ACTIEAGENDA

DTSS - ThermoPlastic Research Centre - Vrije Universiteit Amsterdam - Accenture - Cumulus - Inter IKEA Systems B.V. TTO - Lacquey - Mikrocentrum Holding B.V. - lnstitute for Advanced Metropolitan Solutions - Midpoint - AMFI - MIT - Rijk
Zwaan - De Boer Machines Nederland B.V. - OBM - Schuitemaker - DDL - Ministerie OCW - ABB - Surfsara - Provincie
Overijssel - Schutte Training, Interim & Consult - TPEX B.V. - Remo - Lemkes - Regionaal Investeringsfonds MBO - FEI
Company - Schimdt Nederland - CPE - Sogeti - Service Science Factory - Dolphin Electro Industrie - Urban Heroes - TKT Unit040 - Teunis - Amsterdam Arena - Ebbers Metalworks - MKB-Nederland - Smeot - LiS - Brainport Industries - Wagenborg
- TULE - Floris Veterinaire Producten BV - VMO - Stacon Plaatbewerking B.V. - PWN - Waternet - Apps for Agri B.V. - KMWE
- Uneto-VNI - WWINN - Voortman Automatisering - Ventil - Bosch Thermotechniek B.V. - Aërea 5 - Nobleo manufacturing
- Vereniging High Tech NL - Hogeschool van Amsterdam - Condifood - JCI - HTC Delft - Kepser - Raet & Daet Vastgoed
Adviesbureau - Tata Steel - MOOG - United - Inteliments - Kamer van Koophandel - Gemeente Zoetermeer - Power-Packer
Europa - RJMS B.V. - DWA - Climeco - Gemeente Delft - Van Paradijs BV - Cutilene - ACE Ingenieurs & Adviesbureau - Gems
- Probotic B.V. - Friesland Campina - INSIGT Meubels & Ontwerp - High Eye - Ministerie van Economische Zaken - Sron QuTech - Universiteit Tilburg - Smart-IEC - Revicon - Focal - Audacious - Applicatum B.V. - Kentie - Delft Design - Verkerk
Groep - Prismtech - OEM - Segula Technologies Nederland BV - DESIGN - BP - Amsterdam Ajax - AIM BV - Vlukon BV WhereAt - Academisch Medisch Centrum Amsterdam - RDM Centre of expertise - Mosa Systems B.V. - 3D Value - AYOP
Amsterdam IJmuiden Offshore - NOVU - Laser Application Centre - Leden Holland lnstrumentation - Viscon Group - Aon
Risk Solutions - Learning Focus - Advanced Packaging Centre - Jansen Metal Products - Vancis B.V. - Ziggo B.V. - OtherUse
- Rotterdam Ophthalmic Institute - Staalbedrijf gebr. Cuijpers - B.V. Metaalgaasweverij Dinxperlo - DeltaZuid - ID College Cadvice Management Consulting - MPL Holding B.V. - Spaarnelanden - LVD - Berfelo - Provincie Brabant - RDM Makerspace
- MT Projectmanagement - 3D Hub - European Steel Business Benelux - Nederland ICT - Koninklijke Luchtmacht - Rabobank
- Noordelijke Hogeschool - 247TailorSteel - Microsoft Navision - Wärtsilä - Veluws Centrum voor Technologie - Unilever SI-kwadraat B.V. - IWZH - Forbo - S&RO - Center for Applied Games Amsterdam - Volantis - VanderLande Industries BV
- Da Vinci Europe - Universiteit Wageningen - Alumeco NL - Future Center Smart Systems - Stiching Techniekeducatie
- Wullems Constructie en Plaatwerken B.V. - Staka Holding B.V. - Lely - CRV - NV Industriebank LIOF - Barcavela - NLR Leinden Centre of Data Science - Ophtec - Rijnconsult - Van Oossanen Navel Architects - Limebizz AR Concepts - Hogeschool
Utrecht - DCMR - SVC B.V. - MCPR - Port of Rotterdam - WIBU-SYSTEMS B.V. - Benchmark - Stichting SAM (Samenwerkende
Amsterdamse Musea) - Technobis - Metagro Plaatbewerking - Gemeente Rotterdam - Huawei - GBO Design- Engineering
B.V. - Grover Advies - Groba BV - Allseas Engineering - Canon - BAM - Vae Victis Advocatuur B.V. - Metatronics - TKI ISPT
- Hollander Techniek B.V. - Dental industry partners - Aquatech Watersnijtechniek B.V. - Universiteit Utrecht - Metalco de
Leye B.V. - NextDent - Dutch Filaments - Van Boekel - Cosine - Machinefabriek Bouman B.V. - Technolution - Universiteit
Duisberg - Innovative Partners Training - Industriebank LIOF - Handelsonderneming J. Snoei B.V. - Kurtz Marketing &
Management - McCanlar - Total Productivity BV - Hogeschool van Arnhem en Nijmegen - Leerpark Dordrecht - Hoogendoorn NEXTFASHION - ArcelorMittal Netherlands B.V. - Wellant College Naaldwijk - JB Besturingstechniek - Ondernemerscontact
Cranendonck - Value center applied Games - Gicom B.V. - iThanks - Hanzehogeschool - Embed Engineering - Bruns B.V.
- Mecal - Stichting LEO - High Tech Centre Delft - Total support Group - 3Dmakersmagic - TSG Group - Service Centre
Maastricht - Erasmus Medisch Center - Zuyd Hogeschool - FMLC - Rexroth Bosch group - DENCON - Seacon Logistics
- Dacom B.V. - Promolding - Assembl3d B.V. - LEI - MSD - Vogel’s Products B.V. - Minase - Goofra Quality Products Investormatch B.V. - Tegema - Jansen Machine Management B.V. - Deerns Nederland B.V - KU Leuven - Amsterdam RAI
B.V. - Polymer Science Park - Provincie Zuid-Holland - Cogas - Erasmus Universiteit Rotterdam - Imtechmarine - Penta
Robotics B.V. - Van der Hoorn Buigtechniek Geldrop - Netherlands Maritime Technology Association - Sping - Koninklijke
Metaalunie - Aluminium Metal Knowledge - SiaRaak - Fons op het Roodt - MKB Haarlem - Federatie Dunne Plaat - Simply
ICT - De Roovers - Brainport Industrie College - OmniP Labs B.V. - T.B.P. Electronics B.V. - Christiaens Agro Systems - IKH
- De Leye Agro - Technimation - Carevolution - Brainport Development - ATAG Nederland B.V. - Zeilenmakerij Molenaar
- Accon avm - Studio Stout - Gereedschappen Metaalwaren Flevoland - Roba Metals B.V. - Matchbuilders B.V. - Maersk
Line lT - Godatadriven - Food Valley - DINALOG - Radan B.V. - HKU - Marvu - Stork Technical Services Nederland - Magron
- LTO - VAF Instruments - Neffa - FMI - Universiteit Twente - Stentec Navigation - TmapConsult BV - ROC Mondriaan Kosterman Beheer B.V. - Ondernemersvereniging Amstelveen (OA) - Gemeente Hilversum - Bronkhorst - Boskalis - W.D.H.
Machinefabriek B.V. - HIT - Nedinsco - Catena Holding B.V. - Open Innovation Centre Advanced Materials - ROC Tilburg
- NTS Group - Stichting World Trade Center Almere Area - TMC Group B.V. - GeoPhix - FFEW - Galvano Metaalhandel Metaalperswerk Van de Wetering B.V. - Roboned - Sunflower investments - Machinefabriek Boessenkool B.V. - Casema - ES
Electro - Gunnerbo Doetinchem - BRS Groep - OIDelft - Timesavers International B.V. - DPI VC - Nevat - Sioux - AMOLF - AAE
- Duurzaamheidsfrabriek Dordrecht - TamTam - Van den Akker Engineering BV - AAA-Lux BV - THIM Consultancy - Laurganic
- Waterflex - NTS Optel - lndustriebank LIOF - KE Works - IDG Nederland - CO2BO - Metaflex Special Products B.V. - Senior
Aerospace Bosman B.V. - Assembleon - Vector Fabrics B.V. - Van den Broek Techniek Oss B.V. - Science and Technologie S&T
- 3 T B.V. - A van Dorssen - Fronteer Strategy B.V. - Chemelot lnnovation Center - Parthian Technology - Magneto - NHTV
- ASML - Datascan B.V. - Thales Nederland B.V. - PPM Oost - Nijdra - FME - Bosch Rexroth - Holland Maritime Technology
- Rijksuniversiteit Groningen - Bax advocaten - Metaalbedrijf Baas B.V. - Secure in Air bv - AEB - Allewijnse - Stichting
voor de Technische Wetenschappen (STW) - Vollenberg Hijs-en Heftechniek - Rijkswaterstaat - Coblue Cybersecurity B.V. Machinefabriek de Valk - ElHI Polymer Moulding - Achterhoeks Centrum voor Technologie (ACT) - Dingify - Fontys Hogescholen

ACTIEAGENDA

SMART INDUSTRY

DUTCH INDUSTRY FIT FOR THE FUTURE
november 2014

Be smart, ga naar www.smartindustry.nl
of stuur een e-mail naar info@smartindustry.nl

VOORWOORD
WINNEN IS EEN KEUZE
We zitten middenin een industriële revolutie. Dwars door de economische crisis heen is
duidelijk geworden dat we een ijzersterke industrie hebben; een belangrijke pijler onder de
Nederlandse economie. Het zijn de innoverende en exporterende bedrijven uit industriële
sectoren die zorgen voor de verdienkracht van ons land.
In de agro-food, de chemie, de technologische industrie, de offshore industrie en in tal van
andere industriële sectoren zit een ongekend vernieuwingsvermogen en zit een enorme groeicapaciteit. En het goede nieuws is dat juist deze industriële sectoren uitstekend gepositioneerd
zijn om met verdere integratie van ICT in processen, producten en diensten hun succes te
vergroten.
Smart Industry zet daar op in. Smart Industry optimaliseert de productie met inzet van ICT.
Slimme machines en robots communiceren onderling met elkaar, sporen zelf fouten op en
herstellen die fouten. Smart Industry optimaliseert de interactie tussen mens en machine.
Smart Industry zorgt voor sneller, duurzamer en goedkoper produceren en leidt bovendien tot
maatwerk van hoogwaardige kwaliteit. Daarmee zit Smart Industry in het hart van de nieuwe
economische realiteit van internationale, door innovatie gedreven maar volatiele markten met
schaarste aan grondstoffen, kapitaal en goed opgeleid personeel.
Nederland heeft alles in huis om van Smart Industry een succes te maken. We hebben een
krachtige industriële basis van grote én mkb-ondernemingen. We hebben een uitstekende
ICT-infrastructuur. Samenwerking zit in ons DNA. We staan bekend als open, pragmatisch
en flexibel. We zijn inventief en van oudsher goed in het bieden van maatwerkoplossingen
en het opzoeken van marktniches.
Kortom, we hebben alle mogelijkheden om de Nederlandse economie op voorsprong te
brengen en tot de kopgroep in de wereld te laten horen op het gebied van slimme productie.
Zonder Smart Industry geen extra groei, geen extra banen.
We staan voor een enorme productiviteitsopgave. Om Nederland met een krimpende
beroeps­bevolking welvarend te houden zijn slimme productiviteitsverbeteringen nodig.
Met Smart Industry gaan we daarvoor. Kiezen voor Smart Industry betekent kiezen voor
bestaande én voor nieuwe productie en kiezen voor R&D in Nederland. Kiezen voor Smart
Industry betekent kiezen voor een krachtig economisch groeibeleid met nieuw onder­nemer­
schap, goed opgeleide werknemers, een sterk mkb en nieuwe exportkampioenen. Kiezen
voor Smart Industry betekent kiezen voor verdienkracht. Waar wachten we nog op?
Winnen is een keuze. We staan op een kruispunt in de nieuwe economische realiteit. Het komt
er nu op aan slim gebruik te maken van onze window of opportunities. Deze Actieagenda zet
daar op in. Dit is het moment om voortvarend met concrete acties de weg in te slaan naar een
succesvolle Smart Industry toekomst. Dit is het moment om te kiezen voor winnen.
Ineke Dezentjé Hamming-Bluemink
Voorzitter Team Smart Industry

5

INHOUDSOPGAVE
SAMENVATTING

9

1

INLEIDING

15

2

WAAROM SMART INDUSTRY?

19

Smart Industry: impuls door ICT en productietechnologie
Gevolgen van Smart Industry voor bedrijven en hun business model
De Nederlandse industrie heeft een gunstige uitgangspositie
Het vragende bedrijfsleven als uitgangspunt
Conclusie

19
20
20
22
23

DE STRATEGIE VOOR SMART INDUSTRY

25

Wat willen we bereiken?
Hoe gaan we dat bereiken?
Intermezzo: Fieldlabs

25
25
28

ACTIEAGENDA

33

Actielijn 1: Verzilveren van bestaande kennis
Actielijn 2: Versnellen in Fieldlabs
Actielijn 3: Versterken van het fundament

33
35
38

UITVOERING

49

Organisatie
Financiering
Internationaal en regionaal

49
50
50

Bijlage 1
Bijlage 2

53
54

3

4

5

7

8

SAMENVATTING
INLEIDING
Nederland beschikt over een industrie van
wereldklasse. Talloze grote en kleine bedrijven
behoren in hun markt tot de wereldtop. Dit is
iets om trots op te zijn, maar geen reden tot
zelfgenoegzaam achterover leunen. De wereld
verandert namelijk snel. De globalisering zet
onverminderd door, de economische realiteit
dwingt bedrijven om competitief te blijven.
Consumenten en afnemers verwachten steeds
meer op maat gesneden oplossingen.
Tegelijker­tijd is er een technologische ontwikkeling die haar weerga niet kent: de vierde
industriële revolutie. Deze revolutie kenmerkt
zich door een verregaande digitalisering van
de industrie. Hoge eisen worden gesteld aan
bedrijven om zich steeds weer aan te passen
aan deze economische realiteit. Dit vereist dat
Nederland in actie komt.

Smart Industry is geen ontwikkeling van de
toekomst, het gebeurt hier en nu en het gaat
een nóg grotere vlucht nemen. We zien dat
andere landen bepaald niet stil zitten. Onder
meer Duitsland, België, Denemarken, de VS en
China zetten stevig in op deze ontwikkeling.
Het rapport was voor minister Kamp van
Economische Zaken aanleiding om het Team
Smart Industry te vragen een concrete Actie­
agenda op te stellen. Deze agenda moet
bijdra­gen aan een Nederlandse industrie die
de vruchten van de digitale kansen plukt en zo
concurrerend wordt op de wereldmarkt, nu én
in de toekomst.

Automation

ACHTERGROND EN OPDRACHT TEAM
SMART INDUSTRY
Op de Hannover Messe is het rapport
Smart Industry, Dutch Industry fit for the
future gepresenteerd. Het rapport beschrijft
de transitie van de industrie naar een digitale
wereld waarin ICT diep doordringt in alle
facetten van het productieproces. Smart
Industry wordt gedreven door een slimme
inzet van ICT waardoor machines onderling
met elkaar verbonden zijn en slim kunnen
worden aangestuurd. En niet alleen binnen de
fabriek, maar ook tussen bedrijven onderling
en tussen bedrijven en klanten. Het draait om
een combinatie van de inzet van productietechnologie, digitalisering en een netwerk­
aanpak (zie figuur). En het gaat om slimme
producten, processen en diensten.

