Evaluatie van TNO-AGE
Eindrapport

André Oostdijk
Dirk-Jan Schoneveld
Isidoor van den Berk
26 maart 2014

49818

1

Evaluatie van TNO-AGE
Eindrapport

Inhoud

Pagina

1. Inleiding
1.1
1.2
1.3
1.4

Aanleiding
Onderzoeksvraag
Onderzoeksaanpak
Leeswijzer

2. TNO-AGE
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6

Organisatie
Wettelijk kader
De kerntaken
Personele bezetting
Stakeholders
Conclusies

3. Governance
3.1 Aansturing
3.2 Financiering
3.3 Conclusies

4. De uitvoering in de praktijk
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6

Werkzaamheden
Kwaliteit van de dienstverlening
Aansturing in de praktijk
Financiën
Bedrijfsvoering
Conclusies

5. Beschouwing
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5

49818

Inleiding
Doeltreffendheid van TNO-AGE
Doelmatigheid van TNO-AGE
Governance
Meerwaarde TNO-AGE

3
3
3
4
5

6
6
7
8
10
10
11

12
12
13
14

15
15
18
19
20
22
23

24
24
24
25
26
27

2

1. Inleiding

1.1 Aanleiding
De Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek (RPE) bepaalt dat de doeltreffendheid en doelmatigheid
van al het rijksbeleid regelmatig onderzocht moet worden. De evaluatie van TNO-AGE, onderdeel
van artikel 14.2 van de begroting van het ministerie van Economische Zaken (EZ), was
geprogrammeerd voor 2013.
Deze rapportage omvat de resultaten van de uitgevoerde evaluatie.
1.2 Onderzoeksvraag
In lijn met de RPE is de hoofdvraag voor de evaluatie als volgt verwoord.
In hoeverre heeft TNO-AGE in de periode 2009 – 2013 de met het ministerie van EZ overeengekomen
doelstellingen gerealiseerd? Welk oordeel kan er in dat licht geveld worden over de doeltreffendheid van de
organisatie? Welke middelen zijn hiermee gemoeid? Zijn deze in het perspectief van de bereikte resultaten
doelmatig besteed? Zijn er mogelijkheden om de doeltreffendheid en doelmatigheid van TNO-AGE te
optimaliseren dan wel de taken bij een andere organisatie onder te brengen?

De hoofdvraag is uitgewerkt in de volgende deelvragen.
Analyse van huidige praktijk; de doeltreffendheid
1. Wordt het door het ministerie van EZ gewenste resultaat bereikt? Op welke punten wel / niet?
Welke oorzaken zijn daar eventueel voor aan te wijzen?
2. Wat zijn de opvattingen van de medewerkers van het ministerie en van andere betrokkenen
over de samenwerking met TNO-AGE?
Analyse van huidige praktijk; de doelmatigheid
3. Zijn het de inspanningen van TNO-AGE die leiden tot het gewenste resultaat?
4. Wat kan beter in de samenwerking tussen het ministerie van EZ en TNO-AGE?
5. Welke mensen en middelen zijn ingezet? Kan het goedkoper of eenvoudiger? Kan er meer
bereikt worden met dezelfde middelen of hetzelfde met minder middelen?
Advies voor de toekomst t.a.v. doeltreffendheid, doelmatigheid en efficiëntie
6. Hoe kunnen de doeltreffendheid en doelmatigheid van TNO-AGE worden geoptimaliseerd?
7. Zijn er aanleidingen om wijzigingen in de samenwerking door te voeren?
8. Zijn er andere organisaties die de taken vergelijkbaar kunnen uitvoeren? Is dat een
aantrekkelijke optie? Wat vraagt dat?

49818

3

1.3 Onderzoeksaanpak
Het onderzoek startte met een korte oriëntatiefase waarin we hebben verkend welke documentatie
beschikbaar is en waarin we hebben gesproken met zowel enkele vertegenwoordigers van het
ministerie van EZ als van TNO-AGE. Mede op basis van de verkregen informatie hebben we het
evaluatiekader uitgewerkt (zie bijlage 2).
Door het bestuderen van onder mee jaarverslagen, jaarplannen en financiële documentatie hebben
we vervolgens het evaluatiekader ‘gevuld’. Aansluitend hebben een beperkt aantal verdiepende
gesprekken plaatsgevonden met diverse betrokkenen bij het ministerie van EZ, Staatstoezicht op de
Mijnen (SodM) en TNO-AGE.
Gedurende de evaluatie hebben we vijf cases nader bestudeerd. Dit met als doel meer inzicht te
krijgen in de feitelijke gang van zaken en deze te vergelijken met de processen en procedures zoals
we die uit de dossierstudie hadden afgeleid. In kaders verspreid over het rapport lichten we de
cases nader toe.
Na afronding van de gegevensverzameling heeft de overkoepelende analyse plaatsgevonden. Aan
de hand van deze elementen is dit rapport opgesteld.
Gedurende de uitvoering van de onderzoekswerkzaamheden bleek dat er weliswaar veel informatie
over TNO-AGE en de (wijze van) uitvoering van het takenpakket voorhanden is, maar dat het
detailniveau hiervan op een aantal – voor de vulling van evaluatiekader – belangrijke punten niet
groot is. Zo zijn bijvoorbeeld de opdrachtformuleringen, de offertes en de verslaglegging basaal van
karakter. Op andere punten bleek gedetailleerde informatie over TNO-AGE niet goed te destilleren
uit het TNO-brede beeld. Om deze reden is – na overleg met de begeleidingscommissie – besloten
het evaluatiekader inhoudelijk niet te wijzigen maar dit wel op een hoger abstractieniveau toe te
passen.
Het onderzoek is uitgevoerd in de periode december 2013 tot en met februari 2014.
De tussentijdse producten (zoals het evaluatiekader, checklisten en voorlopige resultaten) zijn ter
goedkeuring voorgelegd aan een begeleidingscommissie. Deze commissie heeft ook een
belangrijke rol gespeeld in het verkrijgen van documentatie en organiseren van de interviews.
Anders dan gebruikelijk had dit veel voeten in aarde.
De begeleiding van de zijde van het ministerie van EZ was in handen van een commissie met de
volgende leden:


mw. drs. J.H. van Giessen (voorzitster);



dhr. W.H. Wouda;



dhr. drs. S.C. de Does.

Wij zijn hen zeer erkentelijk voor hun inspanningen bij het inventariseren en ontsluiten van stukken
en hun reflectie op de onderzoeksinstrumenten en de conceptrapportage.

49818

4

1.4 Leeswijzer
Hoofdstuk 2 geeft een beschrijving van TNO-AGE en de context waarbinnen de organisatie
opereert. Hoofdstuk 3 gaat, met het oog op de relatie met het ministerie van EZ, in op de
governance. Hoofdstuk 4 geeft een beeld van TNO-AGE in de praktijk. Het rapport sluit af met de
conclusies en aanbevelingen (hoofdstuk 5).
In de bijlagen zijn het overzicht met gesprekspartners en het evaluatiekader opgenomen.

49818

5

2. TNO-AGE

2.1 Organisatie
TNO-AGE maakt onderdeel uit van TNO. De kerntaak van TNO-AGE betreft het adviseren van het
ministerie van EZ bij vraagstukken rond het gebruik van de diepe ondergrond. Tot 1997 was deze
taak belegd bij de Rijks Geologische Dienst van het ministerie van EZ. Er is toen echter voor
gekozen deze dienst op afstand te plaatsen.
Daarop hebben het ministerie van EZ en TNO op 13 mei 1997 een overeenkomst gesloten die
bepaalt dat TNO bepaalde taken zal verrichten op het gebied van mijnbouw ten behoeve van de
minister van EZ. In de overeenkomst is een bepaling opgenomen dat TNO hiervoor een aparte
organisatie-eenheid opzet. Dit leidde tot de oprichting van de eenheid ‘Diepe Ondergrond –
Confidentieel’ binnen het NITG (Nederlands Instituut voor Toegepaste Geowetenschappen), het
centrale geowetenschappelijke informatie- en onderzoeksinstituut van Nederland.
TNO in vogelvlucht
De Nederlandse organisatie voor Toegepast-Natuurwetenschappelijk Onderzoek (TNO) is een onafhankelijk
onderzoeksinstituut dat zich richt op het toepasbaar maken van (natuur)wetenschappelijke kennis in de
alledaagse praktijk. TNO is een zelfstandig bestuursorgaan.
TNO is in 1932 opgericht om wetenschappelijke kennis optimaal te benutten bij het oplossen van vraagstukken
waarmee de Nederlandse overheid en het bedrijfsleven te maken kregen. De organisatie heeft ten doel ertoe
bij te dragen dat op toepassing gericht technisch- en natuurwetenschappelijk onderzoek en daarmee te
verbinden sociaalwetenschappelijk en ander op toepassing gericht onderzoek op doelmatige wijze dienstbaar
wordt gemaakt aan het algemeen belang en de daarbinnen te onderscheiden deelbelangen.

