Verslag rapporteurs v erslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken
aan L eden en plv. L eden van de C ommissie voor de Rijksuitgaven
van Rapporteurs Sneller en Slootweg
datum 2 6 oktober 2023

Aanleiding
Tijdens de procedurevergadering van 23 februari 2022 heeft de commissie besloten de
leden Sneller (D66) en Inge van Dijk (CDA) te benoemen tot rapporteur
verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken.1 Op 26
januari 2023 heeft de commissie na een portefeuillewisseling besloten het lid Slootweg
(CDA) te benoemen als opvolger van het lid Inge van Dijk.2 Bij dezen treft u het
verslag van de rapporteurs aan, vergezeld van hun voorlopige bevindingen en
aanbevelingen.
Inhoud
Aanleiding .................................................................................................................. 1
Kernpunten ................................................................................................................ 2
1.

Overzicht activiteiten tot nog toe ......................................................................... 3

2.

Stand van zaken verbetering rijksbrede informatievoorziening.............................. 6

2.1

Brede welvaart en duurzaamheid ....................................................................... 6

2.2

Begrotingsproces en transparantie ................................................................... 10

2.3

Verslaggeving administratie en beheer ............................................................. 16

2.4 Evaluatie Comptabiliteitswet 2016 en hoofdlijnenbrief ...................................... 21
BIJLAGEN BIJ VERSLAG RAPPORTEURS..................................................................... 24
1.

Overzicht opinies financiële informatievoorziening .............................................. 24

2.

Inbreng rapporteurs begrotingen en verantwoording .......................................... 26

2.1

Inbreng rapporteurs per commissie bij begroting 2023 ..................................... 26

2.2

Inbreng rapporteurs per commissie bij verantwoording 2022 ............................ 30

3.

Tijdlijn relevante Kamerstukken sinds 31 maart 2021......................................... 32

1
2

Bes luitenlijst procedurevergadering commissie voor de Rijksuitgaven d.d. 23 februari 2022, 2022D07555.
Bes luitenlijst procedurevergadering commissie voor de Rijksuitgaven d.d. 26 januari 2023, 2023D02717.

pagina 1 /36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

Kernpunten


De rapporteurs hebben zich, conform hun mandaat, gericht op activiteiten voor
1. de (kabinets)evaluatie van het verslaggevingsstelsel;
2. de opvolging van de aanbevelingen van het rapport van de Algemene
Rekenkamer ‘Zicht op rijksbezit’ (motie-Inge van Dijk)3;
3. de kwaliteit van de begrotings- en verantwoordingsstukken (w.o.



intervisiebijeenkomsten).
Doel was de commissie voor de Rijksuitgaven in staat te stellen mogelijke
verbeteringen van het verslaggevingsstelsel van het Rijk en de kwaliteit van
begrotings- en verantwoordingstukken in kaart te brengen, deze actief onder de
aandacht te brengen van het kabinet en zo mogelijk op te (laten) nemen in een
aangepaste versie van de Comptabiliteitswet en onderliggende (begrotings)re gels.



Daarom zou het rapporteurschap ook tenminste voortduren totdat de evaluatie van
de Comptabiliteitswet 2016 zou zijn afgerond en voorstellen voor mogelijke
wijzigingen van de wet bekend zouden zijn. Dat zou naar verwachting medio 2023
zijn.



Ondertussen is duidelijk dat die planning niet wordt gehaald. De Kamer heeft de
evaluatie van de Comptabiliteitswet 2016 nog niet ontvangen. Ook de
kabinetsreactie en de eerder aangekondigde hoofdlijnenbrief4 laten - gezien de
demissionaire status van het kabinet - vermoedelijk nog enige tijd op zich wachten.



De rapporteurs bevelen de commissie voor de Rijksuitgaven daarom aan in haar
nieuwe samenstelling:
1. het rapporteurschap voort te zetten en de samenhang tussen de verschillende
trajecten te bewaken en de voorbereiding van de behandeling van de evaluatie
van de Comptabiliteitswet 2016 en verwachte aanpassingen van die wet ter
hand te nemen;
2. de gegroeide praktijk van de afgelopen jaren voort te zetten en het auditcomité
ten minste twee keer per jaar bijeen te roepen, voorafgaand aan de
begrotingsbehandelingen en de behandeling van de verantwoordingsstukken;
3. ten minste eenmaal per jaar met de minister van Financiën te spreke n over de
financiële informatievoorziening in een commissiedebat over het
begrotingsproces, bijvoorbeeld in februari.

M otie van het lid Inge van D ijk over opvolging geven aan aanbevelingen van de Algemene Rekenkamer rondom
bezittingen van het Rijk, d.d. 14 december 2021, Kamers tukken I I 2021/22, 35975, nr. 7 .
4
D at is de aangekondigde invulling van een eerdere toezegging aan het lid Snels (G roenLinks) om integraal de
ontwikkelingen van de diverse onderdelen van het c omptabel bestel inzichtelijk te maken en aan te geven welke
eventuele aanvullende acties hieraan gekoppeld zouden kunnen worden. Zie brief d.d. 13 april 2022 over Reactie op
verzoek c ommissie over betrokkenheid Kamer en aandachtspunten bij E valuatie Comptabiliteitswet en opvolging
toezegging rond een eventuele O peratie Comptabel Bestel 2.0 (Kamerstukken II, 2021/22, 3 3670, nr. 1 4, p. 2 ) en
paragraaf 2 .4 van dit verslag.
3

pagina 2 /36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

1. Overzicht activiteiten tot nog toe
De rapporteurs hebben met de minister en ambtelijk Financiën gesproken over de
samenhang tussen verschillende onderdelen van het comptabel bestel, de commissie
op meerdere momenten geïnformeerd over relevante ontwikkelingen en
aandachtspunten meegegeven. De rapporteurs hebben zich daarnaast ingezet voor het
vergroten van de aandacht daarvoor binnen de Kamer, onder meer via bijeenkomsten
van het zogenoemde ‘auditcomité’.


Op 14 april 2022 spraken de rapporteurs met de opstellers van de evaluatie van
het verslaggevingsstelsel van het ministerie van Financiën, op verzoek van die
opstellers. De opstellers wilden graag een beeld hebben van de ideeën die binnen
de Kamer leven over aspecten van het verslaggevingsstelsel en de financiële
informatievoorziening.



Op 22 april 2022 bracht de commissie voor de Rijksuitgaven op voorstel van de
rapporteurs ervaringen van begrotings- en verantwoordingsrapporteurs bij de
opstellers van de evaluatie onder de aandacht (zie ook bijlage 1 hieronder,
Overzicht opinies financiële informatievoorziening).5 In de brief geeft de commissie
ook aan dat de Kamer behoefte heeft aan:
o

Een duidelijkere verbinding tussen beleid, instrumenten, budget en
resultaten;

o

Een betere weergave van de relatie tussen investeringen en resultaat;

o

Meetbare indicatoren.

De commissie wijst er ook op dat de Kamer, cf. de motie-Inge van Dijk, graag
meer informatie wil over de bezittingen van het Rijk en over benodigde fondsen
voor beheer en onderhoud van deze bezittingen.


Op 1 juni 2022 vond een gezamenlijke startbijeenkomst voor rapporteurs voor de
jaarverslagen 2021 plaats, cf. een eerdere suggestie van de werkgroep over de
versterking van de functies van de Tweede Kamer (de werkgroep-Van der Staaij
II).6 7 De rapporteurs spreken onder meer over het nog steeds forse aantal
incidentele suppletoire begrotingen en de benodigde voortdurende aandacht voor
financieel beheer.



Op 21 juni 2022 sprak de commissie voor de Rijksuitgaven over het oprichten van
een auditcomité: een periodiek informeel besloten overleg tussen de rapporteurs
begrotingen en jaarverslagen, voorgezeten door de voorzitter van de commissie
voor de Rijksuitgaven. Eerder bleek daar bij de gezamenlijke startbijeenkomst veel
steun voor. Besloten wordt een vervolgbijeenkomst met rapporteurs in te plannen.8

Brief c ommissie voor de Rijksuitgaven aan de minister van Financiën over I nbreng rapporteurs t.b.v. evaluatie
vers laggevingsstelsel rijksoverheid, d.d. 22 april 2022, 2022Z08251.
6
Bijlage bij de brief van de werkgroep versterking functies Tweede Kamer bij haar rapport "Versterking functies T weede
Kamer. Meer dan de som der delen”, d.d. 16 december 2021, Kamerstukken II 2021/22, 35992, Nr. 1 .
7
E erder, in juni 2021, werd ook al een ‘inspiratie- en intervisiebijeenkomst’ georganiseerd, voor de rapporteurs van de
jaarverslagen.
8
Bes luitenlijst procedurevergadering commissie voor de Rijksuitgaven d.d. 21 juni 2022, 2022D26435.
5

pagina 3 /36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken



Op 1 juli 2022 brachten de rapporteurs verslag uit over hun bevindingen bij de
begin juni ontvangen evaluatie van het verslaggevingsstelsel van de rijksoverheid,
‘Gebruikersbehoefte centraal’,9 en gaven ze de commissie enkele aandachtspunten
bij die evaluatie mee (zie paragraaf 2.3 hieronder).



Op 7 juli 2022 gaf de commissie voor de Rijksuitgaven op voorstel van de
rapporteurs in een brief aan de minister van Financiën aan graag na de Algemene
ook Financiële Beschouwingen met de minister in gesprek te gaan. 10 De commissie
geeft aan te hechten aan een duidelijke probleemanalyse, een helder einddoel en
de daarvoor benodigde ambities en tijdpad. De commissie wil daarbij de
samenhang bewaken met andere tra jecten, met name aan de integratie van het
breed welvaartsbegrip in de begroting- en beleidscyclus, de naleving van artikel 3.1
van de Comptabiliteitswet 2016 en de evaluatie van die wet.



Op 4 oktober 2022 vond, voorafgaand aan de begrotingsbehandelingen, weer een
bijeenkomst van het auditcomité van rapporteurs plaats (zie ook Bijlage 2.1). Doel
van deze bijeenkomst was ook om te bezien hoe de commissie Rijksuitgaven de
rapporteurs kan bijstaan om ook gedurende het jaar met name de bredere
problematiek rond het financieel beheer onder de aandacht te blijven houden.



Op 10 oktober 2022 spraken de rapporteurs ook op het door Financiën
georganiseerde symposium De gebruiker centraal. Ook daar benadrukken de
rapporteurs het belang van een concreet einddoel.



Op 20 oktober 2022 gaf de commissie voor de Rijksuitgaven de rapporteurs
mandaat om met de minister van Financiën in gesprek te gaan en daarbij enkele
aandachtspunten mee te nemen over het einddoel en tijdpad van het
verbetertraject en over de beoogde structurele dialoog.11 De rapporteurs stellen
onder meer voor het einddoel concreter te formuleren als “Een rijksbreed, coherent
verslaggevingsstelsel waarbij in beginsel alle financiële informatie intracomptabel
is, met inbegrip van alle financiële informatie rond activa en passiva.” 12 Daarnaast
hechten de rapporteurs aan een ambitieus(er) tijdpad.



Op 1 december 2022 spraken de rapporteurs met de minister van Financiën om
te bezien hoe de aanbevolen systematische dialoog over financiële

9

E valuatie verslaggevingsstelsel rijksoverheid 2022, d.d. 3 juni 2022, Bijlage bij Kamerstukken II 2021/22, 31865, nr.
2 0 9. De evaluatie is eigenlijk een tussentijdse evaluatie, aangekondigd in de kabinetsreactie d.d. 23 februari 2018 op het
eindrapport van de Adviescommissie Verslaggevingsstelsel R ijksoverheid uit 2018 (Kamerstukken II 2017/18, 31865, nr.
1 0 7). D ie commissie concludeerde dat er aanleiding was om nog stappen te zetten om het verslaggevingsstelsel verder
te verbeteren en harmoniseren. H et kabinet wilde weten welke eventuele verdere s tappen in de richting van een
pragmatisch vormgegeven baten-lastenstelsel noodzakelijk zijn. D e toenmalige rapporteurs verslaggevingsstelsel
Rijksoverheid, Sneller (D66) en Snels (G roenLinks), hebben hun verslag over het eindrapport op 14 december 2018 aan
de c ommissie Financiën aangeboden (Kamerstukken I I 2018/19, 31865, nr. 125). De kabinetsreactie op het verslag van
de rapporteurs verscheen op 8 februari 2019 (Kamerstukken I I 2018/19, 31865, nr. 1 27). O p 14 februari 2019 vond een
algemeen overleg plaats over het kabinetsstandpunt en het verslag van de rapporteurs (Kamerstukken II 2018/19,
3 1 865, nr. 129).
10
Brief c ommissie voor de Rijksuitgaven aan de minister van Financiën over Aandachtspunten naar aanleiding van de
evaluatie van het verslaggevingsstelsel, d.d. 7 juli 2022, 2 022Z11562.
11
Bes luitenlijst procedurevergadering commissie voor de Rijksuitgaven d.d. 20 oktober 2022, 2022D42906. Bijv. met
een jaarlijks c ommissiedebat ‘Begroten en Verantwoorden’ in februari en een dialoog met betrekking tot specifieke
departementale onderwerpen, met begrotingsrapporteurs en ambtenaren, na afloop van het verantwoordingsproces. Zie
ook de bespreking met de minister in december 2022.
12
D e minister zelf had in haar aanbiedingsbrief bij de evaluatie als einddoel geformuleerd dat “zij s treeft naar een meer
toekomstbestendig en pragmatisch ingericht verslaggevingsstelsel, waarin de relevante financiële informa tie
overzichtelijk en in s amenhang wordt gepresenteerd”.

pagina 4 /36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

informatievoorziening kan worden vormgegeven (zie ook het kader hieronder). Ook
de samenhang tussen verschillende trajecten komt aan bod.13 Bedoeling was toen
dat, na verder overleg tussen de rapporteurs en de ambtelijke departementale staf,
de minister half april een brief naar de Kamer zou sturen over die samenhang. De
eerder aangekondigde hoofdlijnenbrief zou vervolgens een nadere uitwerking zijn


van deze ‘aprilbrief’.14
Op 2 februari 2023 spraken de rapporteurs met ambtenaren van het ministerie
van Financiën. Tijdens dat overleg presenteerde Financiën een eerste concept
overzicht van het verbetertraject; een zogenoemde ‘praatplaat’. De praatplaat kan
worden gezien als opmaat naar de hoofdlijnenbrief. Onderscheid is gemaakt in een
viertal te onderscheiden maar wel samenhangende dossiers: 1) Brede welvaart en
duurzaamheid; 2) Begrotingsproces en transparantie; 3) Verslaggeving,
administratie en beheer en 4) Evaluatie Comptabiliteitswet 2016. Afspraak was om
in juni 2023 nogmaals met de ambtenaren te overleggen over de voortgang van
het verbetertraject. Dat overleg heeft niet meer plaatsgevonden.