High value
information

Manufacturing
technologies

Improving
quality

Customer
intimacy

Smart
Industry
Digitiza3D

tion

II00II00I00
III000II00
I00II000

Flexibilisation

Network
centric

Value chain
participation

9

> SAMENVATTING
HOE STAAT NEDERLAND ER VOOR?
De Nederlandse economie is sterk. We horen
tot de top 10 van de wereld, met topsectoren
die wereldwijd kunnen concurreren. De Neder­
landse maakindustrie is vooral sterk in het leveren van maatwerk op basis van een intensieve
klantrelatie, maar heeft zeker ook een aantal
uitstekende bedrijven in massa­productie.
Op het gebied van digitalisering zijn er in
Neder­land talrijke bedrijven die vooroplopen.
Maar achter die kopgroep valt er nog een wereld
te winnen. Uit een Smart Industry enquête volgt
dat een aanzienlijk deel van de ondernemers nog
onvoldoende bekend is met de komende digitale revolutie en de gevolgen voor hun bedrijf.
Dit sluit aan bij de cijfers van het World
Economic Forum. Uit het Global Information
Technology Report 2014 blijkt dat Nederland
het op ICT-gebied weliswaar zeer goed doet,
maar dat de adoptie van nieuwe technologie
verhoogd kan worden. Ook valt op dat het
gebruik van ICT door bedrijven in hun contact
met de consument hoger ligt dan bij business
to business transacties.
Uit de enquête en bij de vele workshops die
zijn georganiseerd blijkt dat ondernemers ver­
schillende uitdagingen zien. Twee uitdagingen
springen eruit: (1) hoe werken bedrijven effectief samen en organiseren zij zich in ketens en
netwerken waarbij data optimaal worden benut?
en (2) hoe ontwikkelen bedrijven nieuwe Smart
business proposities met de inzet van nieuwe
en state of the art technologie en kennis?

AMBITIE EN STRATEGIE

10

De ambitie van het Team Smart Industry is
een sterke Nederlandse industrie die groeit
en voor banen zorgt. De digitalisering van de

industrie biedt het Nederlandse bedrijfsleven
grote kansen om competitief te blijven in een
toenemende mondiale concurrentiestrijd.
Deze ontwikkeling is onontkoombaar, niet
meedoen is geen optie. Uit alle statistieken
blijkt dat ICT op dit moment de belangrijkste
driver is voor productiviteitsgroei. Bedrijven
zullen daarom de ambitie moeten hebben
om voorop te lopen. Deze Actieagenda
ondersteunt het bedrijfsleven in die ambitie. De Actieagenda is een verdieping van
het bestaande topsectorenbeleid en het
Techniekpact.
Het streven is om de industrie competitiever
te maken door sneller en beter benutten van
de mogelijkheden die ICT biedt. En dat doen
we niet alleen voor het bedrijfsleven zelf.
Een sterke en vernieuwende industrie
levert groei op en banen. Dat is het hogere
doel. Het team stelt hiervoor de volgende
aanpak voor.
Wat gaan we doen:
1 Verzilveren van bestaande kennis
2 Versnellen in Fieldlabs
3 Versterken van het fundament
1 Verzilveren van bestaande kennis
Er is veel mogelijk op basis van bestaande
technologie. Om kennis om te zetten in business moeten twee zaken gebeuren. In de
eerste plaats is een grote groep bedrijven
zich bewust van de noodzaak en de kansen,
maar mist zij de handvatten om daar effectief
werk van te maken. Die handvatten reiken
we aan. In de tweede plaats heeft een even
grote groep ondernemers nog onvoldoende
inzicht in de digitale revolutie die zich om hen
heen afspeelt. Van belang is deze groep erbij
te trekken. Dit gaat alleen lukken als we er in
slagen het onderwerp Smart Industry breed
op de maatschappelijke agenda te krijgen.

2 Versnellen in Fieldlabs
De centrale ambitie in de Actieagenda is het
creëren van ecosystemen - onderling samen­
hangende netwerken van bedrijven en kennis­
instellingen - rondom de kernprincipes van

Smart Industry zoals automatisering, zero defect
manufacturing, flexibele productie, keten­samen­werking, customer intimacy, waardecreatie op
basis van big data en om een aantal kerntechnologieën zoals 3D printen en robotica.

FIELDLABS
CAMPIONE: 100% voorspelbaar
onderhoud in de chemische sector
Onderhoud voor chemiebedrijven 100%
voorspelbaar maken, waardoor de produc­
tiviteit, beschikbaarheid en veiligheid van
productiemiddelen significant en tegen
lagere kosten wordt verbeterd.
Smart bending Factory
Wereldwijd toonbeeld van innovatie worden
in maatwerk voor de metaal­industrie om
kleine series 25% goedkoper en 5 keer
sneller op de markt te brengen.
North and East Netherlands:
Region of Smart Factories
Foutloze productie en ’first time right’ producten procesontwikkeling leiden tot een succesvolle vraaggestuurde maakindustrie.
Smart Dairy Farming 2.0
Het verhogen van de duurzaamheid van de melkveehouderij door het real-time monitoren van
melkkoeien en het delen van data in de keten.
Designing Ultra Personalised Products
and Services: UPPS
Het ontwikkelen van radicale nieuwe product­
proposities voor de maakindustrie door inno­
vatief gebruik van data en door producten
volledig op maat te maken.

Multi-materiaal 3D printen
Het ontwikkelen van volledig nieuwe
waardeketens, op basis van de volgende
generatie 3D printtechnologieën en de
daarbij behorende datamanagement­systemen.
SMARTfood
Nederlandse industrie tot wereldleider
maken in slimme oplossingen voor volledig geautomatiseerde productie, teelt en
distributie van vers fruit en groente.
Secure Connected Systems Garden:
veilig uitwisselen van data
Smart Industry voorzien van maximaal
veilige data-uitwisseling in de complete
waardeketen.
Flexible Manufacturing
In kleine series flexibel en volledig
geautomatiseerd produceren door robots
en zonder programmeringstijd.
De digitale fabriek: Smart networked
high-tech supply chain
Komen tot de beste ‘ge-netwerkte’
digi­tale fabriek van de wereld, waar
bedrijven samenwerken aan de ontwikkeling en fabricage van complexe hightech
machines.

11

> SAMENVATTING
Veel kennis en kunde is al aanwezig, maar
wel versnipperd. Het Team Smart Industry
kiest daarom voor een aanpak met Fieldlabs.
Fieldlabs zijn praktijkomgevingen waarin
bedrijven en kennisinstellingen doelgericht
Smart Industry oplossingen uitontwikkelen,
testen en implementeren. Daarnaast versterken
Fieldlabs verbindingen met onderzoek, onderwijs en beleid op een specifiek Smart Industry
thema. Fieldlabs voorzien in de behoefte aan
fysieke en digitale experimenteerruimte en de
daarbij behorende faciliteiten. Ze borgen een
interdisciplinaire aanpak (bijvoor­beeld manufacturing in combinatie met ICT) en koppelen
die aan domeinen waar Nederland echt verschil
kan maken zoals agro-food. Daar zijn al goede
voorstellen voor. Het Team Smart Industry wil
de Fieldlabs die genoemd zijn in de box op
pagina 11 met voorrang stimuleren en versnellen.
3 Versterken van het fundament
Om de ontwikkeling richting een Smart Industry
duurzaam te schragen moeten op een drietal
terreinen de fundamenten worden versterkt:
kennis, skills en randvoorwaarden:

12

Kennis
Bestaande kennis verzilveren en versnellen in
Fieldlabs levert op korte termijn al veel op.
Op de langere termijn is investeren in nieuwe
kennis bovendien essentieel om de concurrentie
duurzaam aan te gaan. Op verschillende deel­
terreinen liggen er opgaven om de kennis
verder te verdiepen, zoals op het gebied van
robotica en sensoren. Grote stappen kunnen
nog gezet worden in de relatief jonge velden
als big data, die nu pas echt tot wasdom komen.
Om in de toekomst sprongen voorwaarts te
kunnen maken, is daarnaast ook nieuwe kennis
nodig op het gebied van onder andere complexe systemen en de interactie tussen mens
en machine.

Skills
Het management van bedrijven wordt meer
dan ooit gedwongen om dicht op de marktontwikkelingen te zitten en die ontwikkelingen
te vertalen naar de eigen organisatie. Dus
niet blijven hangen in concepten die zich in
het verleden hebben bewezen, maar continu
nadenken over de wijze waarop men zich
kan onderscheiden van de concurrenten met
nieuwe business proposities. Het succes van
de organisatie wordt in belangrijke mate
bepaald door de vaardigheden van de medewerkers. Dat vraagt om betrokkenheid van
die medewerkers en daarmee om een andere
managementstijl en een andere inrichting van
de organisatie. Veel beroepen zullen veranderen en voor werknemers op alle niveaus is
investeren in digitale vaardigheden noodzakelijk. Dit vergt aangepaste opleidingen op
scholen en intensieve samenwerking tussen
onderwijs en bedrijfsleven.
Randvoorwaarden (ICT)
Randvoorwaarden op het gebied van ICT,
maar ook op juridisch gebied, zijn noodzakelijk
voor Smart Industry, want de kern van Smart
Industry is de verbinding tussen machines en
bedrijven in de keten via ICT, met name via
internet. Essentieel daarbij is het organiseren
van bedrijven in ketens, het uitwisselen van
data, cybersecurity en de kwaliteit van de
ICT-infrastructuur.

ACTIEAGENDA
ACTIELIJN 1

VERZILVEREN VAN BESTAANDE KENNIS

1

‘Nederland Smart Industry land’. Informeren van een brede doelgroep, waaronder het bedrijfsleven,
over Smart Industry ontwikkelingen, gericht op inzicht en draagvlak.

2

Ondernemers aan de slag. Ondernemers sneller aan de slag met nieuwe business proposities, daarbij
ondersteund met informatie, coaching en advies gericht op samenwerking en kennisbenutting.
ACTIELIJN 2

VERSNELLEN IN FIELDLABS

3

Voorbeeld Fieldlabs aan de start. Ambitie is om de 10 Fieldlabs zo snel mogelijk startklaar te krijgen.
De businessplannen moeten hiervoor worden uitgewerkt, consortia uitgebouwd en de financiering geregeld.

4

Tweede tranche Fieldlabs. Er is behoefte aan meer Fieldlabs. In 2015 worden deze Fieldlabs startklaar gemaakt.

5

Monitoring en kennisuitwisseling. Er zal worden geïnvesteerd in het goed leren van Fieldlabs en het
verspreiden van kennis naar onderwijs en het brede bedrijfsleven.
ACTIELIJN 3

VERSTERKEN VAN HET FUNDAMENT

3A KENNIS
6

Versterken R&D impuls in Fieldlabs. Onderdeel van de Fieldlabs is het investeren in onderzoeksthema’s
die direct gekoppeld zijn aan de Fieldlabs. Dit gebeurt onder andere via de topsectoren.

7

Smart Industry research agenda. Voor de iets verdere toekomst wordt met de topsectoren een lange­­termijnonderzoeksagenda opgezet in samenwerking met (onder andere) universiteiten, TO2, STW en NWO.
3B SKILLS

8

Human capital development binnen bedrijven. Samen met bedrijven en werknemers worden acties
uitgevoerd op het gebied van werknemerspools en taakroulatie. Ook komen er cursussen om een duurzame
inzetbaarheid te stimuleren.

9

Regionale aanvliegroute voor aansluiting bedrijfsleven en scholen. Om de behoefte van bedrijven en
aanbod van scholen goed op elkaar aan te sluiten worden onder meer Smart Industry lectoraten opgezet
en modulaire onderwijsblokken aangeboden.

10 Leren zonder onderbreking. Het relevante onderwijsaanbod van primair onderwijs tot wetenschappelijk
onderwijs en duaal onderwijs wordt aangepast aan de behoeften van Smart Industry in de toekomst.
11 Sociale innovatie. Er komt een actieprogramma sociale innovatie gericht op Smart Industry om de
organisatie én de werknemer van de toekomst toe te rusten voor Smart Industry in de toekomst.
3C RANDVOORWAARDEN (ICT)
12 Big data, big trust. Het ontwikkelen van technische oplossingen, business modellen en samenwerkings­vormen die de uitwisseling en het benutten van data vereenvoudigen.
13 Software actie plan. Het uitvoeren van een onderzoeksprogramma, gericht op de ontwikkeling van
software tools, met het oog op ketensamenwerking, standaardisering en interoperabiliteit.
14 Cyber security. Bouwen aan een robuuste en veilige ICT-infrastructuur voor Smart Industry.

INLEIDING

1

We zitten midden in de vierde industriële revolutie. Deze revolutie kenmerkt zich door
een wereld die in hoog tempo verandert, grenzen die vervagen en een markt die vraagt
om oplossingen op maat en om totaaloplossingen. Om in Nederland het welvaartsniveau
op peil te houden, moeten we inzetten op Smart Industry. Smart Industry is namelijk het
kloppend hart van de toekomst van de industrie en zal een belangrijke bijdrage leveren aan
de economische groei en werkgelegenheid. Met deze boodschap werd in april dit jaar het
rapport ‘Smart Industry - Dutch industry fit for the future’ gelanceerd. Het rapport was voor
minister Kamp van Economische Zaken aanleiding om - in aanvulling op het topsectoren­beleid
en het Techniekpact - een concrete Actieagenda Smart Industry te laten opstellen.

Smart Industry zal de wereld van bedrijven én
van de mensen binnen die bedrijven drastisch
veranderen. Onder invloed van technologische
ontwikkelingen en de mogelijkheden die deze
ontwikkelingen, geïsoleerd of in combinatie
met elkaar, bieden wordt de levenscyclus van
processen, producten of diensten steeds korter.
Hoge eisen worden gesteld aan het vermogen
van bedrijven om zich steeds weer aan te passen.
Dit vraagt om een andere manier van denken
en daarmee ook om andere skills van zowel het
management als de medewerkers. Een niet goed
te voorspellen maar mogelijk cruciale ontwikke­
ling is het mondiale re-shoring van productiefaci­
liteiten: maakindustrie terug naar Nederland.
De ontwikkeling van nieuwe technologie is van
alle tijden. Sinds de uitvinding van het wiel is de
mensheid continu bezig om slimmer en pro­
duc­tiever te werken. De introductie van nieuwe
technologieën heeft iedereen meer welvaart
en welzijn gebracht. De introductie van nieuwe
arbeidsbesparende technologie heeft geleid tot
verschuiving in werkgelegenheid; banen ver­dwijnen en er komen nieuwe banen bij. Er is
geen enkele reden om aan te nemen dat dit in
de toekomst anders zal zijn. Smart Industry zal
aan de ene kant het effect hebben dat er banen
verdwijnen door automatisering, maar aan de
andere kant wordt er nieuwe werkgelegenheid
gecreëerd doordat het bedrijfsleven competi­-

tiever wordt en doordat er nieuwe banen bijkomen in bijvoorbeeld de software-industrie of
bij ontwerpafdelingen en -bureaus. Alleen al in
de techniek ontstaan de komende jaren 150.000
vacatures. Ook buiten de klassieke industriële
sectoren leidt Smart Industry tot nieuwe banen,
bijvoorbeeld in de gezondheidssector.
Nederland mag trots zijn op zijn industrie. Zowel
grote, middelgrote als kleine bedrijven behoren
in hun (niche)markt tot de wereldtop. Maar dat
is geen reden tot zelfgenoegzaam achterover
leunen. Het Team Smart Industry heeft daarom de
afgelopen maanden op verzoek van de mini­ster
van Economische Zaken deze Actie­agenda
opgesteld. De afgelopen maanden is daarvoor
met vele honderden bedrij­ven, kennis­instel­
lin­­­gen en andere partijen gespro­ken. Ook is
een enquête onder 500 bedrijven gehouden.
Als één ding duidelijk is geworden, dan is het
dat Nederland barst van de ambitie en goede
ideeën. Maar ook dat er veel werk aan de winkel
is. Deze Actieagenda speelt daarop in.
Deze agenda heeft tot doel de industrie aan te
zetten tot slimmer gebruik van ICT met als resultaat de industrie competitiever te maken. Dat
moet leiden tot groei van de arbeidsproductiviteit en meer werkgelegenheid. Daarvoor is het
nodig dat we investeren in de opleidingen van
zowel scholieren als werkenden. Aan de slag!

