Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

31 936

Luchtvaartbeleid

Nr. 662

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 20 september 2019
De vaste commissie voor Defensie heeft op 4 september 2019 overleg
gevoerd met mevrouw Visser, Staatssecretaris van Defensie, over:
– de brief van de Staatssecretaris van Defensie d.d. 7 juni 2019
inzake besluit tot toepassing van de Rijkscoördinatieregeling
ten behoeve van het project militair radarstation Herwijnen
(Kamerstuk 31 936, nr. 637).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de commissie,
Aukje de Vries
De griffier van de commissie,
De Lange

kst-31936-662
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

1

Voorzitter: Aukje de Vries
Griffier: Mittendorff
Aanwezig zijn acht leden der Kamer, te weten: Belhaj, Bosman, Diks, Van
Helvert, Karabulut, Kerstens, Voordewind en Aukje de Vries,
en mevrouw Visser, Staatssecretaris van Defensie.
Aanvang 13.30 uur.
De voorzitter:
Goedemiddag. Welkom allemaal bij het algemeen overleg van de vaste
commissie voor Defensie over het project militair radarstation Herwijnen.
Dit is het eerste overleg na het zomerreces, dus iedereen is weer fris en
fruitig. We hebben afgesproken dat er maximaal vier minuten spreektijd
per partij zal zijn. Ik wil afspreken om drie interrupties in de eerste en
tweede termijn te doen. Dan kijken we even hoever we komen.
Het woord is aan mevrouw Karabulut van de SP.
Mevrouw Karabulut (SP):
Dank u wel, voorzitter. Als je via de A2 van Amsterdam naar Herwijnen
rijdt, de snelweg af gaat en een paar rotondes oversteekt, waan je je in
een vreedzaam, gastvrij polderdorp in de Betuwe. Een hechte gemeenschap van een paar duizend mensen; het straalt rust uit. Toch voeren de
Herwijners samen met bewoners van omliggende dorpen een strijd, een
strijd tegen Defensie. Of beter gezegd: Defensie voert die strijd op. De
Staatssecretaris heeft het zwaarste middel uit de kast gehaald en wil met
een beroep op de staatsveiligheid via de zogenoemde Rijkscoördinatieregeling de gemeenteraad en de bewoners overrulen door plaatsing van
een militair radarstation, de SMART-L, in Herwijnen. In de buurt staat al
een radartoren van het KNMI, misschien beter bekend als buienradar.nl.
De Staatssecretaris is van mening dat ze de gemeente moet overrulen
vanwege de nationale veiligheid. Maar nationale veiligheid begint
natuurlijk bij de bewoners van onze steden en dorpen zelf. Veiligheid
begint met gezondheid. Waarom doet Defensie zoals het doet? Waarom
meent de Staatssecretaris een besluit van de gemeenteraad en het college
van B en W, alsmede de grote zorgen over veiligheid en gezondheid van
de bewoners opzij te kunnen schuiven om het besluit inzake een militair
radarstation erdoor te kunnen drukken? Is de Staatssecretaris bereid de
noodtoestand, de Rijkscoördinatieregeling, in te trekken? Waarom heeft
de Staatssecretaris, kennende het besluit van de gemeenteraad en de
grote zorgen en omstandigheden waarin bewoners leven, dit paardenmiddel uit de kast gehaald?
Voorzitter. Bij een deugdelijk bestuur hoort niet alleen dat je de lokale
democratie serieus neemt, maar ook dat je onderzoek doet naar alternatieven. Waarom is er helemaal niets bekend over alternatieve locaties om
de radarinstallatie te plaatsen? Is er wel gekeken naar alternatieve
locaties? Is de Staatssecretaris het met mij eens dat, gezien de grote
onrust en de slordige gang van zaken, er gezocht moet worden naar een
alternatieve locatie? Ik krijg daarop graag een reactie.
Dat brengt mij op de vragen over de gevolgen die de plaatsing van deze
radarinstallatie op de gezondheid van omwonenden zal hebben. Defensie
heeft ons en de bewoners er nochtans niet van kunnen overtuigen dat
plaatsing van de installatie door straling geen negatieve gevolgen zal
hebben op de lange termijn voor de bevolking. Want er staat al een radar,
die van het KNMI. Nederland hanteert lagere stralingsnormen dan de EU.
Er is ook nog eens veel scheepvaart. Alles bij elkaar opgeteld en gegeven
het gebrek aan deugdelijk onderzoek kan het negatieve gevolgen hebben.
Dat is de grootste zorg. Die zorgen zijn heel begrijpelijk. Wat gaat deze
radarinstallatie, de SMART-L, eigenlijk allemaal doen? Wat is de functiona-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

2

liteit? Wordt zij onderdeel van het Amerikaanse raketschild tegen
ballistische raketten? Wordt ze gekoppeld aan de SMART-L-radar op de
marineschepen? Zou het dorp daarmee doelwit kunnen worden van een
vijandige aanval?
Is de Staatssecretaris bereid om een second opinion te vragen naar de
stralingseffecten op de volksgezondheid? Is de Staatssecretaris bereid
onderzoek te doen naar de cumulatieve effecten van de straling? De
radarinstallatie valt onder de zwaarste milieucategorie 6, waarbij een
milieueffectrapportage uitgevoerd zou moeten worden. Dat is niet
gebeurd. Is de Staatssecretaris hiertoe bereid?
Voorzitter. Als laatste verzoek ik de Staatssecretaris met klem een dikke
streep te zetten door de Rijkscoördinatieregeling. Het tot nu toe geleverde
krijgt een onvoldoende; het huiswerk moet over.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is het woord aan de heer Kerstens van de PvdA.
De heer Kerstens (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. Afgelopen maandag was ik in het fraaie Herwijnen
in de Betuwe, de boomgaard van Nederland, een dorpje van nog geen
3.000 mensen. Defensie dacht eroverheen te kunnen walsen om even snel
een nieuwe radartoren neer te zetten, in de buurt van een radartoren van
het KNMI, die even verderop al staat, in een gebied dichtbij de Waal,
zowat de drukst bevaren rivier in Europa, waar al heel veel straling van
binnenvaartschepen is, met een procedure die tekenend is voor Defensie.
Ik heb het al vaker gezegd: nog nooit heb ik het zo vaak over cultuur
gehad als sinds ik woordvoerder defensie ben. In de cultuur bij Defensie
wordt iets eigenlijk nooit gezien als een probleem dat je samen oplost,
maar als een strijd die je moet winnen, een strijd waarin veel, zo niet alles
soms, geoorloofd is, van het verzwijgen van zaken via het vertellen van
regelrechte leugens tot het opzijzetten van de lokale democratie, door van
iedereen naar wie je zou kunnen luisteren, juist niet te luisteren naar de
mensen in wier achtertuin dat ding straks komt te staan: de inwoners van
Herwijnen.
Het meest tekenende voorbeeld is wat mij betreft de gecreëerde mist over
de milieucategorie waaronder de radartoren valt. Die categorie geeft de
belasting voor mens en milieu aan in de omgeving. Anders dan eerst
werd gesuggereerd, valt de nieuwe radartoren niet onder categorie 3
maar onder categorie 6. Misschien zeggen die cijfertjes niet zo veel, maar
het betekent dat je het qua belasting niet hebt over iets wat vergelijkbaar
is met bijvoorbeeld een zwembad, maar iets wat je moet vergelijken met
een kerncentrale. Als klap op de vuurpijl bedenkt Defensie zich, als het
allemaal niet appeltje-eitje blijkt te zijn, dat het de zogenaamde Rijkscoördinatieregeling uit de kast trekt. Daarmee wordt – ik zei het net al – de
lokale democratie opzijgezet, wordt de stem niet gehoord van de mensen
die er nou juist het meest bij gebaat zijn dat hun stem wél wordt gehoord.
In andere woorden heet dat ook wel: het veranderen van de spelregels
tijdens de wedstrijd. Dat zou je niet moeten doen.
Voorzitter. Vorig jaar, toen het om de nieuwe plannen met de vliegbasis
Gilze-Rijen ging, heb ik een motie ingediend waarmee ik Defensie opriep
om zich tegenover omwonenden van militaire terreinen als een goede
buur te gedragen. Die motie is toen zo goed als unaniem door de Kamer
aangenomen. De Staatssecretaris gaf toen ook aan dat ze haar ging
uitvoeren. Dat was een motie waarin ik Defensie opriep om in overleg met
de buren, om het zo maar te zeggen, tot een gedragen oplossing te
komen, een oplossing die juist bij hen op draagvlak kan rekenen. Maar het
lijkt erop dat Defensie een slecht geheugen heeft, want in deze zaak is van
het je gedragen als een goede buur en van overleggen om samen tot een
gedragen oplossing te komen, maar bitter weinig terug te vinden. Dat kan
niet, wat mij betreft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

3

Daar doet het bliksembezoek van de Staatssecretaris van afgelopen
vrijdag weinig aan af. Natuurlijk, de excuses waren op hun plek en er was
beweging als het gaat om het onderzoeken van de unieke situatie in
Herwijnen, waar straks sprake zou zijn van meerdere forse stralingsbronnen. Ook was er beweging in het kijken naar andere mogelijk locaties.
Die bewegingen zijn terecht, maar als ik de reacties van de mensen uit
Herwijnen afgelopen maandag en eigenlijk ook de weken daarvoor
beluister, is het toch «too little, too late» en zou die toren er niet moeten
komen. Daar sluit de Partij van de Arbeid zich bij aan.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is het woord aan de heer Voordewind van de
ChristenUnie.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dank u wel, voorzitter. In 2006 koopt Defensie alvast een stuk grond in
Herwijnen. Per ongeluk stuit een lokale makelaar op een aangekondigde
wijziging van het bestemmingsplan. Meteen ontstaan er vragen over de
mogelijke gezondheidsrisico’s bij de raadsleden. Er worden drie briefings
aan de bewoners gegeven door Defensie. Er wordt onderzoek gedaan
naar de stralingseffecten. Het onderzoek van Thales mag alleen in het
stadhuis worden ingezien. De mobieltjes moeten worden ingeleverd en er
mogen geen aantekeningen worden gemaakt. Tijdens de informatiebijeenkomst wordt een nogal smalende opmerking gemaakt over de straling, die
de radar moet relativeren. Aanwezigen verklaarden achteraf dat men de
indruk had dat men tegen een muur zat aan te praten. De informatie is
soms tegenstrijdig: radars kunnen wel en dan weer niet verstoord worden
door windmolens en de richtafstand is 1.500 meter, terwijl Herwijnen op
800 meter afstand ligt. Er staat al een radar van het KNMI. Er is een
milieueffectrapportage nodig bij de wijziging van het bestemmingsplan,
maar als er een rijksinpassing komt, dan is die MER mogelijk niet nodig.
Dat zijn genoeg onduidelijkheden om hier alsnog opheldering over te
krijgen in dit debat.
Voorzitter. Ik kom tot de volgende vragen. Het is goed dat de Staatssecretaris afgelopen vrijdag het gesprek is aangegaan. Ik heb grote waardering
daarvoor. Ik heb ook de uitkomsten ervan gezien, maar ik heb toch nog
specifieke vragen aan de Staatssecretaris. Voor het radarstation gold en
geldt volgens de VNG milieucategorie 6. Dat is de hoogst mogelijke
categorie – collega’s hebben er al over gesproken – die geldt voor
olieraffinaderijen, voor kerncentrales en voor Tata Steel. De richtlijn is dat
je zoiets op minstens 1.500 meter moet plaatsen vanwege milieugevoelige
bestemmingen. Waarom vermeldt de brief van de Staatssecretaris van
7 juni dit niet? Welke uitzonderingsgronden ziet de Staatssecretaris om
hiervan af te wijken? De aangekondigde locatie waar de radar moet
komen te staan ligt op 800 meter afstand van de dorpsrand, met nog
boerderijen ertussen. Vindt de Staatssecretaris dit verantwoord? Waarom
kan daar volgens haar van afgeweken worden? Was dit eigenlijk bekend
voor de aankoop van het terrein? Waarom is er tot nu toe geen milieueffectrapportage uitgevoerd?
Volgens de producent van de radarinstallatie, Thales, zou het gebied
binnen een straal van 300 meter niet veilig zijn. Ik heb signalen gekregen
dat er zelfs binnen die 300 meter nog een of twee boerderijen zouden
liggen. Wat gebeurt er dan met die boerderijen? Kan de Staatssecretaris
daar iets over zeggen? Zijn er alternatieve locaties die wel op voldoende
afstand van het dorp liggen? En waarom eigenlijk geen hogere radartoren
op de huidige plek, bij Nieuw-Milligen? Ik begrijp dat die in een kuiltje ligt.
Als men die iets zou verhogen, dan zou dat effect toch teniet gedaan
kunnen worden?
Over de gezondheidsrisico’s blijft de informatie ook vaag: «met de kennis
van nu zouden er geen schadelijke gevolgen te verwachten zijn», «veilig,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

4

want binnen de normen» en «de langetermijneffecten zijn nog niet
bekend». Daarom begrijp ik ook best dat de mensen in Herwijnen niet
gerustgesteld zijn. Begrijpt de Staatssecretaris dat ook?
Volgens het RIVM is er trouwens in elk geval een statisch verband tussen
laagfrequente elektromagnetische straling en het vóórkomen van de
ziekte ALS, zo lezen we in het laatste rapport van het RIVM. Dat komt in de
buurt van Herwijnen relatief veel vaker voor dan in de rest van Nederland:
36% meer. Zijn dit niet allerlei signalen die de Staatssecretaris toch achter
de oren doen krabben? Klopt het trouwens dat Nederland minder strenge
normen voor elektromagnetische velden aanhoudt dan veel andere
landen in Europa? Worden die normen in Nederland binnenkort ook
bijgesteld? Is de Staatssecretaris bereid om onderzoek te doen naar de
cumulatieve effecten van alle stralingsbronnen in het gebied, inclusief de
KNMI-radar en de 120.000 schepen die daar jaarlijks langskomen? Is de
Staatssecretaris ook bereid om dat onderzoek door het RIVM uit te laten
voeren in plaats van door TNO? Ik begrijp namelijk dat dat de bedoeling
is. En is de Staatssecretaris ook bereid om hier de GGD bij te betrekken?
De voorzitter:
Wilt u gaan afronden?
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Voorzitter. Dan misschien de belangrijkste vraag: kan de Staatssecretaris
hier verklaren dat er geen schop in de grond gaat, totdat precies duidelijk
is wat nou de cumulatieve stralingseffecten zijn en wat de mogelijke
alternatieve locaties zouden kunnen zijn? Ik hoor daar graag een bevestigend antwoord op van de Staatssecretaris.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is het woord aan de heer Van Helvert van het CDA.
De heer Van Helvert (CDA):
Dank u wel, voorzitter. Op 30 augustus jongstleden heeft de Staatssecretaris een gesprek gehad met de burgemeester en wethouder over het
radarstation in Herwijnen. De burgemeester heeft in dit gesprek zijn
zorgen geuit over de maatschappelijke onrust die is ontstaan. In het
gesprek werd ook duidelijk dat men na het laatste contact, in december
2018, met verschillende beelden uiteen is gegaan. Defensie is zich toen
gaan voorbereiden op een inpassingsprocedure, maar het college voelde
zich in het voorjaar van 2019 overvallen door de planning van het
voorgenomen herinpassingsbesluit. In het gesprek afgelopen week is
afgesproken om de procedure zorgvuldig te voeren en de communicatie
te verbeteren. Dat is natuurlijk een goede afspraak.
De CDA-fractie stelt nu het volgende voor, om die zorgvuldige procedure
ook af te zekeren. Eén. Voordat er ook maar één schop de grond ingaat,
wachten we de onderzoeksresultaten van TNO af. Als blijkt dat hier ook
maar iemand ziek van kan worden, dan kunnen we niet bouwen. Twee.
Voordat er ook maar één graafmachine wordt aangezet, bespreekt de
Staatssecretaris de uitkomsten met de gemeenten, zodat ook zij hun
vragen nog kunnen neerleggen. Drie. Voordat het eerste afzetlint wordt
gespannen, communiceert Defensie met de gemeenten over hun interne
onderzoek naar een eventuele alternatieve locatie binnen het gebied, zoals
dat ook in het gesprek door de Staatssecretaris is toegezegd.
Onze vragen aan de Staatssecretaris zijn dan ook de volgende. Eén. Kunt
u garanderen dat er geen schop de grond ingaat, voordat TNO z’n
onderzoeksresultaten heeft gepresenteerd? Twee. Kan de Staatssecretaris
verzekeren dat voordat er een graafmachine wordt gestart, de uitkomsten
van het onderzoek worden besproken met de gemeenten, zodat zij hun
vragen beantwoord zien? Drie. Kan de Staatssecretaris toezeggen dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

