Directie Wetgeving en Juridische Zaken
Sector Staats en bestuursrecht
Turfmarkt 147
2511 DP Den Haag
Datum

18 augustus 2020
Onderwerp

Reactie van Amnesty International bij de ‘Wijziging van de Wet terugkeer en
vreemdelingenbewaring met het oog op handhaven van de mogelijkheden om maatregelen
te nemen ten aanzien van overlast gevende vreemdelingen’

Geachte
Hartelijk dank voor de mogelijkheid om te reageren op het Voorstel van wijziging van de Wet
terugkeer en vreemdelingenbewaring (Wtvb). Amnesty International heeft zich in de afgelopen
jaren intensief beziggehouden met vreemdelingendetentie, meerdere onderzoeken gedaan en
rapporten gepubliceerd.1 Binnenkort verschijnt een rapport van Amnesty International over
schadelijke gevolgen van isolatie in vreemdelingendetentie2.
Gezien onze expertise beperkt deze reactie zich tot de voorgestelde wijziging van artikel 5 eerste
lid van de Wtvb.3 Dit artikel regelt dat de directeur de bevoegdheid krijgt een lock down in te stellen
van vier weken. Hieronder zullen wij ingaan op de volgende punten van kritiek:
1. Penitentiaire karakter vreemdelingendetentie wordt niet verminderd
2. Voorgestelde wijziging is niet in lijn met mensenrechten:
2.1 Onduidelijke gronden
2.2 Collectieve straffen
2.3 Schadelijke gevolgen van afzondering
2.4 Buitenproportioneel lange duur van de maatregel
3. Gebrek aan onafhankelijk toezicht in vreemdelingendetentie
Hoogachtend,
Senior Medewerker Politieke Zaken
Amnesty International Nederland
1

Zie: https://www.amnesty.nl/content/uploads/2018/02/AMN_18_05_Rapport-Geen-cellen-enhandboeien_DEF_web.pdf?x51174
https://www.amnesty.nl/content/uploads/2018/02/AMN_18_08_Rapport-het-recht-opvrijheid_DEF_web-1.pdf?x51174
2
Onder isolatie verstaan wij een maatregel waarbij een persoon (of een groep personen) wordt
afgezonderd van andere ingeslotenen in een cel of andere ruimte. Daarbij is sprake van verlies van
autonomie en sensorische deprivatie en zijn activiteiten en betekenisvol contact met anderen beperkt.
3
Artikel 5, eerste lid, komt als volgt te luiden:
1. De directeur heeft tot taak een ongestoorde tenuitvoerlegging van de vreemdelingenbewaring in de
inrichting te verzekeren, alsmede de orde en veiligheid in de inrichting te handhaven. De directeur is
bevoegd bevelen te geven die met het oog op deze taakuitoefening noodzakelijk zijn. De directeur kan,
indien dit volstrekt noodzakelijk is met het oog op het handhaven van de orde en veiligheid in de
inrichting, voor ten hoogste vier weken afwijken van de artikelen 22, 23 en 36, voor zover het gaat om
de rechten op bewegingsvrijheid en dagbesteding, met dien verstande dat de vreemdeling te allen tijde
recht behoudt op dagelijks verblijf in de buitenlucht, gedurende ten minste een uur per dag.

Amnesty International werkt voor mensenrechten. Die waarborgen vrijheid, gelijkheid en rechtvaardigheid. Amnesty doet onderzoek, voert actie en
steunt verdedigers van mensenrechten wereldwijd.

