Triggerfactoren in het Radicaliseringsproces
Expertise-unit Sociale Stabiliteit | Universiteit van Amsterdam
September 2015

Allard R. Feddes
Lars Nickolson
Bertjan Doosje

INHOUD
Voorwoord ............................................................................................................................ 5
Samenvatting ....................................................................................................................... 6
Hoofdstuk 1. Introductie .................................................................................................. 8
Hoofdstuk 2. Triggerfactoren: Een conceptuele analyse ................................... 11
2.1

Afbakening van het onderwerp .................................................................................11

2.2

Definitie triggerfactoren ..............................................................................................13

2.3

Het triggerfactormodel van radicalisering ...........................................................14

2.4

Fasen van het radicaliseringsproces .......................................................................15

2.5

Triggerfactoren als keerpunten en katalysatoren .............................................16

2.6

Niveau van analyse van triggerfactoren .................................................................19

2.7

Moderatoren in het triggerfactormodel .................................................................20

2.7.1

Typologie als moderator ................................................................................................... 21

2.7.2

Geslacht als moderator ...................................................................................................... 24

2.7.3

Leeftijd als moderator........................................................................................................ 25

2.7.4

Opleiding als moderator ................................................................................................... 26

2.8

Een vergelijking met criminologieliteratuur .......................................................26

2.9

Samenvatting....................................................................................................................28

Hoofdstuk 3. Triggerfactoren op micro-niveau .................................................... 30
3.1

Triggerfactoren in de persoonlijke levenssfeer ..................................................30

3.1.1

Confrontatie met de dood................................................................................................. 30

3.1.2

Problemen thuis ................................................................................................................... 33

3.2

Triggers die raken aan de sociale status van een individu..............................35

3.2.1

Verlies van (perspectief op) werk of problemen op school ............................... 36

1

3.2.2

Directe ervaringen van discriminatie, racisme en uitsluiting ........................... 38

3.2.3

Aanvaringen met de autoriteiten .................................................................................. 40

3.2.4

Detentie .................................................................................................................................... 42

3.3

Samenvatting bevindingen triggerfactoren op micro-niveau ........................44

Hoofdstuk 4. Triggerfactoren op meso-niveau ..................................................... 46
4.1

Verbreken van sociale bindingen .............................................................................46

4.2

Het ontmoeten van een radicaal persoon ..............................................................49

4.2.1

De rol van familieleden...................................................................................................... 51

4.2.2

De rol van vrienden............................................................................................................. 51

4.3

Toetreding tot een radicale groep ............................................................................53

4.4

Het sluiten van een huwelijk ......................................................................................56

4.5

Het volgen van een training ........................................................................................57

4.6

Confrontatie met propaganda ....................................................................................60

4.7

Samenvatting bevindingen triggerfactoren op meso-niveau .........................64

Hoofdstuk 5. Triggerfactoren op macro-niveau ................................................... 65
5.1

Oproepen tot actie en (het gebrek aan) handelingsperspectief ....................65

5.2

Waargenomen aanvallen op 'de eigen groep': militaire acties, arrestaties,

cartoons ........................................................................................................................................68
5.3

Overheidsbeleid gericht op de eigen groep of radicalisering ........................71

5.4

Samenvatting bevindingen triggerfactoren op macro-niveau .......................73

Hoofdstuk 6. Moderatoren van Triggerfactoren .................................................. 75
6.1

De rol van typologie .......................................................................................................75

6.1.1

Triggerfactoren voor de identiteitszoeker ................................................................ 75

6.1.2

Triggerfactoren voor de rechtvaardigheidszoeker................................................ 80

6.1.3

Triggerfactoren voor de zingevingszoeker ............................................................... 81

6.1.4

Triggerfactoren voor de sensatiezoeker .................................................................... 82

2

6.2

De rol van geslacht .........................................................................................................83

6.3

De rol van leeftijd ...........................................................................................................88

6.4

De rol van opleiding.......................................................................................................91

6.5

Interactie triggerfactoren en gedragsproblematiek..........................................93

6.6

Samenvatting....................................................................................................................94

Hoofdstuk 7. Conclusies, aanknopingspunten en aanbevelingen .................. 96
7.1

Aanbevelingen verder onderzoek ......................................................................... 102

Referenties .......................................................................................................................105
Bijlage 1: Methode van onderzoek ..........................................................................118
Online databasestudie .......................................................................................................... 118
Verzoek aan collega-onderzoekers .................................................................................. 118
Resultaten ................................................................................................................................. 119

Bijlage 2: Deelnemers bijeenkomst praktijkdeskundigen .............................122
Over de auteurs ..............................................................................................................123

3

LIJST MET FIGUREN
Figuur 2.1
Het triggerfactormodel van radicalisering: het radicaliseringsproces schematisch
weergegeven met de invloed van de triggerfactoren op micro- (individueel), meso(groep), en macro-niveau (maatschappelijk, internationaal); en kenmerken van het
individu: typologie (identiteitszoeker / rechtvaardigheidszoeker / zingevingszoeker /
sensatiezoeker), geslacht, leeftijd, en opleiding........................................................... 14
Figuur 2.2
Keerpunten en versterkende (versnellende) en vertragende katalysatoren in het
(fictieve) radicaliseringsproces van twee individuen……...….....……........................16
Figuur B-1
PRISMA overzicht van selectie van studies…………………….................................120

LIJST MET TABELLEN
Tabel 2.1
Definities van de concepten onderliggende factoren en triggerfactoren (keerpunten en
katalysatoren)............................................................................................................... 18
Tabel 2.2
Typen van radicalisering en hun kenmerken (op basis van Buijs en collega's, 2006;
Linden, 2009; en Venhaus, 2010) en de verwachte rol van triggerfactoren................ 21
Tabel 6.1
Overzicht van ondersteuning gevonden in de literatuur (R = radicaliseringsliteratuur,
C = criminologieliteratuur) voor de invloed van moderatoren op triggerfactoren die
leiden tot (verdergaande) radicalisering ("a" = ondersteuning door kwantitatief
onderzoek; "b" = ondersteuning door kwalitatief onderzoek; "c"= theoretisch
gefundeerd; "?" = geen ondersteuning gevonden)...................................................... 76
Tabel 7.1
Overzicht van aanwezigheid / rol van triggerfactoren in verschillende fasen van het
radicaliseringsproces……………...…………………………………………............98
Tabel B-1
Een overzicht van methoden gebruikt in studies uit de radicalisering en
criminologische literatuur die in het literatuuronderzoek over triggerfactoren zijn
meegenomen................................................................................................................121

4

Voorwoord
Wat zijn triggerfactoren in het radicaliseringsproces, en hoe kan kennis over deze
triggerfactoren aanknopingspunten bieden voor een lokaal preventief antiradicaliseringsbeleid? Deze vragen staan centraal in dit onderzoek, dat is uitgevoerd
in het kader van het Actieprogramma Integrale Aanpak Jihadisme, in een
samenwerking tussen de Expertise-unit Sociale Stabiliteit en de Universiteit van
Amsterdam.
Het onderzoek is daarbij tot stand gekomen met medewerking van
verscheidene personen, die wij bij deze hartelijk willen bedanken. Dit zijn ten eerste
de leden van de begeleidingscommissie: Lisanne Vleugels (Ministerie van Veiligheid
en Justitie), Janine Odink (Ministerie van Veiligheid en Justitie), Ron van Wonderen
(Verwey-Jonker Instituut) en Vincent Walet (Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid). Daarnaast gaat dank uit naar hen die tijdens een kennismiddag van
de Expertise-unit Sociale Stabiliteit en de NCTV commentaar hebben geleverd op de
eerste resultaten van het literatuuronderzoek. Ten slotte willen de auteurs alle
praktijkdeskundigen bedanken die deelnamen aan de expertmeeting die in het kader
van dit onderzoek is georganiseerd (zie Bijlage 2). Zij hebben op basis van hun
expertise en ervaring veel zinnige feedback kunnen geven, en hebben meegedacht
over implicaties en aanknopingspunten voor lokaal beleid.
De vraag hoe er in de lokale praktijk concreet met triggerfactoren – en
radicalisering in het algemeen – moet worden omgegaan is niet in één
onderzoeksrapport te beantwoorden. Juist door de combinatie van wetenschappelijke
inzichten en praktische expertise kunnen verdere stappen worden gezet in de
ontwikkeling van lokaal anti-radicaliseringsbeleid.

Den Haag en Amsterdam, 21 september 2015,

Allard R. Feddes (Universiteit van Amsterdam)
Lars Nickolson (Expertise-unit Sociale Stabiliteit)
Bertjan Doosje (Universiteit van Amsterdam)

5

Samenvatting
In dit rapport wordt de rol van triggerfactoren bestudeerd in het radicaliseringsproces.
Dit zijn gebeurtenissen die aanwijsbaar een (verdere) (de-)radicalisering in gang
zetten. Er bestaan twee categorieën triggerfactoren: keerpunten en katalysatoren.
'Keerpunten' zijn gebeurtenissen die er toe leiden dat mensen open komen te staan
voor een nieuwe ideologie of een nieuw wereldbeeld. Deze triggerfactoren leiden tot
(verdergaande) radicalisering maar kunnen ook een proces van de-radicalisering
inleiden. Onder 'katalysatoren' vallen gebeurtenissen die het radicaliseringsproces
versterken of verzwakken.
Het onderzoek bestaat uit een systematische studie van de wetenschappelijke
literatuur, aangevuld met een expertmeeting met praktijkdeskundigen. Uit de
literatuurstudie blijkt dat de resultaten over triggerfactoren die voortkomen uit de
radicaliseringsliteratuur voornamelijk zijn gebaseerd op beschrijvend onderzoek of
kwalitatieve data. Sterk empirisch bewijs ontbreekt over het algemeen. Met de
interpretatie van de resultaten is daarom vaak terughoudendheid geboden. Dit staat in
tegenstelling tot de criminologische literatuur - die ook is meegenomen in dit
onderzoek - waar meer empirische data beschikbaar is aangaande triggerfactoren. Wij
zien dit onderzoeksveld daarom ook als een waardevolle informatiebron voor de
ontwikkeling van methoden om triggerfactoren in het radicaliseringsproces te
onderzoeken.
Het onderzoek maakt onderscheid tussen verschillende niveaus waarop
triggerfactoren zich kunnen manifesteren: het micro-niveau (het niveau van de
persoon), het meso-niveau (het niveau van de groep en andere directe sociale
verbanden), en het macro-niveau (het maatschappelijke, (inter)nationale niveau).
Daarbij kunnen de verschillende doorslaggevende gebeurtenissen in uiteenlopende
fasen van het radicaliseringsproces plaatsvinden.
Aan de hand van de literatuurstudie biedt het onderzoek een overzicht van
triggerfactoren onderverdeeld in de bovengenoemde niveaus. Zo spelen op microniveau (het niveau van de persoon) de volgende triggerfactoren een rol: de
confrontatie met de dood, problemen thuis, verlies van werk/schooluitval, directe
ervaringen met discriminatie, racisme en uitsluiting, aanvaringen met autoriteiten, en
detentie. Op meso-niveau (het niveau van de groep) kwamen naar voren: het

6

verbreken van sociale bindingen, het ontmoeten van een radicaal persoon, de
toetreding tot een radicale groep, het sluiten van een huwelijk, deelname aan een
training, en de confrontatie met propaganda. Ten slotte kwamen op macro-niveau (het
maatschappelijke, (inter)nationale niveau) naar voren: het oproepen tot actie,
waargenomen aanvallen op de eigen groep, en overheidsbeleid gericht op de eigen
groep of radicalisering. Deze lijst is niet uitputtend en kan naar aanleiding van
specifieke ontwikkelingen en verdere studie uiteraard verder aangevuld worden.
Wat bepaalt de invloed van triggerfactoren? Allereerst de eigenschappen van
die gebeurtenissen zelf; in lijn met de zogenaamde general strain theory is het
aannemelijk dat de duur, frequentie, en kracht van triggerfactoren hun invloed
bepalen. Daarnaast onderscheidt het onderzoek een aantal moderatoren of
persoonlijke eigenschappen die kunnen bepalen of iemand meer of minder gevoelig is
voor de bovengenoemde triggerfactoren. Zo lijkt het type (radicaliserende) individu
een rol te spelen, waarbij een onderscheid wordt gemaakt tussen identiteitszoekers,
rechtvaardigheidszoekers, zingevingszoekers, en sensatiezoekers. Daarnaast zijn ook
de leeftijd, het geslacht, de opleiding en mogelijke gedragsproblematiek in
verschillende maten van invloed op het effect van triggerfactoren.
Tijdens een aanvullende expertmeeting is tenslotte naar voren gekomen dat
het overzicht van de triggerfactoren en moderatoren inzicht en structuur kunnen
bieden aan betrokkenen bij het lokale preventieve anti-radicaliseringsbeleid. De focus
op specifieke gebeurtenissen concretiseert het radicaliseringsproces, en kan zo van
betekenis zijn bij het herkennen van radicalisering – waarbij wel moet worden
benadrukt dat het voordoen van een enkele of zelfs meerdere triggerfactoren nog niet
per sé tot radicalisering hoeft te leiden. Ook kan het overzicht van de diverse
triggerfactoren aanknopingspunten bieden om te bepalen welke organisaties en
personen een rol kunnen spelen per gebeurtenis, of welke juist niet. Ten slotte kunnen
de uiteengezette typen helpen bij het vormgeven van een effectieve interventie, door
in te spelen op de kenmerkende drijfveren van de verschillende typen radicalen.
Om concrete lessen en aanbevelingen per triggerfactor te formuleren voor de
afzonderlijke betrokkenen is echter een nadere verdiepings- en vertaalslag nodig.
Daarbij moet in acht worden genomen dat iedere casus uniek is, en op een andere
manier beoordeeld en aangepakt moet worden. Het rapport biedt hierbij eerste
aanknopingspunten.

7

Hoofdstuk 1. Introductie
"Het romantische denkbeeld om een guerrilla te worden was zeker aantrekkelijk voor hem, en
hij wist dat het vrijwel onmogelijk was om een guerrilla te worden zonder militaire training
buiten Japan. Voor Okamoto en vele van zijn tijdgenoten was het worden van een guerrilla
strijder even fascinerend als het zich aansluiten bij de Rode Brigade in Spanje was voor een
eerdere generatie van idealistische studenten aan het einde van de jaren '30. Echter, de
combinatie van het aanbod van militaire training en de mogelijkheid om zijn broer te zien
versterkten zeker het verlangen van Okamoto om te gaan."
Steinhof (1976, p. 836) op basis van interviews met Kozo Okamoto., aanhanger van de 'Rode
Brigade' (Sigunha) en het 'Populaire Front voor Bevrijding van Palestina', die deel uitmaakte
van een aanslag op een Israëlisch vliegveld op 30 mei 1972.

Radicale en terroristische bewegingen hebben door de eeuwen heen veel leed
veroorzaakt, en tegelijkertijd ook velen tot de verbeelding gesproken. Denk
bijvoorbeeld aan de Franse revolutionairen in 1789, het Ierse Republikeinse Leger
(IRA) van 1919 tot heden, de Rote Armee Fraktion (ook wel Baader-Meinhof-Groep
genoemd) in de jaren '70. Sinds het begin van deze eeuw is er vooral aandacht voor de
radicalisering die plaatsvindt onder moslimjongeren in Westerse democratieën. Zo
zijn er op het moment van schrijven ruim 200 Nederlanders waarvan is bevestigd dat
ze zijn afgereisd voor de jihad in Syrië. Het aantal Nederlandse sympathisanten loopt
volgens de AIVD zelfs in de duizenden, zo schrijft de organisatie in haar jaarverslag
van 2014. Dat aantal kan groeien, omdat er onder een breder deel van de bevolking
mogelijk sprake kan zijn van een zogenaamde voedingsbodem voor radicalisering.
De vraag die zich hierbij opdringt is waardoor sommige mensen wel
radicaliseren, maar veel méér mensen niet. Wat zijn uiteindelijk de doorslaggevende
factoren, de beslissende gebeurtenissen, die als spreekwoordelijke druppels de emmer
doen overlopen? In de wetenschappelijke literatuur worden deze factoren ook wel
triggerfactoren genoemd. Hoewel het onderzoek naar radicaliseringsprocessen nog in
volle gang is, lijkt het identificeren van mogelijke triggerfactoren van evident belang.
Immers, om radicalisering tegen te gaan, is het zaak om juist op deze
doorslaggevende gebeurtenissen te kunnen anticiperen.
Het doel van dit onderzoek is daarom ten eerste om inzicht te krijgen in de
verschillende triggerfactoren die een rol kunnen spelen bij radicalisering. Kennis over
8

deze triggerfactoren kan aanknopingspunten bieden aan gemeenten, professionals en
maatschappelijke organisaties die op lokaal niveau een rol (kunnen) spelen in de
preventie en het tegengaan van radicalisering. Het tweede doel van dit onderzoek is
daarom ook om, samen met deze praktijkdeskundigen, aanknopingspunten te
formuleren voor lokaal anti-radicaliseringsbeleid. De concrete onderzoeksvragen voor
dit onderzoek zijn als volgt:

-

Wat zijn triggerfactoren, hoe verschillen ze van meer structurele factoren in
het radicaliseringsproces, en welke rol spelen triggerfactoren in het
radicaliseringsproces?

-

Hoe dienen deze triggerfactoren zich aan op verschillende niveaus in de
Nederlandse

samenleving,

en

in

verschillende

fasen

van

het

radicaliseringsproces?
-

Welke aanknopingspunten kunnen bovenstaande inzichten opleveren voor de
preventie van radicalisering?

-

Op welke manier kan er geanticipeerd worden op het aandienen van
triggerfactoren om de werking daarvan tegen te gaan?

-

Welke lessen zouden er uit onderzoek te trekken zijn voor lokale overheden,
professionals, en maatschappelijke organisaties in verschillende (beleids- en
uitvoerings)domeinen?

Deze onderzoeksvragen worden in eerste instantie beantwoord op basis van een
literatuuronderzoek. Naast literatuur over radicalisering wordt daarbij ook gebruik
gemaakt van literatuur uit het criminologisch onderzoeksveld, waar aanzienlijk meer
empirisch onderzoek is gedaan naar soortgelijke processen. Op basis van een
systematische studie is

deze literatuur (gepubliceerde

en ongepubliceerde

wetenschappelijke literatuur, beleidsnota's) geselecteerd – meer informatie over deze
methode van literatuurselectie is te vinden in Bijlage 1. Daarnaast wordt er in de
rapportage ook gebruik gemaakt van journalistieke publicaties, ter illustratie van de
verschillende triggerfactoren.
Aanvullend op het literatuuronderzoek is een expertmeeting georganiseerd
met praktijkdeskundigen uit verschillende domeinen, sectoren en organisaties die bij
het (lokale) anti-radicaliseringsbeleid betrokken zijn. Het commentaar van deze

9

deskundigen heeft zowel het overzicht van de triggerfactoren aangescherpt als eerste
aanknopingspunten geboden voor de lokale omgang met dit soort gebeurtenissen.
Het rapport is als volgt opgebouwd. Allereerst beschrijven we in Hoofdstuk 2
wat wij verstaan onder triggerfactoren, en hoe deze verschillen van de zogenaamde
oorzakelijke factoren (root factors) van radicalisering. Vervolgens presenteren we een
triggerfactormodel van radicalisering. Zo zetten we uiteen op welke maatschappelijke
niveaus en in welke fasen van het radicaliseringsproces triggerfactoren zich voordoen.
Ook beschrijven we kenmerken van personen en van triggerfactoren die er voor
zorgen dat individuen meer of minder gevoelig zijn voor het effect van triggerfactoren.
Tenslotte gaan we in op de toegevoegde waarde van criminologisch onderzoek naar
soortgelijke processen.
In Hoofdstukken 3 tot en met 5 wordt daaropvolgend de bevindingen van de
literatuurstudie over triggerfactoren op het micro- (persoonlijk), meso- (groep) en
macro (maatschappelijk/internationaal) niveau gepresenteerd en besproken. In
Hoofdstuk 6 worden moderatoren besproken die verklaren waarom mensen meer of
minder gevoelig kunnen zijn voor triggerfactoren. In Hoofdstuk 7 worden conclusies
getrokken uit het onderzoek, en worden aan de hand van de expertmeeting globale
aanknopingspunten verkend.

10

Hoofdstuk 2. Triggerfactoren: Een conceptuele analyse
"Zo zegt hij tegen een jongen van zestien die bewonderend reageert op zijn verhalen: 'Maar
je gaat zeker agie [broeder]. Desnoods neem ik je aan je oren mee. Agie luister. Jij gaat met
mij mee, dat staat vast. Ga je vast voorbereiden.' De jongen reageert met: 'Hey, maar het
gaat me allemaal te snel, dan kan ik mijn examen dus vergeten.' Jason: 'Luister, ik zal het nog
1 keer zeggen. Je gaat in maart naar Pakistan jihad doen en je komt nooit meer terug.' De
jongen geeft schoorvoetend toe: 'Als ik er nu aan denk... dan krijg ik een beetje afkeer. Maar
ik moet die jihadziel weer in me krijgen.'"
Chatgesprek tussen Jason W. (lid van de Hofstadgroep) en een jongen van 16 jaar oud.
(Buijs, Demant, & Hamdy, 2006, p. 28)

In het bovenstaande citaat wordt er duidelijk geprobeerd iemand over te halen om het
radicale pad te bewandelen. In het algemeen is echter nog onduidelijk wat nu precies
de zogenaamde triggers zijn die iemand daadwerkelijk het laatste zetje geven. In dit
theoretische hoofdstuk gaan we daarom in op de vraag wat triggerfactoren zijn, en
welke rol ze spelen in het radicaliseringsproces. Daarvoor bakenen we eerst het
onderwerp van onderzoek af en bespreken het onderscheid tussen radicalisme,
extremisme, en terrorisme. Daarna gaan we in op de vraag wat verstaan kan worden
onder triggerfactoren in het radicaliseringsproces, en de mate waarin deze
overeenkomen en verschillen van veelgenoemde oorzakelijke factoren (root factors)
van radicalisering. Vervolgens wordt een theoretisch model gepresenteerd van
triggerfactoren aan de hand waarvan we de bestaande literatuur zullen bespreken. We
maken daarbij een onderscheid tussen de rol die gebeurtenissen spelen in het
radicaliseringsproces, en het niveau waarop (en fasen waarin) deze triggerfactoren
zich kunnen voordoen. Ook bespreken we de zogenaamde moderatoren: factoren of
eigenschappen die kunnen zorgen dat mensen gevoelig of minder gevoelig zijn voor
triggerfactoren. Daaronder vallen bijvoorbeeld de verschillende typologieën van
radicalisering en de leeftijd en het geslacht van een persoon.

2.1

Afbakening van het onderwerp

Het huidige onderzoek richt zich niet op terroristen, maar op het radicaliseringsproces
dat vooraf kan gaan aan terrorisme. Het is hierbij belangrijk op te merken dat
radicalisering niet noodzakelijk tot geweld leidt. Zoals opgemerkt door Bovenkerk
(2010, p. 6): "aan terroristische daden gaat vrijwel altijd een proces van
11

radicaliserende meningsvorming vooraf (ook al gaat dat soms razendsnel), maar
radicale gedachten worden lang niet altijd omgezet in aanslagen".
De focus van dit onderzoek ligt op proces van islamitische radicalisering De
reden om ons te richten op deze vorm van radicalisering is, zoals gezegd in Hoofdstuk
1, de huidige situatie aangaande het jihadisme en de uitreizigers naar Syrië en Irak
(zie ook AIVD, 2014, 2015; BNR, 2015, 8 juni), en concreet de daaruit
voortvloeiende opdracht tot verdiepend onderzoek naar triggerfactoren zoals
omschreven in het Actieprogramma Integrale Aanpak Jihadisme. We geven nu eerst
de definities van radicalisme, extremisme, en terrorisme.
Een veel aangehaalde definitie van radicalisme is die van de AIVD (2004), die
het omschrijft als: "Het (actief) nastreven en/of ondersteunen van diep ingrijpende
veranderingen in de samenleving, die een gevaar kunnen opleveren voor (het
voortbestaan van) de democratische rechtsorde (doel), eventueel met het hanteren van
ondemocratische methodes (middel), die afbreuk kunnen doen aan het functioneren
van de democratische rechtsorde (effect)". Radicalisering wordt gekenmerkt door een
"groeiende bereidheid om diepingrijpende veranderingen in de samenleving
(eventueel op ondemocratische wijze) na te streven en/of te ondersteunen, die op
gespannen voet staat met of een bedreiging kunnen vormen voor de democratische
rechtsorde" (AIVD, 2014, p. 39). Hoe dit proces eruit ziet wordt later in dit hoofdstuk
verder uiteen gezet.
'Radicalisme' is gerelateerd aan 'extremisme', maar verschilt er wezenlijk van.
Onder extremisme verstaat de AIVD namelijk “het fenomeen waarbij personen en
groepen, bij het streven naar verbetering van de rechten en levensomstandigheden van
individuen, groepen of dieren, bewust over de grenzen van de wet gaan en
(gewelddadige) illegale acties plegen” (AIVD, 2014, p. 39). Het grootste verschil
tussen radicalisering en extremisme ligt in het geoorloofde middel om ingrijpende
veranderingen in de samenleving teweeg te brengen: extremisten vinden daarbij ook
geweld een optie. Ten tweede, waarbij extremisme vrijwel altijd een negatieve lading
heeft, kan radicalisme ook een positieve lading hebben (zie ook AIVD, 2004, en
Schmid, 2013). Zo kan een groep zich 'radicaal' noemen, maar wil ze niet
geassocieerd worden met 'extremisme'.
Radicalisme en extremisme kan uitmonden in terrorisme, wat inhoudt: "het uit
ideologische motieven dreigen met, voorbereiden of plegen van op mensen gericht
ernstig geweld, dan wel daden gericht op het aanrichten van maatschappij
12

ontwrichtende zaakschade, met als doel maatschappelijke veranderingen te
bewerkstelligen, de bevolking ernstige vrees aan te jagen of politieke besluitvorming
te beïnvloeden" (AIVD, 2014, p. 40; Crenshaw, 1981; Laquer, 2000). Terrorisme is
vaak gericht tegen regeringen, maar kan mogelijk ook gericht zijn tegen een etnische
groep, een sociale klasse, een religie, een politieke beweging of een gehele bevolking.
Samenvattend kan dus gesteld worden dat niet iedereen die radicaliseert ook
een extremist of een terrorist is of zal worden, maar dat wel elke extremist een proces
van radicalisering doorlopen heeft. Met het oog op dit onderzoek naar triggerfactoren
richten we ons op het proces van radicalisering met op de achtergrond de kennis dat
dit mogelijk, maar niet noodzakelijk, tot extremisme en terrorisme kan leiden.

2.2

Definitie triggerfactoren

In de radicaliseringsliteratuur wordt veel gesproken over factoren die ten grondslag
liggen aan radicalisering. Deze factoren worden ook wel aangeduid als de 'wortels'
van radicalisering (root factors, zie bv. Veldhuis & Staun, 2009). Het is van belang
een onderscheid te maken tussen deze onderliggende factoren en triggerfactoren.
Vaak genoemde voorbeelden van onderliggende factoren zijn ervaren relatieve
deprivatie, identiteit gerelateerde factoren zoals discriminatie en integratie,
onzekerheid, en ervaren fysieke of symbolische dreiging (bv. Doosje, Loseman, &
Van den Bos, 2013; Doosje, Van den Bos, Loseman, Feddes, & Mann, 2012; Hogg,
2014; King & Taylor, 2011; Van den Bos, Loseman, & Doosje, 2009; McGilloway,
Ghosh, & Bhui, 2015; Moghaddam, 2005; Moors, 2009; Silke, 2008; Van Bergen,
Feddes, Doosje, & Pels, 2015).
De achterliggende oorzaak van radicalisering ligt in de bovengenoemde
structurele of psychologische factoren, maar een concrete gebeurtenis – een
triggerfactor – geeft vaak de doorslag. Bij het nagaan van de literatuur valt de
verscheidenheid aan termen op die gerelateerd kunnen worden aan het concept
triggerfactor. Zo komen we termen tegen als 'trigger event' (Bakker, 2008; Veldhuis
& Bakker, 2007; Veldhuis & Staun, 2009; Van der Valk & Wagenaar, 2010), 'key
event' (Feddes, Mann, & Doosje, 2013), 'critical event' (Silke, 2008; Rytter &
Pedersen, 2014), een 'gebeurtenis' of 'beeld' (Van San, Sieckelink & De Winter, 2010)
en 'turning point' (Rutter, 1996; Soyer, 2014). Deze termen refereren vaak aan
gebeurtenissen of incidenten gerelateerd aan de oorzakelijke factoren. Ze zijn echter
de spreekwoordelijke 'druppel' die de emmer doet overlopen (Van der Valk &
13

Wagenaar, 2010). De Oxford Dictionary definieert een trigger als "an event that is the
cause of a particular action, process, or situation" (een gebeurtenis die de oorzaak is
van een bepaalde actie, proces, of situatie). Wij definiëren triggerfactoren daarom als
concrete gebeurtenissen (bijvoorbeeld incidenten, problemen, keuzes) die aanwijsbaar
(verdere) (de-)radicalisering in gang zetten.

2.3

Het triggerfactormodel van radicalisering

In Figuur 2.1 zijn de verschillende aspecten van triggerfactoren, die we bespreken in
dit hoofdstuk, samengevat in een model. Dit triggerfactormodel van radicalisering
toont de vier verschillende fasen van het radicaliseringsproces (gevoeligheid,
verkenning, lidmaatschap en actie) en de invloed van triggerfactoren op dat proces.
Het model maakt onderscheid tussen verschillende niveaus waarop triggerfactoren
zich kunnen voordoen. Daarnaast maakt het model een onderscheid tussen kenmerken
van het individu waaronder de typologie, het geslacht, de leeftijd, en opleiding.
Hieronder gaan we op deze verschillende termen in.

Figuur 2.1
Het triggerfactormodel van radicalisering: het radicaliseringsproces schematisch
weergegeven met de invloed van de triggerfactoren op micro- (individueel), meso(groep), en macro-niveau (maatschappelijk, internationaal); en kenmerken van het
individu: typologie (identiteitszoeker / rechtvaardigheidszoeker / zingevingszoeker /
sensatiezoeker), geslacht, leeftijd, en opleiding.

14

2.4

Fasen van het radicaliseringsproces

Hoewel het radicaliseringsproces niet voor iedereen op dezelfde wijze verloopt, is er
wel een aantal fasen aan te wijzen. Op basis van bestaande modellen van
radicalisering (bv. Borum, 2011; Moghaddam, 2005; Precht, 2011; Sageman, 2004;
Schmid, 2013; Silber & Bhatt, 2007, Wiktorowicz, 2004) delen we het
radicaliseringsproces op in vier fasen:
1. de fase van ‘gevoeligheid’ voor radicalisering, die in feite voorafgaat aan de
daadwerkelijke radicalisering;
2. de fase van 'verkenning': het actief op zoek gaan naar informatie gerelateerd
aan de ideologie, en het ontwikkelen van een radicale interpretatie;
3. de fase van 'lidmaatschap' in een (reële of virtuele) radicale groep die wordt
gekenmerkt door het verder ontwikkelen van ideologisch gedachtegoed,
indoctrinatie en mogelijkerwijs een toenemende bereidheid om geweld als een
geoorloofd middel te zien. Bij deze laatstgenoemde route is in feite de afslag
richting het extremisme genomen, en zou men de stap kunnen zetten naar de
volgende fase;
4. de fase van ‘actie’, waarin daadwerkelijke handelingen worden ondernomen
zoals het voorbereiden, plannen, en uitvoeren van een daad van geweld.
Gezien de eerdere definities valt deze fase in feite niet meer binnen het proces
van radicalisering, maar betreft het hier extremisme.

Voor het proces van radicalisering is de overgang van de eerste naar de tweede fase
van belang, die door Wiktorowicz (2004) als ‘cognitieve opening’ wordt benoemd;
het moment dat individuen zich vragen gaan stellen over hun bestaan en open komen
te staan voor alternatieve wereldbeelden. Onder wereldbeeld verstaan we –

in

navolging van Koltko-Rivera (2004, p. 3) – de assumpties over de fysieke en sociale
realiteit die een sterke invloed kunnen hebben op cognitie (het denken) en gedrag (het
doen). Het huidige literatuuronderzoek kijkt daarom onder meer naar de
triggerfactoren die ertoe kunnen leiden dat individuen via een dergelijke cognitieve
opening vatbaar worden voor radicale invloeden. Daarnaast kunnen specifieke
gebeurtenissen ook een trigger zijn voor een overgang naar de fase van lidmaatschap,
waarmee ze het radicaliseringsproces kunnen versnellen. Triggerfactoren kunnen dus

15

in verschillende fasen een rol spelen en kunnen daarnaast op verschillende manieren
het radicaliseringsproces beïnvloeden. We maken in dat kader daarom een
onderscheid tussen twee typen triggerfactoren, keerpunten en katalysatoren.
Hieronder wordt dit verder uitgewerkt.

2.5

Triggerfactoren als keerpunten en katalysatoren

Radicalisering wordt over het algemeen beschouwd als een niet-lineair en dynamisch
proces (Bartlett, Birdwell, & King, 2010; De Wolf & Doosje, 2010/2015; Feddes et
al., 2013; King & Taylor, 2011, McCauley & Segal, 1989). Dit wordt geïllustreerd in
Figuur 2.2. In de figuur zijn de vier eerder behandelde fasen van radicalisering
afgebeeld op de verticale as. In deze figuur zijn twee fictieve trajecten te zien van
twee personen die een proces van radicalisering doorlopen.

Figuur 2.2
Keerpunten en versterkende (versnellende) en vertragende katalysatoren in het
(fictieve) radicaliseringsproces van twee individuen.

In Figuur 2.2 valt te zien dat het radicaliseringsproces bij beide personen niet lineair is.
Er vindt geen gestage ontwikkeling plaats van gevoeligheid voor radicalisering tot een
terroristische actie. Het proces verloopt soms traag en soms snel. Zo gaat persoon B
zeer snel over van de fase van gevoeligheid voor radicalisering naar de
verkenningsfase. Bij persoon A gaat dit proces aanvankelijk geleidelijk, maar dan is
er een versnelling te zien. Ook zijn er wendingen te zien in het proces van Persoon B.
16

Zo gaat Persoon B van de verkenningsfase geleidelijk weer terug naar de fase van
gevoeligheid. Vervolgens is er wederom sprake van een wending en gaat Persoon B
geleidelijk richting de verkenningsfase en, na een versnelling, door richting de fase
van overtuiging en indoctrinatie. Deze wendingen en snelheidsveranderingen zijn
indicaties van gebeurtenissen die als triggerfactoren in het radicaliseringsproces
werken.
In het huidige onderzoek zien we triggerfactoren als een overkoepelend
concept voor twee soorten gebeurtenissen gerelateerd aan het radicaliseringsproces:

1) gebeurtenissen die een keerpunt inleiden in het leven van een persoon en
een proces van radicalisering in gang zetten of omkeren (deradicalisering);
2) gebeurtenissen die een rol vervullen als katalysator en het proces
versnellen of vertragen in de richting van verdere radicalisering of deradicalisering.

Het onderscheid tussen keerpunten en katalysatoren met het oog op het
radicaliseringsproces is allereerst het momentum. Gebeurtenissen die tot 'keerpunten'
worden gerekend liggen aan de basis van een verandering in de richting van
radicalisering, of juist in de tegenovergestelde richting. Iemand kan verder
radicaliseren (bijvoorbeeld van verkenning naar lidmaatschap) of juist deradicaliseren (bijvoorbeeld van verkenning naar gevoeligheid).
Tot 'katalysatoren' rekenen we die gebeurtenissen die daaropvolgend het
proces versnellen of juist vertragen. Hierbij merken we op dat de term katalysatoren
in het dagelijkse gebruik doorgaans alleen geassocieerd worden met een versnelling
of een versterking van een proces. In overeenstemming met de formele definitie gaan
we er in dit onderzoek echter vanuit dat een katalysator ook een vertragende werking
kan hebben. In dat geval spreken we van een verzwakkende katalysator. Een
voorbeeld van een katalysator die een versnellende werking heeft, is het toetreden tot
een radicale (vrienden)groep: deze gebeurtenis kan ertoe leiden dat een individu
daadwerkelijk de stap zet van verkenning naar lidmaatschap. Een gebeurtenis die een
persoon tot inkeer brengt, zoals detentie, kan als verzwakkende katalysator werken,
en het radicaliseringsproces dus juist doet vertragen. In Tabel 2.1 worden de

17

oorzakelijke factoren, keerpunten en katalysatoren op een rijtje gezet inclusief de
relevante referenties naar de gehanteerde literatuur.