5

voordat er één afzetlint wordt gespannen, Defensie met de gemeenten het
interne onderzoek naar een eventuele alternatieve locatie bespreekt?
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is het woord aan mevrouw Belhaj van D66.
Mevrouw Belhaj (D66):
Voorzitter, dank. Er zullen een aantal herhalingen in mijn betoog zitten,
maar dat is alleen maar positief, want er is een bepaalde eensgezindheid.
Voorzitter. Ik denk dat het in de eerste plaats goed is dat, op initiatief van
de SP, de ChristenUnie en met steun van ons, dit debat vandaag plaatsvindt. Soms gebeurt het dat zoiets doorgaat en al bijna in de Eerste Kamer
ligt. Het is, denk ik, goed dat we hier vandaag met zijn allen toch nog
uitgebreid over spreken.
Voorzitter. Laat ik beginnen bij het begin: Defensie heeft in maart 2016 het
terrein bij Broekgraaf 1 in Herwijnen aangekocht, met de bedoeling daar
een nieuw militair radarstation te realiseren. Het oude radarstation in
Nieuw-Milligen is immers dringend toe aan vervanging. Op dezelfde
locatie in Herwijnen was er tot 2012 een radarstation van Luchtverkeersleiding Nederland gevestigd.
Voorzitter. Militaire radarstations zijn van nationaal belang. Een goede
landelijke radardekking is essentieel, omdat daarmee ons luchtruim wordt
bewaakt. Het belang hiervan wordt door niemand betwist. Toch stemde de
gemeenteraad unaniem tegen de komst van het nieuwe radarstation.
Maar waarom eigenlijk?
Voorzitter. De gemeenschap in Herwijnen heeft terecht bezwaren tegen de
komst van het nieuwe radarstation. Ik loop langs twee lijnen de bezwaren
door, en zal de Staatssecretaris vragen om daarop te reageren.
Allereerst het proces rondom het plan om een nieuw radarstation in
Herwijnen realiseren. Hoe kan het dat Defensie meerdere malen bijeenkomsten organiseert, maar de onrust alleen maar toeneemt? Bewoners
voelen zich niet serieus genomen en zijn onvoldoende geraadpleegd. Zo
moesten bewoners hun mobieltjes inleveren – mijn collega refereerde er
ook al aan – voor een openbare bijeenkomst waarvan de notulen de
volgende dag aan aanwezigen werd gemaild. Ook moesten bewoners bij
het inzien van een zogenaamd «geclassificeerd rapport» hun mobieltjes
inleveren en mochten ze het rapport onder strenge voorwaarden inzien,
terwijl dat een rapport betrof dat eerder nog gewoon online heeft gestaan
en eigenlijk helemaal niet geclassificeerd blijkt te zijn. Mijn vraag aan de
Staatssecretaris is: wie is precies verantwoordelijk geweest voor de
uitvoering van dit soort praktijken? Graag een reactie.
Voorzitter. Dan inhoudelijk. De radarinstallatie valt inderdaad onder
milieucategorie 6, de hoogst mogelijke milieucategorie, die ook geldt voor
kerncentrales en olieraffinaderijen, terwijl het bestemmingsplan maximaal
milieucategorie 3 toestaat. Dit heeft gevolgen. Milieucategorie 6 kent een
richtafstand van 1.500 meter ten opzichte van milieugevoelige bestemmingen. Graag een reactie van de Staatssecretaris. Klopt het dat een
milieueffectrapportage, die op basis van deze milieucategorie zou moeten
worden uitgevoerd, niet is uitgevoerd? Verder blijkt uit het rapport van
Thales, de producent van de radarinstallatie, dat het niet duidelijk is wat
de status is van het gebied in een straal van 300 meter rondom de
radarinstallatie. Thales noemde dat gebied onveilig. Graag een reactie.
Ook vraag ik de Staatssecretaris of zij gedegen onderzoek heeft gedaan
naar alternatieve locaties. Zo ja, dan hoor ik dat graag. Zo nee, is zij
daartoe bereid?
Voorzitter. Dan tot slot de onduidelijkheden over de effecten voor de
volksgezondheid. Er is veel onrust bij de gemeenschap in Herwijnen.
Inwoners van het dorp maken zich terecht ernstige zorgen over de impact
van straling op mens en milieu. Met de kennis van nu lijkt er geen sprake

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

6

te zijn van schadelijke gevolgen voor de gezondheid, maar hoe zit het op
langere termijn? Graag een reactie.
Voorzitter. De internationale normen van de International Commission on
Non-Ionizing Radiation Protection – ik zal u de afkorting besparen – voor
elektromagnetische velden gaan wijzigen. Wat betekent dit voor de
normen die wij nu hanteren? Graag een reactie van de Staatssecretaris.
Kan zij ook ingaan op de verschillen tussen de normen die Nederland
hanteert en die van andere Europese landen? Andere landen hanteren
strengere normen, op basis van voorzorg.
Voorzitter. Zijn dit voldoende aanknopingspunten voor de Staatssecretaris
om een extra veiligheidsonderzoek te laten doen, misschien wel door een
externe partij? Er is namelijk ook nog veel onbekend over de cumulatieve
effecten, specifiek voor de situatie in Herwijnen, waar ook een
KNMI-radarstation is gestationeerd. Graag een reactie.
Hoeveel tijd heb ik nog, voorzitter?
De voorzitter:
U heeft nog vijf seconden.
Mevrouw Belhaj (D66):
Nou, perfect!
Dan rond ik af met de opmerking die de Staatssecretaris in haar brief heeft
gemaakt, namelijk dat ze een onderzoek bij TNO heeft lopen. Ik kan me
voorstellen dat de bewoners nog vragen hebben. In welke mate is het
mogelijk om parallel daaraan of samen met het gemeentebestuur die
vragen gewoon op te halen en dan te kijken of het alsnog aan het
onderzoek toegevoegd kan worden? Want anders gaan mensen zeggen: ik
heb nu dat onderzoek, maar ik had eigenlijk andere vragen.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is het woord aan mevrouw Diks van GroenLinks.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. De plaatsing van een nieuw militair radarstation in
Herwijnen heeft daar tot groot rumoer geleid. Waar de gemeente
aanvankelijk nog min of meer welwillend was, heeft deze, door de grote
zorgen die over zo’n nieuwe radarstation bij de bevolking leven, haar
medewerking ingetrokken. Het antwoord van de Staatssecretaris hierop
was dat zij, zoals de Volkskrant vanmorgen zo mooi schreef, een kanon
tevoorschijn haalde: het kanon van het Rijksinpassingsplan en de
Rijkscoördinatieregeling. Nu zijn dit op zichzelf natuurlijk geëigende
instrumenten om zaken van rijksbelang toch in te kunnen richten, maar in
de stukken kom ik nergens tegen dat de Staatssecretaris zich maximaal
heeft ingespannen om eerst tot een vergelijk met de gemeente en haar
inwoners te komen. Juist op het moment dat het Rijk eigenmachtig kan
optreden en het lokale bestuur op een zijspoor kan manoeuvreren, is het
uitermate belangrijk dat het Rijk, in dit geval Defensie, dat zo zorgvuldig
mogelijk doet.
Helaas moet ik constateren dat dit nu niet het geval lijkt. Bij de inwoners
leven grote bezwaren en zorgen. Ik kan nergens in de stukken terugvinden
dat de Staatssecretaris op voldoende wijze met hen in gesprek is gegaan
om uit te duiden wat nu precies de beweegredenen van Defensie zijn om
juist hier dit station te willen plaatsen. Voor GroenLinks lijkt het erop alsof
Defensie een stuk grond heeft aangeschaft en daarna de argumenten erbij
heeft gezocht om de plaatsing van een radarstation te verdedigen. Graag
een toelichting hierop van de Staatssecretaris.
Dat alle Nederlanders voor hun veiligheid belang hebben bij dergelijke
militaire radarstations is duidelijk en dat die dus ergens in Nederland
geplaatst moeten worden, is ook duidelijk. Maar ik lees nergens dat ook
andere locaties dan Nieuw Milligen en Herwijnen zijn onderzocht. Klopt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

7

dat, zo vraag ik aan de Staatssecretaris. Zo ja, waarom is dat niet
gebeurd? Kan de Staatssecretaris daarnaast aangeven waarom dit
radarstation, dat in categorie 6 valt en dus op ten minste 1.500 meter van
bewoning af geplaatst zou moeten worden, toch op ongeveer 800 meter
daarvan is geprojecteerd? Waarom is er geen MER gemaakt?
Voorzitter. Voor GroenLinks staat vast dat niemand boven de wet staat,
ook het Ministerie van Defensie niet. Deze week bleek bijvoorbeeld ook
dat Defensie al jaren boven de Wadden vliegt zonder natuurvergunning.
Dit soort zaken ondergraaft het draagvlak voor de activiteiten van
Defensie. Dat is mijns inziens in tegenspraak met alles waar de bewindslieden zich sterk voor maken.
Voorzitter. Of elektromagnetische straling de oorzaak van ziekte is, is niet
zeker. In de stukken geeft de Staatssecretaris aan dat Defensie nergens
boven de zogenoemde blootstellingslimieten uitkomt. Die limieten zijn
overigens in Nederland hoger dan elders in Europa. Nu er dergelijke
limieten zijn, hoe logisch is het dan om juist in Herwijnen een grote
concentratie van verschillende elektromagnetische straling uitzendende
apparatuur te concentreren?
Bewoners van de gemeente West Betuwe maken zich grote zorgen dat de
straling van de nieuwe SMART-L-radar samen met de KNMI-radar in
hetzelfde dorp tot zo veel straling leidt dat dit gevaarlijk zou kunnen zijn.
In hoeverre acht de Staatssecretaris hun zorgen terecht?
Voorzitter. Dan mijn laatste punt, althans op dit onderwerp. Wordt het
Defensiepersoneel dat nu met de radar werkt actief gemonitord op
gezondheidsklachten, ook na uitdiensttreding, zodat we in ieder geval op
termijn wél de gegevens hebben om adequaat onderzoek te kunnen
doen?
Voorzitter, tot slot. GroenLinks vindt dat Defensie terug moet naar de
tekentafel om voldoende draagvlak te organiseren voor deze belangwekkende militaire installatie. Zij moet komen met een oplossing die voor de
gemeente, haar inwoners en Defensie acceptabel is. Mijn vraag is
natuurlijk: is de Staatssecretaris bereid om hierover met de gemeente en
de inwoners in gesprek te gaan?
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is tot slot het woord aan de heer Bosman van de VVD.
De heer Bosman (VVD):
Dank u wel, voorzitter. Het gesprek van 30 augustus is een heel belangrijk
gesprek geweest. Misschien moeten we concluderen dat dat gesprek al
eerder plaats had moeten vinden. Aan de andere kant lopen de dingen
zoals ze lopen en moet je ervoor zorgen dat de zaken goed geregeld
worden. Als ik de brief goed lees, in overeenstemming met de burgemeester en de wethouder, dan zijn er een aantal afspraken gemaakt om te
komen tot het verdere verloop. Er wordt gekeken naar mogelijke andere
locaties. Daarnaast wordt er nog onderzoek gedaan naar de effecten van
straling en de cumulatie van die straling. Volgens mij is het heel belangrijk
dat die afspraken helder zijn gemaakt. In de brief is ook gesproken over
mogelijke ruis in de communicatie. Mijn vraag aan de Staatssecretaris is:
hoe borgt de Staatssecretaris dat we die ruis in de vervolgstappen
voorkomen, dat de gesprekken helder zijn en dat de verwachtingen die er
met die onderzoeken misschien gewekt worden, ook op een eerlijke
manier voor het voetlicht komen, zodat mensen weten wat de opties zijn?
Voorzitter. Natuurlijk moeten de belangen van burgers serieus gewogen
worden. De volksgezondheid is essentieel, maar ook de nationale
veiligheid is essentieel. We moeten zeker niet vergeten dat we deze radar
nodig hebben op verschillende plekken en op verschillende manieren. Er
moet een zorgvuldige afweging komen zodat hij op de goede plek
terechtkomt, maar we hebben hem zeker nodig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

8

Dank u wel, voorzitter.
Mevrouw Karabulut (SP):
De heer Bosman beroept zich op de brief van de gemeente West Betuwe.
In de brief van de Staatssecretaris, zoals wij die hebben, staat dat de
impasse niet is doorbroken en dat zij daarom de Rijkscoördinatieregeling
inschakelt om te forceren dat de radartoren daar komt. Begrijp ik goed uit
de woorden van de heer Bosman dat hij, net als de andere collega’s, zegt:
Staatssecretaris, u moet terug naar de tekentafel; dit besluit moet nu op
z’n minst on hold gezet worden?
De heer Bosman (VVD):
Binnen het proces zijn er een aantal stappen en zijn onderzoeken
essentieel. Die zorgvuldigheid is overeengekomen met de burgemeester
en de wethouder. Het lijkt mij een prima afspraak om daar in alle
zorgvuldigheid mee verder te gaan. Want zoals collega’s ook al hebben
gezegd: als er daadwerkelijk aantoonbare en wetenschappelijk onderbouwde zorgen zijn, dan kan het niet waar zijn dat daar gebouwd gaat
worden.
Mevrouw Karabulut (SP):
Even voor de helderheid en concluderend: de heer Bosman sluit dus aan
bij de brief van de gemeente, waarin staat hoe zij het gesprek met de
Staatssecretaris heeft ervaren? De positie van de fractie van de VVD is dat
er een onderzoek moet komen naar alternatieve locaties en naar de
cumulatieve effecten. Is dat correct? Tot die tijd kan er geen sprake zijn
van plaatsing of van een schop in de grond, zoals andere collega’s dat
noemen.
De heer Bosman (VVD):
Nee, de VVD vindt dat niet; dit doet de Staatssecretaris. Volgens mij staat
dat in de brief en is de afspraak daar gemaakt. Als ik het zo lees ...
De voorzitter:
Nee, we doen interrupties in tweeën.
De heer Bosman (VVD):
Als ik het zo lees, dan is daar een afspraak gemaakt. Ik stel de vraag aan
de Staatssecretaris of die afspraken zijn gemaakt. Als ik het zo lees, dan
zijn ... Anders zou de communicatie weer niet goed zijn en dat zou een
punt van zorg zijn. Ik heb die communicatie aangegeven, dus ik ben heel
benieuwd.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik kijk even naar de Staatssecretaris of zij direct verder kan
met de beantwoording. Dat is niet het geval.
De vergadering wordt van 13.58 uur tot 14.09 uur geschorst.
De voorzitter:
Het woord is aan de Staatssecretaris.
Staatssecretaris Visser:
Die probeert nog om haar spullen te ordenen. Dat is altijd wat lastiger als
je een stapel papier voor je hebt liggen. Ik heb vooral kennisgemaakt met
raadsleden, maar ook met kinderen uit West Betuwe. Ik heb gevraagd of
ze het een beetje spannend vinden, want ik kan me voorstellen dat het
best spannend is om hier aanwezig te moeten zijn in zo’n grote zaal. Het
gaat ook over een onderwerp dat vaak technisch kan klinken. Het is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