Op 6 maart 2023 spreekt rapporteur Sneller op een bijeenkomst van de OECDworking group on financial management and reporting. Centraal in zijn bijdrage
staat de zoektocht naar mogelijkheden om de financiële informatievoorziening te
verbeteren, de verbeteringen die bijvoorbeeld op het terrein van brede welvaart al
zijn gerealiseerd en de te verwachten verbeteringen, zoals informatie over
toekomstige financiële risico’s en over bezittingen.



Op 25 mei 2023 werd voor de derde keer een bijeenkomst van het auditcomité
georganiseerd, dit keer voorafgaand aan de behandeling van de
verantwoordingsstukken (zie ook bijlage 2.2).15 Tijdens de bijeenkomst is onder
meer gesproken over de stand van zaken op het gebied van financiële
informatievoorziening en stilgestaan bij de Focusonderwerpen voor 2023 en 2024.

Voorgestelde vormgeving dialoog financiële informatievoorziening16
Minister van Financiën/Commissie voor de Rijksuitgaven over rijksbrede onderwerpen
Eens per jaar een commissiedebat ‘begroten en verantwoorden’ waarbij (de voortgang
van) verbeteringen in het begrotings- en verantwoordingsproces kunnen worden
besproken, evenals aanpalende onderwerpen. Dit debat vindt plaats in februari zodat
de ervaringen met de recente begrotingsbehandeling kunnen worden meegenomen.
Het eerste debat is voorzien in februari 2024. Hierbij kunnen tegelijkertijd onderwerpen
V erschillende aspecten c.q. subdoelen die in het gesprek aan de orde kwamen waren 1 ) Evaluatie Comptabiliteitswet,
2 ) I ntegratie van het breed welvaartsbegrip in de begrotings- en beleidscyclus, 3 ) Taskforce verbetering financieel
beheer, 4 ) De toekomst van de financiële administratie, 5 ) Relatie Algemene Rekenkamer – ADR, 6) G ebruik artikel 3.1
C W- informatie en 7) Verbetering toelichting gebruik artikel 2.27 C W. D e minister bood aan om, voorafgaand aan de
eerder toegezegde hoofdlijnenbrief, een brief aan de Kamer te s turen waarin (visueel) wordt toegelicht wat de brede
doelstelling is van het verbetertraject waarbinnen verschillende aspecten.
14
I n de hoofdlijnenbrief worden de resultaten van de eva luatie van de Comptabiliteitswet 2016 meegenomen. O p dat
moment was het beeld dat de Kamer de hoofdlijnenbrief na de zomer van 2023 zou ontvangen.
15
D e eerder geplande bijeenkomst van het auditcomité in s eptember 2023 is komen te vervallen in verband met d e
afwijkende behandeling van de begrotingen voor 2024, gezien de demissionaire s tatus van het kabinet en de
verkiezingen op 22 november 2023.
16
D aarnaast is voorgesteld om twee keer per jaar ambtelijk een dialoog te organiseren, in januari en juni. H et gesprek in
januari kan ook dienen als voorbereiding op het c ommissiedebat.
13

pagina 5 /36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

worden besproken als de integratie van het breed welvaartsbegrip in de begrotings- en
beleidscyclus, artikel 3.1 CW 2016 en de evaluatie van d e Comptabiliteitwet. Hiernaast
zijn de rijksbrede ontwikkelingen over de informatiewaarde van de begroting en de
verantwoording onderwerp van gesprek.

Dialoog departementen/rapporteurs over specifieke departementale onderwerpen
Er kan ook een dialoog worden georganiseerd tussen rapporteurs van de
departementale begrotingsstukken, of de ambtelijke ondersteuning daarvan, en
medewerkers van het betreffende ministerie waarin mogelijke verbeteringen vanuit de
gebruikersbehoefte (vanuit het betreffende ministe rie én de betreffende commissie)
worden besproken. Dit zou eens per jaar kunnen plaatsvinden, logischerwijs na
afronding van het verantwoordingsproces. Indien hier behoefte aan is kan de
ambtelijke ondersteuning van het ministerie van Financiën en/of de commissie voor de
Rijksuitgaven aansluiten bij deze gesprekken.

2. Stand van zaken verbetering rijksbrede informatievoorziening
De Figuur Verbetering rijksbrede financiële informatievoorziening is een door het
ministerie van Financiën opgestelde en na overleg met de rapporteurs nog enigszins
aangepaste (ontwerp)praatplaat (zie de Figuur op de volgende pagina). De praatplaat
geeft een overzicht van de verschillende aspecten van het verbetertraject en de globale
samenhang daartussen.17 Hieronder gaan we per thema in op de stand van zaken.
2.1



Brede welvaart en duurzaamheid

Het kabinet heeft geïnvesteerd in het monitoren van de verschillende
dimensies van brede welvaart, maar de daadwerkelijke integratie van brede
welvaart in het begrotingsproces staat nog in de kinderschoenen. Sturen op
brede welvaart blijkt ingewikkeld.



Het demissionaire kabinet heeft wel een begin gemaakt met een
conceptueel kader voor brede welvaart voor de toekomst, met aandacht
voor het belang van beleidsrestricties die verder gaan dan de traditionele
financiële restricties.



Vraag is of en hoe dit kader – met het oog op integraal te maken politieke
keuzes en prioritering - verder kan worden uitgewerkt, inclusief de
mogelijkheden van duurzaamheidsverslaggeving, en welke rol het te
ontwikkelen analyse-instrumentarium van de planbureaus daarbij kan
spelen. Vraag is ook hoe het denkkader in de beleidscultuur zal worden
verankerd.

D e (ontwerp)praatplaat is bedoeld is om in beginsel de meest relevante trajecten in onderlinge samenhang te laten
zien. H et is een levend document dat niet noodzakelijkerwijs volledigheid nastreeft.
17

pagina 6 /36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

pagina 7 /36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

Het denken in termen van economische groei verschuift, mede dankzij druk vanuit de
Kamer, langzaam naar een benadering in termen van brede welvaart.18 Vanaf 2022
probeert het kabinet, mede in reactie op verschillende Kamermoties19 en eerdere
adviezen van de Raad van State, de Algemene Rekenkamer en de 16e Studiegroep
Begrotingsruimte, brede welvaart te integreren in het begrotingsproces.20 Daarmee wil
het kabinet breder kijken dan economische groei en materiële welvaart. Dat betekent
meer aandacht voor de kwaliteit van leven in het hier en nu. Maar ook voor de mate
waarin die kwaliteit ten koste gaat van die van latere generaties of van die van mensen
elders in de wereld.
Er komt meer informatie over de staat van brede welvaart
Ondertussen heeft het kabinet verschillende stappen gezet. In het Financieel
Jaarverslag van het Rijk over 2022 stond het kabinet voor het eerst nadrukkelijk stil bij
de ontwikkeling van brede welvaart.21 Het CBS heeft september jl. in aanvulling op de
Monitor Brede Welvaart 22 ook voor alle begrotingen factsheets Brede Welvaart 2023
gepubliceerd, met door de departementen geselecteerde indicatoren. Die factsheets
visualiseren, terugkijkend, de ‘brede-welvaartsresultaten’. In hun beleidsagenda’s
reflecteren de bewindslieden daarop. Dat is een positieve stap, die ook aangeeft het
breed welvaartsbegrip alle onderdelen van de Rijksbegroting betreft. Tegelijkertijd blijft
het van belang het langetermijnperspectief voor ogen te houden. Dat komt niet altijd
afdoende aan bod in de ontwerpbegrotingen, die primair het komende jaar betreffen.
Zicht op de gevolgen van keuzes nu voor de langere termijn blijft moeilijk
Daarnaast kreeg brede welvaart in de Miljoenennota 2023 de nodige aandacht, en
benoemde het kabinet nog weer dat het Centraal Planbureau (CPB), het Planbureau
voor de Leefomgeving (PBL) en het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) werken aan een
(vooruitkijkende) kernset van bredewelvaartsindicatoren die op termijn als integraal en
onafhankelijk denkkader zou kunnen dienen.23 Die planbureaus hebben er in de laatste
tussenrapportage van juni 2022 op gewezen dat het ontwikkelen van een analyseinstrumentarium dat vanuit een bredewelvaartsperspectief vooruitkijkt naar

I n april 2016 presenteerde de tijdelijke c ommissie Breed welvaartsbegrip van de Tweede Kamer haar eindrapport
‘Welvaart in kaart’ (Kamerstukken II 2015/16, 34298, nr. 3 ). D e c ommissie adviseerde het kabinet onder meer het CBS
te verzoeken jaarlijks een Monitor Brede Welvaart te publiceren.
19
D e Kamer heeft verschillende moties over brede welvaart ingediend, zie bijlage 3 voor een overzicht van moties vanaf
2 0 21.
20
Zie ook de kabinetsbrief van 23 mei 2022, Brede welvaart in de begrotingssystematiek (Kamerstukken I I 2021/22,
3 4 298, nr. 37), de verwijzingen daar en de vragen en antwoorden van 11 augustus 2022 naar aanleiding daarvan
(Kamers tukken II 2021/22, 34298, nr. 38).
21
Financieel jaarverslag van het Rijk 2022, d.d. 17 mei 2023, Kamerstukken II 2022/23, 3 6360, nr. 1 , paragraaf 1.1.
22
D e M onitor Brede Welvaart (CBS) verscheen voor het eerst in 2018 (Bijlage van Kamerstukken II 2017/18, 3 4298, nr.
2 3 ). Sinds de tweede editie in 2019 bevat deze ook de monitoring van de 17 Sustainable Development Goals (SDG’s)
(Bijlage van Kamerstukken II 2 018/19, 34298, nr. 2 7). E n in 2020 verscheen naast de derde editie (Bijlage bij
Kamers tukken II 2019/20, 34298, nr. 3 1) ook de eerste regionale M onitor Brede Welvaart 2020 van het CBS. I n die
monitor worden regio’s met elkaar vergeleken op meerdere indicatoren. O p verzoek van de Kamer is in 2022 ook de
eers te Monitor Brede Welvaart Caribisch Nederland verschenen.
23
O ok deze verkenning is op verzoek van de Tweede Kamer. Zie de brieven aan de planbureaus d.d. 2 1 februari 2020
over een verkenning naar de mogelijkheden voor integratie van de Monitor Brede Welvaart in de begrotings - en
verantwoordingssystematiek (2020Z03159). De planbureaus s tuurden op 8 februari 2021 hun plan van aanpak naar de
T weede Kamer (2021Z02680). H ierover vond op 14 juni 2021 een technische briefing plaats.
18

pagina 8 /36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

toekomstige effecten complex en tijdrovend blijkt.24 Ondertussen is het de vraag of het
eerder gemelde groeipad van vijf jaar nog realistisch is.25
In de Miljoenennota 2024 krijgt brede welvaart een centrale plaats. Het demissionaire
kabinet gaat daarbij onder andere in op de ontwikkeling en uitdagingen op
verschillende thema’s, zoals bestaanszekerheid, veiligheid en duurzaamheid. Ook de
samenhang, synergiën en afruilen tussen verschillende thema’s worden benoemd,
bijvoorbeeld tussen de grote transities en bestaanszekerheid .26 In een separaat
hoofdstuk gaat het kabinet in de Miljoenennota 2024 daarnaast ook nadrukkelijk in op
‘brede welvaart voor de toekomst’.27 Het kabinet kijkt daarbij meer dan voorheen
vanuit het perspectief van schaarste, in brede zin. Het benoemt nu expliciet dat er bij
het maken van politieke keuzes rekening met veel meer dan alleen financiële
beperkingen rekening moet worden gehouden, en brengt verschillende restricties in
kaart die de ruimte voor beleidskeuzes voor de lange termijn bepalen. Die beperkingen
zien op ruimte en klimaat, de beschikbaarheid van arbeidskrachten, de
uitvoeringskracht van de overheid en het doenvermogen van mensen en bedrijven. Dit
denkkader in termen van restricties biedt perspectief, maar moet nog wel concreet
worden ingevuld en in de beleidscultuur worden verankerd.
De Raad van State is positief over de ontwikkelingen, maar heeft ook kritische
kanttekeningen. Zo merkte de Raad in september 2022 op dat ‘meer meters op het
dashboard van het schip-van-staat […] navigeren niet per se eenvoudiger [maakt]’.28
Daarom adviseerde de Raad om de brede-welvaartindicatoren vooral te benutten voor
sturen op langere termijn, en niet naar dagkoersen te kijken. De aanvullende analyses
in de Miljoenennota 2023 waardeerde de Raad van State als positief, ‘een goede eerste
stap’.29 Wel vindt de Raad dat de analyse van een aantal thema’s van brede welvaart
en het denkkader voor het vergroten van brede welvaart binnen restricties nog
onvoldoende met elkaar in verbinding worden gebracht. De Raad herhaalt het belang
van de perspectief van de lange termijn. Voor de komende kabinetsperiode adviseert
de Raad een ‘Startnota Brede Welvaart’ op te stellen. Ook de 17 e Studiegroep
Begrotingsruimte benadrukt in haar recente rapport het belang van het in samenhang
bezien van verschillende beleidsterreinen en vraagt aandacht voor de langere termijn.30
De Studiegroep heeft aangekondigd in haar nog te verschijnen tweede advies verdere
aanbevelingen te zullen doen over brede welvaart en de begrotingssystematiek.