1

TNO is een matrixorganisatie, georganiseerd naar thema’s en expertisegebieden. In twee expertisegebieden
(‘Earth, life and social sciences’ en ‘Technical sciences’) zijn uiteenlopende disciplines samengebracht, om
invulling te geven aan maatschappelijke vraagstukken binnen zeven thema's (industriële innovatie, gezond
leven, energie, mobiliteit, gebouwde omgeving, informatiemaatschappij en integrale veiligheid).
De activiteiten van TNO worden deels gefinancierd door de overheid. Het merendeel van de omzet wordt
gegenereerd uit de commerciële markt. De bruto omzet van TNO is in 2012 licht gegroeid tot 606 miljoen euro
ten opzichte van 599 miljoen in 2011.

Na enkele interne reorganisaties omgedoopt in TNO-AGE. De advisering van TNO-AGE aan het
ministerie van EZ valt binnen het thema ‘Energie’ (zie voorgaand kader).

1

Wet van 19 december 1985, houdende regeling van de Nederlandse Organisatie voor toegepast

natuurwetenschappelijk onderzoek TNO.

49818

6

Door de aard van de werkzaamheden beschikt TNO-AGE over concurrentiegevoelige informatie van
onder meer tal van oliemaatschappijen. Deze informatie is strikt vertrouwelijk en wordt niet gedeeld
met partijen binnen of buiten de organisatie. In die zin is TNO-AGE afgeschermd van de bredere
TNO-organisatie.
2.2 Wettelijk kader
De kerntaak van TNO-AGE en daarmee het bestaansrecht van de organisatie is vastgelegd in de
mijnbouwwetgeving. De Mijnbouwwet bepaalt in grote lijnen dat geofysische data die door bedrijven
wordt verzameld aan een bevoegde instantie dient te worden verstrekt. In de Mijnbouwregeling is
TNO-AGE aangewezen.
Juridisch kader
De Mijnbouwwet (oktober 2002) bepaalt dat delfstoffen eigendom zijn van de staat. Het eigendom van
delfstoffen die met gebruikmaking van een winningsvergunning worden gewonnen, gaat over op de
vergunninghouder (artikel 3). De overige bepalingen van de Wet voorzien hoofdzakelijk in algemene regels
waaraan vergunningen of ontheffingen van vergunningen dienen te voldoen. De Mijnbouwwet heeft ook
betrekking op de levering, het beheer en vrijgave van geofysische data. Tevens voorziet de Wet in de
mogelijkheid tot het stellen van nadere regels. De bevoegde instantie voor toepassing van de Wet is de
minister van EZ.
Artikel 123, lid 2 van de Mijnbouwwet stelt dat de … “ Minister kan de verstrekte gegevens, of een deel van die
gegevens, doen beheren door hem daartoe aan te wijzen instellingen, welke hem desgevraagd mede van
advies dienen aan de hand van die gegevens”.
De Mijnbouwregeling artikel 11.4.1. stelt dat “Als instelling als bedoeld in artikel 123, tweede lid, van de wet
wordt aangewezen het instituut TNO Bouw en Ondergrond.”
Artikel 123, lid 1 van de Mijnbouwwet geeft aan dat de resultaten van geofysisch onderzoek in het kader van
mijnbouwkundige activiteiten naar TNO-AGE dienen te worden verzonden. TNO zal deze gegevens
controleren en beheren.

Uit het voorgaande blijkt dat TNO-AGE een duidelijke positie heeft in de uitvoering van de
mijnbouwregelgeving. Doorredenerend heeft de organisatie daarmee een rol in het:


realiseren en behouden van een zekere en duurzame energievoorziening;



bijdragen aan de levering van grondstoffen en het faciliteren van opslagruimte voor de
industrie;



beheersen van de maatschappelijke kosten van mijnbouwactiviteiten (o.a. milieu en klimaat);



bijdragen aan het genereren van overheidsinkomsten volgend uit de mijnbouwactiviteiten.

49818

7

Het ministerie van EZ en TNO hebben in een uitvoeringsovereenkomst (20 juni 2002) nadere
afspraken gemaakt over de concretisering van het takenpakket, de wijze van uitvoering en de
verantwoording. Ook met het SodM is een uitvoeringsovereenkomst afgesloten (3 november 2003).
Op beide overeenkomsten gaan we in hoofdstuk 3 nader in.
2.3 De kerntaken
TNO-AGE verricht haar werkzaamheden hoofdzakelijk in opdracht van het ministerie van EZ en
SodM, maar op verzoek ook voor anderen, zoals GasTerra.. De organisatie werkt bijvoorbeeld niet
voor de industrie (bron: TNO.nl).
Het takenpakket van TNO-AGE is langs diverse manieren te rubriceren. De focus kan gelegd
worden op het type activiteiten. Een andere invalshoek is de rol van de TNO-AGE in het
beleidsproces. Op beide gaan we hieronder nader in.
Naar type activiteiten
Als de basis voor de werkzaamheden van TNO-AGE ligt DINO. In deze Resource Database – voor
de goede orde: deze is buiten TNO-AGE geplaatst – worden alle mijnbouwdata opgeslagen die
TNO-AGE vanuit haar wettelijke positie ontvangt van bedrijven die activiteiten (willen) ontplooien in
de diepe ondergrond. Daarbij moet worden gedacht aan bijvoorbeeld jaarrapportages,
winningsplannen en vergunningaanvragen. TNO-AGE neemt de informatie in, beoordeelt deze en
zorgt voor de invoer in DINO. De eerste vijf jaar is de verstrekte informatie vertrouwelijk, daarna
wordt het openbaar. TNO-AGE heeft daarmee een belangrijke portaalfunctie voor DINO.
Tegelijkertijd is DINO een belangrijke rol voor de organisatie.
Een tweede taak van TNO-AGE betreft de advisering op het gebied van vergunningverlening.
Wanneer een bedrijf bijvoorbeeld een opsporingsvergunning aanvraagt dan adviseert TNO-AGE het
ministerie over de haalbaarheid van de aanvraag. Is het met andere woorden aannemelijk dat de
ondergrond de gezochte delfstof of aardwarmte bevat? Wanneer de delfstof of aardwarmte
aanwezig blijkt, kan het bedrijf een verzoek doen om dit ‘te winnen’. In dat geval is een winningsplan
vereist. TNO-AGE beoordeelt samen met SodM of de voorgenomen winning duurzaam van karakter
is. De (vertrouwelijke) informatie uit DINO is cruciaal bij de uitvoering van deze taak.
Adviezen m.b.t. opsporings-, winnings- en opslagvergunningen
Het adviseren over het – al dan niet onder voorwaarden – verlenen van de diverse vergunningsaanvragen is
één van de kernactiviteiten van TNO-AGE. Conform artikel 1.3.1 van de Mijnbouwregeling wordt in het geval
van een aanvraag voor een winnings- of opslagvergunning de “(geo)technische onderbouwing van de
aanvraag” door TNO beoordeeld. In dit verband voert TNO-AGE een onafhankelijke en zelfstandige bepaling
uit van de aanwezige hoeveelheid olie of gas en wordt een schatting van de winbare reserves gemaakt (in
geval van winning). Het advies over een aanvraag voor een winningsvergunning wordt gebruikt als startpunt
van de meer economische afweging of de winning ook economische rendabel plaats kan vinden.

De derde taak tenslotte betreft de uitvoering van onderzoeken, zowel op verzoek van het ministerie
van EZ als het SodM. Dat gaat om onderzoeken waarvoor specifieke expertise is vereist.

49818

8

Vaak is deze voorhanden bij TNO-AGE, in voorkomende gevallen wordt teruggevallen op andere
experts uit de TNO-organisatie. Ook hier geldt dat DINO een belangrijke informatiebron is.
Adviezen m.b.t. aardwarmte
Dit projectonderdeel heeft betrekking op de advisering en behandeling van aanvragen voor deelname aan de
garantiefaciliteit, en claims op de garantiefaciliteit met betrekking tot aardwarmte. Aan de hand van de
gegevens in DINO beoordeelt TNO-AGE de aanvragen en claims. Dit projectonderdeel loopt sinds 2012.

Naar rol in beleidsproces
Het takenpakket is ook vanuit een ander perspectief te benaderen. Zo heeft TNO-AGE een rol in de
beleidsondersteuning door bijvoorbeeld te adviseren over het energiebeleid in den brede en input te
leveren voor het project STRONG (zie onderstaand kader).
Informatievoorziening Structuurvisie Ondergrond (STRONG)
STRONG is een interdepartementaal project dat als doel heeft een lange termijn visie te ontwikkelen voor de
exploitatie van mineralen en hulpbronnen in de diepe ondergrond. Een dergelijke brede visie is nieuw omdat er
op dit moment per aanvraag gekeken wordt of exploitatie mogelijk is. Het project is in 2010 gestart en staat
onder leiding van het ministerie van I&M. TNO-AGE levert op verzoek van het ministerie van EZ informatie aan
het projectteam.