15

SMART INDUSTRY IN BEELD
De Actieagenda Smart Industry richt zich op de brede industrie, van agro-food tot
logistiek en van chemie tot de high-tech. Deze realiseert:

bijna

6,4 miljard

320.000

R&D uitgaven

bedrijven

ruim

440 miljard

173 miljard

productiewaarde

export

1,4 miljoen

werkzame personen

145 miljard

toegevoegde waarde

Dit betekent:
•	productiegroei groter dan gemiddeld in Nederland (11% vs 6%)
•	bovengemiddelde bijdrage aan de export van Nederland
•	arbeidsproductiviteit hoger dan de Nederlandse economie als geheel
(105 duizend vs 82 duizend euro per werkzame persoon)
•	ruim 40% van de totale Nederlandse investeringen in kapitaalgoederen
•	innovatie-aandeel hoger dan gehele bedrijfsleven (50% vs 38%)
Bron: CBS - Monitor Topsectoren 2014

17

18

WAAROM SMART INDUSTRY?
SMART INDUSTRY: IMPULS DOOR ICT
EN PRODUCTIETECHNOLOGIE
Smart Industry wordt gedreven door een
slimme inzet van ICT, waarbij machines
onderling met elkaar verbonden zijn en slim
kunnen worden aangestuurd. Deze verbinding
geldt niet alleen binnen de fabriek, maar ook
tussen bedrijven onderling en tussen bedrijven
en klanten. Het gaat om slimme producten,
proces­sen en diensten.
De volgende driedeling wordt gemaakt.
Ten eerste gebruikt Smart Industry sensoren
en hoogwaardige ICT-netwerken om vergaande
digitization van product- en procesinformatie
te realiseren. Ten tweede zijn nieuwe manu­
facturing technologies een belangrijke
pilaar onder Smart Industry. Verregaande
industriële robotica, 3D printing en printed
electronics zijn slechts drie voorbeelden van
technologieën die de industrie veranderen.
Ten derde veranderen productiesystemen
in een network centric production system,
waarbij productieapparatuur en mensen zelfs
over de waarde­keten heen aan elkaar worden
verbonden.
Deze ontwikkelingen leiden tot de volgende
zes bedrijfsmatige veranderingen:
•	Op basis van digitalisering neemt de waarde
van informatie toe. Zo kan door inzet van
big data aan informatie worden verdiend.
•	De ‘customer intimacy’ neemt toe. Niet alleen
doordat meer maatwerk wordt geleverd,
maar ook doordat klanten de mogelijk krijgen in het ontwerpproces te participeren.
•	Dit heeft ook gevolgen voor de organisatie
van de waardeketen. Door digitalisering en
network centric production zullen waardeketens veranderen en zal de samenwerking
worden versterkt.

2

•	Nieuwe productietechnologieën geven veel

vrijheid bij de productie. Het gemakkelijk
kunnen aanpassen van productieprocessen
leidt tot een hoge mate van flexibilisering.
•	De beschikbaarheid van data en de nieuwe
productietechnologieën versterken de kennis
over en controle op het productieproces,
waardoor de kwaliteit verbetert (bijvoorbeeld
zero defect).
•	Ten slotte zorgt verregaande robotisering
van de productie tot een verdere automati­
sering van het productieproces.

Automation

High value
information

Manufacturing
technologies

Improving
quality

Customer
intimacy

Smart
Industry
Digitiza3D

tion

II00II00I00
III000II00
I00II000

Flexibilisation

Network
centric

Value chain
participation

De kennis en technologieën binnen Smart
Industry jagen innovatie aan. Toch is een
innovatie pas geslaagd met een succesvolle
markt­­implementatie. Naast de technologische
uitdagingen is er ook ’zachte’ kennis nood­
zakelijk om technologie optimaal in een speci­
fiek toepassingsgebied te laten landen.

19

> WAAROM SMART INDUSTRY?
Smart Industry is méér dan technologie,
het gaat ook om mensen. Skills, innovatie­
management, mens en machine interactie,
sociale innovatie, netwerkorganisatie; al deze
elementen zijn onlosmakelijk verbonden met
Smart Industry.
Andere landen kennen verschillende initia­
tie­­ven rond Smart Industry. Met de lancering
van zijn Advanced Manufacturing Partnership
(AMP) vroeg de Amerikaanse president Obama
in 2010 de industrie, universiteiten en de fede­rale
overheid gezamenlijk groot­schalig te investeren
in emerging techno­logies voor banen en con­
cur­rentie­kracht. China heeft een sterke positie
in Internet of Things dankzij een forse impuls
met als doel: marktleider worden in Internet
of Things! De Duitse overheid heeft niet alleen
200 miljoen euro beschikbaar gesteld voor
Industry 4.0, maar ook is het budget van de
Duitse High Tech strategie zelf verhoogd.
Ook kleinere landen (Denemarken, Oostenrijk)
en landsdelen (Vlaanderen) zijn hard aan het
werk om hun industrie ‘slim’ te maken.

GEVOLGEN VAN SMART INDUSTRY VOOR
BEDRIJVEN EN HUN BUSINESS MODEL

20

Smart Industry heeft potentieel een grote
impact op bedrijven. Hierboven is een aantal
waarschijnlijke veranderingen geschetst. Deze
veranderingen grijpen in op alle fasen van de
productie: van ontwerp, assemblage tot aan
‘after sales’. Dit vertaalt zich op drie niveaus
in de bedrijfsvoering. Op de eerste plaats
kunnen productieprocessen veel efficiënter
worden ingericht, wat leidt tot lagere kosten
en een lagere total cost of ownership voor
de klant. Ten tweede kan veel effectiever op
de klantvraag worden ingespeeld met klantspecifieke, op maat gemaakte producten.

Op de derde plaats zullen business modellen
veranderen. Er kunnen veel meer diensten worden toegevoegd, wat tot verdere versmelting
van indu­strie en diensten leidt. Enerzijds zie je
dat de industrie dienstenconcepten toevoegt
aan de business, anderzijds dat bedrijven vanuit
data nieuwe diensten en producten gaan ver­
kopen. We moeten ons wel realiseren dat die
laatste ontwikkeling ertoe zal leiden dat de
concurrentie steeds vaker uit onverwachte hoek
zal komen. Het resultaat? Nieuwe manie­ren van
geld verdienen en nieuwe banen.
Concreet betekent dit bijvoorbeeld dat
bedrijven:
•	diensten in plaats van producten verkopen
en/of een ‘pay per use’ model hanteren;
•	zelf op afstand aangestuurd onderhoud
gaan uitvoeren, wat tot verschuivingen
in de keten leidt;
•	business ontwikkelen op basis van
pro­ducten van anderen, waardoor snelle
groei mogelijk is;
•	diensten toevoegen aan producten en
daarmee extra toegevoegde waarde creëren;
•	geheel nieuwe business modellen ont­wik­ke­
len, zoals ontwerpmarktplaatsen op internet.

DE NEDERLANDSE INDUSTRIE HEEFT EEN
GUNSTIGE UITGANGSPOSITIE
Een studie door IBM (2013) wijst uit dat wereldwijd bijna de helft van de economische bedrijvig­
heid te maken zal krijgen met Industry 4.0.
Het Nederlandse bedrijfsleven is daar goed
op voorbereid. De Nederlandse economie is
sterk, innovatief, en behoort tot de top 10 van
de wereld. Onze topsectoren zijn wereldwijd
concurrerend en behoren tot de wereldtop.
De industrie is daarbij relatief gemixt, met
zowel maak- als procesindustrie maar ook

sterke posities in typisch Nederlandse sectoren als de agrosector, logistiek, water en de
creatieve industrie. Het is duidelijk dat onze
hightech industrie van groot belang is voor
Smart Industry. Maar ook onze sterke logistieke
sector is voorbereid op haar cruciale rol in het
organiseren van network centric productie.
Kijken we naar het karakter van de industrie,
dan is een aantal sectoren goed in massa­
productie. In het algemeen is Nederland in
de technologische industrie echter sterker
in het leveren van klantspecifieke producten
met een hoge complexiteit, in kleine series.
Smart Industry gaat ook over samenwerken.
Nederlandse bedrijven zijn daar aan gewend.
Zij opereren veelal in clusters en als toeleverancier in de waardeketen. Het internationale
aspect wordt gewaarborgd door de sterke
exportpositie van de Nederlandse industrie.
Nederland is een sterke partner voor de Duitse
industrie, waarbij Nederlandse bedrijven
meestal hoogwaardige toeleverancier zijn.
Een ander aspect is het belang van een hoogwaardige ICT-infrastructuur. Ook hier scoort
Nederland goed, met een zevende positie op
de wereld ICT Development Index, waarbij een
combinatie van ICT-skills, -toegang en -gebruik
gemeten wordt. Op de Europese schaal van
breed­bandpenetratie staat Nederland zelfs
op een tweede plaats (2014). Ook de relatief
sterke ICT-sector en creatieve industrie ver­
sterken de mogelijkheden om Smart Industry
in Nederland versneld op te pakken. Minder
sterk scoort Nederland op het gebied van
adoptie van nieuwe technologie door het
bedrijfsleven (21e plaats in het WEF Global
Information Technology report 2014) en
inzet van ICT bij business-to-business relaties
(elfde plaats, vergeleken met plaats vier bij
business-to-consumer verkoop).

21

> WAAROM SMART INDUSTRY?
HET VRAGENDE BEDRIJFSLEVEN ALS
UITGANGSPUNT
In Smart Industry staat het bedrijfsleven centraal.
Uitgangspunt is dat de acties moeten leiden
tot toepassing in het bedrijfsleven. Maar wat
voor vraagstukken leven er? Wat voor uitda­
gin­gen zien de ondernemers? Het Team Smart
Industry heeft in de afgelopen maanden veel
ondernemers bevraagd, onder andere met een
enquête Smart Industry (500 onder­nemers)
en in regionale inspiratiebijeen­komsten (500
ondernemers). Partijen zijn het er over eens
dat het verder ontwikkelen van Smart Industry
grote kansen biedt voor het bedrijfsleven en
voor Nederland als geheel, maar ook dat het
benutten van deze kansen geen eenvoudige
opgave is. Deze brede input is samengevat in
de volgende uitdagingen:
Creëren van draagvlak in de Nederlandse
samenleving voor Smart Industry
Van verschillende kanten, zeker door ondernemers, wordt de noodzaak benadrukt van
breed besef in de Nederlandse samenleving
dat informatietechnologie en digitalisering
onomkeerbaar zijn en dat die ontwikkeling
veel impact heeft op de gehele samenleving.
Bewustwording is immers de eerste stap tot
actie. Draagvlak voor Smart Industry bij ondernemers, werknemers, studenten, burgers, overheden en de politiek is cruciaal voor succes.

22

Zorgen voor verzilvering van kansen op
basis van ervaringen in het bedrijfsleven
Het verzilveren van de kansen die ICT biedt is
primair een verantwoordelijkheid van de onder­­
nemers zelf. Het toepassen van bestaande en
nieuwe technologie hoort bij goed ondernemer­
schap. Tegelijkertijd gaan de technologische
ontwikkelingen bijzonder hard en weten ondernemers daardoor niet altijd waar te beginnen.

Ondernemers zijn op zoek naar informatie over
nieuwe business- en verdienmodellen in netwerken en hebben hierover veel vragen, zoals
rond het verdelen van kosten en opbrengsten,
intellectueel eigendom, productaansprakelijkheid en geld verdienen met (big) data.

Uit een Smart Industry enquête onder ondernemers blijkt dat 42% van de ondernemers
zich realiseert dat de digitale ontwikkelingen
onomkeerbaar zijn en hun bedrijf gaan raken.
Een aanzienlijk percentage van 30% weet
dit nog niet en 28% verwacht dat dit niet zal
gebeuren. Ook is gemeten dat 65% van de
ondervraagde ondernemers kansen ziet rond
Smart Industry, maar dat slechts 14% hier al
volop mee bezig is. Conclusie: een aanzienlijk
deel van de ondernemers is nog onvoldoende
bekend met de digitale revolutie en de gevolgen voor hun bedrijf.

Kennisbenutting en vraaggestuurde
kennisontwikkeling
Ondernemers geven aan dat ze zich steeds
meer specialiseren tot een ‘niche in een niche’.
En dat hun waardeketen vaak de (onzichtbare)
wereldmarktleider is in een nichemarkt. Zij vinden zichzelf nu al sterk in ‘customer intimacy’
en zien de Smart Industry ontwikkelingen als
een kans om nog scherper en betaalbaar een
flexibel, klantspecifiek aanbod te realiseren.
Dat laat onverlet dat de bedrijven zich voor
grote technologische, organisatorische en
business-uitdagingen zien gesteld. Veel bedrijven geven aan dat nu al veel kennis en technologie beschikbaar is, maar dat ze die nog
onvoldoende benutten. Kennis is niet transparant genoeg en onvoldoende toegankelijk
en de toepassing is vaak te complex om op
eigen kracht te realiseren. Er is behoefte aan

laagdrempelige expertise, kennisoverdracht,
technologietoepassing, demonstrators en
facili­teiten met geavanceerde technologie
voor het maken van prototypes, kleine series
en het opleiden van personeel.
Aanpasbare organisaties en een leven
lang leren
De digitale revolutie vereist niet alleen flexi­
bi­li­teit en een andere manier van denken van
ondernemers, maar ook van werknemers en
studenten. Ondernemers willen weten hoe ze
hun medewerkers moeten bijscholen, vaak in
een vakgebied waarin ze zelf ook niet goed
thuis zijn. Bovendien vragen ze zich af welke
kennis en competenties nodig zijn in de
toe­komst en of er straks voldoende talent
beschik­baar zal zijn. Gaat het om mechatronica, auto­matisering, robotisering, software-­
ontwikkeling, data-specialisten, ICT-veiligheid
of business-ontwikkeling en samenwerking?
Menig ondernemer ziet dat routinematig
werk zal verdwijnen met alle consequenties
die dat heeft voor sommige medewerkers.
Nog weinigen realiseren zich dat ook kennis­
intensieve beroepen ingrijpend zullen wijzigen.
Veel bedrijven zien het als een grote uitdaging
om bestaand personeel snel genoeg te laten
meebewegen en om te scholen in een misschien
wel continue leerproces.

CONCLUSIE
Het Team Smart Industry heeft zich breed
georiënteerd op de Nederlandse uitgangs­
situatie door met veel partijen in gesprek te
gaan. De belangrijkste conclusies van deze
oriëntatie zijn dat de ontwikkelingen op het
gebied van Smart Industry zeer snel gaan en
dat Nederland een goede uitgangspositie
heeft, maar dat er, juist vanwege deze snel­
heid, méér nodig is. Op alle fronten, van de
koplopers tot en met het brede bedrijfsleven, van onderwijs tot en met de ICTrandvoorwaarden, moeten stappen worden
gezet, Deze Actieagenda is het kompas en
biedt de handvatten voor die transitie. In de
volgende hoofdstukken worden de strategie
en de concrete actiepunten uitgewerkt.

23

24

DE STRATEGIE VOOR SMART INDUSTRY
WAT WILLEN WE BEREIKEN?
Nederland staat voor de grote uitdaging
economische groei te genereren. Groei die
bijdraagt aan de welvaart, welzijn en banen.
Die economische groei moet vanwege de
vergrijzing in toenemende mate worden gerealiseerd met productiviteitsgroei. Hiervoor is
een competitieve en zich voortdurend vernieuwende industrie noodzakelijk, een industrie die
bovendien meer en meer verweven raakt met
diensten. Smart Industry zal ook de mogelijkheden vergroten voor bedrijven om activiteiten
niet langer in lagelonenlanden maar weer in
Nederland te gaan uitvoeren. Daarmee komen
er dus ook banen bij. Daarnaast biedt deze
Smart Industry revolutie grote kansen voor
nieuwe bedrijvigheid.
ICT in combinatie met nieuwe productie­
technologieën vormen belangrijke drivers
voor productiviteitsgroei. De mate waarin
bedrijven er in slagen dit goed te incorporeren
in de bedrijfsvoering, producten en businessmodellen is daarin leidend. Dit betekent dat
het ’smart’ opereren van de Nederlandse
industrie een belangrijke voorwaarde is voor
productivi­teitsgroei. Zoals uit hoofdstuk 2
blijkt, is er een stevige basis om op te bouwen,
ook op ICT-gebied. Maar er kan nog veel
vooruitgang worden geboekt, vooral waar het
gaat om de absorptie van nieuwe technologie
en het gebruik maken van ICT door bedrijven
onderling.
De doelstelling van de Smart Industry
agenda is daarom als volgt:
Door de digitalisering van de industrie
(Smart Industry) te versnellen, vergroten we
de concurrentiekracht van de Nederlandse
industrie die cruciaal is voor toekomstige
welvaart en welzijn in Nederland.