9

belangrijk dat iedereen er is; ook vooral de leden van de gemeenteraden
die er zijn.
Voorzitter, ik denk dat het goed is om te beginnen met het proces. Daar
kan ik een aantal van uw vragen in meenemen. Vervolgens ga ik in op een
aantal vragen die zijn gesteld over zaken, zoals alternatieven en
gezondheid. Tevens ga ik in op de vraag wat er nu eigenlijk voorligt.
Laat ik beginnen met dat we in Nederland de radars nodig hebben voor
onze taak in het nationale belang om ons luchtruim te verdedigen. Al ruim
40 jaar lang hebben we er twee in Nederland: een in Wier en een in Nieuw
Milligen. Die zijn hard aan vervanging toe. 40 jaar geleden had je andere
dreigingen en kon je bepaalde dingen niet detecteren die je nu wel met de
huidige radars kan detecteren en die ook noodzakelijk zijn. In Wier komt
een nieuwe SMART-L-radar. In Nieuw Milligen zijn we gaan kijken of we
daar dan ook de nieuwe radar kunnen plaatsen. Alleen heb je aan de ene
kant de Veluwe en aan de andere kant de Utrechtse Heuvelrug. Deze
beperken de zichtlijnen. Het is natuurlijk relevant voor een radar dat je
goed kunt kijken en goed kunt detecteren. Volgens mij stelden de PvdA en
mevrouw Karabulut de vraag of de nieuwe radar alsnog kan worden
geplaatst in Nieuw Milligen. Daar is ook naar gekeken. Maar de radar zou
dan flink omhoog moeten gaan – meer dan 60 meter – op een constructie
die dan dus niet kan. Er is geen constructie houdbaar waar die radar op
kan worden geplaatst, want je moet het zodanig verhogen en er dan nog
eens de radarconstructie op plaatsen. Daarmee viel Nieuw Milligen af.
Voorzitter. Toen is gekeken of er andere locaties zijn, waarbij een
afwegingskader is gehanteerd dat toeziet op een zo goed mogelijke
radardekking; dus ook voor het lagere gedeelte. Dat is niet mogelijk in
Nieuw Milligen. De radardekking moet ook de locatie in Wier zo goed
mogelijk aanvullen, omdat je dan niet alleen Noord-Nederland en de
territoriale wateren, zoals de Waddenzee, goed kunt bewaken, maar je ook
Zeeland, Noord-Brabant en de Randstad op een goede manier kunt zien.
Dat is van groot belang. Het derde aspect dat daarin meewoog, was of we
op korte termijn een zendvergunning kunnen krijgen. Ook woog mee of
het mogelijk is om het terrein als Defensieterrein te bestempelen en of de
ruimtelijke indeling van het gebied dit ook toestaat. Dat waren de vijf
punten waar vervolgens naar is gekeken.
Uiteraard zijn we als eerste begonnen op de Defensielocaties, want dat
betekent dat je niets meer hoeft te bestemmen. Je hebt dan in ieder geval
een Defensielocatie en je kunt kijken of het daar ruimtelijk inpasbaar is.
Dus er is gekeken naar diverse Defensielocaties. Daar kwam dat niet uit
als het gaat om Defensielocaties die in het zoekgebied liggen. Op het
moment dat deze verkenning plaatsvond, had LVNL (Luchtverkeersleiding
Nederland) haar radarlocatie te koop aangeboden. Zo kwamen twee
dingen samen. Deze locatie stond te koop en paste in het zoekgebied als
het ging om de optimale radarlocatie met optimale radardekking. Ook
werd voldaan aan alle andere randvoorwaarden, zijnde dat de ruimtelijke
indeling het mogelijk maakte, een zendvergunning mogelijk was en het
mogelijk was om het te bestemmen als Defensieterrein. Vervolgens
hebben we contact opgenomen met de toenmalige gemeente. Onze
eerste vraag was of de gemeente bereid is om mee te werken. Want het
heeft niet zo veel nut om zo’n proces te starten en de grond aan te kopen,
als de gemeente direct zegt: «ammenooitniet». Het toenmalige college
reageerde daar positief op.
Mevrouw Karabulut (SP):
Begrijp ik uit het voorgaande dat de Staatssecretaris en Defensie
alternatieve locaties hebben onderzocht? Zo ja, is daarover gecommuniceerd met de bewoners? Zo ja, hoe verhoudt dit zich tot de brief van de
gemeente waarin u wederom de afspraak heeft gemaakt om alternatieve
locaties te onderzoeken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

10

Staatssecretaris Visser:
Ik was nog bezig met het schetsen van het proces. Ik wil graag terechtkomen bij uw vragen. Uw vraag was of ik naar alternatieven heb gekeken.
Ik heb u proberen mee te geven hoe het proces is gestart en hoe ernaar is
gekeken. Dan kom ik ook precies op de vervolgvraag die u nu stelt. Dus ik
zou u willen vragen om even geduld te hebben. Als ik uw vraag niet goed
beantwoord, trekt u dan weer even aan de bel. Maar ik denk dat het even
goed is om het proces te schetsen. We hebben het hier en nu, maar daar
is ook een proces aan voorafgegaan. Dat verklaart ook waarom we op
deze locatie zijn gekomen. Voorzitter, daarom wil ik het even schetsen.
Mevrouw Karabulut (SP):
Ik wil dat geduld zeker opbrengen, maar mogelijk kan de Staatssecretaris
dan een meer algemene waardering geven van het proces zoals dat is
gegaan, gegeven de slordigheid daarvan; ook richting bewoners.
Staatssecretaris Visser:
Ik zou mevrouw Karabulut even om geduld willen vragen. Ik snap haar
vraag, maar die gaat ook over het proces richting de bewoners. Ik vind dat
dit ook een aparte toelichting verdient. Voorzitter, staat u mij toe om even
het verhaal af te maken. Ik schat zomaar in dat mevrouw Karabulut dan
vast terugkomt op deze vragen.
Ik ga door met de vraag of verder naar alternatieven is gekeken nadat we
op deze locatie terechtkwamen en de gemeente – het toenmalige college –
in eerste instantie positief reageerde. Nee, er is toen niet meer verder
gekeken, omdat deze locatie eigenlijk aan alle voorwaarden voldeed.
Daarom is toen ook het proces in gang gezet met het toenmalige college,
waarbij een overeenkomst is getekend en alle stappen zijn doorlopen die
je normaal gesproken doorloopt als je zo’n traject in gang zet. Want er
moest een bestemmingsplanwijziging plaatsvinden, omdat daar een
militair radarstation komt. Gedurende dat traject hebben we aan het
voormalige college gevraagd: bent u bereid om het bestemmingsplan in
procedure te brengen? We hadden toen ook kunnen zeggen dat we voor
een Rijkscoördinatieregeling zouden kiezen. Daar kun je voor kiezen als
iets in het nationaal belang is. Als overheid kun je dit aan het begin doen
of als blijkt dat het op gemeentelijk niveau is vastgelopen. Omdat het
toenmalige college positief reageerde, is ervoor gekozen om het via de
gemeente te laten lopen.
Mevrouw Karabulut vraagt wat ik vind van het proces dat is doorlopen. Er
is duidelijk een nee uit gekomen. Het college van de toenmalige gemeente
Lingewaal heeft gezegd dat zij het niet positief maar neutraal zouden gaan
voorleggen aan de gemeenteraad. Naar aanleiding van het ter inzage
leggen van het bestemmingsplan in 2017 zijn vijf zienswijzen ingediend en
er kwamen natuurlijk ook vragen van andere bewoners. Op basis daarvan
heeft het college gezegd: «We maken ons zorgen; we zullen het niet met
een positieve grondhouding voorleggen aan de gemeenteraad». In
oktober 2018 heeft de toenmalige gemeenteraad daar ook nee tegen
gezegd.
Mevrouw Karabulut stelt een vraag over het proces richting de bewoners.
Het feit dat nee is gezegd door de gemeenteraad – dat is natuurlijk de
vertegenwoordiging namens alle inwoners – is een duidelijk signaal. De
gemeenteraad heeft gezegd: we zijn het er niet mee eens en we maken
ons zorgen. Een aantal van uw leden vroeg of die zorgen terecht zijn. Ik
snap die zorg. In de brief van West Betuwe geeft het huidige college aan:
«Als u verdergaat met deze procedure, dan moet u rekening houden met
twee aspecten die voor ons van belang zijn. Dat zijn aan de ene kant
alternatieven en aan de andere kant de gezondheidsrisico’s». Daar hebben
we het gesprek over gevoerd.
Het is dus denk ik belangrijk om vast te stellen hoe het proces is gegaan,
ook in het kader van het onderzoek naar alternatieven. Daarom heb ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

11

gezegd dat ik de zorgen snap. Ik wil graag naar alternatieve locaties kijken
binnen het zoekgebied, met de randvoorwaarden zoals ik deze heb
geschetst – dat is dus het afwegingskader van Defensie – in combinatie
met de factor tijd, want die radar loopt echt op zijn achterste poten, om
het even oneerbiedig te zeggen. Daar geldt wel voor dat ik bereid ben om
nog een keer met een open blik te kijken. Als blijkt dat een locatie voldoet
aan al die afwegingscriteria zoals ik die net heb geschetst, maar we een
complete onteigeningsprocedure moeten doorlopen, dan valt die af. In het
gesprek is aangegeven dat daar begrip voor is, omdat de factor tijd echt
begint mee te spelen. Die radars moeten worden vervangen. In Wier
begint ook de vervanging. Dus dat aspect is met elkaar gedeeld. Ik heb
ook aan de gemeente toegezegd dat we het onderzoek delen, zodra het
onderzoek is afgerond.
Voorzitter. Het is belangrijk om vast te stellen dat bij de Rijkscoördinatieregeling – waarbij je vervolgens gaat kijken naar een Rijksinpassingsplan –
alle waarborgen gelden die ook gelden bij een bestemmingsplanprocedure. Het is niet zo dat er dan geen enkele zeggenschap meer is van wie
dan ook, van de bewoners, van het college, de gemeenteraden, gedeputeerde staten of provinciale staten. Dat geldt wellicht niet alleen voor de
gemeente West Betuwe, maar ook voor de omliggende gemeenten. Dat is
afhankelijk van ... Dus alle procedures die gelden, gelden dan ook
gewoon. Defensie is gehouden aan alle geldende wettelijke normen en
procedures.
We hebben als kabinet dit besluit genomen vanwege het nationaal belang
dat radars geplaatst moeten worden, de klimaatdoelstellingen en het
windmolenpark in Flevoland. Ook is aan de gemeente de vraag gesteld of
deze bereid is om alsnog zelf een bestemmingsplanwijziging in procedure
te brengen. Het antwoord op deze vraag was heel duidelijk: nee. Dat leest
u ook in de brief van de gemeente West Betuwe. Zij geven aan dat zij het
in ieder geval niet zelf in procedure gaan brengen. Dan rest er niets
anders dan dat wij de Rijkscoördinatieregeling starten. Mevrouw
Karabulut en een aantal anderen lazen in de brief niets over de inhoud,
bijvoorbeeld over de VNG, categorie 6 of de afstand. Dat klopt, want ik
heb het voornemen om de procedure te starten, en het kabinet heeft
daartoe een besluit genomen. Al de inhoudelijke punten die u heeft
genoemd, komen in de procedure aan de orde. Want als je bepaalde
dingen wilt gaan doen, moet je beargumenteren hoe je aan de milieunormen en gezondheidsnormen gaat voldoen. Je moet dan onderbouwen
op welke manier je daaraan voldoet en dat er geen alternatieven zijn.
Dat is de reden waarom er in de brief aan u over de toepassing van de
Rijkscoördinatieregeling geen inhoud geformuleerd staat, want dat aspect
wordt verder uitgewerkt. Dat doen we aan de hand van een aantal
processtappen. We beginnen met een voorontwerp. Bij het opstellen van
het voorontwerp zitten alle zaken zoals alternatieve locaties en de
gezondheidsrisico’s. De heer Bosman vroeg daar ook naar in de zin van:
wat is er nou afgesproken? In het kader van de Rijkscoördinatieregeling
delen wij het alternatieve onderzoek zo snel mogelijk met de gemeenten.
Dus wij wachten niet tot het in het totale pakket meegaat, maar delen
alvast wat al beschikbaar is.
Hetzelfde geldt voor het cumulatieonderzoek dat door TNO wordt
uitgevoerd. Als dat beschikbaar is, delen we dat zo snel mogelijk, zodat de
gemeente daar kennis van kan nemen. Het is zoals mevrouw Belhaj net
ook al zei: probeer nou te inventariseren of er nog openstaande vragen
zijn die al dan niet beantwoord zijn, zodat je die zo snel mogelijk met de
gemeente kunt delen, ook als zij zelf nog openstaande vragen in dezen
hebben.
De heer Kerstens (PvdA):
Even terug naar het proces en de zorgvuldigheid daarin. Ik begin even bij
het gesprek van afgelopen vrijdag van de Staatssecretaris met B en W in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

12

Herwijnen. Heeft dat gesprek nou plaatsgevonden omdat Defensie zich de
zorgen en de bezwaren van de bewoners van Herwijnen heeft aangetrokken en dacht: daar moet ik mee in overleg? Of is dat overleg vooral
gepland omdat er vijf dagen later een debat in de Tweede Kamer
plaatsvond, die je nou eenmaal mee moet krijgen, ook in de procedures
rondom die Rijkscoördinatieregeling? Ik vraag dat omdat de zorgen en
bezwaren van de bewoners al een jaar bekend zijn bij Defensie. Dus
waarom is daar niet veel eerder al naartoe gegaan? Als ik dat hele proces
op me laat inwerken, kan ik me niet aan de indruk onttrekken dat vooral
de datum waarop dit Kamerdebat gepland stond de aanleiding is geweest
om nog al dan niet in een ultieme poging een aantal mensen in Herwijnen
te overtuigen.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik wil u vragen om de interrupties beknopt te houden. Anders
komen we niet uit met de tijd.
Staatssecretaris Visser:
Ik heb in mijn gesprek met de burgemeester en de wethouder, dus een
deel van het college van B en W, aangegeven: ik ga niemand hier
overtuigen; daar kom ik helemaal niet voor. Ik heb de brief voor mijn
vakantie, voor het zomerreces gekregen. Dit was de eerste dag dat de
agenda’s matchten. Soms is het zo simpel. Dus waarom ging ik daarheen?
De vraag van mevrouw Karabulut was: hoe kijkt u nou terug op het
proces? Nou, het is duidelijk dat het niet goed is gegaan, want als het
goed was gegaan, dan had de gemeenteraad al dan niet in meerderheid
tegengestemd, maar in ieder geval niet unaniem. Dan hadden ze niet de
aanvullende vragen gesteld zoals ze die hebben gesteld. Dus die zorgen
zijn ook bekend, want dat was heel duidelijk in de brief die de gemeenteraad heeft meegestuurd, waarbij de PvdA-fractie bijvoorbeeld nog
aanvullende vragen heeft meegestuurd over de vaststelling van het
besluit. Dat is meer dan duidelijk.
Hadden daar dingen anders in kunnen gaan? Ja, absoluut. Als ik terugkijk
op het proces ... U geeft het zelf ook aan. Die vraag heb ik zelf ook intern
gesteld. Wat mij betreft geldt «openbaar tenzij» als het gaat om de
stukken. Dus alle informatierapporten die er liggen en die er zijn, moeten
we gewoon openbaar delen tenzij ... En die «tenzij» gaat dan over de
werking van de radar, omdat je daarmee mogelijk informatie aan derden
geeft die je niet in derde handen wil hebben. Met die blik moet ernaar
worden gekeken. Er zijn heel veel vragen. Je wakkert ook onrust aan als
de informatie niet herleidbaar is. Gewoon een website met alle informatie,
waar alle onderzoeken staan, waar ook het proces wordt geschetst van:
wat vindt er nu plaats en wat zijn de bevoegdheden? Wat is nou de
bevoegdheid van de gemeenteraad in een voorontwerp, of van bewoners,
of van een college? Wat is de bevoegdheid in een ontwerpinstemmingsplan? Welke stukken moeten er dan liggen? Welke onderbouwing
moet er dan liggen?
Nou, dat zijn de meest voorkomende vragen. U hebt ze eigenlijk allemaal
gesteld: categorie 6, de afstand van 1.500 meter. Dat kan al een hele hoop
vragen en onrust wegnemen. Of je daarmee alle onrust en zaken
wegneemt en of er daarmee een ja of nee op het besluit was gekomen,
kan ik niet beoordelen. Dat weet ik niet. Het is echt aan de gemeenteraad
om dat besluit te nemen. Maar als het gaat om de informatievoorziening
zijn er echt lessen te trekken. Ik vind dat mevrouw Belhaj een terecht punt
heeft als ze zegt: ga nou kijken en de informatie en de vragen die er leven
verzamelen; organiseer nou die sessie. Zij heeft daar een terecht punt. Dat
is echt een leerpunt. Dat is niet goed gegaan in dezen.
Ik herken wat mevrouw Diks zegt, die zelf ervaring heeft als bestuurder in
de provincie Friesland. En ik hoorde net de heer Kerstens zeggen dat
Defensie het altijd verkeerd doet. Wij doen inderdaad niet zo snel een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