SCP, CPB en P BL (30 juni 2022), Verankering van brede welvaart in de begrotingssystematiek. Zie ook de technische
briefing van de planbureaus over hun rapport, d.d. 12 s eptember 2022. En zie CPB N otitie (mei 2022), Brede Welvaart:
het CPB voorbij het bbp.
25
Zie het plan van aanpak van de planbureaus, d.d. 8 februari 2021 (2021Z02680).
26
Zie Kamers tukken I I 2023-24, 36410, nr. 1 , pp. 12-23, zie ook de visuele samenvatting. D e analyse blijft nog wel vrij
abs tract en op hoofdlijnen, zodat de analyse nog niet ondersteunend is voor het maken van keuzes op basis van de
ges ignaleerde samenhangen, synergiën en uitruilen.
27
Zie Kamers tukken I I 2023-24, 36410, nr. 1 , pp. 12-23, hoofdstuk 3 .
28
Raad van State (20 s eptember 2022), A dvies Miljoenennota 2023 en rapportage begrotingstoezicht 2022, p. 1 3.
29
Raad van State (19 s eptember 2023), A dvies Miljoenennota 2024 en rapportage begrotingstoezicht 2023, p. 3 .
30
Rapport van de 17 e Studiegroep Begrotingsruimte (s eptember 2023), Bijlage bij Kamerstukken II 2022/23, 3 6200, nr.
1 8 7.
24

pagina 9 /36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

Voorzichtige initiatieven richting duurzaamheidsverslaggeving
In relatie met integratie van Brede Welvaart in de begrotingssystematiek is ook het
advies van de Raad van State over de Miljoenennota 2024 van belang. De Raad dringt
aan op verdere verbreding van het begrotingsbeleid en de begrotingssystematiek door
stapsgewijs te komen tot een ‘klimaatinclusief begrotingsraamwerk’, met als een van
de uitwerkingen te onderzoeken hoe bestaande verantwoording- en
verslaggevingsstelsels aangepast kunnen worden, zodat klimaatoverwegingen
transparant en coherent worden verantwoord en gecommuniceerd. Het doel is zicht te
krijgen op de impact van klimaatbeleid op de begroting en bijvoorbeeld ook
klimaatontwikkelingen te integreren in het verslaggevingsstelsel van de overheid.
Daarnaast adviseert de Afdeling te onderzoeken welke lessen de Corporate
Sustainability Reporting Directive (CSRD),31 de Europese richtlijn voor bedrijven met
rapportageverplichtingen ten aanzien van sociale - en duurzaamheids-informatie in hun
jaarverslagen, heeft voor het vergroenen van het Rijksverslaggevingsstelsel.
Krachtens deze Richtlijn zijn grote ondernemingen vanaf boekjaar 2025 verplicht over
duurzaamheid te rapporteren.
Gezien de demissionaire status van het kabinet is het aan een volgend kabinet om
keuzes te maken over een dergelijke sys tematiek. Dit geldt ook voor de vraag welke
lessen uit de CSRD getrokken kunnen worden voor de wijze van verantwoording door
het Rijk.32
Bijlage 14 van de Miljoenennota 2024 vermeldt (niettemin) dat, hoewel de overheid
niet verplicht is aan de CSRD te voldoen, het kabinet de mogelĳkheden onderzoekt om
over duurzaamheid te rapporteren, met als motieven ‘goed huisvaderschap’ en de rol
van de overheid in de Nederlandse bedrĳfsketen. Hierbij wordt daar waar mogelĳk
gesteund op de reeds lopende projecten, zoals de Monitor Brede Welvaart.33

2.2



Begrotingsproces en transparantie

De introductie van de meerjarige Voorjaarsnota biedt de Kamer een kans
om eerder aan de bal te komen bij de besluitvorming, maar zowel aan de
kant van het kabinet als aan de kant van de Kamer zijn extra waarborgen

D e Corporate Sus tainability Reporting Directive is van toepassing op alle grote beursgenoteerde bedrijven en alle
bedrijven genoteerd op de gereguleerde markt. Beursgenoteerde micro-ondernemingen zijn uitgesloten. I n E uropa gaat
het over bijna 50.000 bedrijven. Zie Richtlijn (EU) 2022/2464 van het E uropees P arlement en de Raad met betrekking
tot duurzaamheidsrapportering door ondernemingen. PbEU 2022, L 322/15.
32
D uurzaamheidsverslaggeving houdt verband met initiatieven in het bedrijfsleven op het gebied van ‘integrative
reporting’ en het in financiële rapportages aandacht te besteden aan de zogenoemde ESG (environmental, s ocial and
governance) aspecten, oftewel over maatschappelijke effecten voor mens en milieu.
33
Zie Bijlagenboek bij de Nota over de toestand van ’s Rijksfinanciën, d.d. 1 9 september 2023, Kamerstukken II 2 0232 4 , 36410, nr. 2 , bijlage 14.
31

pagina 10/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

nodig voor een goede behandeling. Het ‘toelichtingsgat’ in de
Prinsjesdagstukken vereist extra aandacht.


Ook de introductie van de Prinsjesdag suppletoire begrotingen kan het
budgetrecht van de Kamer versterken. Dat vereist wel duidelijke informatie
van het kabinet over de samenhang tussen de verschillende
begrotingsstukken en terughoudend gebruik van aanvullende incidentele
suppletoire begrotingen. Een derde regulier bijstellingsmoment vraagt ook
extra aandacht van de Kamer, inclusief de nodige terughoudendheid bij het
aandringen op uitvoering van eigen politieke wensen voordat de
bijbehorende begrotingswetten in werking zijn getreden.

Twee belangrijke recente wijzigingen in het begrotingsproces zijn de meerjarige
Voorjaarsnota en de introductie van de suppletoire begrotingen samenhangende met
Prinsjesdag, de ‘suppletoire begrotingen Prinsjesdag’.
Introductie meerjarige Voorjaarsnota is kans, maar kan ook negatief uitpakken
Het kabinet heeft in het voorjaar van 2022 voor he t eerst 34 een meerjarige
Voorjaarsnota en fiscale beleids- en uitvoeringsagenda gepresenteerd.35 Eerder had het
kabinet, na een toezegging tijdens de Algemene Financiële Beschouwingen 2021,
verschillende varianten onder elkaar gezet voor verbeteringen van het
begrotingsproces zodat het parlement eerder ‘aan de bal’ is en er meer tijd is voor het
behandelen van het Belastingplan.36 De meerjarige Voorjaarsnota zoals gepresenteerd
in 2022 kwam het dichtst in de buurt bij de voorkeursvariant van het kabinet: een
meerjarig overzicht van de uitgaven en een hoofdbesluitvormingsmoment van uitgaven
en de (hoofdlijnen van de) inkomsten in het voorjaar, terwijl de rest van het proces
blijft zoals het was, inclusief de ABP/AFB en begrotingsbehandelingen. Met deze vroege
‘doorkijk’ kan het parlement van betere informatie worden voorzien en eerder worden
betrokken, als opmaat naar Prinsjesdag. Na een eerste, voorlopige evaluatie 37,
presenteerde het kabinet ook in 2023 een meerjarige Voorjaarsnota en fiscale beleidsen uitvoeringsagenda.38
Strikt genomen had ook de Voorjaarsnota 2021 al een meerjarig karakter, in die zin dat de Voorjaarsnota ‘vanwege de
s amenloop met de kabinetsformatie’ een bijlage met ‘meerjarig beeld’ bevatte. Zie Kamers tukken I I 2020/21, 35850, nr.
1 , p. 2 9 .
35
V oorjaarsnota 2022, d.d. 2 0 mei 2022, Kamerstukken II 2021/22, 36120, nr. 1 en Fiscale beleids- en
uitvoeringsagenda, d.d. 3 juni 2022, Kamerstukken II 2021/22, 32140, nr. 119.
36
Zie brief d.d. 1 3 april 2022, Proces van de begrotingsbehandeling, Kamerstukken II 2021/22, 3 1865, nr. 2 07. Cf.
eerdere aanbevelingen van de Raad van State in Advies Miljoenennota 2022 en rapportage begrotingstoezicht 2021 om
de M iljoenennota voortaan in het Voorjaar aan te bieden. Zie ook de rapporten van de 15e (Bijlage bij Kamerstukken II
2 0 15/16, 34 300, nr. 74, p. 4 5) en 16e (Bijlage bij Kamers tukken I I 2020/21, 35570, nr. 4 8, p. 4 6) Studiegroep
Begrotingsruimte.
37
Zie brief d.d. 2 8 april 2023, Evaluatie meerjarige Voorjaarsnota, Kamers tukken I I 2022/23, 31865, nr. 2 28.
H oofdvraag van die evaluatie was of de meerjarige Voorjaarsnota en de fiscale beleids - en uitvoeringsagenda hebben
gezorgd voor meer transparantie, betere informatievoorziening en het eerder betrekken van het parlement bij de
begrotingsbesluitvorming. Het antwoord daarop was volgens het kabinet bevestigend, maar tegelijkertijd werd
aangegeven dat 2022 een ‘ongebruikelijk’ jaar was en het nog te vroeg was om definitieve c onclusies te trekken.
Specifiek wat betreft de fiscale kant wordt een Belastingplan dat minder wetsvoorstellen omvat als verbeterpunt gezien.
38
V oorjaarsnota 2023, d.d. 2 8 april 2023, Kamerstukken II 2022/23, 3 6350, nr. 1 en Fiscale beleids- en
uitvoeringsagenda, d.d. 8 mei 2023, Kamerstukken I I 2022/23, 32140, nr. 1 54.
34

pagina 11/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

De Raad van State heeft over de Voorjaarsnota ‘nieuwe stijl’ opgemerkt waardering te
hebben voor de aanpassingen, maar ook dat het proces tot nog toe ‘rommelig’ oogde,
nog steeds niet daadwerkelijk leidde tot een hoofdbesluitvormingsmoment en integ rale
besluitvorming, en meer rust behoeft.39 Wat de Raad betreft is de in 2022 ingezette
herziening van het begrotingsproces nog niet afgerond. De Raad adviseert onder meer
om steviger in te zetten op een integraal hoofdbesluitvormingsmoment met een vaste
deadline voor het stilzetten van de besluitvorming en voor een vaste publicatiedatum
van de Voorjaarsnota. De Raad herhaalt zijn advies om de voorjaarsbesluitvorming te
integreren in het Stabiliteitsprogramma.40
Ook vanuit het perspectief van de Kamer zijn er aandachtspunten:


Het politieke debat over de meerjarige doorwerking van beleid blijft op hoofdlijnen
en tot augustus zijn nog veel bijstellingen mogelijk (cf. bijvoorbeeld de
compensatie van huishoudens kwetsbaar voor hoge energieprijzen, zoals
aangegeven in de Voorjaarsnota 2023).



Amenderen en autoriseren voor t+1 is niet mogelijk bij de 1e suppletoire
begrotingen. De besluitvorming over de suppletoire begrotingen ziet immers alleen
op het lopende jaar. Dat betekent wel dat het in de praktijk nog lastig blijkt om al
in het voorjaar een volwaardig debat te voeren.



Tegelijkertijd is er veel onduidelijkheid over de status van nieuwe meerjarige
financiële voorstellen. Soms leeft het beeld dat na de besluitvorming door het
kabinet, het debat daarover in de Kamer en het autoriseren van de 1 e suppletoire
begrotingen in het voorjaar, de Kamer al heeft ingestemd met alle voorstellen.
Maar de meerjarige Voorjaarsnota is van een heel ander karakter dan de 1 e
suppletoire begroting. Specifieke moties en toezeggingen daargelaten ziet de
formele besluitvorming over de suppletoire begrotingen alleen op het lopende jaar.
Die besluitvorming is ook niet ingericht op besluitvorming over grote meerjarige
mutaties.41



Definitieve besluitvorming voor t+1 en verder vindt in de huidige opzet nog steeds
gewoon plaats bij de begrotingsbehandelingen in het najaar, inclusief amenderen
en autoriseren. In dat licht is het onwenselijk dat het kabinet er nu voor heeft
gekozen de meerjarige mutaties bij Voorjaarsnota niet meer toe te lichten in de
Miljoenennota en ook niet meer in alle ontwerpbegrotingen. Dat leidt tot een
‘toelichtingsgat’.42 Met het oog op de transparantie en volledigheid zou het

Zie Raad van State (15 mei 2023), Voorjaarsrapportage begrotingstoezicht 2023, p. 2 6 e.v. en Raad van State (19
s eptember 2023), A dvies Miljoenennota 2024 en rapportage begrotingstoezicht 2023, p. 4 6 e.v.. Zie ook Raad van State
(2 juni 2 022), J uni-rapportage begrotingstoezicht 2022.
40
Zie Raad van State (15 mei 2023), Voorjaarsrapportage begrotingstoezicht 2023, p. 2 .
41
D e Kamer behandelt de s uppletoire begrotingswetten per (vak)commissie door verslag uit te brengen in de vorm van
feitelijke vragen. N a de schriftelijke behandeling is tot nog toe bijna altijd sprake van slechts een plenair debat waarbij
de V oorjaarsnota wordt behandeld en amendementen op alle suppletoire begrotingswetten kunnen worden besproken en
geapprecieerd.
42
O ok de Rijksbegrotingsvoorschriften 2023 s preken van een toelichtingsgat. “Doordat de resultaten van de
voorjaarsbesluitvorming in de meerjarige Voorjaarsnota 2023 zullen landen is de vraag opgekomen in welk
begrotingsstuk ‒ 1 e s uppletoire begroting 2023 en/of O ntwerpbegroting 2024 - meerjarige mutaties voor 2024 e.v.
39

pagina 12/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

uitgangspunt voor de Kamer moeten zijn dat de lezer zich met alleen de
Miljoenennota en ontwerpbegrotingen van jaar t+1 een volledig beeld van
meerjarige mutaties voor jaar t+1 e.v. kan vormen.