3

Concreet betekent dit:
•	Het percentage bedrijven dat bekend is met
Smart Industry te verhogen naar 80% (2018)
en het percentage bedrijven dat aan de slag
gaat met Smart Industry te laten stijgen
van 14% naar 40% in 2018. (gemeten door
het Ondernemerspanel topsectoren van de
Kamer van Koophandel).
•	De absorptie van nieuwe technologie op
gebied van Smart Industry te vergroten
(WEF indicator van plaats 21 naar een positie
binnen de top 15 in 2018).

HOE GAAN WE DAT BEREIKEN?
Het realiseren van deze doelen, en dus het
grijpen van de kansen die Smart Industry
voor Nederland biedt, is niet gemakkelijk.
Een Smart Industry impuls vergt samenwerking
en regie. Het is duidelijk dat Smart Industry de
kansen biedt voor Nederland om in het geweld
van internationale ontwikkelingen mee te
komen. Maar de aanpak is complex. Network
centric betekent samen business ontwikkelen,
samen innoveren, van elkaar leren, samen uitvoeren en samen mensen op leiden. Een individueel bedrijf, kennisinstelling, onderwijsinstelling maar ook de overheid kan het niet alleen.
Bij onderzoek, ontwikkeling en innovatie zijn
veel verschillende stakeholders betrokken.
Het bedrijfsleven is niet homogeen. Sommige
bedrijven lopen voorop en zijn de eerste die
nieuwe technologieën hebben ontwikkeld of
opgepakt en vertaald naar hun business. In de
georganiseerde inspiratiebijeenkomsten bleek
dat sommige bedrijven overrompeld zijn over
het toekomstbeeld dat Smart Industry schetst,
terwijl andere bedrijven ongedurig op hun stoel
zitten en direct willen starten om hun kansen op
te pakken. Het is een dynamisch proces waarin

25

> DE STRATEGIE VOOR SMART INDUSTRY
vele partijen met elkaar samenwerken en elke
schakel heeft daarbij een eigen cultuur, drijfveren, doelstellingen en tempo. Het ondersteunen van ons innovatie eco­systeem vraagt
ondersteuning van koplopers en pioniers die
nieuwe producten, diensten en processen
ont­wikkelen én ondersteuning van het brede
bedrijfs­leven dat nieuwe technologie wil
gebruiken. Gebaseerd op de bevindingen van
de afgelopen periode komen we tot de volgende aanpak die bestaat uit drie lijnen:

3.	Versterken van het fundament

1. Verzilveren van bestaande kennis
Er is heel veel mogelijk op basis van bestaan­de
technologie. Om kennis om te zetten in busi­
ness moeten twee zaken gebeuren. In de eerste
plaats is een grote groep bedrijven zich bewust
van de noodzaak en de kansen, maar mist de
handvatten om daar effectief werk van te maken.
In de tweede plaats heeft een even grote groep
ondernemers nog onvoldoende inzicht in de
digitale revolutie die zich om hen heen afspeelt.
Van belang is deze groep erbij te trekken. Dit
gaat uiteindelijk alleen maar lukken als we er in
slagen het onderwerp Smart Industry breed op
de maatschappelijke agenda te krijgen.

Skills
Het management van bedrijven wordt meer dan
ooit gedwongen om de marktontwikkelingen
nauwlettend te volgen en die ontwikkelingen
te vertalen naar de eigen organisatie. Het succes van de organisatie wordt in toenemende
mate bepaald door de flexibiliteit, creativiteit
en het innovatief vermogen van de medewerkers. Dat vraagt om betrokkenheid van
die medewerkers en daarmee om een andere
managementstijl en een andere inrichting van
de organisatie. Veel beroepen zullen veranderen en voor werknemers op alle niveaus is
investeren in digitale vaardigheden noodzakelijk. Dit vraagt om aangepaste opleidingen en
om intensieve samenwerking tussen scholen
en bedrijfsleven.

2. Versnellen in Fieldlabs
De centrale ambitie in de Actieagenda is
het creëren van ecosystemen rondom de
kern­principes van Smart Industry. Veel kennis
en kunde is al aanwezig, maar wel versnip­
perd. Het Team Smart Industry kiest daarom
voor een aanpak met Fieldlabs. Fieldlabs
zijn praktijk­omgevingen waarin bedrijven en
ken­nis­instellingen doelgericht Smart Industry
oplossingen uitontwikkelen, testen en imple­
menteren. Ook versterken ze verbindingen
met onderzoek, onderwijs en beleid op een
specifiek Smart Industry thema.
26

Kennis
Bestaande kennis te gelde maken en versnellen
in Fieldlabs levert op korte termijn veel op.
Op de langere termijn is investeren in nieuwe
kennis essentieel om de competitie duurzaam
aan te gaan. Op verschillende deelterreinen
liggen er opgaven om de kennis verder te
verdiepen, zoals op gebied van robotica en
sensoren.

Randvoorwaarden (ICT)
Randvoorwaarden op het gebied van ICT, maar
ook op juridisch gebied, zijn nood­zakelijk voor
Smart Industry, want de kern van Smart Industry
is de verbinding tussen machines en bedrijven
in de keten via ICT, met name via internet.
Essentieel daarbij is het organiseren van bedrijven in ketens, standaardisatie en interoperabiliteit, het uitwisselen van data, cybersecurity en
de kwaliteit van de ICT-infrastructuur.

27

INTERMEZZO

FIELDLABS
Bedrijven zien grote kansen, maar zien zich ook
voor grote technologische, organisatorische en
business uitdagingen gesteld. Er is veel kennis
en technologie, maar deze zijn niet transparant
genoeg en onvoldoende toegankelijk en de
toepassing is vaak te complex om op eigen
kracht te realiseren. Ook zijn de kosten voor
individuele bedrijven vaak erg hoog.
Om hierin een doorbraak te realiseren heeft
het Team Smart Industry gekozen voor een
aan­pak in de Actieagenda waarin Fieldlabs
centraal staan. De kern-ambitie van de Fieldlabs
is het creëren van ecosystemen en het bouwen
van allianties en consortia rondom de kernprincipes van Smart Industry: automatisering,
zero defect manufacturing, flexibele productie,

ketensamenwerking, customer intimacy en
waardecreatie op basis van data. Ook is er aandacht voor een aantal kerntechnologieën zoals
3D printen, robotica en sensoren.
Fieldlabs zijn praktijkomgevingen waarin
bedrijven en kennisinstellingen doelgericht
Smart Industry oplossingen uitontwikkelen,
testen en implementeren. Ook versterken ze
verbindingen met onderzoek, onderwijs en
beleid op een specifiek Smart Industry thema.
Met behulp van Fieldlabs kan Nederland op
een aantal van deze speerpunten een sterke
positie in de wereld opbouwen. Bovendien
gaan Fieldlabs als ’ijsbreker’ fungeren voor een
breed uit te rollen Actieagenda.

groot bedrĳf
en MKB

Fieldlabs vervullen verschillende functies, de
balans zal per Fieldlab verschillen:
•	Fieldlabs hebben als doel baanbrekende
innovaties te realiseren om de Nederlandse
industrie te versterken. In hechte samenwerking met kennisinstellingen voert het
Fieldlab grensverleggend onderzoek uit
naar nieuwe toepassingsmogelijkheden en
business modellen.
•	Fieldlabs zijn aanjager van het innovatie-eco­
systeem. Dit betekent dat ze de ontwik­ke­
lingsdynamiek in een deelgebied van Smart
Industry aanjagen door het benoemen van
een visie en een concrete stip op de horizon,
het herkennen en vertalen van nieuwe trends
en vertaling ervan in concrete acties. Bijvoor­
beeld in de vorm van (inter)nationaal veran­
kerde roadmaps. Sommige Fieldlabs hebben
de potentie om in enkele jaren tijd uit te
groeien tot een R&D-zwaartepunt dat internationaal toonaangevend en herkenbaar is.
•	Fieldlabs bieden ook de mogelijkheid
laag­drempelig (lage kosten, weinig eigen
risico) te testen wat Smart Industry innovaties voor een bedrijf kunnen betekenen.
Zo kunnen mkb’s nieuwe technologieën
testen, zonder altijd zelf dure machines te
hoeven aanschaffen.
•	Door een goede regionale inbedding kennen Fieldlabs de vraag uit het bedrijfsleven
en vooral uit het mkb. Ze vertegenwoordigen het bedrijfsleven in de regio en articuleren bottom-up concrete vraagstukken uit
het veld. Op basis van deze goede verankering in de industrie formuleren de Fieldlabs
hun doelen en acties.
Fieldlabs zijn dus een verbindingspunt voor
een bredere groep bedrijven, kennisinfrastructuur, onderwijs en beleid (zie bijgaande figuur):
•	Een Fieldlab kan advies geven aan een
bredere groep mkb-ers in de vorm van een

kennisinstellingen

ﬁeldlabs

onderwĳsinstellingen

randvoorwaarden

Flying Squad team. Dat is een team van
experts dat door een bedrijf wordt ingehuurd om op locatie naar slimme oplossings- en toepassingsmogelijkheden van
Smart Industry technologieën te zoeken.
•	Vanuit de Fieldlabs wordt een structurele
samenwerking gezocht met specifieke
kennisinstellingen en vakgroepen van
universiteiten.
•	Ook gaan Fieldlabs de samenwerking aan
met lokale scholen (basisscholen, mboen hbo-niveau) voor voorlichting, stages,
delen van faciliteiten en aanpassing van
opleidingen.
•	En ten slotte richt het Fieldlab zich op het
optimaliseren van randvoorwaarden en doet
aanbevelingen voor beleid, bijvoorbeeld ten
aanzien van het veilig uitwisselen van data,
bescherming Intellectueel Eigendom en
juridische aspecten.
Op de volgende pagina’s worden 10 concrete
voorbeelden gepresenteerd van de hierboven
beschreven Fieldlabs. De inzet is om in deze
Fieldlabs doorbraken te realiseren op een
aantal Smart Industry vraagstukken die voor
Nederland urgent zijn.

29

CAMPIONE: 100% VOORSPELBAAR ONDERHOUD IN DE CHEMISCHE SECTOR
Gate2, Gilze-Rijen
(Noord-Brabant)

Radicaal doel: Onderhoud voor chemiebedrijven 100% voorspelbaar maken, waardoor de
productiviteit, beschikbaarheid en veiligheid van productiemiddelen significant worden
verbeterd, tegen lagere kosten.
Dit Fieldlab helpt bedrijven om real-time informatie te verzamelen en te analyseren over de
staat van hun productie-infrastructuur om onderhoud op tijd te kunnen uitvoeren (in plaats van
te vroeg zoals bij planmatig onderhoud of te laat zoals bij correctief onderhoud). Door 100%
voorspelbaar onderhoud zullen de onderhoudskosten in de chemiesector fors worden verlaagd
en zal de output van fabrieken toenemen. Trekker: World Class Maintenance.

SMART BENDING FACTORY
Varsseveld (Gelderland)

Radicaal doel: Wereldwijd innovatie-toonbeeld worden in maatwerk voor de metaalindustrie
om kleine series 25% goedkoper en 5 keer sneller op de markt te brengen.  
Binnen het project wordt een fysieke ultramoderne fabriek op het gebied van metaalbewerking
opgezet, waarin bedrijven kennis, ervaring en middelen met elkaar delen en bewerkingsprocessen
gezamenlijk exploiteren. Via internet kunnen klanten volledig gedigitaliseerd producten bestellen,
waarvan de kosten van één product gelijk zijn als ware het een product uit een serie van 500 stuks.
Hierdoor worden de totale kosten over de levensduur van het product verlaagd, bedrijfsprocessen
versneld, en wordt materiaalbesparing gerealiseerd en de concurrentiepositie van deelnemende
bedrijven verhoogd. Trekkers: 247TailorSteel, CO2BO.

NORTH AND EAST NETHERLANDS: REGION OF SMART FACTORIES
Drachten, Hoogeveen,
Almelo, Groningen

Radicaal doel: Foutloze productie en ‘First Time Right’ product- en procesontwikkeling leiden
tot een succesvolle vraaggestuurde maakindustrie.
De partners richten zich op het ontwikkelen en implementeren van intelligente systemen voor de
hightech maakindustrie. Foutloos producerende fabrieken gaan een forse bijdrage leveren aan
behoud en versterking van de werkgelegenheid in de Nederlandse maakindustrie. In samen­
werking met het mkb worden innovaties geïnitieerd met als doel integrale waardeketens te
realiseren die op wereldschaal concurrerend zijn. Trekkers: Philips Drachten, Fokker Hoogeveen,
TenCate Almelo, Noordelijke Investerings- en Ontwikkelingsmaatschappij.

SMART DAIRY FARMING 2.0
Noord en Oost
Nederland

Radicaal doel: Het verhogen van de duurzaamheid van de melkveehouderij door het real-time
monitoren van melkkoeien en het delen van data in de keten.
In dit Fieldlab worden mogelijkheden ontwikkeld om efficiënter en duurzamer te produceren in
de melkveesector. Sensoren verzamelen ‘real-time’ informatie rond belangrijke veemanagementprocessen zoals jongvee-opfok en vruchtbaarheid. Vanuit deze data worden modellen en
instructies voor melkveehouders ontwikkeld. Als resultaat zullen de koeien gezonder blijven,
langer leven en meer melk geven. Daardoor worden ook extra inkomsten voor de landbouw­
sector gegenereerd. Consortium: Friesland Campina, CRV en Agrifirm, Wageningen UR, TNO,
Universiteit Utrecht, Van Hall Larenstein.

DESIGNING ULTRA PERSONALISED PRODUCTS AND SERVICES: UPPS
Amsterdam, Delft,
Eindhoven, Enschede

30

Radicaal doel: Het ontwikkelen van radicale nieuwe productproposities voor de maakindustrie
door middel van innovatief gebruik van data en door producten volledig op maat te maken.
In dit design Fieldlab worden oplossingen voor de mode en zorgsector ontwikkeld, gebaseerd
op nieuwe toepassingen van o.a. 3D bodyscans, sensoren (die op het lichaam worden gedragen),
3D Printing en software die uit data automatisch ontwerpen realiseert. Het resultaat is een
concurrentievoordeel voor de Nederlandse maakindustrie. Verder wordt de duurzaamheid in de
kledingsector verhoogd, doordat kleding alleen op maat en klantspecifiek wordt geproduceerd.
Consortium: CLICKNL|DESIGN ,TU Delft, Universiteit Twente, TU Eindhoven, Hogeschool van
Amsterdam, Saxion Hogeschool, Design Academy Eindhoven, Holst Centre, ArtEZ, TNO.