Tabel 2.1
Definities van de concepten oorzakelijke factoren en triggerfactoren (keerpunten en
katalysatoren).
Concept

Definitie

Referenties ter illustratie

Oorzakelijke factoren

Omstandigheden die ten

Moghaddam, 2005; King

(root factors)

grondslag liggen aan het

& Taylor 2011; Kruglanski

radicaliseringsproces.

& Fishman, 2009;
Veldhuis & Staun, 2009.

Katalysator

Gebeurtenis in het leven

Christmann, 2012;

van een persoon die het

Veldhuis & Bakker, 2007;

(de-) radicaliseringsproces

Veldhuis & Staun, 2009.

versnelt of vertraagt.
Keerpunt

Gebeurtenis in het leven

McGloin et al., 2011;

van een persoon die een

Rutter, 1994; Zammit,

keerpunt inleidt en een

2013; Wiktorowicz, 2004;

proces van radicalisering

Demant et al. 2008; Van

in gang zet of omkeert (de- der Valk & Wagenaar,
radicalisering).

2010.

Het is ten slotte aannemelijk dat een samenloop van meerdere triggerfactoren het
risico op radicalisering kunnen vergroten. Zo stelt de general strain theory (Agnew,
1992) dat mensen de criminaliteit ingaan door een opeenvolging van een slechte
behandeling door anderen en stressvolle ervaringen in het leven. Criminologisch
onderzoek wijst inderdaad uit dat het ervaren van meerdere stressvolle
levenservaringen samengaat met een significante "groei" in delinquentie ongeacht
geslacht of familie inkomen (Hoffman & Cerbone, 1999; zie voor een review: Agnew,
1992). Op basis van de general strain theory is daarbij te verwachten dat (1) de
sterkte, (2) het tijdstip (recency), (3) de duur en (4) het clusteren van triggerfactoren
van belang is met het oog op het radicaliseringsproces.

18

Met sterkte bedoelen we de impact van de triggerfactor. Bijvoorbeeld, Ward
(1992) stelt dat de impact van een triggerfactor groter is naarmate de hoeveelheid
(psychologische) pijn of ongemak groter is. Met recency wordt bedoeld dat
triggerfactoren die recentelijk hebben plaatsgevonden, een grotere consequentie
hebben dan triggerfactoren in een verder verleden gesitueerd zijn. De general strain
theory voorspelt verder dat de duur van een triggerfactor van belang is. Zo zullen
triggerfactoren die langer doorwerken naar verwachting een grotere impact hebben
dan triggerfactoren die korter doorwerken. Tenslotte is de verwachting dat
triggerfactoren die geclusterd zijn, dat wil zeggen zich voordoen in een korte periode,
een grotere impact hebben dan triggerfactoren die verspreid zijn over een grotere
tijdsspanne.

2.6

Niveau van analyse van triggerfactoren

Bij het creëren van een overzicht van triggerfactoren in het radicaliseringsproces
maken we een onderscheid in het niveau waarop deze factoren een rol spelen. Hierbij
onderscheiden we factoren op micro-, meso-, en macro-niveau. Dit is in
overeenstemming met eerder onderzoek naar oorzakelijke factoren van radicalisering
(zie ook Kruglanski & Fishman, 2009; Schmid, 2013; Veldhuis & Bakker, 2007;
Veldhuis & Staun, 2009). Factoren op micro-niveau spelen zich af op het persoonlijke
niveau, en hebben te maken met de identiteit, relatieve deprivatie, gevoelens van
uitsluiting, gevoelens van vernedering, een behoefte aan zingeving in het leven, en
discriminatie.
Onderzoek op meso-niveau richt zich op sociale processen in de directe
sociale omgeving van mensen. Voorbeelden van factoren die worden genoemd op
meso-niveau zijn sociale netwerken die mensen ertoe kunnen aanzetten om lid te
worden van een extremistische groepering. Zo kunnen individuen beïnvloed worden
door vrienden en mensen die belangrijk voor hen zijn, en zich daarom bij een
extremistische groep voegen. Een voorbeeld is het citaat aan het begin van dit
hoofdstuk uit Buijs et al. (2006) waarin Jason W. een 16-jarige jongen probeert over
te halen om mee te gaan naar Pakistan om deel te nemen aan de jihad.
Triggerfactoren op macro-niveau zijn gebeurtenissen op nationaal of mondiaal
niveau. Zo noemt Schmid (2013) als voorbeeld dat anti-radicaliseringsbeleid
onverwachte bijeffecten zou kunnen hebben die radicalisering juist in de hand werken.
Een ander veelgenoemd voorbeeld van een factor op wereldniveau is een conflict
19

waarbij één van de strijdende partijen uit (een bepaalde groep) moslims bestaat, zoals
het conflict tussen Israël en Palestina of tussen soennitische moslims en de Syrische
regering.
Hoewel de meeste aandacht van onderzoekers zich richt op het micro-niveau,
is het belangrijk op te merken dat elk meetniveau ons meer inzicht kan geven in de rol
van triggerfactoren in het radicaliseringsproces. Ook gebeurtenissen op meso- en
macro-niveau kunnen een belangrijke rol spelen in het radicaliseringsproces. Deze
factoren lijken, bijvoorbeeld, van invloed te zijn geweest op Westerse moslims die
naar Syrië en Irak zijn afgereisd om zich bij de strijd aan te sluiten. Verschillende
onderzoekers wijzen in dat kader naar het belang van groepsprocessen en mondiale
gebeurtenissen als doorslaggevende factoren in het radicaliseringsproces, en pleiten
dan ook voor meer onderzoek naar andere niveaus dan alleen het micro-niveau (De
Graaf, 2014; Schmid, 2013). Met dit onderzoek willen we die aanbeveling ter harte
nemen, en willen we in kaart brengen wat er op alle te onderscheiden niveaus bekend
is over mogelijke triggerfactoren.

2.7

Moderatoren in het triggerfactormodel

Wat maakt mensen minder of meer gevoelig voor een triggerfactor? Een moderator is
een variabele die de sterkte en/of de richting van een triggerfactor in het
radicaliseringsproces kan beïnvloeden. Met andere woorden, een moderator
specificeert onder welke omstandigheden een effect plaatsvindt (zie Baron & Kenny,
1986, voor een gedetailleerde bespreking over moderatoren). In dit kader zou je
moderatoren ook kunnen zien als indicaties van de weerbaarheid van een persoon
tegen radicalisering. Deze weerbaarheid wordt gedefinieerd als: “de mate waarin
burgers extremistische invloeden aan de hand van cognitieve, affectieve en
gedragsmatige indicatoren weerstaan en/of zich daartegen verzetten” (Mann, Doosje,
Konijn, Nickolson, Moore, & Ruigrok, 2015, p. 10). Zo noemen Mann en collega's
verschillende indicatoren van weerbaarheid: het vertrouwen dat mensen hebben in
instituties zoals de overheid, de politie en justitie, de behoefte aan cognitieve
afsluiting (of duidelijkheid), het zoeken naar betekenis, en de lidmaatschap in
verschillende groepen. Naar verwachting zijn er verschillende moderatoren die deze
weerbaarheid, en daarmee het effect van triggerfactoren op het radicaliseringsproces,
beïnvloeden. In het triggerfactormodel van radicalisering bespreken we onder meer de
rol van typologie, geslacht, leeftijd, en opleidingsniveau als mogelijke moderatoren.
20

2.7.1 Typologie als moderator
Een belangrijke moderator die we in het triggerfactormodel meenemen is die van de
typologie van radicalisering: afhankelijk van het type persoon en de bijbehorende
drijfveren kunnen bepaalde triggerfactoren veel of juist weinig effect hebben. Op
basis van de wetenschappelijke literatuur maken we hier een onderscheid in vier
verschillende typen van radicaliserende moslims: (1) individuen die op zoek zijn naar
een positieve sociale identiteit (de 'identiteitszoeker'), (2) individuen die op zoek zijn
naar politieke rechtvaardigheid of een hogere sociaal-politieke status voor henzelf of
hun eigen groep (de 'rechtvaardigheidszoeker'), (3) individuen die op zoek zijn naar
(religieuze) zingeving of houvast (de 'zingevingszoeker'), en (4) individuen die op
zoek zijn naar spanning en avontuur (de 'sensatiezoeker'). De verschillende
typologieën en hun kenmerken worden in Tabel 2.2 samengevat.

Tabel 2.2
Typen van radicalisering, hun kenmerken en de verwachte rol van triggerfactoren.
Type

Kenmerk

Hypothese

Identiteitszoeker

Worsteling met (hybride)

Gevoelig voor triggers

identiteit, zoektocht naar

gerelateerd aan identiteit

sociale binding.

en sociale binding.

Waarneming van onrecht,

Gevoelig voor triggers

zoektocht naar

gerelateerd aan

rechtvaardigheid.

waargenomen onrecht

Rechtvaardigheidszoeker

tegen zichzelf of de eigen
groep.
Zingevingszoeker

Crisis op persoonlijk vlak,

Gevoelig voor triggers op

zoektocht naar houvast en

persoonlijk vlak en

zingeving.

triggers gerelateerd aan
een ideologie die
zingeving biedt.

Sensatiezoeker

Zoektocht naar spanning

Gevoelig voor triggers

en avontuur.

gerelateerd aan geweld,
spanning, romantiek en
sensatie.

21

Het is van belang op te merken dat personen die radicaliseren hun motivatie
kunnen ontlenen aan alle vier categorieën, en dat de verschillende categorieën elkaar
ook niet helemaal uitsluiten. Dat hoeft ook geen verbazing te wekken, want de
drijfveren die bij de verschillende typen centraal staan zijn tot op zekere hoogte
onderdeel van de psychologische ontwikkeling van ieder mens. Volgens Buijs en
collega's (2006), Linden (2009) en Venhaus (2010) ligt bij radicalisering het
zwaartepunt echter vaak wel bij één van de typen. Met het oog op het huidige
overzicht is het dan ook relevant om na te gaan of triggerfactoren overeenkomen of
juist verschillen op basis van iemands type. Deze vier typen radicalen worden
hieronder kort omschreven.
Identiteitszoeker. Zoals onderzoek uit de ontwikkelingspsychologie en
sociale psychologie heeft uitgewezen is het ontwikkelen en behouden van een
positieve identiteit belangrijk voor mensen (Erikson, 1968, Tajfel & Turner, 1979).
Daarnaast hebben mensen over het algemeen de sterke behoefte om bij een groep te
horen (Baumeister & Leary, 1995). Aan de groep kan een individu zijn eigenwaarde
(zelfvertrouwen) ontlenen en de groep kan daarmee onzekerheid reduceren die
gebeurtenissen in het leven met zich mee kunnen brengen (Hogg, 2014; Van den Bos
et al., 2009; Doosje, et al., 2013). Bij sommigen is deze behoefte (of het gebrek) aan
een positieve identiteit duidelijker aanwezig dan bij anderen, wat hen gevoeliger kan
maken voor radicalisering. Deze categorie komt overeen met wat Buijs en collega's
(2006) de 'sociaal cultureel gemotiveerde radicalen' noemen en wat Venhaus (2010)
'identity seekers' noemt. In het onderzoek naar extreem-rechtse mensen noemt Linden
de categorie 'conformist'; de mensen die meelopen met anderen.
Dat de zoektocht naar status, identiteit en sociale binding een belangrijke
factor is die jongeren ertoe brengt zich bij radicale radicale of criminele groepen aan
te sluiten beamen onder meer Bjørgo en Carlsson (2005, p. 21) en de socioloog Kepel
(2004). Vooral moslimjongeren die worstelen met een hybride identiteit (bijvoorbeeld
Marokkaans-Nederlands) kunnen gevoelig kunnen zijn voor radicalisering (Buijs et
al., 2006, Feddes et al. 2013; Feddes, et al. 2015; Moghaddam, 2005; Van Bergen et
al., 2015). Omdat sommige personen deze worsteling sterker doormaken dan anderen,
verwachten wij dat deze ‘identiteitszoekers’ vooral ontvankelijk zijn voor specifieke
triggerfactoren gerelateerd aan de identiteit en de behoefte aan sociale binding.

22

Rechtvaardigheidszoeker. Sommige radicalen worden vooral gedreven door
de grote mate van onrecht tegen die zij ervaren ten opzichte van zichzelf en/of hun
groep. Deze groep mensen komt overeen met wat Buijs en collega's (2006) de
'politiek activistische radicalen' noemen en wat Linden (2009) de 'revolutionairen'
noemt. In Venhaus’ termen zijn zij een combinatie van de revenge seekers – die een
uitlaatklep nodig hebben voor hun frustraties – en de status seekers – die op zoek zijn
naar erkenning en een verbeterde status voor zichzelf en hun groep. Bij deze
individuen speelt het eerdergenoemde concept van relatieve deprivatie een grote rol:
de perceptie dat de eigen groep oneerlijk behandeld wordt vergeleken met een andere
groep. Dit gevoel heerst sterk bij radicaliserende moslims in Westerse democratieën
en wordt gezien als een belangrijke onderliggende factor in radicalisering (Buijs et al.
2006; Doosje et al., 2013; Kepel, 2004; Moghaddam, 2005; Van den Bos et al., 2009).
Naar verwachting zijn gebeurtenissen gerelateerd aan ervaren onrecht daarom
belangrijke triggerfactoren voor rechtvaardigheidszoekers. Dat kunnen persoonlijke
en directe ervaringen zijn (op micro-niveau), gebeurtenissen die een lokale
vriendengroep of geloofsgemeenschap treffen (meso-niveau), of waargenomen
onrecht ten opzichte van de eigen groep op landelijke of wereldniveau (macro-niveau).
Zingevingszoeker. Tot de derde categorie worden individuen gerekend die
boven alles gedreven worden door een zoektocht naar zingeving en houvast. Volgens
Kruglanski en collega's (2013) speelt het ervaren van zingeving een sleutelrol in het
radicaliseringsproces. In een zogenaamde 'quest for significance' (zoektocht naar
erkenning) trachten mensen zin te geven aan hun bestaan dat in lijn is met de waarden
van de gemeenschap waar ze zich lid van voelen. Dit kan volgens deze onderzoekers
onder andere worden bereikt door identificatie met een ideologie of een religie. Deze
vereenzelviging kan er volgens hen zelfs toe leiden dat de persoon in kwestie zichzelf
opoffert in het belang van de groep. Naast Kruglanski en collega’s benadrukt ook
Kepel (2004) dat de zoektocht naar zingeving specifiek ook moslims ontvankelijk kan
maken voor een radicale islamitische ideologie of religieuze stroming (2004).
Buijs en collega’s noemen deze groep in hun onderzoek naar radicale moslims
de 'religieus gemotiveerden' (2006). Linden (2009) gebruikt in haar typologie van
extreem-rechtse mensen de term 'bekeerlingen’, waarbij dit type ook te verwachten is
bij islamitische radicalisering. Bekeerlingen kunnen in deze context niet-moslims zijn
die zich bekeren tot de islam. Het kunnen echter ook moslims zijn die zich ‘bekeren’
van een gematigde vorm van de islam tot een extremistische vorm van de islam (zie
23

ook Kleinmann, 2012) Op basis van Buijs et al. (2006) spelen naar verwachting
voornamelijk triggers op persoonlijk vlak een rol (bv. de dood van een naaste) als
triggerfactoren in het radicaliseringsproces van zingevingszoekers die hen op zoek
doen gaan naar een antwoord in de religie, een ideologie of een sekte (zie ook
Meertens et al., 2009).
Sensatiezoeker. In deze categorie vallen mensen die vooral op zoek zijn naar
spanning en avontuur. Venhaus (2010) noemt hen thrill seekers; verveelde mannen
met veel energie, die hun mannelijkheid willen aantonen door het (radicale) avontuur
aan te gaan. Ook Bjørgo en Carlsson (2005) noemen thrill seeking als belangrijke
drijfveer voor mensen om zich bij extreem-rechtse groepen aan te sluiten, waarbij ze
opmerken dat deze mensen relatief vaak tot geweld overgaan. Van der Valk en
Wagenaar (2010) onderscheiden in dat kader dan ook de 'geweldzoekers'. Radicale
islamitische sensatiezoekers kunnen gemotiveerd worden door het avontuur, de horror
en het geweld van de strijd. Maar ook romantiek speelt voor dit type radicalen een rol;
sommige mannelijke jihadisten willen vooral hun mannelijkheid aan vrouwen tonen,
terwijl vrouwelijke thrill seekers zich in het radicale ‘avontuur’ kunnen storten omdat
zij zich aangetrokken voelen tot deze mannen. Zo noemt Sageman (2008) de
mogelijkheid om te trouwen met een strijder een belangrijke motivatie voor radicale
islamitische vrouwen.
2.7.2 Geslacht als moderator
Naast typologie kijken we in dit onderzoek ook naar geslacht als moderator (zie ook
Monahan, 2012). Volgens de cijfers zijn terroristen vooral mannen in een leeftijd
tussen 18 en 30 jaar (De Graaf, 2012). Bij de Nederlandse uitreizigers naar Syrië lijkt
daarbij de meerderheid mannen te zijn. In mindere mate vertrekken vrouwen naar het
strijdgebied (AIVD, Jaarverslag 2014). Een bekend recent voorbeeld zijn de drie
tienermeisjes uit Londen die in februari 2015 naar het 'kalifaat' van de terreurgroep IS
zijn vertrokken (De Volkskrant, 2015, 28 mei). Dat vrouwen radicaliseren en
betrokken kunnen zijn bij terrorisme is geen nieuw gegeven. Libanese vrouwelijke
zelfmoordterroristen waren al actief in de strijd met Israël in de jaren '80 en tussen
1985

en

2006

zijn

er

225

gedocumenteerde

gevallen

van

vrouwelijke

zelfmoordterroristen gerapporteerd (Von Knop, 2007). Verschillende onderzoekers
stellen daarbij dat de vrouwelijke deelname aan terrorisme de afgelopen decennia is
toegenomen (Cunningham, 2007; De Graaf, 2012; Von Knop, 2007). Met dit
24

onderzoek proberen we onder meer de vraag te beantwoorden of het ene geslacht
gevoeliger is voor (bepaalde) triggerfactoren dan het andere.
2.7.3 Leeftijd als moderator
Naast de typologie en het geslacht verwachten we ook dat de leeftijd van mensen
belangrijk is als moderator. Zo wordt in het bijzonder de adolescentie gezien als een
periode waarin mensen vatbaar zijn voor radicalisering (Bhui, Dinos, & Jones, 2012;
Bhui et al., 2014) en criminaliteit (bv. Hoffmann & Cerbone, 1999). Daarbij blijkt dat
als mensen ouder worden ze vaak afstand nemen van extremistische (Monahan, 2012)
en criminele groepen (Farrington, 1987).
Vanuit een ontwikkelingsperspectief is het ook aannemelijk dat mensen
afhankelijk van de leeftijd anders reageren op triggers. Zo zijn de hersenen van
adolescenten nog in ontwikkeling (zie Byrne & Lurigio, 2008), in het bijzonder de
gebieden die de coördinatie van het uitvoeren van taken op zich nemen en de
gebieden waarin het schatten van risico's en de daarmee samengaande gevolgen
plaatsvinden. De adolescentie is ook de fase waarin mensen de eigen identiteit
ontwikkelen (Erikson, 1968; Phinney, 1989) en is dus een periode waarin mensen met
name gevoelig kunnen zijn voor triggerfactoren gerelateerd aan, bijvoorbeeld,
uitsluiting en racisme (Surko, Ciro, Blackwood, Nembhard, & Peake, 2005).
Zoals genoemd in Bijlage 1 (beschrijving van de gebruikte methode en
resultaten van de literatuurstudie) is de zogenaamde levensloopcriminologie een
onderzoeksveld waarin veel data zijn verzameld over triggers die in verschillende
levensfasen bepalend zijn voor het ontstaan van delinquent gedrag. Sinds de jaren '90
is er eveneens een toenemende aandacht voor keerpunten in de volwassenheid die
mensen ertoe kunnen brengen uit de criminaliteit te stappen (bv. Cid & Marti, 2012;
Sampson & Laub, 1992, 2005). Deze literatuur is met name relevant omdat transities
in het leven (zoals van adolescentie naar de jongvolwassenheid) en trajecten van
criminele activiteiten over de gehele levensloop worden bestudeerd (bv. Laub &
Sampson, 1993) en de kennis gebruikt wordt om interventies te ontwikkelen (bv.
Lawrence, 2006). Dit criminologisch onderzoek is steviger empirisch onderbouwd
dan soortgelijk onderzoek naar het radicaliseringsproces. In paragraaf 2.8 gaan we
verder in op het gebruik van criminologische data voor dit onderzoek.

25

2.7.4 Opleiding als moderator
Een laatste moderator die we meenemen in dit rapport is opleiding. De relatie tussen
opleidingsniveau en het radicaliseringsproces blijkt niet eenduidig. Schmid (2013)
concludeert op basis van een overzicht van de radicaliseringsliteratuur dat terroristen
zowel hoogopgeleid als laagopgeleid kunnen zijn. In het kader van het huidige
onderzoek gaan we na wat er in de literatuur bekend is over de vraag of mensen met
verschillende opleidingsniveaus verschillen in de mate waarin zij gevoelig zijn voor
(bepaalde) triggerfactoren.

2.8

Een vergelijking met criminologieliteratuur

In het voorgaande zijn al verschillende relevante inzichten meegenomen uit andere
literatuur dan die over islamitische radicalisering. Ook in literatuur over andere
vormen van extremisme (zoals rechtsextremisme), over sekten, en uit het veld van de
criminologie zijn belangrijke bevindingen gedaan over (mogelijke) triggerfactoren.
Omdat dergelijke inzichten een belangrijke rol spelen in dit onderzoek, is het van
belang stil te staan bij de reden waarom deze volgens ons ook op islamitische
radicalisering van toepassing zijn.
Sekten vertonen, bijvoorbeeld, veel overeenkomsten met islamitisch
extremistische groepen. Zo streven islamitische extremisten en sekteleden een hoger
doel na, delen groepsleden een bepaalde sterke overtuiging of geloofsopvatting, is er
sprake van een zeer hechte groep, en is er één leider of zijn er enkele zeer invloedrijke
leiders (Meertens, Prins, & Doosje, 2006; Prudon & Doosje, 2015). Deze aspecten
zijn vaak ook terug te vinden bij extremistische groepen met andere ideologieën zoals
het rechtsextremisme.
De belangrijkste vergelijking voor dit onderzoek is die tussen de literatuur
over (islamitische) radicalisering en criminologische processen. In het veld van de
criminologie wordt er namelijk relatief veel empirisch onderzoek gedaan naar
‘triggers’ die ertoe leiden dat mensen delinquent gedrag gaan vertonen. Hoewel een
systematische vergelijkende literatuurstudie als deze nog niet eerder is uitgevoerd, is
de vergelijking tussen factoren die een rol spelen bij radicaal en crimineel gedrag al
eerder gemaakt. Zo maakt Bovenkerk (2010) een onderscheid tussen vier typen
criminele organisaties: terrorisme, de georganiseerde misdaad, jeugdbendes of gangs,
en sektes. Bovenkerk merkt op dat er twee belangrijke verschillen zijn: de deviante
activiteiten zijn van zeer uiteenlopende aard en hebben een verschillende culturele of
26

ideologische achtergrond. Zo is een kenmerk van islamitische groeperingen en sektes
dat religie of ideologie een belangrijke rol speelt, terwijl bij criminele organisaties en
jeugdbendes de rol van religie of ideologie minder belangrijk lijkt te zijn. De Graaf
(2014) legt hierbij minder nadruk op religie, en meer op ideologie of het
referentiekader. Hij concludeert dat Syriëgangers zich ondersccheiden van een
doorsnee crimineel netwerk door de aanwezigheid van onderling gedeelde verhalen
over onrecht en onderdrukking die hen bindt.
Bovenkerk ziet echter ook overlappingen en overeenkomsten (2010, p. 10-14).
Zo kunnen leden van de vier typen organisaties overstappen naar een ander type. Als
voorbeeld noemt Bovenkerk Mohammed B., de moordenaar van Theo van Gogh, die
voordat hij zich bekeerde tot een radicale vorm van de islam al een strafblad als
jeugddelinquent had opgebouwd (zie ook Buijs et al., 2006, p. 34). Dat geldt voor
meerdere radicalen: zo laat Bakker zien dat ongeveer een kwart van de 242 leden van
terroristische netwerken in Europa tussen 2001 en 2006 al een strafblad had (2006).
En recent is aangetoond dat ook een groot aantal van de Nederlandse uitreizigers naar
Syrië en Irak een hoge mate van delinquentie vertoonde (Weenink, 2015). Weenink
merkt op dat mannelijke uitreizigers voorafgaande aan hun vertrek tweemaal zo vaak
betrokken waren in de criminaliteit als hun leeftijdsgenoten (p. 23). De NCTV stelt
dat een overstap van criminaliteit naar jihadisme ook wel te verklaren is: "Binnen het
discours van de jihadistische beweging is er veel aandacht voor de diep 'zondige',
'moreel failliete' samenleving. Jihadisten spreken jongeren aan op aanwezige
schuldgevoelens over hun 'zondig' leven en bieden hen een eenvoudige uitweg (een
'short cut') die snel leidt tot verlossing, boetedoening en een sterke sociale identiteit
waaraan een nieuwe status ontleend kan worden" (2014). Hoewel een systematisch
onderzoek naar dit fenomeen nog niet is verricht, suggereert het onderzoek van
Weenink dat de aanwezigheid van gedragsproblematiek – en vooral ook de daaraan
gerelateerde schuldgevoelens - een moderator kan zijn van het effect van
triggerfactoren op radicalisering.
Bovenkerk (2010) noemt verder dat er bij zowel radicale groepen als criminele
groepen sprake is van een georganiseerde structuur. Zo kan er een onderscheid
gemaakt worden tussen 'leiders' en 'volgers' in deze groepen. Een andere
overeenkomst is het geslacht en de leeftijd van toetreding. De jongens en mannen zijn
in de meerderheid ook al is het opvallend dat er behoorlijk wat vrouwen en soms zelfs
hele gezinnen naar Syrië uitreizen (Poot et al., 2009; Von Knop, 2007). Qua leeftijd
27

vindt toetreding tot extremistische en criminele groepen vaak al plaats in de
adolescentie en jongvolwassenheid (zie ook Bakker, 2008; Decker & Pyrooz, 2007;
Hoffman, 2002; Sampson & Laub, 1992: Zara & Farrington, 2013; Zhang, Loeber, &
Stouthamer-Loeber, 1997). Niet alleen toetreding, ook uittreding uit de organisaties
lijkt leeftijdgebonden; zoals eerder vermeld zijn mensen naarmate ze ouder worden
minder betrokken met criminaliteit (Rocque, 2013) en extremisme (Monahan, 2012).
Ten derde gaat de toetreding tot zowel criminele groepen en extremistische groepen
gepaard met rituelen en het zogenaamde 'verbranden van de bruggen' (dat wil zeggen,
het verbreken van oude relaties) zodat uittreding moeilijk wordt.
Ook een recent onderzoek van De Waele en Pauwels (2014) duidt erop dat er
overeenkomsten zijn tussen processen van radicalisering en processen gerelateerd aan
delinquentie. In een empirische studie met 2.879 Vlaamse adolescenten tonen deze
onderzoekers aan dat theorieën over oorzaken van crimineel gedrag toegepast kunnen
worden in de studie van ideologisch gebaseerd geweld.
Samenvattend blijkt uit dit overzicht dat er de nodige overeenkomsten zijn
tussen extremistische groepen en criminele groepen. Het is daarom aannemelijk dat
triggerfactoren eveneens overeenkomsten vertonen. Een directe vergelijking is tot op
heden nog niet verricht met betrekking tot triggerfactoren. In het huidige onderzoek
wordt daarom naast de literatuur over radicalisering, ook literatuur over criminaliteit
meegenomen.

2.9

Samenvatting

Binnen het radicaliseringsproces kunnen we globaal onderscheid maken tussen
oorzakelijke factoren en triggerfactoren. Terwijl oorzakelijke factoren meer
structureel of langdurig van aard zijn, zijn triggerfactoren concrete gebeurtenissen die
het beslissende zetje geven, of de spreekwoordelijke druppel zijn die de emmer doet
overlopen. Triggerfactoren definiëren wij daarom als concrete gebeurtenissen
(bijvoorbeeld incidenten, problemen, keuzes) die aanwijsbaar een (verdere)
radicalisering of (voorbereiding op) een radicale handeling in gang zetten.
Triggerfactoren kunnen worden ingedeeld in twee categorieën: keerpunten en
katalysatoren. Een keerpunt wordt gekenmerkt door een gebeurtenis die er,
bijvoorbeeld, toe leidt dat mensen open komen te staan voor een nieuwe ideologie of
wereldbeeld. Keerpunten kunnen leiden tot verdergaande radicalisering maar ook tot

28

de-radicalisering. Een katalysator is een gebeurtenis die tot een versnelling of
vertraging van het radicaliseringsproces leidt.
Zoals we hebben weergegeven in het triggerfactormodel van radicalisering
(Figuur 2.1) manifesteren triggerfactoren zich op verschillende niveaus, en op
verschillende momenten in het radicaliseringsproces van een individu. Zij kunnen op
micro- (persoonlijk), meso- (groep) en macro (nationaal/internationaal) niveau van
invloed zijn tijdens de vier verschillende fasen van het radicaliseringsproces: (1)
gevoeligheid, (2) verkenning, (3) lidmaatschap, en (4) terroristische actie. Het proces
van radicalisering wordt hierbij gezien als een non-lineair proces waarbij
triggerfactoren een belangrijke rol kunnen spelen bij het verklaren van de richting en
de snelheid waarmee mensen radicaliseren.
Tenslotte worden vier moderatoren onderscheiden die het effect van
triggerfactoren mede bepalen, namelijk: de typologie van radicalisering (de
identiteitszoeker,

de

rechtvaardigheidszoeker,

de

zingevingszoeker,

en

de

sensatiezoeker), het geslacht, de leeftijd en opleiding. Afhankelijk van deze
eigenschappen van het individu hebben triggerfactoren meer of minder invloed.
In de volgende vier hoofdstukken worden de bevindingen van de
literatuurstudie gestructureerd aan de hand van het triggerfactormodel. Hierbij maken
we gebruik van de indeling micro- (Hoofdstuk 3), meso- (Hoofdstuk 4) en macro(Hoofdstuk 5) niveau, en zullen we daarna in een apart hoofdstuk ingaan op de
moderatoren (Hoofdstuk 6).

29

Hoofdstuk 3. Triggerfactoren op micro-niveau
"De moeder van Mohammed blijkt borstkanker te hebben en overlijdt eind 2001. Dit is
volgens eigen zeggen een belangrijk keerpunt in zijn ontwikkeling. Vanaf dat moment begint
een zoektocht naar de waarheid."
Buijs, Demant, & Hamdy (2006, p. 34)

Uit het bovenstaande citaat blijkt dat een gebeurtenis in de naaste omgeving een
doorslaggevende rol kan spelen in iemands radicaliseringsproces. Het bestaande
wetenschappelijke onderzoek naar dit soort processen richt zich dan ook voornamelijk
op dit zogenaamde micro-niveau. In dit hoofdstuk geven we een overzicht van de
verschillende gebeurtenissen die uit zulk onderzoek naar voren komen. We maken
daarbij onderscheid tussen triggerfactoren in de persoonlijke levenssfeer en triggers
die direct raken aan de sociale status of positie van het individu.

3.1

Triggerfactoren in de persoonlijke levenssfeer

Een persoonlijke crisis kan iemand ontvankelijk maken voor radicale boodschappen
en toetreding tot een radicale groep (Wiktorowicz, 2004). Deze crisis kan voortkomen
uit gebeurtenissen in de persoonlijke levenssfeer, zoals de dood van naasten, en
problemen die zich afspelen in de thuissituatie, zoals ruzie of een scheiding.
3.1.1 Confrontatie met de dood
Veel onderzoekers merken op dat de confrontatie met de eigen dood of die van een
naaste een trigger kan zijn in het radicaliseringsproces. Zo noemen Slootman, Tillie,
Majdy en Buijs (2009) het voorbeeld van een bekeerling tot de radicale islam. De
confrontatie met de dood speelde volgens hem een belangrijke rol bij zijn bekering (p.
38):

"Op een gegeven moment was ik bang om dood te gaan en te sterven als een
ongelovige. Ik zat een keer in de metro en kreeg een gevoel alsof ik op het punt stond
om dood te gaan. Toen ik thuis kwam ging ik douchen en kreeg ik hetzelfde gevoel.
Mijn hart ging bonken alsof mijn geest eruit zou gaan. Ik ben toen gaan liggen en
mijn moeder belde de ambulance en ik ging naar het ziekenhuis. Dit was echt de
doorslag voor mijn bekering. Ik liet mijn bekering steeds wachten. Ik stelde het steeds
uit: Volgende week, volgende week." Maar je kunt zo dood gaan."

30

Dat de confrontatie met de dood tot (verdergaande) radicalisering kan leiden is onder
meer aangetoond door Pyszczynski en collega's (Pyszczynski, Abdollahi, Solomon,
Greenberg, Cohen, & Weise, 2006). Deze onderzoekers confronteerden niet-radicale
Iraanse studenten met de dood door hen over hun eigen dood na te laten denken. In
een controlegroep werden deelnemers geconfronteerd met een negatief onderwerp dat
niet gerelateerd was aan de dood. De resultaten toonden aan dat de deelnemers in de
controlegroep zelfmoordaanvallen gericht op de Verenigde Staten afkeurden.
Deelnemers die met de dood geconfronteerd waren ondersteunden daarentegen in
hogere mate zelfmoordacties gericht tegen de Verenigde Staten en waren meer
geneigd zelf zulke activiteiten te ondernemen. De onderzoekers repliceerden deze
bevinding onder studenten in de Verenigde Staten. Daar vonden ze dat, vergeleken
met een controlegroep, deelnemers die met de dood geconfronteerd waren in hogere
mate extreme militaire interventie van het Amerikaanse leger ondersteunden die
duizenden burgers in een vijandig land zou kunnen doden.
Deze bevindingen zijn in lijn met de terror-management theorie (Greenberg,
Pyszczynski, & Solomon, 1986). Deze theorie stelt dat mensen die normaliter tegen
gewelddadige aanvallen op anderen zijn, deze aanvallen ondersteunen en zelfs zelf
deze acties ondernemen als ze het noodzakelijk achten zichzelf te beschermen om hun
eigen bestaan te waarborgen. Niet enkel het eigen bestaan kan tot deze ondersteuning
leiden, ook als ze geconfronteerd worden met een andere groep die expliciet of
impliciet hun culturele wereldbeeld bedreigt, kan de steun voor gewelddadige
aanvallen toenemen. Dit is een robuust effect dat is aangetoond in meer dan 250
experimenten in 14 verschillende landen (zie voor overzichten Greenberg, Solomon,
& Pyszczynski, 1997; Pyszczynski, Solomon, & Greenberg, 2003).
Niet alleen de confrontatie met de mogelijkheid op de eigen dood, maar ook
de dood van een naaste kan een trigger zijn. Een bekend voorbeeld hiervan zijn de
zogenaamde "zwarte weduwen" in Tsjetsjenië; vrouwen die zelfmoordaanslagen
hebben gepleegd na het overlijden van hun echtgenoot (Speckhard & Akhmedova,
2006).

