dit startdocument geeft
de aanzet voor de Economische Agenda.
Gezamenlijke aanpak en
verantwoordelijkheid
Rijk en regio beschouwen de in Nij begun
aangekondigde gezamenlijke aanpak als
een eenmalige kans om Groningen recht te
doen. En ook als een grote en gezamenlijk
verantwoordelijkheid en verplichting. Dit

7

is dan ook een startdocument van Rijk en
regio samen, met de kanttekening dat de
Noord-Drentse gemeenten Aa en Hunze,
Noordenveld en Tynaarlo intensief worden
betrokken bij de verdere uitwerking,
vanaf december 2023. Dat geldt ook
voor de waterschappen Noorderzijlvest
en Hunze en Aa’s. Dit kan leiden tot
aanvullingen en nuanceringen. Met het oog
op de leesbaarheid schrijven we in deze
startnotitie steeds Groningen of (de) regio.
De maatregelen in de drie deelagenda’s
hebben effecten op verschillende
schaalniveaus. Ze hangen nauw met elkaar
samen, en vragen om zorgvuldige en
voortdurende afstemming.
De Agenda Herstel Groningen is gericht
op schadeherstel, veiligheid en perspectief
in eigen huis of werkomgeving. Dat moet
ertoe leiden dat Groningers over een paar
jaar weer net zo veilig wonen als inwoners
van andere provincies. Hun huis moet
weer een thuis worden. Het Rijk (inclusief
het Instituut voor Mijnbouwschade en de
Nationaal Coördinator Groningen) en de
regio (inclusief het Samenwerkingsverband
Noord-Nederland) intensiveren hiervoor
hun samenwerking en ontzorgen daarmee
de Groningers.

Met de Sociale Agenda wordt de blik
verruimd van woning naar (directe)
leefomgeving, welzijn en sociaal herstel.
Hoe kunnen we de sociale gevolgen van
de gaswinning herstellen, de leefbaarheid
versterken en inwoners nieuwe kansen
bieden?
Duurzame economische versterking
De Economische Agenda zet in op duurzame
economische versterking van de regio.
De effecten ervan kunnen voor een aantal
onderwerpen van belang zijn voor geheel
Noord-Nederland. We gaan uit van de
kracht van de regio en van de mensen die
er wonen, zodat zij kunnen meedoen én
meeprofiteren. Investeren in de arbeidsmarkt
heeft prioriteit. De economie van de
toekomst vraagt om professionals die zijn
toegerust op de veranderende vraag naar
arbeid. Daarbij gaat het zowel om (nieuwe)
praktische banen als nieuwe kennisbanen,
in de wetenschap dat de arbeidsmarkt krap
is en de bevolking vergrijst. Het is van groot
belang jonge mensen te binden aan de regio.
Opgave voor kwartiermaker
In dit startdocument wordt de opgave
geformuleerd waarmee de toekomstige
kwartiermaker aan de slag gaat bij het
opstellen van de Economische Agenda.

Startdocument Economische Agenda

Het startdocument bevat een eerste aanzet
voor deze agenda, maar biedt tegelijkertijd
ruimte om in 2024 tot een gedragen en
uitgewerkte Economische Agenda te komen.
Lange looptijd, brede welvaart
De Economische Agenda en de Sociale
Agenda hebben een looptijd van 30
jaar; veel langer dan de Agenda Herstel
Groningen. Ze gaan ook over een groter
gebied dan dat van woningen, scholen en
bedrijven. De Economische Agenda en de
Sociale Agenda zijn beide gericht op het
vergroten van de ‘brede welvaart’. Brede
welvaart gaat niet alleen over materiële
welvaart, maar ook over ‘welbevinden.’
Daaronder valt alles wat mensen van
waarde vinden: gezondheid, onderwijs,
milieu en natuur, directe leefomgeving,
sociale contacten, persoonlijke ontplooiing
en veiligheid. De Economische Agenda
richt zich op de regionale economie; een
belangrijke bouwsteen voor brede welvaart
Samenwerking en transparantie
De inwoners van Groningen verwachten
samenhang in de oplossingen voor alle
schade, zorgen en problemen die zij
hebben door de aardgaswinning. Dat
willen we bereiken door nauw samen te
werken met kennisinstellingen, bedrijven,

8

organisaties en inwoners en hun vertegenwoordigers, en door steeds te laten zien
wat de (beoogde) resultaten daarvan zijn.
Transparantie is daarbij het sleutelwoord;
een absolute voorwaarde voor herstel van
het geschonden vertrouwen. Daarom laat
het Rijk de voortgang van werkzaamheden
zien in de Staat van Groningen. Het Rijk
en de regio bespreken die twee keer per
jaar. Dat wordt wettelijk geregeld en maakt
het mogelijk tussentijds bij te sturen. Een
online monitor stelt iedere belangstellende
in staat het werk en de resultaten ervan
te volgen. Dat geldt voor de Economische
Agenda, en ook voor de drie andere pijlers
uit Nij begun.

Startdocument Economische Agenda

9

2 Op weg naar een
Economische Agenda
Welke gerichte inspanningen dragen
het meest bij aan een omgeving waarin
inwoners een gezond en gelukkig
bestaan kunnen hebben en een goed
inkomen kunnen verdienen? Aan werkgelegenheid met een blijvend karakter
én de mogelijkheid tot verdere en
verantwoorde groei? Aan een aantrekkelijk
ondernemers- en investeringsklimaat in
de regio Groningen en aan meer verdienvermogen? Aan economisch perspectief
en brede welvaart? Dat zijn vragen waar
de Economische Agenda antwoord op wil
geven. En dat zijn tegelijk de vragen die
we via dit startdocument voorleggen aan
bedrijven, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en inwoners en hun
vertegenwoordigers. Gemeenten, waterschappen, provincie en het Rijk nodigen
kennisinstellingen, bedrijven en inwoners
uit de Economische Agenda samen op te
stellen, onder leiding van de kwartiermaker.

Het doel is om te komen tot een breed
gedragen Economische Agenda, en afspraken
te maken over de gezamenlijke uitvoering
daarvan. De Economische Agenda moet
richting geven en tegelijk een dynamisch
karakter hebben. Dat wil zeggen: ruimte
bieden om in te spelen op nieuwe ontwikkelingen en nieuwe kansen die zich voordoen.

•	Transities in het landelijk gebied: naar een
toekomstbestendig landelijk gebied.

Richting geven en ruimte bieden
In de Economische Agenda staan drie
thema’s van verandering en ontwikkeling
centraal. Ze zijn omschreven in Nij begun,
ze zijn gebaseerd op eerdere plannen,
visies en analyses van regionale overheden,
bedrijven en kennisinstellingen, en ze
gelden als krachtig en kansrijk. Dat zijn:

Door in te zetten op deze speerpunten
ontwikkelen we slagkracht en maken we
vaart. Door tegelijk open te staan en in
te spelen op nieuwe ontwikkelingen, op
nieuwe omstandigheden en op nieuwe
initiatieven geven we de agenda een
dynamisch karakter. Dat is een grote
opgave. Het is in Nederland niet eerder
vertoond dat zoveel extra geld beschikbaar
komt voor één regio. Die keuze biedt unieke
kansen voor het vergroten van de brede
welvaart in Groningen, en brengt tegelijk
ook een grote verantwoordelijkheid met
zich mee.

•	Energie: energietransitie als drager en
aanjager;
•	Gezondheid: van zorg naar gezond en
gelukkig ouder worden;

Het rapport van de enquêtecommissie en
de reactie van het kabinet daarop markeren
het einde van het tijdperk van de winning
van aardgas in Groningen.

Startdocument Economische Agenda

De gaswinning is in oktober 2023 gestopt.
Met de Economische Agenda en de Sociale
Agenda richten we onze blik op een
toekomst zonder gaswinning. Het denken
daarover is al eerder begonnen, en het Rijk
en de regio investeren al in die toekomst.
Dat gebeurt onder meer via het Nationaal
Programma Groningen (NPG), dat in 2019
van start is gegaan.
Veel denkwerk is ook al verricht op het
gebied van onder andere de ruimtelijke
omgeving en zeehavens, onderwijs en
gezondheidszorg. Dat is gedaan door
ondernemers, kennisinstellingen, inwoners,
provincies, het Rijk, waterschappen en
gemeenten, voor grotere gebieden, of voor
een kleiner, afgegrensd gebied.
Plannen en ambities zijn er volop in
Groningen. Een overzicht vindt u in de
bijlage van dit startdocument. Samenhang
tussen de plannen en goede samenwerking
tussen overheden, onderwijs, bedrijfsleven
en inwoners (de zogenoemde ‘quadruple
helix’) is dringende noodzaak om de
aanwezige kansen in de regio te kunnen
verzilveren. Want uiteindelijk gaat het niet om
de plannen, maar om de resultaten ervan:
daadwerkelijke investeringskracht zodat
Groningers en Drenten er beter van worden.

10

In het volgende hoofdstuk werken we dit
verder uit. Wat is de kern van plannen en
initiatieven die al zijn vastgesteld, of die
worden voorbereid? Waar bouwen we op
voort, en waarop leggen we extra nadruk?
Hoe zorgen we dat de agenda richting
geeft en zorgt voor samenhang in acties
die hetzelfde speerpunt betreffen? Hoe
zorgen we dat de agenda tegelijk flexibel
en dynamisch is én ruimte biedt om te
kunnen inspelen op nieuwe ontwikkelingen
en nieuwe initiatieven? Alleen al gelet op de
lange looptijd ervan is dat vereist.
Lange looptijd, brede samenwerking
De looptijd van de Economische Agenda is
30 jaar – een generatie lang. We maken de
agenda voor de inwoners van nu én straks.
In die 30 jaar stelt de regering daar jaarlijks
100 miljoen euro voor beschikbaar, en bij
aanvang eenmalig 250 miljoen. In totaal
gaat het om ruim 3,5 miljard euro. Voor de
Sociale Agenda is een vergelijkbaar bedrag
beschikbaar: eenmalig 500 miljoen, en
daarna elk jaar 100 miljoen euro.
Dat geld is hard nodig, maar geld alleen
is niet genoeg om Groningen nieuw
perspectief te bieden. Het gaat er allereerst
om dat er overeenstemming bestaat over
wat we moeten verstaan onder perspectief
voor Groningen en de Groningers. Voor

de beste besteding van het geld gaat
het er vervolgens om dat overheid,
kennisinstellingen, bedrijven, maatschappelijke organisaties en inwoners goed
samenwerken bij het maken en uitvoeren
van plannen. Hoe geven we invulling aan
die samenwerking? En hoe organiseren
we uitvoeringskracht? Hoofdstuk 4 bevat
daarvoor een aanzet, mede gebaseerd
op adviezen van de Rijksuniversiteit
Groningen. Dit hoofdstuk levert ook een
aanzet voor een afwegingskader: welke
projecten dragen daadwerkelijk bij aan het
verhogen van de brede welvaart in
de regio?