13

Rijkscoördinatieregeling, dus dat geeft aan dat wij het in principe altijd in
overleg met de gemeente, de provincie of het bevoegd gezag willen doen.
Dat is hier ook altijd de intentie geweest. Alleen kunnen we constateren
dat een aantal dingen veel beter had gekund, sowieso de communicatie.
Daar had eerder op geacteerd kunnen worden. Zoals u ook in het verslag
van het gesprek heeft kunnen lezen, zijn wij ook echt met verschillende
beelden uiteen gegaan over het gesprek dat in december heeft plaatsgevonden. Daar kun je nu op terugkijken en de conclusie uit trekken dat het
anders moet. Dat heb ik ook gedaan. Dat moet anders in het vervolg.
De voorzitter:
Dan de tweede van de heer Kerstens.
De heer Kerstens (PvdA):
U dacht vast dat het antwoord ook wel wat korter kon, maar het was wel
een helder antwoord.
De voorzitter:
Ik hoop dat hiermee direct ook een hele hoop andere vragen zijn
beantwoord.
De heer Kerstens (PvdA):
Ongetwijfeld, maar het roept ook weer nieuwe vragen op. Ik heb niet
gezegd dat Defensie het altijd fout doet. Ik heb gewezen op de cultuur van
Defensie, maar daar hebben wij het vaker over gehad. De Staatssecretaris
heeft daar ruiterlijk toegegeven dat het anders had gemoeten. Dat heeft ze
afgelopen vrijdag ook gedaan, zoals we hebben kunnen zien in de brief.
Heeft zij het idee dat het vertrouwen van de gemeenteraad, het college
van B en W en vooral van de inwoners van Herwijnen nog voldoende te
herstellen is in het vervolg van het traject? Hoe ziet de Staatssecretaris dat
voor zich? Waar zit hem dat met name in? Wat is zij bereid te doen om dat
vertrouwen terug te winnen?
Staatssecretaris Visser:
Dat zal stap voor stap gaan. Dat heb ik ook met de burgemeester
afgesproken. Dat begint bij transparantie, dus gewoon alle informatie
openbaar maken. We moeten niet alleen informatie met de gemeente
delen in die zin dat die formeel aan het college wordt aangeboden. We
moeten die ook openbaar stellen waar dat kan. Dat is de eerste stap. We
moeten ook aangeven wat de stappen zijn, zodat mensen weten wat,
wanneer en hoe. Kan je daarmee bij iedereen alle zorgen wegnemen?
Nee, dat denk ik niet. Maar je kan wel proberen in ieder geval zo veel
mogelijk te kijken naar alle vragen en zorgen die er zijn en kijken of het
beter kan. Er is oprecht op alle drie de bijeenkomsten, ook op de publieksbijeenkomst, geprobeerd om alle vragen goed te beantwoorden. Er is ook
een nota van antwoord en dergelijke opgesteld. Alleen, er leven nog
steeds vragen. Dat zie ik ook. Dus dat is onvoldoende in die zin dat niet de
vragen zijn beantwoord van de mensen die in de zaal hebben gezeten.
Nou, dan moet je kijken wat daar voor nodig is en op welke manier. Ik wil
graag het gesprek aangaan om te kijken hoe we dat op een goede manier
kunnen organiseren, om te kijken of die antwoorden worden gegeven.
RIVM, GGD en dergelijke hebben ook bij die bijeenkomsten gezeten om te
kijken of ze aanvullende antwoorden konden geven, of ze wellicht kunnen
meekijken bij onderzoeken en wat daarin mogelijk is. In die zin is het
antwoord – ik ga het kort houden – ja. Ik hoop dat ik het kan herstellen,
maar dat is ook een kwestie van gaan doen, denk ik.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
De Staatssecretaris zegt heel duidelijk: bij de rijksinpassing zullen we
dezelfde procedures gaan hanteren als bij de wijziging van het bestem-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

14

mingsplan. Dat heb ik haar duidelijk horen zeggen. Betekent dat ook dat
een MER zal worden uitgevoerd bij de rijksinpassing? Want dat zou ook
een procedure zijn. Er wordt ook gekeken naar alternatieven. Dat zit ook in
de rijksinpassing. Maar er is natuurlijk al gekeken naar de alternatieven,
want Defensie heeft een stuk grond bij Herwijnen aangekocht. Dus er
wordt opnieuw gekeken naar alternatieven, maar misschien kan de
Staatssecretaris al zeggen of Defensie andere stukken grond zou kunnen
aankopen. Nou, de Staatssecretaris heeft al gezegd: dat gaat te veel tijd
kosten. Dus dan kom je terug op de vraag of je als Defensie al grond hebt
in het zoekgebied. Mijn vraag is dan ook: hoe groot is het zoekgebied? En
kan de Staatssecretaris aangeven of daar Defensiegronden onder vallen?
Anders heeft het zoeken naar een alternatief natuurlijk heel weinig zin.
Dan is dat een beetje voor de bühne.
Staatssecretaris Visser:
Nee, het is niet voor de bühne. Ik heb aangegeven wat het afwegingskader van Defensie is. We hebben te maken met een optimale radardekking, in combinatie met het radarstation in Wier. Ook moet het
mogelijk zijn om vergunningen te krijgen. Dat is vanaf het begin de
afweging geweest. Het liefst kan het op een Defensielocatie. Als een
locatie niet in handen van Defensie is maar die wel makkelijk verkrijgbaar
is, dan nemen we die serieus. Die gaat dan gewoon betrokken worden.
Maar zoals ik heb aangegeven, hebben we toentertijd een zoektocht
gedaan in een gebied breder dan alleen West Betuwe. Het ging ook om de
cirkel eromheen. Deze locatie kwam toen vrij snel naar voren, waarbij
werd voldaan aan de randvoorwaarde van de zendvergunning, alsook aan
de mogelijkheid om het terrein op een snelle manier te kunnen
bestemmen als Defensielocatie en ruimtelijk in te passen. Dat begint met
de vraag of de gemeente daartoe bereid is en of de grond te koop is. Dat
maakt dat je die dingen kunt invullen. Daarop kwam het antwoord ja.
Daarna is er dus niet meer verder gekeken.
De heer Voordewind vroeg of wij dat beeld hadden. Wij hebben toentertijd
dat beeld gehad. Daarom zijn wij hier uitgekomen. Het feit dat er altijd
twee radars hebben gestaan, geeft al aan dat dit waarschijnlijk een goede
plek is voor radarstations. Maar ik zeg niet: ik heb een toezegging gedaan
omdat die is gedaan en ik kijk er niet serieus naar. Ik kijk dus breder.
Wellicht dat er wel een locatie te koop is en die heel makkelijk kan worden
verkregen. Als die er niet is, is dat ook een conclusie. Maar ik vind dat de
gemeente een terechte vraag heeft gesteld om nog eens naar de
Rijksinpassingsplanprocedure te kijken, omdat men het echt zeker wil
weten. Daarvan heb ik gezegd: ik ga er dus op die manier naar kijken.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Mijn eerste vraag ging over de MER: gaat die bij de rijksinpassing ook
worden uitgevoerd? Ten tweede had ik gevraagd hoe groot bij het zoeken
naar alternatieven de ring is van het zoekgebied. Is die weer hetzelfde als
de vorige keer, namelijk breder dan West Betuwe? Of is dat precies West
Betuwe? Kan de Staatssecretaris – misschien heeft ze die informatie al –
zeggen of het Rijksvastgoedbedrijf een inventarisatie heeft gemaakt van of
er inderdaad rijksgrond aanwezig is in die zoekring van de Staatssecretaris? Want dat kan ook al duidelijkheid geven.
Staatssecretaris Visser:
Het zoekgebied is breder dan West Betuwe en we zijn met die inventarisatie bezig. As we speak zitten we daarin, om te kijken wat er is. Het is niet
alleen de gemeente West Betuwe, maar bij de eerste verkenning kwamen
we als het ging om de optimale radardekking wel al heel snel binnen de
gemeentegrens van West Betuwe. Ik ben geen technicus, maar dat heeft
te maken met de kromming van de aarde en de zichtlijnen. Naar al dat
soort aspecten wordt gekeken: heb je een vrij uitzicht, zit je niet in een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

15

kromming? Met die blik wordt ernaar gekeken. Dat is dus breder dan West
Betuwe, met de blik dat we het vooral nodig hebben om Zeeland,
Noord-Brabant en de Randstad te dekken. Daarom hebben we ook twee
radarstations nodig. Het liefst zou je één radarstation hebben, dat
Nederland, inclusief de territoriale wateren, geheel zou kunnen dekken.
Maar we dekken het gebied samen met alle andere radars, ook in andere
Europese landen.
Voorzitter. Dan de vraag over de MER. Bij de bestemmingsplanwijziging
was geen MER nodig. Ik ga een technisch antwoord geven. Volgend uit de
MER-plicht moet het in het besluit-MER staan genoemd. Dat heeft
verschillende bijlagen: A, B, C en D. Een radarinstallatie staat niet in die
besluiten. Dat is de reden waarom er toentertijd geen MER-plicht is
geweest. Er geldt dus ook geen verplichting voor de MER. Wel moet je,
ook als het gaat om het Rijksinpassingsplan, gewoon aan de milieuvergunning voldoen. Om de milieuvergunning überhaupt te verkrijgen, moet
je alle relevante milieuaspecten toetsen. Daarmee doe je iets vergelijkbaars als de MER. De MER doe je als je nog zou moeten kiezen tussen
verschillende soorten radars, als je bij wijze van spreken een keuze had
tussen een SMART-L- en een SMART-M-radar. Dan had je mogelijk een
MER moeten doen. Maar er is sprake van één variant, namelijk de
SMART-L-radar. Die moet gewoon voldoen aan de milieuvergunning.
Anders kan de radar niet geplaatst worden. Daarbij worden alle relevante
milieuaspecten, die ook bij een MER worden meegenomen, meegewogen.
Vandaar deze procedure en het gegeven dat bij het Rijksinpassingsplan
alle waarborgen gelden om überhaupt een vergunning te kunnen
verkrijgen, of het nu is voor het milieu of voor de bouw. De bouwvergunning wordt bijvoorbeeld verstrekt door het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Er moet gewoon aan alle richtlijnen en procedures worden voldaan. Anders kan er geen lint om het terrein heen, zoals
de heer Van Helvert zei, of geen schop de grond in.
De voorzitter:
Ik zag wat weifelende vingers. Nee, geen interrupties verder? Dan gaat de
Staatssecretaris verder... Toch mevrouw Belhaj. Ik moet ook niet uitlokken.
Dat is helemaal verkeerd.
Mevrouw Belhaj (D66):
Nee, dat is geen uitlokking, want het is heel belangrijk wat de Staatssecretaris nu zegt, omdat mensen zich heel ongerust maakten: als je de MER
niet hebt, jassen ze het erdoorheen en gaan ze voorbij aan de dingen die
bij een MER wel gelden. Maar u heeft net duidelijk gezegd dat het niet
uitmaakt. In het proces dat we nu gaan volgen, zitten dus dezelfde dingen
als de MER.
Staatssecretaris Visser:
Ja. Ik wil het nog wel eens benadrukken: anders wordt de milieuvergunning überhaupt niet afgegeven. Die wordt afgegeven onder het gezag
van IenW, dus daar moet je gewoon aan voldoen. Alle relevante milieuaspecten worden daarin ook meegenomen. De heer Voordewind had ook
vragen over de MER. Hiermee heb ik volgens mij alle vragen over de MER
beantwoord.
Het in kaart brengen van de Rijksinpassingsplanprocedure – waar
beginnen we mee, wanneer, welke onderzoeken worden gedaan en met
welke waarborgen? – kan al helpen om inzicht te geven, zoals de heer
Kerstens zei. Inzicht geeft nog geen vertrouwen, maar geeft wel inzicht in
wat er gebeurt en aan welke vereisten het moet voldoen.
Dan wil ik doorgaan met de aspecten van de volksgezondheid. Alle
Kamerleden hebben ze een voor een benoemd. Daar zijn verschillende
vragen over gesteld, bijvoorbeeld of Nederland minder strenge normen
heeft. Nederland voldoet aan de geldende Europese normen. Daar zitten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

16

we niet boven en niet onder. Die normen, de ICNIRP – mevrouw Belhaj
heeft het al helemaal uitgesproken, dus ik kan de afkorting noemen –
gelden in Europa. Er zijn ook landen die ze niet hanteren, die dus juist
geen normen hebben als het gaat om straling. Maar deze normen gelden
dus gewoon in heel Nederland, voor alle activiteiten. De Raad van State
heeft ook gezegd dat je die normen mag hanteren als het gaat om alle
activiteiten die daarmee te maken hebben. Daar moet je aan voldoen en
daaraan moet je ze toetsen.
Ik weet dat ze worden herzien. In het Rijksinpassingsplan moeten we
voldoen aan de normen die dan gelden. Als de normen en richtlijnen
worden aangepast, moeten we voldoen aan de nieuwe richtlijnen. Dat is
wat ik bedoelde met: wij moeten gewoon voldoen aan alle geldende
normen. Dat geldt ook voor deze internationale, Europese normen die we
zullen hanteren. Een aantal landen hebben strengere normen gehanteerd.
Het RIVM heeft daar een vergelijking van gemaakt. Dat zijn op dit moment
zes landen. Daar vinden ook discussies over plaats, omdat er gekeken
wordt wat we ooit hebben ingebracht en of die normen nog steeds
gelden. Dat doen wij natuurlijk ook als Nederland. Daar kijkt de Gezondheidsraad bij mee. Sowieso heeft mijn collega van EZK in dit kader
discussies met u, over de uitrol van 5G en over hoe de normen zich tot
elkaar verhouden, wat we in Nederland monitoren en hoe het eruitziet.
Defensie moet daaraan gewoon voldoen. Daarbij geldt dat we aan de
richtlijnen moeten voldoen, die we vertaald hebben naar normen. We
zullen dat gewoon monitoren, zoals we dat eigenlijk met alle aspecten
doen. Op basis van de monitoring kijken we wat we zien gebeuren en of
er iets gedaan moet worden in dat gebied. U kunt ons eraan houden.
Op dit moment geldt dat we uiteraard hebben gevraagd – daarnaar vroeg
een aantal van uw leden – naar de cumulatie-effecten. Dat onderzoek
bevindt zich in de afrondende fase. De cumulatie-effecten zijn of worden
in ieder geval onderzocht, juist om tegemoet te komen aan de zorgen die
geuit zijn door de bewoners in de bijeenkomsten: wat betekent de
cumulatie van de radar zelf en van het scheepvaartverkeer? Is het mogelijk
om daar uitspraken over te doen? Als daaruit komt dat we boven de
richtlijn komen, geldt gewoon heel simpel dat een aantal dingen niet
kunnen. Wij hebben te voldoen aan die richtlijnen, ook als het gaat om de
cumulatie-effecten.
De voorzitter:
Een interruptie van mevrouw Karabulut. Dat is wel haar derde, inmiddels.
Mevrouw Karabulut (SP):
Nee, zeker niet. Dit is mijn tweede, voorzitter.
De voorzitter:
We hadden er drie afgesproken, volgens mij. Ik heb er drie staan. Maar
goed, we kijken zo even.
Mevrouw Karabulut (SP):
Maar ik heb toch echt maar één interruptie gepleegd, voorzitter. Ik wil het
wel even helder hebben.
De voorzitter:
U heeft ook een interruptie bij de heer Bosman gepleegd. Maar dat geeft
niet. We gaan zo even kijken. Gaat u verder.
Mevrouw Karabulut (SP):
Is het dan mijn tweede of mijn derde? Anders wacht ik nog even,
voorzitter.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