MULTI-MATERIAAL 3D PRINTEN
Noord-Brabant,
Zuid-Limburg en
Noord-Holland

Radicaal doel: Het ontwikkelen van volledig nieuwe waardeketens, op basis van de volgende
generatie 3D print technologieën en de daarbij behorende datamanagement systemen.
Het Fieldlab richt zich op het realiseren van nieuwe innovatieve waardeketens waarin mono en
multi-materiaal 3D printen een sleutelrol vervult, zoals bijvoorbeeld in de medische sector of
in de hightech industrie. Daarnaast worden in het Fieldlab ook de voor deze applicatieketens
noodzakelijke technologieën ontwikkeld, zoals ICT-oplossingen voor het beheer van grote
datastromen en de integratie van 3D printen in bestaande productiesystemen. Het Fieldlab
brengt complementaire kennisorganisaties en industriële partners bijeen. Trekkers: TNO,
High Tech Systems Centre (TU Eindhoven).

SMARTFOOD
Zuid-Holland

Radicaal doel: Nederlandse industrie tot wereldleider maken in slimme oplossingen voor
volledig geautomatiseerde productie, teelt en distributie van vers fruit en groente.
Bedrijven, kennisinstellingen en scholen werken samen aan slimme oplossingen. Onderwerpen
zijn o.a. robotisering van teelt, traceerbaarheid en ziekteherkenning. Door bestaande en
nieuwe technologieën in en buiten de tuinbouwsector te combineren, kan het Zuid-Hollandse
tuinbouwcluster hierin wereldleider worden. Deze aanpak biedt ook een oplossing voor het
mondiale vraagstuk naar gezond, veilig en duurzaam geproduceerd voedsel. De toepassing
kan worden verbreed naar bloemen- en plantenteelt en later naar andere industrieën.
Trekkers: InnovationQuarter, Lacquey, TU Delft, TNO.

SECURE CONNECTED SYSTEMS GARDEN: VEILIG UITWISSELEN VAN DATA
Overijssel

Radicaal doel: Smart Industry voorzien van maximaal veilige data-uitwisseling in de
complete waardeketen.
SCS-Garden is de hotspot van waaruit ICT en de maakindustrie in co-creatie betrouwbare en
veilige ICT-infrastructuur (hardware en software) ontwikkelen zodat bedrijven veilig, effectief en
efficiënt data kunnen uitwisselen en hun bedrijfssystemen kunnen koppelen. Het Fieldlab levert
zo een belangrijke bijdrage aan het creëren van de nodige randvoorwaarden voor Smart Industry
(namelijk het veilig delen van data), en zal daardoor helpen SI-ontwikkelingen in Nederland te
versnellen. Trekker: Thales Nederland.

FLEXIBLE MANUFACTURING
Delft, Eindhoven,
Enschede, Drachten

Radicaal doel: In kleine series flexibel en volledig geautomatiseerd produceren middels
robots en zonder programmeringstijd.
De Nederlandse industrie produceert componenten en producten in kleine series en in een zeer
gevarieerde mix aan uitvoeringen, waarvoor geautomatiseerde fabricage vaak nog te kostbaar
is of teveel programmeringstijd vraagt. Het Fieldlab richt zich erop de toepassing van robots en
andere vormen van productieautomatisering voor kleine series rendabel te maken, bijvoorbeeld
door de benodigde tijd voor het opnieuw programmeren van robots terug te brengen. Als resultaat
wordt de concurrentiekracht van de maakindustrie versterkt en worden banen gecreëerd.
Consortium: Philips, Brainport Industries, NMT, De Cromvoirtse, Saxion, TNO, Roboned, BOM,
Oost NV, InnovationQuarter.

DE DIGITALE FABRIEK: SMART NETWORKED HIGH-TECH SUPPLY CHAIN
Noord-Brabant en
Limburg

Radicaal doel: Komen tot de beste ‘ge-netwerkte’ digitale fabriek van de wereld, waar
bedrijven samenwerken aan de ontwikkeling en fabricage van complexe hightech machines.  
Het Fieldlab richt zich op het beter afstemmen van informatiestromen tussen partijen in de waarde­
keten. Daartoe worden onder andere samenwerkingsmodellen opgesteld en nieuwe technologieën
getest. Zo wordt bijvoorbeeld voor één of twee producten de toeleverketen naadloos elektronisch
31
ingericht. Door het Fieldlab wordt het concurrentievermogen van individuele bedrijven en de
Nederlandse hightech sector als geheel verhoogd. Trekker: Brainport Industries.

32

ACTIEAGENDA
ACTIELIJN 1: VERZILVEREN VAN
BESTAANDE KENNIS
‘Nederland Smart Industry land’
Bedrijven hebben aangegeven behoefte te
hebben aan inzicht door en enthousiasme in
de samenleving. Hiermee wordt een vruchtbare voedingsbodem gecreëerd voor nieuwe
waarde­creatie en business, kansen van robots
ingezien, worden belemmerende randvoorwaarden geadresseerd en bedrijven en onderwijsinstellingen geactiveerd om mensen op te
leiden en bij te scholen.

4
Op dit moment is nog een aanzienlijk deel van
de Nederlandse ondernemers onvoldoende
bekend met Smart Industry. Met de regionale
Smart Industry inspiratiebijeenkomsten is ervaren
dat geïnformeerde ondernemers de urgentie
voelen om aan de slag te gaan, maar dat zij ook
onder de indruk zijn van de complexiteit en de
impact van Smart Industry op alle aspecten van
hun bedrijfsvoering. Deze ondernemers vinden
het vaak moeilijk om de stip op de horizon te zien
en om te bepalen waar te beginnen. Zij zoeken
naar informatie over de technologische en markt­
ontwikkelingen, inspiratie met best practices
en rolmodellen. En zij willen kennis delen met
andere ondernemers.

ACTIE 1

‘NEDERLAND SMART INDUSTRY LAND’

Doel

Breed inzicht en draagvlak in de Nederlandse samenleving voor kansen en de ingrijpende
effecten van de vierde industriële revolutie. Bedrijven informeren over de snelle technologische
en business ontwikkelingen en bedrijven ondersteunen bij het bepalen hoe zij daar optimaal
op kunnen inspelen. Doel is in vier jaar tijd het percentage bedrijven dat bekend is met Smart
Industry te verhogen van 14% naar 80% (meting KvK Ondernemerspanel).

Doelgroep

Bedrijven (ondernemers) én partijen relevant voor een positief ondernemersklimaat,
zoals onderwijs, kenniswereld, overheid, werknemers, vakbonden, financiële instellingen,
intermediaire partijen en media.

Acties

Smart Industry Inzicht met zowel click, call en face:
•	
Tour in de regio met interactieve demonstraties, gericht op het zien van de eigen
kansen door bedrijven;
•	
Portal met informatie, best practices, cases en filmpjes;
•	
Online potentieel scan voor bedrijven;
•	
Talks over specifieke Smart Industry thema’s;
•	
Ambassadeurs als boegbeelden en rolmodellen voor Smart Industry;
•	
Een competitie voor de ‘Smart Industry Ondernemer’ van het jaar;
•	
Ondersteund door een marketing- en communicatiecampagne.

Betrokken
partijen

Coördinatie door het Programmabureau Smart Industry, in samenwerking met KvK,
brancheorganisaties en TO2.
33

> ACTIEAGENDA
Ondernemers aan de slag
Voor ondernemers die aan de slag gaan met
Smart Industry openbaart zich stap voor stap
een nieuwe wereld met complexe vraagstellingen en beslissingen met soms verstrekkende
gevolgen. Net als de zich oriënterende ondernemers geven ook ondernemers in de actiefase aan dat ze zelf aan de slag moeten, maar

dat ze hierbij willen samenwerken met andere
bedrijven en vraaggericht willen samenwerken
met kennisinstellingen. Er dienen zich nieuwe
kennisbehoeften aan zoals de vraag hoe in
samenwerking nieuwe business toepassingen
met nieuwe technologie en data kunnen worden ontwikkeld.

ACTIE 2

ONDERNEMERS AAN DE SLAG

Doel

Ondernemers ondersteunen bij het versnellen van hun innovaties, zoals het vergroten van
klantrelatie en integratie van waardeketens; het toepassen van nieuwe business- en verdien­
modellen; ontwikkelen van klantspecifiek produceren, slimme adaptieve en flexibele productieunits; verhogen van kwaliteitsniveau, gericht op foutloos produceren; creëren van waarde met
(big)data; samenwerken in (open innovatie) waardeketens en netwerken; snel vinden van de
juiste kennis en partners (ook cross sectoraal). Zodat in vier jaar tijd het percentage bedrijven
dat actief aan de slag is met Smart Industry toeneemt van 14% naar 40% (meting KvK
Ondernemerspanel).

Doelgroep

Ondernemers die zich bewust zijn van de noodzaak tot actie en ook al kansen zien met
Smart Industry, maar de handvatten missen om daar effectief werk van te maken.

Acties/
middelen

De ondernemers zijn zelf aan zet en worden click, call en face ondersteund met:
•	
Portal en/of App met actualiteit, regelingen en kennispakketten;
•	
Informatie- en Advieslijn, een digitale en telefonische helpdesk;
•	
Online doe-het-zelf scans met digitale en telefonische ondersteuning;
•	
Workshops en Talks over ontwikkelingen en kennisoverdracht uit Smart Industry Fieldlabs;
•	
Online Knowledge Crowd Sourcing voor deling van kennis en ervaringen van ondernemers;
•	
Assessments en Flying Squads uit de Smart Industry Fieldlabs;
•	
Challenge days, voor het koppelen van uitdagingen (groot bedrijf) aan (groepen) mkb;
•	
Masterclasses Samenwerking en het ontsluiten van onafhankelijke regievoering;
•	
Toegang voor mkb tot geavanceerde data-analysesystemen, cloud infrastructuur,
data-analyse tools, (open) datasets en kennis en kunde.

Betrokken
partijen

Coördinatie door het Programmabureau Smart Industry, in samenwerking met KvK,
brancheorganisaties, ROM’s, TO2.

34

ACTIELIJN 2: VERSNELLEN IN FIELDLABS
Ter voorbereiding van deze Actieagenda zijn
ruim vijftig Fieldlab-voorstellen uitgewerkt.
Van deze vijftig heeft het Team Smart Industry
er tien geïdentificeerd als goede voorbeelden omdat ze goed aansluiten bij de meest
urgente Smart Industry vraagstukken in
Nederland. Het team roept betrokken partijen
op deze tien als eerste op te starten en zal zich
sterk maken voor de hiervoor noodzakelijke
randvoorwaarden.
De vijftig Fieldlab-voorstellen zijn het resultaat van een gerichte uitvraag bij markt- en
kennispartijen uit diverse regio’s in Nederland.
In korte tijd is een grote hoeveelheid voorstellen voor Fieldlabs verzameld op diverse Smart

Industry thema’s. Uit de ingediende Fieldlabvoorstellen blijkt dat deze:
•	de ambitie hebben om radicale innovatiedoorbraken te realiseren op het gebied van
Smart Industry om Nederlandse industrie te
versterken;
•	zich richten op het laten landen van nieuwe
toepassingsmogelijkheden van Smart
Industry in een regio en daar gevestigde
bedrijvennetwerken;
•	in samenwerking met regionale centra en
onderwijsinstellingen (middelbare school,
mbo, hbo en wo) een goede aansluiting met
het onderwijs kunnen realiseren;
•	en inzicht kunnen geven in de randvoorwaarden die nodig zijn om Smart Industry
te realiseren.

ACTIE 3

VOORBEELD FIELDLABS AAN DE START

Doel

Starten van tien Fieldlabs in 2015.

Doelgroep

Bedrijven, kennisinstellingen, overheidsinstellingen/regionale ontwikkelmaatschappijen.

Acties

Het starten van de Fieldlabs houdt onder andere in (eerste jaar):
•	
Aanscherpen en afronden van business plan voor elk Fieldlab;
•	
Acquisitie van benodigde en nog ongedekte financiën;
•	
Inrichten van fysieke (labs, testinstallaties) en niet-fysieke infrastructuur (lesmateriaal);
•	
Oppakken van inhoudelijke regie van een specifiek Smart Industry thema, relevante
stakeholders bij elkaar brengen;
•	
Actieve benadering van lokale bedrijven (vooral mkb), onderwijs (middelbaar, mbo, hbo, wo),
kennisinstellingen en bestaande netwerken;
•	
Doorvoeren van wervingsacties en bewustwording (open dagen, rondleidingen,
netwerkbijeenkomsten, lezingen, proeflidmaatschappen voor bedrijven);
•	
Communicatie van resultaten en meerwaarde Fieldlabs naar het bedrijfsleven, beleidmakers
en het brede publiek.

Betrokken
partijen

Programmabureau Smart Industry, Fieldlabtrekkers en -deelnemers, bedrijven, TNO en andere
kennisinstituten, ROM’s.
35

> ACTIEAGENDA
Het zal niet bij deze tien blijven, er zijn meer
goede andere voorstellen gedaan (zie bijlage 2
voor alle voorstellen) en er zullen ongetwijfeld
nog meer goede ideeën opkomen.

De inschatting is dat er inhoudelijk ruimte
is om naast de tien voorbeeld-Fieldlabs de
komende jaren nog een twintigtal andere
Fieldlabs op te starten.

ACTIE 4

TWEEDE TRANCHE FIELDLABS

Doel

Starten van een nader te bepalen aantal nieuwe Fieldlabs in de tweede helft van 2015 en
nog meer Fieldlabs in de jaren daarna.

Doelgroep

Bedrijven, kennisinstellingen, overheidsinstellingen/regionale ontwikkelmaatschappijen
(als partners en medefinancier in Fieldlabs).

Acties

•	
Inventarisatie van kansrijke Fieldlabs op basis van al ingediende voorstellen en het

voornemen tot een nieuwe call in het tweede kwartaal van 2015;

•	
Selectie van Fieldlabs;

•	
Aanscherpen en afronden van business plan voor elk Fieldlab;
•	
Acquisitie van benodigde en nog ongedekte financiën;
•	
Opstarten van Fieldlabs in tweede helft van 2015.

Betrokken
partijen

36

Programmabureau Smart Industry, Fieldlabtrekkers en -deelnemers, bedrijven,
TNO en andere kennisinstituten, ROM’s.

Het is verder van groot belang om de Fieldlabs
goed te monitoren en om de kennis die wordt
opgedaan in de Fieldlabs te benutten voor

andere Fieldlabs en voor directe verzilvering
van deze kennis bij bedrijfsleven die niet in de
Fieldlabs deelnemen.

ACTIE 5

MONITORING EN KENNISUITWISSELING

Doel

Evaluatie van de activiteiten, resultaten en impact van de Fieldlabs en verspreiding van de
resultaten, verhogen bekendheid van Fieldlabs, verduidelijking meerwaarde Fieldlabs.

Doelgroep

Fieldlabs en aangesloten partijen, beleidsmakers, opleidingsinstellingen, breed publiek.

Acties

Monitoring
•	
Voorafgaand aan de start van de Fieldlabs concrete performancedoelen en performanceindicatoren afspreken;
•	
Vanaf het starten van Fieldlabs worden relevante data verzameld. Tijdens lopende projecten
actief feedback van betrokkene partijen verzamelen;
•	
Na 1 jaar evaluatie door het programmabureau op basis van de afgesproken
performancedoelen.
Kennisuitwisseling
•	
Actieve communicatie en kennisdisseminatie richting lokale bedrijven, scholen,
kennisinstellingen en bestaande netwerken;
•	
Actieve communicatie richting beleidsmakers, bijv. door deelnemen aan publieke
consultaties, leveren van vakinhoudelijke input voor beleidsvoorstellen;
•	
Actieve communicatie richting het brede publiek, bijv. door het opzetten van een
begrijpelijke en aansprekende website en informatiemateriaal;
•	
Aansluiten bij gerelateerde projecten in andere regio’s of het buitenland om uitstraling
buiten de regio te verhogen.

Betrokken
partijen

Programmabureau Smart Industry, Fieldlabtrekkers en -deelnemers, bedrijven,
TNO en andere kennisinstituten, ROM’s.