Pagina 2

Achtergrond
Aan het bestuursrechtelijk vastzetten van mensen zonder verblijfstitel kleven ernstige
mensenrechtelijke bezwaren. De afgelopen jaren is door (internationale) toezichthouders,
mensenrechtenorganisaties en rechtshulpverleners op zeer consistente wijze kritiek geleverd op
de wijze waarop de Nederlandse overheid vreemdelingenbewaring uitvoert.4 In april 2013 werd in
een debat naar aanleiding van de suïcide van de Russische asielzoeker, de heer Dolmatov, door de
toenmalig staatssecretaris toegezegd te komen met een wet die het bestuursrechtelijke karakter
van vreemdelingendetentie tot uitdrukking zou brengen.5
De Wet terugkeer en vreemdelingenbewaring zou hét instrument moeten zijn om de
(internationale) kritiek te laten verstommen. Amnesty International constateert dat met het
voorstel voor de wijziging van de Wtvb de inzet op bestraffing en (eenzame) opsluiting wordt
vergroot en daardoor verder wordt afgeweken van het bestuursrechtelijke karakter van
vreemdelingenbewaring. Verder constateert Amnesty dat er thans in de locaties voor
vreemdelingenbewaring onvoldoende ingezet wordt op de-escalatie en het beginsel van minimale
beperkingen in bestuursrechtelijke detentie.
Vrijheidsontneming is een bijzonder zwaar middel. In het Nederlandse strafrecht zelfs het zwaarst
mogelijke middel. Uit onderzoek blijkt dat vreemdelingendetentie ernstige gezondheidsschade kan
opleveren en vaak psychische problemen veroorzaakt.6 Met een dergelijk zwaar middel moet
daarom uiterst zorgvuldig en met de grootst mogelijke terughoudendheid worden omgegaan.7
Vreemdelingendetentie is een bestuursrechtelijke maatregel om personen beschikbaar te houden
voor vertrek. Dit is niet bedoeld als strafmaatregel en mag daarom geen punitief karakter hebben.
Het regime en de gebouwen mogen geen penitentiaire uitstraling hebben.8 In de bijlage bij deze
brief kunt u onze eerdere commentaren op de wet terugvinden.9
1. De Wijzigingswet creëert een verdere verwijdering van het beoogde bestuursrechtelijk
karakter van vreemdelingendetentie
Het beoogde doel van de Wet terugkeer en vreemdelingenbewaring (Wtvb) is om aan
vreemdelingendetentie een eigen bestuursrechtelijk regime te geven waarin het beginsel van
minimale beperkingen wordt geborgd.10
De voorgestelde Wijziging van de Wtvb is een verdere uitbreiding van het palet van punitieve
maatregelen waarover de directeur van het detentiecentrum reeds beschikt.11 Het beoogde
bestuursrechtelijke karakter van vreemdelingendetentie verdwijnt daardoor nog verder uit beeld.
4

Zie bijvoorbeeld: CPT 2008, 2012 en 2017; VN-Comité tegen Marteling 2013 en 2018; Raad voor
Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming 2008, de Nationale ombudsman in o.a. 2012 en 2020;
Amnesty International 2008-2020.
5
Kamerstukken I 2019-20, 34 309, H, p. 3.
6
Amnesty International september 2013, Vreemdelingendetentie in Nederland: mensenrechten als
maatstaf, pag.12
7
Amnesty International roept al sinds 2008 de Nederlandse overheid op om ervoor te zorgen dat
bestuursrechtelijke vreemdelingendetentie alleen als uiterste middel wordt gebruikt.
8
European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or
Punishment (CPT), Standards 2011, p. 65 A prison is by definition not a suitable place in which to
detain someone who is neither convicted nor suspected of a criminal offence.
9
Bijlage: Opmerkingen en aanbevelingen Amnesty International bij de Wet terugkeer en
vreemdelingenbewaring (34309) - 14 december 2017 Voor eerdere commentaren op de wet zie
https://www.internetconsultatie.nl/vreemdelingenbewaring/reacties Binnenkort verschijnt een update
van het rapport over isolatie in vreemdelingendetentie.
10
Wtvb: art. 3.3: Vreemdelingen worden in vreemdelingenbewaring aan geen andere beperkingen
onderworpen dan die welke voor het doel van de vreemdelingenbewaring of in het belang van de
handhaving van de orde of de veiligheid in de inrichting noodzakelijk zijn.
11
De Wtvb handhaaft (onder de noemen veiligheid en beheersbaarheid) vrijwel het volledige pakket
van orde- en disciplinaire maatregelen. Art. 18: plaatsing onder het (strengere) beheersregime, art.