17

De voorzitter:
Volgens mij is het de derde. Maar prima: dan gaat de Staatssecretaris
verder.
Staatssecretaris Visser:
Dat rapport zal opgeleverd worden. Ik weet niet meer wie de vraag stelde,
maar iemand vroeg of het RIVM mee kan kijken. Ik geloof dat de heer
Voordewind het vroeg. Het RIVM heeft op verzoek van Sociale Zaken
onderzoek gedaan, maar dat was gerelateerd aan werknemers in het
bedrijfsleven of binnen de rijksoverheid die werken met radars en zaken
die, zeg maar, ioniserende straling kunnen hebben, welke gezondheidseffecten dat zou kunnen hebben. Ze hebben daar in 2015 een rapport over
uitgebracht en er in 2019 een herijking op gedaan, en dat blijven ze
volgens mij doen. Uiteraard vragen wij ook het RIVM om mee te kijken. Ik
weet niet of zij een zelfstandig onderzoek gaan doen, want het RIVM heeft
op basis van TNO-onderzoek gezegd: wat er ligt, het eerste
TNO-onderzoek, is een prima onderzoek; wij zien daar geen aanvullingen
op als het gaat om de wijze waarop het onderzoek is uitgevoerd en de
uitkomsten daarvan. Ik vraag het RIVM graag om weer mee te kijken.
Hetzelfde geldt voor de GGD. Ik neem aan dat de gemeente dat ook zal
doen. Ik denk dat de gemeenteraadsleden ook zullen vragen om de GGD
te laten meedenken en meekijken. Dat geldt ook hiervoor.
Ik denk dat ik deels al ben ingegaan op de vragen die de heer Van Helvert
en de heer Voordewind hebben gesteld rondom de cumulerende effecten.
«Geen schop de grond in» heeft u het genoemd. Laat ik het zo zeggen. Wij
kunnen de radar niet in gebruik nemen, überhaupt niet, ook al is de schop
in de grond geweest, als uit de metingen blijkt dat we boven de normen
zitten. Die waarborg zit er dus in. Stel je voor dat we alles hebben
doorlopen, alles keurig is gegaan en het proces zorgvuldig is geweest,
maar bij de eerste plaatsing en de metingen die je op dat moment doet
blijkt dat je boven de normen zit, dan mag de radar niet in werking
worden gesteld. Er zijn verschillende waarborgen in dit proces als het gaat
om het toetsen op milieuaspecten, het toetsen op relevante gezondheidsaspecten en het toetsen op de ruimtelijke ordening die we gewoon in acht
moeten nemen. Anders mag Defensie überhaupt de radar niet plaatsen
dan wel in werking stellen.
De voorzitter:
Een interruptie van de heer Kerstens, daarna de heer Van Helvert en
daarna mevrouw Belhaj.
De heer Kerstens (PvdA):
Even naar het RIVM en de GGD. De Staatssecretaris zegt dat die kunnen
meekijken of meedenken. Daarna zei ze: ik kan me zo voorstellen dat de
gemeenteraad en het college van B en W dat ook willen; ik ben bezig
stapje voor stapje het vertrouwen van de inwoners van Herwijnen terug te
winnen. Als er van die kant andere instanties worden genoemd waarvan
men graag zou zien dat die ook betrokken worden bij dat onderzoek, wat
zegt u dan? Zegt u dan: ja, dat kan?
Staatssecretaris Visser:
De opdracht voor het TNO-onderzoek is verstrekt. Ik wil nu voorkomen dat
de opdracht ineens heel anders moet, want dat onderzoek loopt. Laat dat
onderzoek uitgevoerd worden, want dan ligt er in ieder geval een
uitkomst. Dat geeft in ieder geval iets aan. Ik ga ervan uit dat het
onderzoek de vragen kan beantwoorden. Als blijkt dat er aanvullende
vragen zijn die al dan niet beantwoord kunnen worden – sommige vragen
kun je namelijk wel of niet beantwoorden – dan ga ik graag dat gesprek
aan. Maar ik heb hoe dan ook de verplichting om aan te kunnen tonen
waartoe de cumulatie leidt. Ik weet niet of alles beantwoord kan worden,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

18

ook als er vragen komen van bewoners of de gemeenteraad of het
überhaupt uitvoerbaar is, want het RIVM of de GGD zal ook zeggen of iets
wel of niet kan. Ik weet dat er bijvoorbeeld zorgen zijn rondom ALS. Door
de gemeente en door de GGD zijn er vragen gesteld: is het mogelijk om
onderzoek te verrichten, want we maken ons zorgen? We weten dat het
kenniscentrum ALS heeft aangegeven: wij zien dat verband tot op heden,
in alle onderzoeken die we hebben verricht, niet en het is ook niet
mogelijk om dat onderzoek te verrichten. Dat noem ik dan duidelijkheid in
die zin dat ik de vraag snap. Wij hebben die gesteld en het antwoord is
niet gegeven, dus het onderzoek kan je dan ook niet doen.
De heer Kerstens (PvdA):
Dat snap ik rondom de aanvullende vragen, maar mijn vraag was nu
vooral toegespitst op aanvullende instituten, aanvullende instanties
waarvan de mensen in Herwijnen zeggen: het is mooi dat de GGD ...
Overigens heeft die volgens mij bij een van de informatiebijeenkomsten
gezegd: nou, wij weten er eigenlijk niet zoveel van. Stel dat er vanuit de
mensen, vanuit de gemeenteraad wordt aangegeven: het is mooi, of
minder mooi, maar het is helder dat de GGD en het RIVM meekijken, maar
wij hebben zelf deze en deze instantie – ik kan die zo niet oplepelen – die
heel veel zicht, heel veel kennis heeft en heel veel onderzoek heeft
gedaan. Kan die er ook naar kijken?
Staatssecretaris Visser:
Als het een wetenschappelijke autoriteit is, dan kan die uiteraard worden
meegenomen. Volgens mij zijn de namen binnen die wereld snel bekend,
om het zo maar te zeggen, en is de kans vrij groot dat wij daar al een
beroep op hebben gedaan als het gaat over TNO, het RIVM of de GGD,
schat ik zo in. Ik wil wel voorkomen dat nu de indruk wordt gewekt dat
iedereen, alle onderzoeken en alle vragen daarin een plaats kunnen
krijgen. We moeten daar even goed naar kijken, want ik vind dat TNO, het
RIVM en de GGD primair in de lead zijn. Dat zijn onafhankelijke instituten
in die zin dat zij hun wetenschappelijk onderzoek verantwoord en
onafhankelijk moeten uitvoeren. Uiteraard kan daarop gereageerd worden
en kunnen vragen daarin worden meegenomen, maar ik zou primair het
onderzoek zoals dat wordt uitgevoerd daar willen laten. Dat zijn in ieder
geval de instanties die ons adviseren en op basis waarvan de besluitvorming als het gaat om procedures wordt meegenomen en meegewogen.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik weet niet wie eerder was, de heer Van Helvert of mevrouw
Belhaj. Maar meneer Van Helvert vindt zelf dat hij eerst was.
De heer Van Helvert (CDA):
Het is naar aanleiding van de vraag die de Staatssecretaris beantwoordde.
Zij noemde daarbij specifiek ook mij als vragensteller. Ik stelde net: laten
we niet beginnen voordat de onderzoeksresultaten bekend zijn, voordat
die besproken zijn met de gemeente en voordat over het intern onderzoek
naar een alternatieve locatie is gecommuniceerd. De Staatssecretaris zei
toen eigenlijk: sterker nog, meneer Van Helvert, ik mag dat ding niet eens
in gebruik nemen als we over de grens gaan. Ik denk dat dat een goede
stok achter de deur is. Maar omdat nu juist met de burgemeester en de
wethouder is afgesproken om een goede procedure te volgen, wil ik toch
even weten ... Ik zou het er niet op aan willen laten komen dat we over de
grens heen zijn, dus daarom nog heel even de vraag: gaan we niet
beginnen voordat het allemaal duidelijk is? Anders heb je het vertrouwen
bij de gemeente en ook bij de bewoners, dat enigszins of behoorlijk een
knak heeft gekregen, nog een keer geschaad.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

19

De voorzitter:
De Staatssecretaris, met het verzoek om beknopt te antwoorden, graag.
Staatssecretaris Visser:
Dat ga ik proberen. Wat wij gaan doen, is starten met een voorontwerp.
Nee, ik ga het anders zeggen. Wat wij doen, is eerst de vraag beantwoorden: zijn er alternatieve locaties? Dat doen we wel in het kader van
de Rijkscoördinatieregeling, want wij hebben als kabinet dat besluit
genomen. Als daaruit komt dat er een alternatieve locatie is die voldoet
aan alle voorwaarden die ik heb genoemd en ook de factor tijd, dan zal ik
waarschijnlijk een ander besluit nemen. Dan kom ik dus met een besluit
naar u terug. Als daaruit komt dat het niet zo is, dan zal ik op basis van het
besluit een voorontwerp opstellen. Het alternatievenonderzoek maakt
daar deel van uit en ook het onderzoek naar de gezondheidsrisico’s,
inclusief de cumulatie. Dat voorontwerp wordt voorgelegd aan de
gemeente en aan de provincie, inclusief de gemeenteraad en provinciale
staten. Zij kunnen een zienswijze indienen en ik moet daarop reageren
met een nota van antwoord. Dat wordt gewoon openbaar. Heel veel van
de vragen die al bij het bestemmingsplan zijn gesteld, kunnen daarin nog
een keer worden meegenomen. Wellicht zijn er nu ook aanvullende
vragen of heeft de gemeenteraad naar aanleiding daarvan nog aanvullende vragen. Als dat klaar is, neem ik op basis daarvan een ontwerpbesluit voor een Rijksinpassingsplan. Op dat ontwerp-Rijksinpassingsplan
kunnen de gemeenteraad, provinciale staten – eigenlijk de bestuurlijke
lagen die we kennen in Nederland – alsook bewoners en dergelijke een
zienswijze indienen. Op basis daarvan moet er weer een nota van
antwoord komen en moeten de vragen worden beantwoord. Dan wordt er
een definitief besluit genomen en wordt overgegaan tot het inpassingsplan. Er zit een aantal momenten in waar de onderzoeken waarom is
gevraagd onderdeel van moeten uitmaken om tot besluitvorming
daarover te komen.
Daarmee kom ik op het eerste punt van mevrouw Karabulut: waarom doet
u dit nu? Omdat wij het besluit over de locatiekeuze voor Herwijnen
hebben genomen, omdat wij dat op basis van de inzichten die we hebben
gehad nog altijd een goede locatie vonden. Ik vind het belangrijk, zoals u
zelf ook al aangaf, dat er vragen zijn. Een daarvan is: is er een alternatief?
Die wil ik goed beantwoorden. Ik vind dat belangrijk, want dat maakt
onderdeel uit van het proces. Maar dat doe ik in het kader van de
Rijkscoördinatieregeling. Vervolgens zijn er zaken die te maken hebben
met gezondheid. Die zorgen neem ik zeer serieus; die snap ik. Dat
onderzoek moet worden uitgevoerd en ik moet aan de normen voldoen.
Daar geldt een aantal onderzoeksverplichtingen voor en ik zal daaraan
voldoen. Zoals ik al zei: stelt u zich voor dat iedereen akkoord is gegaan en
dat iedereen of in ieder geval een meerderheid ja heeft gezegd, dan nog
moet aan het eind die meting worden verricht voordat de radar in gebruik
mag worden genomen. Je moet dan kunnen aantonen dat die aan de
normen voldoet. Er zit echt een aantal waarborgen in het Rijksinpassingsplan. Je mag als overheid niet zomaar zeggen: ik zet alles aan de
kant en ik ga mijn goddelijke gang. Je moet echt voldoen aan de wettelijke
normen die gelden voor een milieuvergunning, voor gezondheid, voor
flora en fauna en voor alle zaken die je maar kunt verzinnen die je nodig
hebt.
De voorzitter:
Dat was voldoende voor de heer Van Helvert. Mevrouw Belhaj heeft ook
een interruptie.
Mevrouw Belhaj (D66):
Ik heb ooit eens mijn eigen Cruyffiaanse uitspraak bedacht: wat je niet
ziet, dat weet je niet. Dat schoot me te binnen bij het gesprek dat we nu

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

20

hebben, waarin duidelijk is dat we het causale verband tussen straling en
ziektes en het effect van cumulatie wel onderzocht hebben, maar dat daar
niks uitkwam. Dat betekent natuurlijk niet dat er niet een vorm van causaal
verband is, maar dat weet je nu niet. Het is dus moeilijk om daar verder
onderzoek naar te doen of om een vergelijkend onderzoek te doen.
Aanvullend daarop is mijn vraag, die ook in mijn spreektekst stond, hoe je
dat op langere termijn kunt doen. Ik loop alvast een beetje vooruit: stel dat
je wel doorgaat. Dan zou je een soort nulpunt kunnen nemen en kunnen
besluiten om dat ook te gebruiken om aanvullende informatie te verzamelen, waardoor je er uiteindelijk wel iets over kunt zeggen. Je kunt dan
zeggen: ALS en straling hebben geen relatie en staan niet in causaal
verband met elkaar. Zou de Staatssecretaris in de aanloop naar dit traject
willen nadenken of zij, als het er wel komt of als het ergens anders komt,
bereid is om die informatie te gebruiken om ons onderzoek en onze
informatie beter te maken?
Staatssecretaris Visser:
Ik kan niet spreken voor het onderzoek dat u noemt naar ALS. Ik weet
gewoon niet of dat kan. Daar heb ik niet de expertise voor. We hebben een
kenniscentrum dat daar alles over kan zeggen en ook kan zeggen wat het
nodig heeft. Het RIVM is bijvoorbeeld een belangrijke speler in dit soort
zaken. Uit het debat dat ik met u heb gevoerd over het chroom-6onderzoek weet ik hoe belangrijk het is om met referentiegroepen te
werken, hoe lastig dat ook is. Ik wil dus even kijken naar uw vraag wat er
wel mogelijk zou kunnen zijn als het gaat om monitoring. Ik kan u er nu
geen duidelijk antwoord op geven, want ik weet gewoon niet wat er wel
kan. Ik vind het dan lastig om er iets over toe te zeggen.
De voorzitter:
Dat was voldoende voor mevrouw Belhaj. Dan is er nog een interruptie
van de heer Voordewind en daarna van mevrouw Karabulut.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Mijn vraag gaat over dat onderzoek. De Staatssecretaris zegt dat het RIVM
een onderzoek heeft gedaan. Uit mijn hoofd was dat in februari. Dat ging
over werknemers. Waarom doet de Staatssecretaris het daarmee af? Of
het nou over werknemers of over bewoners gaat, als er een relatie zou zijn
tussen deze vormen van straling en ALS – waarnaar wordt verwezen in
het rapport – dan zullen we dat toch moeten meenemen. Mijn vraag aan
de Staatssecretaris is dus of ze dat rapport van het RIVM wil meenemen.
Het RIVM wordt betrokken. Dank ook voor de toezegging dat de GGD’s
worden betrokken. Wil de Staatssecretaris ook het cumulatieve effect van
5G in dat onderzoek betrekken? Ik had ook een vraag gesteld over de
straling binnen 300 meter. Volgens mijn informatie staan een of twee
boerderijen alsnog binnen die 300 meter. Kan de Staatssecretaris daar iets
over zeggen?
De voorzitter:
U probeert wel vijf vragen in één interruptie te doen. U heeft nog een
tweede termijn, hè?
Staatssecretaris Visser:
Ja, dat wilde ik net zeggen. Ik dacht: ik moet nu wat dingen gaan noteren,
want anders vergeet ik ze te beantwoorden.
Naar de uitrol van 5G kan geen onderzoek worden gedaan, omdat het er
nog niet is. De Staatssecretaris van EZK heeft u geïnformeerd hoe die
uitrol zal plaatsvinden en hoe de monitoring zal gaan. Omdat het er niet
is, kan het nu ook niet worden meegenomen in het onderzoek. Je kunt het
nergens meten, omdat het er niet is. Dat is dus geen onwil, maar een puur
feitelijke constatering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