Het parlementaire proces is ook nog niet goed ingericht op een uitgebreide
behandeling van een meerjarige Voorjaarsnota. De samenloop met het
Verantwoordingsproces legt een zware druk op de Kameragenda. Het leidt in de
praktijk tot minder aandacht voor bijstelling van de lopende begrotingen en voor
het verantwoordingsproces.

Eerder, in reactie op de Voorjaarsrapportage 2023 van de Raad van State, had het
kabinet aangegeven terug te komen op de verschillende aandachtspunten over het
gewijzigde begrotingsproces in de Hoofdlijnenbrief.43 In reactie op het recente Advies
Miljoenennota 2024 van de Raad heeft het demissionaire kabinet aangegeven: ‘gezien
de demissionaire status is het aan een volgend kabinet om de volgende stappen te
nemen op de aanpassing van het begrotingsproces, zowel nationaal als qua aansluiting
op Brussel’.44
Minder incidentele suppletoire begrotingen, integrale besluitvorming blijft uitdaging
In september 2023 bood het kabinet daarnaast voor het eerst op Prinsjesdag een set
van suppletoire begrotingen aan, de suppletoire begrotingen Prinsjesdag. Deze
suppletoire begrotingen hebben betrekking op de ‘vermoedelijke uitkomsten’ zoals die
in de stand van de ontwerpbegrotingen 2024 zijn opgenomen. 45 Door autorisatie door
de Staten-Generaal wordt die stand geformaliseerd en kunnen departementen sneller
dan in eerdere jaren bij Najaarsnota in de rest van het lopende begrotingsjaar op
rechtmatige wijze verplichtingen aangaan of uitgaven doen.
Deze aanpassing vloeit voort uit een toezegging aan het lid Van der Lee tijdens het
Verantwoordingsdebat over het jaar 2021 om in de evaluatie van de Comptabiliteitswet
2016 in te gaan op de mogelijkheid om op meerdere momenten in het jaar integraal te
kijken naar informatie in begrotingsaanpassingen, naast de huidige twee wettelijke
momenten bij Voorjaarsnota en Najaarsnota.46 Aanleiding was de zorg over de forse
toename van incidentele suppletoire begrotingen tijdens de coronacrisis en de gevolgen
daarvan voor het budgetrecht van de Kamer en de mogelijkheden voor integrale
besluitvorming (zie ook het kader). De minister gaf vervolgens aan dat zij overwoog
moeten worden toegelicht. D epartementen gaan daar nu verschillend mee om. D e RBV 2023 schrijft omwille van
transparantie en volledigheid voor om de mutaties to e te lichten zowel in de 1 e s up 2 023 als in de beleidsagenda van de
ontwerpbegroting 2024. Zo kan de lezer met alleen de ontwerpbegroting 2024 zich een volledig beeld vormen.” E en
quic k scan leert dat niet alle departementen dit voorschrift hebben gevolgd. Zo ontbreken bedoelde mutaties in de
beleidsagenda van de begroting van Financiën zelf.
43
Raad van State (15 mei 2023), Voorjaarsrapportage begrotingstoezicht 2023, p. 4 5.
44
Raad van State (19 s eptember 2023), A dvies Miljoenennota 2024 en rapportage begrotingstoezicht 2023, p. 6 8.
45
Zie ook de Rijksbegrotingsvoorschriften 2023.
46
V erantwoordingsdebat over het jaar 2021, d.d. 9 juni 2022, Handelingen I I 2021/22, nr. 90, item 8 . Zie ook de
overgenomen motie-Van der L ee c .s. over toewerken naar vier momenten per jaar om de Kamer te informeren over
budgettaire voorstellen, d.d. 9 juni 2022, Kamers tukken I I, 2021-22, 36100, nr. 11. D e minister heeft aangekondigd dat
definitieve afdoening van de toezegging volgt in de hoofdlijnenbrief met de kabinetsreactie op de evaluatie van de
C omptabiliteitswet 2016.

pagina 13/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

om, vooruitlopend op die evaluatie, vanaf 2023 de vermoedelijke uitkomsten als
formele begrotingswijzigingen aan de Kamer voor te leggen en daarmee een derde
reguliere begrotingsbijstelling in het lopende jaar te creëren.47
Versterking budgetrecht v an het parlem ent roept nieuwe vragen op
Sinds 2018 is de Comptabiliteitswet 2016 van krach t. Om het budgetrecht van het
parlement te versterken is daarin ten opzichte van de Comptabiliteitswet 2001 in
artikel 2.25 en 2.27 van de Comptabiliteitswet 2016 geëxpliciteerd wanneer de
overheid uitvoering mag geven aan beleid dat ten grondslag ligt aan hogere uitgaven of
verplichtingen. In beginsel mag nieuw beleid dat in de begroting(swijziging) is
voorzien, pas in uitvoering worden genomen nadat de begrotingswetten zijn
geautoriseerd en in werking zijn getreden. Alleen als uitstel naar het oordeel van de
betrokken minister niet in het belang van het Rijk is en het parlement daarover vooraf
is geïnformeerd, is dat anders.
Deze wijzigingen hebben de nodige consequenties gehad voor het begrotingsproces en
het oordeel van de Rekenkamer over de rechtmatigheid van uitgaven. Zo hebben ze
onder meer geleid tot een forse toename van het aantal incid entele suppletoire
begrotingen en het beroep op de uitzonderingsgrond (deels, naar later bleek48,
onnodig). In reactie op die ontwikkelingen heeft de Kamer meerdere malen met de
minister van Financiën overlegd over eventuele aanvullende aanpassingen van de
Comptabiliteitswet 2016, onder meer over meerdere momenten voor integrale
aanpassingen en het aanscherpen van de informatie -verplichtingen van het kabinet
voor toepassing van de uitzonderinggrond van artikel 2.27 CW 2016 (zie daarover
paragraaf 2.4).
Te verwachten valt dat ook kome nd jaar suppletoire begrotingen Prinsjesdag zullen
worden ingediend. Voor de Kamer is vooral van belang dat de introductie van een of
meer nieuwe rondes ook daadwerkelijk tot een versterking van het budgetrecht leidt,
de transparantie en integraliteit van de besluitvorming bevordert en het gebruik van
incidentele suppletoire begrotingen (al dan niet met een beroep op de
uitzonderingsgrond) beperkt blijft tot spoedeisende gevallen. Dat vereist wel duidelijke
informatie van het kabinet over de samenhang tussen de verschillende
begrotingsstukken49 en terughoudend gebruik van aanvullende incidentele suppletoire
begrotingen. Een derde regulier bijstellingsmoment vraagt ook extra aandacht van de
Kamer, inclusief de nodige terughoudendheid bij het aandringen op uitvoering van
Zie de Antwoorden op vragen van de commissie over het verslag van de rapporteur over het jaarverslag Financiën en
N ationale Schuld (I X) 2021, d.d. 1 juli 2022,Kamerstukken II 2021/22, 3 6100-IX, nr. 10, pp. 2 -3.
48
Zie de brief d.d. 29 s eptember 2023 over D etailplanning actieplan Taskforce Verbetering Financieel beheer voortgang
s eptember 2023, Kamers tukken I I 2023/24, 31865, nr. 238.
49
Zo is het de vraag of de suppletoire begrotingen P rinsjesdag niet ook onder embargo versterkt zouden moeten worden.
D it jaar ontving de Kamer de s tukken pas op P rinsjesdag zelf. De set ging ook niet gepaard met een toelichtende nota,
c f. de V oorjaarsnota en N ajaarsnota. (Wel met de Miljoenennota, maar daarin ligt de focus op het komende jaar, niet op
het lopende jaar).
47

pagina 14/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

eigen politieke wensen voordat de bijbehorende begrotingswetten in werking zijn
getreden.
Kwaliteit van de overheidsfinanciën blijft aandachtspunt
Een gedegen onderbouwing van beleid en wetgeving is essentieel voor de uitoefening
van de controlerende taak en het budgetrecht van de Kamer. Het kabinet heeft ook
stappen gezet om de kwaliteit van de overheidsfinanciën te verbeteren , maar de
koppeling tussen de uitkomsten van ex-ante en ex-post evaluaties en de allocatie van
financiële middelen blijft een punt van aandacht. Zowel bij de keuze voor bezuinigingen
als intensiveringen kan meer gebruik worden gemaakt van doordachte beleidsopties
om zo te komen tot doelmatige en doeltreffende keuzes.
Beleidskeuzes nog onv oldoende uitgelegd, aandacht Kam er van belang
Op voorstel van de Kamer is eerder in artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet 2016
verankerd dat beleidsvoorstellen een toelichting bevatten op de nagestreefde doelen,
doeltreffendheid en de doelmatigheid van beleid, de ingezette beleidsinstru menten en
de financiële gevolgen. Op grond van artikel 5 van de Regeling Periodiek
Evaluatieonderzoek 2022 (RPE 2022) moet ook een evaluatieparagraaf zijn.50 In 2019
constateerden rapporteurs Sneller en Snels dat de aanwezigheid, kwaliteit en
vindbaarheid van deze onderbouwingen nog onvoldoende was. 51 Om hier verbetering in
aan te brengen is de rijksbrede werkwijze ‘Beleidskeuzes uitgelegd’ in het leven
geroepen.
In juli 2023 stuurde het demissionaire kabinet de evaluatie van ‘Beleidskeuzes
uitgelegd’, inclusief reactie, naar de Kamer.52 Hoewel er een stijgende lijn in het
gebruik is te zien, wordt de werkwijze niet altijd nageleefd. Bovendien blijkt dat binnen
departementen het kader en de wettelijke verplichtingen op grond van artikel 3.1. CW
2016 pas laat in het beleidsproces onder de aandacht komen. Dat maakt volgens de
minister het kwalitatief goed invullen ook lastiger. Om daar verbetering in aan te
brengen heeft de minister van Financiën aangegeven met de vakdepartementen de
scope van de werkwijze verder te zullen verduidelijken en positieve effecten te
verwachten van het nieuwe Beleidskompas. De minister heeft ook het parlement
gevraagd om aan bewindspersonen aan te geven wanneer zij bij een beleidsvoorstel
het kader mist. Meer in algemene zin roept de minister de Kamer ook op haar te helpen
de doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid binnen de overheid onder de aandacht
blijven brengen. Aandacht vanuit de Kamer over deze onderwerpen helpt.

D at artikel is de invulling van de motie van de leden Van Weyenberg en D ijkgraaf over het s tandaard opnemen van
een evaluatieparagraaf in de toelichting bij wetsvoorstellen, Kamers tukken I I 2016-17, 34 725, nr. 8 .
51
Rapport O nderbouwing van beleid. H et belang van artikel 3 .1 van de Comptabiliteitswet 2016 om de regering te
c ontroleren, d.d. 3 s eptember 2019, Kamerstukken II 2018/19, 3 1865, nr. 1 52.
52
Zie brief d.d. 1 7 juli 2023 over Beleidskeuzes uitgelegd: onderbouwing van voorstellen met financiële gevolgen ,
Kamers tukken II 2022/23, 31865, nr. 2 31 en de bijlage.
50

pagina 15/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

Nog grote v erschillen in kwaliteit en opbouw strategische ev aluatieagenda’s
Met ingang van het begrotingsjaar 2024 zouden de SEA’s van alle departementen, na
een implementatieperiode van drie jaar, moeten voldoen aan de eisen van artikel 2 van
de RPE 2022. Het kabinet heeft hier enige voortgang geboekt, maar er blijven nog
grote verschillen in kwaliteit en opbouw tussen departementen. Vooral het inzicht in de
kennisbehoefte en de samenhang tussen de geagendeerde onderzoeken schiet vaak
tekort. In haar reactie op de evaluatie Beleidskeuzes Uitgelegd heeft de minister het
parlement ook uitgenodigd om met departementen over de onderzoeksprogrammering
op de SEA in discussie te gaan bij de begrotingsbehandeling.
Zowel ‘Beleidskeuzes uitgelegd’ als de Strategische Evaluatieagenda op basis van
artikel 3.1 en artikel 4.1 van de Comptabiliteitswet 2016, komen ook terug in de
evaluatie van die wet en de hoofdlijnenbrief. Zie o ok paragraaf 2.4 hieronder.

2.3



Verslaggeving administratie en beheer

Het verslaggevingsstelsel van de rijksoverheid is gecompliceerd, gebaseerd
op verschillende stelsels (deels kas-verplichtingen (KV), deels baten-lasten
(BLS)), laat met name informatie ove r bezittingen buiten beeld, en steunt
voor meer informatiewaarde voor een belangrijk deel op – vaak
extracomptabele – overzichten.



De cruciale vraag is of de trajecten die met name in deze paragraaf, maar
ook elders in dit verslag, beschreven staan, tegemoet komen aan de
(gebruikers)behoefte van de Kamer, bezien vanuit het grondwettelijk
geborgde budgetrecht, en gezien vanuit de praktijk van een deugdelijke en
tijdige informatievoorziening over de uitvoering van de begroting.