Een tweede rol betreft TNO-AGE als adviseur op gebied van onder meer ‘reserves en
productieprognoses’, ‘vergunningen, plannen en adviezen met betrekking tot opsporing, winning en
opslag en mijnbouwrisico’s’. De advisering richt zich in eerste instantie op het ministerie van EZ.
Maar via of op verzoek van het ministerie kan TNO-AGE ook organisaties als SodM, EBN, de
Tweede Kamer, de Raad van State, lagere overheden, GasTerra, de EU en dergelijke adresseren.
Een derde rol tenslotte ligt op het gebied van informatievoorziening, communicatie en
kennisborging.
Daarbij gaat het onder meer om het beheren van delen van www.nlog.nl, het opstellen van de
maandelijkse rapportage “Boorvorderingen” en het ‘re-preview overleg’ met bedrijven. Hieronder valt
ook het beheer van de database met informatie over diepboringen, delfstofvoorkomens en
delfstofproductie (onderdeel van DINO).
Verslaglegging jaarlijkse overleggen met de in Nederland actieve E&P maatschappijen
Dit project wordt ook wel de jaarlijkse re-preview genoemd. Ieder jaar wordt door TNO-AGE technisch overleg
voorbereid en gevoerd met de in Nederland actieve olie-en gas exploratie- & productiemaatschappijen (de
zogenoemde E&P-maatschappijen). Hierbij worden de uitgevoerde en geplande werkzaamheden besproken
en de bij de maatschappij heersende (nieuwe) ideeën en inzichten geïnventariseerd. TNO-AGE maakt van
deze gesprekken een verslag en stuurt dit aan het ministerie van EZ en het SodM.

49818

9

EZ jaarverslag “Delfstoffen en aardwarmte in Nederland
Dit project betreft het voeden van het jaarverslag van het ministerie van EZ met alle vormen van opsporing en
winning van delfstoffen en aardwarmte in Nederland. Naast de ‘olie- en gas- exploratie- en
productieactiviteiten’ (economisch het meest relevant) wordt sinds 2009 bericht over activiteiten met betrekking
tot opsporing en winning van zout, steenkool en aardwarmte en over de opslag van stoffen in de diepe
ondergrond. De coördinatie en uitvoering van dit project liggen in handen van TNO-AGE. Het verslag wordt in
beperkte oplage gedrukt en verder beschikbaar gemaakt via de website www.nlog.nl.

2.4 Personele bezetting
Per december 2013 waren er bij TNO-AGE 15,6 fte werkzaam, waarvan 14,3 fte voor onbepaalde
tijd en 0,8 fte voor bepaalde tijd. De overigens 0,5 fte betrof inhuur. Er zijn op het moment van
schrijven geen vacatures.
In aantallen werknemers omvat de organisatie 18 personeelsleden, inclusief één manager, één
secretaresse, één inhuurkracht, databeheerders, wetenschappers en consultants op alle niveaus
(exclusief stagiaires). Het personeelsbestand is de afgelopen jaren qua omvang stabiel geweest.
De experts van TNO-AGE hebben veelal een geologische, geofysische of fysische achtergrond. Zij
werken in principe exclusief voor TNO-AGE, maar kunnen af en toe ‘een uitstapje’ maken naar
andere onderdelen van TNO. Andersom maakt TNO-AGE in uitzonderlijke gevallen gebruik van de
expertise van de andere TNO-onderdelen. Deskundigen kunnen op projectbasis aan het TNO-AGE
team toegevoegd worden (gastmedewerkers).
Naast deze medewerkers maakt TNO-AGE, net als andere organisatieonderdelen van TNO, gebruik
van ondersteunende functies, de zogenoemde PIOFACH-functies. Deze zijn grotendeels
ondergebracht bij het centraal opererende ‘Corporate Services’.
2.5 Stakeholders
Niet alleen het ministerie van EZ is een belangrijke afnemer van de producten van TNO-AGE. Zoals
eerder vermeld maken ook organisaties als EBN, SodM en het ministerie van I&M gebruik van de
diensten. Hieronder gaan we daar kort op in.
EBN komt voort uit de Staatsmijnen (DSM) en meer specifiek DSM Aardgas B.V. Sinds 2006 is EBN
een zelfstandige onderneming met de Nederlandse Staat als enig aandeelhouder. EBN is
hoofdzakelijk actief in het opsporen, produceren, opslaan en verhandelen van gas en olie en is dé
partner voor olie- en gasmaatschappijen in Nederland en daarom voor TNO-AGE een belangrijke
speler. Samen met nationale en internationale olie- en gasmaatschappijen investeert EBN in de
opsporing en productie van olie en gas en in gasopslagen in Nederland. Het belang in deze
activiteiten bedraagt tussen de 40% en 50%. Daarnaast adviseert EBN samen met TNO-AGE de
Nederlandse overheid over het mijnbouwklimaat en over nieuwe mogelijkheden voor het benutten
van de ondergrond.
Het SodM houdt als inspectiedienst toezicht op alle activiteiten rond het opsporen en winnen van
delfstoffen.

49818

10

Centraal daarbij staan veiligheid, gezondheid, milieu, doelmatige winning en bodembeweging.
SodM levert een belangrijke bijdrage met betrekking tot de naleving van wettelijke regels die te
maken hebben met het opsporen, winnen, opslaan en transporteren van delfstoffen. SodM valt
onder de verantwoordelijkheid van de minister van EZ. Ook SODM adviseert bij het al dan niet
verlenen van winningsvergunningen en opsporingsvergunningen. Waar TNO-AGE voornamelijk kijkt
naar de haalbaarheid van de plannen, beziet SodM of het betreffende bedrijf de winning uit kan
voeren. Verder voert TNO-AGE op verzoek van het SodM regelmatig onderzoeken uit ter
ondersteuning van het toezicht. Dergelijke verzoeken lopen via het ministerie van EZ.
Het ministerie van I&M is niet alleen vanuit milieuoptie betrokken bij de mijnbouw maar coördineert
ook de totstandkoming van de Structuurvisie Ondergrond (zie bovenstaand kader). TNO-AGE levert
een belangrijk deel van de kennis voor STRONG. Naar verwachting komt het plan in 2014 gereed.
De in Nederland actieve olie-en gas exploratie- en productiemaatschappijen (tussen de 13 en de 15
partijen) zoals GasTerra, GdF Suez, Chevron, Northern Petroleum, NAM en Total zijn partijen die
mijnbouwactiviteiten ontplooien in Nederland. TNO-AGE volgt deze partijen op de voet en spreekt
ze minimaal één keer per jaar. Plannen en vergunningaanvragen van deze partijen worden door
TNO-AGE van advies voorzien.
2.6 Conclusies
De kerntaken van TNO-AGE volgen uit en zijn verankerd in de mijnbouwwetgeving. In
uitvoeringsovereenkomsten met het ministerie van EZ en SODM is het takenpakket geconcretiseerd
en zijn – op hoofdlijnen – afspraken gemaakt over de wijze van taakuitvoering, verantwoording en
dergelijke.
Aan de basis van de uitvoering van de werkzaamheden ligt DINO, een database met
mijnbouwactiviteiten.
TNO-AGE voedt de database met vertrouwelijke informatie en put daar weer uit voor de uitvoering
van de activiteiten. De vertrouwelijkheid van de gegevens is gegarandeerd doordat TNO-AGE
‘informatie-technisch’ afgeschermd is van de bredere TNO-organisatie.
TNO-AGE werkt alleen voor het ministerie van EZ. Op verzoek van of via het ministerie worden
eventueel ook andere organisaties bediend.
TNO-AGE telt 18 medewerkers (15,6 fte).

49818

11

3. Governance

3.1 Aansturing
De aansturing van TNO-AGE vanuit het ministerie van EZ is onderdeel van de governance. De
basis voor de governance ligt in de eerdergenoemde Uitvoeringsovereenkomsten. Hierin zijn
afspraken vastgesteld met betrekking tot de ‘planning- en controlcyclus’. Deze zijn kaderstellend
voor het functioneren van TNO-AGE.
De uitvoeringsovereenkomst bepaalt dat TNO-AGE ieder jaar voor 1 november een werkplan stuurt
aan het ministerie van EZ waarin de voorgenomen activiteiten voor het komende jaar zijn
beschreven, inclusief een kostenraming. Hier gaat verder geen schriftelijk verzoek van EZ aan
vooraf met daarin opgenomen de doelstellingen of prioriteiten voor komend jaar.
Het werkplan wordt besproken met het ministerie en eventueel bijgesteld. Uiterlijk 15 december
stuurt TNO-AGE het definitieve werkplan naar het ministerie van EZ.
Hoofdlijnen uit het werkplan
2

De werkzaamheden van TNO-AGE zijn onderverdeeld in de volgende projecten (of opdrachten). .
A Advisering met betrekking tot reserves en productie
B. Advisering m.b.t. monitoring van exploratie, winning en opslag
C. Advisering m.b.t. mijnbouw gerelateerde risico’s.
D. Communicatie en ondersteuning d.m.v. informatievoorziening
E. Advisering m.b.t. opsporings-, winnings- en opslagvergunningen
F. Ondersteuning en advisering inzake aardwarmte e.d.
G. Advisering m.b.t. CO2 opslag / Bijdragen aan exploratie- en productiebevordering
H. Ruimtelijke ordening diepe ondergrond
I. Korte vragen.

