Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

26 488

Behoeftestelling vervanging F-16

Nr. 166

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 april 2009
De vaste commissies voor Defensie, Economische Zaken en Financiën en
de commissie voor de Rijksuitgaven hebben op 9 april jl. verzocht
(kenmerk 09-DEF-B-041) om een reactie op twee analyses gepresenteerd
door de heer Boeder tijdens het rondetafelgesprek in de Tweede Kamer
van 6 april. Hierbij voldoe ik aan dit verzoek.
De commissies verzoeken tevens om een overzicht van de aantallen ingevoerde F-35 toestellen per jaar, uitgaande van het planningsaantal van 85
toestellen, en de daarmee gemoeide bedragen. De tabel in bijlage1 bevat
de gevraagde informatie. De gepresenteerde jaarlijkse bedragen berusten
op prijspeil 2008 en de nu voorziene productieleercurve. Bij de fasering
van de opdracht tot verwerving en de contractering van vliegtuigen is
uitgegaan van jaarlijkse bestellingen. Deze fasering kan anders zijn indien
wordt besloten deel te nemen aan een meerjarige Consortium Buy (in
2010 of later) of te participeren in Multi Year Buys van de Verenigde
Staten. Het in de tabel vermelde budget voor vliegtuigen van in totaal
€ 3,953 miljard maakt deel uit van het totale verwervingsbudget van
€ 6,154 miljard. De Jaarrapportage 2008 (Kamerstuk 26 488, nr. 159) en
het addendum dat de Kamer deze week heeft ontvangen, bevatten daarover nadere informatie.
Exploitatiekosten

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

In het artikel over exploitatiekosten tracht de heer Boeder aan te tonen dat
de exploitatiekosten van de F-35 veel hoger zullen zijn dan nu door
Defensie wordt voorzien. Hij trekt de conclusie dat het exploitatiebudget
van Defensie slechts voldoende is voor hooguit 57 toestellen in plaats van
het planningsaantal van 85 toestellen. De auteur gaat daarbij in eerste
instantie uit van totale Amerikaanse exploitatiekosten per toestel van
nominaal $ 288 miljoen (Then Year). Vervolgens hanteert hij, uitgaande
van dit bedrag van $ 288 miljoen, een eigen berekeningsmethode om te
bepalen wat dit bedrag in prijspeil 2008 (Calendar Year) zou moeten zijn.
Hij komt daarbij tot een bedrag van $ 213 miljoen aan totale exploitatie-

KST130062
0809tkkst26488-166
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 166