In de kabinetsreactie op het eindrapport van de Adviescommissie Verslaggevingsstelsel
Rijksoverheid (AVRo) uit 2018 is aangegeven dat het functioneren van het
verslaggevingsstelsel van de Nederlandse rijksoverheid over het algemeen op orde is,
maar dat er tevens aanleiding was om in de komende jaren stappen te zetten om het
verslaggevingsstelsel verder te verbeteren en harmoniseren.53
In reactie op het verslag over dat eindrapport van de eerdere rapporteurs Sneller (D66)
en Snels (GroenLinks) over het verslagggevingsstelsel Rijksoverh eid 54 zijn onder
andere twee pilots bij investeringsprojecten van het ministerie van Defensie en het

Kabinetsreactie op het rapport 'Baten en lasten geherwaardeerd' van de Adviescommissie Verslaggevingsstelsel
rijks overheid, d.d. 2 3 februari 2018, Kamerstukken II 2017/18, 3 1865, nr. 1 07.
54
Zie V erslag over de wenselijkheid van invoering van een baten-lastenstelsel voor de rijksbegroting, d.d. 2 0 december
2 0 18, Kamerstukken II 2018/19, 3 1865, nr. 1 25.
53

pagina 16/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

ministerie van Infrastructuur en Waterstaat ingesteld, met als doel op basis van een
baten-lastenadministratie hierover te rapporteren. Tot nog toe heeft dat niet geleid tot
informatie waar de Kamer behoefte aan heeft, te weten geaggregeerde BLS-informatie
op een hoog abstractieniveau.55
Er is ook een eenmalige pilot voor een staatsbalans uitgevoerd, tegen de achtergrond
van de omstandigheid dat bij gebreke daarvan de rijksoverheid de enige
overheidsinstantie is, die daarover niet in formele zin verantwoording over aflegt. De
staatsbalans is een onderdeel van de overheidsbalans die in de bijlagen bij de
Miljoenennota wordt opgenomen, maar niet afzonderlijk herkenbaar. Bovendien vloeit
de staatsbalans niet rechtstreeks voort uit de boekhouding van het rijk, maar wordt
samengesteld door het CBS.56
In reactie op de aanbevelingen van de rapporteurs bevat de Miljoenennota sinds 2020
een meerjarenraming van belastingopbrengsten, die inzicht geeft in de verwachte
cijfers per belastingsoort.
Tenslotte is een evaluatie van het verslaggevingsstelsel toegezegd, waarbij als doel
voorop stond naar aanleiding van de gebruikersbehoefte van stakeholders tot
aanbevelingen te komen. Uiteraard is de Kamer hierbij als belangrijke stakeholder
geïdentificeerd.
De Kamer heeft in juni 2022 een brief ontvangen van de minister van Financiën
waarmee zij deze evaluatie van verslaggevingsstelsel rijksoverheid heeft toegestuurd.57
De minister licht in de brief toe dat, in haar visie, de evaluatie een onderdeel is van een
langer proces en schetste daarbij de volgende stappen:



In de loop van 2023: hoofdlijnennotitie waarin de verschillende ontwikkelingen van
de diverse onderdelen van het comptabel bestel inzichtelijk worden gemaakt.
Tevens zal hierin worden aangegeven welke eventuele aanvullende acties nodig
zijn.



Derde woensdag mei 2023 met het Financieel Jaarverslag van het Rijk over 2022:
betere informatie(-voorziening) omtrent toekomstige financiële risico’s: hoe dit
inzicht kan worden vergroot en waar dit dient terug te komen in de verslaglegging
(begroting- en/of verantwoording).



Derde woensdag mei 2024 met het Financieel Jaarverslag van het Rijk over 2023:
voorstel voor verbetering informatievoorziening rondom investeringsprojecten/
bezittingen.

Zie bijvoorbeeld MIRT Overzicht 2021, p. 3 89 e.v., bijlage bij brief over het MIRT O verzicht 2021, Kamerstukken II, 15
s eptember 2020, 2 020/21, 35570-A, nr. 4 . Zie ook de brief van de minister van D efensie over Pilotproject
vers laggevingsstelsel realisatie 2020, d.d. 4 juni 2021, Kamerstukken II, 2020/21, 27830, nr. 3 39.
56
Zie ook de wetenschappelijke factsheets over de s taatsbalans door de professoren Van Schaik (factsheet 2020Z02259)
en Budding (factsheet 2020Z02256), gepresenteerd tijdens het gesprek met de commissie op 15 oktober 2020.
57
Brief d.d. 8 juni 2022 over Evaluatie verslaggevingsstelsel rijksoverheid, Kamerstukken II 2021/22, 31865, nr. 2 09 en
de bijlage.
55

pagina 17/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

Eerste uitwerking ov erzicht financiële risico’s: een voorzichtig begin
In het Financieel Jaarverslag van het Rijk over 2022 58 is de focus in eerste instantie
gelegd op financiële risico’s voortkomend uit juridische procedures. Mede met het oog
op de mogelijke gevolgen van deze rapportage voor de onderhandelings- en
procespositie van de Staat, wordt enkel verslag gelegd over lopende, bij een gerecht
aanhangig gemaakte procedures waarin claims wo rden neergelegd van een
substantieel bedrag van minimaal 25 miljoen euro en die openbaar bekend zijn en in
eerste instantie gaat het (slechts) om een kwalitatieve toelichting in de departementale
jaarverslagen. In de departementale jaarverslagen komt (tevens) een toelichting op de
saldibalans over niet uit de balans blijkende bestuurlijke verplichtingen.
NB:



Er wordt niet gerapporteerd over procedures over belastingopbrengsten.
Claimbrieven van advocaten en procedures die nog niet bij een rechter zijn
aangebracht, vallen buiten de verslagleggingscriteria.

De evaluatie heeft het advies van de 16 e Studiegroep Begrotingsruimte meegenomen,
maar schenkt maar ten dele aandacht aan het onderdeel uit dat advies dat raakt aan
een betere afweging tussen consumptie ve en structuurversterkende uitgaven, en geen
aandacht aan de suggestie onderzoek te doen naar de verschillende mogelijkheden tot
het afschaffen van de premie- en fondsensystematiek, met inbegrip van de voor- en
nadelen hiervan.
Daarnaast worden in de brief een aantal initiatieven aangekondigd waar geen expliciet
tijdspad aan wordt verbonden:


Onderzoek naar vergroting uniformiteit rijksbrede financiële informatie;



Meer systematische dialoog met de commissie voor de Rijksuitgaven over de
gebruikersbehoefte.
Deze dialoog is inmiddels gestart, zoals eerder in dit verslag is vermeld.



Een overzicht van de belangrijkste begrotingsinstrumenten (o.a. fondsen, reserves)
die verband houden met meerjarige beschikbaarheid van budgetten voor een
bepaald beleidsterrein; bedoeld om over de inzet ervan meer duidelijkheid te
creëren.

Ov erzicht: alle m ogelijke fondsconstructies
Mede naar aanleiding van een toezegging aan de Eerste Kamer 59 bevat het
bijlagenboek van de Miljoenennota 2024 een overzicht waarmee in elk geval h et
Financieel J aarverslag van het Rijk over 2022, d.d. 17 mei 2023, Kamers tukken I I 2022/23, 36360, nr. 1 , p. 7 6.
D ebat Extrabudgettaire financiering via fondsen en andere initiatieven, d.d. 4 april 2023, Handelingen I 2022/23, nr.
2 5 , item 8.
58
59

pagina 18/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

instrument fondsen is belicht, zowel in de zin van begrotingsfondsen, revolverende
fondsen als fondsen die begrotingsartikelen staan.60 Ook in bijlage 1 van de evaluatie is
nader ingegaan op het gebruik van begrotingsfondsen en begroting sreserves, maar
hierin is in essentie de huidige praktijk beschreven, zonder nadere aanbevelingen te
doen, bijvoorbeeld om te waarborgen dat deze instrumenten niet te makkelijk worden
gebruikt.61 Er is (nog) geen overzicht begrotingsreserves aan de Kamer verstrekt.
Een langere-termijninitiatief, met bijbehorend langere-termijntijdpad betreft het
(verder) ontwikkelen, in het kader van de digitale begroting, van een financieel
ecosysteem in de financiële functie, te starten in 2021 en te ontwikkelen richting 2030.
Bijlage 14 bij de Miljoenennota 2024 vermeldt hierover dat het Ministerie van Financiën
is gestart met een strategische verkenning naar hoe het totaal van financiële
administraties bij de departementen er in de toekomst uit moet zien.62 In 2023 starten
de eerste uitwerkingen in samenwerking met alle ministeries, onder vijffocusthema's:

Uniformering en harmonisering


Data analytics



Vervangingsvraagstukken



Robotics



Digitale koppeling van de inkoop- en financiële administraties.

In navolging van de evaluatie kondigde de minister geen concrete stappen aan in de
richting van een rijksbrede overgang naar een baten-lastenstelsel. De stappen die wel
zijn aangekondigd zijn gemotiveerd op basis van hun (pragmatische) meerwaarde.
Uitvloeisel hiervan is onder andere het onderzoek of het agentschap Rijkwaterstaat
over zou moeten gaan naar een baten-lastenstelsel, zoals overigens bijna alle andere
agentschappen al sinds jaar en dag.
De rapporteurs hebben op 1 juli 2022 verslag uitgebracht aan de commissie voor de
Rijksuitgaven. Zij signaleerden onder andere dat de definitie van het einddoel en
ambities ontbreken en de toelichting op keuzes die (wel) worden gemaakt te kort
schiet. Zo plaatsen zij kanttekeningen bij aanbevelingen over het begroten over
jaargrenzen. Het onderdeel ‘uitgangspunten van de inzet van begrotingsinstrumenten
die te maken hebben met meerjarige beschikbaarheid van budgetten voor een bepaald
beleidsterrein/beleidsdoel’ wordt in de evaluatie nauwelijks uitgewerkt, anders dan dat
benadrukt wordt dat de uitgangspunten voor het gebruik ervan inzichtelijk dienen te
zijn. Voor wat betreft de uitwerking wordt gerept van ‘aanvullende afspraken over de
inzet van de eindejaarsmarge of kasschuif’ en dat de inzet van begrotingsfondsen en –
reserves alleen mogelijk zou moeten zijn bij uitzondering en onder specifieke

Bijlagenboek bij de N ota over de toestand van ’s Rijksfinanciën, d.d. 19 s eptember 2023, Kamerstukken II 2023-24,
3 6 410, nr. 2 , bijlage 26.
61
Zie bijlage 1 van de Evaluatie verslaggevingsstelsel rijksoverheid 2022, Inzet begrotingsinstrumenten t.b.v. creëren
van zekerheid over meerjarige beschikbaarheid, d.d. 3 juni 2022.
62
Bijlagenboek bij de N ota over de toestand van ’s Rijksfinanciën, d.d. 19 s eptember 2023,, Kamerstukken II 2023-24,
3 6 410, nr. 2 , bijlage 14, p. 1 71.
60

pagina 19/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

voorwaarden. Er wordt evenwel geen aanbeveling gedaan over de aard van die
aanvullende afspraken of de inhoud van die specifieke voorwaarden. De passage wordt
ook niet in verband gebracht met de praktijk van de afgelopen jaren, waarin de inzet
van dergelijke instrumenten juist lijkt toe te nemen.
Vermeldenswaard in relatie tot de discussie over het verslaggevingsstelsel zijn tenslotte
de voorstellen van de Europese Commissie voor een verordening in het kader van de
herziening van het Stabiliteits- en Groeipact waarin een accrual financial accounting
system (baten-lastenstelsel) wordt voorzien voor 2030.63
Via de kennisagenda van de commissie voor de Rijksuitgaven is tenslotte, naast de
hierboven al aan de orde gekome n onderwerpen (premie-gefinancierde uitgaven, en
begrotingsinstrumenten zoals revolverende fondsen en begrotingsfondsen),
gesignaleerd dat de Kamer behoefte heeft aan kennis over en inzicht in de uitgaven
aan gedecentraliseerde overheden en uitvoeringsorganisaties (als pbo’s).
Taskforce verbetering financieel beheer
Min of meer verband houdend met de discussie over het verslaggevingsstelsel in relatie
tot de gebruikersbehoefte zijn verschillende initiatieven aangekondigd in het kader van
de Taskforce verbetering financieel beheer. Deze is primair intern gericht, binnen de
ambtenarij, c.q. de verschillende ministeries, maar kan leiden tot uitwerkingen die
zeker relevant zijn voor het parlement.
De opzet verscheen op 27 juni 2022, inclusief een globale planning van de
werkzaamheden.64 Op 30 mei 2023 verscheen het actieplan van de Taskforce.65 De
Kamer is over dit traject gebriefd op 12 april 2023 en op 29 september 2023 verscheen
een voortgangsrapportage66. Tot Verantwoordingsdag 2023 heeft de Taskforce een
aantal inhoudelijk prioriteiten opgepakt, zoals het gebruik van incidentele suppletoire
begrotingen, verplichtingenbeheer, risicomanagement, proefafsluitingen en het
rechtmatigheidsdashboard. Voor daarna ligt de focus op nieuwe inhoudelijke
prioriteiten, te weten het financieel beheer van inkoop en aanbestedingen,
prestatieverklaringen en het financieel beheer van subsidies.

Zie EU-voorstel d.d. 8 mei 2023 over de herziening Stabiliteits- en G roeipact COM (2023) 240, COM (2023) 241, CO M
(2 023) 242 (2023Z07920).
63

Brief d.d. 2 7 juni 2022 over O pzet Taskforce Verbetering Financieel Beheer, Kamerstukken II 2021/22, 31865, nr. 210.
Brief d.d. 3 0 mei 2023 over Actieplan Taskforce Financieel Beheer, Kamerstukken II 2022/23 31865, nr. 227 en de
bijlage.
66
Brief d.d. 2 9 september 2023 over D etailplanning actieplan Taskforce Verbetering Financieel beheer voortgang
s eptember 2023, Kamers tukken I I 2023/24, 31865, nr. 238 en bijlage.
64
65

pagina 20/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

2.4



Evaluatie Comptabiliteitswet 2016 en hoofdlijnenbrief

Ondanks eerdere toezeggingen is er nog geen evaluatierapport over de
Comptabiliteitswet 2016 verschenen en bijgevolg evenmin een
kabinetsreactie.