Pagina 3

Volgens de Memorie van Toelichting (MvT) is de wijziging van de Wtvb nodig om `daadkrachtig en
tegelijk rechtmatig te kunnen optreden in geval van grote veiligheidsproblemen.‘ De Mvt noemt
een aantal incidenten uit 2019 waaruit de noodzaak van deze aanpassing zou blijken.12 Amnesty
International mist echter objectieve onderbouwing ten aanzien van de uitbreiding van de
bevoegdheden van de directeur om nog meer restrictieve en straffende maatregelen op te kunnen
leggen teneinde bij te dragen aan meer veiligheid en een betere sfeer in het detentiecentrum. Aan
de directeur staat immers nu al een palet aan orde- en dwangbevoegdheden ter beschikking om in
te grijpen bij orde- en veiligheidsproblemen.13
1.1 Ongefundeerde keuze voor repressie in plaats van de-escalatie bij onrust
Amnesty mist in dit voorstel onderbouwing voor de keuze om volledig in te zetten op repressie in
plaats van op de-escalatie bij onrust. Dat het detentiecentrum te maken krijgt met soms zeer
moeilijk (onacceptabel) gedrag van mensen en dat daarbij de belangen en de veiligheid van het
personeel en de andere ingesloten vreemdelingen moeten worden beschermd staat niet ter
discussie.
Voor het omgaan hiermee is het van groot belang onderzoek te doen naar de oorzaken van de
spanningen en de vraag te stellen hoe incidenten en escalaties (met mogelijke schade aan
ingeslotenen en personeel) het beste kunnen worden voorkomen. Uit onderzoek blijkt dat
repressieve maatregelen veelal contraproductief zijn en het leefklimaat in vreemdelingendetentie
alleen maar verder doen verslechteren.14
Bevreemdingwekkend is het daarom dat in de MvT niet wordt ingegaan op preventie of deescalatie, maar alleen een repressieve maatregel in reactie op bepaald gedrag voorstelt. In de MvT
wordt niet ingegaan op de (penitentiaire) omstandigheden, de verveling en de onzekerheid waar
vreemdelingen die – soms maandenlang – in detentie verblijven, mee te maken krijgen. Ook is niet
onderzocht in hoeverre de schaalvergroting van het detentiecentrum Rotterdam eind 2018 en het
gebrek aan gekwalificeerd personeel een rol hebben gespeeld bij de spanningen.15 De eerste lock
down was begin 2019.16
Al jaren spreken zowel mensenrechten- en vluchtelingenorganisaties hun zorgen uit over het
penitentiaire regime en het gebrek aan een zinvolle dagbesteding. Ook de directeur van het
detentiecentrum Rotterdam pleit voor het toestaan van arbeid en het uitbreiden van activiteiten
om spanningen te verminderen.17 Uit onderzoek blijkt dat een leefklimaat dat wordt gekenmerkt
50: plaatsing in afzondering als orde maatregel, art. 62 plaatsing in afzondering als straf, art. 52:
bevestiging mechanische middelen. Daarnaast kunnen straffen worden opgelegd als insluiting op eigen
cel, ontzeggen van bezoek, ontzeggen van deelname aan activiteiten, wegnemen TV.
12
Voor een overzicht van voorvallen in alle gevangenissen in Nederland zie het DJI voorvallenoverzicht.
https://www.dji.nl/themas-cijfers-en-publicaties/voorvallen-dji/voorvallen-dji.aspx
13
MvT pagina 5.
14
Zie bijvoorbeeld
Werkboek FHIC. High en
Intensive Care vanuit forensisch perspectief. Den Dolder: FHIC.
15
Op 12 en 13 september 2018 werden alle aan de grens geweigerde asielzoekers van het Justitieel
Centrum Schiphol overgeplaatst naar het Detentiecentrum Rotterdam. Eind 2018 werd het
vreemdelingendetentiecentrum Zeist gesloten. Alle vreemdelingen uit detentiecentrum Zeist werden
overgebracht naar Rotterdam. De veranderingen brachten onrust en een personeelstekort. In die
periode was men op zoek naar 55 detentietoezichthouders. https://www.pzc.nl/rotterdam/personeelnodig-bij-detentiecentrum~a38da3d5/.
16
Zie DJI voorvallen overzicht.
17
Eerste Kamer verslag van deskundigenbijeenkomst p. 4 en 5, de heer
: ` Arbeid is echter
expliciet uitgesloten. … Uitbreiding van zinvolle activiteiten, zeker in de avond, en variabele
groepsgrootte kunnen een positief effect hebben op de beheersbaarheid. … Ik ben zeer zeker van
mening dat activiteitenuitbreiding, in welke zin dan ook, echt een goede toevoeging zou zijn, omdat
daarmee ook een andere vorm van perspectief voor ingeslotenen geboden wordt, waardoor orde, rust
en veiligheid niet alleen maar een beheersinstrument wordt voor ons, maar waarbij het individu vanuit