Startdocument Economische Agenda

11

3 Economisch perspectief:
richting en samenhang
Groningen krijgt nieuwe impulsen
door de adviezen van de parlementaire
enquêtecommissie, de reacties daarop van
het Rijk en de regio, en het kabinetsbesluit
extra geld beschikbaar te stellen voor
Groningen.
In het Nationaal Programma Groningen
werkt een deel van de overheden,
bedrijven, maatschappelijke organisaties
en inwoners al samen aan de toekomst
van Groningen. Het Nationaal Programma
Groningen is in 2019 van start gegaan
en loopt tot 2030. Het programma heeft
een breed werkterrein: van economie
en werkgelegenheid, tot onderwijs,
leefomgeving en natuur en klimaat.
Daarnaast hebben gemeenten,
provincie, bedrijven en kennisinstellingen
de afgelopen jaren gewerkt aan
diverse visies en plannen voor grote

veranderingsopgaven (transities) die
voortbouwen op de kracht van de regio. In
dat verband noemen we in het bijzonder de
Research & Innovation Strategy for Smart
Specialisation (RIS3), een gezamenlijke visie
van ondernemers, universiteit, hogescholen
en overheden. En ook de Strategische
Agenda van het Akkoord van Groningen,
het samenwerkingsverband van Groninger
kennisinstellingen en overheden.
Van grote betekenis voor de Economische
Agenda zijn ook de gebiedsgerichte
‘masterplannen’ voor zeehavens, het
landelijk gebied, campussen voor onderwijs
en onderzoek, regionale centra en het
gebied Oost-Groningen. Die komen alle
voort uit de Toekomstagenda Groningen
(2021). Onder regie van het Nationaal
Programma Groningen zijn andere
belangrijke en vernieuwende plannen
opgesteld: de zogenoemde ‘baanbrekers.’

Dat zijn plannen op het gebied van
energie (waterstof), gezondheid, landbouw
en voedsel, circulaire economie en
vrijetijdseconomie.
De koers: speerpunten, voorwaarden
en acties
De drie speerpunten zijn gedestilleerd
uit deze visies en plannen. Door deze
speerpunten lopen als rode draden
specifieke voorwaarden en opgaven.
Zij vormen als het ware de basis voor
economisch succes. Een goede en
stevige aansluiting van arbeidsmarkt,
onderwijs en onderzoek is zo’n cruciale
voorwaarde. Een andere voorwaarde is de
aanwezigheid van een goed ondernemingsen vestigingsklimaat en een sterk mkb.
Uitstekende bereikbaarheid en een
toekomstbestendige fysieke infrastructuur
is de derde voorwaarde die bijzondere
vermelding verdient.

Startdocument Economische Agenda

Van heel andere aard, maar van net
zo groot belang, is dat het landschap
en de bebouwing aantrekkelijk zijn en
uitnodigen tot bewegen en ontmoeten.
Want de kwaliteit van het landschap is
een belangrijke basis voor investeringen
in toerisme en recreatie. En vooral – en
allereerst – voor het woonplezier, het
welzijn en de gezondheid van inwoners.
Een robuust en klimaatbestendig water- en
bodemsysteem is onlosmakelijk verbonden
met de kwaliteit van het landschap.
Van groot belang is ook de beschikbaarheid
van een hoogwaardige digitale infra­
structuur en de aanwezigheid van
een sterke ICT-sector. Veel innovaties
hebben te maken met digitalisering van
werkprocessen. Digitalisering zal een
cruciale rol spelen in de economische
ontwikkeling. Dat biedt kansen nieuwe
producten en diensten te ontwikkelen,
en biedt grote groepen mensen de
mogelijkheid daaraan deel te nemen. Ook
jongeren, die perspectief nodig hebben om
in de regio te blijven wonen.
Al deze voorwaarden leiden tot
opgaven voor overheden, bedrijven en
kennisinstellingen. Een aantal daarvan
is ook voor de Sociale Agenda van groot

12

belang. Dat maakt nog eens duidelijk dat
goede afstemming tussen beide essentieel
is. Die afstemming betreft natuurlijk ook de
Agenda Herstel Groningen en de aanpak
van verduurzaming.
In dit hoofdstuk lichten we de drie
speerpunten en de voorwaarden en
opgaven toe, schetsen we de stand van
zaken zonder daarin volledig te kunnen of
willen zijn en geven we een beeld van de
gewenste vervolgstappen Daarbij houden
we voor ogen dat economie, ruimtelijke
kwaliteit en landschap, zorg, onderwijs en
welzijn alles met elkaar te maken hebben.
‘Integraal’ werken heet dat vanuit het
perspectief van beleidsmakers; zorgen
voor complete oplossingen vanuit het
perspectief van inwoners. We werken
daaraan door de verschillende agenda’s
actief op elkaar af te stemmen. En ook
door ruimtelijke uitwerkingen te maken
voor activiteiten met gevolgen voor ruimte
en landschap. Hoe passen we nieuwe
ontwikkelingen in met respect voor de
kwaliteiten van het landschap en de
omgeving?
Meerwaarde voor iedereen
Waarom is het werken aan de speerpunten,
voorwaarden en opgaven zo belangrijk

voor iedereen die in Groningen en NoordDrenthe woont, werkt, onderneemt, leert,
studeert of onderzoekt, of recreëert?
Waarom reikt het belang ervan in veel
gevallen verder, ook tot in andere delen van
Noord-Nederland?
Investeren in de regionale en lokale
economie leidt direct én op langere termijn
tot meer banen voor alle opleidingsniveaus.
Onderwijs, scholing en digitalisering
bieden inwoners en ondernemers betere
perspectieven op duurzame groei, op werk
en daarmee op inkomen, leefkwaliteit
en investeringsvermogen. Een goed
ondernemers- en vestigingsklimaat
versterkt het midden- en kleinbedrijf
en lokale ondernemers en voorziet
zo in regionale voorzieningen en
diensten. Lokale ondernemers dragen
vervolgens weer bij aan versterking van
het lokale culturele en commerciële
aanbod. Versterking en verbreding
van voorzieningen draagt bij aan de
leefbaarheid en toekomstbestendigheid
van dorpen en kernen.

Startdocument Economische Agenda

De energietransitie biedt duurzaam
perspectief voor het midden- en
kleinbedrijf en de industrie en biedt
toekomstbestendige werkgelegenheid
in praktische beroepen en kennisbanen.
Groningen draagt op deze manier ook
substantieel bij aan de Nederlandse
klimaatdoelstellingen.
Investeren in vernieuwingen in de
gezondheidswetenschapen (life
sciences) leidt tot wereldwijde
toepassingsmogelijkheden. Daar profiteren
ook Groningers direct van: meer gezonde
jaren door preventie, een gezonde
levensstijl en bereikbare en toegespitste
medische zorg. Maar ze dragen ook bij aan
de verdere ontwikkeling van een sterke
sector.
Een gezonde en duurzame landbouwsector
heeft directe betekenis voor ondernemers
en inwoners, van gezond voedsel tot
nieuwe ondernemingskansen in de
agrofoodsector. Voor de kwaliteit van
natuur en landschap is een gezonde en
duurzame landbouwsector van het
grootste belang.
Stimuleren van de vrijetijdseconomie leidt
tot meer en divers aanbod van toeristische,

13

recreatieve en culturele activiteiten voor
inwoners en bezoekers. Gebiedsgerichte
investeringen in recreatieve infrastructuur,
zoals in vaarwegen, fiets- en wandelpaden,
versterken de leefbaarheid en maken
Groningen aantrekkelijker als woon-,
werk- en recreatiegebied. Dat leidt tot
beter bereikbare voorzieningen, tot meer
werkgelegenheid, meer bestedingen en
een betere verdeling van de brede welvaart.
Economische ontwikkelingen kunnen
ook invloed hebben op het basiskapitaal
van Groningen: de landschappelijke en
natuurlijke kwaliteiten. Door zorgvuldig om
te gaan met ruimtelijke inpassing en waar
mogelijk nieuwe kwaliteit toe te voegen
(zoals in water, groen en biodiversiteit),
willen we ervoor zorgen dat het fijn blijft
om in Groningen te wonen, werken en
recreëren. En daarmee investeren we ook
weer in de recreatief-toeristische sector,
met belangrijke impulsen voor de lokale en
regionale economie.

Startdocument Economische Agenda

3.1 Speerpunt energietransitie
De ambitie: Energietransitie als drager
en aanjager
Het stopzetten van de gaswinning leidt
tot verschuivingen op de arbeidsmarkt.
Groningen heeft een lange geschiedenis –
en daarmee een voorsprong ten opzichte
van andere regio’s – als het gaat om
energiewinning: van turf tot olie, gas en
energie uit zon en wind. Groningen heeft
ook een lange historie in het dragen
van de schadelijke gevolgen van de
energiewinning. Het is onze ambitie een
substantiële bijdrage te leveren aan de
energietransitie die nú in volle gang is, en
die te benutten voor de inwoners en als
drager en aanjager voor bestaande en
nieuwe economie en werkgelegenheid
op mbo-, hbo- en wo-niveau. Dat doen
we onder meer door in te zetten op de
productie en toepassing van waterstof,
door vergaande elektrificatie en door
stevig in te zetten op de warmtetransitie.
Bijzondere vermelding verdient het
samenwerkingsverband Chemport
Europe, dat de drie noordelijke provincies
bestrijkt en overheden, bedrijven
en kennisinstellingen verbindt: van
Heerenveen, tot Emmen en Delfzijl en de
Eemshaven.