21

Dan de vraag over het RIVM. Er is een verschil tussen laagfrequent en
hoogfrequent. Als het goed is, ging het onderzoek van RIVM over
laagfrequente straling, terwijl het hier gaat om hoogfrequente straling.
Daar is het niet geconstateerd. Mij wordt nu ingefluisterd dat de frequentiebanden nog een keertje naast elkaar worden gelegd. U sprak over de
werknemers. Ik geloof dat mevrouw Diks daar ook naar vroeg. Defensie
heeft natuurlijk personeel op de schepen dat met een SMART-L-radar
werkt. Dat is reden temeer om de normen te handhaven, want onze
werknemers werken er ook mee. Wij moeten dus gewoon aan die normen
voldoen. Daarom kijken wij ook vanuit een werkgeversoogpunt naar het
RIVM-onderzoek. Een SMART-L-radar moet natuurlijk ook onderhouden
worden. Dan komen er werknemers bij in de buurt. Of dat nu werknemers
zijn van de producent of van Defensie, je moet kunnen waarborgen dat
het voldoet aan de wettelijke normen, die overigens voor werknemers net
iets anders zijn dan voor de omgeving in dezen. Ik zeg tegen de heer
Voordewind dat het RIVM-onderzoek erbij betrokken zal worden als het
gaat om de hoogfrequente straling. De twee bandbreedtes worden in
ieder geval naast elkaar gelegd.
De voorzitter:
Ik zie dat u wilt interrumperen, mevrouw Diks, maar mevrouw Karabulut
wacht al een hele tijd. Volgens mij is de Staatssecretaris nog bezig met de
beantwoording van de vragen van de heer Voordewind. Laten we het in
die volgorde doen.
Staatssecretaris Visser:
De heer Voordewind vroeg naar de 300 meter of de 450 meter. Volgens mij
zit een van de betrokkenen hier in de zaal. Er zijn meerdere vragen gesteld
over de VNG-norm. Ik heb hier staan dat het 450 meter is, maar even los
van het aantal meters geldt het volgende. De VNG heeft als richtlijn 1.500
meter meegegeven als je zaken wilt inpassen die in milieucategorie 6
vallen, zoals olieraffinaderijen en kerncentrales. Dat betekent niet – dat is
ook bevestigd in allerlei uitspraken van de Raad van State – dat je daar
niet van mag afwijken. Dat mag je alleen maar doen als je hebt onderzocht dat dat past bij alle normen die daarvoor gelden. Als je van de 1.500
meternorm wilt afwijken, moet je dus kunnen aantonen dat je binnen de
normen blijft die gelden voor elektrische straling. Dat zal ook hier dus
worden gedaan. De andere categorieën en de andere gevaarzettingen
voor explosieven die gelden voor olieraffinaderijen, gelden allemaal niet
bij een radar. Daar gelden dat soort gevaarzettingen niet. Die zaken zijn
wel meegenomen, maar met de opmerking dat ze niet gelden, omdat daar
geen sprake van kan zijn. De gevaarzetting geldt dus voor de straling.
Daarvoor geldt dat je gemotiveerd en onderbouwd moet kunnen
aantonen dat je voldoet aan de richtlijnen als het gaat om mogelijke
gevaarzetting en de blootstellingsnormen die gelden. Dat geldt hier dus
ook, even los van de vraag of het 300 meter, 400 meter of 500 meter is.
De voorzitter:
De heer Voordewind, in tweede instantie.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik had inderdaad begrepen dat je gemotiveerd moet onderbouwen
waarom je daarvan afwijkt, maar ik heb begrepen dat dat de afwijking was
tot 500 meter, dus van 1.500 meter tot 800 meter. Op een van de informatiebijeenkomsten zei TNO: binnen de 300 meter is het echt gevaarlijk. Dat
was een vrij harde uitspraak op een van de informatieavonden. Volgens
mij is dat dus weer een ander verhaal dan dat je gemotiveerd mag
uitwijken van categorie 6 naar categorie 3. Ik krijg daar graag nog een
reactie op. Ik was nog vergeten te vragen of de Staatssecretaris in het
onderzoek ook het WHO-onderzoek ...

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

22

De voorzitter:
Nee, nee, nee. Ik ga nu toch een beetje kritisch worden. Ik kijk ook even
naar de tijd. We hebben nog een halfuur. Er staat nog een aantal interrupties. Volgens mij heeft de Staatssecretaris ook nog een aantal
antwoorden. U probeert net als bij uw eerste interruptie vier vragen in één
interruptie te stoppen. Dat wilde ik dan maar niet toestaan. Als de
Staatssecretaris deze vragen kan beantwoorden, kunt u eventueel nog ...
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Voorzitter, ik heb gewoon twee interrupties. Als u zegt dat ze te lang zijn,
dan vind ik dat prima, maar ik mag toch gewoon twee interrupties
plaatsen? Het gaat over de gezondheid van deze mensen, die hier in de
zaal zitten. Ik mag dan toch gewoon twee vragen stellen?
De voorzitter:
Dat begrijp ik, maar de vragen moeten ook beknopt zijn. Ik wil graag
iedereen de ruimte geven om interrupties te plaatsen. U hebt zelf
vastgesteld dat we dit in twee uur moesten doen. Ik vind het ook altijd
prima om het in drie of vier uur te doen. Dit vraagt van beide kanten iets
aan beknoptheid.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik had nog een heel korte vraag: of de WHO-onderzoeken hier ook bij
worden betrokken.
Staatssecretaris Visser:
Dat laatste vraag ik nog even na, dus dat komt wellicht in de tweede
termijn. Laat ik het zo zeggen: ik ben niet bij de informatieavond geweest,
maar ik geloof direct wat er volgens u wel of niet is gezegd. Ik kan u alleen
aangeven dat er onderscheid wordt gemaakt tussen de blootstellingseffecten, ook als het gaat om het hoogteniveau. Het maakt ook nog eens
verschil of het op het maaiveld of boven het maaiveld is. Ook het aantal
meters maakt verschil. Zonder nu in de techniek van het aantal meters en
de onderzoeken te verdwalen – want anders zou ik wellicht wat onduidelijk kunnen zijn – geldt gewoon dat wij aan de normen moeten voldoen.
Dat wil ik in ieder geval als kader meegeven. Als wij willen afwijken van
de 1.500 meter dan wel de 800 meter, kan dat alleen maar als je kunt
aantonen dat je voldoet aan de normen die dan gelden. De radar wordt
natuurlijk wat hoger gebouwd en niet direct op maaiveldniveau. Ook dat
wordt verschillend gemeten. Voor de effecten gelden dan verschillende
afstanden. Op die manier wordt ernaar gekeken. Als je 40 meter boven het
maaiveld zit, heeft dat een ander effect dan als je 2 meter boven het
maaiveld zit en gelden de normen die dan gelden.
De voorzitter:
Dan is het woord aan Karabulut.
Mevrouw Karabulut (SP):
Ik vind het bijzonder merkwaardig dat wij nu hier dit debat moeten
voeren, zonder dat eigenlijk alle feitelijke informatie op tafel ligt. Als ik
hier een vrij uitgebreid bezwaar van de Raad zie, met allerlei heel concrete
vragen, uit oktober 2018 en ik hoor nu de Staatssecretaris achteraf zeggen
dat er een locatieonderzoek is geweest, constateer ik dat de mensen daar
helemaal niets van afweten. Er wordt een onderzoek gedaan naar de
cumulatieve effecten. Ik wil gewoon een verklaring van de Staatssecretaris
waarom dat niet eerder is gebeurd. Ik wil haar vragen om het onderzoek
dat is gedaan naar alternatieve locaties vrij te geven, zodat de mensen de
onderbouwing kunnen zien waarom op de bestaande locatie de toren niet
zou kunnen worden vervangen met een verhoging, maar zodat ze ook
kunnen zien naar welke andere locaties wordt gezocht, binnen welke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

23

bandbreedte. Dan weten we ook waarover we het hebben. Ik wil er bij de
Staatssecretaris op aandringen om nu de zorgen van de mensen serieus
te nemen en te zeggen: ik ga mijn besluit, de inpassingsregeling, on hold
zetten. Verder moeten de mensen weten hoe het lopende onderzoek
wordt ingericht, met welke partijen en welke aspecten worden bekeken. Je
ziet het al: er wordt gepingpongd. U zou dat eerst allemaal moeten
communiceren, om te beginnen met de bewoners, met de gemeenteraad,
met B&W en dan met de Kamer. Als dan blijkt dat de vragen afdoende zijn
beantwoord, dan moet u bekijken of u de inpassingsregeling doorzet dan
wel uitwijkt naar alternatieve locaties. Ik vind dit gewoon echt niet kunnen.
Op een achternamiddag krijgen wij al deze belangrijke zaken gepresenteerd, waarvan de Staatssecretaris zelf zegt dat het technische zaken zijn,
en moeten we ze aftikken. Dat kan niet. Ik denk dat we dan echt de
mensen, hun zorgen, maar ook de materie tekort doen.
Staatssecretaris Visser:
Volgens mij tikt u niks af. De mensen die er een besluit over hebben
genomen en die er straks weer een besluit over zullen moeten gaan
nemen, moeten nadrukkelijk in staat worden gesteld om dat op een
gedegen wijze te doen. Daarvoor geldt dat al die onderzoeken die zijn
verricht en aanvullend worden verricht daarbij betrokken moeten worden.
Bij gemeenteraad en provinciale staten ligt ook de bevoegdheid om
daarover een besluit te nemen. Een aantal zaken in het proces had vele
malen beter gemoeten; dat neem ik me zeer ter harte. Dat heb ik ook in dit
debat erkend. Daarbij gaat het om de informatievoorziening en de
communicatie. Dat zal ik als eerste erkennen; anders hadden we deze
discussie waarschijnlijk niet met elkaar gevoerd. Daar trek ik absoluut
lessen uit. Dat betekent niet dat het veiligheidsbelang, waarmee we dit
ooit zijn gestart, terzijde kan worden geschoven, want dat geldt nog
steeds. Die radars zijn ver over de houdbaarheidsdatum heen. Ik kan daar
niet voor instaan. Dan dien ik ook een nationaal veiligheidsbelang,
namelijk de zorg om het luchtruim van Nederland te bewaken en daarbij
met de politie samen te werken. Ik moet die belangen tegen elkaar
afwegen.
Daarom is de Rijkscoördinatieregeling gestart, in combinatie met het
Klimaatakkoord. Ik heb op dit moment geen reden om daarvan af te
wijken. Waar ik wel mee te maken heb, zijn de zorgen die zijn geuit door
diverse sprekers over het proces nu en straks. U bent daarover terecht
kritisch geweest. U hebt daar terechte vragen over gesteld, die onder
andere zien op gezondheid. De heer Kerstens vroeg welke waarborgen
daarvoor gelden. Kan de GGD meekijken, komt het RIVM kijken? Betrokkenen moeten weten hoe ze geïnformeerd kunnen worden en welke
informatie voorhanden is. Die zorgen neem ik me zeer ter harte, waarover
ik de Kamer ook verschillende toezeggingen heb gedaan. Maar ik moet er
ook voor zorgen dat het luchtruim van Nederland op een goede manier
wordt bewaakt. Die verantwoordelijkheid geldt ook voor mij en die moet
ik ook dragen, samen met de Minister van BZK. Daarom hebben we
hiertoe besloten. Maar ik vind de vraag die de gemeente heeft gesteld in
de brief die u ook in juni hebt gehad, terecht. Daarom heb ik de
gesprekken gestart. Daarbij heb ik gezegd: dit is een terechte vraag, en
daarom ga ik nog een keer met een open blik kijken. Als daaruit komt dat
er iets anders mogelijk is, kom ik bij u terug. Dan trek ik namelijk het
besluit voor Herwijnen in. Die toezegging heb ik aan u gedaan. Maar dat
doe ik wel op grond van de Rijkscoördinatieregeling, omdat ik het
nationale veiligheidsbelang ook te dienen heb. Want ik wil er niet voor
instaan dat ik een deel van het Nederlandse luchtruim een tijdlang niet
kan bewaken. Daar mag u anders over denken, maar ik vind dat ik die
verantwoordelijkheid draag. Daarom wil ik de Rijkscoördinatieregeling
niet on hold zetten, maar wel de waarborgen zoals ik die net heb

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

24

geformuleerd, naar aanleiding van vragen van de Kamer en van mensen
in de zaal, maar vooral van de bewoners.
Mevrouw Karabulut (SP):
Dat is dan jammerlijk mislukt, zou ik zeggen. Natuurlijk heeft u dat belang
te bedienen, maar hoe kan het dat een jaar lang wordt gepingpongd en er
drie bijeenkomsten worden georganiseerd waarin alleen maar de
tegenstand toeneemt? Hoe kan het dat er geen enkel inhoudelijk antwoord
op tafel ligt? Hoe kan het dat vervolgens een jaar later de Staatssecretaris
moet worden ingevlogen om de boel vlot te trekken? Zo zijn we natuurlijk
niet getrouwd. Als dat allemaal via deze regeling moet en de Staatssecretaris na alles wat er is gebeurd en na alle vragen die op tafel liggen en na
alle onderzoeken die nog lopen, voet bij stuk wil houden en dit besluit niet
in wil trekken, dan moet zij op zijn minst op dit moment de alternatieve
locatieonderzoeken vrijgeven. Is zij daartoe bereid?
Staatssecretaris Visser:
Allereerst: ik heb volgens mij meerdere malen in dit debat beaamd dat het
het afgelopen jaar niet goed is gegaan. Als u dat nog een keer bevestigd
wilt hebben: ja, dat klopt.
Mevrouw Karabulut (SP):
Niet afwentelen op de bewoners.
Staatssecretaris Visser:
Maar als wij hebben besloten dat de radar in Herwijnen moet worden
geplaatst en de gemeenteraad niet bereid is om daaraan mee te werken,
moet ik me afvragen of we door moeten gaan of niet. Het kabinet vindt
dat het antwoord daarop ja moet zijn. Dat kan alleen maar met de
Rijkscoördinatieregeling. Dat is de start van een proces waarbij je met alle
waarborgen omkleed – anders krijg ik geen enkele vergunning om
überhaupt te kunnen starten – aandacht besteedt aan de zaken die u net
hebt genoemd, zoals cumulatie. Ik denk dat de gemeenteraadsleden die
hier nu in de zaal zitten vast nog vragen hebben. Die vragen zullen daarbij
worden betrokken. Ik heb net geschetst welke fasering daarin zit, van
voorontwerp tot ontwerp tot definitief Rijksinpassingsplan. Ik heb er ook
voor te zorgen dat het luchtruim kan worden bewaakt. Die afweging heb ik
gemaakt. Ik zet dit instrument niet zomaar in, zoals de heer Kerstens ook
al aangaf. Wij doen dit niet zomaar, wij proberen dit juist met de gemeenteraad te doen. Dat is hier niet gelukt. Ik heb al gezegd dat veel dingen
beter hadden gekund. Verder heb ik gezegd dat het beter moet, juist in het
kader van het Rijksinpassingsplan.
Ook heb ik gezegd hoe wij hiertoe zijn gekomen. Daarom begon ik met
een terugblik naar deze locatie. Ik heb nu geen alternatievenonderzoek op
papier staan. Dat is precies de reden waarom ik tegen het college heb
gezegd: ik vind dat het mijn plicht is om dat alsnog op een goeie manier
voor u inzichtelijk te maken, want ik snap dat u die onderbouwing vraagt.
Daarom heb ik gezegd dat we op basis van het afwegingskader hebben
gekeken. Daarbij vielen allerlei locaties af, en dan heb ik het over
2014/2015. Daar is geen formeel rapport over geproduceerd. Daarom heb
ik tegen de gemeente gezegd dat ik de vraag terecht vind en dat ik dat
rapport aan de gemeente moet overhandigen. Als daar iets anders
uitkomt, kom ik terug. Dat betekent hoe dan ook iets voor dit besluit. Dit
besluit heb ikzelf als Defensie zijnde toentertijd genomen. Nu komt de
factor tijd er ook nadrukkelijk bij, want dat is de reden dat we zeggen: dit
is een nationaal veiligheidsbelang en de Rijkscoördinatieregeling moet
worden gestart. Dat zal de afweging zijn, die op papier zal worden gezet,
inzichtelijk zal worden gemaakt en zal worden geopenbaard, gewoon
online, zodat iedereen, of het nou de Tweede Kamer is, bewoners of wie
dan ook, daarnaar kan kijken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