Pagina 4

door structuur, veiligheid en positieve contacten, met zo min mogelijk repressie, stabiliserend kan
werken en spanningen door stress en agressie kan voorkomen.18 Ook het afschaffen van onnodige
afdelingsregels kan escalatie voorkomen.19 Dit geldt zelfs voor de forensische psychiatrie waar
sprake is van een zeer moeilijke doelgroep en het risico op ernstige agressie bijzonder groot is.20
De Inspectie Justitie en Veiligheid constateerde in 2018 in een rapport over het gehele
gevangeniswezen dat er sprake was van een tekort aan personeel en dat het personeel
onvoldoende is geëquipeerd om met verstorend gedrag om te gaan.21 De populatie in
vreemdelingendetentie bestaat bovendien vaak uit kwetsbare mensen die in het land van
herkomst, tijdens hun vlucht of in Nederland, veel hebben meegemaakt. Vaak kampen zij met
trauma’s en psychische problemen. In sommige gevallen is er sprake van psychiatrische- en/of
verslavingsproblematiek.
Amnesty International vindt het zeer teleurstellend dat, ondanks alle kennis en ervaring over de
effecten van repressie, de staatssecretaris niet kiest voor de inzet van meer humane middelen en
maatregelen, zoals een zinvolle dagbesteding en meer communicatiemogelijkheden. Het zware
pakket aan orde- en strafmaatregelen zoals dat reeds in de Wtvb is geregeld, staat al bloot aan veel
kritiek.22 Dat pakket wordt met deze wijziging van wet verder en onnodig uitgebreid. Andere
oplossingen zijn niet onderzocht of uitgeprobeerd.
Amnesty roept de staatssecretaris op om te komen met een objectieve onderbouwing van
de effectiviteit van de voorgestelde repressieve maatregelen en tevens andere oplossingen
te onderzoeken.
1.2 De mogelijkheid om een lock down in te stellen is een onnodige, punitieve toevoeging
In artikel 1 onder B wijzigt het wetsvoorstel artikel 5 van de Wtvb. Met deze wijziging krijgt de
directeur de mogelijkheid om voor een periode van ten hoogste vier weken een lock down in te
stellen, waarbij de rechten van de ingesloten vreemdelingen met betrekking tot bewegingsvrijheid
en dagbesteding komen te vervallen, met uitzondering van het recht op luchten van één uur per
dag. Dat betekent dat mensen op cel kunnen worden opgesloten voor 23 uur per dag. Volgens de
Mvt betekent een lock down: ‘dat alle vreemdelingen of (grote) groepen ongeacht of zij in het
verblijfs- dan wel in het beheersregime verblijven, tijdelijk ingesloten worden op hun cel en in fasen
toewerken naar een volledig dagprogramma, totdat de situatie onder controle is.’
Deze optie komt nadrukkelijk bovenop de mogelijkheid om vreemdelingen of (grote) groepen
vreemdelingen in het beheersregime te plaatsen.23

intrinsieke motivatie veel meer rust zal ervaren.’
https://www.eerstekamer.nl/behandeling/20190319/verslag_van_een;
https://www.youtube.com/watch?v=NYjckfVCISM&feature=youtu.be
18
Universiteit Tilburg en Universiteit Leiden 2019,
, Het effect
van een alternatief detentieregime op gedrag en gezondheid van gedetineerden. Een experiment in
een penitentiaire inrichting:` De regimeverandering resulteert in een sterke afname in het aantal
incidenten van agressief gedrag door gedetineerden’
19
2013) Leefklimaat in de klinische
forensische zorg. Amsterdam: Uitgeverij SWP.
20
(2017); Zie ook: FHIC werkboek, High en intensive Care uit
forensisch perspectief,
.
21
P. 27-28 https://www.inspectie-jenv.nl/Publicaties/rapporten/2018/04/26/uit-balans---eenonderzoek-naar-de-kwaliteit-van-de-taakuitvoering-in-zes-locaties-binnen-het-gevangeniswezen
22
Zie bijvoorbeeld Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken, Advies over het wetsvoorstel Wet
terugkeer en vreemdelingenbewaring (advies van 6 maart 2014, ACVZ/ADV/2014/008), 2014, p. 7; zie
voor de reacties van
(Tilburg University), VluchtelingenWerk Nederland en
anderen: https://www.internetconsultatie.nl/vreemdelingenbewaring/reacties/datum
23
Zie Mvt p. 6 onder Onderdelen B en D.

Pagina 5

Naast onze algemene bezwaren tegen de voorgestelde wijziging van art. 5 Wtvb willen wij
hieronder op een aantal punten afzonderlijk ingaan.
2. De gronden om over te gaan tot een lock down maatregel zijn onduidelijk
Amnesty stelt dat de gronden om over te gaan tot een lock down maatregel onduidelijk zijn. Het
wetsvoorstel beperkt de mogelijkheid om een lock down in te stellen tot situaties waarin dit
‘….volstrekt noodzakelijk is met het oog op het handhaven van de orde en de veiligheid.24 In de
verschillende stukken worden echter verschillende definities en gradaties gehanteerd.
Waar de MvT termen gebruikt als ‘uitzonderingssituaties’ en ‘noodsituaties’ (MvT p.5) hanteert de
Raad van State een zwaardere gradatie en spreekt zij over ‘uiterste noodsituaties’. Een verdere
omschrijving wanneer een situatie hieraan voldoet ontbreekt. Dat hiervoor de gronden onduidelijk
zijn blijkt ook uit de situaties waarin tot nu toe een lock down is ingesteld. In de MvT (p.5) wordt
verwezen naar incidenten die duidelijk zijn te herleiden tot het gedrag van één enkele persoon. De
tweede lock down (in juli 2019) werd ingesteld na een (geweldloos) protest.25
Hieronder gaan we in op de (te brede) reikwijdte, de (te lange) duur van de maatregel en
schadelijke gevolgen van afzondering.
Amnesty International maakt zich zorgen over de onduidelijke gronden voor het instellen
van een lock down. Dit geeft de directeur te veel ruimte voor eigen interpretatie. Voor dit
soort ingrijpende maatregelen moet altijd helder zijn waarom een dergelijke inbreuk op
iemands vrijheden een proportionele inbreuk zou zijn.
2.1 Lock down maatregel leidt tot collectief straffen
Tijdens een lock down kunnen alle vreemdelingen in het detentiecentrum, ongeacht of zij op de
betreffende afdeling of in de nabijheid van het incident waren, worden ingesloten op cel. Het
wijzigingsvoorstel maakt onvoldoende duidelijk waarom mensen die niet betrokken zijn bij een
incident deze verstrekkende maatregel krijgen opgelegd. Ook de Raad van State adviseert dat
degenen die niet verantwoordelijk zijn voor de onrust zo snel mogelijk moeten kunnen terugkeren
naar het gewone dagprogramma. Aan de onruststokers kan (afzonderlijk) een disciplinaire- of
ordemaatregel wordt opgelegd.
In zowel de MvT (p.5) als in het nader rapport (p.2) wordt de norm `handen af van het personeel’
genoemd, waarbij één van de voorbeelden een (ernstig) incident met één persoon is. Daarmee
krijgt de lock down het karakter van collectief straffen waarmee een (preventieve) boodschap
wordt gecommuniceerd aan personen die zelf niet verantwoordelijk zijn voor het betreffende
incident. Collectief straffen is in strijd met artikel 60 lid 3 van de European Prison Rules en artikel
51, vijfde lid, van de Penitentiaire beginselenwet (Pbw). Dat artikel bepaalt dat een gedetineerde
niet kan worden gestraft voor feiten waarvoor hij niet verantwoordelijk is te houden. Voor straf is
immers altijd individuele verwijtbaarheid vereist.26 Het introduceren van een dergelijke straf staat
haaks op een bestuursrechtelijke wet.