Bij de evaluatie doet de Kamer er goed aan met name op de borging van
haar budgetrecht te letten, alsmede alle aspecten van een deugdelijke
beleidsonderbouwing.



Vanuit de zijde van de Kamer is op een ambitieuze wijziging van het
comptabel bestel aangedrongen. Daar past een eindbeeld bij waar met het
kabinet gezamenlijk naartoe kan worden gewerkt, op basis van de
ervaringen die de afgelopen jaren zijn opgedaan op de verschillende
onderdelen van het bestel en die in dit verslag de revue hebben
gepasseerd. De daartoe nog te ontvangen hoofdlijnenbrief is een
belangrijke stap in dat proces.

De Comptabiliteitswet 2016 trad op 1 januari 2018 in werking. Op grond van artikel
10.1 CW 2016 moet de wet binnen vijf jaar na inwerkingtreding door de minister van
Financiën zijn geëvalueerd, dat is, uiterlijk 1 januari 2023. De inzet was om de
conclusies van het onderzoek ruim voor die tijd naar de Kamer te sturen, maar tot op
heden heeft de Kamer de evaluatie nog niet ontvangen.
De opzet van de evaluatie van de Comptabiliteitswet 2016 is op 21 januari 2022 naar
de Kamer gestuurd.67 Op 16 januari 2022 heeft hierover een briefing plaatsgevonden.
Hoofdvraag van de evaluatie is of de modernisering heeft gebracht wat werd beoogd.
De commissie voor de Rijksuitgave n heeft vervolgens in een brief van 24 februari
2022 68 aangegeven betrokken te willen zijn bij deze evaluatie , en verschillende
aandachtspunten geformuleerd:


de onafhankelijkheid van de evaluatie en het belang van externe en
afzonderlijk herkenbare input;69



het betrekken van het perspectief van eindbegunstigden, bijvoorbeeld door
toevoeging van een gedragsexpert aan de begeleidingscommissie en het
consulteren van vertegenwoordigers van eindbegunstigden;



de incorporatie van het breed welvaartsbegrip. De commis sie heeft ook
aangegeven het onderwerp terug te willen zien in de hoofdlijnenbrief,
voorafgaand aan de start van het wetgevingstraject. Dat geldt ook voor andere

Brief d.d. 2 1 januari 2022 over O pzet evaluatie C omptabiliteitswet 2016, Kamers tukken I I 2021/22, 33670, nr. 12.
Brief c ommissie voor de Rijksuitgaven aan de minister van Financiën over Betrokkenheid Kamer en aandachtspunten
bij opzet evaluatie Comptabiliteitswet, 23 februari 2022, 2022Z03154.
69
E erder had de c ommissie voor Financiën in een brief van 3 november 2021 de minister verzocht de evaluatie van de
C omptabiliteitswet extern te laten uitvoeren (2021Z19331). I n reactie daarop heeft de minister op 29 november 2021
laten weten dat de onafhankelijkheid van het onderzoek zal worden geborgd door een externe voorzitter en de
betrokkenheid van ter zake kundige wetenschappers en tal van s takeholders (Kamerstukken I I 2021/22, 35925-IX, nr.
1 2 ).
67
68

pagina 21/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

trajecten, zoals de evaluatie van het verslaggevingsstelsel en de aandacht voor
artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet.
In haar reactie van 13 april 2022 geeft de minister onder meer aan in de evaluatie ook
aandacht te zullen hebben voor de kwaliteit van beleid en kaders voor onderzoek
daarnaar (artikel 3.1 en 4.1).70 Verder heeft de minister aangegeven in de evaluatie in
te gaan op enkele moties, zoals de motie van het lid Nijboer over versterking van het
budgetrecht van de Kamer ook voor private overeenkomsten. Ook zal de evaluatie
aandacht besteden aan het veelvuldig beroep op artikel 2.27 CW 2016 71 en, cf. een
toezegging aan de Eerste Kamer, op de fondsensystematiek.
Na afronding van de evaluatie ontvangt de Kamer ook een hoofdlijnenbrief, cf. de
eerdere toezegging aan het lid Snels om integraal de ontwikkelingen van de diverse
onderdelen van het comptabele bestel inzichtelijk te maken en aan te geven welke
eventuele aanvullende acties hieraan gekoppeld zouden kunnen worden. In
bovengenoemde brief van 13 april 2022 geeft de minister aan dat daarin in ieder geval
de volgende onderwerpen aan bod komen:


de uitkomsten van de evaluatie CW en eventuele juridische verankering
daarvan;



de evaluatie van het verslaggevingsstelsel;



het betrekken van Brede Welvaart in het begrotingsproces;



de reactie op het advies van de Raad van State om de Miljoenennota in het
voorjaar in te dienen;



de evaluatie van de eerste ervaringen Strategische Evaluatie Agenda (SEA);



de evaluatie “Beleidskeuzes uitgelegd”.

Op 3 juli 2023 liet de minister van Fina nciën de Kamer weten er vanuit te gaan de
evaluatie begin september naar de Kamer te kunnen sturen.72 Dat is niet gelukt. De
hoofdlijnenbrief werd in diezelfde brief nu aangekondigd voor het vierde kwartaal van
2023.
Aanpassing artikel 2.27 CW 2016 al in werking getreden; uitwerking onderhanden werk
Achtergrond van deze aandachtspunten is onder meer het budgetrecht van de Kamer,
dat in veel van de kwesties die in dit verslag beschreven staan aan de orde is.
Specifieke aandacht verdient in dit verband ook de al in werking getreden aanpassing
van het tweede lid van artikel 2.27 van de Comptabiliteitswet 2016, mede naar
aanleiding van het veelvuldig beroep op dat artikel de afgelopen jaren. Dat lid luidt, na
Brief d.d. 1 3 april 2022 over Reactie op verzoek commissie over betrokkenheid Kamer en aandachtspunten bij
E valuatie Comptabiliteitswet en opvolging toezegging rond een eventuele O peratie Comptabel Bestel 2 .0 (Kamerstukken
I I , 2 021/22, 33670, nr. 1 4.)
71
Zie de lijst van vragen en antwoorden over de O pzet evaluatie Comptabiliteitswet 2016, d.d. 15 april 2022
(Kamers tukken II 2021/22, 33670, nr. 15).
72
Brief d.d. 3 juli 2023 over Update planning evaluatie Comptabiliteitswet 2016 en hoofdlijnenbrief (Kamerstukken II
2 0 22/23, 31865, nr. 230).
70

pagina 22/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

aanvaarding van het amendement-Heinen73 en in navolging van een eerdere,
soortgelijke motie 74, nu:
‘Zolang een voorstel van wet tot wijziging van een begrotingsstaat niet tot wet
is verheven en in werking is getreden, wordt nieuw beleid dat ten grondslag ligt
aan die wijziging, niet in uitvoering genomen, tenzij uitstel van de uitvoering
naar het gemotiveerde oordeel van Onze Minister die het aangaat niet in het
belang is van het Rijk en hij de Staten-Generaal daarover naar het onverwijlde
oordeel van de Staten-Generaal deugdelijk heeft geïnformeerd.’
In haar appreciatie van het amendement had de minister van Financiën eerder
aangegeven dat het amendement onvoldoende was uitgewerkt o m in de praktijk te
kunnen functioneren, onder meer omdat niet was uitgewerkt binnen welke termijn het
parlement tot een oordeel zou moeten komen.75 Die appreciatie heeft niet tot een
andere formulering geleid. De wijziging is op 26 september 2023 in werking getreden.
De uitwerking van dit amendement in de vorm van procedures die het parlement
daarbij hanteert, is inmiddels ter hand genomen. Daarbij wordt ook aandacht besteed
aan de samenhang met artikel 2.25 CW 2016, dat ziet op nog niet in werking getreden
begrotingen zelf. Het amendement-Heinen ziet niet op dat artikel, maar eerder zijn met
de minister van Financiën na voorbereidend werk van een daartoe ingestelde
voorbereidingsgroep 76 wel informatie-afspraken met de minister van Financiën
vastgesteld die ook op dat artikel betrekking hadden.77 78

A mendement van het lid H einen over wijziging van de Comptabiliteitswet 2 016 inzake het uitdrukkelijk en deugdelijk
motiveren van uitgaven vooruitlopend op goedkeuring door de Staten-Generaal, d.d. 3 0 juni 2023 (Kamerstukken II
2 0 22/23, 36360-IX, nr. 1 0).
74
M otie van het lid Heinen c .s. over in de Comptabiliteitswet de voorwaarde opnemen dat de Staten-Generaal zich
voldoende geïnformeerd achten, d.d. 9 juni 2022, Kamerstukken II 2021/22, 36100, nr. 5 . Zie ook de reactie van de
minister van Financiën op de motie, d.d. 12 september 2022.
75
A ppreciatie van het amendement van het lid H einen over wijziging van de Comptabiliteitswet 2016 inzake het
uitdrukkelijk en deugdelijk motiveren van uitgaven vooruitlopend op goedkeuring door de Staten-Generaal (Kamerstuk
3 6 360-IX-10), d.d. 5 juli 2023 (Kamerstukken II 2022/23, 3 6360-IX, nr. 11).
76
Bes luitenlijst procedurevergadering commissie voor de Rijksuitgaven d.d. 21 juni 2022, 2022D26435.
77
Zie de brief van de minister van Financiën d.d. 21 december 2022 met haar reactie op het verzoek om toelichting bij
beroep op artikel 2 .27 Comptabiliteitswet 2016 (Kamerstukken II 2022/23, 36200, nr. 1 74), en de brief van de
V oorzitter aan de minister van Financiën met de reactie van de Kamer daarop, d.d. 7 maart 2023 (2023Z03369; zie ook
de brief van het P residium, Kamerstukken II 2022/23, 3 1 865 en 36 200, nr. 222).
78
C f. ook de motie van het lid Heinen c.s. over een protocol voor het informeren van de Kamer over uitgaven in het
kader van artikel 2.27 van de Comptabiliteitswet, d.d. 9 juni 2021 (Kamerstukken I I 2020/21, 35830, nr. 7 ). I n reactie
daarop heeft de minister de Kamer eerder geïnformeerd over een opgestelde beslisboom. Zie Toezeggingen en moties
V erantwoordingsdebat, d.d. 2 november 2021, Kamerstukken II 2021/22, 31865, nr. 1 99, bijlage 3 .
73

pagina 23/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

BIJLAGEN BIJ VERSLAG RAPPORTEURS
1. Overzicht opinies financiële informatievoorziening
De rapporteurs hebben aan het begin van hun rapporteurschap de minister van
Financiën en de opstellers van de evaluatie van het verslaggevingsstelsel een beperkt
aantal algemene indrukken meegeven van rapporteurs Begrotingen en Verantwoording.
Deze zijn grotendeels gebaseerd op de inbreng van rapporteurs van de verschillende
Kamercommissies bij de begroting en verantwoording over het jaar 2020.
Commissie

Rapporteur(s)

Kamerstuknummer

Aandachtspunten

Begrotingen 2020
OCW

Smals (VVD)en

35 300 VIII, nr. 107

Dashboards lastig te lezen,

Van den Berge

(Wetgevingsoverleg)

indicatoren niet constant, inzicht in

(GL)
FIN

kosten en baten investeringen matig

Sneller (D66),

2019D44562

Indicatoren, inzicht in

Snels (GL) en

(Brief commissie)

verplichtingen, informatie over

Alkaya (SP)
EZK

risicoregelingen (impact van risico’s)

Bromet (GL) en

Notitie voor intern

Indicatoren, informatie over

Palland (C DA)

gebruik

ontwikkelingen in
begrotingsreserves, informatie over
beleidstheorie gebrekkig

IenW

Van Eijs (D66)

35 300 XII, nr. 50

Onderuitputting, kasschuiven en

en Kröger

overprogrammering,

(GroenLinks)

onderhoudsbudgetten niet
inzichtelijk, continuïteit indicatoren

SZW

Tielen (VVD) en

Briefing rapporteurs,

Streefwaarden, doelen,

Gijs van Dijk

brief aan

onderverdeling budgetten,

(PvdA)

bewindspersonen

onderbesteding, verbinding budget -

(2019D45862)

doelrealisatie

Verantwoording 2020
BiZa

Boulakjar (D66)

35 830-VII, nr. 14

Relatie uitgaven-beleidsrealisatie,

(Wetgevingsoverleg)

overzicht grootste uitgavenposten,
navolgbaarheid
verantwoordingsstukken

BuHa-OS

Paul (VVD) en

35 830-XVII, nr. 12

Inzicht in revolverende fondsen en

Hammelburg

(Wetgevingsoverleg)

relatie met begroting en

(D66)

verantwoording, relatie tussen
middelen, indicatoren en resultaten

Defensie

Belhaj (D66) en

35 830-X, nr. 11

Inzicht relatie middelen, doelen en

Boswijk (CDA)

(Wetgevingsoverleg)

resultaten, disbalans ambities en
middelen, rapportage per hoofdtaak

pagina 24/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

Commissie

Rapporteur(s)

Kamerstuknummer

Aandachtspunten
en doelstelling gewenst, overleg
Kamer-bewindspersoon gewenst

EZK

FIN
IenW

Rajkowski (VVD)

35 830-XIII, nr. 9

Informatiewaarde begroting,

en Romke de

(Antwoorden op

meerwaarde overleg Kamer-kabinet

Jong (D66)

vragen rapporteurs)

hierover

Sneller (D66) en

35 830-IX, nr. 10

Horizontale functie financieel beheer,

Snels (GL);

(Wetgevingsoverleg)

risicoregelingen, fiscale regelingen

Peter de Groot

35 830-XII, nr. 9

Inzicht in achterstallig en uitgesteld

(VVD) en Alkaya

(Verslag schriftelijk

onderhoud en

(SP)

overleg)

investeringsbudgetten, prioritering,
risico’s, indicatoren, verantwoording
doelmatigheid en doeltreffendheid