25

Mevrouw Diks (GroenLinks):
Ik geloof inderdaad dat de Staatssecretaris nu al een keer of tien heeft
gezegd dat ze het betreurt dat het gegaan is zoals het gegaan is en dat ze
graag had gezien dat het anders was gegaan. Ik zie op de tribune dat dat
binnenkomt, en ik denk dat dat goed is. Dat is namelijk door iedereen, ook
aan deze kant van de tafel, geconstateerd. Ik begrijp de opwinding bij
mevrouw Karabulut overigens wel een klein beetje. Toen de aanloop van
dit verhaal onvoldoende was, is ondertussen de tijd wel doorgelopen. Nu
is de tijd een factor geworden en moet het allemaal heel snel. De
gemeenteraad moet daardoor deels op een andere manier zijn werk doen
dan in een normale structuur, met de vaststelling van een bestemmingsplan enzovoorts. Op het moment dat u in Herwijnen, dan wel op
een andere plek, een goede locatie vindt die op een normale wijze in de
ruimtelijke ordening kan worden aangewezen als plek voor het nieuwe
radarstation, bent u dan ook van plan om de normale ruimtelijkeordeningsroute te volgen? Trekt u dan de Rijkscoördinatieregeling in? Of
zegt u: nee, ik wil toch geen tijd moeten hoeven verliezen, dus ik houd
haar sowieso vast en in elke variant houd ik die Rijkscoördinatieregeling
vast?
Staatssecretaris Visser:
De huidige Rijkscoördinatieregeling is gericht op Herwijnen. Hoe dan ook
geldt dan dat het anders zal worden. Ik wil de afweging welk besluit ik
neem, dan ook op dat moment maken. IenW en EZK gebruiken de
Rijkscoördinatieregeling vrij vaak als het gaat om de nationale belangen.
Ik denk nog steeds – maar dat is zoals ik er nu in sta – dat ik vanuit het
nationaal belang en de tijdsurgentie op een andere locatie hetzelfde
besluit zou nemen, juist vanwege de urgentie van de radar. Zoals ik u zei,
wil ik dat besluit pas nemen als blijkt dat er inderdaad een locatie is die
zou voldoen aan alle zaken die ik net heb genoemd, inclusief de factor tijd.
Ik vind dat dan ook het afwegingsmoment. Deze Rijkscoördinatieregeling
richt zich op Herwijnen en moet dan hoe dan ook worden ingetrokken,
aangepast of wat dan ook. Dan geldt dat zij alsnog weer naar u en naar de
Eerste Kamer toe komt. Het nationaal belang zal, denk ik, blijven. Zoals ik
er nu in sta, denk ik dan dat ik dit ook zal toepassen, gelet op het
tijdsbelang dat echt een factor is. Zoals ik zei, wil ik een besluit kunnen
nemen op het moment dat het voorligt. De Kamer krijgt dan hoe dan ook
een ander besluit voorgelegd.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
U heeft meermaals aangegeven dat het anders had gemoeten. Dat voel ik
ook zo bij u, zal ik maar zeggen. Wel geef ik u mee dat als u toch een
andere locatie zou vinden, er wel een zorgvuldiger informatietraject moet
worden gevolgd. Anders krijgt u op een andere plek precies hetzelfde
probleem.
Staatssecretaris Visser:
Die boodschap neem ik ter harte. Ik weet dat in dit traject aan beide zijden,
zowel bij de gemeente toentertijd als bij het Rijksvastgoedbedrijf, altijd in
volle overtuiging met de beste bedoelingen is gehandeld. Alleen kun je
daar met de kennis van nu allerlei vraagtekens bij zetten. Ik heb u net ook
al gezegd dat ik vind dat daar dingen beter hadden gekund.
Voorzitter. Volgens mij heb ik de vragen over de 1.500 meter en milieucategorie 6 behandeld. Anders hoor ik dat wel in tweede termijn. Ik heb ook
aangegeven dat dit uitgebreid terugkomt in verdere onderzoeken. Het
tweede aspect dat daarin een rol speelt en dat ook nadrukkelijk door de
leden is genoemd, betreft het gezondheidsrisico en het cumulatieonderzoek.
Volgens mij zijn er nog een paar vragen gesteld die onder het kopje varia
vallen. Ik ging net door de stapel heen om te zien of ik nog een onderwerp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

26

miste. De heer Voordewind heeft gesproken over de locatie NieuwMilligen. Daar heb ik iets over gezegd. Mevrouw Karabulut heeft gevraagd
of de gemeente West Betuwe in bredere zin een doelwit kan worden als
het gaat om wat de marine doet. Wij doen deze taken en de luchtruimbewaking om ons eigen Nederlandse luchtruim te monitoren. Dat is onze
eerste hoofdtaak. Ook de NAVO-taak hoort daarbij. Ook in de lucht gelden
grenzen. Wij kijken ook wat er internationaal gebeurt en melden zaken aan
bijvoorbeeld de politie. Wij zetten dus ook nadrukkelijk in op hoofdtaak 3:
als we dingen zien, smokkelroutes of andere opvallende zaken, wordt dat
gemeld aan de politie. De radar kan ook dreiging van raketten detecteren
en zal natuurlijk ook daarvoor worden ingezet als blijkt dat dat zo is. Is het
daarmee een doelwit? Ik denk dat Nederland op vele locaties een doelwit
kan zijn. Dat is de reden dat we er met elkaar voor moeten zorgen dat
Nederland veilig blijft. Ik heb geen aanleiding om aan te nemen dat West
Betuwe een nadrukkelijk doelwit is. Datzelfde geldt voor Den Helder,
Leeuwarden en alle locaties die Defensie heeft.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan gaan we over naar de tweede termijn van de Kamer. Ik
hoop dat iedereen dat in een minuut kan doen, want dan is er ook nog
ruimte voor beantwoording door de Staatssecretaris. Het woord is aan
mevrouw Karabulut van de SP.
Mevrouw Karabulut (SP):
Voorzitter. Hoe zal ik het zeggen? Ik moet constateren dat ik helaas toch
wel een heel naar gevoel aan dit debat overhoud. Ik concludeer dat de
Staatssecretaris niet anders kan dan toegeven dat het niet goed is gegaan,
dat bewoners niet serieus zijn genomen, dat het hele proces slordig is
verlopen. Ik concludeer ook dat vele vragen nog onbeantwoord zijn en
beantwoord moeten worden. Vervolgens zegt de Staatssecretaris, zich
beroepend op de nationale veiligheid: ik kan niet anders; toch ga ik
datgene wat de gemeenteraad, het college van B en W en de bewoners
hebben besloten, overrulen; ik zet mijn besluit door. Ik vind dat niet
kunnen.
Ik wil een VAO aanvragen, maar ik heb ook nog een aantal vragen aan de
Staatssecretaris. Is zij bereid ...
De voorzitter:
Zou dat heel kort kunnen, graag?
Mevrouw Karabulut (SP):
Is de Staatssecretaris bereid om de onderbouwing vrij te geven? Dat geldt
ook voor de afweging waarom het op deze locatie zou moeten, want er
zijn een aantal defensielocaties tegen elkaar afgewogen, waaronder de
bestaande. Twee. Is de Staatssecretaris bereid een overzicht te geven van
de bestaande onderzoeken? Welke onderzoeken worden vrijgegeven,
welke zijn vrijgegeven en welke zullen niet worden vrijgegeven vanwege
de classificatie? Drie. Kan de Staatssecretaris ons melden wanneer het
TNO-onderzoek naar de cumulatieve effecten zal worden afgerond,
alsmede hoe dat onderzoek is opgezet en hoe het eruitziet? Er zijn terecht
heel veel inhoudelijke vragen gesteld. Kan de Staatssecretaris ons tot slot
melden hoe het nieuwe locatieonderzoek dat zij gaat starten, het
alternatieve locatieonderzoek, eruitziet en wanneer we dat kunnen
verwachten?
De voorzitter:
Dank u wel. Dan de heer Kerstens van de PvdA.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

27

De heer Kerstens (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. Ik sluit me aan bij de vragen van mevrouw
Karabulut; dat scheelt in ieder geval al wat tijd.
Voor mij is het helder dat Defensie zich te weinig heeft aangetrokken van
de afspraak die we vorig jaar hier in de Kamer met elkaar hebben gemaakt
dat Defensie zich in voorkomende gevallen als een goede buur opstelt
richting omwonenden en in overleg met omwonenden probeert tot een
gedragen oplossing te komen. De Staatssecretaris erkent dat het
vertrouwen van de mensen is verdwenen en geeft aan dat ze dat wil
herstellen, stap voor stap, zoals ze dat zegt. Tegelijkertijd geeft ze aan dat
de klok tikt, en snel. Snelheid en zorgvuldigheid is niet de combinatie die
de meeste garantie op succes geeft. Vertrouwen komt te voet en gaat te
paard.
Hoe lang hebben we voor die hele zorgvuldige procedure, die als doel
heeft om het vertrouwen stap voor stap te herstellen? Dat heeft gewoon
tijd nodig. Ik ben van huis uit een optimist, maar ik heb nou niet het idee
dat dat vertrouwen makkelijk terugkomt. Dat snap ik ook heel goed als ik
me verplaats in de mensen van Herwijnen.
De voorzitter:
Dank u wel. Het woord is aan de heer Voordewind van de ChristenUnie.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dank u wel, voorzitter. Ik heb de Staatssecretaris goed begrepen dat ze
haar excuses heeft aangeboden namens Defensie omdat de procedure en
informatievoorziening niet zo hadden mogen lopen. Ik hoor ook een
voornemen om dat in de toekomst beter te doen. Daar heeft ze ook
maatregelen voor afgekondigd. Ik prijs haar dat ze zegt dat er aanvullend
onderzoek wordt gedaan en dat er ook een onderzoek komt naar de
cumulatieve effecten. Ik vraag haar nog wel of het onderzoek van de
WHO, waarop ze in tweede termijn terugkomt, kan worden meegenomen
naast dat van het RIVM en dat van de GGD. Dank voor die toezegging.
De Staatssecretaris heeft gezegd dat ze de MER-procedure gaat aflopen,
maar begrijp ik het dan goed dat ook de consultatie van de gemeentes
daarin wordt meegenomen? De Staatssecretaris houdt namelijk wel een
slag om de arm door te zeggen: we lopen de procedures af, maar het is
eigenlijk geen MER. Ik werd daardoor even op het verkeerde been gezet,
maar als de Staatssecretaris zegt dat ze alle procedures, inclusief de
inspraak van de gemeentes, daarin betrekt, ben ik weer gerustgesteld.
Ten slotte vraag ik of de Kamer de onderzoeken naar de alternatieven en
het stralingsonderzoek ook kan ontvangen. Dan worden wij ook op de
hoogte gehouden.
Ten slotte zegt de Staatssecretaris: we gaan dat ding bouwen en dan gaan
we eens kijken hoe de straling uitpakt. Dat lijkt me dan weer een stap te
ver. Waarom kan de Staatssecretaris niet gewoon zeggen dat er geen
schop de grond in gaat totdat alles duidelijk is? Waarom kan ze dat niet
zeggen?
De voorzitter:
Dank u wel. Dan de heer Van Helvert, CDA.
De heer Van Helvert (CDA):
Dank, voorzitter. Volgens mij hoorde ik de Staatssecretaris dat wel zeggen.
Volgens mij zei zij dat er geen schop in de grond gaat voordat TNO de
onderzoeksresultaten heeft gegeven en voordat de Staatssecretaris die
heeft gedeeld met de gemeenten, zodat zij hun vragen ook kunnen stellen.
De Staatssecretaris zei ook: we beginnen met het kijken naar een
alternatieve locatie. Dat is wat ik heb gehoord van de Staatssecretaris. Dat
waren ook mijn drie vragen. Ik zie de Staatssecretaris knikken. Ik denk dat
dat goed is, naast het feit dat de Staatssecretaris terecht duidelijk heeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

28

gezegd dat dit proces en de procedure echt slecht zijn verlopen. Het
gesprek met de burgemeester en de wethouder vorige week is belangrijk
geweest. Daarin is afgesproken dat we dit beter gaan doen en het beter
gaan communiceren. De Staatssecretaris heeft hier stap voor stap, op
basis van mijn interruptie, nog een keer uitgelegd hoe ze dat gaat doen,
met alle «go/no go»-momenten.
Ik heb nog één vraag. Ik hoorde de Staatssecretaris ook spreken over de
gevolgen van de radar voor het Klimaatakkoord. Lokaal hebben de
gemeenten en provincies ook opgaven, die natuurlijk niet losstaan van de
nationale opgave. Is ook meegenomen welke gevolgen het lokaal en voor
de provincie zal hebben als dat misloopt?
Dank u wel.
De voorzitter:
Mevrouw Belhaj van D66.
Mevrouw Belhaj (D66):
Voorzitter. Ik ben blij dat de Staatssecretaris zo duidelijk is geweest over
het feit dat het niet goed is gegaan. Het is niet iedereen gegeven om dat te
doen. Dat maakt het voor ons altijd heel ingewikkeld, omdat wij dan gaan
proberen om een bewindspersoon ervan te overtuigen dat een aantal
dingen toch echt niet goed is gegaan en die bewindspersoon dan gaat
proberen te bewijzen dat de dingen wel goed zijn gegaan. Dit is een
belangrijke eerste stap.
Ik begrijp dat het ingewikkeld is dat je tijdens een traject al die onderzoeken moet doen waar iedereen zo naarstig naar gevraagd heeft en ook
persoonlijk toezeggingen op heeft gekregen.
Mij rest alleen nog maar om de Staatssecretaris op het hart te drukken om
de vragen van de bewoners op te halen samen met de burgemeester en
de wethouders, en mijn waardering uit te spreken voor de politici uit
Herwijnen die de Kamerleden zo actief hebben benaderd om te zorgen dat
we hier vandaag toch zitten.
De voorzitter:
Dank u wel. Mevrouw Diks van GroenLinks.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Als wethouder zei ik, met te veel regelmaat
waarschijnlijk: samenwerken gaat alleen als je het samen doet. Dat is een
beetje het motto dat ik voor dit soort processen zie. De Staatssecretaris
zag ik al knikken bij deze opmerking, want over elkaar heen walsen omdat
het kan, is niet democratie zoals wij die in Nederland met elkaar hebben
georganiseerd.
Ik heb in eerste termijn ook gezegd: terug naar de tekentafel, kijken naar
andere, wel acceptabele locaties, en goed in gesprek gaan met de
omgeving. Ik zou haast zeggen: redden wat er nog te redden valt in
Herwijnen. U heeft meermaals vanmiddag aangegeven dat u dat ook
oprecht op een andere en slimmere, als ik het zo mag zeggen, manier gaat
doen in de toekomst. Mijn voorkeur zou het hebben als dit allemaal zou
kunnen via de normale ruimtelijkeordeningsweg en als het niet via de
Rijkscoördinatieregeling zou hoeven, omdat dat een elegante route is om
gezamenlijk met het lokale bestuur tot de beste plek voor zo’n radarstation
te komen. Ik ben heel benieuwd naar alle onderzoeken en alle zaken die u
nog verder naar ons gaat toesturen.
U heeft vanmiddag heel nadrukkelijk gezegd dat u met een uitgestoken
hand naar de bewoners gaat en het gesprek aangaat. Dat is in ieder geval
het gevoelen dat ik hiervan meeneem. Ik denk dat dat een eerste stap is
om verder te komen in het plaatsen van een nieuw radarstation ergens in
Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