24

’In de MvT wordt benadrukt dat het gaat om een wettelijke voorziening voor uitzonderingssituaties.
`Te denken valt aan noodsituaties waarin de veiligheid van zowel ingeslotenen als personeel in geding
komt, zoals bij groepsgewijze agressie jegens het personeel of andere ernstige geweldsincidenten.’
25
Er heerste op dat moment een hittegolf en de airco was stuk. Mensen wilden langer buiten blijven.
Hoewel na bemiddeling iedereen terug vrijwillig naar binnen is gegaan, werden alsnog alle ingesloten
drie dagen ingesloten op cel.
26
Collectieve straffen is in strijd met artikel 60.3 European Prison Rules en de jurisprudentie. De RSJ
heeft bepaald dat artikel 51, vijfde lid, van de Pbw individuele verwijtbaarheid vereist. Een ingeslotene
kan niet worden gestraft voor medeverantwoordelijkheid als te zijnen aanzien geen feiten of
omstandigheden zijn gebleken, waaruit zijn feitelijke betrokkenheid bij het verweten gedrag voortvloeit
(RSJ 8 juni 2010, 10/0066/GA). Zo oordeelde de RSJ in haar uitspraak van 1 augustus 2017, met
kenmerk 17/0931/GA, dat de disciplinaire straf, die was opgelegd wegens contrabande die op de
meerpersoonscel van de klager was aangetroffen, onredelijk was.

Pagina 6

In eerdere onderzoeken hebben vreemdelingen aangegeven zich in detentie als crimineel
behandeld te voelen.27 Het collectief straffen versterkt dit gevoel. Het WODC constateerde al
eerder dat als mensen zich ten onrechte gestraft voelen de bereidheid om aan de regelgeving (en
ook het meewerken aan terugkeer) afneemt.28 Daarnaast lijkt de reactie op incidenten soms ook
ingegeven door gebrek aan personeel dat in staat is individueel en de-escalerend op te treden.
Deze reden kan en mag volgens de European Prison Rules (art. 4) geen rechtvaardiging zijn voor
deze wetswijziging.29
Amnesty International maakt zich zorgen dat mensen die niet betrokken zijn bij een
incident toch een dergelijke zware maatregel krijgen opgelegd. Collectief straffen is in strijd
met artikel 60 lid 3 van de European Prison Rules en artikel 51, vijfde lid, van de
Penitentiaire beginselenwet (Pbw).
2.2 De duur van de lock down is buitenproportioneel lang
Een ordemaatregel wordt opgelegd, omdat dit noodzakelijkheid wordt geacht in het belang van de
orde of veiligheid in de inrichting en dient niet langer te duren dan strikt noodzakelijk is. De
maatregel moet worden beëindigd zodra dat gevaar geweken is.30 Het voorgestelde aangepaste lid
artikel 5 eerste lid lijkt niet van dit uitgangspunt uit te gaan. RvS schrijft in haar advies ‘Gelet hierop
denkt de Afdeling wat de maximale duur van de lock down betreft eerder aan een aantal dagen dan
weken.’31 Na advies van de Afdeling advisering van de Raad van State is echter in het
wijzigingsvoorstel de maximale duur van een lock down slechts aangepast van maximaal zes weken
naar maximaal vier weken.
Het voorstel van de RvS om te werken met een korte lock down en vervolgens individuele
disciplinaire en ordemaatregelen in te zetten, werd afgedaan met ‘niet werkbaar’ of ‘soms niet
toereikend’. Een verdere motivering hiervoor ontbreekt. Daarmee gaat het wetsvoorstel voorbij
aan het feit dat onschuldige mensen worden gestraft voor daden van anderen.
Het wetsvoorstel bepaalt dat de periode van terugfasering naar het normale regime – die enkele
weken kan duren - onder maatregel van de lock down moet vallen om de mogelijkheid open te
houden om de vrijheid opnieuw af te nemen. Gezien het uitgebreide palet van straf- en
ordemaatregelen (inclusief de beheersafdeling) waarover de directeur volgens de huidige wet en
ook de Wtvb beschikt is een lock down van meer dan enkele uren, hooguit dagen, - en uitsluitende
toegepast in een uiterste noodsituatie - een volstrekt buitenproportionele maatregel. Een
wettelijke basis voor een lock down is er niet voor het gevangeniswezen. Het is dan ook zeer de
vraag waarom dit voor (bestuursrechtelijke) vreemdelingendetentie wel geïntroduceerd zou
mogen worden.