Ander

onderzoek

door

Lankford

(2014)

onder

meer

dan

130

zelfmoordterroristen toonde aan dat bijna de helft (66) was geconfronteerd met de
onverwachte dood van een naaste of hechte vriend. Daarbij functioneerde deze dood
aantoonbaar als trigger in het radicaliseringsproces, zowel aan het begin van
radicalisering als kort voorafgaande een terroristische actie. In kwalitatief onderzoek
naar veroordeelde jihadistische extremisten in Australië werd de dood van een naaste
31

eveneens genoemd als triggerfactor, met name als keerpunt, bij twee van de 21
mensen (Porter & Kebbell, 2015, p. 14). Ook Geelhoed (2011) concludeert - op basis
van interviews en observaties in Nederland en Groot-Brittannië en analyse van online
discussies - dat een persoonlijke pijnlijke ervaring of het verlies van naasten een
belangrijke oorzaak kan zijn van een identiteitscrisis. Deze identiteitscrisis kan
volgens haar ten grondslag liggen aan een bekering tot het islamitisch
fundamentalisme, waaronder zij ook radicale en extreme moslims schaart (p. 226227).
In meer kwalitatief onderzoek laten ook Weggemans et al. (2014) zien dat er
bij een aantal Syriëgangers een traumatische ervaring zoals de dood van een naaste
had plaatsgevonden in de periode voordat zij besloten deel te nemen aan de
gewapende strijd. Het meest bekende voorbeeld van een geradicaliseerde moslim in
Nederland bij wie deze triggerfactor speelde is Mohammed B.,die in 2004 de
filmregisseur Theo van Gogh om het leven bracht. Buijs et al. (2006) brengen zijn
levensverloop in beeld aan de hand van verschillende mediabronnen en van artikelen
die hij zelf in de loop van 2002, 2003, en 2004 heeft geschreven. Hieruit komt naar
voren dat de dood van zijn moeder in 2001 een belangrijke gebeurtenis was in zijn
leven. Hij noemde dit zelf een keerpunt in zijn leven. Hierna begon volgens Buijs et al.
"een zoektocht naar de waarheid" (2006, p. 34).
Deze formulering is in lijn wat Wiktorowicz 'cognitieve opening' noemt.
Mohammed B.. kwam door het overlijden van zijn moeder open te staan voor de
mogelijkheid tot nieuwe ideeën en wereldbeelden (2004, p. 1). Wiktorowicz noemt
deze cognitieve opening als een belangrijke voorwaarde voor een individu om zich
bloot te stellen aan een ideologisch boodschap. Deze cognitieve opening leidt tot een
vertwijfeling in geaccepteerde overtuigingen en maakt een individu meer ontvankelijk
voor de mogelijkheden van alternatieve ideeën en perspectieven (p. 7). Ook bij de
radicalisering van een groep moslimjongeren in Delft in 2012 speelde de dood een
belangrijke rol. De jihadisten blijken geradicaliseerd te zijn na een mislukte overval
op een supermarkt in december 2010 door drie leden van de Delftse vriendengroep,
toen rond de twintig jaar oud. Een supermarktmedewerker gooide een
gereedschapskist op een van de overvallers die van de trap viel en daaraan overleed.
De Delftse groep was zeer ontdaan en een deel van de jongeren werd zeer religieus en
"raakte overtuigd van het nut van de jihad" (Kouwenhoven, 2014, 5 juli). De jongeren

32

werden later uit de plaatselijke moskee gezet wegens radicaal gedachtegoed en
minstens tien van hen reisden in 2012 naar Syrië.
Ten slotte speelde een ervaring met de dood ook een rol als triggerfactor in het
radicaliseringsproces van Fouad B. van Sharia4Belgium, zoals blijkt uit een interview
met zijn ouders en broer (Alde'emeh, 2015, 4 maart). Zij vertellen hoe B.
zwaargewond raakte bij een auto-ongeluk, en hoe na zijn herstel zijn leven een
radicale wending nam:
”Hij liet zijn baard staan, die zijn littekens verborg, en hij begon zich te verdiepen in
het salafisme, aangemoedigd door imam Nordine T. Hij reisde ook verscheidene
keren naar Saudi-Arabië en nam de naam Abu Imran aan. Die naam zette hij ook in
grote letters op de takelwagen van zijn firma.”

Samenvattend kan op basis van dit overzicht gesteld worden dat een ervaring met de
dood als triggerfactor kan dienen, vooral in de vroegere fasen (de fasen van
'gevoeligheid' of 'verkenning'), maar ook in de latere 'lidmaatschap'- en 'actie'-fase
van het radicaliseringsproces. Deze conclusie kan getrokken worden op basis van
experimenteel onderzoek, survey studies, en kwalitatieve studies naar extremisme
onder moslims. Hierbij moet opgemerkt worden dat uit het overzicht blijkt dat niet
iedereen die een ervaring met de dood heeft meegemaakt radicaliseert. Dit duidt erop
dat de dood in combinatie met andere factoren als trigger kan werken.
3.1.2

Problemen thuis

Gebeurtenissen gerelateerd aan een slechte thuissituatie - denk aan een scheiding,
ruzies of andere problemen binnen het gezin - worden eveneens genoemd als
triggerfactoren in het radicaliseringsproces. Net als de confrontatie met de dood
kunnen dergelijke problemen er voor zorgen dat iemand in een persoonlijke crisis
belandt en een cognitieve opening ervaart. Zo noemen Slootman et al. (2009) dat bij
een radicale man de slechte relatie diens ouders de aanleiding was om te gaan
nadenken over zijn leven (p. 37):

"Ik begon me meer te verdiepen in de islam, ik was toen negentien. Ik had altijd als
doel om de islam te praktiseren, maar om bepaalde redenen kon ik dat niet door
vrienden en omgeving. Ik had gewoonweg niet de sterke wil. In die omgeving doe je
niks aan het geloof [...] Ik had vaak problemen met mijn ouders. Je gaat toch

33

nadenken over het leven dat je leidt, dat lijpe (rare) leven, in coffeeshops, slechte
vrienden en laat thuis komen. Je voelt je niet lekker in die situatie. Je merkt toch dat
het contact anders is met je ouders. Ze zeiden altijd tegen mij dat ik niet goed bezig
was."

In de wetenschappelijke literatuur wordt problemen in de thuissituatie vaker als
doorslaggevende gebeurtenis onderscheiden. Zo observeren Corner en Gill (2014) in
een studie onder 119 individuen die een terroristische handeling verrichtten in een
groep dat bij één op de tien deelnemers de ouders gescheiden waren.1 Daarbij werd in
kwalitatief onderzoek naar veroordeelde jihadistische extremisten in Australië een
slechte thuissituatie bij twee van de 21 mensen genoemd als keerpunt voor
radicalisering (Porter & Kebbell, 2015, p. 14). Lankford (2012) laat zien dat
problemen in de familie bij de helft van 12 zelfmoordterroristen een rol speelde. Ook
Kleinman (2012) noemt problemen thuis een belangrijke triggerfactor in een studie
onder 83 geradicaliseerde moslims, en Corner en Gill (2014) vinden in een recent
onderzoek naar terroristische handelingen bij 119 lone-wolfs (gewelddadige
eenlingen) dat negatieve stressoren zoals een scheiding een rol speelden. Feddes et al.
(2013) vonden in een interviewstudie met voormalig rechtsextremisten dat een
scheiding een belangrijke triggerfactor was voor het toetreden tot een extremistische
groep bij één van de 13 deelnemers.
Illustratief voor dit soort triggerfactoren is het verhaal van Jack R., zoals
beschreven door Aly en Striegher (2012). R. werd geboren in 1953, en reisde in 2000
naar Afghanistan waar hij senior Al-Qaida leiders ontmoette (waaronder Osama Bin
Laden) en een militaire training onderging. Hij noemde de scheiding van zijn vrouw
als één van de triggerfactoren die hem met gevoelens van leegte en isolatie
achterlieten en hem aanzette tot een religieuze zoektocht. In november 2002 werd hij
gearresteerd onder verdenking van medewerking aan de voorbereiding van een
bomaanslag op de Israëlische ambassade in Canberra.
Ook het levensverloop van Jason W. van de Hofstadgroep laat zien dat een
slechte thuissituatie als triggerfactor kan dienen. Buijs en collega's (2006) beschrijven

1

Deze data zijn gebaseerd op een dataset van terroristen van Simcox, Stuart, Ahmed, Murray, en

Carlile (2011) en Mother Jones (2013) die profielen bevat van terrorisme-gebaseerde activiteiten sinds
11 september 2001. Hierbij was sprake van 55 handelingen in de VS en 64 buiten de VS.

34

hoe zijn ouders scheiden op zijn dertiende, en merken op dat W. vervolgens ergens
tussen zijn vijftiende en zeventiende geradicaliseerd moet zijn. Op zijn achttiende
reisde hij namelijk naar Pakistan waar hij wordt opgepakt op verdenking van het
beramen van een aanslag. Op basis van deze (beperkte hoeveelheid) aan gegevens is
het aannemelijk dat de scheiding van de ouders van W. (net als bij Mohammed B.)
mogelijk als keerpunt heeft gediend die hem openstelde voor nieuwe denkbeelden.
In onderzoeksvelden als de ontwikkelingspsychologie en de criminologie is
veel empirisch onderzoek beschikbaar op dit gebied. Zo blijkt dat een slechte situatie
thuis (zoals slecht ouderschap) positief gerelateerd is aan antisociaal gedrag (wat weer
gerelateerd is aan depressiviteit en eenzaamheid). Zo laat een meta-analyse van 46
empirische studies met ca. 15.000 kinderen en adolescenten zien dat negatief
ouderschap significant samenhangt met zowel meer antisociaal gedrag als lager
welbevinden (Grant, Compas, Stuhlmacher, Thurm, McMahon, & Halpert, 2003). In
lijn hiermee laten Averdijk, Malti, Eisner, en Ribeaud (2012) in een studie met 995
kinderen zien dat een scheiding bij ouders samenhangt met de ontwikkeling van
probleemgedrag (zie ook Kalter, 1987; Murray, Farrington, & Sekol, 2012; Murray &
Murray, 2010). Zoals in Hoofdstuk 4 uiteengezet wordt, leidt deze situatie ertoe dat
jongeren gevoelig kunnen raken voor triggers uit hun omgeving die inspelen op deze
gevoelens van eenzaamheid en sociale isolatie.
Samenvattend kan gesteld worden dat problemen thuis (ruzies, scheidingen,
conflicten) als triggerfactoren kunnen fungeren die (verdere) radicalisering in gang
zetten. Dit type triggerfactoren lijkt vooral aan het begin van het radicaliseringsproces
een rol te spelen. Een slechte thuissituatie zorgt er in sommige gevallen voor dat de
persoon in kwestie in een persoonlijke crisis raakt, hierdoor mogelijk een ‘cognitieve
opening’ ervaart en zo belandt bij een radicale ideologie die zingeving en een
identiteit biedt. Echter, net zoals bij de eerder besproken ervaringen met de dood moet
ook hier benadrukt worden dat dit niet per definitie het geval hoeft te zijn. Juist
omdat beide triggerfactoren zich aan het begin van een radicaliseringsproces bevinden,
zijn er vaak nog meerdere alternatieven voorhanden dan een toevlucht in een radicale
ideologie.

3.2

Triggers die raken aan de sociale status van een individu

Niet alleen in de persoonlijke levenssfeer, maar ook in het publieke leven kunnen zich
specifieke triggers voordoen die het

individu raken en tot (verdergaande)
35

radicalisering kunnen leiden. We onderscheiden het verlies van (perspectief op) werk,
ervaringen van discriminatie en aanvaringen met de autoriteiten.
3.2.1 Verlies van (perspectief op) werk of problemen op school
Verlies van (perspectief op) werk en problemen op school worden ook vaak genoemd
als mogelijke triggerfactoren. Lankfort (2012) observeerde bijvoorbeeld dat verlies
van werk of problemen op school bij driekwart van 12 zelfmoordterroristen in de VS
als triggerfactor kunnen hebben gediend. En ook Kleinman (2012) zag in de eerder
besproken studie onder 83 geradicaliseerde moslims in de VS dat het verlies van werk
en problemen op school belangrijke triggerfactoren zijn. Problemen op school werden
tevens genoemd als triggerfactor bij één van de 21 veroordeelde extremisten in
Australië (Porter & Kebbell, 2015, p. 14). Feddes et al. (2013) vinden dat het verlies
van werk bij tenminste één van dertien geïnterviewde voormalig rechtsextremisten als
triggerfactor diende.
In sommige biografische beschrijvingen van het leven van radicalen komen
we het verlies van een baan eveneens tegen als trigger. Bij de eerder besproken casus
van Aly en Striegher (2012) van Jack R. - die in 2000 naar Afghanistan vertrok waar
hij senior Al-Qaida leiders ontmoette en gearresteerd werd op verdenking van
voorbereiding van een bomaanslag - is naast de scheiding met zijn vrouw het verlies
van diens baan in het leger één van de triggerfactoren die hem aanzette tot een
religieuze zoektocht. Het verlies van werk kan echter ook later in het
radicaliseringsproces een rol spelen, zoals het geval lijkt te zijn bij Jermaine W.
(Sterkenburg, 2015, 17 juni). Hoewel hij net als zijn broer Jason W. gearresteerd werd
als lid van de Hofstadgroep, werd hij bij gebrek aan bewijs vrijgelaten, vond hij een
baan en leek hij milder in de geloofsleer te worden. Toen hij vanwege zijn verleden
echter toch werd ontslagen, ervoer hij dat als een klap in zijn gezicht. Hij stopte met
solliciteren en ging veel om met religieuze vrienden uit Huizen en reisde later af naar
Syrië waar hij tijdens een bombardement om het leven kwam (Sterkenburg, 2015, 17
juni).
In de criminologie zijn er verschillende studies verricht naar het verband
tussen het verliezen van werk, schooluitval en crimineel gedrag. Corner en Gill
(2014) laten bijvoorbeeld zien dat het verliezen van werk op korte termijn als
triggerfactor kan dienen voor het daadwerkelijk overgaan tot crimineel gedrag. Er is
daarnaast veel criminologisch onderzoek beschikbaar over werk als keerpunt dat
36

crimineel gedrag kan tegengaan. Op basis van een longitudinale experimentele studie
in de VS onder 3.000 mensen die in contact waren geweest met justitie, concludeert
Uggen (2000) dat het krijgen van werk een keerpunt kan zijn voor met name oudere
criminelen. Hij vond dat voor jonge deelnemers (18 tot 26 jaar oud) het krijgen van
werk niet resulteerde in minder crimineel gedrag. Echter, oudere deelnemers (27 jaar
en ouder) vertoonden minder crimineel gedrag na het verkrijgen van werk vergeleken
met een controlegroep.
Een recent Noors onderzoek van Skardhamar en Savolainen (2014) onder 783
criminelen die werk kregen in de periode van 2001-2006 laat zien dat het gemiddelde
aantal keren dat mensen crimineel gedrag vertoonden minder was na het krijgen van
werk. Dit is in lijn met ander empirisch longitudinaal onderzoek waaronder een studie
in Finland (Savolainen, 2009), Nederland (Van der Geest, Bijleveld, & Blokland,
2011) en de VS (Laub & Sampson, 2003; Wright & Cullen, 2004).
Met betrekking tot opleiding laat empirisch criminologisch onderzoek zien dat
problemen op de basisschool en middelbare school samengaan met criminaliteit (zie
Blomberg, Bales, & Piquero, 2012). Jongeren die naar school gaan, meer studeren en
goede cijfers halen vertonen minder delinquent gedrag.
Samenvattend, vergeleken met de eerder besproken gebeurtenissen in de
persoonlijke levenssfeer is er minder sterk empirisch bewijs dat het verlies van (of
perspectief op) werk of problemen op school fungeert als triggerfactor in het
radicaliseringsproces. Er kunnen dus minder makkelijk algemene uitspraken over
gedaan worden, hoewel uit kwalitatieve studies of journalistieke artikelen blijkt dat
het in sommige gevallen wel degelijk de doorslag gaf. Daarbij is er wel sterk
empirisch bewijs uit de criminologische literatuur dat laat zien dat verlies van
(perspectief op) werk als triggerfactor kan dienen die kan leiden tot crimineel gedrag.
Het verlies van werk lijkt als mogelijke triggerfactor vooral aan het begin van het
radicaliseringsproces een rol te spelen, wanneer het mensen aanzet tot een zoektocht
die uitmondt in de omarming van een radicale variant van de islam. Daarbij kan het
verlies van werk of schooluitval er ook indirect voor zorgen dat het
radicaliseringsproces wordt bespoedigd omdat men zonder baan meer tijd voorhanden
heeft en eerder met radicale individuen of personen in contact kan komen. De
triggerfactor in dergelijke gevallen is dan in feite het verbreken van sociale bindingen,
die in het volgende hoofdstuk aan de orde komt.

37

3.2.2 Directe ervaringen van discriminatie, racisme en uitsluiting
Triggers gerelateerd aan discriminatie, racisme, en uitsluiting worden in de literatuur
eveneens vaak genoemd. Zo meldt Richardson (2012) in een studie over
radicalisering van Amerikanen die naar Somalië reisden om deel te nemen aan de
gewelddadige strijd, dat alle 41 individuen een cognitieve opening hadden ervaren en
dat ervaringen van discriminatie en uitsluiting hiertoe bijdroegen (p. 43-44). Ook
Wiktorowicz (2004) noemt op basis van interviews met 22 moslimextremisten in het
Verenigd Koninkrijk dat ervaringen met discriminatie hen "echt aan het denken zette"
en dat deze reflectie leidde tot de eerdergenoemde cognitieve opening. Dit maakte dat
ze hun waarden en identiteit opnieuw gingen onderzoeken en zich openstelden voor
nieuwe wijzen van denken wat hen gevoelig maakte voor radicalisering.
Relevant in dit kader is tevens een onderzoek van Woodlock en Russell (2008)
naar de perceptie van extremisme onder 520 moslims in Australië. Op basis van
interviews codeerden de onderzoekers thema's van radicalisering. Hierbij werd
frustratie op basis van discriminatie en uitsluiting genoemd als een belangrijke
triggerfactor. Zoals een mannelijke deelnemer het verwoordde (p. 79):

"Als je geboren bent in Australië, ben je Australiër, punt. Als je mensen neemt die
hier geboren zijn maar die uitgelicht worden, dan is de kans groot dat deze mensen
gefrustreerd raken. Gefrustreerd doordat ze een trein nemen, naast iemand gaan zitten,
en deze persoon staat op en verwisselt zijn plek voor een plaats in de verste uithoek
van de trein; enkel omdat de persoon een hijab draagt. Gefrustreerd omdat ze naar
Safeway gaan [een supermarktketen in Australië], ze zien dat de persoon lacht naar de
klant voor hen, en wanneer het hun beurt is krijgen zij de traditionele Australische
parelglimlach niet. En zo kan ik wel doorgaan. Neem deze gefrustreerde mensen en
vertel ze onzin als [...] "Vermoord de blanken, en God zal tevreden met je zijn", ze
zouden het waarschijnlijk doen. En dat alles heeft de oorzaak in het feit dat je je als
vreemde behandeld voelt, als een tweederangs burger."

Op basis van haar interviewstudie in Nederland en Groot-Brittannië noemt Geelhoed
(2011) eveneens dat gebeurtenissen gerelateerd aan sociale uitsluiting en/of een
gebrek aan erkenning van anderen belangrijke triggers zijn die kunnen leiden tot de
eerder genoemde cognitieve opening (p. 226). Alledaagse voorbeelden zijn ervaringen
met discriminatie op basis van etniciteit. Dit komt ook naar voren bij een
interviewstudie door Feddes, Mann, De Zwart en Doosje (2013) met 12 Amsterdamse
38

moslimjongeren die deelnamen aan een weerbaarheidstraining. Vrijwel alle
deelnemers voelden zich oneerlijk behandeld op grond van hun etnische achtergrond
bij het zoeken naar een stageplek of baan. Zoals een jonge vrouw het verwoordde (p.
34):

"Toen ik een stageplek zocht kon ik niks vinden. Mensen zeiden: "Sorry, we nemen
geen mensen met een hoofddoek" [...] Dit was erg moeilijk voor mij en toen ben ik
gestopt met school."

Alde’emeh benadrukt dat directe ervaringen met uitsluiting en discriminatie hemzelf
op het pad van radicalisering hadden gezet. Zo vertelt hij over zijn ervaringen in de
school naar aanleiding van 9/11 (Stockmans & Alde'emeh, 2014, 13 juni):

"Het voelde net alsof ik me voor de hele klas moest verantwoorden. In seconden die
minuten leken keek ik de klas rond en zag ik plots allemaal blanke kinderen – de
slachtoffers, de Amerikanen – en ik, ik was Osama Bin Laden, de dader, de moslim.
Ik had nog nooit gehoord van die man, maar voelde een mysterieuze verbondenheid
en nieuwsgierigheid naar zijn beweegredenen. De haat en het pijlsnelle oordeel van
een leerkracht hadden een jongen uit Baardegem tot woordvoerder van wereldwijde
terroristen gebombardeerd."

Onderzoek uit andere gerelateerde onderzoeksgebieden wijst er op dat sociale
uitsluiting een belangrijke rol speelt als trigger van geweld. Zo heeft experimenteel
onderzoek aangetoond dat mensen die buitengesloten worden de neiging hebben om
daar agressief op te reageren, hetgeenin verband is gebracht met de school shootings
in de VS (Twenge, Baumeister, Tice, & Stucke, 2001). In lijn hiermee vinden
McCauley, Moskalenko en Van Son (2013) dat stressoren gerelateerd aan onder
andere uitsluiting een rol spelen bij, respectievelijk, 98% en "bijna de helft" van de
door hen onderzochte aanslagplegers op scholen (school shooters) en moordenaars.
Lankford (2012) laat in een onderzoek met 81 casussen zien dat bij
zelfmoordterroristen, willekeurige aanvallers en school shooters eerdere ervaringen
met sociale marginalisatie triggerfactoren waren in het radicaliseringsproces. Ook
Corner en Gill (2014) vinden in een recentelijk kwantitatief onderzoek naar
terroristische handelingen bij 119 lone wolfs(gewelddadige eenlingen) dat ervaringen
met discriminatie triggerfactoren waren.
39

Samenvattend blijken (directe) ervaringen met discriminatie, racisme en
uitsluiting als triggerfactoren in het radicaliseringsproces te kunnen dienen.
Interviewstudies wijzen er op dat deze ervaringen in het begin van het
radicaliseringsproces als trigger kunnen dienen maar ook aan het einde (de actiefase).
Uiteraard betekent dat niet dat alle (of zelfs de meeste) ervaringen van discriminatie
één op één tot radicalisering leiden.
3.2.3

Aanvaringen met de autoriteiten

Aanvaringen met de geheime diensten, de politie en justitie worden in de literatuur
regelmatig genoemd als mogelijke triggerfactoren in het radicaliseringsproces. Zo
kunnen negatieve ervaringen met autoriteiten resulteren in vermindering van
zelfwaarde en negatieve emoties. Op hun beurt kunnen dergelijke emoties weer een
belangrijke rol spelen in het radicaliseringsproces (Feddes, Mann & Doosje, 2012).
In dit kader heeft onderzoek onder Afro-Amerikanen in de VS bijvoorbeeld
aangetoond dat dit soort gebeurtenissen kunnen samengaan met gevoelens van
onzekerheid, frustratie, boosheid, teleurstelling, afkeer, angstigheid, hulpeloosheid en
angst (Smith, Allen, & Danley, 2007). Een ander onderzoek wijst er op dat moslims
in Groot-Brittannië ervaren dat zij buitenproportioneel gecontroleerd worden door
autoriteiten (Blackwood et al., 2013). Ook het niet in actie komen van de autoriteiten
kan tot dergelijke negatieve gevoelens leiden en (indirect) als triggerfactor fungeren.
Dat een nalatige overheid negatieve emoties kan oproepen blijkt bijvoorbeeld uit de
volgende uitspraak van een jonge vrouw, die kort na de aanslag in Londen op 7/7
fysiek was aangevallen (Choudhury & Fenwick, 2011):

"Het was zo'n traumatische gebeurtenis, want we waren al bespuugd, we waren al
uitgescholden, maar dit is een fysieke aanval; iemand die je echt fysiek aanvalt. En
mijn dochter was er ook bij. Maar daarna moest ik acht uur wachten om geïnterviewd
te worden en zelfs gedurende dat proces bleef de politie zeggen dat het slechts
jongelui waren die me probeerden te ontmoedigen; dat ze misschien gewoon aan het
spelen waren. Maar het gaat om het principe... uiteindelijk werd de zaak niet in
behandeling genomen [...] Het was pas nadat wij er achteraan gingen dat ze ons
vertelden dat er niets was dat ze konden doen. Er was niet genoeg bewijs. Ze
excuseerden zich [...] De wet was er niet voor mij. Ik ben eigenlijk best boos."

40

Hoewel de directe invloed van interactie met autoriteiten op het radicaliseringsproces
niet empirisch is onderbouwd, komt het wel ter sprake in verschillende portretten en
levensverhalen. Zo noemt de eerdergenoemde islamitisch extremist Moazzam B. in
een interview met Abbas (2007) dat hij de inval in zijn boekenwinkel midden in de
nacht door de Britse geheime dienst MI5 in 2000 als een persoonlijke aanval op hem
ervoer (p. 434):

"Ze kwamen voor mij, en de boekwinkel was waar ik bij betrokken was... ik was het,
ik werd overvallen."

Een andere gebeurtenis betreft een huiszoeking bij een jonge moslim door de politie.
Deze huiszoeking vond plaats nadat klasgenoten en het schoolhoofd aangifte hadden
gedaan bij de politie van extremisme (BBC, 2015, 15 juni). De persoon in kwestie
(“Ahmed”) vertelt:

"Ik gaf ze alles en ze onderzochten mijn huis wat vernederend was om mee te maken.
Toen ze wegwaren voelde ik me geschokt en boos. Het voelde als een klap in het
gezicht en gaf me het gevoel dat deze hele samenleving racistisch is. Ze noemen me
een terrorist? Ik geef ze een terrorist als ze dat willen."

Een confrontatie met autoriteiten kan echter ook een triggerfactor zijn die leidt tot een
positieve ommekeer in het radicaliseringsproces. Zo omschrijven Slootman et al.
(2009) dat één van de jongens uit de door hen bestudeerde groep jihadi-salafisten zich
terugtrekt omdat "hij niets te maken wil hebben met de AIVD" (p. 20). Ook andere
respondenten willen niets met de AIVD te maken hebben wat leidde tot een mindere
betrokkenheid bij de groep.
In aanvulling op de literatuur over radicalisering is er veel kwantitatieve
empirische data beschikbaar in de criminologische literatuur die aantonen dat contact
met de politie samenhangt met verdere ontwikkeling van delinquent en crimineel
gedrag. Zo laat een recente Engelse studie zien dat negatief contact met de politie een
keerpunt kan zijn voor jongeren. De onderzoekers maakten gebruik van een life
course framework (levensloopstudie: een methode die het levensverloop van mensen
onderzoekt in context van hun sociale omgeving om vast te stellen hoe gebeurtenissen
in het leven hun handelen kan beïnvloeden). De Rochester Youth Development Study
41

toonde aan dat er drie verschillende trajecten te onderscheiden waren (Ward, 2011;
Ward et al., 2014): het traject van de high offenders (hoge frequentie van
overtredingen), het traject van de low offenders (lage frequentie van overtredingen) en
het traject van de non-offenders (geen overtredingen). Contact met de politie
vergrootte de kans op toekomstig geweld voor de gehele onderzoekspopulatie en in
het bijzonder voor de low offenders. De onderzoekers benadrukken dat labeling (het
plakken van een etiket op een persoon of groep) het gedrag van een persoon of groep
negatief kan beïnvloeden (zie ook Atchison & Heide, 2011).
Ook Lopes en collega's (2012) onderzochten directe en indirecte effecten van
negatief contact met de politie op de ontwikkeling van crimineel gedrag. Hiertoe
werden 1.000 adolescenten gevolgd van hun 14e levensjaar totdat ze 31 waren. De
data waren eveneens afkomstig van de Rochester Youth Development Study. De
onderzoekers rapporteerden dat vroegtijdige politie-interventie in de adolescentie
samenhangt met een hogere kans op werkloosheid, een grotere kans op het niet
voltooien van de middelbare school, een grotere kans om te worden gearresteerd, en
meer criminaliteit en drugsgebruik op 21-23-jarige leeftijd. Daarbij vonden de
onderzoekers dat op langere termijn (29-31-jarige leeftijd) er nog steeds verbanden
waren die zich vertaalden in een hogere kans op werkloosheid op 29 jarige leeftijd en
drugsgebruik op 29-31 jarige leeftijd. De auteurs concludeerden dat het
eerdergenoemde labeling hier een belangrijke rol speelde - een conclusie gebaseerd
op het feit dat in de analyses gecontroleerd werd voor intra-individuele factoren zoals
geslacht, etniciteit, scholing, en armoede.
Samenvattend kan gesteld worden dat negatieve interactie met autoriteiten kan
dienen als triggerfactor die kan leiden tot (verdergaande) radicalisering of het
radicaliseringsproces kan vertragen of omkeren. Dit lijkt in verschillende fasen van
het radicaliseringsproces voor te kunnen komen wat wordt ondersteund door
kwalitatief onderzoek naar radicalisering en kwantitatief onderzoek naar criminaliteit.
3.2.4 Detentie
Detentie kan ook een triggerfactor zijn in het radicaliseringsproces. Een voorbeeld
hiervan is het vasthouden van terrorismeverdachten in de gevangenis "Guantánamo
Bay". Zo werd de Britse Moazzam B. in januari 2005 vrijgelaten uit deze gevangenis
na beschuldigd te zijn van betrokkenheid bij het voorbereiden van een terroristische
aanslag. In een interview met Abbas (2007) noemt hij deze confrontatie met "blanke
42

racistische fascisten" als een belangrijke aanleiding om destijds (verder) te
radicaliseren (p. 432).
Ook Weggemans en De Graaf (2015) stellen dat detentie of een arrestatie een
triggerfactor kan zijn in het radicaliseringsproces. Volgens hen vormen deze triggers
"een bevestiging voor zowel de radicale gedetineerde als zijn achterban van de
juistheid van het vijandige wereldbeeld" (p. 50). Ook gaat detentie gepaard met
nieuwe onzekerheden. Deze negatieve confrontaties met de autoriteiten kunnen dus
negatieve emoties oproepen, die de kans op toekomstig risicogedrag (Ward, Krohn &
Gibson, 2014) en radicalisering (Feddes et al. 2013; Van den Bos et al., 2009)
vergroten.
Het merendeel van de door Van der Valk en Wagenaar (2010) geïnterviewde
rechtsextremisten hadden ervaringen met Justitie en hadden zelfs langere tijd in de
gevangenis gezeten. Volgens deze onderzoekers werd deze detentie ervaring
"naadloos ingepast in het bestaande denkkader", omdat men zich slachtoffer voelde
van de vijand tegen wie men vocht (2010, p. 82). Het merendeel van de 12
geïnterviewden zagen het politieoptreden en hun detentie als "een bevestiging van de
vijandelijke verhoudingen tussen de eigen groep en de staat die zij betitelden als
'joods'" (p. 110). Deze rechtsextremisten zagen de politie als vertegenwoordigers van
"een groot joods complot" (p. 34).
In dit het kader benadrukken Weggemans en De Graaf dat gevangenissen een
geschikte omgeving vormen voor de verspreiding en het instandhouden van radicale
ideologieën; het zijn "plaatsen van kwetsbaarheid" (2015, p. 49). Uit ander onderzoek
blijkt dat voor deze these echter weinig empirisch bewijs is (Veldhuis & Staun, 2009;
Rappaport, Veldhuis, & Guiora, 2013). Zo stellen Rappaport en collega's (2013, p.
432) dat "we heel weinig weten van de mate waarin het gevangenis systeem een risico
vormt voor radicalisering. Veel van wat er over het mogelijke risico van
gevangenissen wordt gesproken is op basis van woorden, niet ondersteund door
onderzoek of bewijs".
Er bestaan wel aanwijzingen uit het levensverloop van individuen dat het
gevangeniswezen als triggerfactor kan werken. Zo wordt gesteld dat Mohammed B.
geïnteresseerd raakte in radicale interpretaties van de islam toen hij in de jaren '90 in
de gevangenis zat (zie Veldhuis & Staun, 2009). Veldhuis en Staun wijzen er hierbij
op dat gevangenissen vijandige omgevingen zijn waar lidmaatschap in een groep
essentieel is. Wanneer deze groepen zich vormen op basis van etniciteit en religie kan
43

dit radicalisering in de hand werken, vooral bij individuen die op zoek zijn naar
sociale binding (zie ook Trujillo, Jordan, Gutierrez, Gonzalez-Cabrera, 2009). Een
goed voorbeeld hiervan is Chérif K. die in de gevangenis onder invloed kwam van
een islamitisch extremist, Djamel B. de Frans-Algerijnse jihadist die in 2001
veroordeeld was vanwege zijn betrokkenheid bij een complot om een bomaanslag te
plegen op de Amerikaanse ambassade in Parijs. Via Djamel B. ontmoette hij Amedy
C. Samen pleegden ze (met Chérif's broer, Said K.) de aanslagen op het kantoor van
het satireblad Charlie Hebdo en een Joodse supermarkt in Parijs in januari 2015.
Echter, gevangenschap kan soms ook een positieve wending teweeg brengen.
Het kan bijvoorbeeld als de eerdergenoemde 'cognitieve opening' dienen, waarbij een
moment

van

inzicht

doorbreekt

dat

als

keerpunt

kan

dienen

in

het

radicaliseringsproces. Dit blijkt uit de volgende uitspraak van een Nederlandse
voormalig rechtsextremist (Feddes et al., 2013, p. 82):

"Op dat moment zelf ben ik niet gaan twijfelen, maar toen ik echt opgepakt werd,
toen ik echt geïsoleerd zat in een celletje toen ben ik gaan nadenken. En mijn
oogkleppen zijn toen afgevallen en toen zag ik dat ik echt zwaar fout bezig was. Voor
mij is dat echt het moment geweest om er mee te stoppen."

Samenvattend blijkt dat een arrestatie, ondervraging of detentie in zowel in vroege als
in latere fasen van het radicaliseringsproces als trigger kunnen werken. In latere fasen
van het radicaliseringsproces kunnen deze gebeurtenissen als een bevestiging van het
wereldbeeld van een radicaal persoon dienen waardoor deze nóg verder radicaliseert.
De conclusie dat detentie als triggerfactor kan dienen bij (verdergaande)
radicalisering is gebaseerd op grond van interviews met (voormalig) extremisten en
beschrijvingen van gebeurtenissen in de levensloop van extremisten.

3.3

Samenvatting bevindingen triggerfactoren op micro-niveau

Dit overzicht laat zien dat er verschillende triggerfactoren bestaan die op microniveau een rol kunnen spelen in het radicaliseringsproces. Dit zijn: ervaringen met de
dood, problemen in de thuissituatie, het verlies van (perspectief op) werk of
problemen op school, ervaringen met discriminatie, negatieve interacties met
autoriteiten, en detentie. Uit het overzicht kwam naar voren dat er niet één enkele
unieke triggerfactor op micro-niveau valt aan te wijzen en dat de gevonden

44

triggerfactoren zich niet enkel voordoen bij islamitische radicalisering maar
bijvoorbeeld ook bij rechtsextremisme en criminaliteit.
Bij sommige van deze gebeurtenissen is er sterker empirische steun gevonden
dat zij fungeren als triggerfactor dan andere; zo lijkt er vooral veel onderzoek gedaan
te zijn naar ervaringen met de dood en problemen thuis. Voor ervaringen met
discriminatie, het verlies van (perspectief op) werk of problemen op school,
aanvaringen met de autoriteiten, en detentie is minder sterk bewijs gevonden. Wel
komen dit soort gebeurtenissen regelmatig terug in de levensverhalen van radicalen.
Triggerfactoren op micro-niveau lijken vooral in de eerste fasen van het
radicaliseringsproces een rol te spelen: zij kunnen ervoor zorgen dat mensen in een
persoonlijke crisis vervallen, een cognitieve opening ervaren en in hun zoektocht naar
zingeving en identiteit uitkomen bij een radicale ideologie. Daarbij moeten we
benadrukken dat het zich voordoen van een triggerfactor niet betekent dat iemand
radicaliseert, juist omdat er aan het begin van een (mogelijk) radicaliseringsproces
nog veel andere alternatieven openstaan en er nog veel ruimte is om op verschillende
manieren met dit soort gebeurtenissen om te gaan.