29

De voorzitter:
Dank u wel. De heer Bosman, VVD.
De heer Bosman (VVD):
Dank, voorzitter. Ik wil de Staatssecretaris bedanken voor de heldere
toezeggingen, kijkend naar de toekomst en zowel het belang van het
radarstation als de belangen van de bewoners in de omgeving. Er zijn
onderzoeken toegezegd. De voorwaarden daarvoor zijn toegezegd.
Volgens mij rest ons niets anders dan in alle zorgvuldigheid af te wachten
wat daaruit gaat komen en de hoop uit te spreken dat de communicatie
alleen maar beter wordt.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is het woord aan de Staatssecretaris.
Staatssecretaris Visser:
Voorzitter. Laat ik beginnen met mevrouw Karabulut. Ik vind het jammer
dat zij een slecht gevoel heeft overgehouden aan dit algemeen overleg.
Aan de andere kant snap ik het, want zij heeft een aantal inhoudelijke
vragen gesteld waarop zij volgens haar geen duidelijk antwoord heeft
gekregen, omdat ik heb geantwoord dat dat wordt meegenomen in het
onderzoek. Of het nou gaat om het aantal meters of blootstellingseffecten;
ik snap dat zij op zoek is naar concrete antwoorden op heel specifieke
vragen. Ik heb geprobeerd om die zo veel mogelijk te geven als het gaat
om zaken die te maken hebben met cumulatie-effecten, als het gaat om de
vraag waarom wel of geen MER.
Mevrouw Karabulut vroeg ook een aantal heel concrete dingen. Ik heb
gezegd: wat wij vrij kunnen geven, zullen wij vrijgeven. Ik heb ook al
aangegeven dat het locatieonderzoek dat in het verleden is gedaan, niet is
vastgelegd. Dus dat kan ik ook niet vrijgeven. Ik kan het proces schetsen.
Ik kan ook aangeven welk afwegingskader daar is toegepast en wat er
uiteindelijk is aangekomen. Maar het onderzoek dat nu plaatsvindt, zal ik
uiteraard met u delen, te beginnen met de gemeente West Betuwe zelf.
Maar uiteraard geldt dat dat gedeeld zal worden.
Hetzelfde geldt voor het overzicht van de onderzoeken. Mevrouw
Karabulut vroeg of daar een overzicht van kan worden gegeven. Ik heb al
aangegeven dat alles wat openbaar kan, openbaar op een website komt te
staan. Of het nou de Defensiewebsite is of een projectwebsite samen met
de gemeente, maakt mij niet zo heel veel uit, maar alle onderzoeken die
kunnen worden vrijgegeven, zullen daarop worden geplaatst. Ik kan nu
niet zeggen welke onderzoeken dat precies zijn, maar kan mevrouw
Karabulut daar wel over informeren als het zover is dat dat geplaatst kan
worden, inclusief dat overzicht, dat niet geplaatst is.
Dan de vraag van mevrouw Karabulut over cumulatie en het
TNO-onderzoek. Daarvoor geldt precies hetzelfde. Dat zal ik uiteraard
vrijgeven. Daarover wordt u op de hoogte gebracht. Ik zal het ook weer
eerst met de gemeente West Betuwe delen, zoals ik ook heb toegezegd in
de brief.
Mevrouw Belhaj vroeg of er nog vragen missen in het onderzoek. Dan
zouden wij bijvoorbeeld nog een aantal aanvullende vragen kunnen
meenemen, die dan direct kunnen worden uitgezet. Ik zou willen
voorstellen om, als ik het onderzoek met de gemeente heb besproken, het
dan ook met u te delen, inclusief wat het verdere traject is, of er aanvullende vragen zijn gesteld, of we die meteen beantwoorden, ja of nee, en
om het dan ook weer gewoon online te plaatsen. Dus eigenlijk is het
antwoord op de drie vragen die mevrouw Karabulut heeft gesteld ja, ja, ja.
De voorzitter:
Korte interruptie van mevrouw Karabulut.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

30

Mevrouw Karabulut (SP):
Ik heb toch nog enkele vragen. Wanneer komt het onderzoek over de
alternatieve locaties ongeveer? En kan de Staatssecretaris op z’n minst
een onderbouwing geven waarom de huidige locatie technisch gezien niet
aangepast kan worden voor de nieuwe radartoren?
Staatssecretaris Visser:
Ik vroeg net even hoe lang het alternatieve onderzoek ongeveer duurt.
Ongeveer zes weken, hoor ik. Als dat eerder kan, kan het eerder, maar
zoals ik zei wil ik dat serieus kunnen doen, dus zes tot acht weken; we
moeten even kijken hoe snel het kan.
Als het gaat om de tweede vraag van mevrouw Karabulut ... Sorry,
voorzitter.
Mevrouw Karabulut (SP):
De Staatssecretaris heeft met haar ambtenaren besproken dat dit de
locatie moet worden omdat de huidige locatie 60 meter opgehoogd zou
moeten worden en dat niet kan. Ik wil de onderbouwing daarvan. Het lijkt
me dat daarover wel iets op papier staat, toch?
Staatssecretaris Visser:
Ik moet dan op zoek naar dat specifieke onderzoek, dus ik kom daar op
terug. De Eerste Kamer heeft ook de vraag gesteld: waarom bent u hier
gekomen; kan het niet om nieuwe middelen gaan? Uiterlijk volgende week
moet ik daar antwoord op geven, maar ik vond het belangrijk om eerst
met u het debat aan te gaan. Daar zal een aantal van dit soort elementen
in staan. Ik zal kijken of ik dat onderzoek op korte termijn kan vinden en
het dan uiteraard ook vrijgeven voor zover dat kan; openbaar tenzij.
De voorzitter:
Gaat u verder met de beantwoording van de rest van de vragen.
Staatssecretaris Visser:
Maar ik kom bij dat overzicht terug op wat wel vrijgegeven kan worden en
niet. Volgens mij heb ik daarmee de vragen van mevrouw Karabulut
gehad.
De heer Kerstens maakt zich zorgen over de snelheid en zorgvuldigheid.
Dat is eigenlijk het dilemma dat hij neerlegde. Dat klopt in die zin dat ze
uiteraard niet voor elkaar ingeruild moeten worden. Beide moeten. Het is
niet zo dat vanwege de snelheid de zorgvuldigheid niet in acht wordt
genomen. Er gelden gewoon vereisten en procedures die gevolgd moeten
worden met termijnen daaraan vast en duidelijke voorschriften waaraan
dingen moeten voldoen. Dat noemen wij zorgvuldigheideisen. Die hebben
wij gewoon te volgen, dus dat zal ook hier gewoon gelden.
De voorzitter:
Heel kort, meneer Kerstens.
De heer Kerstens (PvdA):
Natuurlijk heel kort, voorzitter, want ik herhaal alleen maar de vraag die ik
gesteld heb. Hoelang hebben we nog? De Staatssecretaris zet steeds de
druk erop in de zin van: het moet wel snel. Dan kan ik in ieder geval ...
De voorzitter:
De vraag is helder: hoelang hebben we nog?
Staatssecretaris Visser:
Zo snel als mogelijk, omdat de radar echt vernieuwd moet worden. As we
speak kan de radar uitvallen, om het maar even heel simpel te zeggen.
Daar kan ik dus geen garanties op geven. Ik heb er alle baat bij om het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

31

snel te doen. Voor Defensie geldt het nationale veiligheidsbelang. We
weten dat de radars eigenlijk over hun datum heen zijn. Ten tweede is er
een link met Economische Zaken. De heer Van Helvert vroeg naar de
windmolenparken. In Flevoland wordt het grootste windmolenpark op
land gebouwd. Dat is noodzakelijk voor alle ambities en afspraken die wij
als kabinet met u hebben vastgesteld. Daar zitten ook termijnen aan. Voor
beide elementen – aan de ene kant het nationaleveiligheidsbelang, aan de
andere kant de afspraken die wij met u hebben gemaakt over wind op
land – gelden termijnen. Dat is ook de reden waarom is besloten tot die
Rijkscoördinatieregeling. Die termijnen zullen gaan lopen. Ik kan op dit
moment niet precies de uiterste deadline noemen, maar in al die
procedures, ook in de procedures rond de windmolenparken en rond dit
militair radarstation, moet gewoon zorgvuldigheid in acht worden
genomen.
De heer Voordewind en de heer Van Helvert hadden blijkbaar beiden
verschillende conclusies naar aanleiding van wat ik heb gezegd. De
samenvatting van de heer Van Helvert klopte. Ik heb geprobeerd te zeggen
dat we nog een stap verder gaan. Dat staat los van het bouwen, als het al
gebouwd wórdt. We hebben alle procedures gevolgd en zorgvuldigheid
betracht, en het voldoet allemaal. Maar als aan het eind bij de meting
blijkt dat het anders is, dan hebben we nog steeds een slot op de deur. Zo
bedoelde ik de uitspraak, dus de heer Van Helvert vatte die goed samen.
Het is goed om dat nog even te beamen. Zowel het TNO-onderzoek als
een alternatief onderzoek moet er liggen. Tot die tijd gaat er geen schop
de grond in, zoals ik heb gezegd.
De heer Voordewind stelde een vraag over de MER. Ik heb niet gezegd dat
een MER-procedure gevolgd gaat worden, maar dat alle vereisten voor
een milieuvergunning, die vergelijkbaar zijn met een MER-procedure op
het vlak van de geldende milieueisen, ook gewoon hier gelden. Wil ik
überhaupt een milieuvergunning verkrijgen, zal ik moeten aantonen wat
de effecten zijn op milieu en of ik voldoe aan alle milieunormen. Dat is
eigenlijk hetzelfde zoals in de MER-procedure. Ik heb aangegeven dat bij
het bestemmingsplan geen MER-procedure gevolgd is omdat dit niet
verplicht was. Ook heeft het ermee te maken dat we niet verschillende
soorten radars met elkaar hoefden te vergelijken omdat de soort radar al
bepaald is. Ook vanuit dat opzicht was een MER-procedure niet nodig.
Maar milieuvereisten worden in acht genomen, want anders krijg ik de
milieuvergunning helemaal niet.
In het kader van wat de heer Kerstens zei over zorgvuldigheid, merk ik op
dat de Raad van State dit uiteraard ook toetst. De Raad van State toetst
uiteindelijk of alle procedures juist zijn geweest en juist zijn gevolgd en of
er zorgvuldigheid in acht is genomen.
De heer Van Helvert vroeg naar de windmolenparken. U heeft kunnen
lezen ...
De voorzitter:
Meneer Voordewind van de ChristenUnie, kort graag.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Heel kort. Ik heb gevraagd of de onderzoeken van de WHO ook bij het
cumulatief onderzoek betrokken kunnen worden.
Staatssecretaris Visser:
Ik heb daar nog geen antwoord op.
De voorzitter:
Schriftelijk?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

32

Staatssecretaris Visser:
Ja. We kunnen dat kort schriftelijk doen. Dan kan ik wellicht ook even
terugkomen op de vraag van mevrouw Karabulut over het overzicht, mits
dat er op dat moment is.
De heer Van Helvert vroeg naar de invloed van de windmolenparken. Los
van het operationele aspect is een van de afwegingen rondom NieuwMilligen dat iedere windmolen een verstoringsreactie heeft op een radar.
Dat geldt voor iedere windmolen, maar je kunt dat op bepaalde manieren
mitigeren, zoals dat zo mooi in het Nederlands heet. Maar vanwege de
grootte in Flevoland was dit op heel veel locaties niet te mitigeren.
Daarmee vielen al die locaties af. Er zijn drie gemeenten die bij het
ontwerpbestemmingsplan een reactie hebben gegeven, een zienswijze
hebben ingediend. Dat ging over hun windmolenplannen. We hebben
daarnaar gekeken en getoetst of die windmolens niet de radar verstoren.
Daaruit is gekomen dat die windmolenplannen gewoon door kunnen gaan
en daarmee dus niet in het geding komen. Alle discussies die we de
komende periode gaan hebben, bijvoorbeeld die over de luchtruimherziening, zullen hier ook over gaan: hoe gaan we al die verschillende
nationale belangen met elkaar afwegen in dat kleine Nederland en op de
Noordzee?
Mevrouw Belhaj deed vooral de oproep dat we ervoor moeten zorgen dat
we de mensen erbij betrekken en dat we ervan leren. Datzelfde geldt voor
mevrouw Diks, die aangaf dat we het toch samen moeten doen. Daar kan
ik me bij aansluiten. Datzelfde geldt voor de heer Bosman, die ook
nogmaals heeft opgeroepen tot zorgvuldigheid.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan zijn we daarmee gekomen aan het einde van de tweede
termijn van de kant van het kabinet. Daarmee zijn we ook aan het einde
van het debat gekomen, maar niet dan nadat ik heb aangegeven dat er
een VAO is aangevraagd door mevrouw Karabulut. Zij zal daarin ook de
eerste spreker zijn. In dat VAO kunnen moties worden ingediend, merk ik
op richting de mensen die daarin geïnteresseerd zijn.
We hebben een aantal toezeggingen genoteerd.
– De Staatssecretaris zendt de Kamer het volgende toe: de resultaten
van het stralingsonderzoek door het RIVM, het cumulatieonderzoek
van het RIVM en een overzicht van de gedane onderzoeken voor zover
deze openbaar zijn.
– De Staatssecretaris meldt de Kamer of het WHO-aspect kan worden
betrokken bij het cumulatieonderzoek.
Staatssecretaris Visser:
«De resultaten van het stralingsonderzoek door het RIVM» zegt mij even
niks, want het RIVM heeft geen stralingsonderzoek gedaan. Het gaat om
TNO, denk ik.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
De Staatssecretaris heeft gezegd dat het RIVM betrokken zou worden bij
het stralingsonderzoek van TNO. Dan heb je de toezegging volgens mij
precies. Inclusief GGD.
Staatssecretaris Visser:
Het onderzoek dat TNO verricht naar cumulatie-effecten ...
De voorzitter:
Het onderzoek van TNO gaat naar de Kamer en het RIVM wordt er indien
mogelijk bij betrokken.
Staatssecretaris Visser:
Precies.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

33

De voorzitter:
Prima. Mevrouw Belhaj.
Mevrouw Belhaj (D66):
Ik mis de toezegging van de Staatssecretaris dat zij zou kijken hoe ze de
overige vragen van de mensen zal betrekken bij of het lopende onderzoek
of een aanvullend onderzoek.
De voorzitter:
Dat is geen toezegging aan de Kamer waarop schriftelijk teruggekomen
moet worden. Dat is een toezegging aan de mensen van Herwijnen.
Mevrouw Belhaj (D66):
Ik vind dit altijd zo vermoeiend. Nou ja, prima. Doe maar niet. Ik schrijf het
zelf wel op.
Staatssecretaris Visser:
Voorzitter, ik kijk even mee op uw papiertje. Ik zie staan «het evaluatieonderzoek door het RIVM», maar volgens mij is dat in opdracht van Sociale
Zaken gedaan en is dat al gedeeld met de Kamer.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Misschien kan ik helpen. Er is een RIVM-onderzoek. Dat zou worden
betrokken bij het onderzoek dat nu door TNO gedaan wordt. Er is een
stralingsonderzoek gedaan door het RIVM. Dat zou worden betrokken bij
het onderzoek van TNO nu.
Staatssecretaris Visser:
Dat zijn wel twee totaal verschillende onderzoeken. Ik wil het aan TNO
meegeven om daarnaar te kijken – zo zou ik het willen samenvatten –
maar ik wil u wel meegeven dat dit echt twee totaal verschillende
doelgroepen, opzetten en dat soort zaken zijn. Er is anders naar gekeken.
Maar ik geef het mee aan TNO. Zullen we dat afspreken?
De voorzitter:
Dan wordt het TNO-onderzoek wel toegezonden aan de Kamer en wordt
er gekeken of het RIVM daar een rol bij kan spelen.
Staatssecretaris Visser:
Dat onderzoeksrapport zal ik naar TNO sturen.
De voorzitter:
Mevrouw Karabulut mist nog een toezegging, begrijp ik?
Mevrouw Karabulut (SP):
De Staatssecretaris zou ons ook nog de onderbouwing sturen waarom de
huidige locatie van het radarstation eventueel niet geschikt zou zijn.
De voorzitter:
Die toezegging noteren we dan ook nog. Die is in tweede termijn
inderdaad nog gedaan. Dan hebben we alles gehad. Ik sluit deze vergadering. Ik dank iedereen voor de aandacht.
Sluiting 15.38 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 662

34