27
Zie o.a. Nationale ombudsman (2012): Vreemdelingenbewaring: strafregime of maatregel om uit te
zetten, Over respect voor mensenrechten bij vreemdelingenbewaring
https://www.nationaleombudsman.nl/uploads/2012-105_-_vreemdelingenbewaring.pdf en Amnesty
International, februari 2018 `Geen cellen en handboeien! Het beginsel van minimale beperkingen in
het regime vreemdelingendetentie.’ https://www.amnesty.nl/actueel/vreemdelingendetentie-in-10jaar-weinig-vooruitgang-geboekt.
28
Zie: WODC 2013: Van bejegening tot vertrek. Een onderzoek naar de werking van
vreemdelingenbewaring.
http://
.nl/Van_bejegening_tot_vertrek._Een_onderzoek_naar_de_werking_van_vreemdeli
ngenbewaring.pdf
29
https://search.coe.int/cm/Pages/result_details.aspx?ObjectID=09000016805d8d25
30
RSJ 8 april 2002, 02/0040/GA; Een disciplinaire straf daartegenover is bedoeld om verwijtbaar
gedrag te bestraffen. In het geval van een straf dienen gedetineerden een beschikking te ontvangen
met de duur van de straf. (art.50 Pbw)
31
Afdeling advisering van de Raad van State d.d. 22 april 2020.

Pagina 7

In lijn met het advies van de Raad van State adviseren wij met klem de maximale duur van
de lock down te beperken tot een maximumaantal dagen in plaats van weken.32 Als een
lock down in een uiterste noodsituatie strikt noodzakelijk wordt geacht, dient onmiddellijk
na de insluiting onderzocht te worden voor welke mensen verdere maatregelen
noodzakelijk zijn. Alle anderen moeten daarna weer terug naar het normale regime.
2.3 Opsluiting op cel tijdens lock down heeft negatieve psychologische gevolgen
Tijdens de lock down kunnen mensen voor 23 uur per dag worden opgesloten in hun cel. Hoewel
de term isolatie in het Nederlandse gevangeniswezen meestal alleen gebruikt wordt voor plaatsing
in een strafcel of in geval van een ordemaatregel in een afzonderingscel of observatiecel, kunnen
de gevolgen van isolatie op eigen cel evenzeer ernstig zijn.33
Uit recent Nederlands onderzoek blijkt dat een prikkelarme gevangenisomgeving al na drie
maanden een significante verslechtering kan veroorzaken van de zelfcontrole, de concentratie en
de impulscontrole bij gedetineerden.34 Ook isolatie op de eigen cel gaat gepaard met een sterke
sensorische en met name sociale deprivatie die schadelijk is voor de gezondheid.35 Er is geen
wetenschappelijk bewijs dat het isoleren in een reguliere (‘eigen’) cel minder bezwarend zou zijn
dan opsluiting in een klassieke isoleercel (‘strafcel’).36 De negatieve gevolgen van isolatie bij jonge
mensen (tussen de 18 en 23 jaar) zijn nog veel sterker door de relatieve immaturiteit van het brein
dat anders reageert op stress.37
Isolatie - ook isolatie in een reguliere cel zoals wordt toegepast in de omstandigheid van
een lock down - kan ernstige gezondheidsschade veroorzaken. Zorg voor alternatieven en
zet in op de-escalatie in plaats van isolatie.
4. Waarborgen zijn onvoldoende
In zowel de Mvt38 als het Nader Rapport39 staat dat het lock downproces met belangrijke
waarborgen omkleed is. Op dit moment echter zijn de vereisten en waarborgen die ten grondslag
liggen aan ordemaatregelen en disciplinaire straffen niet van toepassing bij een lock down.40 De
enige harde waarborg in de voorgestelde wet is het recht om een uur per dag te luchten.41 In juli
2019 werd ook dit recht geschonden.42 Klachten over het schenden van het recht op dagelijks
32