JenV

KR

Kuik (C DA),

35 830-VI, nr. 13

Besteding additionele middelen en

Kathmann

(Wetgevingsoverleg)

resultaten, inzicht in realisatie

(PvdA) en

beleidsdoelen, beleidsspecifieke

Azarkan (DENK)

aandachtspunten

Aukje de Vries

35 930-IV, nr. 9

Budgetrecht (gebruik isb’s en artikel

(VVD) en Wuite

(Wetgevingsoverleg)

2.27 C W), risico’s op leningen,

(D66)
OCW

artikel 3.1 C W en indicatoren

Van Meenen

35 830-VIII, nr. 22

Dashboards, indicatoren,

(D66) en De

(Wetgevingsoverleg)

kengetallen, relatie tussen budget

Hoop (PvdA)
SZW

en resultaten, artikel 3.1 C W

De Kort (VVD) en

35 830-XV, nr. 11

Onderbesteding en beleidsspecifieke

Kat (D66)

(Antwoord op vragen

aandachtspunten

rapporteurs)
35 830-XV, nr. 13
(Wetgevingsoverleg)
VWS

Van der Laan

35 830-XVI, nr. 24

Inzicht bestede middelen

(D66) en Van

(Wetgevingsoverleg)

actieprogramma’s, relatie

Houwelingen

indicatoren en beleid, problemen

(FVD)

financieel beheer departement,
vragen rond Corona-aanpak

Bron: Bijlage bij brief van de commissie voor de Rijksuitgaven aan de minister van Financiën over Inbreng rapporteurs
t.b.v. evaluatie verslaggevingsstelsel rijksoverheid, d.d. 22 april 2022 (2022Z08251).

pagina 25/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

2. Inbreng rapporteurs begrotingen en verantwoording
2.1

Inbreng rapporteurs per commissie bij begroting 2023

Cie

Rapporteur(s)

Kamerstuk

Aandachtspunten

BiZa

P.C . de Groot
(VVD)

Verslag

Begrotingsonderdeel Wonen en Ruimte:

wetgevings-

1. Grote mutaties en totaaloverzicht van niet-

overleg

verplichte uitgaven ontbreekt in begroting, geen zicht op

36200-VII, nr.

waar ruimte zit om te schuiven met uitgaven.

114

2. Beperkt inzicht in de onderbouwing van grote
uitgavenposten (grootschalige woningbouw, Nationaal
Isolatieprogramma, regiodeals). Ontbreken
afwegingskaders met concrete operationele doelen en
indicatoren. Bijvoorbeeld: hoeveel huizen gaan we
verduurzamen met €213 miljoen?
3. Geen samenhang klimaatposten: In de begroting
ontbreekt de koppeling van klimaatposten met de
beleidsdoelen. SEA meer inzetten als hulpmiddel om
aan de voorkant doelen en indicatoren helder te
definiëren en koppelen aan instrumenten voor
klimaatbeleid.

OCW

El Yassini (VVD)
Peters (C DA)

Verslag
wetgevingsove
rleg

1. Beleidsopvolging en evaluatie moeilijk door

36200-VIII,

via bestuurs- en sectorakkoorden werpen vragen op

nr. 175

over budgetrecht van de Tweede Kamer.

onduidelijke geldstromen en bestemming. Middelen

2. Geen duidelijke en meetbare doelen en
indicatoren om beleid te monitoren. Verouderde of
geen data bij een aantal indicatoren.
3. SEA per thema niet consistent uitgewerkt, planning
niet gekoppeld aan beleidscyclus.

pagina 26/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

FIN

Kat (D66)

Brief naar
minister
bevindingen
rapporteur
2022Z23029

1. Inzicht in beleid: beleidsdoelen algemeen en niet

Reactie
Minister
36200-IX-12

onderbesteding.

consequent gepresenteerd.
2. Onderbouwing ramingen: systematiek ramingen
toont grote onzekerheidsmarges en mogelijke
3. Risicobeheersing: geen anticipatie kapitaalstorting
DNB en compenserende maatregelen energieprijzen en
inflatie onvoldoende vergelijkbaar met andere EUlanden.
4. Uitvoering: Doelstellingen C oalitieakkoordmiddelen
Werk aan Uitvoering niet inzichtelijk.
5. Herziening toeslagenstelsel: Verwachte
transitiekosten onduidelijk.
6. Europese aspecten: weinig aandacht voor
landenspecifieke aanbevelingen en monitoring mijlpalen
en doelen van de herstel- en veerkrachtplan.
Rechtmatigheid en doelmatigheid EU-fondsen:
gebrekkig inzicht in inzet van Europese middelen en
bereikte effecten.

DEF

Hammelburg
(D66)
Boswijk (CDA)

Verslag
wetgevingsoverleg
36200-X-49

Betere en consistente informatievoorziening, met
name over afwegingen rond het maken van keuzes,
wensen en eisen voor groot materieel. Hetzelfde geldt
voor risicoanalyses en de verhouding tussen kosten en
voldoen aan onze grondwettelijke en
bondgenootschappelijke taken.

EZK

Grevink (VVD)

Verslag
rapporteur
Nationaal
Groeifonds
2022Z23090

Begrotingshoofdstuk L. Nationaal Groeifonds:
1. Sturing op maximaal doelbereik en
randvoorwaarden: Het is onduidelijk hoe in de praktijk
precies gestuurd wordt op maximaal doelbereik en
randvoorwaarden, zoals geformuleerd in de
Groeistrategie en de moties van de Kamer.
2. In 2022 is naar verwachting pas 3% van de
fondsmiddelen uitgekeerd aan projecten. Lange
aanlooptijden kunnen mogelijk ten koste gaan van de
impact van de fondsmiddelen.
3. Parlementaire controle is nog niet voldoende
vormgegeven. Tussentijdse evaluaties en onderzoek
zijn belangrijk voor bijsturing, maar deze komen op een
moment dat het merendeel van de fondsmiddelen zijn
toegekend.

pagina 27/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

SZW

Simons (VVD) en
Sahla (D66)

Antwoord op
vragen
rapporteurs
36200-XV-23

1. De SEA van SZW is een best practice voor andere
departementen.
2. Gratis kinderopvang Onduidelijk toegankelijkheid,
uitvoerbaarheid en begrote budgetten voor herziening
kinderopvangstelsel (vanaf 2025). Gebrekkig
samenhang tussen de verschillende ministeries
betreffende de verschillende regelingen kinderopvang.
Onduidelijkheden in planning van het wetsvoorstel
Kinderopvang BES.
3. In SLIM-regeling (Stimuleringsregeling LLO in MKB)
zitten grote verschillen van 2023 t/m 2027. Onduidelijke
financiering toekomstige arbeidsmarktdienstverlening
vanaf 2024. Hoe effectief is de samenwerking in de

LNV

T. de Groot (D66)
Grinwis (C U)

Verslag
rapporteurs
36200-XIV,
nr. 13
Reactie
Minister LNV
36200-XIV-13

regionale mobiliteitsteams (RMT’s)?
1. Informatiewaarde begroting beperkt door gebrek aan
concrete doelen en indicatoren. Coalitieakkoord
slechts deels verwerkt in begroting.
Bij sommige plannen ontbreekt de financiële en
beleidsinhoudelijke doorwerking zoals bij IBO's
Biodiversiteit en Klimaat.
2. Oneigenlijk gebruik Omschakelfonds:
Stikstofmiddelen voor duurzame landbouw gaan naar
dekking van kosten Gemeenschappelijk Landbouw.
Onoverzichtelijke stikstofuitgaven. Transitieregeling
gedekt door onjuiste begrotingsreserve. Omgang met
voorzienbare financiële risico’s onduidelijk zoals het
verlies van de derogatie van de Nitraatrichtlijn. Geen
gebruik van Brede Welvaart en SDG-indicatoren.
Samenhang tussen het Europese en nationale beleid
onduidelijk. Op welke wijze bieden de EU-fondsen voor
Nederland maximale toegevoegde waarde?
3. Uitgaven aan zoönosebeleid en de werking van het
Diergezondheidsfonds (DGF). Geen inzicht in de
geraamde uitgaven aan bestrijding van vogelgriep,
afwegingskader ontbreekt. Er wordt meer geld
uitgegeven aan de bestrijding van vogelgriep dan aan de
preventie ervan.

pagina 28/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

VWS

Van den Berg
(C DA), Van den
Hil (VVD) en Van
Houwelingen
(FVD)

Vragen
commissie
(2022D39514)
Antwoord op
vragen
(36200-XVI18)

1. Strategische Evaluatie Agenda waarbij ingezet
wordt op goede onderbouwing en strategische invulling
qua onderwerpen en in de tijd
2. Artikel 3.1 CW en met de voorziene invulling
daarvan specifiek aandacht besteden aan enkele recente
beleidsbrieven met een paragraaf ‘Beleidskeuzes
uitgelegd’. Welke keuzes heeft het ministerie van VWS
hier gemaakt?

pagina 29/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

2.2

Inbreng rapporteurs per commissie bij verantwoording 2022

Cie

Rapporteur(s)

Kamerstuk

Aandachtspunten

BiZa

Dekker-Abdulaziz

Verslag

Verbeteren indicatoren en leesbaarheid

(D66)

wetgevings-

verantwoordingsstukken; doelen programma Open op

overleg

Orde onduidelijk; terugdringen incidentele

36360-VII, nr.

suppletoire begrotingen en art. 2.27 CW; hoogste

7

onderuitputting van alle departementen; slagkracht
AIVD en MIVD; vereenvoudigen van regelingen voor
wonen en energietransitie.

DEF

Krul (C DA) en

Verslag

Nulmeting en samenhang ontbreekt bij

Valstar (VVD)

wetgevings-

geïntegreerde rapportage Stand van Defensie

overleg

2022; EDA-norm; indicatoren inzetbaarheid.

36360-X, nr.
9
FIN

Slootweg (CDA)

Stenogram

Horizontale rol van de minister van Financiën bij

Verantwoordin

coördinatie van begrotingsbeheer (art. 4.11 CW); geen

gsdebat

samenhang in Strategische Evaluatie Agenda’s

2023D32161

departementen; evaluatie fiscale regelingen;
beperkingen ICT-systemen bij de Belastingdienst;
gebruik van indicatoren in de verantwoording.

I&W

Koerhuis (VVD)

Verslag

Informatiewaarde jaarverslag en begroting: doelen

wetgevings-

en middelen; verbreding mobiliteitsbeleid

overleg

onvoldoende uitgewerkt in afwegingskader;

36360-XII, nr.

beheersing van infrastructuurprojecten; verlies

10

van experts en relatief hoge inhuur externe
experts; onderschrijding onderhoudsprojecten en
achterstallig en uitgesteld onderhoud;
risicobeheersing.

J&V

Ellian (VVD) en

Verslag

Financiële doelstellingen in de afpakketen;

Mutluer (PvdA)

wetgevings-

inkoopbeheer gevangeniswezen (DJI); M&O

overleg

beleid: resultaten risicoanalyse ontbreken;

36360-VI, nr.

autorisatiebeheer Leonardo; algoritme voor

23

jeugdstrafrechtketen Ritax voldoet niet aan
wettelijke vereisten; uitvoeren privacyrisico’s
gegevensverwerking (DPIA).

VWS

Van den Hil (VVD)

Verslag

Structurele en culturele borging financieel

en Van

wetgevings-

beheer: tegenwicht ontbreekt; tekortkomingen

Houwelingen

overleg

inkoopbeheer: aanbestedingen,

(FVD)

voorschotproblematiek, contractbeheersplannen en

pagina 30/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

36360-XVI,

prestatieverklaringen, onderbouwing dwingende-

nr. 22

spoedinkopen ontbreekt; effectiviteit
zorgsubsidies; Strategisch Evaluatie Agenda (SEA):
meer inzicht in doeltreffendheid en doelmatigheid;
ontwikkeling Woo-verzoeken; groei uitgaven
personeelsbudgetten; onnodig en ongemotiveerd
gebruik van incidentele suppletoire begrotingen.