Op basis van het werkplan vraagt het ministerie van EZ per voorgenomen opdracht (schriftelijk) een
offerte aan TNO-AGE. De offerteaanvraag dient informatie te verschaffen over uiteenlopende
zaken, zoals het onderwerp van de opdracht en het op te leveren eindproduct.

2

In 2008 en 2009 was het programma onderverdeeld in acht projecten. Vanaf 2010 zijn dit negen projecten.

Verder is ‘Advisering m.b.t. CO2- opslag’ per 2012 geen apart project meer. Dit is gewijzigd in ‘Bijdragen aan
exploratie- en productiebevordering’.

49818

12

TNO-AGE streeft ernaar binnen veertien dagen offerte uit te brengen en in de offerte informatie te
verschaffen over onder meer aanpak, werkwijze, tussenproducten, eindproduct en opdrachtsom.
Het ministerie streeft ernaar binnen zes weken te beslissen over de offerte. Overigens kan het
ministerie TNO-AGE ook los van het werkplan om offerte vragen. Dan gaat het om niet-voorziene
activiteiten.
Vier maal per jaar vinden zogenoemde kwartaaloverleggen plaats met het ministerie van EZ en
TNO-AGE. Het SodM en EBN nemen ook deel hieraan maar hebben formeel geen stem in de
besluitvorming. Tijdens de kwartaaloverleggen wordt de stand van zaken en de uitputting van de
budgetten besproken aan de hand van een door TNO-AGE opgestelde kwartaalrapportage.
Veranderingen ten opzichte van de opdrachtverstrekking komen hier ook aan de orde.
Los van deze kwartaaloverleggen dient er – op basis van de uitvoeringsovereenkomst tussen TNOAGE en SodM – om de zes weken overleg plaats te vinden tussen het hoofd van TNO-AGE en de
Inspecteur Generaal der Mijnen over de voortgang van de uitvoering. Daarnaast is er jaarlijks in
januari, april, juli en oktober een vast overleg voorzien tussen SodM en TNO-AGE met betrekking
tot de financiële aangelegenheden en strategische onderwerpen. Verslaglegging van deze
overleggen – die in praktijk vier maal per jaar plaats vinden – wordt door TNO-AGE gedaan.
In het eindverslag doet TNO-AGE – om de cyclus sluitend te maken – verslag van de activiteiten
over het voorgaande jaar. Het eindverslag wordt normaal rond maart verzonden aan EZ en SodM.
Het eindverslag wordt voorzien van een accountantsverklaring.
3.2 Financiering
Het ministerie van EZ financiert de activiteiten van TNO-AGE met een jaarlijks budget. EZ treedt op
als opdrachtgever en TNO-AGE als opdrachtnemer. Voor TNO bodembeheer worden de
(geschatte) budgettaire gevolgen aan de hand van een meerjarenraming uiteengezet in de
begroting van het ministerie van EZ (begrotingsartikel 14).
De hoogte van de meerjarenraming is aan verandering onderhevig. Uit de begroting voor 2014 komt
naar voren dat de beschikbare middelen voor de jaren 2014-2018 circa € 2,1 miljoen per jaar
bedragen. In de jaren daarvoor lag dat bedrag hoger (op circa € 2,8 miljoen).
DINO wordt vanuit een aparte geldstroom gefinancierd, vanuit het ministerie van OCW. Het gaat om
circa € 13 miljoen per jaar. Dit valt verder buiten de kaders van het onderzoek.
Het ministerie stelt verder jaarlijks de algemene tarieven van TNO vast. Die gelden voor de gehele
TNO-organisatie en zijn kaderstellend voor TNO-AGE. Ter voorbereiding hierop wordt berekend wat
de tarieven per functiegroep zullen zijn voor een komend jaar. Deze berekening dient plaats te
vinden op basis van een normale bedrijfsvoering. De accountant toetst de berekende tarieven op
basis van economische aanvaardbare grondslagen. Het ministerie van EZ stelt de getoetste
tarieven vast. Aan de hand van deze vastgestelde tarieven stelt TNO-AGE vervolgens haar
werkplan en offertes op.

49818

13

De tariefberekeningen gaan uit van integrale kostprijzen. De tarieven bestaan voor circa 2/3 uit
personeelskosten en voor circa 1/3 uit materiele kosten. Voor private opdrachten is TNO verplicht
om minimaal de kostprijzen te hanteren met een opslag.
In het eindverslag doet TNO-AGE – om de cyclus sluitend te maken – verslag van de activiteiten
over het voorgaande jaar. Het eindverslag wordt normaal rond maart verzonden aan EZ en SodM.
Het eindverslag wordt voorzien van een accountantsverklaring.
3.3 Conclusies
De jaarlijkse planning- en controlcyclus volgt uit de uitvoeringsovereenkomsten. TNO-AGE stelt
jaarlijks een werkplan op. De concretisering van de werkzaamheden vindt plaats door het
uitbrengen van offertes aan het ministerie van EZ. In kwartaaloverleggen vindt overleg plaats over
de voortgang van de uitvoering. In het jaarverslag vindt de verantwoording plaats.
TNO-AGE hanteert tarieven die op centraal niveau zijn vastgesteld. Deze zijn tot stand gekomen na
overleg met het ministerie en TNO en gelden voor TNO als geheel.

49818

14

4. De uitvoering in de praktijk

4.1 Werkzaamheden
De werkzaamheden van TNO-AGE kennen in de praktijk een relatief vaste rubricering. De
hoofdprojecten komen jaarlijks terug, al zijn er in de loop der tijd wel enkele aanpassingen gedaan.
De projecten bestaan uit deelprojecten. De invulling van de deelprojecten verschilt jaarlijks
enigszins, evenals het zwaartepunt in werkzaamheden. Ad hoc ontwikkelingen bepalen in bepaalde
periodes een (fors) deel van de werkzaamheden. Onderstaande tabel illustreert voor welke
deelprojecten per jaar werkzaamheden zijn uitgevoerd.
Tabel 1. Werkzaamheden per deelproject per jaar
2008

2009

2010

2011

2012

Resource database

x

x

x

x

x

Reserve- en productieprognoses

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

Advisering m.b.t. reserves en productie

Advisering m.b.t. monitoring, winning en opslag
Monitoring van E&P activiteiten van de operators
Volgen van E&P activiteiten, incl. Re-review overleg
Advisering over winnings- en opslagplannen

x

x

x

x

x

Toezicht tijdens winning of opslag

x

x

x

x

x

Integratie van nieuwe informatie in bestaande/nieuwe modellen

x

x

x

x

x

x

Advisering m.b.t. mijnbouw gerelateerde risico's
Projectleiding
Bodemtrillingen t.g.v. winning en opslag van delfstoffen

x

x

x

x

x

Bodemdaling-of stijging t.g.v. winning en opslag van delfstoffen

x

x

x

x

x

Bodemdaling t.g.v. gaswinning Waddenzee

x

x

x

x

x

Overige effecten

x

x

x

x

x

x

x

GIS-tool voor mijnbouwrisico’s
Communicatie en ondersteuning d.m.v. informatievoorziening

49818

15

2008

2009

2010

2011

2012

Compilatie Jaarverslag Olie en Gas 2007

x

x

x

x

x

Re-preview presentaties E&P industrie

x

Bijeenkomsten en contacten, nationaal

x

x

x

x

x

Bijeenkomsten en contacten, internationaal

x

x

x

x

x

Informatieverstrekking aan (vooral) nieuwe exploranten

x

x

x

x

x

Onderhoud van de website nlog.nl en verdere SLIM initiatieven

x

x

x

x

x

Actualiseren van informatie velden en open vergunning gebieden

x

x

x

x

x

x

x

x

Advisering m.b.t. opsporings-, winnings- en opslagvergunningen
Projectleiding
Adviezen over aanvragen voor opsporingsvergunningen

x

x

x

x

x

Adviezen over aanvragen voor winnings- en opslagvergunningen

x

x

x

x

x

Adviezen over 'fallow acreage'

x

x

Inventarisatie van activiteitenniveau in winningsvergunningen

x

x

x

Adviezen over aanspraken op specifieke fiscale maatregelen

x

x

x

Ondersteuning bij ontwerp van de fiscale maatregel

x

Adviezen over aanvragen vergunningen aardwarmte

x

Ondersteuning en advisering inzake aardwarmte e.d.
Projectleiding

x

x

x

Adviezen over aanvragen opsporings- en winningsvergunningen

x

x

x

x

x

x

Ruimtelijke Ordening: Locaties windmolenparken

x

Ondersteuning inzake garantieregeling aardwarmte

x

Onderzoek en gegevenscompilatie ter voorbereiding advisering

x

Kennisopbouw aardwarmte en implementatie in advisering
Ondersteuning ruimtelijke ordening