14

Samenwerking in de waterstofketen en
met de maakindustrie is essentieel om
waterstof succesvol in te kunnen zetten.
Dat geldt ook voor concentratie van
kennis rondom waterstoftoepassingen en
ruimte voor de start van nieuwe bedrijven
(‘start-ups’) en de groei van bestaande
(‘scale-ups.’) De regio wil op die manier
een belangrijke bijdrage leveren aan het
realiseren van het Klimaatakkoord. Een
absolute voorwaarde is dat bewoners hier
de komende tijd de vruchten van plukken,
en dat de grootst mogelijke zorg wordt
besteed aan de mogelijke gevolgen voor
het landschap.
Wat gebeurt er al?
We bouwen voort op tal van lopende
initiatieven. In deze paragraaf geven we
daarvan een aantal relevante voorbeelden,
zonder daarbij de pretentie te hebben
volledig te zijn.
In het nieuwe energiesysteem speelt
waterstof een belangrijke rol. Waterstof
kent vele toepassingen. Het is grondstof in
de industrie, energiedrager voor de opslag
van elektriciteit, en producent van warmte.
Daarmee is waterstof nu vooral voor de
industrie en (het internationaal transport)
van groot belang.

De verwachting is dat de productie en het
gebruik van groene waterstof de komende
jaren flink zal toenemen. In NoordNederland en met name in Groningen is
de ontwikkeling van (groene) waterstof
al een tijd bezig. Zo is Noord-Nederland
aangewezen als de eerste door de
Europese Commissie erkende Hydrogen
Valley van Europa.
Het Rijk en de regio werken samen bij de
ontwikkeling van windparken op zee. De
ambitie is dat tenminste 33 procent van
de nog aan te leggen nationale capaciteit
van energie uit wind op zee zal aanlanden
in de provincie Groningen. De resultaten
van onderzoek naar de mogelijkheden
van aanlanding in de Eemshaven worden
hierbij betrokken. Van groot belang
daarbij is dat dit bijdraagt aan een beter,
toekomstbestendiger en mooier Groningen.
Een voorwaarde voor de aanlanding is een
goede ruimtelijke inpassing. Het gaat om
aanlanding met zo min mogelijk negatieve
gevolgen voor mens en natuur, in het
bijzonder voor Unesco Werelderfgoed de
Waddenzee.

Startdocument Economische Agenda

Om deze elektriciteit uit windenergie om
te zetten in waterstof zijn elektrolysers
nodig, op zee en/of op het land. Dat is
nog punt van nader onderzoek. Een ander
punt van onderzoek is de vraag of en hoe
de energierekening van Groningers kan
worden verlaagd met de opbrengsten van
de productie van waterstof. We beginnen
met twee pilots voor de productie van
waterstof op zee. Het Rijk heeft besloten
om de eerste pilot voor 500 Megawatt te
ontwikkelen in het gebied ten noorden
van de Wadden, en de aanlanding te laten
plaatsvinden in Noord-Nederland.
De windenergie van zee is van groot
belang voor de verdere elektrificering van
ons toekomstige energiesysteem. Om
netcongestie te voorkomen is het nodig
tijdig te anticiperen op grootschalige
elektrificatie, zoals in de industrie en door
het gebruik van elektrische voertuigen
en warmtepompen. Uitbreiding en
verzwaring van het elektriciteitsnetwerk
is een uitdaging, maar ook een kans, in
het belang van verschillende partijen,
waaronder inwoners en bedrijven. Daarbij
onderzoeken we of het mogelijk is een deel
ondergronds aan te leggen, zonder dat dit
ten koste gaat van de leveringszekerheid.

15

Inmiddels zijn er tal van grote en kleine
projecten die gericht zijn op groene
waterstof. Veel van de initiatieven hangen
samen met de industrie van de Eemshaven
en Delfzijl. Daar wordt ook nu al waterstof
gebruikt als grondstof, maar dan op
basis van aardgas (‘grijze waterstof’).
Vervanging van deze grijze waterstof door
groene waterstof leidt tot belangrijke
verduurzaming van de industrie. Ook voor
hoogwaardige industriële verwarming, in
het mkb en in de transportsector wordt
al gewerkt aan de verdere ontwikkeling
van waterstoftoepassingen. Daarbij gaat
het onder meer om zwaar transport
en transport over lange afstanden,
inclusief scheepvaart. Ook voor de
landbouwmechanisatie biedt waterstof
toepassingsmogelijkheden.
Waterstof kan via het bestaande
gasleidingnetwerk worden vervoerd
en via de deels nog aan te leggen
‘waterstofbackbone’. Die verbindt vijf
nationale industriële clusters met elkaar.
Met de beoogde aansluiting op de beoogde
gasrotonde bij Scheemda komt ook een
verbinding tot stand met Noord-Duitsland.
Dat versterkt de positie van Groningen als
exporteur van waterstof. En het biedt de
mogelijkheid om in de regio aan te sluiten

met innovaties en kennisontwikkeling.
Ook het mkb is daarbij gebaat.
Lokaal zetten we in op het toepassen
van geothermie, warmte/koude opslag
en het ontwikkelen van warmtenetten.
De uitwerking hiervan vindt plaats in
samenhang met de Agenda Herstel
Groningen. Zo gaan schadeherstel
en versterking hand in hand met
verduurzaming en economische
versterking.
Voorwaarden en opgaven
De ontwikkeling van energie- en
andere infrastructuur heeft gevolgen
voor het landschap, de natuur en het
ruimtegebruik. Hoe kunnen we nieuwe
gebouwen voor bewerking, opslag en
transformatie en nieuwe (ondergrondse)
hoogspanningsverbindingen en leidingen
goed inpassen en combineren met ander
ruimtegebruik, met respect voor de
omgeving en haar inwoners? Hoe zorgen
we voor beschikbaarheid van voldoende
zoet water bij de energietransitie, ook in
tijden van aanhoudende droogte?

Startdocument Economische Agenda

16

Regionale, nationale en internationale
samenwerkingen zijn cruciaal om de
energietransitie te versnellen. Dit omvat
partnerschappen tussen overheden,
bedrijven, kennisinstellingen en inwoners.
In de energie- en industriesector is die
samenwerking volop gaande. Voorzetting
en versterking daarvan is een opgave.
Zo behouden we kennis voor het Noorden
en leiden we op en scholen we om voor
deze nieuwe waterstofeconomie. Dit
resulteert op een aantal plekken in
Noord-Nederland in innovatieve projecten
en opleidingsprogramma’s gericht op
de energietransitie, waaronder die in de
waterstoftechnologie. De gemeenten
Groningen en Eemsdelta lopen daarin
voorop.
De energietransitie vereist grote
investeringen. Overheidssubsidies, fiscale
prikkels en private investeringen zijn nodig
om die mogelijk te maken.

De Eemshaven is een van de beoogde aanlandingsplaatsen van elektriciteit van
windmolens op zee. Daarmee speelt de haven een belangrijke rol bij de energietransitie,
net als die van Delfzijl. Foto Stella Dekker.

Startdocument Economische Agenda

Naar een concrete agenda
• Vervolg Programma Zeehavens, in
combinatie met de planontwikkeling
voor het NOVEX-gebied Groningen.
Een samenhangend en gebiedsgericht
programma voor de Groninger
zeehavens en het gebied tussen de stad
Groningen, Hoogezand en de Waddenzee.
Onder­delen daarvan zijn:
-	Zorgen dat de aanlanding van energie
van windmolens op zee en aanverwante
ontwikkelingen succesvol worden
gerealiseerd, met oog voor de natuur en
de omgeving.
-	Investeringen in infrastructuur en
voorzieningen.
-	Mogelijk maken van verduurzaming
en energietransitie van bedrijven en
woningen in het gebied.
-	Versterking van het economisch profiel
van de zeehavens en de bijbehorende
terreinen, onder meer door het verder
ontwikkelen/herstructureren van
bestaande bedrijventerreinen.
-	Versterking en klimaatbestendig maken
van het landschap.
-	Verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit,
de natuur, de leefbaarheid en de
leefkwaliteit.
-	Financiering van elektrolyseproject
‘Djewels’.

17

•	Vervolg geven aan programma’s
(masterplannen) voor regiocentra en
Oost-Groningen.
•	Maatregelen gericht op het
realiseren van positieve effecten
van waterstofinvesteringen voor de
Groningers. Dat kan zijn op het terrein
van kennis en innovatie, ondersteuning
van het regionale en/of lokale mkb, maar
ook op het terrein van het tegengaan van
energiearmoede.
•	Opzetten en inrichten van een
waterstofcampus.
•	Door verdere investeringen in innovatieve
bedrijven binnen het chemiecluster en
door het bevorderen van de verdere
opbouw en concentratie van expertise
en technologische vooruitgang, kan
het chemiecluster een belangrijke
pijler vormen voor de regionale en
nationale economie. Dit bevordert de
concurrentiekracht van individuele
bedrijven. Het draagt ook bij aan de
ontwikkeling van een veerkrachtige en
duurzame industriële sector. Dat versterkt
het industriebeleid van de regio.
•	Het versterken van de relatie van het
chemiecluster met de Rijksuniversiteit
Groningen en met name met de
vakgroepen die aansluiting vinden bij het
chemiecluster.

•	Transformatie en revitalisering van
bedrijventerreinen.
•	Vormgeven aan fiscale prikkels door
het Rijk.

Startdocument Economische Agenda

3.2 Speerpunt gezondheid
De ambitie: Van zorg naar gezond en
gelukkig ouder worden
We willen dat Groningers een zo lang
mogelijk gezond en gelukkig leven hebben.
Daarvoor willen we het zorgaanbod in
Groningen versterken en de gezondheid
van de Groningers verbeteren. Innovaties
die we hiervoor realiseren zorgen voor een
toekomstbestendige zorgstructuur en een
bruisende sector gezondheidstechnologie.
Innovaties richten zich onder andere op
meer preventie van zorg (van behandelen
naar voorkomen), het voorkomen van
onnodig medicijngebruik, vroegtijdige
signalering van ziekte en betere
diagnostiek. Dat maakt het mogelijk ziektes
in een eerder stadium te behandelen,
met betere uitkomsten en minder
bijwerkingen. In Groningen willen we ook
vooroplopen met nieuwe behandelopties
en medicijnen, en behandelingen die zijn
geoptimaliseerd voor individuen. Ook dat
leidt tot betere uitkomsten, en tot minder
bijwerkingen. Gerichte investeringen
dragen daaraan bij. Zo bouwen we voort op
al aanwezige kennis in de regio en dragen
we bij aan nieuwe kennis die nationaal
en internationaal van waarde is, en die
goed is voor werk en werkgelegenheid.