1

1

kosten per toestel. Daarbij heeft hij echter geen realistische omrekeningsfactor gebruikt. De berekeningen die de auteur uitvoert met de bedragen
uit Noorse rapporten lijden aan hetzelfde euvel. Volledige duidelijkheid
over de gebruikte methode en de aannames wordt in het artikel overigens
niet geboden.
Een indicatieve berekening, uitgaande van 2,5 procent inflatie per jaar,
levert een geheel ander bedrag in prijspeil 2008 (Calendar Year) op van
$ 137 miljoen aan totale exploitatiekosten per toestel. Het voor het
JSF-programma relevante Amerikaanse inflatiepercentage van de afgelopen jaren lag overigens nog iets hoger dan 2,5, waarmee het bedrag
lager dan de genoemde $ 137 miljoen zou uitvallen. Defensie heeft bij de
recente prijspeilaanpassing van 2005 tot 2008 voor de kosten in dollars
een totaal percentage van 8,74 gehanteerd. Voor de berekening van de
exploitatiekosten in prijspeil 2008 moet rekening worden gehouden met
samengestelde inflatie over een groot aantal jaren. Bij de berekening van
de totale exploitatiekosten is het van belang dat de laatste Amerikaanse
toestellen in 2037 worden geleverd en ongeveer dertig jaar meegaan. Het
zwaartepunt van de Amerikaanse exploitatiekosten ligt daarom naar
verwachting omstreeks 2038. Het is dan ook realistisch bij de bepaling van
de Amerikaanse totale exploitatiekosten als gemiddelde het jaar 2038 te
nemen, dertig jaar vanaf het prijspeil 2008. De samengestelde inflatie over
dertig jaar is dan 1,025 30 = 110 procent. Uitgaande van het nominale
bedrag van $ 288 miljoen dat de auteur hanteert, resulteert dit in een
bedrag aan totale exploitatiekosten per toestel van de genoemde $ 137
miljoen in prijspeil 2008, in plaats van de door de auteur berekende $ 213
miljoen (110 procent inflatie over $ 137 miljoen is $ 288 miljoen). Dit
rekenvoorbeeld levert voor Nederland bij het planningsgetal van 85
toestellen en een plandollarkoers van € 0,83 een totaal aan exploitatiekosten van € 9,6 miljard op. Het spreekt vanzelf dat het hier een rekenvoorbeeld betreft. Dit maakt echter wel duidelijk dat de berekening van de
auteur niet realistisch is.
De auteur stelt ten onrechte dat Defensie onvoldoende rekening zou
houden met de stijging van de Amerikaanse exploitatiekosten en dat
Defensie te weinig exploitatiebudget zou hebben voor het planningsaantal
van 85 toestellen. In het addendum bij de Jaarrapportage 2008 dat de
Kamer deze week heeft ontvangen, is het totale voor de F-35 benodigde
exploitatiebudget berekend op € 9,9 miljard (prijspeil 2008 en plandollarkoers € 0,83). Daarbij is rekening gehouden met gestegen Amerikaanse kosten. Het Nederlandse exploitatiebudget bestaat echter niet
alleen uit sommige Amerikaanse maar uiteraard ook uit Nederlandse
kostenfactoren. Vergelijkingen met de Verenigde Staten of Noorwegen
gaan dan ook niet zonder meer op. In de aanloop naar de definitieve
besluitvorming over de vervanging van de F-16 in 2010 zal Defensie
komend najaar voorafgaand aan de D-brief aan de Kamer de ramingen
van de exploitatiekosten waar nodig verder actualiseren op basis van
concrete resultaten van de verwervingsvoorbereiding.
De auteur suggereert ten onrechte dat aangezien de ontwikkelingskosten
van de JSF sinds 2001 zijn gestegen, de schatting van de exploitatiekosten
van 2008 onjuist zou zijn. Daarbij worden de antwoorden op schriftelijke
vragen (zie antwoord op vraag 21 van Kamerstuk 31 300, nr. 11) over de
kandidatenvergelijking van 2001 uit hun verband gerukt door deze slechts
gedeeltelijk te citeren. Ook suggereert hij dat Defensie de resultaten van
de kandidatenvergelijking uit de openbaarheid zou houden omdat die
zouden tegenvallen. Deze suggestie is nergens op gebaseerd en de Kamer
heeft kennis kunnen nemen van het tegendeel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 166

2

Marktanalyse
In het artikel over de marktanalyse tracht de auteur aan te tonen dat het
totale aantal te produceren F-35 toestellen veel lager zal liggen dan het
aantal van 4500 dat in de herijking van de business case wordt gebruikt.
Hierbij kan een onderscheid worden gemaakt tussen de 3173 geplande
toestellen van de negen JSF-partnerlanden, inclusief Nederland en de
Verenigde Staten, en de export naar derde landen.
De minister van Economische Zaken is op de export naar derde landen
reeds ingegaan in haar brief van 25 maart jl. (Kamerstuk 31 300, nr. 10). In
deze brief is uiteengezet dat het JSF Program Office (JPO) bij het exportpotentieel een hoge raming (high estimate) van 1555 toestellen en een
waarschijnlijke raming (likely estimate) van 1390 toestellen hanteert. Ik
wijs erop dat in de komende decennia wereldwijd duizenden gevechtsvliegtuigen aan het eind van hun levensduur komen. De productie van de
F-35 zal tot in de jaren dertig van deze eeuw doorgaan en daarom zal dit
toestel vaak een kandidaat voor vervanging zijn. Het overzicht van de
exportkansen dat de auteur verstrekt, richt zich vooral op de eerstkomende jaren en biedt daarom slechts een beperkt inzicht. Zoals bekend is
bij de kandidatenevaluatie voor de vervanging van de F-16 uitgegaan van
uitsluitend de 3173 toestellen van de partnerlanden omdat dit aantal het
concreetst is (Kamerstuk 26 488, nr. 138 van 9 februari 2009).
In de brief van 7 mei 2008 (Kamerstuk 26 488, nr. 68) is een overzicht
gegeven van de planningsaantallen van de partnerlanden die optellen tot
3173. Deze aantallen zijn in november 2008 door de partnerlanden bevestigd door de ondertekening van de gewijzigde Annex A van het PSFD
MoU. Dit document, dat de Kamer eerder ter vertrouwelijke inzage heeft
ontvangen (26 488, nr. 146), is inmiddels door het JPO vrijgegeven voor
publicatie en als bijlage1 bij deze brief gevoegd. Het aantal toestellen dat
uiteindelijk door de partnerlanden zal worden aangeschaft, kan afhankelijk
van de nationale besluitvorming hoger of lager uitvallen. Vorige week
hebben de ministers van Defensie van Italië en de Verenigde Staten de
planningsaantallen van hun landen, respectievelijk 131 en 2443,
herbevestigd. Overigens zullen sommige partnerlanden wellicht, net als
Nederland, een fasegewijze benadering kiezen bij de aanschaf van de F-35
waarbij een eerste bestelling na enige tijd wordt gevolgd door een of
meer vervolgbestellingen.