45

Hoofdstuk 4. Triggerfactoren op meso-niveau
"PARIJS - Ze liepen samen hard of deden gymnastiekoefeningen in de heuvelachtige paden en
de met tulpen bedekte tuinen van Buttes-Chaumont, het publieke park in noordoost Parijs
gebouwd meer dan een eeuw geleden onder Keizer Napoleon III. Of ze ontmoetten elkaar in
appartementen in de buurt met een conciërge, een zelfbenoemde imam, een man die als te
radicaal werd beschouwd door een lokale moskee vanwege zijn roep om jihad in Irak."
Jim Yardley (New York Times, 2015, 11 januari) over een groep jonge
radicaliserende moslims; één van hen, Chérif K., nam deel aan de aanval op
Charlie Hebdo en een Joodse supermarkt in Parijs op 7-9 januari 2015.

Hoewel er voornamelijk onderzoek is gedaan naar triggerfactoren op micro-niveau,
benadrukken veel wetenschappers dat juist groepsprocessen een doorslaggevende rol
spelen in het radicaliseringsproces. Uit het bovenstaande citaat komen dat soort
processen en dynamieken al een beetje naar voren: fysieke oefening en training,
(gezamenlijke) ideologische ontwikkeling, en beïnvloeding door een charismatisch
figuur. Het is dan ook niet verwonderlijk dat gebeurtenissen op meso-niveau een
doorslaggevende rol kunnen spelen in het radicaliseringsproces en bij uitstek als
triggerfactor bestempeld kunnen worden. In dit hoofdstuk onderscheiden we
verschillende doorslaggevende gebeurtenissen die te maken hebben met de sociale
omgeving: het verbreken van sociale bindingen, het ontmoeten van een radicaal
persoon, toetreding tot een radicale groep, het sluiten van een huwelijk, deelname aan
een trainingskamp en de confrontatie met propaganda.

4.1

Verbreken van sociale bindingen

Het verbreken van oude sociale bindingen kan op verschillende manieren als
triggerfactor in het radicaliseringsproces werken, bijvoorbeeld doordat het een
zoektocht naar zingeving in gang zet, of de binding met de radicale groep sterker
maakt. Voorbeelden van het verbreken van dergelijke bindingen zijn het stoppen met
school, het opzeggen van het lidmaatschap van een sportclub of een breuk met de
ouders. In het laatste geval kan de ene trigger - problemen in de thuissituatie zoals
besproken in het vorige hoofdstuk - een andere trigger veroorzaken: breuk met de
ouders. Zo constateren Groen en Kranenberg dat bij verschillende radicale moslima’s
in het Hofstadnetwerk een breuk met het gezin een rol heeft gespeeld in hun
radicaliseringsproces (2006), en zien ook Weggemans en anderen (2014) dat de
46

Syriëgangers die zij bestudeerden zich allemaal steeds meer isoleerden van de
samenleving door het verbreken van banden met oude vrienden of familieleden. De
Graaf (2012) beschrijft het verhaal van de Belgisch-Marokkaanse Malika E. die
gebukt ging onder een verstikkende thuissfeer vol geweld, en achtereenvolgens van
school werd gestuurd, brak met haar familie, en werd verlaten door de vader van haar
kind. Ze vond troost in haar geloof – “het gebed werd mijn laatste strohalm” – en
belandt uiteindelijk bij Al-Qaida. Een ander type breuk is dat van Mohammed B., die
in 2002 zijn studie afbrak en vanaf dat moment leefde van een uitkering. Buijs et al.
merken op dat in deze periode een verandering in zijn denken is opgetreden (2009, p.
37).
Dat sociale breuken als triggerfactor fungeren, kan op verschillende manieren
onderbouwd worden. Zo zagen we in het vorige hoofdstuk dat er redelijk veel
wetenschappelijk bewijs is voor een slechte of ontwrichte thuissituatie als mogelijke
doorslaggevende gebeurtenis in het radicaliseringsproces, en ook over het verband
tussen het verlies van werk en radicalisering of crimineel gedrag zijn enkele studies
verschenen. Daarnaast is aangetoond dat de diversiteit van iemands sociale bindingen
positief samenhangt met de weerbaarheid van die persoon tegen radicalisering (Mann
et al., 2015). Hoe diverser iemands sociale omgeving, hoe diverserhet
waardensysteem van die persoon, en hoe minder snel er ‘vernauwing’ van gedachten
optreedt. Omgekeerd is het zo dat als sociale bindingen afnemen, de persoon juist
sneller verleid zal kunnen worden door extremistische boodschappen. In die lijn laten
ook Doosje et al. (2013) in een studie onder niet-radicale Nederlandse
moslimjongeren zien, dat het afstand nemen van de maatschappij positief samenhangt
met een positieve houding ten opzichte van het gebruik van extremistisch geweld.
Zoals ook bij de bespreking van triggerfactoren op micro-niveau bleek, kan
vervreemding van de maatschappij leiden tot een zoektocht naar een nieuw leven dat
betekenis geeft en een stabiele identiteit biedt. In deze zin functioneert een breuk met
de sociale omgeving als triggerfactor aan het begin van het radicaliseringsproces. Een
breuk met de sociale omgeving kan echter ook later in dat proces plaatsvinden,
wanneer de persoon in kwestie bijvoorbeeld al lid is - of lid aan het worden is - van
een radicale groep. Als onderdeel van de opname in deze groep worden aspirant-leden
namelijk vaak gestimuleerd of gedwongen om banden met de omgeving te verbreken;
een veelbeschreven fenomeen dat ook wel ‘bridgeburning’ wordt genoemd (Bjørgo &
Carlsson, 2005). Ronselaars proberen daarom vertrouwensrelaties op te bouwen om
47

de potentiële rekruten tegelijkertijd te isoleren van de sociale relaties met mensen
buiten de groep (Buijs et al., 2006). Een voormalig ronselaar laat bijvoorbeeld weten:
"we zoeken naar mensen die geïsoleerd zijn. En als ze nog niet geïsoleerd zijn, dan
isoleren we ze" (Callimachi, 2015, 27 juni).
Volgens Prudon en Doosje (2015) zijn radicale groeperingen in die zin ook te
vergelijken met sekten, omdat beiden onder meer gekenmerkt worden door het
losmaken van personen uit hun familie en hun sociale en professionele kringen (zie
ook Meertens et al., 2006). Ook het NCTV schrijft dat het mondiaal jihadisme sekteachtige kenmerken heeft: "Het sekte-achtige is te relateren aan de absolute loyaliteit
die er van het individu geëist wordt, met veelal de breuk met traditionele familie- en
vriendenkringen ten gevolg" (2014). Er is dan ook een goede reden waarom zowel
sekten als radicale groeperingen aansturen op sociale breuken; op die manier krijgen
zij immers meer macht over hun leden. Zoals McCauley en Moskalenko stellen: "De

sociale realiteitswaarde van een groep is zwak in zover dat leden tot andere groepen
behoren met andere waarden. De sociale realiteitswaarde van een groep is
daarentegen sterk als groepsleden worden afgesneden van deze groepen" (2008, p.
423). Het verbranden van deze bruggen (wat in de Nederlandse taal overeenkomt met
het ‘de schepen achter zich verbranden') kan daarom met recht als een belangrijke
trigger worden gezien in het radicaliseringsproces. De manier waarop deze breuk zich
voltrekt kan geïllustreerd worden door het artikel over Hoda, een 20-jarige vrouw die
in november 2014 naar Syrië vertrok. In het artikel vertelt ze hoe ze het contact met
haar omgeving verbrak (Hall, 2015, 18 april):

"Ik isoleerde me letterlijk van al mijn vrienden en gemeenschapsleden gedurende het
laatste jaar dat ik in Amerika was", zegt ze, uitleggend dat ze niet geassocieerd wilde
worden met iemand die niet haar interpretatie met de islam deelde, een interpretatie
die eiste dat elke moslim naar ISIS-gecontroleerd gebied zou moeten reizen. "Toen ik
dichterbij de waarheid kwam, verloor ik al mijn vrienden, ik vond niemand in mijn
gemeenschap die het pad wilde begaan waar ik naar verlangde."

Een ander concreet voorbeeld van het verbreken van de sociale binding is het breken
met de oude geloofsgemeenschap of de moskee. Ook deze triggers vinden vooral in
de latere fasen van het radicaliseringsproces plaats. Zo laten verschillende
onderzoekers zien hoe groepjes radicale jongeren zich in bijvoorbeeld Madrid en
48

Virginia (VS) afscheidden van de moskee waarna ze verder radicaliseerden (ARTIS
2009). Ook in Nederland komen dergelijke triggers voor. Zo beschrijven Buijs et al.
(2006, p. 27) dat Jason W. (lid van de Hofstadgroep) op zijn achttiende een conflict
had met het bestuur van een moskee in Amersfoort. Ook bekend is het verhaal van
een groep radicale jongeren uit Den Haag die in 2008 uit een moskee werd
weggestuurd vanwege hun radicale denkbeelden. Daarop kwamen de jongeren samen
in een bedrijfspand met andere gelijkgestemden uit steden als Delft en Zoetermeer.
Hierdoor zette hun radicaliseringsproces zich versneld voort (Bahara, 2013, 19 juni).
Ook minstens 10 jongeren in Delft, die naar Syrië zijn afgereisd in 2012, waren
daarvoor weggestuurd van een moskee vanwege hun radicale denkbeelden
(Kouwenhoven, 2014, 5 juli). Inmiddels zijn enkele leden van deze groep
omgekomen (Lensink & Alberts, 2015, 14 april). Ook dit voorbeeld laat zien dat het
verbreken van sociale banden en (hechtere) groepsvorming vaak hand in hand gaan.
Samenvattend blijkt het verbreken van sociale verbindingen, bridgeburning,
een triggerfactor te zijn in de vroege fasen van radicalisering (gevoeligheid en
verkenning) en tijdens lidmaatschap. Dit wordt gevonden in zowel literatuur over
islamitisch extremisme als ook bij rechtsextremisme en bij sekten. Dit is voornamelijk
gebaseerd op kwalitatieve studies. Opvallend is dat het breken met een moskee na een
conflict in meerdere bronnen als triggerfactor naar voren komt.

4.2

Het ontmoeten van een radicaal persoon

Vaak vormt een ontmoeting met een charismatisch radicaal persoon een belangrijke,
doorslaggevende stap in het radicaliseringsproces. In sommige gevallen vindt een
dergelijke ontmoeting plaats in het begin van dit proces, wanneer een individu een
cognitieve opening heeft ervaren, negatieve emoties heeft en op zoek is naar
zingeving en identiteit. Het kan echter ook plaatsvinden wanneer de persoon in
kwestie al radicale denkbeelden heeft ontwikkeld. Voormalig radicaal Maajid Nawaz
bevond zich in een beginfase van radicalisering toen hem dat overkwam (De Wever,
2015, 6 april):

"Ik werd pas enthousiast over het kalifaat toen een ronselaar van Hizb ut-Tahrir me
op die boosheid aansprak en me een verklaring en een droom bood. Mijn boosheid
koppelde ik aan de radicale islam, een verderfelijke ideologie. Díe stap maakte me
radicaal."

49

Ook bij de gebroeders K., die in januari 2015 de aanslag op Charlie Hebdo in Parijs
uitvoerden, maakte hun radicaliseringsproces een vliegende start toen ze Farid B.
ontmoetten. Deze was conciërge en daarnaast een charismatische radicale prediker in
een Parijse moskee. Hij zorgde ervoor dat zij hun leven van drank en drugs inruilden
en het idee van de gewelddadige jihad omarmden (Callimachi & Yardley, 2015, 17
januari). In een ander voorbeeld werd Nederlandse bekeerling Dennis Honing naar
eigen zeggen 'gescout' door een ultra-orthodoxe Egyptische sjeik toen hij zelf al een
orthodoxe levensstijl had ontwikkeld. Na deze ontmoeting werden zijn opvattingen
nog strikter, waarna een andere ontmoeting - met Fouad B. van Sharia4Belgium - het
laatste zetje vormde richting het radicalisme (De Stroop, 2015, 25 februari).
Volgens Silber en Bhatt (2004) worden radicaliserende mensen vaak
aangedreven door extremisten met wie ze in contact komen. In lijn hiermee
constateert Precht (2007) dat de aanwezigheid van een charismatisch persoon of
spiritueel leider kan worden gezien als belangrijke katalysator of zelfs keerpunt in het
radicaliseringsproces en als triggerfactor een belangrijke rol speelde bij de meest
recente Europese gevallen van terrorisme (bv. de Hofstad groep, AIVD, 2006; 7/7
aanslagpleger Jermaine L.). Uit onderzoek van de Nederlandse politie komt eveneens
naar voren dat zonder uitzondering in alle onderzochte jihadistische groepen in
Nederland personen functioneren die het vermogen hebben "anderen te bekeren tot
een salafistische, politieke, variant van de islam" (Poot et al., 2009, p. 95). Überhaupt
spreekt het voor zich dat het ontmoeten van een radicaal persoon een
doorslaggevende rol kan spelen in het radicaliseringsproces, zeker als dit proces
bezien wordt als een kwestie van vraag en aanbod (Mellis, 2007; Moors et al., 2009).
De (latente) vraag van een zoekend individu wordt door een dergelijke ontmoeting
immers gekoppeld aan een radicaal aanbod.
De persoon in kwestie die men 'ontmoet' kan verschillende gedaanten
aannemen; die van de (bijna klassieke) ronselaar of radicale imam, maar ook die van
een familielid of een (potentiële) vriend. Wat zij allen gemeen hebben is dat zij voor
het individu vaak de functie vervullen van rolmodel, aan wie doorgaans een grote rol
wordt toegekend in het radicaliseringsproces (Horgan, 2008). Van het type ronselaar
hebben we al het voorbeeld gezien van Maajid Nawaz. Zijn gevoelens van boosheid
werden gekoppeld aan de radicale ideologie van Hizb ut-Tahrir, en het voorbeeld van
de gebroeders K. laat zien hoe een radicale imam deze rol ook kan spelen. Daaraan
50

moet worden toegevoegd dat de ontmoeting met een dergelijke ronselaar ook op het
internet plaats kan vinden. Hoe dat in zijn werk kan gaan blijkt uit het verhaal van
Alex, een 23-jarige vrouw van het Amerikaanse platteland, die door een combinatie
van eenzaamheid en nieuwsgierigheid via Twitter in contact komt met de Britse
extremist Faisal M. die haar langzaamaan de wereld van de radicale islam in trekt
(Callimachi, 2015, 27 juni).
4.2.1 De rol van familieleden
Ook een familielid kan een dergelijke persoon zijn die iemand 'ontmoet', en door wie
men kan worden meegetrokken op een radicaal pad. Dat zagen we in het vorige
hoofdstuk al bij het verhaal van Jermaine W., die sterk werd beïnvloed door zijn broer
Jason. En van een dergelijke broederlijke beïnvloeding lijkt ook sprake te zijn bij
Tamerlan en Dzokhar T., die verantwoordelijk waren voor de aanslag tijdens de
marathon van Boston in 2013. Hoewel de details daarover (nog) niet helemaal bekend
zijn, lijkt het aannemelijk dat de al geradicaliseerde Tamerlan de beslissende zet gaf
aan zijn jongere broer, die problemen had op school en regelmatig drugs gebruikte
(Jacobs, Filipov, & Wen, 2013, 15 december). Wat het radicaliseringsproces in
dergelijke gevallen nog extra kan bespoedigen, is het feit dat in zulke gezinnen al
triggerfactoren hebben plaatsgevonden, die beschreven staan in het vorige hoofdstuk,
zoals ruzies en sterfgevallen. Niet alleen broers, maar ook zussen kunnen elkaar
uiteraard overhalen: Poot en collega's (2009, p. 149) beschrijven hoe mannelijke
jihadstrijders via internetfora jonge vrouwen overtuigen deel te nemen aan de jihad,
en dat "in de slipstream" ook andere vrouwen zoals dochters en zussen betrokken
worden.
4.2.2 De rol van vrienden
Tenslotte kunnen naast ronselaars en familieleden ook vrienden functioneren als
personen die een doorslaggevende rol spelen in het radicaliseringsproces. Dat kunnen
zowel oude vrienden zijn met wie men weer in contact komt, maar ook nieuwe
vrienden die men ontmoet na bijvoorbeeld een verhuizing, de overstap naar een
nieuwe school of een andere verandering van omgeving (Weggemans et al., 2014). In
hun beschrijving van een radicale groep jongens in Amsterdam illustreren Slootman
et al. hoe dit soort ontmoetingen er vaak toe leiden dat de persoon in kwestie wordt
opgenomen in een groep gelijkgestemden (2009, p. 15):

51

"Bijna alle jongens zijn beïnvloed door mensen uit hun directe omgeving, zoals
broers, vrienden en andere familieleden. Bij de religieuze vormgeving van een aantal
jongens hebben vooral de voortrekkers een belangrijke rol gespeeld. Bij Ali, Hakim,
Lofti en Said is de invloed van voortrekker Moustapha het duidelijkst. Hij heeft hen
beïnvloed en geleerd wat ze nu weten. Waarschijnlijk zouden Ali, Hakim, Lofti en
Said geen salafi-jihadi zijn als Moustapha het ook niet was en als ze zo iemand als
Moustapha niet waren tegengekomen."

De manier waarop (potentiële) vrienden elkaar het beslissende zetje kunnen geven
wordt geïllustreerd in een recent artikel in de Daily Mail. Een undercover reporter, die
zich voordeed als een Brits schoolmeisje, omschreef in juli 2015 hoe Syriëganger
Amira A. haar probeerde over te halen om naar Syrië te reizen en advies gaf. De
reporter rapporteert dat Amira "een actieve rol als ronselaar en 'mentor' heeft". Zo
geeft ze praktische reisadviezen over hoe de tickets te kopen (Daily Mail, 2015, 4
juli):

"Nee, ga naar een reisagent. Je betaalt gewoon contant van tevoren. Geen kaarten,
niets. Ga naar een Aziatisch reisbureau, ze willen gewoon geld, ze vroegen me nooit
wat. Looool [symbool met de betekenis: "laughing out loud" / "ik lach hardop"]. Boek
een reis naar Istanbul… ga naar [Brick lane in Oost-Londen]."

Ook geeft Amira advies over wat mee te nemen en over de mogelijkheden om te
trouwen:
"Ponden. Hoe krijg je euro’s lol. Breng zoveel geld als je kan. Breng een Samsung,
geen Iphones, ze zijn beter voor Syrië. Wanneer ben je van plan te komen en wil je
trouwen? "

De laatste voorbeelden van beïnvloeding door vrienden lijken samen te vallen met
toetreding tot een radicale groep. Radicaliseren kan echter ook zonder groepsvorming,
of zelfs zonder het ontmoeten van een radicale persoon. Een voorbeeld hiervan is de
eerdergenoemde lone wolf, die ogenschijnlijk alleen en uit zichzelf handelt. In veel
gevallen is er echter niet alleen sprake van de ontmoeting met een radicaal persoon
maar speelt ook de radicale groep een grote rol. De volgende paragraaf zal daarom
ingaan op de toetreding tot een dergelijke groep als triggerfactor.
52

Samenvattend blijkt dat het ontmoeten van een radicaal persoon er dus toe kan
leiden dat iemand die gevoelig is voor radicalisering of op zoektocht is daadwerkelijk
toetreedt tot een groep. Dit kunnen charismatische (religieuze) leiders zijn, maar ook
familie of vrienden. Radicale personen kunnen ook als triggerfactor werken via de
sociale media. Dat dergelijke gebeurtenissen als triggerfactor kunnen fungeren wordt
ondersteund door kwalitatieve data, maar is ook theoretisch te onderbouwen. De
ontmoeting met (en beïnvloeding door) een radicaal persoon zorgt er immers voor dat
de behoefte aan zingeving, identiteit, rechtvaardigheid en sensatie gekoppeld wordt
aan een aanbod. Wederom moet echter ook aangetekend worden dat een dergelijke
ontmoeting niet automatisch leidt tot (verdere) radicalisering, omdat het individu in
kwestie hier op verschillende manier kan reageren.

4.3

Toetreding tot een radicale groep

Een van de belangrijkste triggerfactoren in het radicaliseringsproces is de toetreding
tot een radicale groep. In feite vindt binnen een dergelijke groep de overgang plaats
van de fase van verkenning naar de fase van lidmaatschap, waarbij het radicale
gedachtegoed (verder) wordt ontwikkeld. Dat zagen we bijvoorbeeld bij de
gebroeders K., die in de zogenaamde Buttes-Chaumont groep samenkwamen met
andere radicalen om te sporten en lessen van een radicale prediker in nabijgelegen
appartementen te volgen. Binnen die groep ontstond een zekere competitiedrang,
waarbij iedereen wilde aantonen dat zij de vroomste moslim waren (Yardley, 2015,
11 januari). In Nederland is de Hofstadgroep een goed voorbeeld van een groep
vrienden wiens gezamenlijke radicalisering onder de hoede van een Syrische prediker
in snelvaart voltrok (Schuurman et al., 2014). Bijna een decennium later lijkt
hetzelfde soort proces te hebben plaatsgevonden bij de eerder besproken groep
radicale jongeren die samenkwamen in een bedrijfspand in Den Haag (Bahara, 2013,
19 juni).
De manier waarop het toetreden tot een groep voor iemand als triggerfactor
kan werken blijkt uit het verhaal van Malika E.: "Na een roerige periode in haar leven
vond zij rust in het Centrum Islamique Belge in Sint-Jans-Molenbeek, een
ontmoetingsplaats van islamitische fundamentalisten en één van de eerste plaatsen
waar radicaal-jihadistische geluiden werden uitgedragen" (De Graaf, 2012, p. 192).
Via deze groep vond zij uiteindelijk de man met wie zij zich samen bij Al-Qaida
aansloot.
53

Dat (vrienden)groepen een belangrijke rol spelen in radicaliseringsprocessen
wordt door wetenschappelijk onderzoek bevestigd. Zo omschreef Sageman (2004) het
radicaliseringsproces aan de hand van zijn 'bunch of guys' theorie, volgens welke
jongeren niet in een bestaande en vastomlijnde radicale organisatie toetreden maar
samen als gelijkgestemde 'bunch of guys' van onderaf een radicale groep of
terroristische cel vormen en ontwikkelen. Hij illustreert dit met een case study van de
zogenaamde Hamburg Groep,

een

groep

vrienden die

schijnbaar samen

radicaliseerden. In lijn hiermee kennen McCauly en Moskalenko (2008) een
belangrijke waarde toe aan de groepsdynamiek binnen het radicaliseringsproces, en
constateren diverse radicaliseringsdeskundigen aan de hand van casestudies dat de
ontwikkeling naar gewelddadig extremisme meestal verloopt via vriendengroepen
(ARTIS, 2009). De Graaf (2014) stelt dat verschillende wetenschappelijke
onderzoeken aantonen dat vooral het feit wie iemands vrienden zijn een grote
voorspellende waarde heeft voor een 'carrière' als crimineel of radicaal. Het voorval
van de drie Britse tienermeisjes die in 2015 naar Syrië zijn vertrokken (De Volkskrant,
2015, 28 mei) laat overigens zien dat er evengoed sprake kan zijn van een 'bunch of
girls'.
Bij gewelddadige radicalisering gaat het er dus vaak om wie je kent (zie ook
Dalgaard-Nielsen, 2010). Zoals eerder besproken noemt Wiktorowicz vrienden en
familie een belangrijke bron bij de religieuze zoektocht, naast het gebruik van het
internet en andere informatiebronnen (2004, p. 9). Met andere woorden, de persoon is
op zoek naar wat bij hem of haar past, en mensen uit de omgeving (online en offline)
kunnen hierbij als katalysator dienen. Dit is zeker van belang bij adolescenten, die
volop bezig zijn met het ontwikkelen van hun identiteit.
In dit kader hebben ontwikkelingspsychologen aangetoond dat de invloed van
leeftijdsgenoten een belangrijke bijdrage kan leveren aan delinquentie in de
adolescentie. In een longitudinale studie onder 1.354 delinquente jongeren
onderzochten Monahan, Steinberg, en Cauffman (2009) hoe blootstelling aan de
invloed van leeftijdsgenoten samenhangt met antisociaal gedrag in het midden van de
adolescentie tot de jongvolwassenheid (14-22 jaar oud). Uit hun resultaten blijkt dat
socialisatieprocessen een belangrijke rol spelen in de leeftijd van 16 tot 20 jaar oud. In
deze leeftijdscategorie voorspelt omgang met delinquente leeftijdsgenoten het
vertonen van vergelijkbaar gedrag. Na de leeftijd van 20 jaar verdwijnt deze invloed
van leeftijdsgenoten over het algemeen. De auteurs concluderen dat deze verandering
54

plaatsvindt doordat individuen vanaf omstreeks 20 jaar sociaal en emotioneel
volwassen zijn en daardoor meer weerbaar tegen normatieve druk.
Dat radicale groepen hun rol zullen blijven spelen in het radicaliseringsproces
komt door de menselijke behoefte aan sterke sociale bindingen. Zoals benadrukt door
Baumeister en Leary (1995) zijn mensen sociale wezens met een sterk verlangen naar
positieve en langdurige interpersoonlijke relaties. De rol van sociale binding en
netwerken wordt in de literatuur ook genoemd als een belangrijke factor die het
omgaan met een negatieve of stressvolle gebeurtenis makkelijker maken (Christmann,
2012; Sageman, 2004; Wiktorowicz, 2004). Koehler (2014, p. 7) benadrukt dat ook
concerten, religieuze bijeenkomsten, demonstraties en studiegroepen belangrijk zijn
voor het onderhoud van de sociale identiteit (ARTIS, 2009). Ook de groep radicale
jongeren die in het bedrijfspand in Den Haag samenkwam, organiseerde geregeld
dergelijke activiteiten; zo kregen ze samen koranles, maar werd er ook gezamenlijk
gegeten, en picknickten en voetbalden de jongemannen samen met hun gezinnen in
het park (Sterkenburg, 2014, 25 januari).
Dit soort activiteiten zorgt ervoor dat een familiegevoel ontstaat, waarbij er
zich in een korte periode sterke onderlinge banden vormen tussen mensen die elkaar
oorspronkelijk misschien niet goed kenden. Zo blijkt dat Nederlandse jihadstrijders
uit verschillende steden uit Nederland komen. Echter, in Syrië voelen ze zich als één
groep. Dit blijkt ook uit het volgende citaat uit een interview van een journalist met
Nederlandse jihadstrijders in Syrië (Groen, 2013, 15 juni):

"De jongens waar de media over heeft gesproken uit Den Haag zitten bij ons en
voelen zich uitstekend, zij willen zeker niet terug en voelen zich hier thuis zoals een
vis in het water. Er zijn hier meerdere oudere broeders uit Nederland die goed voor
deze jongemannen zorgen, we zijn hier één grote familie."

Samengevat kunnen we stellen dat de toetreding tot een radicale groep een
belangrijke triggerfactor is in het radicaliseringsproces, aangezien radicalisering vaak
via dit soort groepen verloopt. Deze gebeurtenis kan plaatsvinden wanneer de groep
of de persoon in kwestie nog niet zo radicaal is, maar ook wanneer de personen in
kwestie al vergevorderd zijn in hun radicalisering. Daarbij moet wel gesteld worden
dat het toetreden tot een radicale groep geen noodzakelijke voorwaarde voor

55

radicalisering is: ook zonder een groep kan een individu zich in deze richting
ontwikkelen (zie de eerder genoemde lone wolves).

4.4

Het sluiten van een huwelijk

Het aangaan van een huwelijk wordt vaak genoemd als gebeurtenis die mogelijk de
doorslag

kan

geven

in

het

radicaliseringsproces.

Zeker

wanneer

de

huwelijkspartner(s) in kwestie al radicaal zijn, zou een dergelijke gebeurtenis op
dezelfde manier een katalysator kunnen zijn als de toetreding tot een groep. Dit bleek
zo te werken in het geval van de eerder besproken Malika E., die zich samen met haar
zeer streng gelovige man uiteindelijk aansloot bij Al-Qaida. En ook binnen het
huwelijk van Abida K. en Samir A. van de Hofstadgroep leek van een zelfde
dynamiek sprake te zijn (De Graaf, 2012). Ook Groen en Kranenberg beschrijven hoe
een huwelijk Oum Y. het radicale Hofstadnetwerk 'induwde' (2006). Ook een ander
voorbeeld in hun boek is illustratief. Het beschrijft hoe de radicalisering van Muriel
D., die later zou eindigen als zelfmoordterrorist in Irak, tijdens haar huwelijk begon (p.
122):

"Muriel D. (38) groeide op in een arbeiderswijk in Wallonië. Ze rookte, dronk en
gebruikte drugs, tot ze een relatie kreeg met een Turk. Die verhouding liep stuk,
waarna D. in het huwelijk trad met Hissam G., een radicale moslim van BelgischMarokkaanse ouders. Onder invloed van G. radicaliseerde D. in snel tempo. Ze ging
een hoofddoek dragen en later een niqaab, ze ging de koran lezen en nam Arabische
les. Bij bezoeken aan haar ouderlijk huis eiste het stel dat de mannen en de vrouwen
gescheiden zouden eten. Hissam verbood de vader van Muriel zelfs in zijn eigen huis
een biertje te drinken."

Hoewel het duidelijk is dat een huwelijk als katalysator kan dienen, kan het juist ook
zorgen voor een positieve ommekeer. Zo is een consistente bevinding in de
criminologieliteratuur dat het huwelijk een keerpunt is in een criminele carrière
(Sampson & Laub, 1993) en in het algemeen een vermindering van crimineel gedrag
inluidt bij zowel mannen als bij vrouwen (Bersani, Laub, & Nieuwbeerta, 2009; Burt,
Simons, & Gibbons, 2012; Zoutewelle-Terovan, Van der Geest, Liefbroer, &
Bijleveld, 2012) en leidt tot verminderde betrokkenheid bij criminele jeugdbendes
(gangs; Tripp, 2007). Zo laten Zoutewelle-Terovan et al. op basis van een
longitudinaal onderzoek over 21 jaar met 540 mannen en vrouwen zien dat het
56

huwelijk een triggerfactor was die crimineel gedrag tegenging. Daarbij werd
gevonden dat het krijgen van kinderen, en met name het eerste kind, beschermend
werkte. Ook Noors onderzoek van Monsbakken, Lyngstad, en Skardhamar (2013)
onder 101.480 vrouwen en 106.816 mannen in de periode tussen 1997 en 2001 laat
zien dat crimineel gedrag verminderde voor de geboorte van een kind bij zowel
mannen als bij vrouwen. In de periode na de geboorte vertonen vrouwen minder
crimineel gedrag dan voor de geboorte, maar bij mannen blijft het crimineel gedrag
constant.
Wat bij het huwelijk als mogelijke triggerfactor ongetwijfeld een belangrijke
rol speelt is of de partner ook een radicaal of een crimineel is. Indien dit het geval is
dan zal dat het radicaliseringsproces waarschijnlijk eerder versnellen dan vertragen.
Toch kan ook een huwelijk 'onder radicalen' een dempend effect hebben. Dat
suggereert een fragment waarin een bekende van radicaal Victor D. over een
onderling gesprek vertelt (Sterkenburg, 2014, 25 januari):
"Baaij bevestigt dat Victor D. die zomer al met jihadplannen rondliep: 'Toen we eens
een gesprek hadden over het huwelijk, zei hij dat hij niet wilde trouwen omdat hij op
jihad wilde. Het is toch moeilijker om jihadstrijder te worden wanneer je een gezin
achterlaat.'"

Samenvattend is het lastig te zeggen of het huwelijk een triggerfactor is in het
radicaliseringsproces, en wat voor type triggerfactor dit dan zal zijn: de verschillende
voorbeelden en onderzoeken bieden uiteenlopende bevindingen. Aan de ene kant laat
criminologisch onderzoek zien dat het huwelijk over het algemeen fungeert als
keerpunt en mensen aanzet uit de criminaliteit te stappen. Tegelijkertijd is het ook
aannemelijk dat een huwelijk - afhankelijk van de huwelijkspartner - op eenzelfde
manier als de toetreding tot een radicale groep als een katalysator in het
radicaliseringsproces kan fungeren, zowel in de eerdere als de latere fasen van dat
proces.

4.5

Het volgen van een training

Een triggerfactor in het daadwerkelijk overgaan tot (verdere) toetreding tot een groep
en het ondernemen van actie, is het volgen van training (Wiktorowicz, 2004). Er is
weinig informatie over hoeveel radicalen en uiteindelijke terroristen een training

57

hebben gevolgd, maar zoals Bovenkerk en Roex stellen geldt voorbereiding in een
speciaal trainingskamp wel als “een verplicht onderdeel van de carrière van de
jihadist” (2011, p. 134). Zij laten dan ook zien dat er sinds het begin van deze eeuw
enkele tientallen Nederlandse radicalen naar landen als Pakistan en Tsjetsjenië zijn
afgereisd om een trainingskamp te bezoeken, waaronder leden van de Hofstadgroep
als Samir A. en Jason W. Meer recent vertelden Nederlandse jihadisten in Syrië over
hun training die ze van te voren volgden in een interview met een journalist (Groen,
2013, 15 juni). Trainingskampen kunnen zich echter ook dichterbij bevinden: zo rolde
de nationale recherche in 2004 een trainingskamp van de PKK op in het NoordBrabantse Liempde. In 2015 werd er op de dag van de antiterreuractie in Verviers
melding gemaakt van een trainingskamp in diezelfde regio, dat zou zijn opgezet door
een lid van jihadistische netwerk in Den Haag om "kandidaat-jihadi's warm te maken
om in Syrië te gaan vechten" (Het Nieuwsblad, 2015).
Op welke manier kan een trainingskamp als een trigger werken voor (verdere)
radicalisering? Om daar een antwoord op te geven is het van belang te weten waaruit
de training in kwestie bestaat. Bovenkerk en Roex (2011) stellen bijvoorbeeld dat het
lijkt alsof technisch en fysiek onderricht en oefening de hoogste prioriteit hebben,
maar dat de ideologische of politieke vorming niet minder belangrijk is. Ook
onderzoek van de Nederlandse politie geeft een inkijk in de verschillende elementen
van een training (Poot et al., 2009, p. 104):

"Zo krijgen jongeren en jongvolwassenen in één specifiek cluster de gelegenheid om,
parallel aan radicaal-ideologische lessen en bijeenkomsten, testamenten en
jihadistische intentieverklaringen op geluidsbandjes in te spreken. Zij doen dit onder
begeleiding van geestelijken of leraren. Doordat hun voornemens hierna vastliggen,
kunnen zij in een later stadium minder makkelijk terugkrabbelen. Hiernaast neemt
een fysiek onderlegde jihadveteraan een aantal keer jongeren mee naar sportkampen.
Tijdens deze evenementen organiseert hij, naast trainingsgerichte activiteiten als
kanoën en boomstamwerpen, ook gezamenlijke gebedssessies die duidelijk in het
teken staan van de gewelddadige jihad."

Uit het bovenstaande fragment blijkt dat trainingskampen als triggerfactor kunnen
fungeren

omdat

ze

andere

triggerfactoren

versterken.

Het

opnemen

van

intentieverklaringen zorgt er voor dat men (verder) toetreedt tot de groep; men kan in
58

feite niet meer terug. Overigens wordt die toetreding niet alleen afgedwongen, maar
vindt groepsvorming ook plaats door het ontstaan van een familiegevoel. Bovenkerk
en Roex citeren bijvoorbeeld uit een Youtube-filmpje waarin een groep radicalen uit
Duitsland vertellen over hun ervaringen in een trainingskamp (2011, 146):

"Het is een machtige, onbeschrijfelijk mooie en liefdevolle broederschap die je deelt
met mujahideen, broeders van de meest uiteenlopende landen… Rusland, Marokko,
Tunesië, China, Turkije, Europa, Oezbekistan, Tadzjikistan en Iran. Allah bracht hen
allen samen."