49818

x
x

16

2008

2009

2010

2011

Ondersteuning SodM bij beoordeling boorplannen aardwarmte

2012
x

Volgen aardwarmtevergunningshouders

x

Ondersteuning SDE+ regeling

x
x

Stimuleringsmaatregelen aardwarmte

x

x

Advisering m.b.t. CO2 opslag
Projectleiding

x

Ondersteuning inzake de Nederlandse CCS demoprojecten

x

Onderzoek naar de opslag- en injectiecapaciteit

x

Draaiboek & Kennisopbouw CO2-opslag

x

Onderzoek capaciteit / scenario’s voor ondergrondse CO2 opslag

x

Kennisvergaring over CCS t.b.v. advisering

x

Overige werkzaamheden m.b.t. CO2 opslag

x

x

x

Bijdragen aan exploratie- en productiebevordering
Adviezen over aanspraken fiscale maatregel

x

Onderzoek additionele fiscale maatregelen

x

Analyse en promotie van stranded fields

x

Beantwoorden van vragen inzake onconventioneel gas

x

Ondersteuning ruimtelijke ordening diepe ondergrond
Voorbereiding

x

Projectleiding

x

x

Karakterisatie

x

x

Gebruiksfuncties

x

x

Besliscriteria

x

Ondersteuning STRONG project

x

49818

17

2008

2009

2010

Economie
Korte vragen

2011

2012

x
x

x

x

x

Hoewel er sprake lijkt te zijn van een grote continuïteit in de werkzaamheden, blijkt de
onvoorspelbaarheid ervan in de praktijk relatief groot. Het aantal vergunningaanvragen en
incidentele verzoeken vanuit het ministerie blijkt ieder jaar toch lastig in te schatten. Zo kwamen er
in het jaar 2009 in plaats van de verwachte twee à drie winningsvergunningen onverwacht zeven
aanvragen voor gaswinningsvergunningen binnen. Ook in 2010 kwamen er meer aanvragen binnen
dan vooraf geraamd.
Gemiddeld ontvangt TNO-AGE tussen de vijf à tien aanvragen voor opsporingsvergunningen per jaar voor
advisering voorgelegd. Dit gaat om relatief korte adviezen, waarbij er hoofdzakelijk gekeken wordt naar de
relevantie en de haalbaarheid. Het aantal aanvragen voor winningsvergunningen is veel lager. Dit gaat wel om
veel langere trajecten, die al snel maanden kunnen duren. In het werkplan wordt gerekend met een gemiddeld
aantal aanvragen, maar dit kan per jaar sterk fluctueren.

4.2 Kwaliteit van de dienstverlening
Het ministerie van EZ heeft veel vertrouwen in TNO-AGE. Zowel het ministerie als SodM zijn zeer te
spreken over de kwaliteit van de dienstverlening door TNO-AGE. De lijnen zijn kort. De partijen
weten elkaar snel te vinden en zijn uitstekend op de hoogte van elkaars wensen en verwachtingen.
Dat de beleidsverantwoordelijke medewerker binnen het ministerie van EZ bij TNO-AGE gewerkt
heeft, helpt daar zeker aan mee. TNO-AGE wordt door beide zijden meer gezien als “een vleugel
van het ministerie” dan als aparte entiteit. Een goede aansluiting is daarmee verzekerd.
Tegelijkertijd betekent dit dat er geen sprake is van marktwerking. Het ministerie schakelt binnen de
kaders van het werkplan min of meer automatisch TNO-AGE in voor bepaalde vormen van
dienstverlening. Ook voor ad hoc vraagstukken op het gebied van de diepe ondergrond wordt al
snel naar TNO-AGE gekeken.
De goede onderlinge verstandhouding zorgt er voor dat TNO-AGE de juiste diensten levert met een
hoge kwaliteit. Hoewel daarover geen nadere afspraken zijn gemaakt, benadrukken zowel het
ministerie als het SodM dat de gebruikswaarde van de producten hoog is. Een andere indicator voor
de kwaliteit van de dienstverlening is dat ook de olie- en gasmaatschappijen de input zelden ter
discussie stellen. Bovendien houden beslissingen die genomen worden op basis van de producten
van TNO-AGE in voorkomende gevallen stand bij beroepsprocedures of rechtszaken. Volgens
TNO-AGE erkennen de marktpartijen de onafhankelijkheid van de organisatie waardoor er geen
schroom bestaat om gevoelige informatie te delen.
De tevredenheid over de dienstverlening is hoog. In dat verband wordt ook gewezen op de
deskundigheid van TNO in den brede. Wanneer TNO-AGE expertise mist, dan kan dit vanuit TNO
worden betrokken. Andere marktpartijen zouden dit niet zonder meer waar kunnen maken.

49818

18

Wel beoordelen zowel TNO-AGE als het ministerie de personele mix als een constant punt van
aandacht. De medewerkers zijn volgens diverse betrokkenen ‘gewild’ in de markt. Continu moet er
dan ook gewaakt worden voor het behoud van de expertises. Dat geldt overigens ook andersom.
Ook binnen het ministerie rust de inhoudelijke deskundigheid op een beperkt aantal personen.
4.3 Aansturing in de praktijk
Eerder is de planning- en controlcyclus omschreven zoals uiteengezet in de
uitvoeringsovereenkomsten. Hieronder een weergave van de wijze waarop dit invulling krijgt in de
praktijk.
Voorafgaand aan het nieuwe jaar stelt TNO-AGE een werkplan op met daarin de initiële begroting.
De begroting wordt door TNO-AGE opgesteld op basis van het jaar t-1, nieuwe ontwikkelingen,
eventueel nieuw beleid, vastgestelde tarieven en budgettaire kaders die zijn meegegeven. Het
werkplan omvat met andere woorden de spelregels voor het komende jaar.
Nadat het werkplan is besproken volgen formele offerteaanvragen vanuit het ministerie van EZ. Er
is daarbij geen sprake van uitgewerkte en specifieke aanvragen waarin doelstellingen of op te
leveren producten zijn geëxpliciteerd door het ministerie. In de praktijk blijkt dat TNO-AGE echter
goed op de hoogte is van de wensen en verwachtingen van EZ, waardoor dit niet tot praktische
problemen leidt. Dit geldt eveneens voor het werkplan.
Op basis van de aanvragen stelt TNO-AGE offertes op en vervolgens vindt de formele
opdrachtverstrekking plaats. In lijn met de aanvragen is in de offertes niet altijd volledig helder welke
werkzaamheden TNO-AGE zal verrichten en welke doelen zijn beoogd. De kostenraming is globaal
van aard. Een uitsplitsing van tarief en uren naar activiteiten per deelproject is in de regel niet
opgenomen. De offertes zijn met andere woorden weinig SMART geconcretiseerd. Daarbij past de
toevoeging dat het ministerie van EZ hier ook niet om vraagt.
Een voorbeeld van deze onduidelijkheid is de ‘ondersteuning en advisering inzake aardwarmte’. In dat verband
adviseert en behandelt TNO-AGE aanvragen voor deelname aan een garantiefaciliteit en claims hierop voor
Agentschap NL. De hieruit voortvloeiende kosten voor de inzet van TNO-AGE bij AgNL (in 2012 alleen al
€ 176.646,-) komen voor rekening van het ministerie van EZ. Deze taak is niet direct te herleiden tot de
mijnbouwregelgeving. Onduidelijk is dan ook waarom deze onderdeel is van het werkplan. Uit het plan zelf is
dat niet af te leiden.

Gedurende het jaar vinden er vier maal overleggen plaats die kunnen leiden tot wijzigingen in de
uitvoering van projecten. Daarbij kan het enerzijds gaan om meerwerk (aanvullende opdrachten). Bij
bijzondere of grote overschrijdingen kan er in onderling overleg besloten worden om een
aanvullende opdracht te verstrekken. Binnen de onderzoeksperiode kwam dit voor in 2010, 2012 en
2013. Anderzijds kan het gaan om verschuivingen van budgetten. Dit komt jaarlijks voor.

49818

19

Soms blijkt gedurende het jaar dat bepaalde werkzaamheden meer kosten dan begroot en andere
minder. In samenspraak met het ministerie wordt dan gekeken of verschuivingen mogelijk zijn.
In de kwartaalrapportages wordt expliciet gerapporteerd over gebudgetteerde uren en de bestede
uren. De kwartaaloverleggen worden niet genotuleerd. In de kwartaalrapportages staan slechts de
actiepunten van de vorige vergadering opgenomen. Soms zijn ook budgetverschuivingen vermeld.
Dit maakt het voor buitenstaanders lastig om te achterhalen welke afweging er is gemaakt om af te
wijken van de offertes en waarom bijvoorbeeld het ene project meer prioriteit heeft dan het andere.
Jaarlijks legt TNO-AGE door middel van het eindverslag verantwoording af over de
werkzaamheden. In het eindverslag worden de uitgevoerde werkzaamheden beschreven en komen
met wisselend detailniveau de resultaten aan de orde. Voorts worden de tijdsbesteding in detail
verantwoord. Alle opdrachten worden uitgevoerd op basis van nacalculatie.
Als onderdeel van de monitoring van mijnbouwactiviteiten delfstoffen bezoekt TNO-AGE ieder jaar de in
Nederland actieve operators voor een re-preview bezoek. Er worden door de maatschappijen presentaties
gegeven en door TNO-AGE wordt hier een verslag van gemaakt, wat wordt verstuurd aan EZ, SodM en EBN.
Hoewel het aantal actieve maatschappijen relatief stabiel is gebleven fluctueren de kosten voor dit onderdeel
binnen de onderzoeksperiode, zonder dat daar een afdoende verklaring voor te vinden is in de stukken.