1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Een belangrijk element in het betoog van de auteur is dat het Verenigd
Koninkrijk en de Verenigde Staten samen waarschijnlijk nog geen 1650
toestellen zullen aanschaffen. Dat is aanzienlijk minder dan de som van de
planningsaantallen van 2581 (138 plus 2443). Hij hanteert daarbij de
veronderstelling dat de Verenigde Staten op de langere termijn voor de
luchtmacht slechts 48 F-35 toestellen per jaar zullen afnemen. Dit is echter
een misverstand. In de deelbegrotingen van de Amerikaanse luchtmacht
voor de begrotingsjaren 2008 en 2009 is een meerjarenplanning opgenomen tot en met het begrotingsjaar 2013. Deze planning laat een
oplopende reeks zien tot 48 toestellen in 2013. Het jaar 2013 werd bij de
presentatie van deze begrotingen, in februari 2007 respectievelijk februari
2008, nog beschouwd als het laatste jaar van de Low Rate Initial Production (LRIP). Door de verlenging van de SDD-fase kwam er later nog een
LRIP-jaar bij. De Amerikaanse planning voor de luchtmacht in de jaren na
2013 vertoont echter wel degelijk een stijging en blijft zeker niet steken op
48 toestellen per jaar. De auteur maakt verder melding van een hoge
militair van de Amerikaanse luchtmacht die in juli 2008 de wens uitsprak
dat de productie van F-35’s voor de luchtmacht uiteindelijk in de Full Rate
Production tot 110 toestellen per jaar zou worden verhoogd. Daarbij was
echter het uitgangspunt 80 toestellen per jaar voor de luchtmacht (in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 166

3

totaal 130 per jaar voor de Verengde Staten) en niet slechts 48 toestellen
per jaar.
Zoals hierboven opgemerkt staat de planning van in totaal 2443 toestellen
voor de Verenigde Staten nog recht overeind. Dit heeft de Amerikaanse
minister van Defensie op 6 april jl. bevestigd bij de presentatie van zijn
beleid voor materieelverwerving in de komende jaren. In dit verband
roept het gebruik van bronnen in het artikel vragen op. Het aantal van
48 toestellen per jaar wordt door de auteur onder meer onderbouwd met
een veronderstelde uitspraak van de Amerikaanse minister van Defensie
tijdens een hoorzitting van het Congres in februari 2007. Het ging hierbij
echter niet om een hoorzitting, maar om een persconferentie waarbij de
Amerikaanse bewindsman zich in het geheel niet over een aantal
toestellen heeft uitgelaten. Uit het woordelijke verslag van de persconferentie blijkt dat een vraag van een journalist tot een antwoord van de
minister is verheven (http://www.defenselink.mil/transcripts/
transcript.aspx?transc riptid=3881). Daarnaast stelt de auteur dat het
aantal van in totaal 680 toestellen voor de marine en het korps mariniers
in de Verenigde Staten, en de 138 toestellen voor het Verenigd Koninkrijk
fors lager zullen uitvallen. Uit het door hem aangevoerde bronnenmateriaal wordt echter niet duidelijk waarop deze uitspraak stoelt.
Evenmin maakt de auteur inzichtelijk hoe hij van zijn eigen, discutabele
berekening van in totaal 2132 toestellen voor het Verenigd Koninkrijk en
de Verenigde Staten komt tot een «waarschijnlijk» aantal van minder dan
in totaal 1650.
De staatssecretaris van Defensie,
J. G. de Vries

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 166

4