18

Innovaties kunnen bovendien zorgen
voor arbeidsverlichting bij professionals
en mantelzorgers, werkplezier bij
professionals, en dragen eraan bij dat
ouderen langer thuis kunnen wonen.
Juist voor het thema gezondheid is een
directe verbinding tussen de Economische
en Sociale Agenda van doorslaggevend
belang. Zo kunnen de specifieke opgaven
in de regio rond zorg en gezondheid
worden aangepakt door de gezamenlijke
inspanningen van onderzoekers,
ondernemers en zorgprofessionals. En zo
hebben investeringen straks ook echt voor
alle Groningers merkbare opbrengsten. Bij
de uitwerking van de economische agenda
krijgt deze verbinding dan ook bijzondere
aandacht, met een belangrijke rol voor de
beide kwartiermakers.
Wat gebeurt er al?
Gezond ouder worden is al langer een
belangrijk thema bij onderzoek en
ontwikkeling in de regio. Deze gezamenlijke
en langdurige focus werpt zijn vruchten
af. Daar zijn verschillende concrete
voorbeelden van te noemen. Ook voor dit
speerpunt geldt: het gaat om voorbeelden,
niet om een uitputtende opsomming.

De Rijksuniversiteit Groningen, het
UMCG, de Hanzehogeschool, NHL
Stenden en bedrijven, verenigd in Life
Cooperative, werken samen in het cluster
HTRIC (Health Technology Research
Innovation Cluster). HTRIC bouwt met
gezondheidstechnologie aan de toekomst
van gezondheid, zorg en werkgelegenheid
in Groningen. Op de Healthy Ageing
Campus in de stad Groningen werken
de Rijksuniversiteit Groningen, het
UMCG, de Hanzehogeschool Groningen,
mbo-instellingen met succes samen aan
initiatieven rond complexe vraagstukken op
het gebied van gezond ouder worden. Ook
bijvoorbeeld de Health Hub in Roden levert
hieraan een belangrijke bijdrage op het
gebied van medische technologie. Met het
meerjarige programma Lifelines is sinds
2006 een unieke set aan gezondheidsdata
verzameld. Dat vormt de basis voor
bedrijvigheid in gezondheidstechnologie,
en voor nieuwe wetenschappelijke
inzichten. Het kabinet heeft toegezegd
verder te investeren in Lifelines.

Startdocument Economische Agenda

De gezondheidssector werkt intensief
samen met kennisinstellingen en
(lokale) overheden. Daarbij ligt de
nadruk op preventie: het voorkomen
van gezondheidsproblemen door het
bevorderen van gezonde leefstijlen
en het aanbieden van preventieve
gezondheidsdiensten. Achttien partijen in

19

Groningen hebben samen een Zorgakkoord
afgesloten (Groninger Zorgakkoord). Tot de
ondertekenaars behoren de ministeries van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(BZK) en Volksgezondheid, Welzijn en Sport
(VWS), de provincie Groningen, een aantal
gemeenten, de Nationaal Coördinator
Groningen (NCG), (woon)zorgaanbieders

en een zorgverzekeraar. Het Zorgakkoord
is gericht op het verbeteren van de zorg
in het Groninger aardbevingsgebied en
steunt zorgpartijen in de regio bij de
benodigde veranderingen. Dat bevordert de
toegankelijkheid van zorg in Groningen.

Het UMCG is de grootste werkgever in de
drie noordelijke provincies en deelnemer
in de Healthy Ageing Campus in de stad
Groningen, samen met de Rijksuniversiteit,
de Hanzehogeschool, de gemeente en
de provincie Groningen en de bedrijven­
vereniging WEST. Foto Stella Dekker.

Startdocument Economische Agenda

Voorwaarden en opgaven
Succesvol werken aan een gezond
Groningen vraagt intensieve
samen­werking tussen overheid,
gezondheidszorginstellingen,
technologiebedrijven en academische
instellingen. Gezamenlijk kunnen zij
innovaties stimuleren en doorvoeren.
Voortdurende investeringen in onderzoek
en ontwikkeling zijn essentieel om
nieuwe gezondheidstechnologieën te
ontwikkelen en te verbeteren. Van belang
daarbij is dat innovaties aansluiten

20

op de (regionale) vraag in de zorg- en
welzijnssector. Nieuwe technologie
en een goede zorginfrastructuur zijn
nodig om hoogwaardige (preventieve)
gezondheidszorg te kunnen bieden,
evenals een gezonde leefomgeving die
uitnodigt tot beweging en ontmoeting.
Opleiding en deskundigheidsbevordering
zorgen ervoor dat personeel en inwoners
vernieuwingen daadwerkelijk kunnen
toepassen. Dit gaan we onder andere doen
op de Vitaliteitscampus uit het Masterplan
Campussen.

Voor de ondersteuning van langetermijn­
investeringen in gezondheidstechnologie
en preventieve gezondheidszorg zijn
duurzame financieringsmodellen en
stimulansen nodig. Actieve betrokkenheid
van inwoners is cruciaal voor het
succes van gezondheidsinitiatieven,
en voor het bevorderen van bewustzijn
over gezondheidsrisico’s en van
preventieve maatregelen. Preventie in de
gezondheidszorg is ook een belangrijk
thema in de Sociale Agenda.

Met vestigingen in onder meer Ter Apelkanaal (foto links) en de stad Groningen is de Koninklijke Avebe
een wereldwijde speler. Anno 2023 is Avebe de grootste producent van plantaardige eiwitten in Nederland.
Het innovatielab van Avebe staat op de Zernike Campus (foto rechts) in Groningen. Foto’s Avebe

Startdocument Economische Agenda

Naar een concrete agenda
• Nader uitwerken en uitvoeren van
het programma (‘baanbreker’)
Gezondheidszorg/HTRIC (Health
Technology Research Innovation Cluster).
• Versterken aantrekkelijkheid van
Groningen als werkplek voor
zorgprofessionals.
• Ontwikkelen van een vitaliteitscampus.
• Verbetering van e-health toepassingen en
robotica.
• Ontwikkeling van ‘mixed generation’
woningen (smart homes).
• Extra investeringen in het kenniscentrum/
netwerk Healthy Ageing en in de Lifelines
biobank.
• Implementatie van afspraken zoals in
het Integraal Zorgakkoord (IZA) en de
aanpak in de programma’s Wonen,
Ondersteuning en Zorg voor Ouderen
(WOZO) en Toekomstbestendige
Arbeidsmarkt Zorg (TAZ) in de regio
Groningen. Dit stemmen we af met de
kwartiermaker voor de Sociale Agenda.
• Stimuleren gezondheidsinnovaties en
innovaties in gezondheidstechnologie.

21

Startdocument Economische Agenda

22

3.3 Speerpunt transities in
het landelijk gebied

Dit startdocument behoeft nadrukkelijk
verdere uitwerking, ook op dit punt.

De ambitie: naar een toekomst­bestendig
landelijk gebied
Een sterke economische basis in het
landelijk gebied is van groot belang. Hier
wonen 350.000 van de bijna 600.000
inwoners van de provincie Groningen.
In de regiokernen en de dorpen is een
belangrijk deel van het basisonderwijs
en het voortgezet onderwijs en de zorg
geconcentreerd. De ontwikkelingen
in het landelijk gebied betreffen de
landbouw, maar kunnen op termijn ook
andere zaken betreffen, zoals gerichte
natuurontwikkeling, recreatieparken, kweek
van algen en vissen en de aanleg van
voedselbossen. Het gaat in alle gevallen
om goede inpassing in het landelijk
gebied, gebaseerd op een robuust en
klimaatbestendig systeem van bodem en
water, en op leefbare dorpen en kernen,
met een goed aanbod van voorzieningen.

Landbouw
De maatschappelijke overtuiging groeit dat
het voor het milieu én voor de menselijke
gezondheid goed is om minder dierlijke en
meer plantaardige eiwitten te produceren
en te consumeren. Groningen staat voor
een grote transitie in de landbouw. Die is
gericht op duurzame voedselproductie
en op het behoud en versterking van
landschap en natuur voor toekomstige
generaties. Een extra uitdaging bij de
innovatie van de landbouw zijn de effecten
van klimaatverandering. Het grondgebruik
moet zich aanpassen aan veranderende
omstandigheden, zoals verzilting,
verdroging en vernatting, wat ook kansen
biedt voor nieuwe ontwikkelingen.

We belichten drie kansrijke toepassings­
gebieden: gezonde voedselproductie,
circulaire economie en vrijetijdseconomie.
Net als bij de andere twee speerpunten
tekenen we daarbij aan dat we hierbij
niet de pretentie hebben volledig te zijn.

Circulaire economie
De schaarste aan grondstoffen en zoet
water, het afbouwen van het gebruik
van fossiele energie en de noodzaak
minder CO2, stikstof en ander afval te
produceren, vragen om een circulaire
economie. Hergebruik van producten hoort
daar ook bij. Door het versterken van de
samenwerking tussen en de onderlinge
afhankelijkheid van onder meer de sectoren

chemie en agrofood kan Groningen het
potentieel van de circulaire economie verder
benutten. Relevante en voor Groningen
kansrijke toepassingsrichtingen zijn:
• Optimaal benutten (valorisatie) van
biomassa voor een bio-gebaseerde
economie en voor de warmtetransitie.
• Verminderen van het gebruik van fossiele
koolstofbronnen (plastics), het prioriteren
van het gebruik van hernieuwbare
bronnen en het efficiënt circuleren
van bijproducten (CO2) in industriële
processen.
• Natuurinclusieve kringlooplandbouw.
• Terugwinnen van grondstoffen uit afval
en afvalwater.
• Gebruik van afval uit de steden als
secundaire grondstof voor de chemische
industrie, of voor de productie van
compost of bio meststoffen voor de
landbouwsector. Het industriële cluster in
Delfzijl kan hierbij een cruciale rol spelen.