37

> ACTIEAGENDA
ACTIELIJN 3: VERSTERKEN VAN HET
FUNDAMENT
Kennis
Om de ontwikkeling van Smart Industry in
Nederland aan te jagen is het noodzakelijk de
kennisbasis te verbeteren door middel van een
goede koppeling met R&D. In Nederland is al
veel kennis aanwezig van typische Smart Industry
thema’s, zoals het slim construeren van robot­
sys­temen, sensornetwerken en digitalisering.
Het is essentieel deze kennisposities verder te
versterken.
Op de eerste plaats zullen de R&D-activiteiten
die in de Fieldlabs worden uitgevoerd een extra
impuls krijgen door deze onderling te verbinden
en te investeren in gezamenlijke onderzoeks-

thema’s. In de Fieldlabs vindt samenwerking
plaats tussen kennisinstellingen, onderwijsinstellingen en het bedrijfsleven. In sommige
Fieldlabs zullen dezelfde Smart Industry thema’s terugkomen, zoals digitalisering van de
toeleverketen of het delen van vertrouwelijke
data. Op dit soort doorsnijdende thema’s kunnen kennisinstellingen bijdragen door kennis in
te brengen. En in verschillende Fieldlabs waar
3D printen wordt toegepast kunnen kennisinstellingen inzichten verschaffen met betrekking
tot nieuwe kennis over materiaaltechnologie
of design for 3D printing’. Een eerste set van
thema’s is, in de aanloop naar het opstellen
van deze Actieagenda, geïdentificeerd door de
kenniswerkgroep Smart Industry; een dertig­
tal hoogleraren van diverse Nederlandse
universiteiten.

ACTIE 6

VERSTERKEN R&D IMPULS IN FIELDLABS

Doel

Coördineren en stimuleren van R&D door het verbinden van de Smart Industry Fieldlabs en
door nationale en internationale afstemming.

Doelgroep

Deelnemers van de Fieldlabs; ondernemers en onderzoekers van kennisinstellingen.

Acties

•	
Kennis over de R&D-ontwikkelingen in Fieldlabs wordt onderling uitgewisseld door partijen

bij elkaar te brengen en kruisbestuiving mogelijk te maken;

•	
Fieldlabs voeren gezamenlijk de inhoudelijke regie van een specifiek Smart Industry

thema, bijvoorbeeld op doorsnijdende thema’s zoals het delen van data, het opzetten van
gezamenlijke ICT netwerken, en het gezamenlijk opzetten van nieuwe business modellen;
•	
Er zal worden geïnvesteerd in deze onderzoeksthema’s. Hiervoor zijn goede mogelijkheden,
bijvoorbeeld via de topsectoren-roadmaps Manufacturing en Embedded Systems in de
topsector Hightech Systemen en Materialen en in de topsector Creatieve industrie;
•	
Nationaal worden kennisnetwerken op specifieke thema’s ingericht die ook internationale
afstemming mogelijk maken. Dit kan ook door gebruik te maken van reeds bestaande
netwerken zoals Roboned;
•	
Het oprichten van internationale kennisnetwerken op specifieke Smart Industry thema’s;
•	
Dit wordt gelijktijdig opgestart met de tien voorbeeld-Fieldlabs.
Betrokken
partijen

Programmabureau Smart Industry met de betrokken partijen in de Fieldlabs, TNO en
andere kennisinstellingen, onderwijsinstellingen, topsectoren, bestaande netwerkorganisaties
en de Kenniswerkgroep Smart Industry.

Op de tweede plaats zal er, in de vorm een
specifieke R&D-agenda, een gerichte impuls
moeten worden gegeven aan Smart Industry
onderwerpen die tot op heden onderbelicht
zijn gebleven. In het kader van deze agenda
zullen ook nieuwe toekomstige ontwikkelingen
van Smart Industry worden doordacht die nu
nog niet of nauwelijks zijn te voorzien. Dit gaat
dus om de volgende generatie Smart Industry.
Enerzijds betreft dit puur hightech onder­
werpen zoals robotisering, waarbij robots
bijvoorbeeld onderling interacteren.
Anderzijds zijn er tal van overkoepelende
onderwerpen die ook meer aandacht verdienen. Voorbeelden hiervan zijn de ethische
en sociale aspecten die rondom robotisering
een rol kunnen spelen. In bijgaande figuur zijn
rond hightech engineering disciplines vele

van deze nog onderbelichte onderwerpen
weergegeven, die een relatie hebben met vier
wetenschapsgebieden.

Social
sciences

New business models
Adaptive humans

Risk management

Legal & Privacy

Humanities

Ethics
Security

Interoperability

Hightech
Engineering
Disciplines

Behavioural
Sciences
Robustness
Circular economy &
Life cycle design

Digitization

Complexity and control

Natural
Sciences

Bron: STW

ACTIE 7

SMART INDUSTRY RESEARCH AGENDA

Doel

Opstellen van de Smart Industry R&D-agenda.

Doelgroep

Bedrijven, kennisinstituten, NWO, STW, topsectoren, H2020.

Acties

•	
Opstellen van de Smart Industry R&D-agenda door de leden van de kenniswerkgroep

Smart Industry, afgerond maart 2015;

•	
Formuleren van gezamenlijke roadmaps. Te denken valt aan het opstellen van roadmaps

door betrokken TO2-instituten en -universiteiten, in samenwerking met NWO, STW en
specifieke roadmaps in de topsectoren, zoals bijvoorbeeld de roadmap Manufacturing in
HTSM, afgerond maart 2015;
•	
Mede op basis van R&D-agenda en roadmaps; het agenderen van en inspelen op H2020
calls 2015 e.v.
Uitvoering en
taakverdeling

Kenniswerkgroep Smart Industry, Fieldlab-trekkers, TNO en andere TO2-instituten,
universiteiten, Hogescholen, NWO, STW, topsectoren, H2020, TKI’s.

39

> ACTIEAGENDA
Skills
Human Capital Development
Werk is geen statisch gegeven meer, maar een
actieve scheppende activiteit. Door te werken
leren we en door te leren innoveren we en daar­mee wordt werken ook ondernemen. De werk­
nemer wordt, meer dan nu al het geval is, het
human capital in de organisatie. Dit vraagt om
een cultuurverandering waarin de werknemer
zelf verantwoordelijkheid krijgt en neemt, maar
dit kan niet zonder actieve ondersteuning van
het management. Het is belangrijk de verschillen in behoefte aan scholing tussen hoog- en
lager opgeleide werknemers te erkennen.

Het management moet zich dan ook hard maken
voor kennisoverdracht tussen generaties en de
verschillende disciplines binnen het bedrijf.
Bedrijven en werknemers moeten steeds sneller
reageren op veranderende markten. Bij zowel
werkgevers als werknemers is er daarom behoefte
aan meer maatwerk in arbeidsvoorwaarden en
-verhoudingen en zeker ook in onderwijs. Door
de innovatie van het begrip ‘werk’ zetten we in
op duurzame inzetbaarheid van werknemers en
behoud van technisch geschoolde werknemers
voor de industrie.

ACTIE 8

HUMAN CAPITAL DEVELOPMENT BINNEN BEDRIJVEN

Doel

De werknemer vanuit een nieuw perspectief bekijken: als de kritische succesfactor en het
menselijk kapitaal in de organisatie. Dit vraagt om een cultuurverandering, waarin de werk­nemer
zelf verantwoordelijkheid krijgt en neemt, daarin ondersteund door het management.

Doelgroep

Werknemers, werkgevers in bedrijven en sociale partners.

Acties

a)	Inrichten van een werknemerspool, gekoppeld aan de Fieldlabs, die jaarlijks minimaal
één keer een uitwisseling verzorgt van werknemers uit onderwijs en bedrijfsleven;
b)	Stimuleren van het inrichten van een omgeving waarin mensen regelmatig andere taken en
meer verantwoordelijkheid krijgen, bijvoorbeeld door te werken in zelfsturende teams;
c)	Verantwoordelijkheid voor duurzame inzetbaarheid neerleggen bij werkgever en werknemer
en er een vast onderdeel van maken in functioneringsgesprekken,
gekoppeld aan cursussen.
d) Invoeren van moderne cao’s, dus maatwerk waar het moet en collectiviteit waar het kan.

Betrokken
Partijen

sub a: De organisatie van de werknemerspool in de Fieldlabs.
sub b: Indienen van een aanvraag (advies en implementatie) door individuele bedrijven
bij het ESF-programma Duurzame Inzetbaarheid 2014-2020.
sub c: Uitwerken op bedrijfsniveau door HR.
sub d: Uitwerken in sector door werknemers- en werkgeversvertegenwoordigers.

40

Regionale aanvliegroute
Zoals de wereld bepalend is voor de markt,
zo bepaalt de regio voor een belangrijk deel
de arbeidsmarkt. Om de arbeidsmarkt in de
regio zo goed mogelijk te laten aansluiten op
de behoeften van het bedrijfsleven moeten
we niet alleen spreken over Smart Industry
maar ook over een Smart Region. Om een
Smart Region te kunnen realiseren, moeten
we gebruik maken van bestaande infrastructuren door relevante Centra voor Innovatief
Vakmanschap en Centers of Expertise te
kop­pe­len aan Smart Industry Fieldlabs. Deze
koppeling vindt plaats naast het overleg op

nationaal niveau. Zo bewerkstelligen we een
versnelling van de ontwikkeling van kennis en
komt deze kennis sneller beschikbaar voor
over­dracht in het reguliere onderwijs en modulair onderwijs voor werkenden. We moeten ons
daarnaast realiseren dat we vandaag nog niet
kunnen weten wat we in de toekomst nodig
hebben. Het oplossen van de spanning tussen
het opleiden voor de huidige behoeften van de
arbeidsmarkt en het opleiden voor beroepen die
op dit moment nog niet eens bestaan, vraagt om
een nauwe samenwerking tussen het (beroeps)­­
onderwijs en het regionale bedrijfsleven.

ACTIE 9

REGIONALE AANVLIEGROUTE VOOR AANSLUITING BEDRIJFSLEVEN EN SCHOLEN

Doel

De regio centraal stellen om de arbeidsmarkt in de regio zo goed mogelijk te laten aansluiten
op de behoeften van het bedrijfsleven, in de wetenschap dat we vandaag niet weten wat we
in de toekomst nodig hebben.

Doelgroep

Bedrijven en onderwijsinstellingen.

Acties

a)	Invoeren van SINS lectoraten (Smart Industry New Skills) in vijf regio’s, in samenwerking
met het Fieldlab in de regio en een mbo- en hbo-instelling. Om vervolgens de uitkomsten
breed beschikbaar te stellen;
b)	Aanbieden van modulaire E-learning onderwijsblokken op basis van de uitkomsten in de
Smart Industry fieldlaps;
c)	Mbo- en hbo-opleidingen in de regio flexibel laten inspelen op de wensen van de
veranderende arbeidsmarkt;
d)	Monitoren van de ontwikkelingen in de Fieldlabs ten behoeve van het in kaart brengen
van de (toekomstige) behoefte aan technische skills.

Betrokken
Partijen

sub a: Sectoraal Advies College van de Vereniging van Hogescholen benoemt vijf kartrekkers
(hbo instellingen).
sub b: In samenwerking met aangesloten kennis-en onderwijsinstellingen in de Fieldlabs en
met relevante Centra voor Innovatief Vakmanschap en Centers of Expertise in de regio.
sub c: Regionale Investeringsfonds van OCW door mbo- instellingen in afstemming van het
regionale bedrijfsleven. Benutten van de planningsruimte door hbo-techniekopleidingen.
sub d: Monitoring door TNO in de Fieldlabs.

> ACTIEAGENDA
Leren zonder onderbreking
De gedachte dat we leren totdat we klaar zijn
met school is allang achterhaald. Wat je vandaag leert, is over een paar jaar achterhaald
en de banen van vandaag veranderen door
de integratie met ICT in hoog tempo. Leren
moeten we dus ons hele leven. Dat begint in
het primair onderwijs, gaat door in het voortgezet onderwijs, vervolgens in het beroeps- of
wetenschappelijk onderwijs en als ‘sluitstuk’ in
het duaal en modulair onderwijs voor werkenden.

De veranderende marktomstandigheden
vragen niet alleen om technische skills die je
je leven lang eigen moet blijven maken om
up to date te zijn, maar ook om new skills, de
zogeheten 21st century skills. Uit de arbeidsmarktmonitor van het ROA blijkt dat 55% van
de bedrijven verwacht dat deze new skills
belangrijker worden voor de technici die bij
hen werken. Er worden vooral knelpunten
gesignaleerd bij skills als: probleemoplossend
vermogen, relaties met klanten, omgaan met
veranderingen, flexibiliteit en initiatief nemen.

ACTIE 10

LEREN ZONDER ONDERBREKING

Doel

Een leven lang leren centraal stellen van jong tot oud om zo de snelle vooruitgang van de
technologie te kunnen benutten.

Doelgroep

Onderwijsinstellingen, Ministerie van OCW, bedrijfsleven en sociale partners.

Acties

a)	Moderniseren van het curriculum van het primair en voortgezet onderwijs, door het invoeren
van soft skills, de zogeheten 21st century skills en kennismaking met technische skills;
b)	Ontwikkelen van een master opleiding Smart Industry op hbo- en wo-niveau;
c)	Instellen van een leerstoel Smart Industry gekoppeld aan een Smart Industry online academy;
d)	Experimenteerruimte om het proces tot accreditatie sneller te laten verlopen voor
opleidingen waar het bedrijfsleven nadrukkelijk om vraagt;
e)	Synchroniseren van de werk- en leertijden in de regio tijdens de reguliere zomersluiting
van mbo- en hbo-instellingen.

Betrokken
partijen

sub a: Samenwerking tussen stuurgroep Smart Industry en het Techniekpact en het stimuleren
van initiatieven die techniek & ICT een plaats geven in het onderwijs in de vorm van
‘maker education’.
sub b: Samenwerking van de technische universiteiten en bedrijven, met TU Delft als kartrekker
voor het wo. SINS lectoraten stellen plan op voor een professionele master Smart Industry.
sub c: Samenwerking stuurgroep Smart Industry en geïnteresseerde universiteiten.
sub d: Overleg tussen OCW en de stuurgroep Smart Industry om de problemen te analyseren
en de mogelijkheden te verkennen.
sub e: Afstemming van leerbehoeften in de zomer voor werkenden tussen bedrijfsleven en
onderwijsinstellingen in de regio.

42

Sociale innovatie
Omdat de medewerker, het human capital,
meer bepalend wordt voor het succes van
de onderneming, dient sociale innovatie een
nieuwe impuls te krijgen binnen de specifieke
context van Smart Industry. De huidige ervaringen met sociale innovatie zijn zeer positief
in termen van innovativiteit en productiviteit,
maar ook in termen van aantrekkelijkheid van
het werk. De Kennisbank Sociale Innovatie
puilt uit van inspirerende voorbeelden en best
practices, maar dit is niet voldoende voor een
snelle diffusie van deze praktijken.
Vraagstukken die spelen bij sociale innovatie
op het gebied van Smart Industry zijn: het
ontwikkelen en benutten van de competenties

van medewerkers, het bevorderen van directe
participatie en het hebben van andere verantwoordelijkheden. Door het benutten van
de kwaliteiten van medewerker neemt niet
alleen de arbeidsproductiviteit toe, maar ook
het innovatievermogen, de betrokkenheid en
de duurzame inzetbaarheid. Het ontwerp van
sociale en technische ecosystemen moet dan
ook hand in hand gaan om technologische
innovaties te laten slagen. De kernplek in de
strategie is voor de werknemer, die immers
in de organisatie een centrale plaats heeft bij
het realiseren van de Smart Industry ontwikkelingen. Naast human capital development,
de regionale route op de arbeidsmarkt en een
leven lang leren is sociale innovatie essentieel.

ACTIE 11

SOCIALE INNOVATIE

Doel

Actieprogramma om sociale innovatie (meer) tot leven te brengen in de bedrijven.
Dit programma dient scherp aan te sluiten op kansrijke nieuwe technologieën die (in potentie)
voor veel bedrijven relevant zijn.