Voor de totstandkoming van het jaarverslag voor Delfstoffen en aardwarmte in Nederland moeten de operators
volgens art. 113 voor 15 maart hun resultaten (jaarrapportages) aanleveren. In de praktijk worden deze vaak te
laat aangeleverd. In het jaarverslag van 2011 staat: “Bijna tien jaar na invoering van deze rapportage verloopt
dit proces dus nog steeds niet soepel.” TNO-AGE wil graag werken met een vast format, maar operators
leveren aan in hun eigen en dus verschillende formats.

4.4 Financiën
Onderstaande tabel geeft voor verschillende jaren de financiën weer. Het gaat om de initiële
begroting zoals gepresenteerd in het werkplan, het (gewijzigde) budget dat is toegekend en de
gerealiseerde besteding van middelen voor TNO-AGE.3
Tabel 2. Financieel overzicht
2008

2009

2010

2011

2012*

2013

Initiële begroting

€ 2.090.000

€ 2.486.000

€ 2.760.000

€ 2.680.000

€ 2.790.000

€ 2.800.000

Budget (gewijzigd)

€ 2.384.862

€ 2.591.619

€ 2.540.390

€ 2.521.000

€ 2.050.000

Besteding

€ 2.268.693

€ 2.674.031

€ 2.510.717

€ 2.491.818

€ 1.987.989

3

De documentatie over 2013 is op het moment van schrijven nog niet beschikbaar.

49818

20

Verschil (budget vs.

2008

2009

2010

2011

2012*

€ 116.169

-€ 82.412

€ 29.673

€ 29.182

€ 62.011

2013

besteding)

De bedragen voor 2012 in de tabel zijn exclusief EBN. In 2012 was er eenmalig sprake van een
hybride financieringsstructuur, waarbij EBN deelnam in de financiering voor € 950.000. Het totale
budget voor 2012 kwam daarmee uit op € 2.950.000.
Uiteindelijk is door TNO-AGE in 2012 in totaal € 2.675.050 exclusief btw besteed aan de
werkzaamheden (inclusief EBN). Van dat totaalbedrag kwam € 687.061 ten laste van het EBNbudget en de overige € 1.987.989 van het ministerie.
De totale besteding naar project is onderwerp van de volgende tabel.
Tabel 3. Besteding van middelen
2008

2009

2010

2011

2012

Advisering m.b.t. reserves en productie

€ 269.921

€ 295.633

€ 343.128

€ 315.446

€ 325.644

Advisering m.b.t. monitoring, winning en opslag

€ 382.357

€ 414.041

€ 281.923

€ 272.922

€ 399.260

Advisering m.b.t. mijnbouw gerelateerde risico's

€ 278.338

€ 344.434

€ 374.199

€ 423.810

€ 321.948

Communicatie en ondersteuning

€ 345.146

€ 238.358

€ 279.900

€ 240.791

€ 282.662

Advisering m.b.t. opsporings-, winnings- en

€ 467.499

€ 682.761

€ 583.113

€ 477.369

€ 355.108

Ondersteuning en advisering inzake aardwarmte e.d.

€ 18.535

€ 311.833

€ 185.947

€ 257.722

€ 362.772

Advisering m.b.t. CO2 opslag

€ 476.627

€ 377.440

€ 79.198

€ 3.585

opslagvergunningen

€ 137.942

Bijdrage aan exploratie- en productiebevordering
Ruimtelijke ordening en diepe ondergrond

€ 346.682

€ 470.504

Korte vragen

€ 30.272

€ 9.531

€ 36.626

€ 29.670

Totale besteding

€ 2.268.693

€ 2.674.031

€ 2.510.717

€ 2.491.818

€ 2.675.049
€ 687.061

Aandeel EBN
Totaal excl. EBN

€ 489.714

€ 2.268.693

€ 2.674.031

€ 2.510.717

€ 2.491.818

€ 1.987.989

Grotere, incidentele projecten (niet meerjarig) worden als apart project gezien en vallen aldus buiten
het jaarprogramma. Hiervoor worden afzonderlijke opdrachten aan TNO-AGE verstrekt.

49818

21

Uit bovenstaande komt naar voren dat de besteding, na 2008, min of meer stabiel is geweest. Dat
geldt ook voor het budget. Dat wil zeggen dat de verschillen ten opzichte van het voorgaande jaar
niet meer dan 10% bedragen, hetgeen ook geldt voor de gerealiseerde gemiddelde uurtarieven (zie
hiervoor onderstaande tabel). Deze stabiliteit is een indicatie dat de organisatie in de loop der jaren,
relatief gezien, niet goedkoper is gaan werken. Hierbij past de kanttekening dat dit ook kan komen
doordat de complexiteit van de werkzaamheden is toegenomen, al ligt dit minder voor de hand
gezien het betrekkelijk stabiele takenpakket.
Tabel 4. Gemiddeld uurtarief per jaar
2008

2009

2010

2011

2012

€ 2.268.693

€ 2.674.031

€ 2.510.717

€ 2.491.818

€ 2.675.049

Totaal bestede uren

14051

17586

17917

17015

17649

Gemiddeld uurtarief

€ 161

€ 152

€ 140

€ 146

€ 152

Totaal besteed

4.5 Bedrijfsvoering
TNO-AGE is een onderdeel van TNO en heeft een eigen verlies en winstrekening. Hiermee zijn alle
inkomsten en uitgaven inzichtelijk en heeft TNO-AGE een middel in handen om ook haar resultaat
te kunnen beoordelen.
Belangrijke kostenposten voor TNO-AGE zijn de kosten van de eigen medewerkers en de
doorbelastingen van centrale overhead en huisvesting. Binnen TNO-AGE is geen zicht op de
hoogte van dergelijke doorbelastingen, maar op centraal niveau is dat inzicht er wel. Door de
‘ophanging’ van TNO-AGE binnen de bredere TNO-organisatie bleek het binnen de kaders van de
evaluatie niet haalbaar om hierin meer inzicht te krijgen.
Alle kosten voor een komend jaar worden uiteindelijk omgerekend naar uurtarieven per
functiegroep, zoals uiteengezet in paragraaf 3.2. Deze tarieven worden door TNO-AGE gehanteerd
in de opdrachten.
De (centrale) sturing vanuit finance & control is primair gericht op een dekking van de kosten. Dat
betekent dat gestuurd wordt op een passende personeelsomvang, een goede declarabiliteit van
medewerkers en bewaakt wordt dat TNO-AGE gedurende het jaar binnen de gestelde budgettaire
kaders blijft. Met uitzondering van 2009 is dit laatste ook telkens het geval.
Het management van TNO-AGE geeft aan zich continu op de vergroting van de efficiëntie te richten
door te sturen op kortere doorlooptijden, procesoptimalisatie en standaardisatie van
gegevensaanlevering. Op dat laatste is winst te behalen.
Naast bovenstaande stelt de directie van TNO jaarlijks centrale richtlijnen op om in acht te nemen
bij de bedrijfsvoering. Het gaat bijvoorbeeld om richtlijnen om in de tarieven wel of geen
inflatiecorrectie toe te passen en sturing op de overhead. Dergelijke zaken worden centraal door
TNO bepaald en zijn verder geen nader onderwerp van onderzoek geweest.

49818

22

4.6 Conclusies
De kwaliteit van de dienstverlening van TNO-AGE wordt door de betrokken partijen als hoog
ervaren. De producten en diensten voorzien in de behoefte, zijn kwalitatief goed en goed
toepasbaar.
De governance (meer in het bijzonder de planning- en controlcyclus) is op hoofdlijnen vastgelegd in
de uitvoeringsovereenkomsten. De daarin vastgelegde structuur wordt gevolgd. De voorziene
deelproducten (werkplan, offertes en jaarverslag) worden periodiek opgeleverd en de geplande
overleggen vinden in de regel plaats. Tegelijkertijd geldt dat er ‘aan de voorkant’ geen sprake is van
een set van uitgewerkte afspraken en spelregels waarover tussentijds en aan ‘de achterkant’
verslag van wordt gedaan.
De onderlinge relaties zijn echter hecht en goed. Ook de wederzijdse verwachtingen zijn helder. De
‘governance’ en afstemming krijgen dan ook vooral vorm in de onderlinge contacten. Inhoudelijke
formats en processtappen liggen daaraan niet ten grondslag.
Zowel de begrotingen, de tarieven als de bestedingen van TNO-AGE zijn door de jaren heen als
stabiel te kwalificeren. Binnen de kaders van de evaluatie was een goed inzicht in de kostenopbouw
en kostentoerekening niet te realiseren.
We stellen vast dat een prijsprikkel voor TNO-AGE om doelmatig te werken ontbreekt. Hoewel de
organisatie zelf aangeeft dat efficiëntie een constant punt van aandacht is, zijn er indicaties
(bijvoorbeeld het gemiddelde uurtarief) dat er de afgelopen jaren geen efficiëntiewinst heeft plaats
gevonden.