Tegelijkertijd met het verstevigen van de banden met andere radicalen zorgt een
trainingskamp er ook voor dat sociale verbanden worden verbroken. In Afghaanse
kampen van Al-Qaida wordt men bijvoorbeeld gedwongen om alle banden met thuis
rigoureus af te snijden om in plaats daarvan opgenomen te worden in de nieuwe
familie (p. 145). Tenslotte versterkt het trainingskamp naast het bestendigen van
radicale banden en het verbreken van andere bindingen ook de triggerfactor van de
confrontatie met propaganda. Op deze doorslaggevende gebeurtenis gaan we in de
volgende paragraaf in.
Een laatste manier waarop het trainingskamp tenslotte als katalysator kan
dienen is doordat het de bereidheid tot gewelddadige handelingen vergroot. Dat is per
slot van rekening het officiële doel van dergelijke trainingen. Dit blijkt ook wel uit het
volgende citaat over de guerrillatraining die de eerdergenoemde Japanse terrorist
Okamoto. ontving (Steinhoff, 1976, p. 835-836):

"Okamoto. was onder de indruk zowel van de training als van de serieuze toewijding
aan de revolutie die iedereen tentoonspreidde. Hij schepte op tegen mij dat hij na die
training de Japanse verdedigingsstrijdkrachten "aankon" [...] Okamoto., die als
vijftienjarige bij deze strijdkrachten wilde gaan, voelde zich superieur want zijn
toewijding was op vrijwillige basis en hij gelooft dat zijn training beter was [...] Het
was niet tot de zevende en laatste week van de daadwerkelijke militaire training dat
Okamoto. werd ingelicht over het Tel Aviv aanvalsplan. Hem werd medegedeeld dat
hij zou deelnemen en hij stemde toe."

Twee aspecten die een rol spelen bij de sterke verbroedering in trainingskampen zijn
sociale isolatie (de trainingskampen liggen vaak op afgelegen plaatsen) en fysieke
59

ontberingen. Zo benadrukt Van Gennep (1909/1961) dat in initiatierituelen tijdens de
eerste fase van afzondering mensen apart worden gezet van hun vorige sociale groep
om "herboren" te worden in een nieuwe omgeving met een nieuwe identiteit en
sociale status. Het samen ondergaan van fysieke ontberingen in de trainingskampen
leidt tot meer verbroedering (tenzij individuen negatieve emoties ervaren zoals
vernedering, zie Mann, Feddes, Doosje, & Fischer, 2015).
Tenslotte: hoewel alles erop wijst dat trainingskampen vooral het
radicaliseringsproces versnellen, kunnen ze ook een ommekeer betekenen. Men heeft
doorgaans grote verwachtingen en romantische beelden bij dit soort kampen, maar de
werkelijkheid valt vaak tegen: de reis naar het kamp is zeer moeilijk, men moet
onverwacht betalen voor deelname, of het gedrag van de instructeurs voldoet niet aan
het idealistische beeld dat men heeft (Bovenkerk & Roex, 2011; Jacobson, 2010). Dat
blijkt ook uit het verhaal van Lidwina J., die in 1976 vertrok naar een trainingskamp
in Jemen van het Popular Front for the Liberation of Palestine (PFLP). De Graaf
beschrijft hoe Lidwina "meteen werd gegrepen door de woestijnromantiek", maar
haar reisgezel N. had een andere ervaring: "Alleen als je goed gemotiveerd bent kun
je zoiets volhouden, anders ga je eronderdoor. […] Zoals Lenin ooit eens zei,
revolutie is geen theekransje. Volgens mij is deze training nog zwaarder dan een
commandotraining van het Nederlandse leger” (2012, p. 104).
Samenvattend is er wellicht weinig specifiek onderzoek gedaan naar de
deelname aan trainingskampen als mogelijke triggerfactor, maar mogen we er gezien
de versterkende werking op andere triggerfactoren van uitgaan dat deze
gebeurtenissen vooral als katalysator een rol spelen in het radicaliseringsproces.
Daarbij is kenmerkend aan trainingskampen dat zij tot doel hebben de bereidheid tot
gewelddadige acties van reeds radicale individuen te bevorderen, en daarom ook in
latere fasen van de radicalisering een doorslaggevende rol spelen. Ook is het van
belang op te merken dat trainingskampen juist als keerpunt kunnen functioneren,
omdat gedesillusioneerde radicalen hierdoor soms besluiten uit de groep te stappen.

4.6

Confrontatie met propaganda

Aangezien de ontwikkeling van een (radicale) ideologie een wezenlijk onderdeel
vormt van het radicaliseringsproces ligt het voor de hand dat de confrontatie met
propaganda een belangrijke triggerfactor in dit proces is. Dit is bij uitstek een
gebeurtenis op meso-niveau, omdat deze zich voornamelijk manifesteert binnen een
60

radicale groep - of dat nu een virtuele transnationale groep is of een 'fysieke', lokale
(vrienden)groep. Tegelijkertijd kan de confrontatie met propaganda ook in complete
isolatie plaatsvinden en hoeft de geradicaliseerde in kwestie niet eens fysiek in
contact te hebben gestaan met een charismatische radicale figuur of met een groep
van gelijkgestemde vrienden. Dit was bijvoorbeeld het geval in de VS, waar
onderzoek naar 62 jihadisten uitwees dat al deze individuen enkel via het internet in
contact waren gekomen met propaganda (Bergen, 2015).
Op welke manier werkt de confrontatie met propaganda nu concreet als
trigger? Dat kan geïllustreerd worden aan de hand van de persoon Sajid, die aan de
BBC vertelt hoe hij via open en gesloten sociale netwerken blootgesteld werd aan een
constante stroom van propaganda (Campbell, 2015, 30 juli). Het liet hem niet
onberoerd, en hij besefte op een gegeven moment tot zijn schrik dat hij sympathie
begon te krijgen voor ISIS:
"Ik begon de filmpjes te kijken en ik werd hardvochtig. […] Nadat ik over misdaden
van Sjiieten had gelezen zag ik een video van een executie van een Iraakse soldaat en
ik herinner me dat ik dacht: 'Goed'."

Hoe kunnen we verklaren dat propaganda als een trigger in het radicaliseringsproces
kan werken? Een belangrijke reden is dat dergelijke berichtgeving vaak negatieve
emoties opwekt (Mann et al., 2015). Dat gebeurt meestal door te refereren aan
gebeurtenissen die te maken hebben met conflicten tussen groepen: uit onderzoek
blijkt dat emoties een cruciale rol spelen bij groepsconflict (zie Feddes et al., 2012).
Dergelijke emoties vormen op hun beurt een belangrijke voedingsbodem voor
radicalisering (Tausch et al., 2011). In deze context worden bijvoorbeeld woede en
schaamte genoemd (Kruglanski et al., 2014), maar ook vernedering (Lickel, 2012) en
minachting (Tausch et al., 2011). De invloed van dit soort propaganda wordt alleen
maar groter nu dit soort boodschappen van steeds hogere kwaliteit zijn. Dat blijkt ook
uit onderzoek van Rieger en collega's (2013). Professioneel gemaakte films, die
gepersonaliseerd zijn en daarmee de ontvanger direct aanspreken, hebben volgens
deze onderzoekers meer effect.
Propaganda beïnvloedt mensen niet alleen op emotioneel (het voelen) maar
ook op cognitief niveau (het denken). In deze context spreken Kruglanski en Webster
(1996) van de behoefte aan cognitieve afsluiting ('the need for cognitive closure'), de
61

daarmee verbonden afkeer van ambiguïteit en ambivalentie en de voorkeur voor een
heldere boodschap zonder al teveel grijstinten. Boodschappen die mensen herinneren
aan een terroristische aanslag of een andere traumatische gebeurtenis zorgen ervoor
dat deze behoefte aan zwart-wit denken toeneemt. Hierdoor reageren mensen
negatiever op hen die niet tot hun groep behoren (Orehek et al., 2010). Volgens
Kruglanski en collega’s (2014) kan dit ook leiden tot conformiteit aan de groep en een
grotere geneigdheid om de (mogelijk radicale) doelen en middelen te onderschrijven.
Propaganda kan aan verschillende behoeften van de (potentiële) radicaal
voldoen. Zo blijkt uit het eerdere citaat van Sajid dat de propaganda hem vooral
aansprak

op

zijn

rechtvaardigheidsgevoel.

Maar

ook

de

zogenaamde

zingevingszoekers (zie Hoofdstuk 6) worden aangesproken door dit soort
boodschappen. Volgens Kruglanski en collega’s (2014) probeert men met deze
propaganda een verlies van betekenis voelbaar te maken bij de kijker, en terrorisme of
andere vormen van geweld aan te dragen als weg naar het herstel van betekenis. Een
andere route om mensen via propaganda over te halen radicale handelingen te
verrichten is door hen aan te spreken op hun zucht naar avontuur en status. Dit lijkt
het geval te zijn geweest bij Ebrahim B., een opgepakte Duitse terugkeerder uit Syrië.
Ebrahim vertelt dat hij was verleid om zich bij ISIS te sluiten door beloftes van dure
auto’s en vrouwen. "Om eerlijk te zijn", zo vertelt hij, "wie zou er niet vier vrouwen
willen hebben? Als ik gevraagd zou zijn om me bij een Jamaicaanse rockband of de
Hell’s Angels in Amerika aan te sluiten zou ik met hen meegegaan zijn" (Paterson,
2015, 2 augustus).
Hoewel het niet altijd duidelijk is hoe serieus we dit soort getuigenissen
moeten nemen, is het wel aannemelijk dat dit soort 'romantische' motieven een rol
spelen bij (potentiële) Syriëgangers. Zo hebben deskundigen gewezen op de opkomst
van een nieuwe jihadistische jeugdcultuur, waar romantische beelden van de strijd en
stoere beelden van mujahideen westerse jongeren moeten overtuigen zich aan te
sluiten bij de jihad (Bovenkerk & Roex 2011; Groen, 2013, 26 november).
Verschillende wetenschappers wijzen dan ook op het belang van de zucht naar
avontuur en romantiek als drijfveer voor radicalisering. Zo blijkt uit onderzoek van
Hedgehammer (2010) dat Saoedische jihadisten in Afghanistan vooral aangetrokken
worden door masculiniteit, ridderlijkheid en wapentraining. Bartlett en Miller (2012)
laten zien hoe avontuur en "being cool" - het oefenen met wapens, bijvoorbeeld - een
belangrijke rol speelt voor Westerse jongeren om aan een trainingskamp deel te
62

nemen. Sterker nog, het deelnemen aan een dergelijke heroïsche, riskante en
spannende strijd tegen Westerse staten kan volgens laatstgenoemde auteurs niet los
gezien worden van de anti-overheids-traditie waar veel jongerenculturen deel van
uitmaken. De onderzoekers suggereren daarbij dat de gevoeligheid voor dergelijke
romantiek misschien wel de doorslaggevende factor kan zijn voor de stap van (nietgewelddadige) radicalisering naar extremisme.
Voor de stap naar geweld is echter meer nodig. Uit het bovengenoemde
onderzoek van Bartlett en Miller - die motieven van (niet gewelddadige) radicalen en
(gewelddadige) extremisten met elkaar vergeleken - blijkt namelijk dat ook het
(groepsgewijs) bekijken van gewelddadige films dat laatste zetje kan geven. Het
eerder gegeven citaat van Sajid liet al zien hoe het bekijken van geweld hem
hardvochtig maakte. Groen en Kranenberg (2006) citeren daarbij hoe het bekijken van
onthoofdingsfilmpjes enkele vrouwelijke leden van het Hofstadnetwerk minder
gevoelig maakten voor geweld (p. 79):

"Naima: "Een keer zagen we plotseling een onthoofding van een Rus door
Tsjetsjeense broeders. Je hoorde hem stikken in zijn bloed. Je hart wordt daar koud
van, alsof je geen gevoel meer hebt." Fatima: "Bij de eerste kreeg ik kippenvel. Maar
je went eraan.""

Groen en Kranenberg vonden deze videofragmenten op een cd die Mohammed B. had
samengesteld, edie na zijn arrestatie nog in het Hofstadnetwerk circuleerde. Door het
immuniserende effect van het herhaaldelijk bekijken van dit soort buitensporig
geweld wordt de stap om zelf dit geweld te gebruiken kleiner - een fenomeen waar
psychologen al vaker op wijzen (zie ook de eerdere paragraaf over het effect van het
saillant maken van de dood als trigger op micro-niveau in Hoofdstuk 3), en wat bij
Mohammed B. een rol zal hebben gespeeld in zijn ontwikkeling richting extremisme.
Samenvattend ligt het voor de hand dat de confrontatie met propaganda een
triggerfactor is die kan leiden tot (verdergaande) radicalisering. Dit blijkt uit
verschillende voorbeelden en kan onderbouwd worden met wetenschappelijk
onderzoek. Het is een triggerfactor die bij uitstek op het groepsniveau speelt, en in
alle fasen van radicalisering een rol kan spelen. Propaganda kan individuen
ontvankelijk maken voor radicale ideologieën wanneer zij zoekend zijn, het kan een
verdere ontwikkeling van een al omarmde ideologie stimuleren, en het kan het laatste
63

zetje geven richting geweld. Dat doet zij door mensen op verschillende (mogelijke)
drijfveren aan te spreken; een zoektocht naar identiteit, rechtvaardigheid, zingeving of
avontuur. Tenslotte speelt propaganda vanzelfsprekend een belangrijke rol bij de
interpretatie van gebeurtenissen op landelijk niveau of op het wereldtoneel.

4.7

Samenvatting bevindingen triggerfactoren op meso-niveau

Hoewel veel onderzoek naar triggerfactoren zich richt op het micro-niveau, spelen
groepsprocessen zonder twijfel een essentiële rol in het radicaliseringsproces. Uit
onze analyse komen verschillende belangrijke triggerfactoren op meso-niveau naar
voren: het verbreken van sociale bindingen, het ontmoeten van een (radicaal) persoon,
het toetreden tot een radicale groep, het sluiten van een huwelijk, deelname aan een
trainingskamp en de confrontatie met propaganda.
Waar doorslaggevende gebeurtenissen op microniveau vaker aan het begin
van het radicaliseringsproces spelen, ligt het zwaartepunt van triggerfactoren op het
meso-niveau meer bij de latere fasen. Uiteraard zijn de confrontatie met propaganda
of het verbreken van sociale banden gebeurtenissen die een individu tot een zoektocht
naar zingeving aan kunnen zetten, maar zoals we zagen zijn deze triggerfactoren
onlosmakelijk verbonden met groepsvorming en (verdere) ideologische ontwikkeling.
Deze en andere meso-triggerfactoren, zoals het ontmoeten van een radicaal persoon of
het toetreden van een radicale groep, zijn daarom te plaatsen in de fasen van
verkenning en lidmaatschap zoals deze zijn uiteengezet in Hoofdstuk 2. In sommige
gevallen kunnen gebeurtenissen als de deelname aan een trainingskamp of de
confrontatie met (bepaalde) propaganda het laatste zetje zijn richting geweld. We
hebben echter ook gezien dat het sluiten van een huwelijk of het deelnemen aan een
trainingskamp keerpunten kunnen zijn waardoor mensen afzien van (verdere)
radicalisering.
Omdat kwantitatief sterk onderzoek naar dergelijke groepsprocessen in de
context van radicalisering over het algemeen ontbreekt, zijn veel van de
triggerfactoren in dit hoofdstuk geïllustreerd aan de hand van kwalitatieve studies en
casussen uit journalistieke publicaties. In sommige gevallen konden ook resultaten uit
criminologisch onderzoek verder inzicht bieden. Daarbij zijn deze triggerfactoren ook
indirect of theoretisch goed te onderbouwen. Zo mag duidelijk zijn dat radicale
groepen, radicale personen en propaganda triggerfactoren kunnen zijn omdat ze het
aanbod vormen dat aansluit op de behoefte van het radicaliserende individu.
64

Hoofdstuk 5. Triggerfactoren op macro-niveau
"[...] als ik een ronselaar was [...] dan zou mijn baan wel erg makkelijk zijn wanneer een
Amerikaanse drone een dorp in Afghanistan bombardeert en 70, 80 onschuldige mensen op
een huwelijk om het leven brengt..."
Uitspraak van een voormalig extremist in Groot-Brittannië.
(Lakhani, 2013, p. 199)

Niet alleen gebeurtenissen op micro- en meso-niveau, maar ook op gebeurtenissen op
macro-niveau lijken als triggerfactor te kunnen fungeren. Zo verwijzen radicalen en
extremisten zelf vaak naar gebeurtenissen op het wereldtoneel die hen motiveren, en
maken veiligheidsdiensten regelmatig melding van het feit dat internationale
gebeurtenissen, bijvoorbeeld in Syrië en Irak, als trigger kunnen fungeren. Zo stelt de
NCTV dat "de rol van actualiteiten als 'trigger' niet mag worden onderschat" (2015),
en constateert het Britse Joint Terrorism Analysis Centre dat "gebeurtenissen in Irak
nog steeds dienen "als motivatie voor een reeks van aan terrorisme gerelateerde
activiteiten in Groot-Brittannië" (Sciolino & Van Natta, 2015, 19 juli). Er is echter
niet veel wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de invloed van gebeurtenissen op
(inter)nationaal niveau op het radicaliseringsproces. In dit hoofdstuk onderscheiden
we oproepen tot actie, waargenomen aanvallen op de eigen groep, en overheidsbeleid
gericht op de eigen groep en radicalisering.

5.1

Oproepen tot actie en (het gebrek aan) handelingsperspectief

Een gebeurtenis die direct impact kan hebben op iemands radicaliseringsproces is een
oproep tot actie. Dit kan bijvoorbeeld aan de orde zijn in de laatste fase van iemands
radicaliseringsproces, waarbij een globale oproep tot gevolg kan hebben dat iemand
de laatste actiefase ingaat. Een recent voorbeeld van een dergelijke triggerfactor is het
uitroepen van het kalifaat op 29 juni 2014, die tegelijkertijd ook een oproep inhield
voor alle moslims om naar dit kalifaat te gaan. Het blad 'Dabiq', dat wordt uitgegeven
door IS, moedigde mensen aan "om te komen, te rekruteren, en om zich bij het leger
in Irak en Syrië te voegen om te vechten" (Mullen & Todd, 2014, 17 september). Een
ander recent voorbeeld is de oproep van de woordvoerder van de Islamitische Staat,
Abu Mohammed al-Adnani, aan moslims wereldwijd die gevolgd werd door een
serie aanslagen in Tunesië, Koeweit en Frankrijk op 26 juni 2015 (Hubbard, 2015, 26
juni):
65

"Moslims, voeg je bij ons en spoed je naar de jihad [...] O mujahedeen overal, spoed
je en maak Ramadan een maand van rampen voor de ongelovigen."

Waarom functioneren dit soort oproepen als triggerfactor? Een eerste verklaring kan
zijn dat mensen zich bij een succesvolle groep willen voegen (zie ook de eerdere
discussie op basis van de sociale identiteit theorie (Tajfel & Turner, 1979, 1986)). Zo
was het uitroepen van het kalifaat door IS van groot belang omdat het als symbool
van het succes van IS kon worden gezien.
Onderzoek door Van Zomeren en collega's (Van Zomeren, Spears, Fischer &
Leach, 2004; Van Zomeren, Postmes, & Spears, 2008) helpt dit fenomeen beter te
begrijpen. Deze onderzoekers laten zien dat collectieve actie (het ondernemen van
actie om de positie van de eigen groep te verbeteren) voorspeld kan worden uit drie
factoren: (1) de mate waarin mensen hun eigen groep als onrechtmatig behandeld zien
worden (onrecht), (2) de mate waarin mensen zich verbonden voelen met deze sociale
groep (identiteit) en (3) de mate waarin mensen denken dat hun bijdrage aan
collectieve actie de kans vergroot dat relevante doelen bereikt kunnen worden
(handelingsperspectief).
Hierbij maken we een onderscheid tussen normatieve (legale) actie, nonnormatieve (illegale) actie, en non-normatieve extremistische actie (terrorisme, zie
ook Tausch et al., 2009). Op basis van een studie naar steun voor deze verschillende
vormen van actie om de positie van de eigen groep te verbeteren, vonden Tausch en
collega's dat zowel katholieken als protestanten in Noord-Ierland in grotere mate nonnormatieve actie ondersteunden wanneer zij een gebrek aan handelingsperspectief
waarnamen. Daarbij bleken bepaalde emoties een belangrijke rol te spelen bij het
verklaren of mensen hierbij gematigde non-normatieve actie ondersteunden of
extremistische acties. In het eerste geval speelde boosheid een belangrijke rol. In het
tweede geval minachting (Tausch et al., 2009: zie ook Feddes et al., 2012).
De eerder genoemde voorbeelden met oproepen tot extremistische actie
werkten mogelijkerwijs als effectieve triggerfactor omdat deze oproep ook een uitweg
bood waar men deze niet meer meende te hebben. Waargenomen gebrek aan
handelingsperspectief wordt in de literatuur over islamitische bewegingen daarom ook
vaker genoemd als triggerfactor op macro-niveau (Moghaddam, 2005; Richardson,
2012; Tausch et al. 2011; Wiktorowicz, 2004). Dat dit een belangrijke voorwaarde of
root factor is die ten grondslag ligt aan het effect van oproepen als triggerfactoren,
66

komt naar voren uit onderzoek van Tausch en collega's (2011). In twee
vragenlijststudies onder 332 moslims in India en 466 Britse moslims, vonden deze
onderzoekers dat een lage mate van handelingsperspectief leidde tot meer steun voor
het gebruik van geweld en terrorisme tegen burgers in westerse landen en tegen
militaire troepen in islamitische landen. Dat wil zeggen, als deelnemers waarnamen
dat de eigen groep niet in staat was om een onrechtmatige behandeling van de eigen
groep tegen te gaan, ondersteunden ze meer het gebruik van geweld of terrorisme om
onrecht tegen te gaan. Hierop kunnen extremistische groepen vervolgens makkelijk
inspelen. Ook Moghaddam (2005) benadrukt dat als deelnemers zich machteloos
voelen ten opzichte van de macht van een staat, de waarschijnlijkheid groter is dat ze
zich tot geweld en terroristische actie zullen wenden.
De voorgaande voorbeelden betroffen (een gebrek aan) handelingsperspectief
op het collectieve (groep) niveau. Als mensen een gebrek aan handelingsperspectief
op individueel niveau ervaren, lijken oproepen van extremistische groepen om zich
bij hen te voegen ook effectief. Zo concludeert Wiktorowicz (2004) op basis van zijn
eerdergenoemde interviewstudie met extremistische moslims dat voornamelijk
universitaire studenten met een Zuid-Aziatische achtergrond, die geloofden dat het
Britse systeem het hun niet mogelijk maakte om hun potentieel te realiseren,
vatbaarder waren voor oproepen van extremistische groepen. In dit kader is de studie
van Richardson (2012) relevant, over radicalisering bij 41 Amerikanen die naar
Somalië reisden om deel te nemen aan de gewelddadige strijd. Alle individuen hadden
een cognitieve opening ervaren, en een gebrek aan mogelijkheden om hun potentieel
te realiseren lag bij "vrijwel alle individuen" hieraan ten grondslag (p. 44), wat hen
ook vatbaarder maakte voor oproepen.
Samenvattend kunnen we stellen dat oproepen tot actie een triggerfactor
kunnen zijn, zeker in de latere fasen van het radicaliseringsproces. Zulke oproepen
lijken vooral effectief te zijn wanneer iemand verder is gevorderd in zijn of haar
radicaliseringsproces, en er dus sprake is van een toenemende bereidheid een
dergelijke actie te ondernemen. Daarnaast kan het oproepen tot actie meer in het
algemeen een (handelings)perspectief bieden waar men daar vaak een gebrek aan
ervaart op collectief of individueel niveau. Empirische ondersteuning ontbreekt echter.
In welke mate deze oproepen effect sorteren is moeilijk wetenschappelijk te
onderbouwen, en zal per geval en context verschillen.

67

5.2

Waargenomen aanvallen op 'de eigen groep': militaire acties,

arrestaties, cartoons
Gebeurtenissen die ook vaak als triggerfactor worden gezien zijn waargenomen
'aanvallen' tegen de eigen groep. Met betrekking tot radicalisering onder moslims
speelt hierbij een rol dat alle moslims deel uitmaken van de wereldwijde
moslimgemeenschap, de oemma (zie ook Geelhoed, 2011, p. 228; Lakhani, p. 127128). Of, zoals een islamitische leider uit Groot-Brittannië het verwoordt (Lakhani,
2013, p. 127):

"...er bestaat iets dat is geleerd aan moslims dat je nooit uit de psyche van
moslims kunt krijgen. Dat is dat een moslim de wereld ziet als een wereldwijde
oemma, de allesomvattende broederschap."

Militaire acties waar moslims het slachtoffer van zijn worden daarom uitgelegd als
een aanval op de moslimgemeenschap in het algemeen. Precht (2007) noemt het idee
van de constante bedreiging van de islam als een belangrijk kenmerk van islamitisch
extremisme. In dit kader wordt benadrukt dat iedere "goede" moslim moet vechten
tegen deze bedreigende krachten (p. 52). Negatieve gebeurtenissen, zoals aanvallen
van de VS op islamitisch grondgebied, worden door een extremistische groep zo
uitgelegd dat het in lijn is met de ideologie van de groep (Wiktorowitz 2004).
Op deze manier wordt het collectief geleden ‘onrecht’ een belangrijk referentiekader
voor radicalen en extremisten (Horgan, 2008; Silke, 2008). Dit soort 'injustice frames',
zo stelt De Graaf (2014), blijkt uit allerlei theorieën over sociale bewegingen en
groepsdynamieken "het bindt een groep samen, versterkt gevoelens van 'othering',
wij-zij

denken

en

legitimeert

en

escaleert

een

steeds

verdergaand

radicaliseringsproces" (zie ook De Graaf, 2010 en 2011). Extremisten zien hun
betrokkenheid bij gewelddadige handelingen daarom altijd als reactie op een
provocatie, of als verdediging van de groep (in dit geval 'de moslimgemeenschap’)
tegen haar vijanden (Taylor & Quayle, 2004). Het is een uiting van een ideologie
waarin slachtofferschap en theorieën over samenzweringen tegen de islam centraal
staan (Horgan, 2008).
Ook Nederlandse jihadisten zijn actief in het verspreiden van dergelijke ideeën
(NCTV, 2014). Zo leggen ze niet alleen de nadruk op de gevaren van afvalligheid en
68

'onislamitische' gewoonten, maar "trachten ze zich soms pragmatischer op te stellen
door zich actuele thema's, die onder bredere moslimgemeenschappen leven, toe te
eigenen of te framen in termen van het onrecht tegen of slachtofferschap van moslims.
[…] Jihadisten spiegelen hun publiek voor dat westerse landen en instituties niets
liever zouden willen dan moslims van hun religieuze identiteit beroven" (p. 19). Ook
Groen en Kranenberg herkennen dit "alom gekoesterde slachtoffergevoel" waarbij de
door hen geïnterviewde vrouwen stellen dat ze "worden uitgekotst" en "er wereldwijd
een hetze wordt gevoerd tegen de islam" (2006, p. 283). Of, zoals een Nederlandse
jihadist in Syrië het uitdrukt: "Als er iemand is die deze jongens heeft geronseld dan
is het wel het westen met haar barbaarse oorlogen in de moslim landen" (Groen, 2013,
15 juni, p. 14). Deze jihadisten kunnen zich op deze manier opwerpen als de
'verdedigers' van de bedreigde oemma.
Dat militaire acties - bekeken door deze bril - een triggerfactor kunnen zijn
voor radicalisering onderschrijven verschillende wetenschappers. Richardson (2012)
noemt de inval door Ethiopië in Somalië een belangrijke triggerfactor die ertoe leidde
dat 41 Amerikanen naar deze landen reisden om deel te nemen aan de gewelddadige
strijd. Ook Bakker (2008) noemt militaire interventies door de VS in de islamitische
wereld schokkende gebeurtenissen die bij (radicale) moslims als katalysator heeft
kunnen werken in het radicaliseringsproces. De huidige ontwikkelingen lijken hier
inderdaad op te wijzen, al is een directe link tussen de Amerikaanse interventie en
radicalisering van westerse moslims moeilijk aan te tonen (Vidino, 2011). Tenslotte
merkt Van San (2015) op basis van een studie via Facebook op dat militaire
conflicten en interventies (zoals gewelddadige interacties tussen Israël en Palestina)
als vernederend worden ervaren, en expliciet gezien worden als uiting van een oorlog
tegen de islam. Deze gevoelens van vernedering kunnen een belangrijke katalysator
zijn voor het radicaliseringsproces van islamitische jongeren.
Maar ook een gebrek aan interventies kan als triggerfactor dienen. Zo noemt
Lakhani (2013) de genocide bij Srebrenica in Bosnië in de jaren '90 als voorbeeld.
Deelnemers in zijn interviewstudie voelden dat vele onschuldige levens gespaard
hadden kunnen worden als het westen tijdig had ingegrepen. Voor de Nederlandse
Syriëgangers was het niet handelen van het westen tegen de genocide in Syrië door
Assad een belangrijke trigger om zich bij de gewelddadige strijd te voegen (Groen,
2013, 15 juni):

69

"Want het westen maakt zich niet zorgen over de tientallen duizenden onschuldige
Syrische slachtoffers, echter maakt zich wel zorgen over de politieke invloed van de
Islamitische strijdgroepen in Syrië. Terwijl het deze strijdgroepen zijn die op zijn
gestaan voor de Syrische bevolking toen de rest van de wereld het af liet weten. […]
Het bloed van de Moslims heeft geen enkele waarde in hun ogen. Het feit dat de
internationale gemeenschap aan de zijlijn staat toe te kijken en de genocide tegen het
Syrische volk maar laat gebeuren is niet eens het probleem, de Moslims kunnen hun
eigen boontjes wel doppen, zoals we in Syrië hebben bewezen ondanks de gebrekkige
middelen die we hebben."

Een andere gebeurtenis die ook wel als teken van de strijd tegen 'de islam' is gezien is
het schandaal van de Abu Ghraib gevangenis in Bagdad (Veldhuis & Staun, 2009)
Schokkende foto's van vernederingen en mishandeling van islamitische gevangenen
door het Amerikaanse gevangenispersoneel leidden tot internationale oproer bij zowel
moslims als niet-moslims (p. 36). Deze gebeurtenissen voedden eerdergenoemde
negatieve emoties (vernedering, minachting, frustratie en boosheid) die een
belangrijke rol spelen bij radicalisering (Feddes et al., 2012).
Ook de arrestatie van een lid van de eigen groep kan als een dergelijke 'aanval'
worden gezien, en daarmee werken als triggerfactor in het radicaliseringsproces. Zo
noemen Weggemans en De Graaf (2015) als voorbeelden uit de historie de detentie
van de RAF-leden Andreas B., Gurdun E., Ulrike M. en Jan-Carl R. die in de jaren '70
als symbool werden gesteld voor het falende West-Duitse rechtssysteem. Volgens
deze onderzoekers vormt deze gebeurtenis een bevestiging - voor zowel de radicale
gedetineerde als zijn achterban - van de juistheid van het vijandige wereldbeeld. Dit
kan vervolgens leiden tot een verdergaande radicalisering van de groep. Een ander
voorbeeld zijn de Ierse terroristen die in de jaren '80 stierven tijdens een
hongerprotest voor politieke status in het gevangenissysteem van Groot-Brittannië en
daarmee een belangrijk symbool werden voor de strijd van de IRA (Silke, 2006).
Naast deze meer fysieke aanvallen wordt soms ook islamkritiek als directe
aanval op alle moslims ervaren. Een bekend recent voorbeeld van een dergelijke
gebeurtenis op macro-niveau is de publicatie van cartoons over de profeet
Mohammed. Zo noemt Modood (in: Modood et al., 2006) de cartoons die op 17
september 2005 geplaatst zijn in de Deense krant Politiken als mogelijke triggers voor
radicalisering. De prenten leidden volgens hem tot negatieve gevoelens van

70

vernedering en frustratie onder moslims, met heftige gevolgen: zo waren er rellen in
een buitenwijk van de Deense stad Aarhus door islamitische jongeren die daarbij
verwezen naar de cartoons, en een aanval van gewapende mannen in Gaza op 30
januari 2005 op een bureau van de Europese Unie. De leider van Hamas eiste dat
Denemarken de tekenaars en de krant zou straffen (zie Modood et al., 2006, p. 8-13,
voor een overzicht van gevolgen wereldwijd). De aanslag op 7 januari 2015 op het
nieuwsbureau van het satirische blad Charlie Hebdo, waarbij in totaal 12 mensen door
de aanvallers werden gedood en 11 mensen gewond raakten, is een recent voorbeeld
van hoe de publicatie van cartoons kan leiden tot extremistisch geweld. Hoewel de
daders van dergelijke aanslagen verwijzen naar de cartoons, is dat op zichzelf niet
genoeg om te bewijzen dat zij daadwerkelijk als triggerfactor functioneren. Zo zou de
persoon in kwestie al daarvóór geradicaliseerd kunnen zijn, en een ander doelwit
hebben gekozen indien de betreffende cartoons niet waren gepubliceerd. Toch kunnen
deze gebeurtenissen zo uitvergroot en ervaren worden dat ze als triggerfactor kunnen
dienen.
Samenvattend kan gesteld worden dat verschillende gebeurtenissen op
mondiaal niveau - geïnterpreteerd als aanval op de eigen groep - als triggerfactor
kunnen dienen in het radicaliseringsproces. Militaire acties of andere politieke
gebeurtenissen kunnen geframed worden als een aanval op de eigen groep in het
algemeen: een gevoel waar radicale en extremistische groepen bewust op inspelen.
Ronselaars en extremistische groepen kunnen van politiek gevoelige gebeurtenissen
gebruik maken om mensen over te halen zich bij hen te voegen. Gebeurtenissen
worden als het ware uitvergroot door extremistische groepen en kunnen daarmee tot
extremistische acties leiden. Er is echter weinig sterk empirisch bewijs voor deze
voorgestelde

relatie

tussen

gebeurtenissen

op

macro-niveau

en

het

radicaliseringsproces van individuen. Er is wel een indirecte verklaring te geven voor
een dergelijk effect, aangezien kwalitatieve analyses erop wijzen dat dergelijke
gebeurtenissen een belangrijke rol spelen in de (verdere) ontwikkeling van radicale en
extreme ideologieën.

5.3

Overheidsbeleid gericht op de eigen groep of radicalisering

Overheidsbeleid kan ook als triggerfactor dienen in het radicaliseringsproces op
macro-niveau. Zo stelt Crenshaw (1981) dat er een patroon van acties door regeringen

71

is waar te nemen die als katalysator kunnen dienen voor terrorisme. Ze schrijft (p.
384):

"Het gebruik van onverwacht en buitenproportioneel geweld door de overheid in
reactie op protesten of sociale veranderingen roept vaak terroristische wraak op. De
ontwikkeling van zo'n actie-reactie syndroom leidt tot de structuur van het conflict
tussen het regime en de uitdagers."