“De "lock down" zou niet langer moeten duren dan strikt noodzakelijk is om de orde, rust en
veiligheid terug te laten keren. Vreemdelingen die niet verantwoordelijk waren voor de verstoring van
de orde, rust en veiligheid, zouden daarna weer volledig moeten kunnen terugkeren naar het gewone
dagprogramma. Voor de vreemdelingen die wel verantwoordelijk waren voor de verstoring geldt dat zij
zo nodig langer van het gewone dagprogramma kunnen worden uitgesloten of daarin kunnen worden
beperkt, met gebruikmaking van de bevoegdheid in de Wtvb om een orde- of disciplinaire maatregel
op te leggen of overplaatsing naar het beheersregime te realiseren. Gelet hierop denkt de Afdeling wat
de maximale duur van de "lock down" betreft eerder aan een aantal dagen dan aan weken.” Advies
Afdeling Advisering Raad van State, p. 2
33
FMMU 2017; Shalev 2008;
1986, Effects of sensory deprevation in psychiatric
seclusion and solitary confinement. International Journal of Law and Psychiatry.
34
, et al., Reduced Self-Control after 3 Months of Imprisonment; A Pilot
Study in:
Frontiers in psychology, 01 February 2018
35
Zie bijvoorbeeld promotie
Sla het brein niet in boeien” VU 22-1-2018
36
Notitie telefoongesprek Amnesty International met
op 8 mei 2020.
gaf hierbij
aan dat een dergelijk onderzoek ethisch ook onuitvoerbaar is.
37
Nationale zorggids 2018.
38
MvT p.6
39
Advies Afdeling Advisering Raad van State en Nader rapport, Tweede Kamer, vergaderjaar 20192020, 35 501, nr 4, p.4
40
MvT p. 7
41
Art 5 lid 1 `met dien verstande dat de vreemdeling te allen tijde recht behoudt op dagelijks verblijf
in de buitenlucht, gedurende ten minste een uur per dag.’
42
Zie verweer van DCR in de klachtenprocedures ten aanzien van de lock down in juli 2019. Dit is in
strijd met de European Prison Rules art. 4. Volgens de directie van het detentiecentrum Rotterdam was
het praktisch niet mogelijk om ingeslotenen naar buiten te laten omdat er teveel
administratiewerkzaamheden gedaan moesten worden

Pagina 8

verblijf in de buitenlucht gedurende ten minste een uur per dag, zijn door de Commissie van
Toezicht (CvT) gegrond verklaard. De directie is hiertegen in beroep gegaan bij de Raad voor
Strafrechttoepassing en Jeugdbescherming (RSJ).
4.1 Toezicht is ontoereikend
Gevangenisdirecteuren en dus ook de directeur van een detentiecentrum voor vreemdelingen
hebben verregaande bevoegdheden bij het opleggen van orde- of strafmaatregelen of het
gebruiken van geweld. Volgens het Nader Rapport is het toezicht hierop voldoende geregeld.43 In
de praktijk schiet het toezicht op deze bevoegdheden echter schromelijk tekort.44
In Nederland vormen de Inspectie Justitie & Veiligheid en de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd
(IGJ) samen het Nationaal Preventie Mechanisme (NPM) onder het optioneel protocol bij het VNAntifolterverdrag (OPCAT) het toezicht. In deze context hebben zij een bijzondere
verantwoordelijkheid om situaties waarbij risico’s bestaan voor marteling of onmenselijke
behandeling te monitoren en om tot preventieve actie te manen. Het laatste jaarverslag van het
NPM stamt echter uit 2015.45 De inspectie rapporteert onder meer over vreemdelingendetentie en
het gebruik van isoleercellen in het gevangeniswezen.46
Zorgwekkend is dat in de afgelopen jaren ten behoeve van deze jaarrapporten nauwelijks met
ingeslotenen, advocaten of NGO’s is gesproken. Ook toetst de Inspectie niet of nauwelijks aan
mensenrechtennormen zoals bijvoorbeeld die van het CPT en de beginselen van proportionaliteit,
subsidiariteit en doelmatigheid.47 In de afgelopen jaren hebben meerdere nationale en
internationale instanties kritiek geuit op zowel (het gebrek aan) onafhankelijkheid als de reikwijdte
van het toezicht.48
De Commissies van Toezicht (CvT) in Rotterdam heeft onvoldoende capaciteit en middelen om te
voldoen aan de eisen van onafhankelijk, grondig en voortvarend toezicht.49 Wel behandelt de CvT
klachten van ingeslotenen (zie hieronder). De CvT kan de directie adviseren, maar de directie kan
een dergelijk advies eenvoudig naast zich neerleggen.50
4.2 Klachtrecht is in de praktijk niet effectief
Het voorstel van wijziging Wtvb voegt aan de lock down (in artikel 69) waarborgen toe die gericht
zijn op de mogelijkheid om een klacht in te dienen. De directie moet in een - voor eenieder
begrijpelijke taal - schriftelijk mededeling doen van de maatregel en de Commissie van Toezicht op
de hoogte stellen. De maatregel staat open voor beklag op grond van artikel 72 Wtvb.
De praktijk leert echter dat klagen in vreemdelingendetentie niet of nauwelijks effectief is.
- De in januari 2019 ingediende klachten over eerdere lock downs heeft de CvT zonder
zitting vanwege ‘hetgeen ambtshalve bekend’ was afgedaan. De CvT heeft de klachten niet
43