Startdocument Economische Agenda

Deze transitie heeft vooral gevolgen voor
de inrichting van het landelijk gebied, terwijl
de gebruik- en afzetmogelijkheden vooral
geconcentreerd zijn in en rondom stedelijk
gebied en de Groninger zeehavens. Een
samenhangende circulaire aanpak in de
industrie en in de landbouw is van belang
voor duurzame regionale ontwikkeling. De
overgang naar een circulaire economie
vraagt naar verwachting meer ruimte op
(specifieke) bedrijfslocaties, voor (tussen)
opslag en bewerking.
Vrijetijdseconomie
Groningen wil zich verder ontwikkelen
als een aantrekkelijke bestemming
voor toerisme en recreatie, gekoppeld
aan het Groningse DNA, en nauw
verbonden met het netwerk van fiets- en
wandelroutes in Drenthe. Daarmee krijgt
de lokale en regionale economie nieuwe
impulsen en verbetert de leefbaarheid
en aantrekkelijkheid van de regio.
Vrijetijdseconomie kan bovendien goed
samengaan met een meer natuurlijk,
klimaatadaptief en biodivers landschap.
De transitie van de landbouw kan
hieraan een belangrijke bijdrage leveren.
Bijvoorbeeld door meer ruimte te maken
voor natuurontwikkeling en waterberging.
Een ander voorbeeld is het opwaarderen

23

van het Reitdiepdal als gebied van grote
cultuurhistorische waarde. De betekenis
van water voor het landelijk gebied en
de mogelijkheden tot versterking van
de watersport (Waddenzee, Dollard,
Damsterdiep, plassen, stranden en vaarten)
zijn punten van verdere uitwerking.
Wat gebeurt er al?
Op tal van fronten wordt hard gewerkt aan
het vormgeven van een toekomstbestendig
landelijk gebied. Hieronder een selectie van
relevante voorbeelden.
Gezonde voedselproductie.
De ontwikkeling van duurzame, gezonde
voedselproductiesystemen krijgt
onder meer vorm in het programma
FASCINATING (Food Agro Sustainable
Circular Nature Technology in
Groningen). FASCINATING is een open
innovatieprogramma dat (landbouw)
bedrijven, kennisinstellingen en de
samenleving wil verbinden door samen
te werken aan circulaire landbouw:
duurzaam en met ruimte voor natuur, met
gezonde voeding en gezonde opbrengst
als resultaat. Onderdeel van FASCINATING
zijn projecten gericht op eiwittransitie,
zoals de ontwikkeling van nieuwe
gewasrotatieplannen en de bouw van

een verwerkingsfabriek voor plantaardige
eiwitten, maar ook projecten gericht op het
sluiten van de mestkringloop en reductie
van kunstmestgebruik.
Circulaire economie
Er vindt al subsidiëring plaats van bedrijven
en startups die innovatief en duurzaam
te werk gaan. Een voorbeeld daarvan is
het stimuleren van het mkb om circulair
te bouwen. Een ander voorbeeld is het
ontwikkelen van een regionale strategie
voor inzet van biogrondstoffen. Denk
daarbij aan het maken van plastics en van
bouwmaterialen op basis van grondstoffen
uit de landbouw en uit gewassen zoals
hennep. Ander initiatieven zijn ‘Groningen
werkt circulair’, Makeport Mercurius in
Stadskanaal en de Innovatiehub OostGroningen. Partijen weten elkaar steeds
beter te vinden, maar er is nog veel nodig
om het gebruik van fossiele brandstoffen
flink te verminderen en uiteindelijk
overbodig te maken.

Startdocument Economische Agenda

In Noord-Nederland wordt sinds 2019
in de Regio Deal Natuurinclusieve
Landbouw door landbouw-, natuur- en
onderwijsorganisaties gewerkt aan
de omslag naar een landbouw die de
biodiversiteit, bodemkwaliteit, leefbaarheid
en het landschap verbetert. In de Green
Deal Natuurinclusieve Landbouw in
Groen Onderwijs streven de aangesloten
onderwijsinstellingen in Groningen naar
meer aandacht voor natuurinclusieve
landbouw en natuurinclusief ondernemen.
Vrijetijdseconomie
Er lopen diverse projecten en lokale
initiatieven die de vrijetijdseconomie
stimuleren, met een sterke focus op
duurzaamheid, en met regionale culturele
waarden als uitgangspunt. Daarbij gaat
het onder meer om het ontwikkelen
van nieuwe toeristische bestemmingen
en evenementen, het verbeteren
van recreatieve infrastructuur en
landschapsherstel en -ontwikkeling. Er is
een ‘Hackathon Challenge’ georganiseerd
die heeft geleid tot innovatieve oplossingen
voor gastvrij, innovatief en duurzaam
ondernemerschap in de vrijetijdssector.
Een specialist vrijetijdseconomie
adviseert ondernemers over regelingen
en financieringsmogelijkheden. Nieuwe

24

wandel-, fiets- en vaarroutes sluiten aan
op bestaande netwerken, zoals op de
internationale Dollardroute. Bijzonder
vermelding verdient een project dat het
Groningse fietsknooppuntennetwerk
verbindt met het Duitse. Groningen
beschikt ook over een zeer uitgebreid, maar
nog weinig bekend vaarwegennetwerk.
Dat netwerk heeft veel mogelijkheden voor

recreatie, toerisme en natuurontwikkeling.
Tegelijkertijd heeft water en het
vaarwegennetwerk een belangrijke
functie in de zoetwatervoorziening van
Groningen. Terugkerende evenementen
laten bezoekers kennis maken met de
regio. Deze evenementen zijn direct van
belang voor de bekendheid, het imago en
de reputatie van de provincie Groningen.

Het Reitdiepdal (hier bij Aduarderzijl) is een gebied van grote cultuurhistorische waarde.
Door te investeren in de landbouwtraditie kan hier nog meer ruimte worden gemaakt voor
waterberging, natuurontwikkeling en recreatie. Foto Stella Dekker.

Startdocument Economische Agenda

Voorwaarden en opgaven
Voor het Nationaal Programma Landelijk
Gebied (NPLG) werken het Rijk, de
provincie, waterschapen en gemeenten al
samen aan de transitie van het landelijk
gebied, met aandacht voor de unieke
economische, fysieke, en culturele
kwaliteiten en kenmerken van de
verschillende deelgebieden. Bij het Rijk
trekken de departementen Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit (LNV),
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(BZK) en Economische Zaken en Klimaat
(EZK) daarbij samen op.
Intensieve samenwerking tussen landbouw,
industrie en onderzoeksinstellingen is
essentieel voor innovatie en efficiënte
circulaire productie. Overheidssteun is
nodig om de transitie naar duurzame
landbouw en voedselproductie te
faciliteren. Het wordt steeds belangrijker
een gezamenlijke strategie te hebben voor
het beheer en verdelen van zoetwater.
Investeringen in onderzoek en onderwijs
zijn cruciaal voor de ontwikkeling van
nieuwe technologieën en methoden. Het
succes van de circulaire ambitie hangt ook
af van toepassing van circulaire principes
in diverse sectoren. En uiteraard ook
met onderwijs en bewustwording. En –

25

heel belangrijk - van een landschap dat
toekomstbestendig is, voldoende bestand
is tegen extreme droogte en neerslag en
tegelijkertijd ruimte biedt voor natuur,
landbouw en economie.
Een mooi landschap en goede
bereikbaarheid zijn niet alleen van belang
voor de woon- en leefkwaliteit, maar
ook voor het economisch functioneren
en de promotie van het landelijk gebied.
Recreanten moeten weten wat daar te
doen is, en ze moeten er vervolgens ook
kunnen komen. Intensieve samenwerking
tussen overheden, bedrijven en culturele
instellingen is noodzakelijk om te zorgen
voor het ontwikkelen van een aantrekkelijk
vrijetijdsaanbod.
Ook goede samenwerking met de Agenda
Herstel Groningen is hierbij van groot
belang. Dit omdat vaak dezelfde partijen
betrokken zijn bij opgaven in deze beide
agenda’s. Daarbij valt te denken aan
agroproductie, herstel en verduurzaming,
cultureel erfgoed, natuur en biodiversiteit.

Startdocument Economische Agenda

Naar een concrete agenda
•	Het Programma (Masterplan) Landelijk
Gebied bevat meerdere projecten
die kunnen bijdragen aan duurzame
ontwikkeling in de regio Groningen.
Zowel aan het perspectief voor inwoners
als aan de transitie van het landelijk
gebied door de inzet op opgaven rond
natuur, landbouw, klimaatadaptatie,
landschap en beleving. Deze projecten
bevinden zich in verschillende fasen van
ontwikkeling. In de Economische Agenda
kunnen zij verder worden uitgewerkt.
•	Voorzetting Programma (Masterplan)
transitie Landelijk Gebied,
Waterveiligheid en Klimaatrobuuste
watersystemen.
•	Voortzetting Programma (Masterplan)
Zeehavens, met als belangrijk onderdeel
de uitbreiding van de Eemshaven naar de
Oostpolder (Programma Eemshaven Plus).
Het Programma Zeehavens combineert de
groei van de havens en de bedrijvigheid
met de ontwikkeling en leefbaarheid van
het omringende landelijk gebied.
•	Voortzetting Programma OostGroningen.
•	Voortzetting Programma (Masterplan)
Regiocentra. Daarin wordt onder meer
het verzorgende belang benoemd van
regionale kernen.