Als voorbeeld noemt Crenshaw het executeren van de 'helden' van de "Easter Rising"
die de basis legden voor de IRA. Een ander voorbeeld is het overlijden van Benno O.
tijdens een demonstratie tegen het staatsbezoek van de Shah van Iran in Duitsland in
1968 die leidde tot de oprichting van de RAF (1981, p. 385).
Naast concrete (gewelddadige) acties vanuit de overheid zou ook het antiradicaliseringsbeleid in het algemeen - en vooral de manier waarop dit wordt ingevuld
- dergelijke averechtse effecten kunnen hebben. Vermeulen en Bovenkerk (2012)
constateren op basis van een studie van het anti-radicaliseringsbeleid in vijf WestEuropese steden, dat dergelijk beleid vaak wordt gekoppeld aan een bredere focus ten
aanzien van de islam of de integratie van minderheden. Hoewel de bedoelingen
hierbij ongetwijfeld goed zijn, betekent dit volgens de auteurs vaak dat de gehele
moslimpopulatie wordt gezien als een potentieel veiligheidsrisico. Dergelijke
stigmatisering kan negatieve gevoelens in de hand werken - eventueel aangewakkerd
of gestimuleerd door radicale groeperingen - met grootschaliger radicalisering als
gevolg.
In dit kader is er bijvoorbeeld in Groot-Brittannië een hevige discussie gaande
geweest aangaande het zogenaamde Prevent beleid dat erop gericht is om aan
terrorisme gerelateerde dreiging tegen te gaan. Uit een interviewstudie van Lakhani
(2012) komt naar voren dat binnen de moslimgemeenschap de verdenking leeft dat de
Britse overheid hen via dit beleid wil bespioneren. Lakhani merkt op dat het
criminaliseren van gemeenschappen, of alleen al de verdenking daarvan,
contraproductief kan werken omdat het individuen mogelijk vatbaar zou kunnen
maken voor radicalisering (p. 202). Daarbij zouden concrete gebeurtenissen of
incidenten die voortkomen uit dat beleid als triggerfactor kunnen dienen voor
sommige moslims om zich te vervreemden van de maatschappij en (verder) te
radicaliseren (Choudhury & Fenwick, 2011; zie ook Hoofdstuk 3). Ook in de Deense
72

context wordt het bestempelen van moslims als usual suspects door Rytter en
Pedersen (2014) gezien als een dergelijke triggerfactor. Sommige moslims raakten
gefrusteerd door de associaties die het Deense beleid suggereerde tussen het
internationaal geweld en hun religie, wat de afstand tussen moslims en niet-moslims
vergrootte.
Niet

alleen

anti-radicaliseringsbeleid

wordt

genoemd

als

mogelijk

aanstootgevend. Ook andere vormen van wetgeving en beleid zoals het verbod op de
niqaab en de hoofddoek, het Zwitserse verbod op minaretten het debat over ritueel
slachten en mannelijke besnijdenis, kunnen aanstootgevend werken. Zoals Van San
(2015) aantoont door middel van een studie op Facebook zien jonge moslims
dergelijke beleidsmaatregelen als vijandige uitingen tegen de islam in zijn algemeen,
en als teken van oorlog tegen hun religie.
Hoewel terroristische acties soms gemotiveerd lijken te zijn door wraak voor
verschillende maatregelen door de staat, en eventueel stigmatiserend beleid negatieve
gevoelens kan veroorzaken die vervolgens radicalisering kunnen voeden, is er nog
geen direct oorzakelijk verband aangetoond tussen zulk overheidshandelen en
(verdere) radicalisering. Dat komt onder meer doordat er geen tot weinig
evaluatiestudies hiernaar zijn gedaan (Schmid 2013). In de criminologie literatuur
zijn er echter wel aanwijzingen dat het zogenaamde 'labelen' van mensen delinquent
gedrag in de hand kan werken (bv. Lopes et al., 2012; Ward et al., 2014).
Tegelijkertijd kan het ingrijpen door de overheid ook een positief effect
hebben op iemands

radicaliseringsproces,

en kan

bijvoorbeeld

een anti-

radicaliseringsbeleid ook de goedkeuring van moslims genieten. Zo liet een deel van
de geïnterviewde moslims in het Deense Aarhus weten positief te staan tegen het
integrale en preventieve beleid van de overheid (Kühle & Lindekilde, 2010). Om
daadwerkelijk

het

verband

tussen

verschillende

overheidsmaatregelen

en

radicalisering aan te tonen is verder onderzoek nodig.

5.4

Samenvatting bevindingen triggerfactoren op macro-niveau

Op macro-niveau worden oproepen tot actie en (gebrek aan) handelingsperspectief,
waargenomen aanvallen op 'de eigen groep', en overheidsbeleid gericht op de eigen
groep gezien als mogelijke triggerfactoren. Uit het literatuuronderzoek komt echter
voornamelijk indirect bewijs naar voren, namelijk dat deze gebeurtenissen negatieve
gevoelens op kunnen roepen die op hun beurt tot radicalisering kunnen leiden, of
73

ervaringen van discriminatie of (onterechte) aanvaringen met de autoriteiten in de
hand werken die op hun beurt als trigger kunnen functioneren. In enkele journalistieke
profielen en kwalitatieve studies wordt dit oorzakelijke verband ook gesuggereerd.
Tegelijkertijd speelt de interpretatie van deze gebeurtenissen hierbij vaak een net zo
belangrijke rol als de gebeurtenis zelf. Zo kunnen radicale groeperingen mondiale
gebeurtenissen of landelijke overheidsmaatregelen aangrijpen om hun verhaal van een
wereldwijde oorlog tegen de eigen groep te verspreiden. De slotsom is dat de directe
oorzakelijke relatie tussen gebeurtenissen en beleid op macro-niveau en het
radicaliseringsproces van individuen vooralsnog moeilijk is aan te tonen.

74

Hoofdstuk 6. Moderatoren van Triggerfactoren
Of triggerfactoren effect sorteren, is deels afhankelijk van zogenaamde moderatoren.
In Hoofdstuk 2 onderscheidden we in dit kader typologie, geslacht, leeftijd en
opleiding. In dit hoofdstuk bekijken we wat er in de literatuur geschreven is over de
invloed van deze moderatoren. Deze resultaten worden weergegeven in Tabel 6.1,
waarin ook de ondersteuning uit de literatuur staat aangegeven. Zo valt te zien in
welke mate literatuur uit het onderzoeksveld van radicalisering en criminaliteit de
effecten van moderatoren op de werking van triggerfactoren ondersteunen. Daarbij is
weergegeven of de verwachte invloed gebaseerd is op basis van theorie, kwalitatieve
studies, of kwantitatieve, empirische studies. In de volgende paragrafen bespreken we
de resultaten wat uitgebreider, waarbij we ook ingaan op de vraag waarom de
betreffende moderatoren wel of niet invloed kunnen hebben op de relatie tussen
verschillende triggerfactoren en radicalisering.

6.1

De rol van typologie

In ons triggerfactormodel van radicalisering (Figuur 2.1 in Hoofdstuk 2) wordt de
typologie van radicalisering als eerste moderator genoemd. We onderscheidden vier
typen:

(1)

de

identiteitszoeker,

(2)

de

rechtvaardigheidszoeker,

(3)

de

zingevingszoeker, en (4) de sensatiezoeker. In deze paragraaf zetten we uiteen hoe
triggerfactoren samen kunnen hangen met deze verschillende typen.
6.1.1 Triggerfactoren voor de identiteitszoeker
Typerend aan identiteitszoekers is dat zij radicaliseren na een worsteling met hun
eigen identiteit, en uit een behoefte naar sociale binding. Op micro-niveau blijkt dat
zowel gebeurtenissen in de persoonlijke levenssfeer die de sociale status van een
individu

raken,

belangrijke

triggerfactoren

kunnen

zijn,

met

name

voor

identiteitszoekers.
Allereerst kan het verlies van een naaste als triggerfactor dienen voor de
identiteitszoeker. Dit kwam bijvoorbeeld naar voren bij het onderzoek van Geelhoed
(2011), die erop wijst dat persoonlijke pijnlijke ervaringen of het verlies van
significante anderen een belangrijke oorzaak kan zijn van een identiteitscrisis die
vervolgens tot radicalisering kan leiden. Ook het onderzoek van Wiktorowicz (2004)

75

Tabel 6.1
Overzicht van ondersteuning gevonden in de literatuur (R = radicaliseringsliteratuur, C = criminologieliteratuur) voor de invloed van
moderatoren op triggerfactoren die leiden tot (verdergaande) radicalisering ("a" = ondersteuning door kwantitatief onderzoek; "b" =
ondersteuning door kwalitatief onderzoek; "c"= theoretisch gefundeerd; "?" = geen ondersteuning gevonden).
Typologie
Identiteits-

Triggerfactoren op

zoeker

micro-niveau
Confrontatie met de

Rechtvaardigheidszoeker

Sekse

Leeftijd
Adole-

Zingevings-

Sensatie-

zoeker

zoeker

Vrouw

Man

scentie
(12-17
jaar)

Opleiding*

Jongvol-

Vol-

wassenheid

wassen

(18-20)

21+

Laag

Middel

Hoog

Ra

Rc

Rb

Rc

Ra

Ra

Ra

Ra

Ra

?

?

?

Rb

?

Ra

?

Rb

Rb

Rb

?

?

?

?

?

Ca

Ca

Rb

Rb

?

?

Ra

Ra

Ra

Ca

Ca

Ca

dood
Problemen thuis
(ruzie, scheiding)
Verlies van werk en

Rb

?

Ra

Rc

Rc

schooluitval
Discriminatie,

Rb

Rb

?

?

Rb

Rb

Rb

?

?

?

?

?

Rb

Rb

?

?

Rc

Rb

Rc

Rc

?

?

?

?

racisme, uitsluiting
Aanvaring met
autoriteiten

76

Detentie

Rb

Rb

?

?

Typologie

Identiteits-

Triggerfactoren op

zoeker

Rechtvaardigheidszoeker

Rc

Rb

Sekse
Adole-

Zingevings-

Sensatie-

zoeker

zoeker

Vrouw

Rc

?

?

Leeftijd

Man

scentie
(12-17
jaar)

meso-niveau
Verbreken van

Rc

?

?

Opleiding*

Jongvol-

Volwass

wassenheid

en-heid

(18-20)

21+

Laag

Middel

Hoog

Rb

?

?

?

Rc

Rc

Ra

Ra

Ra

?

?

?

Rb

Rb

Rb

Rc

Rb

Rb

Rb

Rb

?

?

?

?

Rb

?

?

?

Rc

Rc

?

?

?

?

?

?

Huwelijk

Rb

?

?

Rb

Rb

?

?

?

?

?

?

?

Training

Rb

Rc

?

?

Rb

Rb

Rb

Rb

?

?

?

?

Confrontatie met

Rb

Rb

Rc

Rc

Rb

Rb

Rc

?

?

?

?

?

sociale bindingen
Ontmoeten radicaal
persoon
Toetreding tot
radicale groep

propaganda

77

Typologie
Triggerfactoren op
Macro-niveau
Oproepen tot actie

Identiteitszoeker

Rechtvaardigheidszoeker

Sekse

Leeftijd
Adole-

Zingevings-

Sensatie-

zoeker

zoeker

Vrouw

Man

scentie
(12-17
jaar)

Opleiding*

Jongvol-

Volwass

wassenheid

en-heid

(18-20)

21+

Laag

Middel

Hoog

Rb

Rb

Rc

Rc

Rc

Rb

Rc

?

?

?

?

?

Rc

Rb

?

Rc

Rc

Rc

?

?

?

?

?

?

Rc

Rb

?

?

Rc

Rc

?

?

?

?

?

?

en (gebrek aan)
handelingsperspectief
Aanslagen, militaire
acties, spotprenten
Overheidsbeleid
gericht op eigen
groep of
radicalisering
* Qua opleidingsniveau wordt een onderscheid gemaakt in laag (enkel basischool/middelbare school), middel (middelbaar beroepsonderwijs) en
hoog (hoger beroepsonderwijs of universiteit)

78

onder leden van een extremistische moslimgroep in Groot-Brittannië onderstreept dit.
De meeste leden maakten een heftige identiteitscrisis door in de fasen voorafgaande
aan het moment dat ze daadwerkelijk tot de groep toetraden (2004, p. 14). Deze crisis
kwam onder meer voort uit traumatische ervaringen in de persoonlijke levenssfeer.
Wiktorowicz merkt hierbij op dat een belangrijke verklaring voor de specifieke keuze
voor een extremistische partij ligt in het feit dat op dat moment noch de specifieke
islamitische geloofsbelijdenis van hun ouders, noch de cultuur van Groot-Brittannië
een goed alternatief bood (p. 17).
Wiktorowicz wijst in dit kader ook op ervaringen met discriminatie. Ook die
vormen volgens hem ook een trigger voor een identiteitscrisis en de daaropvolgende
radicalisering, wat wordt beaamd door Smith en collega’s (2007). Aanvaringen met
de autoriteiten functioneren op dezelfde wijze als een dergelijke trigger: Zo vinden
Blackwood en collega's (2013) in een interviewstudie met 38 Schotse moslims dat
vrijwel alle deelnemers een ervaring kunnen beschrijven waarin ze zich negatief
uitgelicht voelden door de autoriteiten. Dit kan leiden tot negatieve emoties zoals
boosheid en frustratie, en ze gingen zich vragen stellen gerelateerd aan hun identiteit.
Een voorbeeld is de volgende uitspraak van een Schotse jonge moslim (p. 15):

"Om er uitgelicht te worden [tijdens een controle op het vliegveld] voelde voor mij
als waar ben ik nu? Dit is mijn thuis, ik beschouw Schotland als mijn thuis. Waarom
word ik aangehouden in mijn eigen huis? Waarom word ik behandeld als een
vreemde in mijn eigen huis?"

Detentie zou daarom ook een belangrijke triggerfactor kunnen zijn, omdat het een
context is waarin mensen geïsoleerd worden van de buitenwereld, waardoor ze meer
kwetsbaar kunnen zijn voor ronselaars of extremistische groepen die inspelen op de
behoefte aan sociale binding zoals is gebeurd bij de Cherif K. (één van de
aanslagplegers op Charlie Hebdo in Parijs in januari 2015).
Op meso-niveau blijken alle triggerfactoren in zekere mate relevant te zijn
voor identiteitszoekers. Zo speelt het verbreken van sociale bindingen en het
toetreden tot een radicale groep voor hen logischerwijs een belangrijke rol. Dit komt
bijvoorbeeld naar voren in het onderzoek van Weggemans en collega's (2014), die
opmerken dat de Syriëgangers die zij bestudeerden zich steeds meer afzonderden in
hun extremistische groep ten koste van banden met de oude vrienden of familie. Maar
79

ook het ontmoeten van een radicaal persoon, het sluiten van een huwelijk en het
volgen van een training kunnen op meso-niveau als trigger werken voor
identiteitszoekers. Ronselaars kunnen bijvoorbeeld inspelen op de behoefte aan
sociale binding, en het sluiten van een huwelijk speelt een rol bij het ontwikkelen van
de identiteit. Uit de beperkte informatie die er beschikbaar is blijkt verder dat ook
organisatoren van trainingskampen op deze behoefte inspelen door een groepsgevoel
creëren onder de deelnemende jihadisten in spe. Tenslotte kan propaganda - net als bij
ronselaars het geval was - inspelen op de behoefte aan sociale binding en mensen aan
te spreken op hun identiteit, en een gevoel van toebehoren (Winter, 2015).
Op macro-niveau blijken in het bijzonder oproepen die relateren aan de
identiteit (zoals refereren naar de gezamenlijke moslimidentiteit, Hubbard, 2015, 26
juni; Geelhoed, 2011) een trigger te kunnen zijn voor identiteitszoekers. Het is daarbij
aannemelijk dat aanslagen, militaire acties en islamkritische cartoons die de identiteit
raken ook belangrijke triggers kunnen zijn voor identiteitszoekers. Daarmee bestaat
ook een raakvlak met rechtvaardigheidszoekers. Een andere mogelijke triggerfactor
voor identiteitszoekers is overheidsbeleid dat gericht is op de eigen groep en als
oneerlijke behandeling van de eigen groep wordt ervaren. Dit zou met name
identiteitszoekers kunnen doen twijfelen aan hun toebehoren aan maatschappij (zie
ook Choudhury & Fenwick, 2011).
Samenvattend blijkt dat triggerfactoren op al de drie niveaus kunnen inspelen
op het gevoel van ontworteling of vervreemding en de behoefte aan sociale binding
die typerend is voor de identiteitszoeker.
6.1.2

Triggerfactoren voor de rechtvaardigheidszoeker

Voor de rechtvaardigheidszoekers zijn met name gebeurtenissen van belang
gerelateerd aan relatieve deprivatie. Dat wil zeggen: de waarneming dat mensen
zichzelf (individuele deprivatie) of de eigen culturele groep (collectieve deprivatie)
benadeeld zien terwijl ze vinden dat zijzelf of hun groep beter verdienen (Buijs et al.,
2006; Kepel, 2004; Moghaddam, 2005; Van den Bos et al., 2009). Dat betekent dat op
micro-niveau bijvoorbeeld gebeurtenissen die raken aan de sociale status van een
individu van belang zijn. Het verlies van een baan of het stoppen met school kan
frustratie over de eigen status en die van de groep veroorzaken. En aanvaringen met
de autoriteiten en confrontaties met discriminatie kunnen een gevoel van onrecht
oproepen die een trigger kunnen zijn in het radicaliseringsproces (bv., Richardson,
80

2012; Abbas, 2007; Woodlock & Russell, 2008; Van der Valk & Wagenaar, 2010).
Op meso-niveau kunnen vooral ronselaars en propaganda het gevoel van onrecht
versterken (Campbell, 2015, 30 juli; Wiktorowicz 2004), waardoor vervolgens ook
gebeurtenissen op macro-niveau als een trigger kunnen werken. Zij kunnen dan
immers geïnterpreteerd worden als aanvallen op de eigen groep als geheel (o.a. Precht,
2007; Horgan, 2008; Buijs et al., 2006).
Samenvattend blijkt dat rechtvaardigheidszoekers vooral gevoelig zijn voor
triggerfactoren op micro-, meso-, en macro-niveau die gerelateerd zijn aan onrecht dat
een persoon zelf (individuele deprivatie) of de eigen groep (collectieve deprivatie)
wordt aangedaan.
6.1.3

Triggerfactoren voor de zingevingszoeker

Zingevingszoekers zijn individuen die gedreven worden door een zoektocht naar
zingeving en houvast, en vaak religieus of ideologisch gedreven zijn. Zoals eerder
besproken vallen bekeerlingen in deze categorie: niet-gelovigen die zich bekeren tot
een religie, maar ook gelovigen die zich 'bekeren' tot een radicale geloofsstroming.
Op micro-niveau kan een confrontatie met de dood ook een belangrijke trigger
zijn voor zingevingszoekers. Dit blijkt onder meer uit de beschrijving door Slootman
et al. (2009) van een individu dat na het krijgen van een paniekaanval in de metro zich
uiteindelijk bekeerde tot de radicale Islam. Ook zijn er aanwijzingen uit de literatuur
dat andere triggers in de persoonlijke levenssfeer en triggers die de sociale status
raken relevant zijn. In onderzoek door Kleinmann (2012) wordt aangetoond dat
triggerfactoren op micro-niveau - zoals het verlies van werk, problemen thuis of op
school – mensen kunnen motiveren om hun leven te veranderen. Dat geldt ook voor
een aanvaringen met de autoriteiten, zoals blijkt uit onderzoek van Poot en collega's
(Poot et al., 2009, p. 135). Bij een analyse van de achtergronden van jihadisten met
criminele antecedenten kwam naar voren dat mensen in deze groep vaak voor een
tweesprong stonden: een zondig en schadelijk pad voortzetten óf een onbesmet en
religieus toegewijd leven aanvangen. Dit is in lijn met bevindingen van Fischer, Ai,
Aydin, Frey, en Haslam (2010) dat religie individuen helpt om te gaan met
tegenslagen in het leven en met stressvolle gebeurtenissen.
Als het een zingevingszoeker betreft die vooral religieus gemotiveerd is, dan
kunnen op meso-niveau ronselaars en propaganda een jihadistische ideologie
aanreiken die tot verdere radicalisering leidt. Dat het ontmoeten van radicale personen
81

voor religieus gemotiveerden als triggerfactor kan dienen, wordt ondersteund door
bevindingen van een kwalitatieve studie van Geelhoed (2011) onder autochtone
bekeerlingen tot de islam in Nederland en het Verenigd Koninkrijk. Geelhoed
concludeert op basis van interviews met 40 mannen, vrouwen en kinderen uit
moslimgezinnen, en autochtone en allochtone bekeerlingen met diverse islamitische
oriëntaties dat 'significante anderen' een sleutelrol speelden in de zoektocht naar de
juiste religie (p. 226).
Op macro-niveau lijken vooral oproepen tot actie en het bieden van
handelingsperspectief belangrijke triggerfactoren voor zingevingszoekers te zijn,
omdat deze een uitweg bieden uit de impasse die een persoonlijke crisis met zich mee
kan brengen.
Al met al lijken voor zingevingszoekers vooral triggerfactoren op microniveau een rol te spelen, zoals stressvolle of traumatische gebeurtenissen die tot een
keerpunt kunnen leiden. In een ideologie of religie trachten zingevingszoekers
vervolgens houvast te vinden. Triggerfactoren op meso- of macro-niveau lijken als
katalysatoren te werken bij verdere radicalisering van zingevingszoekers.
6.1.4

Triggerfactoren voor de sensatiezoeker

Tot deze categorie behoren individuen die gemotiveerd worden door spanning,
avontuur, romantiek en/of geweld. Een dergelijke zucht naar sensatie kan voortkomen
uit het gebrek aan zingeving; in die zin bestaan er raakvlakken tussen de
sensatiezoeker en de zingevingszoekers. Waar de zingevingszoekers vervolgens hun
toevlucht zoeken in een religie of ideologie, zoekt de sensatiezoeker het avontuur op.
Van der Valk en Wagenaar (2010) concluderen op basis van een interviewstudie dat
sommige jongeren zich bij rechtsextremistische groepen aansluiten door het uitzicht
op geweld.
Op micro-niveau kunnen het verlies van een naaste, problemen thuis of
bijvoorbeeld het verlies van (perspectief op) werk of problemen op school mogelijk
belangrijke triggers zijn voor sensatiezoekers. Het kan echter ook zo zijn dat de
sensatiezucht voortkomt uit verveling (Venhaus, 2010). Zo merkt Pantucci op dat
"sommige individuen [die naar Syrië reizen] daarheen reizen simpelweg omdat er niet
veel gebeurt in hun eigen leven" (The Economist, 2014, 29 augustus). En Venhaus
(2010) stelt bijvoorbeeld dat voor jongemannen met baantjes zonder uitzicht in
uitzichtloze steden de broederschap, glorie en wapens spannend zijn.
82

Triggerfactoren op meso- en macro-niveau lijken met name een belangrijke
invloed te kunnen hebben op de sensatiezoeker. Het valt tevens op dat leden van
radicale groepen vaak gewelddadige video’s delen en (samen) bekijken (zie o.a.
Groen & Kranenberg, 2006). Tegenwoordig verspreidt men foto’s van stoere
jihadistische strijders en het avontuur dat men in Syrië wacht (Van San, 2014, 2015).
Meer specifiek is het trainingskamp een plek die voor sensatiezoekers heel
aantrekkelijk is, onder meer vanwege het avontuurlijke karakter en het oefenen met
wapens (Bovenkerk & Roex, 2010). Het is daarnaast aannemelijk dat potentiële
toetredende sensatiezoekers gevoelig zijn voor het aspect van geweld, wreedheid en
oorlog in de publiciteitscampagne van IS (Winter, 2015).
Voor vrouwelijke jihadisten die gemotiveerd zijn door spanning en avontuur,
kan de mogelijkheid om te trouwen met een strijder een belangrijke trigger zijn om
toe te treden tot een extremistische groep (Sageman, 2008). Bennhold (2015, 17
augustus) beschrijft bijvoorbeeld een nieuwe jongerencultuur onder moslims in een
Londense buurt, waarin jonge moslimvrouwen vooral achter “de broeders die bidden”
aanzitten. Hall (2015, 18 april) beschrijft hoe een 20-jaar oud Amerikaans meisje naar
het Midden Oosten was afgereisd om een "ISIS-bruid" te worden. Ook hier speelde
een saai en uitzichtloos bestaan een belangrijke rol waarop de ronselaar via het
internet op inspeelde.
Samenvattend lijkt het dat op micro-niveau de uitzichtloosheid of zinloosheid
van iemands bestaan de sensatiezoeker richting radicalisering kan duwen. Die
zinloosheid kan veroorzaakt worden door het verlies van werk of studie, maar
bijvoorbeeld ook door het overlijden van een naaste. Vervolgens worden
sensatiezoekers vooral getriggerd door gebeurtenissen op meso-niveau, zoals het
ontmoeten van een radicaal persoon die hen aanspreekt op de behoefte aan sensatie of
avontuur, het huwelijk (met bijvoorbeeld een jihadstrijder), het deelnemen aan een
trainingskamp en propaganda over de romantiek van de jihadistische strijd.
Wereldwijde oproepen tot actie evenals gewelddadige militaire acties wereldwijd zijn
mogelijke triggerfactoren voor sensatiezoekers op macro-niveau doordat een
mogelijkheid wordt aangeboden om zich in een avontuur te storten.

6.2

De rol van geslacht

Hebben triggerfactoren in verschillende mate of op uiteenlopende wijze effect op
mannen en vrouwen? Op micro-niveau lijken ervaringen met de dood een
83

triggerfactor te zijn bij zowel mannen als vrouwen. Zo vonden Pysczcynski en
collega's (2006) geen significante verschillen op basis van geslacht in de effecten van
een confrontatie met de eigen dood op de steun voor terrorisme en militaire
interventie. Het verlies van een partner wordt echter voornamelijk door vrouwen
genoemd als een belangrijke triggerfactor om (verder) te radicaliseren (Von Knop,
2007). Zo merkt Bennhod (2015) op dat Westerse vrouwen die vertrokken zijn naar
de Islamitische Staat uitgesloten worden van de strijd, maar wel verbitterd en
geïndoctrineerd kunnen terugkeren naar hun land van herkomst nadat ze hun partner
hebben verloren.
Dat het verliezen van een partner kan leiden tot (verdergaande) radicalisering
bij vrouwen kan ook geïllustreerd worden aan de hand van 'zwarte weduwen' in
Tsjetsjenië. Dit waren vaak jonge vrouwen (tussen de 15 en 23 jaar oud) die zich
aansloten bij extremistische groeperingen nadat hun man omgekomen was in de strijd
tegen de Russen (Jongerius, 2014, 21 januari). Ook in recente gevallen is het mogelijk
dat vergelijkbare processen een rol spelen. Zo is het bekend dat weduwen van
omgekomen jihadisten in Syrië extremistische groepen ondersteunen, bijvoorbeeld
door het inzamelen van geld (BBC, 2015, 15 juni). Von Knop (2007) beargumenteert
in dit kader dat vrouwen een geslachtsspecifieke interpretatie van de radicale
ideologie volgen, de zogenaamde vrouwelijke Jihad. Zij argumenteert dat de
vrouwelijke jihad gekenmerkt wordt door het ondersteunen van hun mannen, het
opvoeden van de kinderen met de ideologie en het ondersteunen van terroristische
operaties.
Met betrekking tot triggerfactoren in de persoonlijke levenssfeer richt het
meeste onderzoek in het radicaliseringsveld zich op mannen. Uit beschrijvingen van
de levensloop van verschillende mannelijke leden van de Hofstadgroep door Buijs en
collega's (2006) komt een scheiding van de ouders naar voren als triggerfactor. Er zijn
echter aanwijzingen dat deze gebeurtenissen ook bij vrouwen een triggerfactor
kunnen zijn. Zo noemde een vrouwelijke voormalige rechtsextremist de scheiding van
haar ouders als belangrijke gebeurtenis, die er mede toe leidde dat ze haar toevlucht
vond bij een radicale groep (Feddes et al., 2013), en ook in het portret van
vrouwelijke leden van het Hofdstadnetwerk door Groen en Kranenberg (2006)
worden dit soort problemen in de thuissituatie regelmatig aangedragen als
doorslaggevende factor.

84

Criminologisch onderzoek laat op dit punt geen eenduidig patroon zien. Zo
rapporteren Grant en collega's (2003) in een meta-analyse naar gevolgen van
werkloosheid en een slechte thuissituatie dat er voor zowel jongens als meisjes een
sterke positieve relatie bestaat met antisociaal gedrag en lager welbevinden
(depressiviteit, gevoelens van eenzaamheid). Silke (2008) benadrukt daarentegen, op
basis van criminologisch onderzoek, dat jonge mannen meer risico lopen om
delinquent gedrag te vertonen op basis van criminaliteit binnen de familie, slecht
presteren op school, armoede in de familie, en slechte omstandigheden thuis. Dit zou
erop duiden dat vrouwen mogelijk anders omgaan met deze stressvolle factoren en dat
deze factoren een relatief grotere invloed hebben op het radicaliseringsproces bij
mannen.
Uit de literatuurstudie kwam verder naar voren dat ervaring van discriminatie
bij zowel mannen als vrouwen een belangrijke triggerfactor kan zijn bij radicalisering.
Waar moslimmannen veelal in de horeca en het uitgaansleven met discriminatie in
aanraking komen, kunnen vrouwen in het middelpunt van belangstelling komen te
staan door het dragen van een hoofddoek (Eijberts & Roggeband, 2015). Hierbij
merken Eijberts en Roggeband op dat de positie van vrouwen een belangrijk
onderwerp is voor critici van de islam, die moslimvrouwen als onderdrukt zien.
Stigmatisering was inderdaad een belangrijk thema dat naar voren kwam uit diepteinterviews met 52 Nederlandse vrouwen met een Marokkaanse of Turkse afkomst.
Zoals eerder besproken speelde stigmatisering ook een rol bij de radicalisering
van de drie Belgische tienermeisjes, die op 15 mei 2014 op de luchthaven van
Zaventem werden gearresteerd. Een van hen, Umm H. was volgens Stockmans en
Alde'emeh (2014, 13 juni) op weg naar Syrië om te trouwen met een strijder. Het
incident dat mogelijk als triggerfactor gediend zou kunnen hebben, was het bericht dat
een moslimmeisje in 2011 ontslagen werd bij de Hema, omdat ze een hoofddoek
wilde dragen. Zo zegt een ander moslim meisje:
"Elke ochtend opnieuw voelt het alsof de overheid me naakt maakt, waarom moet de
staat zich bemoeien met wat in mijn hart zit?"

Uit onderzoek blijkt dus dat het effect van discriminerende gebeurtenissen kan
verschillen tussen vrouwen en mannen. Ze kunnen het echter ook anders ervaren. Zo
rapporteren Sirin en Fine (2007) dat vooral vrouwen meer rapporteerden dat ze zich
85

'bekeken voelden' na de aanslag op de Twin Towers in New York. Een opvallende
bevinding was van Abu-Ras en Suarez (2009) in een studie onder 102 moslims in
New York na 9/11. Zij vonden dat zowel mannen als vrouwen zich minder veilig
voelden na de aanslag, waarbij mannen meer racisme rapporteerden terwijl vrouwen
zich minder veilig voelden in het openbaar. Zowel mannen en vrouwen hebben dus
ervaringen met discriminatie - wat ook geldt voor negatieve interactie met autoriteiten
- maar ervaren het wellicht anders. Dit zou mogelijk ook kunnen gelden voor detentie.
Of dit daadwerkelijk het geval is en of verschillen in hoe mannen en vrouwen omgaan
met discriminatie het radicaliseringsproces anders beïnvloedt zou verder onderzoek
moeten uitwijzen.
Op meso- en macro-niveau lijken triggerfactoren gerelateerd aan geweld een
grotere rol te spelen bij mannen die afreizen naar de Islamitische Staat. Zoals bij
vorige generaties van jihadisten die afreisden naar de slagvelden in Bosnië,
Afghanistan en Irak nemen de mannen deel aan de strijd. Westerse vrouwen nemen
daarentegen minder deel aan de gewelddadige strijd maar ondersteunen de
Islamitische Staat als echtgenotes, moeders, ronselaars en soms online als
"cheerleaders van geweld" (Bennhold, 2015, 17 augustus). Ook De Graaf concludeert
dat eenmaal binnen de radicale of terroristische vrouwen vaak andere rollen vervullen
dan mannen. Zeker in het geval van jihadistische organisaties, die per definitie
fundamentalistisch zijn, is de ruimte voor vrouwen beperkt (De Graaf 2012). Echter,
uit het portret van de vrouwelijke leden van het Hofstadnetwerk blijkt dat ook
vrouwen hun eigen plaats in radicale groepen opeisen, en elkaar onderling steunen en
motiveren (Groen & Kranenberg, 2006).
Het verbreken van sociale bindingen en het versterkende effect van toetreding
tot een radicale groep zien we terug als triggerfactor bij zowel vrouwen als mannen
(bv. Buijs et al., 2006). Het ontmoeten van een radicaal persoon lijkt eveneens een
belangrijke triggerfactor te zijn bij zowel mannen als vrouwen. Bloom (2011) geeft
echter aan dat vrouwen vaker door de andere sekse worden overgehaald om terrorist
te worden, terwijl mannen er vaker zelf voor zouden kiezen of door hun vrienden
worden overgehaald.
Het aangaan van een huwelijk kan in het bijzonder bij vrouwen leiden tot
(verdergaande) radicalisering. Zo schrijft Bennhold over drie Engelse tienermeisjes,
die in februari 2015 afreisden naar Syrië (2015, 17 augustus):

86

"Vraag jonge meiden in hun buurt welke jongens populair zijn op school vandaag de
dag en ze beginnen over "de broeders die bidden" [...] Het is een nieuwe ontwikkeling
in de laatste jaren. Veel meiden willen dat, ook niet-religieuze meiden."

Zoals eerder opgemerkt bij de bespreking van meso- en macro-factoren speelt de
Islamitische Staat hier op in door in contacten met deze meiden in te spelen op hun
kwetsbaarheid, frustraties, en dromen. Het huwelijk en liefdesrelaties met mannen
wordt ook genoemd in een onderzoek van de Nederlandse politie naar jihadisten op
Nederlands grondgebied (Poot et al., 2009, p. 148). Hierbij wordt als typologie door
Poot et al. vooral 'vrouwelijke bekeerlingen' met een niet-islamitische achtergrond
genoemd.
In tegenstelling tot de vrouwen lijkt het alsof het huwelijk voor mannelijke
jihadisten niet altijd als triggerfactor dient. Zo merkt Sageman (2008, p. 109) op dat
de vermindering van de banden met andere delinquenten een van de verklaringen is
waarom het huwelijk juist een keerpunt kan zijn voor uittreders uit criminele groepen.
In het geval van getrouwde jihadisten lijkt dit echter niet het geval te zijn en blijven
interacties met mede jihadisten substantieel.
Onderzoek naar de effecten van het volgen van een training richt zich
grotendeels op mannen. Echter, op basis van onderzoek door Poot et al. (2009) valt
ook af te leiden dat vrouwen training ontvangen. Ook uit onderzoek naar sekten blijkt
dat zowel mannen als vrouwen ideologische training krijgen (Meertens et al., 2006;
zie ook Pudron & Doosje, 2015). Naar verwachting verschilt de invulling van de
training. Zo is het aannemelijk dat bij mannen naast een radicaal-ideologische training
ook een fysieke training plaatsvindt.
Ook met het oog op propaganda zijn verschillen op basis van geslacht naar
voren gekomen. Zo omschrijft Van San (2014) in haar portret van Nederlandse
Syriëgangers hoe deze op Facebookpagina's worden voorgesteld "als de helden van de
islam. Als echte mannen, ware gelovigen" (p. 16), en vaak in gevechtstenue en met
wapens poseren voor de camera. Deze propaganda kan gericht zijn op mannen gezien
het geweldsaspect of de broederschap die getoond wordt. Een ander voorbeeld van
propaganda dat zich op mannen richt is het blad 'Dabiq', waarin IS mannen worden
aanmoedigd om mee te vechten in Irak en Syrië (Mullen & Todd, 2014, 17
september). Een voorbeeld van propaganda dat zich op vrouwen richt is het glossy
magazine van Al-Qaida genaamd 'Al-Shamikha' (vrij vertaald als 'De majestueuze
87

vrouw'; Cavendish, 2011, 14 maart). Dat de propaganda gericht op vrouwen een
andere rol benadrukt dan die voor mannen blijkt uit het volgende citaat uit het
magazine (Von Knop, p. 297):

"Een moslimvrouw is altijd en overal een vrouwelijke jihadstrijder. Ze is een
vrouwelijke jihadstrijder die deelneemt aan de jihad door de jihad financieel te
steunen. Ze neemt deel aan de jihad door op haar man te wachten die ook jihad
strijder is, en door haar kinderen te onderrichten in de wil van Allah. Ze neemt deel
aan de jihad als ze de jihad steunt door er om te roepen in woord, overtuiging, en
gebed."