DiZa

Rajkowski (VVD)

Verslag

Strategisch Actieplan AI: ontbreken van een

en Van

wetgevings-

rijksbrede overzicht van doelen, instrumenten en

Weerdenburg

overleg

beschikbare middelen voor het AI-beleid;

(PVV)

36360-VI, nr.

onvoldoende concrete doelen; koppeling middelen in

22

afzonderlijke begrotingen en beleidsdoelen ontbreekt.
Strategische Evaluatie Agenda (SEA): welke
evaluaties staan gepland om inzicht te krijgen in het
behalen van de doelen uit de Werkagenda
Waardengedreven Digitaliseren?

pagina 31/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

3. Tijdlijn relevante Kamerstukken sinds 31 maart 2021
Datum

document

1 9 s eptember 2 023

Brief derden

1 7 juli 2 0 23

Brief regering

5 juli 2 0 23

Brief regering

3 juli 2 0 23

Brief regering

3 0 juni 2 0 2 3

A mendement

2 0 juni 2 0 2 3

M otie

3 1 mei 2 0 23

M otie

3 1 mei 2 0 23

M otie

3 0 mei 2 0 23

Brief regering

2 2 mei 2 0 23

Brief c ommis sie

1 7 mei 2 0 23

Brief regering

1 7 mei 2 0 23

Brief regering

2 8 april 2 0 23

Brief regering

2 3 februari 2 0 23

Brief P res idium

2 3 dec ember 2 0 22

Brief regering

2 9 s eptember 2 023

Brief regering

Titel
Detailplanning actieplan Taskforce Verbetering
Financieel beheer voortgang september 2023 (31865238)
Aanbieding factsheet Brede Welvaart 2023 door CBS
bij de begrotingen van de verschillende vaste
Kamercommissie (CBS)
Beleidskeuzes uitgelegd: onderbouwing van
voorstellen met financiële gevolgen (31865-231)
Appreciatie van het amendement van het lid Heinen
(Kamerstuk 36360-IX-10) over wijziging van
de Comptabiliteitswet 2016 inzake het uitdrukkelijk en
deugdelijk motiveren van uitgaven vooruitlopend op
goedkeuring door de Staten-Generaal (36360-IX-11)
Update planning evaluatie Comptabiliteitswet 2016 en
hoofdlijnenbrief (31865-230)
Gewijzigd amendement van het lid Heinen ter
vervanging van nr. 5 over wijziging van de
Comptabiliteitswet 2016 inzake het uitdrukkelijk en
deugdelijk motiveren van uitgaven vooruitlopend op
goedkeuring door de Staten-Generaal (36360-IX-10)
Motie van de leden Tielen en Van den Berg over in
beleidsbrieven die gerelateerd zijn aan
de Comptabiliteitswet een financiële paragraaf
opnemen waarin onder andere wordt in gegaan op
risico's op onrechtmatigheden (36360-XVI-11)
Motie van het lid Den Haan over het meenemen van
de demografische ontwikkelingen in de Monitor Brede
Welvaart (36360-12)
Motie van de leden Slootweg en Grinwis over een
jaarlijkse kabinetsreactie op de regionale Monitor
Brede Welvaart (36360-8)
Actieplan Taskforce Verbetering Financieel beheer
(31865-227)
Brief van de vaste commissie voor Rijksuitgaven over
de eerste rapportage over het gebruik en de
toepassing van incidentele suppletoire begrotingen op
grond van artikel 2.27 van de Comptabiliteitswet
(31865-225)
Taskforce Verbetering Financieel Beheer: Voortgang
Verantwoordingsdag 2022 (31865-226)
Kabinetsreactie op de Monitor Brede Welvaart & SDG’s
2023 (34298-39)
Evaluatie meerjarige Voorjaarsnota (31865-228)
Brief van het Presidium over informatieafspraken met
de minister van Financiën inzake
de Comptabiliteitswet (31865-222)
Voortgang Taskforce Verbetering Financieel beheer
(31865-221)

pagina 32/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

Datum

document

Titel

2 1 dec ember 2 0 22

Brief regering

1 9 dec ember 2 0 22

Brief regering

5 dec ember 2 0 22

Brief c ommis sie

Reactie op verzoek om toelichting bij beroep op artikel
2.27 Comptabiliteitswet 2016 (36200-174)
Afdoening motie en toezeggingen
verantwoordingsdebat (31865-220)
Motivering op grond van artikel 2.27 van de
Comptabiliteitswet van incidentele suppletoire
begrotingen (2022D51723)

2 9 november 2 022

Brief Kamer

2 2 november 2 022

Brief P res idium

3 november 2 0 22

Brief c ommis sie

2 8 s eptember 2 022

Brief A R

Brief aan Minister van Financiën over artikel 2.27
Comptabiliteitswet (2022D45007)
Aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2023
(begrotingshoofdstuk IX) van het Ministerie van
Financiën inclusief Nationale Schuld (36200-IX-5)

1 5 s eptember 2 022

L ijs t van vragen
en antwoorden

Lijst van vragen en antwoorden over het proces van
de begrotingsbehandeling (31865-214)

1 4 s eptember 2 022

V ers lag van een
c ommis siedebat

Verslag van een commissiedebat, gehouden op 14
september 2022, over het Begrotingsproces (31865217)

1 2 s eptember 2 022

Brief regering

Reactie op de motie van het lid Heinen c.s. (36100-5)
over in de Comptabiliteitswet de voorwaarde opnemen
dat de Staten-Generaal zich voldoende geïnformeerd
achten (31865-215)

1 1 augus tus 2 022

L ijs t van vragen
en antwoorden

1 1 juli 2 0 22

Brief regering

7 juli 2 0 22

Brief Kamer

Lijst van vragen en antwoorden inzake brede welvaart
in de begrotingssystematiek (34298-38)
Reactie op BIT-advies Adviescollege ICT-toetsing
inzake Digitaliseren Schatkistbankieren (26643-898)
Brief van de Voorzitter aan de minister van Financiën
- terugkeer naar een normaal en voorspelbaar
begrotingsproces (2022D30767)

7 juli 2 0 22

Brief Kamer

Brief van de Voorzitter aan de president van de
Algemene Rekenkamer - terugkeer naar een normaal
en voorspelbaar begrotingsproces (2022D30766)

7 juli 2 0 22

Brief c ommis sie

7 juli 2 0 22

Brief c ommis sie

Brief van de commissie voor de Rijksuitgaven over het
focusonderwerp voor de verantwoording over het jaar
2022 (31865-211)
Aandachtspunten naar aanleiding van de evaluatie
van het verslaggevingsstelsel (2022D29951)

6 juli 2 0 22

Brief regering

Reactie op de motie van het lid Inge van Dijk c.s. over
de spelregels voor het budgetrecht e n het
informatierecht van de Kamer op de deelkaders zorg
en sociale zekerheid verduidelijken (Kamerstuk
35925-91) (35925-172)

2 7 juni 2 0 2 2

Brief regering

Opzet Taskforce Verbetering Financieel Beheer
(herdruk) (31865-210)

2 0 juni 2 0 2 2

M otie

Motie van het lid Sneller over een maatschappelijke
kosten-batenanalyse van de voorstellen uit de

Brief van de Voorzitter aan de minister van Financiën
(2022D51045)
Brief van het Presidium over informatieafspraken met
de minister van Financiën inzake
de Comptabiliteitswet (31865-219)

pagina 33/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

Datum

document

Titel
initiatiefnota met aandacht voor brede welvaart
(35974-6)
Motie van het lid Heinen c.s. over in de
Comptabiliteitswet de voorwaarde opnemen dat de
Staten-Generaal zich voldoende geïnformeerd achten
(36100-5)
Motie van de leden Van Raan en Sneller over bij alle
beleidsvoorstellen toelichten hoe ze bijdragen aan de
brede welvaart (36100-12)
Evaluatie verslaggevingsstelsel rijksoverheid (31865209)
Reactie op verzoek commissie over de evaluatie
'Eerste ervaringen met de Strategische
Evaluatieagenda (SEA) (31865-208)
Brede welvaart in de begrotingssystematiek (3429837)
Karakter van de Voorjaarsnota 2022 (36120-2)

9 juni 2 0 2 2

M otie

9 juni 2 0 2 2

M otie

8 juni 2 0 2 2

Brief regering

2 juni 2 0 2 2

Brief regering

2 3 mei 2 0 22

Brief regering

2 0 mei 2 0 22

Brief regering

1 8 mei 2 0 22

Brief regering +
bijlage

1 8 mei 2 0 22

Brief A R

2 2 april 2 0 22

Brief c ommis sie

2 1 april 2 0 22

Brief c ommis sie

1 5 april 2 0 22

L ijs t van vragen
en antwoorden

1 3 april 2 0 22

Brief regering

1 3 april 2 0 22

Brief regering

1 2 april 2 0 22

P res entatie

1 1 april 2 0 22

M otie

3 0 maart 2 0 22

Brief regering

Evaluatie eerste ervaringen met de Strategische
Evaluatieagenda (SEA) (31865-206)

3 0 maart 2 0 22

P res entatie

Presentatie CBS 29 maart 2022 - rapport Monitor
Brede Welvaart en SDG's 2021 en de begroting LNV
(2022D12372)

Kabinetsreactie CBS Monitor Brede Welvaart & SDG’s
2022 + aanbieding Nationale SDG-rapportage
(34298-36) + CBS Monitor Brede Welvaart de
Sustainable Development Goals 2022 (2022D19646)
Aanbieding van het rapport Staat van de
rijksverantwoording 2021 (36100-3)
Aan de minister van Financiën - Inbreng rapporteurs
t.b.v. evaluatie verslaggevingsstelsel rijksoverheid
(2022D16644)
Aan de minister van Financiën - Verzoek om reactie
op evaluatie ‘Eerste ervaringen met de Strategische
Evaluatie Agenda’ (2022D16374)
Lijst van vragen en antwoorden over de Opzet
evaluatie Comptabiliteitswet 2016 (Kamerstuk 3367012) (33670-15)
Proces van de begrotingsbehandeling (31865-207)
Reactie op verzoek commissie over betrokkenheid
Kamer en aandachtspunten bij evaluatie
Comptabiliteitswet en opvolging toezegging rond een
eventuele Operatie Comptabel Bestel 2.0 (33670-14)
Presentatie openbare technische briefing taskforce
financieel beheer (2023D15336)
Motie van de leden Van Ginneken en Bouchallikht over
werk maken van de aanbevelingen van het KiM inzake
een vergelijking tussen modaliteiten vanuit het
perspectief van brede welvaart (35925-A-52)

pagina 34/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

document

Titel

2 3 maart 2 0 22

Datum

Brief c ommis sie

Aan de minister van Financiën - Betrokkenheid Kamer
en aandachtspunten bij opzet
evaluatie Comptabiliteitswet (2022D07238)

7 maart 2 0 2 2

Brief Kamer

Brief van de Voorzitter aan de minister van Financiën
inzake Comptabiliteitswet (2023D09482)

2 3 februari 2 0 22

M otie

Motie van het lid Van Raan c.s. over een duidelijke
plek voor brede welvaart in de
begrotingsvoorbereiding (35925-159)

2 3 februari 2 0 22

Brief c ommis sie

3 1 januari 2 0 22

Brief regering

2 1 januari 2 0 22

Brief regering

Aan de minister van Financiën - Betrokkenheid Kamer
en aandachtspunten bij opzet evaluatie
Comptabiliteitswet (2022D07238)
Reactie op verzoek commissie over de CBS Monitor
Brede Welvaart Caribisch Nederland (34298-35)
Opzet evaluatie Comptabiliteitswet 2016 (33670-12)

1 9 januari 2 0 22

Brief regering

1 9 januari 2 0 22

M otie

1 0 januari 2 0 22

Brief regering

1 dec ember 2 0 21

Brief regering

2 9 november 2 021

Brief regering

3 november 2 0 21

Brief c ommis sie

2 november 2 0 21

Brief regering

1 november 2 0 21

Brief regering

2 8 oktober 2 021

M otie

7 oktober 2 0 21

M otie

2 4 juni 2 0 2 1

V ers lag van een
c ommis siedebat

Reactie op verzoek commissie over het CBS factsheet
"Monitor Brede Welvaart & Sustainable Development
Goals 2021 en de begroting LNV" (35925-XIV-96)
Motie van de leden Klaver en Ploumen over het advies
van de studiegroep begrotingsruimte over brede
welvaart alsnog overnemen (35788-135)
Startnota van het kabinet Rutte-IV; vertaling van de
financiële afspraken uit het coalitieakkoord (35925143)
Rapport AR "Zicht op rijksbezit; De gewoonste zaak
van de wereld?" (31490-311)
Reactie op verzoek commissie inzake
aandachtspunten ontwerpbegroting IX 2022
(Kamerstuk 35925-IX) (35925-IX-12)
Aan de minister en staatssecretarissen van Financiën
- Verzoek om reactie op bevindingen rapporteurs bij
ontwerpbegroting Financiën en Nationale Schuld 2022
(35925-IX) (2021D41535)
Toezeggingen en moties Verantwoordingsdebat
(31865-199)
Beleidskeuzes uitgelegd: werkwijze onderbouwing
voorstellen vanaf november 2021 (31865-198)
Gewijzigde motie van de leden Van Raan en Nijboer
over verkennen op welke manier de Monitor Brede
Welvaart en de Klimaat- en Energie Verkenning
gesynchroniseerd kunnen worden met de
begrotingscyclus (t.v.v. 35925-97) (35925-140)
Motie van het lid Inge van Dijk c.s. over de spelregels
voor het budgetrecht en het informatierecht van de
Kamer op de deelkaders zorg en sociale zekerheid
verduidelijken (35925-91)
Verslag van een commissiedebat, gehouden op 24
juni 2021, over Begroten en verantwoorden (31865194)

pagina 35/36

datum 2 6 oktober 2023
onderwerp V erslag rapporteurs verslaggevingsstelsel en kwaliteit begrotings- en verantwoordingsstukken

Datum

document

Titel

9 juni 2 0 2 1

M otie

Motie van het lid Van Raan over een indicator
dierenwelzijn toevoegen aan de Monitor Brede
Welvaart (35830-19)

9 juni 2 0 2 1

M otie

9 juni 2 0 2 1

M otie

9 juni 2 0 2 1

M otie

Motie van het lid Van Raan c.s. over aandacht
voor brede welvaart in het opleidingsaanbod voor
ambtelijk professionals (35830-16)
Motie van het lid Nijboer over een wijziging van
de Comptabiliteitswet om het budgetrecht van de
Kamer te versterken (35830-11)
Motie van het lid Heinen c.s. over een protocol voor
het informeren van de Kamer over uitgaven in het
kader van artikel 2.27 van de Comptabiliteitswet
(35830-7)

1 9 mei 2 0 21

Brief regering

1 9 mei 2 0 21

Brief regering

1 8 mei 2 0 21

Brief regering

1 3 april 2 0 21

M otie

Monitor Brede Welvaart en SDG's 2021 en de Vijfde
Nationale SDG rapportage ‘Nederland Ontwikkelt
Duurzaam’ (26485-370)
Toezegging, gedaan tijdens het wetgevingsoverleg
Jaarverslag en Slotwet 2019 Financiën en Nationale
Schuld van 29 juni 2020, over het onderzoek naar de
onderbouwing van beleidsvoorstellen - evaluatie
gebruik bijlage CW 3.1 (31865-190)
Onderzoeksopzet Evaluatie Verslaggevingsstelsel
Rijksoverheid (31865-189)
Motie van het lid Van Raan over bij het
deelnemingenbeleid aandacht besteden aan het
begrip "brede welvaart" (28165-341)

pagina 36/36