Doelgroep

Werknemers, werkgevers in bedrijven, sociale partners en TNO.

Acties

a) Sociale innovatie één van de thema’s binnen de SINS lectoraten en de Fieldlabs;
b)	Onderzoek naar en experimenten met effectieve samenwerking tussen en binnen
organisaties en ontschotting tussen de techniek en de medewerker;
c) Verspreiden van beschikbare kennis en de resultaten uit de Fieldlabs.

Betrokken
partijen

sub a: Sociale partners treden in overleg met de lectoraten en Fieldlabs over de koppeling van
sociale innovatie met de ontwikkelingen van technologische innovaties in de Fieldlabs.
sub b: TNO treedt samen met de sociale partners op in de Fieldlabs. Waar mogelijk moeten
koppelingen worden gemaakt met lopende initiatieven in het veld, zoals activiteiten in
het Techniekpact en sectorplannen.
sub c: Communicatieprogramma opzetten door TNO, KvK en sociale partners.

43

> ACTIEAGENDA
Randvoorwaarden
Uiteraard kan Smart Industry niet tot volle
was­dom komen zonder een excellent ondernemersklimaat waarin generieke randvoorwaarden zoals level playing field, aantrekkelijk
fiscaal en investeringsklimaat, beschikbaarheid
financieringskapitaal, etc. op orde zijn. Deze
randvoorwaarden vallen buiten het bereik van
deze Actieagenda maar zijn essentieel voor het
kunnen bouwen aan Smart Industry en daarmee van groot belang voor het uitbouwen van
het succes van de industrie in Nederland.
Randvoorwaarden op het gebied van ICT en
aanpalende terreinen (juridisch) zijn essentieel
voor een succesvolle Smart Industry. De kern
van Smart Industry is de verbinding tussen
machines binnen fabrieken en in de keten via
internet. Dank zij de nieuwe ICT-technologieën
wordt het mogelijk dat bedrijven die de keten
van een productieproces vormen virtueel als
een bedrijf gaan opereren. Het maakt het ook
belangrijker dat mensen met een ICT-achter­
grond en de mensen met andere technische
achtergrond efficiënter en effectiever met
elkaar gaan samenwerken en innoveren.

44

Uit de verschillende gesprekken en bijeenkomsten, de voorstellen voor Smart Industry
Fieldlabs en ervaringen uit het buitenland
komen de volgende zaken naar voren:
•	
Organiseren van bedrijven in ketens:
Hoe zorg je dat alle machines en software­
systemen van de verschillende bedrijven
met elkaar kunnen communiceren?
En welke rol spelen standaardisatie en
interoperabiliteit daarbij?
•	
Data: Hoe ga je om met alle data die
worden uitgewisseld? Hoe kom je tot goede
afspraken over de waarde die deze data
vertegenwoordigen? Hoe zorg je ervoor
dat data voor iedereen bruikbaar zijn?

•	
Cybersecurity: hoe zorg je dat deze

netwerken en de data goed beveiligd
zijn en dat de gebruiksrechten goed zijn
gedefinieerd en beschermd? Cloudtechnologie is hierbij ook van belang.
•	
Kwaliteit en betrouwbaarheid van
de ICT-infrastructuur: Hoe zorg je dat
de ICT-infrastructuur bijdraagt aan de
veiligheid en voldoende capaciteit heeft
om de explosief toenemende hoeveelheid
data te verwerken?
• O verige zaken: Hoe houd je rekening
met de juridische en ethische aspecten
en intellectueel eigendom?
Deze punten komen in een groot aantal
Fieldlabs terug. Ook voor de ICT-rand­voor­
waarden geldt: experimenteren is essentieel.
Op de thema’s data delen, software-ontwikkeling en cyber security worden drie specifieke
acties uitgevoerd. Deze activiteiten worden
vraaggestuurd en in nauwe samenhang met de
activiteiten in het Smart Industry programma
uitgevoerd en aangestuurd vanuit de stuurgroep Smart Industry. Intensieve interacties
met de Fieldlabs zijn nodig om de vraagstukken
die daar spelen te adresseren en op te lossen.
Ook moet goed worden samengewerkt met
de topsectoren. Hun ervaringen met ICT, het
recent opgericht ICT-team en de ervaring uit
de ICT-doorbraakprojecten moeten worden
meegenomen. Daarom is voorgesteld om
deze acties te organiseren in de vorm van een
ICT-doorbraakproject waarin de betrokken
partijen in publiekprivate samenwerking de
benodigde doorbraken in de randvoorwaarden
kunnen realiseren.

Vertrouwen
Bereidheid tot het delen van data in samenwerking – daarbij is vertrouwen belangrijk.

Zonder vertrouwen zullen partijen data niet
delen en ook de diagnose op afstand (cruciaal
voor Smart Industry processen) niet toelaten.

ACTIE 12

BIG DATA - BIG TRUST

Doel

Het doel is om het vertrouwen te vergroten dat nodig is bij het delen en gebruiken van
data die gegenereerd wordt door machines. Zonder vertrouwen zal informatie niet gedeeld
worden en zal de optimale winst niet worden behaald. Winst in productiviteit, in nieuwe
verdienmodellen en in efficiëntie in de ketens.

Doelgroep

Wetenschap, bedrijfsleven, overheid.

Acties

•	
Ontwikkeling van industriële data safe houses;

•	
Ontwikkeling van trusted info brokers die van ruwe data bruikbare meta data maken;

•	
Ontwikkeling van business modellen gebaseerd op het financieel waarderen van data:

wie profiteert van de data en hoeveel heeft men daar voor over?;

•	
Afspraken maken over borgen van kwaliteit, leveringsgaranties, standaarden, duidelijkheid

over authenticiteit en integriteit van data;

•	
Afspraken maken over privacy met aandacht voor privacy by design;

•	
Ontwikkeling van methoden waarmee bedrijven eigen specifieke kennis kunnen afschermen

en toch de betrokken data kunnen delen;
•	
Het ontwikkelen van de rol van een netwerkregisseur, die een sturende rol krijgt in de
genoemde processen.
Betrokken
Partijen

Bedrijfsleven, Nederland ICT, overheden, kennisinstellingen.

45

> ACTIEAGENDA
Ketensamenwerking in dynamische
netwerken
Er is een nieuwe generatie ICT nodig om de
netwerksamenwerking ondersteund door ICT
mogelijk te maken. Softwareontwikkeling is
de sleutel voor succes van Smart Industry.

Daar moet Nederland dus beter in zijn dan
andere landen. Dit vergt actie gericht op het
realiseren van kennisontwikkeling/R&D op
het gebied van ICT.

ACTIE 13

SOFTWARE ACTIE PLAN

Doel

Software is een sterk Nederlands exportproduct. Ook in het faciliteren van betrouwbare,
veilige machine tot machine-interactie, moet Nederland leidend zijn. Dat geldt ook voor het
beschikbaar maken van de juiste informatie op het juiste moment op de juiste plaats.

Doelgroep

Wetenschap, bedrijfsleven, overheid.

Acties

•	
Opstellen van een software onderzoeksprogramma, als onderdeel van Actie 7.

Betrokken
Partijen

Bedrijfsleven, Nederland ICT, overheden, kennisinstellingen.

46

Gericht op het ontwikkelen van wereldwijd leading software tools voor de industrie;
•	
Standaarden: zullen in de loop der tijd ook continu veranderen: daar moeten partijen
in netwerksamenwerking mee leren omgaan. Hiervoor is nodig:
- awareness creëren bij bedrijven door focus op interoperabiliteit;
- continue verandering vergt continue ontwikkeling van medewerkers.
•	
Interoperabiliteit: apparaten werken onderling samen en met mensen samen.
Hierdoor komt een gigantische hoeveelheid interacties tot stand. Zorgen voor een
goede onderlinge aansluiting van verschillende systemen is essentieel;
•	
Hyperconnectiviteit: door de sterke verbondenheid kan ook nieuwe afhankelijkheid
ontstaan binnen een keten. Creëer een platform voor bedrijven voor kennisuitwisseling
om inzicht te krijgen in onderlinge afhankelijkheden;
•	
Er wordt een werkgroep gestart met ICT-deskundigen (uit ICT-sector en uit maakbedrijven),
met ondernemers en met andere deskundigen, om samenwerking tussen de betrokken
groepen te vereenvoudigen.

Cyberveiligheid en betrouwbaarheid van
infrastructuren en Smart Industry systemen.
Veilige slimme industrie: producten worden
slimmer (meer software in de producten) en

productieprocessen worden ook buiten de
bedrijfsgrenzen aan elkaar gekoppeld.
Dat vraagt om cyber security in het product,
in het proces en in de keten.

ACTIE 14

CYBERSECURITY

Doel

Bouwen aan een robuuste en veilige ICT-infrastructuur die wereldwijd leading is.

Doelgroep

Bedrijfsleven, overheid, wetenschap.

Acties

•	
In het product: opstellen van praktische handreiking voor bedrijven hoe producten

Betrokken
Partijen

Bedrijfsleven, Nederland ICT, overheden, kennisinstellingen.

‘secure by design’ te maken. Workshops organiseren voor bedrijven hoe zij in het
ontwikkelproces security optimaal kunnen meenemen;
•	
In het proces: zorg voor praktische handreiking voor ondernemers hoe aandacht te geven
aan cyber security in de bedrijfsomgeving en productieprocessen, waaronder de onderlinge
afhankelijkheid in de productieketen. Ook is de inzet van ‘ethical hacking’ mogelijk;
•	
In de keten: inventariseer als overheid welke vitale ketens geraakt worden door
Smart Industry en waar koppelvlakken zitten;
•	
Voor overheid: focus op de eisen rond cyber security voor vitale sectoren die opdracht
geven om software in producten en processen te ontwikkelen;
•	
Voor industrie: creëer een online kennisplatform waar kennis over (wereldwijde)
standaarden, normen en best practices voor cyber security van Smart Industry wordt
gedeeld;
•	
Economische spionage: Smart Industries heeft ook tot doel export van producten
te vergroten. Dat maakt een industrie gevoelig voor economische spionage.
Voorlichting hoe te wapenen tegen buitenlandse spionnen (overheden/criminelen).

47

48

UITVOERING

5

ORGANISATIE

•	Taak van het forum: draagvlak creëren,

Om deze Smart Industry Actieagenda succesvol uit te voeren is een daadkrachtige aanpak
nodig, gedragen door bedrijven, kenniswereld
en overheid. De transitie naar een Smart Industry
is een zaak van lange adem; het zal vermoede­lijk
decennia vergen voordat Nederland een volledig
Smart Industry kent. Deze Actieagenda wordt
door de betrokken netwerkpartijen als een
programma van (vooralsnog) vier jaar uitgevoerd. Het programma heeft vooral als doel
de juiste randvoorwaarden te scheppen zodat
de partijen in het veld aan de slag gaan met
Smart Industry. Er moet een beweging op
gang komen. Er dient zoveel mogelijk te worden aangesloten bij en gebruik gemaakt van
de bestaande organisatie van de topsectoren,
het ICT-team en het Techniekpact. Het kabinet
moet als opdrachtgever voor het programma
fungeren. De uitvoering van de agenda kan als
volgt worden vormgegeven.
Forum Smart Industry
•	Het bedrijfsleven neemt het initiatief om
een Forum Smart Industry op te zetten.

stimuleren, verbinden, kennisuitwisseling,
gezamenlijkheid realiseren en knelpunten
hierin bespreekbaar en oplosbaar te maken.
Het forum is sparringpartner van het kabinet
en de stuurgroep.
•	Het forum is breed van opzet en wordt
gevormd met vertegenwoordigers uit de
betrokken partijen (bedrijfsleven, kennis­
wereld, onderwijs, sociale partners en
nationale en regionale overheid).
Stuurgroep
•	Het aansturen van de uitvoering van de
Actieagenda.
•	Stuurgroep inrichten met trekker (voorzitter
van het Forum) aangevuld met vijf leden die
verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van de
verschillende onderdelen uit de Actieagenda.
Programmabureau
•	Een klein bureau coördineert de uitvoering
van de Actieagenda en wordt aangestuurd
door de stuurgroep.
•	De partijen in de stuurgroep zorgen
voor bemanning en behuizing van het
program­mabureau.

Forum Smart Industry

Minister EZ
Opdrachtgever

Stuurgroep met trekker

Contactgroep
Internationaal

Omgeving
Topsectoren
ICT team
Techniekpact

Programmabureau
49

> UITVOERING
FINANCIERING
Het implementeren van Smart Industry in
de bedrijfsvoering en in de keten is in eerste
instantie een verantwoordelijkheid van
de bedrijven zelf. Bij de uitvoering van de
Actieagenda worden de bedrijven en andere
betrokken partijen ondersteund door nationale, regionale en internationale overheden,
waarbij een aantal (bestaande) financiële
instrumenten kan worden ingezet.
De uitvoering van Fieldlabs begint met het
commitment van het bedrijfsleven. Tegelijk is
duidelijk dat de transitie naar Smart Industry
om forse investeringen vraagt, die bedrijven
niet alleen kunnen dragen. Fieldlabs zijn van­
wege de brede opzet en de hoge investerin­gen
in faciliteiten, zoals proeffabrieken, moeilijk te
financieren. Het Team Smart Industry hecht er
echter zwaar aan snel te kunnen starten met
de Fieldlabs. Hier dienen de nationale en
regionale overheid ook financiële middelen
voor beschikbaar te stellen. De structuurfondsprogramma’s zijn daarbij uitstekend
geschikt voor het opzetten van de Fieldlabs.
Daarnaast roept het team het kabinet op om
het Toekomstfonds en de onderuitputting
van de sectorplannen in te zetten voor dit
programma. Tot slot is een financiële bijdrage
aan de uitvoeringsorganisatie noodzakelijk
om snel van start te kunnen gaan.

50

Voor de diverse actielijnen wordt een eerste
ruwe begroting opgesteld, die door de
Stuur­groep en het Programmabureau verder
moet worden uitgewerkt. Voor de hierboven
genoemde snelle start van de tien Fieldlabs
en de uitvoering ervan is een bedrag van
indicatief 60 tot 90 miljoen euro nodig, dat
privaat en publiek gefinancierd moet worden.

Indien instrumenten onvoldoende geschikt
blijken te zijn voor de Smart Industry Actie­
agenda, dan moet de overheid bezien of
die instrumenten daarop aangepast kunnen
worden. In elk geval zou de overheid kunnen bekijken of diensteninnovatie beter in
het instrumentarium in te passen is. Ook zal
er moeten worden overlegd met banken en
andere financiers over hoe gemakkelijker
financiering uit de markt kan worden gehaald.

INTERNATIONAAL EN REGIONAAL
Er zal nadrukkelijk samenwerking worden
gezocht met andere landen, zowel via bilaterale afspraken als in EU-verband. Specifiek
zal het Team Smart Industry investeren in
een structurele samenwerking met Duitsland,
bijvoorbeeld in de vorm van een gezamenlijke
werkgroep, samen te stellen uit leden van het
Forum Smart Industry en het Duitse platform
Industrie 4.0. Ook zal worden ingezet op de
diverse Europese programma’s als Interreg,
Horizon en het EIT. Het Nederlands voorzitterschap van de EU in 2016 kan worden benut om
Nederland Smart Industry in de internationale
spotlights te zetten. De Hannover Messe van
2015 is een mooi moment om Nederland weer
te presenteren aan de wereld.
Ook zal nauwe samenwerking worden gezocht
binnen de regio, onder andere via de ROM’s,
zodat de nationale en regionale prioriteiten
goed worden afgestemd en optimaal gebruik
wordt gemaakt van de uitvoeringskracht en de
kennis van de regio’s.