26

•	Ondersteuning van boeren en
voedselproducenten bij de overstap naar
duurzame en gezonde productiemethoden
als natuurinclusieve kringlooplandbouw,
waaronder voortzetting van het partner­
schap rijk-regio voor natuur­inclusieve
landbouw na de Regio Deal (2023).
•	Samenwerken aan een strategie voor
gezonde en vitale landbouwbodems.
• Investeren in maatregelen om de
CO2-uitstoot door veenoxidatie te beperken.
•	Investeren in onderzoek naar duurzame
landbouwpraktijken en gezonde
voedselproductie.
•	Voortzetting van FASCINATING (Food
Agro Sustainable Circular Nature
Technology in Groningen).
•	Ontwikkelen van faciliteiten en systemen
voor lokale voedseldistributie en
-verwerking (lokale voedselketens):
samenwerking in het kader van de ‘van
boer naar bord strategie’ (‘Farm-2-Fork’)
•	Bevordering van onderzoek en
ontwikkeling in circulaire technologieën
en bedrijfsmodellen.
•	Bedrijven ondersteunen en stimuleren
circulaire principes te integreren.
•	Versterken van de samenwerking
tussen bedrijfsleven, overheid en
kennisinstellingen om circulaire
initiatieven te bevorderen.

•	Voortzetting Programma (‘baanbreker’)
Vrijetijdseconomie; uitbreiden en
verbeteren van gastheerschap en
faciliteiten voor toerisme en recreatie
en het ontwikkelen van duurzame
toeristische initiatieven die het milieu
respecteren en bijdragen aan de lokale
gemeenschap.
•	Ontwikkelingen en investeringen ter
versterking van waterrecreatie.
•	Ontwikkeling van (potentieel
exporteerbare) technologie voor het
tegengaan van ontzilting en bodemdaling.

Startdocument Economische Agenda

3.4. Onderwijs, onderzoek en
arbeidsmarkt stevig verbonden
Kennisinstellingen zijn grote werkgevers in
onze regio, en krachtige gangmakers in de
noordelijke economie. Ze leiden talenten
op, en bieden talenten perspectieven voor
hun verdere ontwikkeling. Voor duurzame
economische groei en innovatie zijn ze van
het grootst mogelijke belang. Om onze
economische en maatschappelijke ambities
te realiseren zijn goed onderwijs en (bij)
scholingsmogelijkheden nodig, naast
een stevige verbinding tussen onderwijs,
onderzoek en arbeidsmarkt. Goed basisen voortgezet onderwijs is het fundament
voor een duurzame aantrekkelijke
woonomgeving. Het basisonderwijs staat
in sommige dorpen onder druk. Bij dit
onderwerp ligt samenwerking met en actie
vanuit de Sociale Agenda voor de hand.

27

Op campussen werken onderwijs­instellingen
(mbo, hbo en universiteiten) en bedrijfsleven
nauw samen, en ontmoeten theorie en
beroepspraktijk elkaar. Campussen zijn
fysieke én online broedplaatsen voor
kennisontwikkeling en innovatie, met een
belangrijke faciliterende rol voor de overheid.
Uitstekend functionerende ICT is een
onmisbare succesfactor voor het samenspel
tussen de betrokken partijen.
In Groningen richten we ons met nadruk
op de transities in energie, gezondheid
en het landelijk gebied. Gespecialiseerde
opleidingen en onderzoeksprogramma’s
sluiten direct aan bij de behoeften van
deze sectoren. We richten ons daarbij
op jongeren en op talenten die we willen
vasthouden voor de regionale economie,
maar zeker ook op her- en bijscholing van de
huidige beroepsbevolking. Dat is nodig voor
duurzame inzetbaarheid van volwassenen
op de arbeidsmarkt. Die is voortdurend in
beweging, en vraagt om steeds weer nieuwe
en andere vaardigheden van professionals
op elk niveau: mbo, hbo en wo. Hoge
prioriteit heeft het ontwikkelen en versterken
van digitale vaardigheden van toekomstige
én huidige werknemers. Onder meer via het
Digitaal Centrum Oost-Groningen wordt
daaraan gewerkt.

Het Rijk stelt voor de eerste
investeringsbehoefte uit het Masterplan
Campussen op korte termijn €500.000
beschikbaar. In totaal is € 50 miljoen
beschikbaar. In december 2023 is het
Masterplan Campussen vastgesteld.
Dit masterplan dient als basis voor een
langjarige ontwikkeling en versterking van
het kennis- en innovatie ecosysteem van
de regio Groningen, rekening houdend
met de rest van de noordelijke regio. In
het masterplan zijn diverse actielijnen voor
de korte de langere termijn geformuleerd,
die al in 2024 van start gaan. Daarmee
ondersteunen we goed lopende initiatieven
uit de regio en is er ook ruimte voor
nieuwe initiatieven. Voorbeelden van
dergelijke samenwerkingen zijn de
Zernike Advanced Processing faciliteit,
de Universiteit van het Noorden en de
campussen van Appingedam en het
nieuwe stadsdeel De Suikerzijde, in
de stad Groningen. Kennisinstellingen
(van wetenschappelijk onderwijs tot
middelbaar beroepsonderwijs) en
bedrijven werken hier samen aan het
verbinden van kennis en praktijk. Het mkb
zet kennis om in producten en diensten
met marktperspectief, met hulp van
kennisinstellingen.

Startdocument Economische Agenda

Naar een concrete agenda
•	Voorzetting Programma (Masterplan)
Campussen.
•	Versterken van samenwerkingsverbanden
tussen voortgezet, beroepsen universitair onderwijs- en
kennisinstellingen, bedrijfsleven en
overheden, zoals de innovatiewerkplaats.
•	Toegang verbeteren tot het aanbod van
doorlopende leerlijnen en leven lang
ontwikkelen voor diverse doelgroepen.
•	Ondersteuning van digitalisering in
diverse sectoren waaronder landbouw,
energie, gezondheidszorg en in het mkb.

28

Startdocument Economische Agenda

3.5. Een sterk ondernemingsen vestigingsklimaat en een
sterk mkb
De versterking van de economische
structuur moet iedereen ten goede komen:
ondernemers en inwoners. Er is een breed
en toegankelijk aanbod aan instrumenten
voor met name het midden- en kleinbedrijf
nodig om nieuwe bedrijvigheid en
werkgelegenheid te creëren in zowel de
kennissector als in praktische beroepen.

29

We willen versterken wat zich al heeft
bewezen en stimuleren wat potentie heeft,
gebiedsgericht, passend bij de kracht en
kenmerken van deze gebieden. De regio,
met Groningen als tweede ICT-stad en
startup-stad van Nederland, focust op het
verbeteren van de digitale infrastructuur en
het stimuleren van digitalisering, waaronder
kunstmatige intelligentie. Daarbij gaat
het om diverse sectoren, zoals energie,
gezondheid, en landbouw. Investeren in
toekomstbestendige bedrijventerreinen
maakt ook deel uit van de aanpak.
Hiermee krijgt het mkb ruimte voor
innovatieve en duurzame economische
activiteiten, waaronder hoogwaardige
maakindustrie, circulaire economie,
waterstof en energietransitie, medische
technologie, watertechnologie. De aanpak
van dorpscentra en winkelgebieden maakt
deel uit van het Programma (Masterplan)
Regiocentra.
Naar een concrete agenda
Naast het instrumentarium dat het kabinet
heeft toegezegd gaat het om:
•	Ondersteuning van ondernemers in de
vrijetijdseconomie en in de detailhandel.
•	De 5.000 adressen in de provincie
Groningen die nog niet zijn aangesloten

op snel internet moeten deze
mogelijkheid krijgen. Wanneer dat niet
door de markt gebeurt, zal het Rijk hier
een rol in nemen, of het Rijk en de regio
samen, via de Economische Agenda.
•	Een gezamenlijke aanpak
ontwikkelen voor het realiseren van
toekomstbestendige bedrijventerreinen
door revitalisering en herprofilering van
bestaande terreinen.
•	Het ontwikkelen van nieuwe
bedrijventerreinen met gerichte
investeringen voor energietransitie,
klimaatadaptatie, digitalisering en
circulariteit, om daarmee de kansen te
vergroten strategische internationale
bedrijvigheid aan te trekken in de regio.
•	Voortzetting Programma (Masterplan)
Regiocentra.
•	Het opnieuw inrichten van agrarische
bebouwing die vrijkomt, op zo’n manier
dat het landschap intact blijft of wordt
versterkt.
•	Het versterken van de winkelsector
(retail) en het ondernemerschap in de
regiokernen, zoals aangegeven in het
Masterplan Regiocentra.

Startdocument Economische Agenda

3.6. Hoogwaardige infrastructuur: bereikbaarheid en
mobiliteit
Goede verbindingen tussen Groningen
en de rest van Nederland en Europa
zijn essentieel voor bereikbaarheid
en ontsluiting en voor economisch
perspectief. Groningen ligt strategisch
tussen West-Europa en Noord-Duitsland,
Scandinavië en de Baltische staten.
Deze ligging biedt veel kansen voor
internationale samenwerking. Die kansen
vereisen robuuste infrastructuur (ook via
het water) en goede verbindingen binnen
de regio en met de economische kernzones
in de rest van Nederland. Er worden in de
regio al maatregelen uitgevoerd en er lopen
diverse studies voor verbetering van de
infrastructuur.

30

Naar een concrete agenda
•	Voortzetting Programma (Masterplan)
Zeehavens.
•	De Rijksweg N33 wordt verbreed.
Hiervoor trekt het Rijk in totaal € 395
miljoen uit, in aanvulling op de hiervoor al
door de regio gereserveerde middelen.
•	Passagiersvervoer op de spoorlijn
Stadskanaal-Veendam (als mogelijke
eerste fase van de aanleg van de
Nedersaksenlijn). Het kabinet trekt € 85
miljoen uit voor het opnieuw in gebruik
nemen voor passagiersvervoer op deze
spoorlijn.

Startdocument Economische Agenda

3.7. Landschap en ruimtelijke
kwaliteit: regionaal kapitaal
Het landelijk gebied kan en moet een
grote bijdrage leveren aan het behoud
van biodiversiteit en aan reductie van
broeikasgassen en stikstofuitstoot. En ook
aan het vormgeven van klimaatadaptatie.
Dat wil zeggen dat het bestand is tegen
periodes van heel veel en juist erg weinig
regen en helpt om de ‘hittestress’ tegen
te gaan die kan optreden als het langdurig
warm en droog is. Door realisatie van
de groenblauwe dooradering van het
landelijk gebied wordt een structurele
bijdrage aan het herstel van het Gronings
cultuurlandschap geleverd. Dat is
goed voor biodiversiteit, duurzame
waterhuishouding, het klimaatbestendig
maken van de provincie en een gezonder
en minder belastend voedselsysteem.
Ook de energietransitie en de innovaties
in de landbouw hebben flinke ruimtelijke
consequenties.

