Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

21 501-33

Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie

Nr. 182

BRIEF VAN HET MINISTER VAN VERKEER EN WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 26 september 2008
Het SESAR project (Single European Sky ATM Research) vormt één van
de pijlers van het Single European Sky II pakket, waarmee de Europese
Commissie de prestaties van de luchtvaart op het gebied van luchtruimcapaciteit, veiligheid, efficiëntie en milieu in Europa verder wil verbeteren.
Over de andere hoofdbestanddelen van het SES-II pakket heeft de Kamer
reeds een tweetal BNC-fiches ontvangen:
– het voorstel tot wijziging van de SES I verordeningen uit 2004 (het
regelgevend kader voor de realisering van het gemeenschappelijk
luchtruim in Europa);
– het voorstel tot wijziging van de EASA (European Aviation Safety
Agency) verordening met nieuwe bevoegdheden voor het Agentschap
op het gebied van luchtverkeersdienstverlening en luchthavens.
Met deze brief wil ik u informeren over afronding van de definitiefase van
het SESAR-project en de overgang naar de ontwikkelingsfase, mede met
het oog op de discussie die hierover zal worden gevoerd in de Transportraad van 9 oktober 2008.
SES-II en SESAR
Het luchtverkeersleidingsysteem (ATM) zorgt voor een veilige en vlotte
organisatie van het luchtverkeer in ons luchtruim. Het omvat niet alleen
de luchtverkeersleiding, maar ook een reeks andere diensten, zoals meteorologie, communicatie-, navigatie- en plaatsbepalingsdiensten. Momenteel begeleidt het Europese ATM-systeem ongeveer 28 000 commerciële
vluchten per dag en daarnaast nog een breed gamma aan ander verkeer.
Het tweede Single European Sky pakket (SES-II) bevat onder meer
concrete voorstellen voor de introductie van bindende prestatiedoelstellingen voor verleners van luchtnavigatiediensten en uitbreiding van de
bevoegdheden van het Europees Agentschap voor de Luchtvaartveiligheid (EASA) op het terrein van het beheer van het luchtverkeer en luchthavens. Het SESAR is de technologische component van het SES-II pakket.
Het project beoogt technologische harmonisatie en innovatie van de

KST122709
0809tkkst21501-33-182
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 21 501-33, nr. 182

1

huidige luchtverkeersleidingsystemen in Europa te realiseren. Aldus
zouden aanzienlijke kostenbesparingen moeten worden gerealiseerd,
wordt de capaciteit vergroot (verdrievoudigd) en nemen de betrouwbaarheid en veiligheid van het luchtverkeer toe. Bovendien kan SESAR
bijdragen aan een vermindering van de impact die vluchten hebben op
het milieu (10% reductie van de negatieve milieueffecten).
Opzet en organisatie van het SESAR-project

1. Definitiefase (2004–2008)
Deze fase is in mei 2008 afgerond met het SESAR Masterplan1. In dit
Masterplan wordt aangegeven welke concrete acties, maatregelen en
onderzoeken op technisch/operationeel gebied in de ontwikkelingsfase
nodig zijn om in 2020 tot een veilig en efficiënt Europees luchtverkeersleidingsysteem te komen. De kosten van de definitiefase (€ 60 mln) zijn
gedragen door Eurocontrol2 en de Europese Gemeenschap. Deze fase is
uitgevoerd door een consortium bestaande uit vertegenwoordigers van
luchtvaartmaatschappijen, luchtverkeersdienstverleners en luchthavens.
Vanuit Nederland hebben LVNL, KLM, AAS (Schiphol) en NLR deelgenomen.
2. Ontwikkelingsfase (2009–2013)
In deze fase worden de basistechnologieën uit het SESAR Masterplan
ontwikkeld en gevalideerd. Daartoe is een Gemeenschappelijke Onderneming (GO) opgericht, met de Europese Gemeenschap en Eurocontrol als
stichtende leden. De GO wordt bestuurd door een Raad van Bestuur en
een uitvoerend directeur. De kosten van deze fase zijn begroot op € 2,1
miljard, gelijkelijk te verdelen over de Gemeenschap3, Eurocontrol en
deelnemende sectorpartijen.
3. Implementatiefase (2014–2020 e.v.)
De implementatiefase betreft de feitelijke installatie van nieuwe systemen
en de algemene invoering van daarmee verbonden functionaliteiten, bij
zowel de luchtverkeersdienstverleners als de luchtvaartmaatschappijen en
de aanpassing van luchtvaartuigen. Uit de voorlopige kostenraming in het
SESAR Masterplan kan worden opgemaakt dat implementatie van het
project circa € 30 miljard aan investeringen zal vergen. Overigens dient te
worden benadrukt dat zonder het SESAR-project de totale uitgaven voor
verbeteringen in de Europese ATM systeem naar verwachting nog veel
hoger zouden uitpakken. De in het Masterplan opgenomen geschatte
uitgaven voor implementatie van het project is een optelsom van de
vereiste investeringen van individuele luchtvaartmaatschappijen, verleners van luchtvaartnavigatiediensten, militaire organisaties en luchthavens van alle EU lidstaten. Voordat de implementatiefase kan worden
opgestart dient de Raad zich te kunnen uitspreken over de geboekte resultaten in de ontwikkelingsfase. Ook zal de Raad zich dan moeten buigen
over de uitgewerkte plannen voor de implementatiefase en de financiële
onderbouwing daarvan. De Commissie moet regelmatig verslag uitbrengen aan het Europees Parlement en de Raad over de voortgang van het
project.
Huidige stand van zaken
1