49818

23

5. Beschouwing

5.1 Inleiding
In dit hoofdstuk formuleren we een antwoord op de onderzoeksvragen. We trekken conclusies over
de doeltreffendheid van TNO-AGE en gaan in op de doelmatigheid van de organisatie. Verder
beoordelen we de wijze waarop de samenwerking en aansturing is georganiseerd en formuleren we
een aantal aanbevelingen
5.2 Doeltreffendheid van TNO-AGE
TNO-AGE en het ministerie van EZ verhouden zich formeel gezien tot elkaar als opdrachtnemer en
opdrachtgever. De positie van TNO-AGE, als beheerder van mijnbouwgegevens en het geven van
adviezen aan de hand van die gegevens, is wettelijk vastgelegd.
In een jaarlijkse cyclus van - door het ministerie van EZ goed te keuren - werkplan, offertes,
kwartaalrapportages en eindverslag – worden de te ondernemen werkzaamheden van TNO-AGE
geconcretiseerd en legt de organisatie verantwoording af over de besteding van de middelen. De
tussentijdse afstemming vindt plaats door middel van (kwartaal)overleggen en bilaterale contacten,
al dan niet in het kader van concrete projecten.
Op papier zijn de randvoorwaarden voor een effectief functioneren van TNO-AGE daarmee
aanwezig. De kaders zijn gezet. In de praktijk echter stellen we vast dat de beoogde doelstellingen
en resultaten niet zijn geëxpliciteerd door het ministerie van EZ. Dit vertaalt zich in de wijze waarop
het werkplan, de offertes en kwartaalrapportages worden uitgewerkt door TNO-AGE. De
werkzaamheden worden beschreven, maar de resultaten niet of in algemene termen. Een koppeling
met de doelstellingen die wordt beoogd ontbreekt. Redenerend langs die lijn is het volgens het RPE
niet mogelijk om de doeltreffendheid van TNO-AGE vast te stellen. Een ongewenste situatie die snel
aanpassing behoeft. Dit door ‘aan de voorkant’ de spelregels uit te werken en te concretiseren en
aan de hand daarvan ‘aan de achterkant’ verantwoording af te leggen. De kaders behoeven met
andere woorden snel inkleuring.
Aan de andere kant stellen we vast dat de organisaties die door TNO-AGE bediend worden zonder
uitzondering tevreden zijn over de kwaliteit van de dienstverlening. De mijnbouwwereld is relatief
klein. De partijen kennen elkaar door en door en zijn allemaal uitstekend ingevoerd in de materie.
TNO-AGE heeft aan het spreekwoordelijke ‘halve woord’ genoeg om de informatiebehoefte van de
opdrachtgevers goed in te schatten en de juiste diensten en producten te leveren met een hoge
kwaliteit. De gebruikswaarde van de producten is dan ook hoog. In het verlengde hiervan stellen we
vast dat TNO-AGE – hoewel uitgewerkte doelen ontbreken – doeltreffend functioneert. Wel stellen
we vast dat deze doeltreffendheid hangt op personen en wederzijds vertrouwen en niet optimaal
geborgd is in de uitvoeringscyclus. De situatie is met andere woorden kwetsbaar en onvoldoende
robuust georganiseerd.

49818

24

Conclusie 1
Hoewel de doelstellingen van TNO-AGE niet zijn geëxpliciteerd, stellen we vast dat de organisatie
doeltreffend opereert. De gebruikswaarde van de producten en diensten is hoog. Daarmee wordt aan
de verwachtingen van de opdrachtgever voldaan. Tegelijkertijd constateren we dat de effectiviteit
onvoldoende geborgd is in de uitvoeringscyclus en dat de kaders waarbinnen TNO-AGE opereert om
versterking behoeven.

Aanbeveling 1
Borg de effectiviteit van TNO-AGE door – aan de voorkant – de doelen van de organisatie scherp te
stellen en zo SMART mogelijk uit te werken. De monitoring en verantwoording achteraf dient
vervolgens langs die lijnen te worden uitgevoerd. Doe daarbij recht aan de dynamische context en de
schaal van de organisatie. Waak met andere woorden voor doorslaan!

5.3 Doelmatigheid van TNO-AGE
Bij het bepalen van de doelmatigheid van TNO-AGE draait het om de vraag of de organisatie met
minder middelen dezelfde producten en diensten had kunnen produceren of meer resultaat had
kunnen boeken met dezelfde middelen.
Wij stellen vast dat er geen signalen zijn dat de doelmatigheid van TNO-AGE in het geding is, maar
constateren tegelijkertijd dat er ook geen indicaties dat de doelmatigheid is verbeterd in de
afgelopen. We hebben geconcludeerd dat de organisatie doeltreffend opereert, waarmee aan een
belangrijke ‘doelmatigheidsvoorwaarde’ is voldaan. Ook is er binnen TNO sprake van verschillende
initiatieven die erop zijn gericht de doelmatigheid te verbeteren. Daar staat tegenover dat in de wijze
waarop de samenwerking tussen TNO-AGE en het ministerie van EZ is georganiseerd geen
concrete prikkel voor doelmatig werken is ingebouwd. Het ministerie stuurt in algemene zin op
middelen (input) en niet op tijdsbesteding of output (prestaties). Ook op de tariefstelling hebben
zowel het ministerie als TNO-AGE geen grip. Dat wordt op een hoger niveau bepaald. Bovendien
geldt dat er in Nederland geen derde partijen zijn die om offerte gevraagd kunnen worden om zo
een prijsprikkel in te brengen (zie ook conclusie 4).
Conclusie 2
Hoewel er geen aanwijzingen zijn dat TNO-AGE ondoelmatig zou opereren, concluderen we dat we het
tegenovergestelde ook niet vast kunnen stellen. De doelmatigheid van TNO-AGE krijgt onvoldoende
aandacht vanuit het ministerie van EZ, zeker omdat het systeem een inherente prijsprikkel mist.

49818

25

Aanbeveling 2
Vergroot de aandacht voor een efficiënte uitvoering van de projecten door dit element in de reguliere
planning- en controlcyclus ‘te trekken’. Maak bij iedere opdracht afspraken over de maximale
tijdsbesteding, benoem de output en de resultaten. Bewaak de voortgang van de werkzaamheden
(uren, prestaties en budgetuitputting) in de reguliere overleggen.
Bezie of op onderdelen derde partijen om offertes gevraagd kunnen worden om zo het zicht op de
doelmatigheid te vergroten en prijsprikkels in te bouwen.

5.4 Governance
De relaties tussen TNO-AGE en het ministerie van EZ zijn hecht. Dat vertaalt zich in de sturing die
het ministerie geeft aan de organisatie. Formeel is deze strak en sluitend, in de praktijk echter loopt
dit anders.
Het onderlinge vertrouwen is groot en TNO-AGE maakt dat ook waar, zoals we eerder hebben
geconcludeerd. Dat er sprake is van een constructieve werkrelatie staat daarmee buiten kijf. De
relatie wordt wel gedragen door een beperkt aantal personen en is daarmee kwetsbaar. TNO-AGE
wordt meer gepercipieerd als een afdeling van het ministerie (als directe collega’s als het ware) dan
als een organisatie waarmee een zakelijke relatie bestaat.
Zo is het voor een buitenstaander zeer lastig om bijvoorbeeld een relatie te leggen tussen het
werkplan en offertes en de in uitvoering zijnde projecten. Gaandeweg het jaar worden prioriteiten
verlegd en geschoven met projecten zonder dat dit inhoudelijk wordt gedocumenteerd. Ook de
offertes of correspondentie anderszins bieden weinig zicht op de concrete uitvoering van projecten
en de kwartaal overleggen (met uitzondering van de overleggen met SodM) worden zeer basaal
genotuleerd.
Dit vrije en flexibele systeem functioneert uitstekend zolang er weinig personele wisselingen zijn en
het ‘huwelijk goed is’. In minder florissante tijden dient in onze optiek echter teruggevallen te kunnen
worden op robuuste samenwerkingsafspraken en dienen gemaakte afspraken (inclusief
afwegingen) traceerbaar en controleerbaar te zijn.
Tegelijkertijd dient er geen zware ‘structuur’ te worden opgebouwd. Zowel de schaal van TNO-AGE
als de budgetten zijn relatief beperkt. Een zwaar monitoring- en verantwoordingssysteem is dan te
zwaar. Aan de andere kant is de situatie nu te vrijblijvend en is een verzakelijking van de relatie
geboden.