31

Dat maakt het noodzakelijk om vanaf
het eerste begin in het denken over
ruimtelijke veranderingen te zorgen voor
het betrekken van ontwerpers van hoog
niveau. Dan kan bijvoorbeeld door het
College van Rijksadviseurs in te schakelen,
of de Rijksbouwmeester. Dat maakt ook
duidelijk dat het landschap van Groningen
van regionale én nationale waarde is.
Bij de veranderingsopgave waar we voor
staan is het belangrijk ervoor te zorgen
dat wat van waarde is behouden blijft of
wordt versterkt, en dat inwoners, boeren
en andere betrokkenen zich herkennen
in soms onvermijdelijke veranderingen
en ingrepen. Dat vraagt om keuzes,
slimme combinaties en innovaties, én
om een goede maatschappelijke dialoog,
want de ruimte is beperkt. Niet alles kan
overal. De zogeheten NOVEX-aanpak
kan hierbij helpen. De regio kent twee
NOVEX-gebieden. Dat zijn de Regio
Groningen-Assen en de Regio Groningen
(tussen stad en wad), die elkaar deels
overlappen. Voor deze gebieden maken
de betrokken overheden gezamenlijk een
gebiedsperspectief. Dat bevat een visie op
een toekomstbestendige en aantrekkelijke
woon-, werk- en leefomgeving, in
samen­hang met de grote opgaven zoals

op het gebied van water, bodem en natuur.
De Economische Agenda financiert een
deel van dit programma (zie Masterplan
Zeehavens).
Naar een concrete agenda
•	Uitvoering van maatregelen die
voortkomen uit de nader op te stellen
ontwikkelperspectieven vanuit de
NOVEX-gebieden ‘Groningen-Assen’
en ‘Groningen’ en het Programma
(Masterplan) Zeehavens.
•	Landschapsherstel dat rekening houdt
met de grote opgaven op het gebied van
bodem en water en ook van waarde is
voor recreatief gebruik.
•	Verder ontwikkelen van innovatieve
concepten voor de kustbescherming.
Voorbeelden zijn de dubbele dijk en zilte
teelten.
•	Ecologisch herstel van het Eems-Dollard
estuarium door het verwijderen van
slib. Door dit slib te gebruiken om
landbouwgronden op te hogen gaan we
de effecten van bodemdaling tegen. Met
het in ontwikkeling zijnde programma
Groeidelta willen we een vervolg geven
aan de uitgevoerde pilots.
•	Aanpassingen van het watersysteem om
perioden van droogte en wateroverlast
goed te kunnen doorstaan.

Startdocument Economische Agenda

32

4 Organisatie en financiën
4.1 Economische Agenda
De Economische Agenda biedt Groningen
(inclusief Noord-Drenthe) eenmalig de
kans om extra impulsen te geven aan de
economische ontwikkeling van de regio en
een bijdrage te leveren aan landelijke en
mondiale (maatschappelijke) uitdagingen.

Voor deze agenda komt een langjarige
financieringsstroom beschikbaar van € 100
miljoen per jaar voor 30 jaar, voorafgegaan
door een eenmalig startkapitaal van €
250 miljoen. Daarnaast komen middelen
beschikbaar voor infrastructuur (verbreding
van de N33, aanleg mogelijke eerste fase
Nedersaksenlijn) en voor ondersteunende
partijen in het economische veld (o.a.
Economic Board Groningen en de
Noordelijke Ontwikkelingsmaatschappij).
Onze inhoudelijke ambitie en de omvang
van de agenda vragen om een passende
manier van samenwerken, organiseren en
aanpakken. In dit hoofdstuk beschrijven
we de benodigde vormen van uitvoering,
de organisatie daarvan en hoe we in het
opstellen van de Economische Agenda van
A naar B komen.

Periodiek wordt via de Staat van
Groningen bezien of de agenda moet
worden aangepast en aangevuld en of
de realisatie van de doelen voldoende
op koers ligt. Daarbij zal ook steeds
toetsing plaatsvinden op samenhang
met de andere pijlers uit Nij begun en of
voldoende wordt bijgedragen aan brede
welvaart. De Economische Agenda is ook
het beoordelingskader voor de landelijke
en regionale volksvertegenwoordigers,
bestuurders en vertegenwoordigers
van maatschappelijke partijen en
kennisinstellingen.

Startdocument Economische Agenda

Een Economische Agenda voor duurzame groei
In de kabinetsreactie Nij begun zijn concrete maatregelen en investeringen
aangekondigd. De hieronder genoemde maatregelen en investeringen vanuit het
Rijk worden nader uitgewerkt in samenwerking met de regio.
• Groningen wordt de waterstofprovincie van Nederland waar ten minste 33% van
de te realiseren wind op zee aanlandt;
• Het Rijk investeert in biobank Lifelines en het kenniscentrum Healthy Ageing;
• Er komt 15 miljoen beschikbaar voor het verbeteren van het vestigings- en
ondernemingsklimaat in Groningen; waarvan 10 miljoen voor extra inzet door NOM
en EBG en 5 miljoen voor het verbeteren van de toegang tot kapitaal;
• Er komt 50 miljoen beschikbaar voor regiodeals waarvoor inmiddels aanvragen
zijn ingediend voor onder andere de masterplannen Oost-Groningen en
Regiocentra;
• Er komt 50 miljoen beschikbaar voor de doorontwikkeling van het Masterplan
Campussen;
• Er komt 100 miljoen beschikbaar voor het aantrekken van strategische
(internationale) bedrijvigheid;
• Het Rijk investeert in de regionale bereikbaarheid met de aanleg van Veendam –
Stadskanaal als mogelijke eerste fase Nedersaksenlijn en de verbreding van de N33;
• Voor de uitvoering van (een deel van) de Economische Agenda wordt een
eenmalig geldbedrag van € 250 miljoen aan het NPG toegevoegd. Daarnaast
komt vanaf 2026 jaarlijks € 100 miljoen beschikbaar waarvan een substantieel via
het Nationaal Programma Groningen. Mogelijk vraagt dit om aanpassing van de
bestuurlijke inrichting en de wijze van besturen (governance) en de rechtsvorm
van het NPG.

33

Startdocument Economische Agenda

4.2. Uitvoering
De Economische Agenda bevat opgaven
en uitdagingen die passen bij bestaande
verantwoordelijkheden van overheden
en ondersteunende organisaties. Zij
kennen de vraag, hebben bestaande
instrumenten en zijn bekend en vertrouwd
met de lokale economie. Opgaven rondom
vestigingsklimaat, infrastructuur, het
landelijk gebied, gebiedsontwikkeling en
bedrijventerreinen, ondersteuning mkb
en accountmanagement zijn bij hen in
vertrouwde handen. Op het gebied van
lokale en regionale economie hebben
gemeenten, provincie, ondersteunende
organisaties en verschillende
samenwerkingsverbanden veel expertise.
Waar mogelijk stellen we deze organisaties
in staat om binnen de kaders van de
Economische Agenda hun bijdrage te
intensiveren. Zo versterken we wat we
hebben en wat goed gaat.

34

Maar de uitvoering van de Economische
Agenda vraagt meer dan intensivering
van wat we al hebben. Immers: ‘als we
doen wat we deden, krijgen we wat we
kregen’. En dat is onvoldoende. Met de
Economische Agenda hebben overheden,
kennisinstellingen en bedrijfsleven
een gedeelde verantwoordelijkheid
om de ambities die we al een tijd
hebben, daadwerkelijk en versneld te
realiseren. Dat vraagt naast bestaande
samenwerkingsverbanden, ook om
andere, nieuwe vormen van samenwerking
waarin ook de inbreng van inwoners is
geborgd. De uitdaging is te komen tot
een samenhangende structuur, die deze
samenwerking faciliteert en bevordert.
Zodanig dat met inbreng van alle betrokken
partijen iedereen verantwoordelijkheid kan
nemen voor strategie, projectontwikkeling
en uitvoering van de Economische Agenda.
Het vraagt ook om een gezamenlijk
beoordelingskader van de criteria waaraan
voorstellen voor programma’s en projecten
moeten voldoen zodat ze duurzaam
bijdragen aan het ondernemings- en
vestigingsklimaat en aan versterking van de
economische structuur van de regio. Zodat
ze aantrekkelijk zijn voor kennispartijen en
bedrijven om aan deel te nemen. En zodat

de grote publieke investeringen resulteren
in merkbare opbrengsten voor de inwoners
van Groningen en Noord-Drenthe. Het
bezien en afstemmen van deze criteria is
ook een rol voor de kwartiermaker.

Startdocument Economische Agenda

4.3. Uitvoeringsorganisatie
Economische Agenda
Voor een deel van de uitvoering van
de kernopgaven uit de Economische
Agenda gaan we een gezamenlijke
uitvoeringsorganisatie inrichten. Deze
organisatie gaat op basis van een
gedeelde visie en langdurige betrokkenheid
van overheden (regionaal en nationaal),
bedrijfsleven en kennisinstellingen zorgen
voor een gezamenlijke en slagvaardige
uitvoering.

35

In de te bouwen uitvoeringsorganisatie
geven we vorm aan de vernieuwde (hechte)
samenwerking van overheden (regionaal,
nationaal, en binnen de regio), kennisinstellingen en bedrijfsleven. Met behoud
van de specifieke rollen voor overheid,
bedrijven en kennisinstellingen kenmerkt
deze aanpak zich door een innovatieve,
ondernemende invalshoek, regievoering,
partnerschap, uitvoeringskracht, lange
termijnperspectief, risico-acceptatie en
aandacht voor branding/merkmanagement.
Vanzelfsprekend vindt dit plaats binnen
democratisch vastgestelde kaders en
vereist de besteding van publieke middelen
ook publieke verantwoording.
We hebben al ervaring met samenwerken
en gezamenlijk uitvoering geven aan
ambities. Maar het kan beter. Op verzoek
van het Algemeen Bestuur van Nationaal
Programma Groningen is onderzocht
hoe in Groningen de samenwerking
tussen overheden, kennisinstellingen
en bedrijfsleven op economisch terrein
geïntensiveerd kan worden. Ook in het
Masterplan Campussen worden stappen
gezet om met overheden, kennisinstellingen
en bedrijfsleven gezamenlijk te investeren
in campusontwikkeling.