51

BIJLAGEN

52

BIJLAGE 1

AANPAK ACTIEAGENDA SMART INDUSTRY
PROJECTGROEP
Het Team Smart Industry is ondersteund door een
projectgroep met vertegenwoordigers van FME, EZ,
TNO, Nederland ICT, Kamer van Koophandel, VNO-NCW
en de Regionale Ontwikkelings­maatschappijen.
TAFELS
Het team heeft gewerkt met vier tafels. Deze tafels
hebben de volgende activiteiten en uitgevoerd:
Tafel 1: New Business
Met workshops, bedrijfsbezoeken, interviews en een
brede enquête zijn ruim 1.000 bedrijven bevraagd over
de Smart Industry ontwikkelin­gen. Er zijn zes regio­nale Smart Industry bijeenkomsten georganiseerd
en ver­schillende Smart Industry presentaties gegeven
op bijeenkomsten van derden. Hiermee zijn in totaal
650 ondernemers bereikt. Door de Kamer van Koop­
handel is een enquête uitgezet onder de bedrijven
van het Ondernemerspanel, doelgroep topsectoren
(CBS definitie). Er zijn 2.343 bedrijven benaderd, waarvan 484 (20%) de vragenlijst hebben ingevuld. Over
dit onderwerp zijn essays aangeleverd door lectoren,
hoogleraren en deskundigen.

Tafel 3: Skills
Gesprekken zijn gevoerd met het Platform Bèta
Techniek, Techniekpact Trekker, FNV, OCW en SZW.
Tevens is TNO Gezond Leven hierbij betrokken. Er zijn
in totaal drie expertmeetings geweest. Daarnaast zijn
er negen essays aangeleverd over dit onderwerp door
lectoren, hoogleraren en deskundigen.
Tafel 4: Supporting policies
Op basis van de workshops van Fieldlabvoorstellen
zijn de relevante onderwerpen geïdentificeerd.
Deze zijn in een ‘expertsessie ICT’ op randvoorwaarden getoetst en vervolgens uitgewerkt tot acties.
Tot slot is er een landelijke bijeenkomst geweest op
10 september 2014 in Amersfoort.
Dank aan alle organisaties die een bijdrage
hebben geleverd aan de totstandkoming van deze
Actieagenda. Deze zijn terug te vinden aan de
binnenzijde van de kaft.

Tafel 2: New knowledge
Er zijn vier Fieldlab sessies in Delft, Eindhoven,
Groningen en Enschede georganiseerd. Daarnaast
zijn er drie kenniskringen in Utrecht geweest met
ongeveer 25 hoogleraren en lectoren. Tevens hebben
deze hoogleraren een vragenlijst ingevuld met allerhand vragen ten aanzien van Smart Industry gerelateerde kennisvraagstukken.

53

BIJLAGE 2

INGEDIENDE FIELDLABS EN CENTRES OF EXPERTISE DIE VERBONDEN
KUNNEN WORDEN MET FIELDLABS
FIELDLABS

ORGANISATIE CONTACTPERSOON

Engineering Smart Secure Software

Verum Software Tools BV

Concept - Food and the Factory

Oost NV

Southwest Netherlands: Region of Smart Integrators

Fokker

RDM Smart Industry Zone

RDM Makerspace

Amsterdam Urban Field Lab

Technische Universiteit Delft

BigSense

Inteliments

Diagnose in één oogopslag

Innovation Quarter

SMART MAINPORT. Op weg naar een zichzelf organiserende
mainport In stand houden van kapitaalgoederen en kritieke
infrastructuur/ Praktijkproef GeoCamPro

Innovation Quarter

In stand houden van kapitaalgoederen en kritieke infrastructuur/
Praktijkproef GeoCamPro

BOM

Amsterdam Sports & Entertainments Lab

EMansion

Smart Device Development Lab for fast application
development of Advanced Smart Sensor Devices

Business Cluster Semiconductors
Netherlands

User Centered Internet of Things (IoT) Platform

Designlink

Factoried Gaming & Media

TNO

PRoFASI: Performance, Robustness, Flexibility in Automation for
Smart Industries

Technische Universiteit Eindhoven

First Time Right Engineering

Unit040

High Volume aerospace manufacturing

Fokker

Shore Support

NMT

Personalized Food

TNO

54

FIELDLABS

ORGANISATIE CONTACTPERSOON

Smart food & beverages industries

Dutch institute World Class Maintenance

Smart industry shipards

Dutch institute World Class Maintenance

Teclab / Fablab

Teclab

Synchromodaliteit

DINALOG

Cross-Chain Control Centers (4C)

DINALOG

Servicelogistiek

Gordian

Systems for HealthCare

LIOF

Internet of Things en Service Innovation

LIOF

Systems for Agro&Food

LIOF

3D Makerzone

Assembl3d

3D3Hoek

Innovation Quarter

Agri-Food Core Collaboration Eco-System, Precision Agriculture

Wageningen UR

Centres of Expertise
Centre of Expertise HTSM / ObjeXlab Additive Manufacturing

Centre of Expertise HTSM

Centre of Expertise HTSM / ObjeXlab Adaptive Robotics

Centre of Expertise HTSM

Centrum voor Innovatief Vakmanschap:
Coöperatie TechWise Twente U.A.

TechWise

Centre of Expertise HTSM/Green Tech Lab

Centre of Expertise HTSM

55

COLOFON
Team Smart Industry:
•	Ineke Dezentjé Hamming-Bluemink (voorzitter FME voorzitter team)
•	Wim Boomkamp (voorzitter college van bestuur Saxion)
•	Gerben Edelijn (CEO Thales)
•	Daan van Eijk (Professor Industrial Design Engineering
TU Delft en trekker Design Netwerk TKI CLIKCNL)
•	Jan Fransoo (Professor Operations Management and
Logistics TU/Eindhoven en lid topteam Logistiek)
•	Jac. Gofers (CEO Promolding)
•	Marc Hendrikse (CEO NTS-Group en lid topteam HTSM)
•	Bart Hogendoorn (voorzitter Nederland ICT en
Managing Director HP Nederland)
•	Rob Karsmakers (directeur Philips Drachten)
•	Guido Landheer (directeur Topsectoren en Industriebeleid,
Ministerie van Economische Zaken)
•	Cees Oudshoorn (directeur beleid VNO-NCW en
MKB-Nederland)
•	Arnold Stokking (directeur industriële innovatie TNO)
•	John Verbakel (vice president R&D Operational
Excellence Unilever)
•	Marco de Vos (managing director ASTRON en lector
Sensor Technology Hanzehogeschool)
Deze Actieagenda is het resultaat van de samenwerking tussen
vijf organisaties in de volgende projectgroep:
•	FME: Willie Berentsen, Kasper Buiting, Geert Huizinga,
Tara Kolk, Rien Smit
•	Kamer van Koophandel: Tom Bouws, Paul d’Hond
•	Ministerie van Economische Zaken: Herm van der Beek,
Maurits van Os, Sonja van der Poel-Breedeveld, Paul Tops,
Jelle Wijnstok
•	Nederland-ICT: Dirk van Roode
•	NOM (namens ROMs): Hans Praat
•	TNO: Tom van der Horst, Maurits Butter, Sophie Emmert,
Sanne Huveneers, Laura Seiffert, Claire Stolwijk
•	VNO-NCW: Thomas Grosfeld
Ontwerp: Raymakers Ontwerp, Inge Raymakers
Druk: Drukkerij Snep, Jos Peters
56

57

58

VMI Holland BV - Safan B.V. - Hotraco - Widontec B.V. - PicusLED bv - VMB Besturingstechniek B.V. - Anthura - NTS - ORTEC
- Alten - Wila B.V. - Ctsco - Astron, the Netherlands Institute for Radio Astronomy - Royal Roos - Inpaqt - Business Cluster
Semiconductors - ThyssenKrupp Materials Nederland B.V. - Centric - Van Zwieten Architecten - VDL - Beltech - STON WPS - Jislon BV - Form ICT - KIPP&Zonen - Demcon Advanced Mechatronics - NRK Federatie Nederlandse Rubber- en
Kunststofindustrie - Sanovo Technology Netherlands - NV Rewin - TradeCloud - Connexxion - SABIC - Reedijk - TNO - Dorset
Green Machines - Krohne - Nspyre - CAMPI Consortium - Verum Software Tools BV - Norma - VSL - Perspekt Studio’s B.V. Demcon - Target Imedia - EIZT - LUMC - Stork - High Tech NL - Design Academy - Hoveniersbedrijf Martin Buijtels - Rendisk
- Adviesbureau Langhout & Cazemier - Albar Industrie - Frencken - ICT automatisering - Alliander - Plaatwerken Deurne
BV - GreenQ - Holmatro - Deltalinqs - Priva - Saxion - Provincie Gelderland - Luinstra - i-Fabrica B.V. - Hogeschool Den
Haag - Qbengo Indoor Navigation - Festo Netherlands - Anton Tijdink Bedrijfstakschool - Boers & Co FijnMetaal Groep Systematic - AnyBridge M2M Solutions B.V. - Dorset ID - Vostal - DAF - Cordis - Rovecom - Demaco - Fokker - KPN - Hycos
B.V. - Medical Delta - Van Dijk Inpijn Engineering B.V. - IJmond Werkt! - Holst Centre - MTI Holland B.V. - Movements
Group B.V. - Gemeente Almere - Easy Factory - The Minimono Company - Open Design Aanpak B.V. - Nummeriek Centrum
Groningen CIG Centraal Staal - Z-tech Solutions B.V. - Metaalcenter Driessen B.V. - AQM International Consulting - Holland
lnstrumentation - Ondernemend Venlo - ECN - Leenders Consultancy - Kennispark Twente - Oliveira - Visser - Info.nl B.V. Haagse Hogeschool - Sentron - NOM - De Cromvoirtse - Microlan B.V. - HVC - Helotech - Yellax Engineering B.V. - Luminostix
- Technische Universiteit Eindhoven - Kiremko - Technische Universiteit Twente - Koppert-Cress - BZW - Open Advantage Eaton - IBM Nederland B.V. - Innovation Booster B.V. - Brunelco Electronic Engineering B.V. - European Services Innovation
Center Brussel - Damen Shipyards - Turpin Vision - CISCO - Gemeente Tilburg - Alten Mechatronics - CIV Techwise - Avans
Hogeschool - Westpoort - Philips - HU - RDM Campus - Reden - Sease - CD Leycom - ENAI - 3D project - Niverplast - Van
Berlo - Regio Twente - Handicare Stairlifts B.V. - Gemeente Westland - Services Valley - Big Data value centre - Technische
Universiteit Delft - Delfttoptech - ROC van Twente - GWC investments - Stedin - Additive lndustries - Smart Services
Hub - Dutch Optics Centre - Shell - Van der Hoornbuigtechniek - Gemeente Velsen - AMFI - Fachhochschule Bocholt
- BMA Ergonomics B.V. - Hogeschool Inholland - D.O.R.C. - Hogeschool Albeda - Bomacon B.V. - BOM - lrmato - Let’s
Work Zaanstad - Radboud - SSAB Swedisch Steel BV - Jalema - Stichting Hogeschool van Amsterdam - Datacenter Infra
Solutions - Oost NV - De Twentsche Courant Tubantia - Netherlands Organisation for Scientific Research - YES!Delft - Irmato
- Davicon Consultancy - Gemeente Haarlem - Hogeschool HAN - IHC Merwede Holding B.V. - Amsterdam Metropolitan
Solutions Institute - TechnoValley - ING - Parthos - Atmos - Rotterdam Partners - Delft Dimensions - West Consulting BV
- Meijer Plaatbewerking - TIOBE Software BV - IPS Technology - Bosch Scharnieren en Metaal - Service Logistics Forum
(SLF) - Bosal Nederland B.V. - CGI - Stenden Hogeschool - ArtEZ - Sitech - Gemeente Amsterdam - LEO - PI Nederland Watersnijtechniek Winterswijk - Zwaan Printmedia B.V. - Techniekagenda Haaglanden - Numdata B.V. - Brinkman - Mechanical
Engineering - HoV Ijmond - M/R/Services - Programmabureau RDM Port of Rotterdam - Ara Apparatenfabriek - Protospace
- RaadschapRutten - STODT - Prorail - Technomax - Wellantcollege - Mikrocentrum - Knook Vormgevers in Metaal B.V. DSV Solutions Holding B.V. - Havenbedrijf Rotterdam - Neways - Expertec - Photonic Cluster Nederland - Platform Beta
Techniek - Nederlands Instituut voor Lastechniek - Agrifirm - Makerbot - ADSE - The Hague Security Delta - Siemens Steinbeis University Berlin - Van Hall Larenstein - IPA Projects & Services B.V. - Cimpro BV - Fabrique - HamiltonRoche B.V.
- Gate2 - Universiteit Leiden - De Clercq Advocaten Notarissen - Gameon Fund - WTH Vloerverwarming - Royal Dahlman
- Summa college - Exact - Stichting Automotive Technology Centre - Hogeschool Amsterdam - Ingenieursburo DTAB Almende - Waterloo - Landre - Prezent - VALOLI B.V. - Zorg voor Innoveren - Van Lente Systeemintegratie B.V. - Espero
B.V. - Van Frankenhuizen - TLN - Almi Machinefabriek Vriezenveen B.V. - NMT - Naaykens luchttechnische apparatenbouw
- S&T Science and Technologie B.V. - Nova College - EPLAN Software & Services B.V. - Panteia B.V. - Greenmax - Wolter
& Dros - Arbin care - Tobroco - The House of Technology - Kenteq Kenniscentrum - Media park Hilversom Amsterdam
economic Board - Marel Stork Poultry Processing B.V. - Tuman bedrijfsadvies - Hydrographic and Marine Consultants B.V.
- NKL - Hittech Group B.V. - Metallure B.V. - Rovecom - ZIUT B.V. - TYCO - T-Xchange - CLT Metal Service B.V. - Inteqnion
B.V. - Stahlo Stahlservice GmbH - Inspiro B.V. - Techalive - GE - SonDutch - Merford - Menken Food Service Logistics BV Gordian - Ultimaker - Designlink - Randstad uitzendbureau - Creavast B.V. - Nuon - DH Industries BV - It’s OWL - GL precsion
- Graafschap College - Zuidvleugel - TOPIC Embedded Systems B.V. - Addit - Kusters Engineering b.v. - Provincie Limburg
- Demokwekerij Honselersdijk - APPM Management Consultants - Uniballast - CoE TechforFuture - Fontijne Grotnes B.V.
- ACI - Applikon Biotechnology B.V. - FUJIFILM - Emasion - Océ Technologies - MILabs - InnovationQuarter - Vendinova
Vending Solutions BV - Gilde Opleidingen - IMEC - I.T.M. (Industriële Toelevering Metaal) B.V. - Orion engineering Albert van Dorssen - Ten Cate - IACT B.V. - VNO-NCW - Anatech B.V. - Rewaho - IMS International - Mark Global B.V. AWL - K+V - Smart Bending Factory - Van Tongeren-Kennemer B.V. - Evalan B.V. - Stipo - KEC - BENG - Stichting MKB
Amsterdam - Rotterdam Community Solutions - Teclab - Frank Kramer Advies - BT Machinery Rental B.V. - I-Optics - Timmers
Machinebouw - DI-WCM - KxA - CLICKNL|DESIGN - Clean Tech, Gemeente Rotterdam - Internetwerk Nederland B.V. Fri-Jado - Taam Techniek - Dutch lnstitute of World Class Maintenance - Esaote - DSM - Grunewald - Alphatron - Economic
Board Amsterdam - Cropeye - FOM - Staja - Koning & Hartman - Avag - Provincie Noord-Holland - Metach - Gemeente
Gouda - ABO Broodsnijmachines - Ready for the Crowd - Idesign - Sublean - Atec Aanhangwagens BV - Hogeschool
Rotterdam - CNC Consul - Smitsair - Automotive OEM - Design United - Damhuis - Bonnekamp B.V. - National instruments
- UPC Nederland Business B.V. - Djinndata - Numac Nederland BV - Delft Robotics Enterprise - Certhon - Smoose

Be smart, ga naar www.smartindustry.nl
of stuur een e-mail naar info@smartindustry.nl

www.smartindustry.nl