Conclusie 3
De samenwerkingsrelatie tussen TNO-AGE en het ministerie van EZ is hecht en stoelt op onderling
vertrouwen. Er wordt – zoals eerder geconcludeerd – weinig gedocumenteerd en ingekaderd. Zoals de
relaties constructief zijn, volstaat dit. De kwetsbaarheid is echter groot.

49818

26

Aanbeveling 3
Zorg voor een verzakelijking van de relatie door (in lijn met de andere aanbevelingen) de doelen van
TNO-AGE goed vast te leggen, concrete afspraken te maken over de uitvoering van projecten, de
voortgang van de uitvoering goed te monitoren (ook beheersmatig) en de organisatie langs dezelfde
lijnen jaarlijks verantwoording af te laten leggen. Stel met andere woorden goede uitvoeringskaders,
bewaak deze tijdens de uitvoering, leg tussentijdse afspraken goed vast en zorg voor een heldere
verantwoording achteraf.

5.5 Meerwaarde TNO-AGE
Uit de voorgaande conclusies volgt dat TNO-AGE meerwaarde heeft. De organisatie levert
kwalitatief goede producten en diensten die onmisbaar zijn voor de dienstverlening van onder meer
het ministerie en het SodM. Zonder bijvoorbeeld de adviezen rond vergunningaanvragen zou een
goede belangenafweging niet mogelijk zijn. Voor een belangrijk deel stoelt de dienstverlening van
TNO-AGE op DINO, het databestand met tal van gegevens over de ondergrond.
Hoewel de werkzaamheden rond DINO een wettelijke basis hebben, is er geen sprake van
gedwongen winkelnering. Los van de meer ad hoc projecten zou ook het gegevensbeheer op
langere termijn elders belegd kunnen worden. Daarmee zou TNO-AGE ophouden te bestaan.
Dit is echter in onze optiek een onwenselijk scenario. TNO-AGE neemt een belangrijke plaats in bij
de uitvoering van het mijnbouwbeleid en de mijnbouwregeling. De organisatie wordt breed
vertrouwd (ook door de maatschappijen) en levert kwaliteit. Bovendien kan TNO-AGE in
voorkomende gevallen terugvallen op de bredere TNO-organisatie, een mogelijkheid die vooral het
ministerie als belangrijk ervaart. De werkzaamheden zijn daarmee niet zonder meer bij een andere
organisatie te beleggen, hetgeen niet wegneemt – zoals eerder betoogd – dat op onderdelen naar
meer marksturing gezocht zou moeten worden.
Conclusie 4
De producten en diensten van TNO-AGE worden door zowel het ministerie als SodM gewaardeerd en
gebruikt. Dit gegeven in combinatie met de vaststelling feit dat andere organisaties – met uitzondering
van losse onderzoeken of diensten – niet (zonder meer) in staat zijn dezelfde dienstverlening te
verzorgen, leidt tot de conclusie dat TNO-AGE meerwaarde heeft.

Aanbeveling 4
Het continueren van de samenwerking met TNO-AGE ligt voor de hand. De samenwerking heeft
meerwaarde en kan (los van incidentele onderzoeken of diensten) niet elders worden belegd. In lijn met
de eerdere aanbevelingen pleiten we wel voor een sterkere inkadering en het aanbrengen van
efficiëntieprikkels.

49818

27

Bijlage 1
Overzicht gesprekspartners

Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.

Overzicht van respondenten


dhr Appeldoorn (TNO)



dhr Beijer (ministerie van EZ)



dhr Jongerius (ministerie van EZ)



mw Kroon (TNO-AGE)



dhr Remmelts (TNO-AGE)



dhr Stol (ministerie van EZ)



mw Traas (ministerie van EZ)



dhr Van Strien (TNO)



mw Van Beek (ministerie van EZ)



Dhr Van Gessel (TNO-AGE)



dhr Van Herk (SodM)



dhr Veldkamp (TNO-AGE)

1

Bijlage 2
Evaluatiekader

Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.

Evaluatiekader TNO-AGE
De vragen die centraal staan tijdens de evaluatie zullen we beantwoorden aan de hand van onderstaand evaluatiekader. Dit kader is
een uitwerking van het RPE model:

Met de invulling van dit kader zullen we onze analyse uitvoeren, en vervolgens komen tot de beantwoording van de
onderzoeksvragen:
In hoeverre heeft TNO-AGE in de periode 2008 – 2013 de met het ministerie van EZ overeengekomen doelstellingen
gerealiseerd? Welk oordeel kan er in dat licht geveld worden over de doeltreffendheid van TNO-AGE? Welke middelen zijn
hiermee gemoeid? Zijn deze in het perspectief van de bereikte resultaten doelmatig besteed? Zijn er mogelijkheden om de
doeltreffendheid en doelmatigheid van TNO-AGE te optimaliseren dan wel de taken bij een andere organisatie onder te
brengen?

Thema

Aspecten

Bron

Indicator (indien relevant)

Aanwezigheid van een wettelijk kader en

Dossierstudie

Ja / Nee

Dossierstudie, interviews

Beschrijving

Interviews

Beschrijving en beoordeling hiervan

Introductie
Wettelijk kader

uitvoeringsovereenkomst
Organisatie

Interne organisatie van TNO-AGE, incl.
takenpakket

Positionering

Positionering van TNO-AGE binnen TNO

(incl. wijze van afscherming) door
onderzoeksteam
Ontwikkelingen

Eventuele interne en externe

Interviews

Beschrijving

Dossierstudie, interview

Gepland versus realisatie

ontwikkelingen bezien van uit TNO-AGE in
de onderzoeksperiode
Input
Capaciteit

Inzet van capaciteit (fte) voor de jaren
2008-2013, incl. allocatie naar de
projecten.

Thema

Aspecten

Bron

Indicator (indien relevant)

Middelen

Inzet van middelen voor de jaren 2008 -

Dossierstudie, interview

Begroting versus realisatie

Dossierstudie, interviews, casestudie

Conform procedure en vereisten

2013, incl. allocatie naar de projecten.
Werkwijze (throughput)
Governance

De aanwezigheid en invulling van de
planning- en controlcyclus (werkplan,
offertes, opdrachtverstrekking,
verantwoording) tussen EZ en TNO-AGE.
Invulling door EZ van haar rol als

Beschrijving en beoordeling

opdrachtgever en TNO-AGE in haar rol als

onderzoeksteam

opdrachtnemer (wederzijdse wensen)
Verloop van de samenwerking (zijn er
‘spelregels’ en worden deze gevolgd)
Werkwijze TNO-AGE

Werkwijze en uitvoering van

Interviews, casestudie

Conform procedure en vereisten

Dossierstudie, interviews

Gepland versus gerealiseerd

Interviews, casestudie

Beoordeling EZ en onderzoeksteam

Interviews

Beoogd en feitelijk

dienstverlening/onderzoeken
Output
Producten/diensten

Producten/diensten die TNO-AGE heeft
geleverd in de periode 2008 - 2013,
uitgesplitst naar projecten.

Kwaliteit

Kwaliteit van de producten/diensten (bv
tijdigheid, consistentie, bruikbaarheid) in de
periode 2008 - 2013.

Effecten
Toepassing

De mate van toepassing door EZ van de

Thema

Aspecten

Bron

Indicator (indien relevant)

Dossierstudie, casestudie

Gepland versus gerealiseerd

Interviews, dossierstudie, casestudie

Beoogd versus gerealiseerd

Interviews, marktanalyse

Beoogd en feitelijk

producten/diensten in het beleids- en
vergunningverleningsproces
Doeltreffendheid
Producten/diensten

Mate waarin duidelijk is welke (aantallen)
producten/diensten geleverd zouden
worden en daadwerkelijk zijn geleverd.

Doelrealisatie

Mate waarin TNO-AGE in de periode 2008
- 2013 de met het ministerie
overeengekomen doelen heeft
gerealiseerd.

Meerwaarde

Meerwaarde van TNO-AGE:
- Bijdrage aan vergunningverlening
- Bijdrage aan beleidsdoelstellingen
- Rol van eventuele externe factoren
- Opties omtrent anders beleggen van (een

Inventarisatie alternatieven

deel van) de taken
Waarborgen

De aanwezigheid van waarborgen in de
bedrijfsvoering. Zijn werkprocessen
vastgelegd? Doet men aan benchmarking?
Zijn er kwaliteitscriteria voor de
producten/diensten? Worden controles
uitgevoerd op de naleving van processen?
Wijze van sturing op en verdeling van
budgetten?

Interviews

Aanwezigheid van waarborgen

Thema

Aspecten

Bron

Indicator (indien relevant)

Kosten, tarieven

De ontwikkeling van de jaarlijkse kosten

Dossierstudie

Ontwikkeling in de jaren

Dossierstudie, interviews

Spiegelen

Interviews, vragenlijst, benchmark

Spiegelen

van de verschillende projecten en –
samenstelling van - tarieven van TNO-AGE
in de periode 2008 - 2013.
Tariefvergelijking

Huidige tariefhoogte van TNO-AGE in
vergelijking met andere TNO
organisatieonderdelen.

Overhead

Hoogte van de overhead op hoofdlijnen
van TNO-AGE in vergelijking met andere
organisaties.