Inspirerende voorbeelden buiten
Groningen
In Nederland zijn op verschillende
plekken succesvolle voorbeelden
aanwezig van intensieve
samenwerking tussen overheden,
kennisinstellingen en bedrijfsleven:
Eindhoven (Brainport), Twente
(Twente Board) en Zuid-Limburg
(Brightlands).
Wat deze samenwerkingsverbanden
kenmerkt is een gemeenschappelijke strategie en uitvoering van deze
strategie via ontwikkelmaatschappijen in publiek eigendom. Met de
Economische Agenda hebben we de
ambitie om de samenwerking tussen
overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen op eenzelfde manier vorm
te geven.

Startdocument Economische Agenda

Voorop staat dat de uitvoeringsorganisatie
maatschappelijke meerwaarde moet
organiseren en dat daarmee publieke
middelen tot publieke opbrengsten
leiden. Uitgangspunt is bovendien dat de
uitvoeringsorganisatie aan zes basiscriteria
voldoet, zoals onderscheiden en toegelicht
in het rapport ‘Aan het stuur voor de regio’4:
Samenwerking tussen overheden, bedrijven
en kennisinstellingen (‘triple helix’)
• Democratische inbedding
• Risicodeling
• Betrokkenheid van het Rijk
• Functiescheiding
• Stabiliteit

Wat moet de uitvoerings­
organisatie tenminste kunnen?
• Participeren in investeringen
en/of projecten
• Opdrachten geven
• Subsidies verlenen

36

De precieze vorm van de benodigde
uitvoeringsorganisatie voor de
Economische Agenda voor Groningen
(en Noord-Drenthe) wordt ontwikkeld
in 2024. In de kern is de beoogde
hoofdstructuur van de te realiseren
uitvoeringsorganisatie als volgt5:

1	Bestuurlijke sturing op het niveau van
de totale opgave (strategievorming)
2	Regie en coördinatie organiseren op de
totale opgave (operationalisering)
3	Slagvaardige uitvoering in thematische
coalities/publiek-private samenwerking
(uitvoering via deelnemingen)

Hoe gaat dit in zijn werk?
Met een uitvoeringsorganisatie maken we nieuwe vormen van samenwerking
mogelijk. Die worden gezamenlijk verkend. Een mogelijk voorbeeld: een uitvoeringsorganisatie kan in start-ups investeren via een zogenoemd ‘revolverend fonds.’ Dat
is een fonds voor leningen die worden terugbetaald, zodat het geld telkens opnieuw
kan worden gebruikt.
Een ander mogelijk voorbeeld is dat overheden het publieke belang in een
consortium van ondernemingen verstevigen door aandeelhouder te worden in
plaats van een subsidie te verstrekken. Per sector en project zal de organisatie
bezien welke vormen van samenwerking mogelijk of wenselijk zijn.
Bij de selectie van concrete projecten wordt gelet op onder meer: brede welvaartseffecten, de betrokkenheid van het regionale en lokale bedrijfsleven (mkb),
meerwaarde door samenwerking met andere geldbronnen, het aandeel privaat
kapitaal in de totale investering, toekomstbestendigheid/duurzame exploitatie, de
mogelijkheden budgetten in te zetten via een revolverend fonds en de bijdrage aan
de realisering van de inhoudelijke doelstelling.

4

Aan het Stuur, voor de regio. Governance alternatieven voor het NPG binnen de Economische Agenda; Rijksuniversiteit Groningen - Campus Fryslân, Oktober 2023

5

Dit is vergelijkbaar met de opzet van Brainport Eindhoven. Daar is de vorm gekozen van een gemeenschappelijke regeling met gemeenten, een stichting met
overheden/kennisinstellingen/bedrijven en een overheidsonderneming met publieke aandeelhouders.

Startdocument Economische Agenda

4.4 Proces 2024 – 2025
We werken geleidelijk toe naar een nieuwe
organisatie. Tot die is ingericht benutten we
bestaande organisaties voor de realisatie
van kansrijke en urgente initiatieven,
waarvan we weten dat ze onderdeel
worden van de Economische Agenda:
1	Voor een aantal opgaven van de
Economische Agenda - zoals versterking
van bestaand economisch beleid en
het thema landelijk gebied - verlopen
investeringen via bestaande structuren
en organisaties, waaronder overheden.
2	Een ander deel van de Economische
Agenda verloopt via een in te richten
gezamenlijke uitvoeringsorganisatie.
We verlenen opdracht aan een externe
partij voor het ontwerp van deze
uitvoeringsorganisatie en voorbereiding
van de besluitvorming hierover. Belangrijk
aandachtspunt hierbij is de rol en positie
van Nationaal Programma Groningen
en alles wat daarmee samenhangt in
bestuurlijke en organisatorische zin.
Daarnaast wordt de vormgeving van
duurzame samenwerking tussen de regio
en de (departementen van de) nationale
overheid meegenomen.

37

3	We starten nu alvast met werken
vanuit de principes van de beoogde
uitvoeringsorganisatie. We bundelen
onze krachten/expertise, benutten
bestaande samenwerkingsverbanden
als de NOM, de EBG en het SNN, en
vullen die waar nodig aan om projecten
te realiseren. Concreet denken wij hierbij
aan de ‘masterplannen’ en ‘baanbrekers’.
4	In de ontwikkelfase van de Economische
Agenda is financiering voor programma’s
en projecten mogelijk via onder meer
het provinciaal programma van het
Nationaal Programma Groningen en op
onderdelen ook al via Nij begun. Daarbij
valt te denken aan de Regiodeals en het
Masterplan Campussen.

Startdocument Economische Agenda

38

Bijlage: geraadpleegde bronnen
Basisdocumenten
1	Ereschuld: herstel en perspectief voor
Groningen. Groningen, maart 2023.
2	Nij begun. Op weg naar erkenning,
herstel en perspectief. Den Haag,
25 april 2023.
Inhoudelijke stukken:
Economische visies
3	RIS3 voor Noord-Nederland 2021 - 2027:
Research- en Innovatiestrategie voor
slimme specialisatie. Samenwerkingsverband Noord-Nederland, 2020.
4	Metropoolregio Groningen: Koploper in
transities. Strategische Agenda Akkoord
van Groningen 2022 – 2026. Groningen,
januari 2022.
5	Kadernotitie, Universiteit van het
Noorden, 2020.
6	Diversity of transition. Kennisagenda
op hoofdlijnen. Universiteit van het
Noorden, 2021.			
7 Plan voor de Groningers. April 2023.

8	Strategische Visie Vrijetijdseconomie
provincie Groningen 2021-2030.
Groningen, 2020.		
9	Strategische visie vrijetijds­economie
Oost-Groningen 2021 – 2030.
Gemeenten Veendam, Oldambt, Pekela,
Stadskanaal en Westerwolde, 2020.
10	Ruimtelijk-economisch perspectief A7/
N33-regio. Groningen. H+N+S Landschapsarchitecten en Stichting Libau in
opdracht van de provincie Groningen
en de gemeenten Midden-Groningen,
Veendam en Oldambt, 2022.
Aanvullende onderzoeken
11	Bidbook Nedersaksenlijn. Stichting
Nedersaksenlijn, november 2022.
12	Bouwstenen voor het Deltaplan. Noordelijk
Nederland en het stedelijk netwerk
Nederland beter verbonden. Berenschot,
in opdracht van de provincies Drenthe,
Flevoland, Fryslân en Groningen en de
gemeenten Assen, Emmen, Groningen en
Leeuwarden, april 2021.

13	Contourennotitie Nota Ruimte.
Rijksoverheid, 30 september 2023.
14	BBO-rapport bouwstenen en
economische visie Oost-Groningen.
15	Hoofdrapport toekomstbestendigheidsonderzoek bedrijventerreinen
Groningen.
16	Ontwikkelzones voor grootschalige
bedrijven 2021.
17	Behoefteraming bedrijventerreinen
provincie Groningen 2023.
18	Advies vervolgstappen circulaire
bedrijventerreinen.
19	Transitie Landelijk Gebied Groningen.
‘Stand van zaken document’, Groningen,
juni 2023.		
20	Programma Noordzee 2022-2027.
Rijksoverheid, 18 maart 2022.
21	Rijksuniversiteit Groningen,
Aan het stuur, voor de regio.
22	Rijkuniversiteit Groningen, Naar meer
dan de som der delen.

Startdocument Economische Agenda

Overige inhoudelijke stukken
23	Toekomstagenda Groningen. Den Haag/
Groningen, 3 februari 2021.
24 Masterplan Campussen.
25	Thematisch programmaplan Nationaal
Programma Groningen. Provincie
Groningen, 23 juni 2020.
26	De toekomst van Groningen: NoordNederland als motor voor nationale
energietransitie. New Energy Coalition/
Groningen Seaports, 3 april 2023.
27	Statenvoorstel Provinciaal programmaplan Nationaal Programma Groningen.
28	Toekomstbeeld. Visie van inwoners op
de toekomst van Groningen in 2040.
Nationaal Programma Groningen, 2021.
29	Provinciaal programmaplan Nationaal
Programma Groningen 2024 – 2029.
Groningen, december 2023.

39

Startdocument Economische Agenda

Colofon
Dit concept startdocument is opgesteld onder verantwoordelijkheid van een werkgroep
van Groninger gemeenten en waterschappen, de provincie Groningen, Nationaal
Programma Groningen en het ministerie van Economische Zaken en Klimaat.
Samenstelling en redactie: Bureau PAU, in samenwerking met Hajema Communicatie
Fotografie: Beeldbank Marketing Groningen
Vormgeving: G2K Creative Agency
Groningen/Den Haag, 22 december 2023

40

Nieuw perspectief
voor Groningen