Het masterplan is te vinden op
http://www.sesar-consortium.aero
2
Eurocontrol is een civiele en militaire intergouvernementele organisatie waarvan 38
Europese landen lid zijn. Ze richt zich op het
ontwikkelen van een Europees Air Traffic
Management (ATM) systeem.
3
Waarvan € 350 miljoen ten laste van het
zevende Kaderprogramma en € 350 miljoen
ten laste van het TEN-T programma.

Met de inwerkingtreding van de Raadsverordening (EC) no 219/2007 in
februari 2007 werd de oprichting van de gemeenschappelijke onderneming een feit. Na de benoeming van de uitvoerend directeur (oktober
2007) is met voortvarendheid gewerkt aan het opzetten van de SESAR
projectorganisatie voor de uitvoering van de ontwikkelingsfase van
SESAR. Er zijn 15 kandidaten uit de Europese luchtvaartsector geselecteerd, met wie onderhandelingen zijn gestart over hun deelname aan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 21 501-33, nr. 182

2

Raad van Bestuur. Voor het eind van 2008 moeten de financiële toezeggingen die de betrokken kandidaat-leden inmiddels hebben gedaan, zijn
vastgelegd in de vorm van bindende overeenkomsten.
Op basis van het SESAR Masterplan zal de Transportraad in oktober 2008
een besluit nemen over de start van de ontwikkelingsfase van het SESAR
project. De Raad zal daarbij de Commissie verzoeken dit plan nader uit te
werken, waarbij met name de samenhang met de overige onderdelen van
het SES-II pakket een belangrijk punt van aandacht is. De Commissie
streeft ernaar om de nadere uitwerking van het SESAR Masterplan eind
maart 2009 aan de Raad voor te leggen.
Nederlandse positie
Ik ben verheugd dat het SESAR Masterplan onlangs door het consortium
is opgeleverd. Dit Masterplan vormt een belangrijke stap voorwaarts. Het
plan geeft op transparante wijze inzicht in de belangrijke onderzoeksvraagstukken en de stappen die moeten worden genomen voor de implementatie van het plan. Dankzij dit project hebben alle belanghebbende
partijen uit alle onderdelen van de Europese luchtvaartwereld overeenstemming bereikt over de ATM ontwikkelingen die noodzakelijk zijn om
het hoofd te kunnen bieden aan de uitdagingen die in de toekomst aan het
luchtverkeer worden gesteld. Er bestaat zodoende aanzienlijk draagvlak
voor de vervolgfasen en het is belangrijk om dit momentum optimaal te
benutten.
Militaire betrokkenheid bij het project is een belangrijke voorwaarde voor
de succesvolle implementatie van het SESAR project. Kritisch punt bij de
verdere uitwerking van SESAR is echter in hoeverre er voldoende financiële middelen in het kader van nationale veiligheid en defensie zullen zijn
voor de noodzakelijke investeringsbijdrage van militaire zijde gedurende
de implementatiefase, mede bezien in het kader van toekomstige bedrijfsmatige vervangingen. Uitkomsten van een uit te voeren Europese kostenen batenanalyse voor de militaire luchtvaart dienen hierbij te worden
meegenomen.
De innovatie van het ATM systeem vormt een belangrijk element in de
besprekingen over de ontwikkeling van Schiphol tot 2020 aan de Tafel van
Alders tussen alle betrokken partijen. Voor de afhandeling van het
toekomstig verkeer in het Nederlands luchtruim is het noodzakelijk om
aan te sluiten bij de nieuwe concepten uit het SESAR project. De sector zet
in op een geleidelijke transitie tot 2020, in lijn met de implementatie van
de resultaten uit de ontwikkelingsfase van het SESAR project.
Vanuit mijn perspectief zijn in de besluitvorming over de start van de
ontwikkelingsfase van het SESAR project de volgende voorwaarden van
doorslaggevend belang:
– de ontwikkelingsactiviteiten van het project beginnen pas nadat de
onderhandelingen met de sectorpartijen over hun lidmaatschap tegen
het einde van 2008 succesvol zijn afgerond;
– de GO dient te beschikken over een duidelijke procedure voor het
beheer van de risico’s die aan het project verbonden zijn;
– de Commissie zal moeten rapporteren over de maatregelen die
worden genomen om deze risico’s te ondervangen.
Deze punten zijn mede op aandringen van Nederland inmiddels opgenomen in de Raadsresolutie die in oktober in de Raad zal worden vastgesteld.
De minister van Verkeer en Waterstaat,
C. M. P. S. Eurlings

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 21 501-33, nr. 182

3