Advies Afdeling Advisering Raad van State en Nader rapport, Tweede Kamer, vergaderjaar 20192020, 35 501, nr 4, p.4
44
Hoewel de CvT als toehoorder deel uitmaakt van het toezicht volgens het VN-Verdrag tegen foltering
en andere wrede, onmenselijke of vernederende behandeling of bestraffing (OPCAT) zijn de leden van
de CvT in Rotterdam niet op de hoogte van haar verantwoordelijkheden in het kader van dit Nationale
Preventie Mechanisme (NPM). Zie meer over OPCAT:
https://www.commissievantoezicht.nl/nieuws_lijst/3453/
45
NPM 2015.
46
Inspectie Justitie en Veiligheid 2010; 2012a; 2012b; 2012c; 2014; en 2017; Het laatste thema
onderzoek over isolatie was in (2012a). Plaatsing in isolatie.
47
Zie ook de reactie op het rapport 26 sept 2017 van Amnesty International, Stichting LOS en Dokters
van de Wereld.
48
CPT 2017b, p. 11; SPT 16 maart 2016: CAT/OP/NLD/R.1, par 36-38; CAT/OP/NLD/13 november
2016; VN-Comté tegen Marteling 2018, p. 6.
49
De CvT kampt met forse wachttijden en een beroepsprocedure bij de RSJ kan zelfs een jaar op zich
laten wachten. De CvT beschikt niet over een budget om onderzoek te doen of expertise in te huren.
50
Antwoorden van de CvT op vragen van Amnesty International hierover, juli 2020.

Pagina 9

-

getoetst aan mensenrechtenstandaarden van het Anti –foltercomité (CAT) en/of het
Europees Comité ter voorkoming van foltering en onmenselijke of vernederende
behandeling of bestraffing (CPT).
Een klacht bij de Commissie van Toezicht ontbeert opschortende werking. Dat wil zeggen
dat de lock down niet wordt beëindigd op het moment dat de klacht is ingediend.
Gezien de zwaarte van de maatregel is de beslistermijn van de beklagcommissie erg lang
(vier weken). De beslistermijn van de CvT wordt bovendien in de meeste gevallen
overschreden.
Vreemdelingen zijn vaak niet op de hoogte van de mogelijkheid tot klagen en spreken hun
advocaat niet regelmatig.
Wanneer de lock down volgens de beklagcommissie ten onrechte blijkt te zijn opgelegd is
de compensatieregeling zeer beperkt.51
Tot slot wordt een lock down niet herkend als isolatie. Dit terwijl er toch sprake is van
insluiting op cel van 23 uur per dag en de schadelijke effecten op de gezondheid van
mensen zeer vergelijkbaar kunnen zijn.

Het wijzigingsvoorstel borgt de rechten van ingeslotenen tijdens een lock down onvoldoende.
Er dient adequate rechtsbescherming te zijn en een beklagprocedure die recht doet aan de
ernst van de maatregel. Advocaten van vreemdelingen moeten altijd direct geïnformeerd
worden indien een maatregel opgelegd wordt. Verder dient in een zeer gesloten setting - zoals
vreemdelingendetentie - sprake te zijn van grondig en onafhankelijk toezicht, zeker op
impactvolle maatregelen zoals deze. Het wijzigingsvoorstel en de onderliggende Wet terugkeer
en vreemdelingenbewaring borgen het toezicht niet

51

In het geval de CvT bepaalt dat iemand ten onrechte straf of een maatregel heeft opgelegd gekregen
is de daaropvolgende compensatieregeling zeer minimaal. De financiële tegemoetkoming bij een
gegrond verklaarde klacht bedraagt €7,50 per dag voor isolatie in een reguliere cel en €10,- per dag
voor isolatie in een isoleercel.