Vrouwen worden op andere drijfveren aangesproken. Zo wordt in het blad verder ook
advies gegeven hoe de juiste (jihadistische) man te vinden (Cavendish, 2011). Dit
soort

bladen

kunnen

daarom

mogelijk

als

katalysator

dienen

in

het

radicaliseringsproces van vrouwen.
Ook op macro-niveau komt naar voren dat oproepen tot actie en propaganda
zich richten op zowel mannen als vrouwen (zie bv. Mullen & Todd, 2014, 17
september; Hubbard, 2015, 26 juni). Verder is het aannemelijk dat ook waargenomen
aanvallen op ‘de eigen groep’ bij zowel vrouwen als mannen een triggerfactor kunnen
zijn.
Samenvattend kan gesteld worden dat triggerfactoren op micro-, meso-, en
macro-niveau zowel mannen als vrouwen beïnvloeden. Verschillen zijn te vinden in
de inhoud van bepaalde triggerfactoren. Beschikbare kwalitatieve data en
criminologische studies duiden er op dat een slechte thuissituatie en slecht presteren
op school triggerfactoren zijn die vooral een rol spelen bij mannen. Directe ervaringen
met discriminatie, stigmatisering en uitsluiting lijken bij zowel mannen als vrouwen
als triggerfactoren te kunnen dienen in het radicaliseringsproces, hoewel zij dit elk op
hun eigen manier kunnen ervaren. Triggerfactoren op macro-niveau zoals propaganda
lijken aangepast aan de rol die vrouwen en mannen dienen aan te nemen in de groep.

6.3

De rol van leeftijd

Op micro-niveau blijkt een confrontatie met de eigen dood zowel bij oudere en
jongere mensen een triggerfactor te zijn. Zo vonden Pyszczynski et al. (2006) geen
verschillen op basis van leeftijd. Problemen in de persoonlijke levenssfeer kunnen
echter vooral van invloed zijn in de adolescentie, een kwetsbare periode in de
88

ontwikkeling. Onderzoek naar de invloed van leeftijd op het omgaan met negatieve
ervaringen laat bijvoorbeeld zien dat vergeleken met volwassenen, adolescenten
minder gemotiveerd zijn om met negatieve gevoelens om te gaan en hier ook minder
goed in zijn (Blanchard-Fields, Stein, & Watson, 2004; Carstensen, 1992, 1995). Niet
goed kunnen omgaan met negatieve emoties leidt er onder andere toe dat mensen
minder vaardig zijn in het omgaan met stressvolle situaties. Met de leeftijd lijkt de
weerbaarheid van mensen tegen negatieve triggerfactoren op micro-niveau daarom
ook toe te nemen. Dit is in lijn met de bevinding van Van der Valk en Wagenaar
(2010), die concluderen op basis van interviews met voormalig rechtsextremisten dat
persoonlijke groei ervoor kan zorgen dat mensen uit extremistische groepen stappen
(p. 80).
Criminologisch onderzoek door Zhang, Loeber, en Stouthamer-Loeber (1997)
laat in dit kader zien dat de adolescentie een gevoelige periode is voor de
ontwikkeling van delinquent en antisociaal gedrag (zie ook Pharo, Sim, Graham,
Gross, & Hayne, 2011). Zij vonden dit in een longitudinale studie onder 403
deelnemers, die gevolgd werden vanaf de leeftijd van 8-10 jaar tot de leeftijd van 4850 jaar. Daarbij bleek de vroege adolescentie (11-14 jaar) de leeftijd waar delinquent
gedrag en antisociaal gedrag escaleerde. De onderzoekers noemden ervaringen
gerelateerd aan een slechte thuissituatie als triggerfactoren.
French et al. (2006) vinden in een 3-jarige longitudinale studie onder 420
adolescenten in de vroege fase van adolescentie (ca. 11 jaar oud) en later in de
adolescentie (ca. 14 jaar oud) dat met de leeftijd het zelfvertrouwen toenam evenals
de mate waarin adolescenten zich identificeerden met de eigen groep. Onderzoek naar
persoonlijkheidsontwikkeling van 18 tot 26 jaar bij 921 respondenten laat eveneens
zien dat de ontwikkeling van adolescentie naar volwassenheid samengaat met een
groter zelfvertrouwen op het sociale vlak, minder boosheid, en minder afstand nemen
van anderen (Roberts, Caspi, & Moffitt, 2001). In lijn hiermee constateren Bhui en
collega's (2014) in de eerdergenoemde studie onder moslims in het Verenigd
Koninkrijk dat moslims met een Pakistaanse of Bengaalse achtergrond ouder dan 21
minder vatbaar voor radicalisering waren. Een eerder besproken Noorse longitudinale
studie onder 783 criminele mensen toont daarbij aan dat de transitie naar
volwassenheid een triggerfactor was, die leidde tot een substantiële teruggang in
crimineel gedrag (Skardahamar & Savolainen, 2014).

89

Op meso-niveau lijken charismatische personen en invloedrijke sprekers het
meest succes te hebben bij jonge mensen (adolescenten, jongvolwassenen) die vatbaar
zijn voor de duidelijke boodschap (AIVD, 2004; Precht, 2007). De beïnvloeding kan
plaatsvinden door een persoonlijk gesprek, maar ook via het internet, in de
gevangenis, of sociale media. Ook de toetreding tot (radicale) groepen lijkt meer
effect te hebben op jonge mensen dan op oudere mensen. De aantrekkingskracht van
sociale binding en vriendschap is immers genoemd als een belangrijke katalysator in
radicalisering van met name adolescenten (zie ook het in Hoofdstuk 4 besproken
'bunch of guys' fenomeen; Sageman, 2004). Deze veronderstelling is in lijn met
bevindingen van het eerdergenoemde onderzoek door Monahan et al. (2009). Zij
vonden dat in de adolescentie individuen vatbaarder zijn voor omgevingsinvloeden en
normatieve druk van leeftijdsgenoten dan individuen in de jongvolwassenheid (ca. 20
jaar en ouder). Leeftijd lijkt dus een belangrijke moderator voor het effect van
triggerfactoren door transities tussen levensfasen.
Op meso-niveau kunnen adolescenten verder ook gemakkelijker beïnvloed
worden door propaganda en oproepen waarmee ze via het internet en de sociale media
geconfronteerd worden. Zo wordt het internet gezien als bron van religieuze educatie
en informatie vooral voor jongeren in de adolescentie. Hierbij refereert De Koning
(2007, p. 18) bijvoorbeeld naar de 'knip- en plakislam', het fenomeen dat (radicale)
jongeren op internet hun wereldbeeld samenstellen door fragmenten uit allerlei
politieke en religieuze teksten te knippen en deze achter elkaar plakken in een nieuwe
tekst of als antwoord op vragen. Hij verwijst hierbij naar de AIVD die in haar
jaarverslag over 2005 (p. 27) stelt dat:

"Een nieuwe trend is dat een aantal leden van het Hofstadnetwerk zich bij hun
ideeënvorming sterk laten beïnvloeden door radicale opvattingen op internet en/of
van radicale imams of onofficiële radicale predikers. Doorgaans beschikken zij niet
over een gedegen kennis van de islam, maar stellen zij hun eigen islam samen op
grond van losse koranteksten en de daarbij door hen tot waarheid bestempelde
extremistische uitleg. Dit kan worden aangeduid als 'knip-en-plak'-islam. Een
genuanceerde interpretatie van de islam past niet in het beeld van deze kringen. Leden
van het Hofstadnetwerk hanteren internet mede als forum om hun ideeën en
gedachten uit te wisselen en om anderen te overtuigen van de 'ware islam'. Ook lukt
het ze soms anderen over te halen zich bij het netwerk aan te sluiten. Op deze wijze

90

kunnen individuen als Mohammed B. bij andere jonge moslims de indruk wekken te
beschikken over grote islamkennis, terwijl het feitelijk gaat om een grotendeels
eigenstandig samengesteld geloof dat weinig meer van doen heeft met het geloof
zoals dat door de overgrote meerderheid van de moslims in Nederland en elders in de
wereld wordt aangehangen."

Dat vooral jonge mensen beïnvloedbaar zijn door informatie via het internet die als
triggerfactor kan fungeren, concluderen ook Demant et al. (2008) op basis van
interviews met voormalige moslimextremisten in Nederland.
Samenvattend kan gesteld worden dat de leeftijd een belangrijke moderator is
voor het effect van triggerfactoren op micro-, meso-, en macro-niveau. Zo blijkt
vooral de adolescentie een gevoelige periode voor radicalisering, doordat in deze
periode mensen op zoek gaan naar hun eigen identiteit, en het een periode is waarin
mensen vatbaar zijn voor duidelijke zwart/wit-boodschappen en meer op zoek zijn
naar sociale groepen waar ze bij kunnen horen. De invloed van charismatische
sprekers en ronselaars evenals leeftijdsgenoten is het grootst in de adolescentie. In de
volwassenheid lijkt de sociale en emotionele weerbaarheid groter te zijn.

6.4

De rol van opleiding

Op basis van de meegenomen literatuur in dit onderzoek blijkt dat er niet veel bekend
is over hoe het opleidingsniveau het effect van triggerfactoren kan beïnvloeden. Uit
de bespreking van triggerfactoren op micro-niveau kwam wel naar voren dat het
stoppen met een opleiding of teleurstelling in het niet vinden van een stageplek als
triggerfactor kan dienen in het radicaliseringsproces (bv. Buijs et al., 2006). Ook uit
criminologisch onderzoek blijkt dat problemen op de basisschool en de middelbare
school, en ook schooluitval samenhangen met crimineel gedrag (Corner & Gill, 2014;
Blomberg, Bales, & Piquero, 2012; Lopes et al., 2012).
Hoe zit het dan precies met het opleidingsniveau van radicalen? Gebaseerd op
een studie naar 129 Hezbollah militanten over de afgelopen 20 jaar concluderen
Krueger en Malečková (2003) dat de relatie tussen "armoede, opleiding en terrorisme
indirect is, gecompliceerd, en mogelijk zwak" (p. 119). Ook onder geradicaliseerde
moslims treffen we verschillende opleidingsniveaus aan. Velen van hen zijn uit de
sociale middenklasse afkomstig. Zo had de 20-jarige Nasser M. uit Wales, die in IS
video's is verschenen onder de naam Abu Muthana al-Yemeni, de mogelijkheid

91

medicijnen te studeren (The Economist, 2014, 29 augustus). Kepel (2002, 2004)
merkt daarentegen op dat de 'avantgarde' van islamitisch extremisme in de jaren '90
vaak mensen met een universiteitsopleiding waren die geen uitzicht hadden op werk.
Sageman (2008) suggereert dat het opleidingsniveau samenhangt met de
periode waarin mensen radicaliseren. Zo legt hij uit dat de aanhangers van Al-Qaida
in de jaren '80 van de vorige eeuw vooral hoogopgeleid waren en rond de 30 jaar oud.
De tweede golf individuen die radicaliseerden en zich bij Al-Qaida voegden, in de
'90er jaren, waren nog steeds behoorlijk hoog opgeleide moslims die naar Afghanistan
kwamen voor training en doorgaans rond de 25 jaar oud waren. De derde golf na de
'90er jaren noemt Sageman 'terrorist wannabees' (de 'meeloopterroristen'); jonge
mensen die boosheid voelen na de invasie van Irak door de VS en gekenmerkt worden
door een lage opleiding, en die zelf of samen met anderen thuis geradicaliseerd zijn
(de zogenaamde 'homegrown warriors', zie ook Buijs et al., 2006). Volgens Sageman
zijn velen van deze jongeren bij extremistische bewegingen gegaan gemotiveerd door
een zucht naar avontuur en heroïek (de eerder besproken sensatiezoekers).
Dit is in lijn met bevindingen van Weenink (2015) en Poot et al., (2009). Zo
concludeert Weenink dat in de door hem onderzochte groep van 140 (potentiële)
uitreizigers dat de "academische prestaties over het algemeen slecht waren" (p. 23).
Geen van de individuen in de onderzochte groep had hoger onderwijs genoten. Een
deel had hun middelbare schoolopleiding afgebroken of werd werkloos naderhand.
Geen van hen had een goedlopende carrière. Ook Poot en collega's (2009)
concluderen in een onderzoek naar 113 individuen, die aan jihadistische activiteiten
hadden deelgenomen, dat "vrijwel geen van de actoren van wie opleidingsgegevens
zijn opgenomen in de politiedossiers, daadwerkelijk een hbo- of universitaire
opleiding heeft afgerond" (2009, p. 134). Ongeveer een kwart van de groep
onderzochten had enkel de lagere school gevolgd, een kwart had de middelbare
schoolopleiding gevolgd of afgemaakt, een kwart had een mbo-opleiding gevolgd of
afgerond, en ongeveer een kwart had tijdelijk een beroeps- of universitaire opleiding
gevolgd maar niet afgemaakt. Elf van de 113 deelnemers waren ten tijde van het
onderzoek bezig met een studie.
Hoewel de genoten opleiding van radicalen over het algemeen (relatief) laag
lijkt te zijn, zegt dat gegeven niets over het effect van de opleiding op de werking van
specifieke triggerfactoren. Het niet afmaken of stoppen met een opleiding kan, zoals

92

eerder gebleken, wel een directe trigger zijn, hoewel het directe empirische bewijs
daarvoor niet zeer sterk is.

6.5

Interactie triggerfactoren en gedragsproblematiek

In de radicaliseringsliteratuur is veel geschreven over de mogelijke rol van
psychopathologie en gedragsproblematiek als een onderliggende factor van
radicalisering. Eerder onderzoek laat geen relatie tussen psychopathologie en
terrorisme zien. Zo merkte Crenshaw in 1981 op dat het meest opvallende kenmerk
van terroristen hun "normaliteit" is (p. 390, zie ook Kruglanski & Fischer, 2006;
McGilloway et al., 2015; Monahan, 2012; Van San, et al., 2010). In lijn hiermee
concluderen Meertens en collega's (2006) dat in iedereen een terrorist schuilt. Ook al
lijkt psychopathologie radicalisering niet te kunnen verklaren, het is wel mogelijk dat
triggerfactoren kunnen interacteren met gedragsproblematiek. Dat wil zeggen, het al
dan niet aanwezig zijn van psychopathologie of gedragsproblematiek kan een
moderator zijn voor het effect van triggerfactoren in het radicaliseringsproces.
Zo vindt Lankford (2014) in zijn onderzoek naar 130 zelfmoordterroristen dat
er bij meer dan een derde sprake was van depressie, post-traumatische stress stoornis
of andere gezondheidsproblemen. Kleinmann (2012) concludeert eveneens dat
gedragsproblematiek een belangrijke rol kan spelen in het radicaliseringsproces. Hij
baseert dit op zijn onderzoek onder 83 moslimextremisten in de VS. Bij 24 individuen
(29%) werden mentale klachten als triggerfactoren genoemd. Een recent onderzoek
van Weenink (2015) suggereert ook dat gedragsproblematiek wel een rol kan spelen
in het radicaliseringsproces bij potentiële en daadwerkelijke Syriëgangers, die in
aanraking zijn geweest met de politie.
Experimenteel onderzoek door Baumeister en collega's (Baumeister et al.,
1996; Baumeister & Leary, 1995) geeft meer inzicht in hoe de aanwezigheid van
gedragsproblematiek mogelijk kan leiden tot een grotere gevoeligheid voor
triggerfactoren in het radicaliseringsproces. Zij tonen aan dat er een link bestaat
tussen narcisme en agressief gedrag. Interessant is daarbij dat narcistische mensen in
het bijzonder ontvankelijk zijn voor het tonen van agressief gedrag indien hun
(positieve) zelfbeeld bedreigd wordt. Zoals eerder besproken kan een bedreiging van
het zelfbeeld of de eigen cultuur mensen aanzetten tot het ondersteunen van
extremisme (zie de eerder besproken terror-management theorie). Baumeister et al.
laten dus zien dat de link tussen ervaren dreiging en agressief gedrag vooral sterk is
93

bij mensen die hoog scoren op narcisme. Deze resultaten wijzen erop dat de
aanwezigheid van gedragsproblematiek de gevoeligheid voor triggerfactoren kan
vergroten.
Kwantitatief onderzoek vanuit de criminologie heeft aangetoond dat
stressvolle en traumatische gebeurtenissen kunnen leiden tot het ontstaan van
gedragsproblematiek in de adolescentie en jongvolwassenheid (bv. Wiesner & Kim,
2006). In de criminologie worden negatieve of teleurstellende ervaringen in sociale
relaties, thuis, school, het werk, of de buurt gezien als stressoren die kunnen leiden tot
boosheid, frustratie, teleurstelling, depressie, angst, en uiteindelijk misdaad (zie voor
een review Agnew, 1992). In lijn hiermee observeren Levin en Madfis (2009) dat
deze stressoren in de adolescentie kunnen lijden tot sociale isolatie. Deze
onderzoekers wijzen erop dat een gebrek aan sociale steun deze mensen ontvankelijk
maakt voor crimineel gedrag als er zich vervolgens 'acute stressoren' voordoen.
Bij

elkaar

genomen

concluderen

we

dat

de

aanwezigheid

van

gedragsproblematiek in het algemeen van invloed kan zijn op het effect van
triggerfactoren op (verdergaande) radicalisering. Onderzoek uit de criminologische
hoek laat een vergelijkbaar beeld zien.

6.6

Samenvatting

Met betrekking tot typologie komt naar voren dat identiteitszoekers vooral gevoelig
zijn voor triggerfactoren op micro-, meso-, en macro-niveau die raken aan de behoefte
aan sociale binding en de identiteit. Voor rechtvaardigheidszoekers zijn dit
triggerfactoren gerelateerd aan waargenomen onrecht tegen zichzelf of tegen andere
groepsleden. Voor zingevingszoekers lijken vooral triggerfactoren op micro-niveau
een rol te spelen - zoals stressvolle of traumatische gebeurtenissen die tot een
keerpunt kunnen leiden -, waarna triggerfactoren op meso- of macro-niveau kunnen
fungeren als katalysatoren die tot verdere radicalisering kunnen leiden. Voor
sensatiezoekers, ten slotte, zijn met name triggerfactoren op meso-, en macro-niveau
van invloed die beantwoorden aan de behoefte aan spanning en avontuur, hoewel hun
sensatiezucht ook kan voortkomen uit een gebrek aan zingeving (waarbij
triggerfactoren op micro-niveau wel degelijk relevant zijn).
Met betrekking tot geslacht kwam naar voren dat romantische relaties en het
huwelijk voor vrouwen belangrijke triggers zijn. Bij mannen komen triggerfactoren
gerelateerd aan sensatie, avontuur en geweld meer naar voren. Gebaseerd op
94

criminologisch onderzoek lijken een slechte thuissituatie en slechte schoolprestaties
met name als triggerfactoren te functioneren voor mannen. Verder verschillen de
relevante triggerfactoren niet heel erg per geslacht, hoewel de manier waarop een
specifieke gebeurtenissen wordt ervaren wel uiteen kan lopen. Dit is bijvoorbeeld het
geval bij de omgang met discriminatoire gebeurtenissen.
Daarnaast zijn er nog een aantal moderatoren die het effect van triggerfactoren
in het algemeen beïnvloeden. Zo blijkt qua leeftijd dat de adolescentie een periode is
waarin individuen minder weerbaar en gemakkelijker te beïnvloeden zijn. Ook
gedragsproblematiek lijkt van invloed te zijn op de werking van triggerfactoren in het
algemeen, waarbij de aanwezigheid van gedragsproblematiek het effect van
triggerfactoren kan versterken. Het is ten slotte onduidelijk in welke mate het
opleidingsniveau het effect van triggerfactoren op het radicaliseringsproces
beïnvloedt. Het niet afmaken van een opleiding zelf kan, zoals besproken in
Hoofdstuk 3, wel direct als triggerfactor werken.

95

Hoofdstuk 7. Conclusies, aanknopingspunten en aanbevelingen
In dit hoofdstuk komen we terug op de verschillende onderzoeksvragen van dit
onderzoek, zoals die ook in de inleiding uiteengezet zijn. Het antwoord op de eerste
twee vragen is uitsluitend gebaseerd op het systematische literatuuronderzoek. Waar
het gaat om mogelijke aanknopingspunten voor het lokale beleid putten we ook uit de
expertmeeting met praktijkdeskundigen die in het kader van dit onderzoek is
georganiseerd. Ten slotte zullen we aanbevelingen doen voor verder onderzoek.

Vraag 1: Wat zijn triggerfactoren, hoe verschillen ze van meer structurele factoren
voor radicalisering, en welke rol spelen triggerfactoren in het radicaliseringsproces?

Dit onderzoek maakt onderscheid tussen oorzakelijke factoren ('root factors') en
triggerfactoren.

Oorzakelijke

factoren

refereren

vaak

aan

(structurele)

omstandigheden, die de uiteindelijke oorzaak of voedingsbodem kunnen zijn - zoals
relatieve deprivatie, algemene gevoelens van frustratie, discriminatie - terwijl
triggerfactoren verwijzen naar concrete gebeurtenissen die de doorslag geven in het
(de)radicaliseringsproces.
Wij definiëren triggerfactoren als concrete gebeurtenissen (bijvoorbeeld
incidenten, problemen, keuzes) die aanwijsbaar een (verdere) (de-) radicalisering in
gang zetten. Triggerfactoren kunnen globaal op twee manieren impact hebben op het
radicaliseringsproces: ze kunnen een keerpunt inleiden in het leven van een persoon
en een proces van radicalisering in gang zetten of omkeren (de-radicalisering), of ze
kunnen een katalysator zijn die het radicaliseringsproces versnelt of vertraagt in de
richting van verdere radicalisering of de-radicalisering. Daarbij moet opgemerkt
worden dat het voordoen van triggerfactoren niet betekent dat een persoon
daadwerkelijk (de)radicaliseert; dit is afhankelijk van de eigenschap van de
betreffende triggerfactor(en) - hoe meer factoren, hoe krachtiger en langduriger ze
zijn, hoe meer kans op radicalisering - en de eigenschappen van de persoon in kwestie.
Daarbij is de uitwerking van triggerfactoren afhankelijk van de typologie, leeftijd,
geslacht, opleiding en, mogelijk, gedragsproblematiek.

96

Vraag 2: Hoe dienen deze triggerfactoren zich aan op verschillende niveaus
(macro-, meso- en micro-niveau) in de Nederlandse samenleving, en in verschillende
fasen van het radicaliseringsproces?

Het onderzoek groepeert verschillende triggerfactoren per niveau: micro-niveau (het
niveau van de persoon), meso-niveau (het niveau van de nabije sociale omgeving
zoals familie, groep, gemeenschap) en macro-niveau (het maatschappelijk,
(inter)nationale niveau). Uit wetenschappelijke en journalistieke literatuur is per
niveau een aantal triggerfactoren naar voren gekomen, die in meer of mindere mate
wetenschappelijk onderbouwd kunnen worden.
Op micro-niveau spelen de volgende triggerfactoren een rol: de confrontatie
met de dood, problemen thuis, verlies van werk/schooluitval, directe ervaringen van
discriminatie, racisme en uitsluiting, aanvaringen met autoriteiten, en detentie. Op
meso-niveau (het niveau van de groep) kwamen naar voren: het verbreken van sociale
bindingen, het ontmoeten van een radicaal persoon, de toetreding tot een radicale
groep, het sluiten van een huwelijk, deelname aan een training, en de confrontatie met
propaganda.

Ten

slotte

kwamen

op

macro-niveau

(het

maatschappelijke,

(inter)nationale niveau) naar voren: het oproepen tot actie, waargenomen aanvallen op
de eigen groep, en overheidsbeleid gericht op de eigen groep of radicalisering. Deze
lijst is niet uitputtend, en kan naar aanleiding van specifieke ontwikkelingen en
toekomstig onderzoek verder aangevuld worden.
Triggerfactoren kunnen zich in meerdere fasen van het radicaliseringsproces
manifesteren. In dat kader maken we een onderscheid tussen de fase van gevoeligheid,
de fase van verkenning, de fase van lidmaatschap en de fase van actie. Hier kan nog
wel nadere nuancering en precisering worden aangebracht. Zo lijken triggerfactoren
op micro-niveau zich vooral in de eerste fase(n) van het radicaliseringsproces te
manifesteren, waar ze vaak een zogenaamde cognitieve opening teweeg brengen. De
persoon in kwestie komt dan open te staan voor andere (en soms ook radicale)
wereldbeelden, en gaat - op basis van de vier onderscheiden typologieën - op zoek
naar betekenis en waarheid. Triggerfactoren op het meso-niveau kunnen een
dergelijke zoektocht ook in gang zetten, maar spelen vaker in de latere fasen van het
radicaliseringsproces een rol. Een radicale persoon, groep of propaganda voorziet
daar in de behoefte van het zoekende individu, waarbij deze een radicale interpretatie

97

verder ontwikkelt / verkent en zich daadwerkelijk aansluit bij een radicale of
extremistische groepering.
Ten slotte kunnen gebeurtenissen op macro-niveau op verschillende manieren
(en via verschillende wegen) impact hebben op het individu; als directe ervaring of
via groepsdynamiek en de bijbehorende propaganda. Ze kunnen iemands wereldbeeld
doen wankelen en een cognitieve opening creëren, of ze kunnen in de latere fase van
de radicalisering - al dan niet instrumenteel ingezet en vergroot door radicale
groeperingen - voor het laatste zetje richting lidmaatschap en actie zorgen.
In Tabel 7.1 wordt globaal aangegeven in welke fasen de verschillende
triggerfactoren vooral een rol lijken te spelen. Daarbij wordt onderscheid gemaakt
tussen fasen waarin deze gebeurtenissen in het bijzonder een rol spelen, en fasen
waarin dat mogelijk of minder duidelijk het geval is. Dit is gebaseerd op de eerdere
bespreking van de afzonderlijke triggerfactoren, en is geenszins een compleet of
definitief overzicht. Wel geeft het een idee hoe de triggerfactoren niet in elke fase
even relevant zijn, maar zich juist in verschillende fasen van het radicaliseringsproces
manifesteren.

Tabel 7.1
Overzicht van aanwezigheid / rol van triggerfactoren in verschillende fasen van het
radicaliseringsproces.
Fasen van radicalisering
Triggerfactoren
op

Gevoeligheid

Verkenning

Lidmaatschap

Actie

micro-niveau
Confrontatie
met de dood
Problemen thuis
(ruzie,
scheiding)
Verlies van
werk en
schooluitval

98

Ervaringen van
Discriminatie,
racisme,
uitsluiting
Aanvaring met
autoriteiten

Detentie

Triggerfactoren
op

Gevoeligheid

Verkenning

Lidmaatschap

Actie

Gevoeligheid

Verkenning

Lidmaatschap

Actie

meso-niveau
Verbreken van
sociale
bindingen
Ontmoeten
radicaal
persoon
Toetreding tot
radicale groep

Huwelijk

Training

Confrontatie
met propaganda
Triggerfactoren
op
Macro-niveau

99

Oproepen tot
actie en (gebrek
aan)
handelingsperspectief
Aanslagen,
militaire acties,
spotprenten
Overheidsbeleid
gericht op de
eigen groep of
radicalisering

Literatuur duidt op een belangrijke rol van een triggerfactor.

Literatuur duidt op een minder belangrijke rol.

Onduidelijk of / niet aannemelijk dat triggerfactoren een rol spelen.

Vraag 3: Welke aanknopingspunten kunnen bovenstaande inzichten opleveren voor de
preventie van radicalisering?

De opgedane inzichten uit de literatuurstudie kunnen op verschillende manieren
aanknopingspunten bieden voor de preventie van radicalisering. Dit kwam ook naar
voren tijdens de georganiseerde expertmeeting met praktijkdeskundigen. Allereerst
zorgt het onderscheiden van triggerfactoren voor een concretisering van het
radicaliseringsproces; zonder het belang van oorzakelijke factoren uit het oog te
verliezen, laat het zien dat het vaak concrete gebeurtenissen zijn die het
radicaliseringsproces daadwerkelijk in gang zetten of versnellen. Het overzicht van
verschillende triggerfactoren en de fasen waarin zij zich kunnen manifesteren, biedt
daarom allereerst aanknopingspunten voor het herkennen en signaleren van
radicalisering. Daarbij moet wel benadrukt worden dat een enkele triggerfactor vaak
niet voldoende is om radicalisering in gang te zetten; er is vaak sprake van een

100

samenstelling van meerdere triggerfactoren. Bovendien is de werking van een
triggerfactor afhankelijk van de eigenschappen van de triggerfactor(en) zelf - de
kracht, het aantal, de duur - en de eigenschappen van de persoon in kwestie. Zowel
het overzicht van de triggerfactoren als de uiteenzetting van de moderatoren als
persoonlijke eigenschappen helpt bij het maken van een inschatting van de kans op
daadwerkelijke radicalisering. Tenslotte biedt het onderscheid tussen verschillende
typen (radicaliserende) individuen aanknopingspunten om contact te maken met de
persoon in kwestie, of meer in het algemeen te bepalen op welke manier kan worden
ingespeeld op de drijfveren die de persoon in kwestie überhaupt vatbaar maakt voor
radicalisering.

Vraag 4: Op welke manier kan er geanticipeerd worden op het aandienen van
triggerfactoren om de werking daarvan tegen te gaan?
Vraag 5: Welke lessen zouden er uit onderzoek te trekken zijn voor lokale overheden,
professionals, en maatschappelijke organisaties in verschillende (beleids- en
uitvoerings)domeinen?

Aansluitend op de bovenstaande passage kan er allereerst worden geanticipeerd op
triggerfactoren door de gevoeligheid voor die triggerfactoren te verminderen, en de
persoon in kwestie weerbaarder te maken. Hierbij kan men zich deels baseren op de
verschillende moderatoren, die wijzen op de mate waarin en de manier waarop de
persoon vatbaar is voor (bepaalde) triggerfactoren. Het gaat daarbij onder meer om
het inspelen op en kanaliseren van de drijfveren in kwestie. Identiteitszoekers zullen
bijvoorbeeld op een andere manier weerbaar moeten worden gemaakt dan
sensatiezoekers. Daarnaast kan ook het geslacht bijvoorbeeld een rol spelen,
aangezien triggerfactoren op een andere manier of mate impact lijken te hebben op
vrouwen dan op mannen.
Uit de expertmeeting met praktijkdeskundigen bleek daarnaast dat het
overzicht van de diverse triggerfactoren aanknopingspunten kan bieden om per
triggerfactor te bepalen welke organisaties en personen een rol kunnen spelen bij het
signaleren en interveniëren. Duidelijk is geworden dat onder meer professionals uit de
jeugdzorg, het jongerenwerk en het onderwijs hierbij een belangrijke rol hebben te
vervullen, maar dat in sommige gevallen juist ook een beroep kan of moet worden
gedaan op de plaatselijke moskee of een (informele) sleutelfiguur. Daarnaast kan in
101

algemene termen gesteld worden dat de jeugdzorg bijvoorbeeld een grotere rol lijkt te
kunnen spelen bij de omgang met triggerfactoren op micro-niveau, terwijl
jongerenwerkers en docenten bijvoorbeeld juist veel te maken hebben met het meso(groepsprocessen) en macro-niveau (maatschappelijke processen). Daarbij kan het
nadenken over triggerfactoren helpen bij het voorkomen van averechtse effecten, die
mogelijk onbedoeld kunnen voortvloeien uit het handelen van de betreffende actoren.
Hier kan men bijvoorbeeld denken aan de triggerfactoren 'aanvaringen met
autoriteiten' of 'ervaringen van discriminatie'.
Uit de expertmeeting bleek echter ook duidelijk dat om concrete lessen en
aanbevelingen voor afzonderlijke domeinen, organisaties en personen te formuleren
er een nadere verdiepings- en vertaalslag nodig is. Het is op basis van de huidige
studie nog niet goed mogelijk om concreet aan te geven welk beleid of interventie
gekoppeld moet worden aan specifieke radicale individuen. Gegeven het feit dat ieder
persoon met andere triggerfactoren te maken krijgt, of gevoeliger is voor de een dan
voor de ander, lijkt een 'one-size-fits-all'-aanpak in ieder geval niet logisch. De
huidige studie biedt wel een basis om verder na te denken over concrete acties naar
aanleiding van de uiteenlopende triggerfactoren. Het helpt gemeenten, professionals
en maatschappelijke netwerken om bij het signaleren van radicalisering alert te zijn
op (een combinatie van) bepaalde gebeurtenissen die een mogelijke radicalisering in
gang kunnen zetten. Vervolgens kan bij mogelijke interventies rekening worden
gehouden met verschillende moderatoren, of persoonlijke eigenschappen die bepalen
in welke mate of op welke manier een persoon meer of minder gevoelig is voor een
bepaalde triggerfactor. Het kan bijvoorbeeld relevant zijn om na te gaan in hoeverre
de persoon in kwestie samenvalt met een van de onderscheiden typologieën: de
'identiteitszoeker', de 'rechtvaardigheidszoeker', de

'zingevingszoeker' of de

'sensatiezoeker'. Op deze manier is men nog beter in staat om de drijfveren van
radicaliserende mensen te doorgronden en effectief in te grijpen waar nodig.

7.1

Aanbevelingen verder onderzoek

Allereerst constateren wij dat er zowel op het gebied van triggerfactoren als
radicalisering in het algemeen nog weinig empirisch onderzoek verricht is. Verder
onderzoek naar de verschillende gebeurtenissen die als triggerfactor kunnen dienen
zou niet alleen ten goede komen aan een beter begrip van radicaliseringsprocessen,
102

maar zou ook meer robuuste handvatten bieden voor preventief beleid. Zo zou het ten
eerste waardevol zijn om een database op te bouwen van triggerfactoren die een rol
hebben gespeeld bij mensen die in het verleden geradicaliseerd zijn of zich in het
radicaliseringsproces bevinden. Het literatuuronderzoek is hiertoe een eerste stap.
Aanvullende data kunnen verzameld worden door het afnemen van (gestructureerde)
interviews met de betreffende mensen. Een andere benadering is het contacteren van
mensen uit de directe omgeving van geradicaliseerde mensen zoals familie, vrienden,
leraren, politie.
In dit kader is ook een vergelijking met andere onderzoeksvelden relevant,
zoals de criminologie. In dit veld is niet alleen meer empirisch onderzoek verricht
naar triggerfactoren, maar wordt ook gebruik gemaakt van methodologieën die
waardevol kunnen zijn voor toekomstig onderzoek in het radicaliseringsveld. Zo zou
er aansluiting gevonden kunnen worden bij zogenaamde levenslooponderzoeken, die
erop gericht zijn om meer inzicht te krijgen waarom mensen crimineel gedrag
vertonen. Bij deze onderzoeken zouden ook vragen gesteld kunnen worden met
betrekking tot radicaliseringsprocessen, en de in dit rapport geïdentificeerde
triggerfactoren.
Een ander punt voor nader onderzoek is gerelateerd aan de dimensies van
triggerfactoren. Zo stelt de general strain theory, die eerder aan de orde is gekomen in
Hoofdstuk 2, dat een opeenvolging of combinatie van negatieve of stressvolle
gebeurtenissen eerder tot delinquentie leidt. Uit het literatuuronderzoek blijkt
inderdaad dat mensen die radicaliseren vaak meerdere triggerfactoren ervaren. Het is
echter nog onduidelijk of er bepaalde (combinaties van) triggerfactoren zijn aan te
wijzen die leiden tot (verdergaande) radicalisering of de-radicalisering. Gezien het feit
dat van een grotere groep radicalen slechts een klein aantal overgaan tot
gewelddadige acties zou verder onderzoek naar triggerfactoren of moderatoren die de
stap naar de laatste actiefase van radicalisering bewerkstelligen zeer nuttig zijn.
Tenslotte zou er door experimenteel onderzoek meer inzicht verkregen kunnen
worden in de omstandigheden waaronder triggerfactoren leiden tot radicalisering. Zo
kunnen er meetinstrumenten ontwikkeld worden om te kijken of mensen hoog of laag
scoren

op

een

bepaalde

typologie

(bijvoorbeeld

sensatiezoeker

vs.

rechtvaardigheidszoeker). Dit zou vervolgens gebruikt kunnen worden om te kijken of
bepaalde typen mensen meer of minder gevoelig zijn voor bepaalde (combinaties van)
triggerfactoren.
103

104

Referenties2
AIVD [Algemene Inlichtingen en Veiligheidsdienst] (2004). Van Dawa tot jihad. De
diverse dreigingen van de radicale islam tegen de democratische rechtsorde
Den Haag: Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties.
(2006). Jaarverslag 2005. Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken.
(2014). Jaarverslag 2013. Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken.
(2015). Jaarverslag 2014. Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken.
*Abbas, T. (2007) Ethno-religious identities and Islamic political radicalism in the
UK: A case study. Journal of Muslim Minority Affairs, 27, 429-442.
*Abu-Ras, W. M., & Suarez, Z. E. (2009). Muslim men and women’s perception of
discrimination, hate crimes, and PTSD symptoms post September 11.
Traumatology, 20, 1-9.
*Abu-Ras, W., Senzai, F., & Laird, L. (2012). American Muslim physicians’
experiences since 9/11: Cultural trauma and the formation of Islamic identity.
Traumatology, 15, 48-63.
*Agnew, R. (1992). Foundation for a general strain theory of crime and delinquency.
Criminology, 30, 47-87.
Alde'emeh, M. (2015, 4 maart). Thuis bij de ouders van Fouad Belkacem. Verkregen
op 14 september 2015 van: http://www.montasseraldeemeh.worldpress.com
Altman D. G. (1991). Practical statistics for medical research. London: Chapman and
Hall.
*Aly, A., & Striegher, J. L. (2012). Examining the role of religion in radicalization to
violent Islamist extremism. Studies in Conflict & Terrorism, 35, 849-862.
Andriessen, I, Van der Ent, B., Van der Linden, M. & Dekker, G. (2015). Op afkomst
afgewezen. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
ARTIS (2009). Theoretical Frames on Pathways to Violent Radicalization. Verkregen
op 1 augustus 2009 van: http://www.artisresearch.com.
*Atchison, A. J., & Heide, K. M. (2011). Charles Manson and the Family: The
application of sociological theories to multiple murder. International journal
of offender therapy and comparative criminology, 55, 771-798.
*Averdijk, M., Malti, T., Eisner, M., & Ribeaud, D. (2012). Parental separation and
child aggressive and internalizing behavior: An event history calendar
analysis. Child Psychiatry and Human Development, 43, 184-200.
Bahara, H. (2013, 19 juni). Enkeltje Den Haag-Syrië. Nederlandse jongeren steunen
hun broeders. De Groene Amsterdammer.
*Baines, P. R., O'Shaughnessy, N. J., Moloney, K., Richards, B., Butler, S., & Gill, M.
(2010). The dark side of political marketing: Islamist propaganda, Reversal
Theory and British Muslims. European Journal of Marketing, 44, 478-495.
*Bakker, E. (2008). Polarisatie en radicalisering. Strategische Monitor 2012.
Instituut Clingendael.
Bakker, E. (2006). Jihadi terrorists in Europe. Their characteristics and the
circumstances in which they joined the jihad: an exploratory study. December
2006. Clingendael.

2

Referenties voorafgegaan met een "*" komen voort uit de literatuurstudie over
triggerfactoren. De volledige lijst met referenties die uit de literatuurstudie is
voortgekomen is op aanvraag beschikbaar bij de auteurs.
105

Baron, R. M., & Kenny, D. A. (1986). The moderator-mediator variable distinction in
social psychological research: Conceptual, strategic, and statistical
considerations. Journal of Personality and Social Psychology, 51, 1173-1182.
*Bartlett, J., Birdwell, J., & King, M. (2010). The edge of violence: a radical
approach to extremism. Demos.
Bartlett, J. &b Miller, C. (2012). The Edge of Violence: Towards Telling the
Difference Between Violent and Non-Violent Radicalization. Terrorism and
Political Violence, 24, 1-21.
Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The need to belong: desire for
interpersonal attachments as a fundamental human motivation. Psychological
bulletin, 117, 497-529.
*Baumeister, R. F., Smart, L., & Boden, J. M. (1996). Relation of threatened egotism
to violence and aggression: the dark side of high self-esteem. Psychological
review, 103, 5.
BBC (2015, 15 juni). Tracking Britain's jihadists. Verkregen op 18 juni 2015 van:
http://www.bbc.com
Bennhold, K. (2015, 17 augustus). Religion meets rebellion: How ISIS lured 3
London girls. The New York Times. Verkregen op 17 augustus 2015 van:
http://www.nytimes.com
Bergen, P. (2015). Jihad 2.0: Social Media in the Next Evolution of Terrorist
Recruitment. Getuigenis voor de U.S. Senate Committee on Homeland
Security and Governmental Affairs, 7 mei 2015
*Bersani, B. E., Laub, J. H., & Nieuwbeerta, P. (2009). Marriage and desistance from
crime in the Netherlands: Do gender and socio-historical context matter?.
Journal of Quantitative Criminology, 25, 3-24.
Berry, J. W. (2001) A psychology of immigration. Journal of Social Issues, 57,
615–631.
*Bhui, K., Dinos, S., & Jones, E. (2012). Psychological process and pathways to
radicalization. Journal of Bioterrorism & Biodefense, S5:003.
Bhui, K., & Ibrahim, Y. (2013). Marketing the" radical": Symbolic communication
and persuasive technologies in jihadist websites. Transcultural psychiatry, 119.
*Bhui, K., Warfa, N., & Jones, E. (2014). Is violent radicalisation associated with
poverty, migration, poor self-reported health and common mental disorders?
PloS one, 9, e90718.
*Bjørgo, T., & Carlsson, Y. (2005). Early intervention with violent and racist youth
groups. Oslo: Norwegian Institute of International Affairs.
*Blackwood, L., Hopkins, N., & Reicher, S. (2013). I know who I am, but who do
they think I am? Muslim perspectives on encounters with airport authorities.
Ethnic and Racial Studies, 36, 1090-1108.
Blanchard-Fields, F., Stein, R., & Watson, T. L. (2004). Age differences in emotionregulation strategies in handling everyday problems. The Journals of
Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences, 59, 261269.
Bloom, M. (2011). Bombshells: Women and terror. Gender Issues, 28, 1-21.
Blomberg, T. G., Bales, W. D., & Piquero, A. R. (2012). Is educational achievement a
turning point for incarcerated delinquents across race and sex? Journal of
Youth and Adolescence, 41, 202-216.
BNR (2015, 8 juni). Aantal Syriëgangers neemt nog steeds toe. Verkregen op 18 juni
2015 van: http://www.bnr.nl
106

*Bovenkerk, F. (2010). Uittreden: over het verlaten van criminele organisaties. Rede
uitgesproken bij de aanvaarding van de bijzondere FORUM Frank J. Buijs
leerstoel Radicaliseringsstudies aan de Universiteit van Amsterdam op
donderdag 8 april 2010. Amsterdam University Press.
De Volkskrant (2015, 28 mei). Britse schoolmeisjes in Syrië zoeken contact met
familie. Verkregen op 28 mei, 2015 van www.Volkskrant.nl.
*Buijs, F. J., Demant, F., & Hamdy, A. (2006). Strijders van eigen bodem. Radicale
en democratische moslims in Nederland [Homegrown Warriors: Radical and
democratic Muslims in the Netherlands]. Amsterdam: Amsterdam University
Press.
*Burt, C. H., Simons, R. L., & Gibbons, F. X. (2012). Racial discrimination, ethnicracial socialization, and crime: A micro-sociological model of risk and
resilience. American Sociological Review, 77, 648-677.
*Borum, R. (2011). Radicalization into violent extremism I: A review of social
science theories. Journal of Strategic Security, 4, 7-35.
Bovenkerk. F. & Roex, I. (2011). Terroristen in Trainingskampen. In: Bovenkerk, F.
Een Gevoel van Dreiging. Criminologische Opstellen. Amsterdam: Augustus.
*Byrne, J. M., & Lurigio, A. (2008). Victimization and criminal behavior in
adolescence and adulthood. Victims and Offenders, 3, 319-330.
Callimachi, R. (2015, 27 juni). ISIS and the lonely young American. The New York
Times. Verkregen van: http://www.nytimes.com op 27 juni 2015.
Callimachi, R. & Yardley, J. (2015, 17 januari). From Amateur to Ruthless Jihadist in
France. Chérif and Said Kouachi’s Path to Paris Attack at Charlie Hebdo. The
New York Times. Verkregen van: http://www.nytimes.com op 31 juli 2015.
Campbell, E. (2015, 30 juli). Are IS recruitment tactics more subtle than we think?
BBC News. Verkregen van http://www.bbc.com op 9 augustus 2015.
Carstensen, L. (1992). Social and emotional patterns in adulthood: Support for
socioemotional selectivity theory. Psychology and Aging, 7, 331–338.
Carstensen, L. L. (1995). Evidence for a life-span theory of socioemotional selectivity.
Current Directions in Psychological Science, 4, 151–156.
Cavendish, J. (2011, 14 maart). Al-Qa'ida glossy advises women to cover up and
marry a martyr. The Independent. Verkregen op 27 juni 2015 van:
http://www.independent.co.uk
*Choudhury, T., & Fenwick, H. (2011). The impact of counterterrorism measures on
Muslim communities. Research Report 72. Manchester, UK: Equality and
Human Rights Commission.
*Cid, J., & Martí, J. (2012). Turning points and returning points: Understanding the
role of family ties in the process of desistance. European Journal of
Criminology, 9, 603-620.
*Corens, S. (2008). Op zoek naar een betere wereld: Islamitisch gefundeerde
radicalisering binnen een Europese context. Een psychosociale analyse.
MENARG Working Paper.
*Corner, E., & Gill, P. (2014). A false dichotomy? Mental illness and lone-actor
terrorism. Law and Human Behavior, 39, 23-34.
* Christmann, K. (2012). Preventing religious radicalisation and violent extremism. A
systematic review of the research evidence. Youth Justice Board for England
and Wales.
Crosby, F. (1976). A model of egoïstic relative deprivation. Psychological Review,
83, 85–113.
* Crenshaw, M. (1981). The causes of terrorism. Comparative politics, 13, 379-399.
107

*Cunningham, K. J. (2007). Countering female terrorism. Studies in Conflict &
Terrorism, 30, 113-129.
Daily Mail (2015, 4 juli). Exclusive: 'LOL!' UK schoolgirl jihadi's sick reaction to the
Tunisian beach massacre in a series of extraordinary messages with
undercover MoS reporter. Verkregen op 14 september 2015 van:
http:\\www.dailymail.co.uk
*Dalgaard-Nielsen, A. (2010) Violent Radicalization in Europe: What
we know and what we do not know. Studies in Conflict & Terrorism, 33, 797814.
De Graaf, B. A. (2014). De vlam van het verzet. Nederlandse strijders in het
buitenland, vroeger en nu. Anton de Komlezing 2014. Te raadplegen op:
http://www.verzetsmuseum.org.
De Graaf, B. A. (2012). Gevaarlijke vrouwen. Tien militanten vrouwen in het vizier.
Amsterdam: Boom.
De Graaf, B. A. (2011). Why communication and performance are key in countering
terrorism. ICCT Research Paper. (The Hague: International Centre for
Counter-Terrorism.
De Graaf, B. A. (2010). Theater van de angst. Amsterdam: Boom, 2010.
*De Koning, M. (2007). Knip- en plak islam Marokkaanse moslimjongeren, internet
en de scheiding tussen cultuur en religie. In Droogers, A. (Ed.) In de Marge,
16, 18-24.
*De la Sablonnière, R., Auger, É., Sadykova, N., & Taylor, D. M. (2010). When the
“we” impacts how “I” feel about myself: Effect of temporal collective relative
deprivation on personal well-being in the context of dramatic social change in
Kyrgyzstan. European Psychologist, 15, 271.
De Stroop, C. (2015, 25 februari). Het verhaal van een ex-polderjihadist: 'Ik heb
mezelf geradicaliseerd, en nu heb ik mezelf gederadicaliseerd'. Knack
Magazine.
De Waele, M. S., & Pauwels, L. (2014). Youth involvement in politically motivated
violence: Why do social integration, perceived legitimacy, and perceived
discrimination matter? International Journal of Conflict and Violence, 8, 134153.
De Wever, R. (2015, 6 april). De strijd tegen extremisme begint met die voor
mensenrechten, stelt deze ex-jihadist. De Correspondent. Verkregen op 9
augustus 2015 van: http://www.decorrespondent.nl
De Wolf, A. & Doosje, B. (2010/2015). Aanpak van radicalisme. Een psychologische
analyse. Amsterdam: SWP.
*Decker, S. H., & Pyrooz, D. C. (2007). “I’m down for a Jihad”: How 100 years of
gang research can inform the study of terrorism, radicalization and extremism.
Perspectives on Terrorism, 9, 104-112.
*Demant, F., Slootman, M., Buijs, F., & Tillie, J. (2008). Teruggang en
uittreding. Processen van de-radicalisering ontleed. Amsterdam: IMES.
Doosje, B., Loseman, A., & Van den Bos, K. (2013). Determinants of radicalization
of Islamic youth in the Netherlands: Personal uncertainty, perceived injustice,
and perceived group threat. Journal of Social Issues, 69, 586-604.
Doosje, B., Van den Bos, K., Loseman, A., Feddes, A. R., & Mann, L. (2012). My
ingroup is superior! Susceptibility for radical right-wing attitudes and
behaviours in Dutch youth. Negotiation and Conflict Management Research, 5,
253–268.
108

Eidelson, R. J., & Eidelson, J. I. (2003). Dangerous ideas: Five beliefs that propel
groups toward conflict. American Psychologist, 58, 182.
*Eijberts, M., & Roggeband, C. (2015). Stuck with the stigma? How Muslim migrant
women in the Netherlands deal–individually and collectively–with negative
stereotypes. Ethnicities. doi: 10.1177/1468796815578560
*Eisenberg, N., & Silver, R. C. (2011). Growing up in the shadow of terrorism: Youth
in America after 9/11. American Psychologist, 66, 468-482.
Erikson, E. H. (1968). Identity, youth, and crisis (1st ed.). New York: Norton.
*Farrington, D. P. (1987). What kind of research is needed to advance knowledge
about the explanation, prevention and treatment of crime in Canada. Canadian
Journal of Criminology, 29, 171.
French, S. E., Seidman, E., Allen, L., & Aber, J. L. (2006). The development of ethnic
identity during adolescence. Developmental psychology, 42, 1-10.
Feddes, A. R., Mann, L., & Doosje, B. (2012). From extreme emotions to extreme
actions: Explaining nonnormative collective action and reconciliation.
Behavioural and Brain Sciences, 35, 253–268.
*Feddes, A. R., Mann, L., & Doosje, B. (2013). Empirical study as part of a scientific
approach to finding indicators of and responses to radicalisation (SAFIRE).
Report presented to the European Commission.
Feddes, A. R., Mann, L., De Zwart, N., & Doosje, B. (2013). Duale identiteit in een
multiculturele samenleving: een longitudinale kwalitatieve effectmeting van
de weerbaarheidstraining Diamant. Tijdschrift voor Veiligheid, 12, 27–44.
Feddes, A. R., Mann, L., & Doosje, B. (2015). Increasing self-esteem and empathy
to prevent violent radicalization: a longitudinal quantitative evaluation of a
resilience training focused on adolescents with a dual identity. Journal of
Applied Social Psychology, 45, 400-411.
Fermin, A. (2009). Islamitische en extreem-rechtse radicalisering in Nederland.
Risbo, Erasmus Universiteit Rotterdam.
*Fischer, P., Ai, A. L., Aydin, N., Frey, D., & Haslam, S. A. (2010). The relationship
between religious identity and preferred coping strategies: An examination of
the relative importance of interpersonal and intrapersonal coping in Muslim
and Christian faiths. Review of General Psychology, 14, 365.
*Geelhoed, F. (2012). Purification and Resistance: Glocal Meanings of Islamic
Fundamentalism in the Netherlands. Doctorale dissertatie, Erasmus School of
Law (ESL).
*Grant, K. E., Compas, B. E., Stuhlmacher, A. F., Thurm, A. E., McMahon, S. D., &
Halpert, J. A. (2003). Stressors and child and adolescent psychopathology:
moving from markers to mechanisms of risk. Psychological Bulletin, 129, 447.
Groen, J. (2013, 15 juni). Lees hier de onverkorte versie van het interview met de
Nederlandse jihadstrijders. Verkregen op 18 september 2013 van:
http://www.volkskrant.nl.
Groen, J. (2013, 26 november). ‘Popjihad trekt jonge moslims aan’. De Volkskrant.
Verkregen op 9 augustus van: www.volkskrant.nl
Groen, J. & Kranenberg, A. (2006). Strijdsters van Allah. Radicale moslima’s en het
Hofstadnetwerk. Amsterdam: Meulenhoff.
Greenberg, J., Pyszczynski, T., & Solomon, S. (1986). The causes and consequences
of a need for self-esteem: A terror-management theory. In R. F. Baumeister
(Ed.), Public self and private self (pp. 189-192). New York/Berlin: SpringerVerlag.

109

Hall, E. (2015, 18 april). Gone girl: an interview with an American in ISIS. Verkregen
op 21 mei 2015 van: http://www.buzzfeed.com
*Hamelin, N, Aznay, H., Monette, C. & Kalpakian, J. (2010). Trigger factors of
terrorism: Social marketing analysis as a tool for security studies– a Moroccan
case study. International Journal of Euro-Mediterranean Studies. 3, 223-240.
Hedgehammer, T. (2010). Jihad in Saudi Arabia; Violence and Pan-Islamism since
1979. Cambridge: Cambridge University Press.
*Hogg, M. A. (2014). From uncertainty to extremism: Social categorization and
identity processes. Current Directions in Psychological Science, 23, 338-342.
*Hoffmann, J. P. (2002). A contextual analysis of differential association, social
control, and strain theories of delinquency. Social Forces, 81, 753-785.
*Hoffmann, J. P., & Cerbone, F. G. (1999). Stressful life events and delinquency
escalation in early adolescence. Criminology, 37, 343-374.
Horgan, J. (2008). From profiles to pathways and roots to routes: Perspectives from
psychology on radicalization into terrorism. The ANNALS of the American
Academy of Political and Social Science, 618, 80-94.
Hubbard, B. (2015, 26 juni). Terrorist attacks in France, Tunisia, and Kuwait kill
dozens. The New York Times. Verkregen op 26 mei 2015 van: www.nyt.com
Jacobs, S, Filipov, D., & Wen, P. (2013, 15 december). The Fall of the House of
Tsarnaev. The Boston Globe. Verkregen op 6 augustus 2015 van:
http://www.bostonglobe.com
Jacobson, M. (2010). Terrorist Dropouts. Learning from Those Who Have Left.
Policy Focus, 101. Washington: The Washington Institute for Near East policy.
Jongerius, S. (2014, 21 januari). Zwarte weduwen in Tsjetsjenie, vrouwelijke
zelfmoordterroristen.
Verkregen
op
19
juni
2015
van:
http://www.isgeschiedenis.nl
*Kalter, N. (1987). Long-term effects of divorce on children: A developmental
vulnerability model. American Journal of Orthopsychiatry, 57, 587.
Kepel, G. (2002). Jihad: The trail of political Islam. Cambridge, MA: Belknap Press.
Kepel, G. (2004). The war for Muslim minds. Islam and the West. Cambridge, MA:
Belknap Press.
King, M., & Taylor, D. M. (2011). The radicalization of home grown Jihadists. A
review of theoretical models and social psychological evidence. Terrorism and
Political Violence, 23, 602–622.
Klausen, J. (2015). Tweeting the jihad: Social media networks of
Western foreign fighters in Syria and Iraq. Studies in Conflict & Terrorism, 38,
1-22.
*Kleinmann , S. M. (2012). Radicalization of homegrown Sunni militants in the
United States: Comparing converts and nonconverts. Studies in Conflict and
Terrorism, 35, 278-297.
Koehler, D. (2014). Contrast Societies. Radical Social Movements and their
relationships with their target societies. A theoretical model. Behavioral
Sciences of Terrorism and Political Aggression, 7, 18-34.
Kouwenhoven, A. (2014, 5 juli). Delft deed niets met melding moskee over
Syriëgangers. NRC. Verkregen op 19 augustus 2015 van: http://nrc.nl
*Koltko-Rivera, M. E. (2004). The psychology of worldviews. Review of General
Psychology, 8, 3-58.
Krueger, A. B., & Malečková, J. (2003). Education, poverty and terrorism: Is there a
causal connection?. The Journal of Economic Perspectives, 17, 119-144.

110

Kruglanski, A. W., & Fishman, S. (2009). Psychological factors in terrorism and
counterterrorism: Individual, group, and organizational levels of
analysis. Social Issues and Policy Review, 3, 1-44.
Kruglanski, A. W., Crenshaw, M., Post, J. M., & Victoroff, J. (2007). What should
this fight be called? Metaphors of counterterrorism and their implications.
Psychological Science in the Public Interest, 8, 97–133.
*Kruglanski, A. W., Bélanger, J. J., Gelfand, M., Gunaratna, R., Hettiarachchi, M.,
Reinares, F., Orehek, E., Sasota, J., & Sharvit, K. (2013). Terrorism—A (self)
love story: Redirecting the significance quest can end violence. American
Psychologist, 68, 559.
*Kruglanski, A. W., & Fishman, S. (2009). Psychological factors in terrorism and
counterterrorism: Individual, group and organizational levels of analysis.
Social Issues and Policy Review, 3, 1-44.
Kruglanski, A. W., & Webster, D. M. (1996). Motivated closing of the mind:
"Seizing" and "freezing". Psychological Review, 103, 263-283.
*Lakhani, S. (2013). Radicalisation as a moral career. Doctoral dissertation, School
of Social Sciences, Cardiff University.
*Lankford, A. (2012). A comparative analysis of suicide terrorists and rampage,
workplace, and school shooters in the United States from 1990 to 2010.
Homicide studies, 17, 255-274.
*Lankford, A. (2014). Précis of the Myth of Martyrdom: What really drives suicide
bombers, rampage shooters, and other self-destructive killers. Behavioral and
Brain Sciences, 37, 351-393.
Laqueur, W. (2000). The new terrorism: Fanaticism and the arms of mass destruction.
New York: Oxford University Press.
*Laub, J. H., & Sampson, R. J. (1993). Turning points in the life course: Why change
matters to the study of crime. Criminology, 31, 301-325.
*Laub, J., & Sampson, R. (2003). Shared beginnings, divergent lives: Delinquent
boys to age 70. Cambridge, MA: Harvard University Press.
*Lawrence, J. A. (2006). Taking the developmental pathways approach to
understanding and preventing antisocial behaviour. Australian & New Zealand
Journal of Criminology, 39, 310-326.
Lensink, H. & Albers, J. (2015, 14 april). Weet je, kop eraf, Vrij Nederland.
*Levin, J., & Madfis, E. (2009). Mass Murder at School and Cumulative Strain A
Sequential Model. American Behavioral Scientist, 52, 1227-1245.
Lickel, B. (2012). Retribution and revenge. In L. Tropp (Ed.), The Oxford handbook
of intergroup conflict (pp. 89-105). Oxford Library of Psychology.
Linden, A. (2009). Besmet: Levenslopen en motieven van extreemrechtse activisten in
Nederland [Contaminated: The life courses and motives of right-wing
extremist activists in the Netherlands (Doctorale dissertatie). VU University,
Amsterdam.
*Lindner, E. G. (2002). Healing the cycles of humiliation: how to attend to the
emotional aspects of" unsolvable" conflicts and the use of "humiliation
entrepreneurship". Peace and Conflict: Journal of Peace Psychology, 8, 125138.
*Lopes, G., Krohn, M. D., Lizotte, A. J., Schmidt, N. M., Vásquez, B. E., & Bernburg,
J. G. (2012). Labeling and cumulative disadvantage the impact of formal
police intervention on life chances and crime during emerging adulthood.
Crime & Delinquency, 58, 456-488.
Mann, L., Doosje, B., Konijn, E. A., Nickolson, L., Moore, U. & Ruigrok, N. (2015).
111

Indicatoren en manifestaties van weerbaarheid van de Nederlandse bevolking
tegen extremistische boodschappen. Een theoretische en methodologische
verkenning. WODC rapportage. Verkregen op 28 augustus 2015 van:
https://www.wodc.nl
Mann, L., Feddes, A. R., Doosje, B., & Fischer, A. H. (2015). Withdraw or affiliate?
The role of humiliation during initiation rituals. Cognition and Emotion. DOI:
10.1080/02699931.2015.1050358
McCauley, Clark R. & Segal, M. E. (1989). Terrorist individuals and terrorist groups:
The normal psychology of extreme behavior. In J. Groebel and J. H. Markstein
(Eds.) Terrorism: Psychological perspectives, pp. 41-64. Seville, Spain:
University of Seville Publications.
McCauley, C., & Moskalenko, S. (2008). Mechanisms of political radicalization:
Pathways toward terrorism. Terrorism and Political Violence, 20, 415–433.
*McCauley, C., Moskalenko, S., & Van Son, B. (2013). Characteristics of lone-wolf
violent offenders: A comparison of assassins and school attackers.
Perspectives on Terrorism, 7, 4-24.
*McDonald, L. Z. (2011). Securing identities, resisting terror: Muslim youth work in
the UK and its implications for security. Religion, State and Society, 39, 177189.
*McGilloway, A., Ghosh, P., & Bhui, K. (2015). A systematic review of pathways to
and processes associated with radicalization and extremism amongst Muslims
in Western societies. International Review of Psychiatry, 27, 39-50.
*McGloin, J. M., Sullivan, C. J., & Piquero, A. R. (2009). Aggregating to versatility?
Transitions among offender types in the short term. British Journal of
Criminology, 49, 243-264.
Mellis, C. (2007). Amsterdam and radicalisation: The municipal approach. In
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties en Ministerie van
Justitie (Ed.), Radicalization in broader perspective (pp. 40-48). Den Haag:
The national coördinator for counterterrorism.
*Meertens, R. W., Prins, Y. R. A., & Doosje, B. (2006). In iedereen schuilt een
terrorist. Schiedam: Scriptom Psychologie.
*Modood, T., Hansen, R., Bleich, E., O'Leary, B., & Carens, J. H. (2006). The Danish
cartoon affair: free speech, racism, Islamism, and integration. International
Migration, 44, 3-62.
*Moghaddam, F. M. (2005). The staircase to terrorism: a psychological exploration.
American Psychologist, 60, 161-170.
Moher D, Liberati A, Tetzlaff J, Altman DG, The PRISMA Group (2009). Preferred
Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses: The PRISMA
Statement. PLoS Med 6. DOI:10.1371/journal.pmed1000097
*Monahan, J. (2012). The individual risk assessment of terrorism. Psychology, Public
Policy, and Law, 18, 167.
*Monahan, K. C., Steinberg, L., & Cauffman, E. (2009). Affiliation with antisocial
peers, susceptibility to peer influence, and antisocial behavior during the
transition to adulthood. Developmental Psychology, 45, 1520.
*Monsbakken, C. W., Lyngstad, T. H., & Skardhamar, T. (2013). Crime and the
transition to parenthood The role of sex and relationship context. British
Journal of Criminology, 53, 129-148.
Moors, J. A., Van den Reek Vermeulen, E., & Siesling, M. (2009). Voedingsbodem
voor radicalisering bij kleine etnische groepen in Nederland.Een verkennend

112

onderzoek in de Somalische, Pakistaanse, Koerdische en Molukse
gemeenschappen. Tilburg: IVA beleidsonderzoek en advies.
Mother
Jones.
(2013).
Profiles
in
terror.
Verkregen
van:
http://www.motherjones.com.
Mullen, J. & Todd, B. (2014, 17 september). Battling 'crusaders': ISIS turns to glossy
magazine for propaganda. CNN. Verkregen op 17 september 2014 van
http://www.cnn.com
*Murray, J., Farrington, D. P., & Sekol, I. (2012). Children's antisocial behavior,
mental health, drug use, and educational performance after parental
incarceration: a systematic review and meta-analysis. Psychological Bulletin,
138, 175.
*Murray, J., & Murray, L. (2010). Parental incarceration, attachment and child
psychopathology. Attachment & Human Development, 12, 289-309.
NCTV (2015). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 38. Te verkrijgen van:
http://www.nctv.nl
NCTV (2014). Het mondiaal jihadisme. Een fenomeenalyse en een reflectie op
radicalisering. Te verkrijgen van: http://www.nctv.nl
NCTV (2009). Jihadists and the Internet. Den Haag: Nationaal Coördinator voor
Counterterrorisme en Veiligheid.
Orehek, E., Fishman, S., Dechesne, M., Doosje, B., Kruglanski, A. W., Colee, A. P.,
Saddler, B., & Jackson, T. (2010). Need for closure and the social response to
terrorism. Basic and Applied Social Psychology, 32, 279–290.
Paterson, T. (2015, 2 augustus). German ISIS recruit Ebrahim B. to reveal full horrors
of his ‘execution centre’ ordeal. The Independent. Verkregen op 9 augustus
van: http://www.independent.co.uk
*Pharo, H., Sim, C., Graham, M., Gross, J., & Hayne, H. (2011). Risky business:
executive function, personality, and reckless behavior during adolescence and
emerging adulthood. Behavioral Neuroscience, 125, 970.
Phinney, J. S. (1989). Stages of ethnic identity development in minority group
adolescents. Journal of Early Adolescence, 9, 34-49.
*Poot, C. J. & Sonnenschein, A. (2009). Jihadistisch terrorisme in Nederland. Een
beschrijving
op
basis
van
afgesloten
opsporingsonderzoeken.
Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum. Ministerie van
Justitie. Meppel: Boom Juridische Uitgevers.
*Porter, L. E., & Kebbell, M. R. (2015). Radicalization in Australia: Examining
Australia's convicted terrorists. Unpublished manuscript.
*Precht, T. (2007). Home grown terrorism and Islamist radicalisation in Europe.
From conversion to terrorism. Danish Ministry of Justice.
*Prudon, P. & Doosje, B. (2015). Radicalisering: Een analyse in termen van sekten.
De Psycholoog, 44-51.
Pyszczynski, T., Solomon, S., & Greenberg, J. (2003). In the wake of 9/11: The
psychology of terror. New York: American Psychological Association.
Pyszczynski, T., Abdollahi, A., Solomon, S., Greenberg, J., Cohen, F., & Weise, D.
(2006). Mortality salience, martyrdom, and military might: The great Satan
versus the axis of evil. Personality and social psychology bulletin, 32, 525537.
Rappaport, A. J., Veldhuis, T. M., & Guiora, A. N. (2012). Homeland security and the
inmate population: The risk and reality of Islamic radicalization in prison.
Special Needs Offenders in Correctional Institutions, 431-458.

113

*Richardson, M. W. (2012). Al-Shabaab's American recruits: a comparative analysis
of two radicalization pathways. Doctoral dissertation. University of Texas at
El Paso.
Rieger, D., Frischlich, L., & Bente, G. (2013). Propaganda 2.0. Psychological Effects
of Right-Wing and Islamic Extremist Internet Videos. Keulen: Luchterhand
Verlag
*Roberts, B. W., Caspi, A., & Moffitt, T. E. (2001). The kids are alright: growth and
stability in personality development from adolescence to adulthood. Journal of
Personality and Social Psychology, 81, 670.
*Rocque, M. (2013). Understanding the relationship between maturation and
desistance from crime: a life-course developmental approach. Criminology
and Justice Policy Dissertation. Paper 17. Northeastern University.
Runciman, W. G. (1966). Relative deprivation and social justice: A study of attitudes
to social inequality in twentieth-century England. Berkeley, CA: University of
California Press.
*Rutter, M. (1996). Transitions and turning points in developmental
psychopathology: As applied to the age span between childhood and midadulthood. International Journal of Behavioral Development, 19, 603-626.
*Rytter, M., & Pedersen, M. H. (2014). A decade of suspicion: Islam and Muslims in
Denmark after 9/11. Ethnic and Racial Studies, 37, 2303-2321.
Sageman, M. (2004). Understanding terror networks. Philadelphia: University of
Pennsylvania Press.
Sageman, M. (2008). A strategy for fighting international islamist terrorists. The
Annals of the American Academy of Political and Social Science, 618, 223231.
*Sampson, R. J., & Laub, J. H. (1992). Crime and deviance in the life-course. Annual
Review of Sociology, 18, 63-84.
*Sampson, R. J., & Laub, J. H. (2005). A life-course view of the development of
crime. The Annals of the American Academy of Political and Social Science,
602, 12-45.
*Savolainen, J. (2009). Work, family, and criminal desistance: Adult social bonds in a
Nordic welfare state. British Journal of Criminology, 49, 285–304.
*Schmid, A. P. (2013). Radicalisation, de-radicalisation, counter-radicalisation: A
conceptual discussion and literature review. ICCT Research Paper, 97.
Schuurman, B., Eijkman, Q. & Bakker, E. (2014). A History of the Hofstadgroep.
Perspectives on Terrorism, 8, 65-81.
Sciolino, E. & Van Natta jr., D. (2015, 19 juli). June report led Britain to lower its
terror alert. The New York Times. Verkregen op 9 augustus 2015 van:
http://www.nytimes.com.
*Silber, M. D., Bhatt, A., & Analysts, S. I. (2007). Radicalization in the west: The
homegrown threat. New York: Police Department.
Silke, A. (2006). The role of suicide in politics, conflict, and terrorism. Terrorism and
political Violence, 18, 35-46.
*Silke, A. (2008). Holy warriors exploring the psychological processes of Jihadi
radicalization. European Journal of Criminology, 5, 99-123.
Simcox, R., Stuart, H., Ahmed, H., Murray, D., & Carlile, A. (2011). Islamist
terrorism: The British connections. London, England: Henry Jackson Society.
*Skardhamar, T., & Savolainen, J. (2014). Changes in criminal offending around the
time of job entry: a study of employment and desistance. Criminology, 52,
263-291.
114

*Slootman, M., Tillie, J., Majdy, A., & Buijs, F. (2009). Salafi-jihadi's in Amsterdam.
FORUM: Reeks Religie en Samenleving. Amsterdam: Uitgeverij Aksant.
*Smith, W. A., Allen, W. R., & Danley, L. L. (2007). “Assume the position... You fit
the description”: Psychosocial experiences and racial battle fatigue among
African American male college students. American Behavioral
Scientist, 51, 551-578.
*Soyer, M. (2014). The imagination of desistance A juxtaposition of the
construction of incarceration as a Turning Point and the reality of recidivism.
British Journal of Criminology, 54, 91-108.
*Steinhoff, P. G. (1976). Portrait of a terrorist: An interview with Kozo Okamoto.
Asian Survey, 830-845.
Sterkenburg, N. (2014, 25 januari). Hoe een postbode strijder in Syrië werd. Elsevier.
Sterkenburg, N. (2015, 17 juni). Een weggevaagd leven. Elsevier.
Stockmans, P. & Alde'emeh, M. (2014, 13 juni). Waarom trouwen met een
Syriëstrijder? Mondiaal Nieuws. Verkregen op 25 juni 2015 van:
http//www.mo.be
Surko M., Ciro, D., Blackwood, C., Nembhard, B., & Peake, K. (2005). Experience
of racism as a correlate of developmental and health outcomes among urban
adolescent mental health clients. Social Work in Mental Health, 3, 235-260.
Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W.
G. Austin & S. Worchel (Eds.), The social psychology of intergroup relations
(pp. 33–47). Monterey, CA: Brooks/Cole.
Tajfel, H., & Turner, J. C. (1986). The social identity theory of intergroup conflict. In
S. Worchel & W. G. Austin (eds.), Psychology of intergroup relations
(pp. 7–24). Chicago, ILL: Nelson-Hall.
*Tausch, N., Becker, J. C., Spears, R., Christ, O., Saab, R., Singh, P., & Siddiqui, R.N.
(2011). Explaining radical group behavior: Developing emotion and
efficacy routes to normative and nonnormative collective action. Journal of
Personality and Social Psychology, 101, 129.
The Economist (2014, 29 augustus). It ain't half hot here, mum. Verkregen op 6
september 2014 van: http://www.economist.com
*Tripp, B. G. (2007). Fatherhood and Crime: Examining Life Course Transitions
Among Men in Harlem. Doctoral dissertation, University of Florida..
*Twenge, J. M., Baumeister, R. F., Tice, D. M., & Stucke, T. S. (2001). If you can't
join them, beat them: effects of social exclusion on aggressive behavior.
Journal of Personality and Social Psychology, 81, 1058.
*Trujillo, H. M., Jordan, J. Gutierrez, J. A, & Gonzalez-Cabrera, J. (2009).
Radicalization in prisons? Field research in 25 Spanish prisons. Terrorism &
Political Violence, 21, 558-579.
*Uggen, C. (2000). Work as a turning point in the life course of criminals: A duration
model of age, employment, and recidivism. American Sociological Review, 65,
529-546.
Van Bergen, D. D., Feddes, A. R., Doosje, B., & Pels, T. V. (2015). Collective
identity factors and the attitude toward violence in defense of ethnicity or
religion among Muslim youth of Turkish and Moroccan Descent.
International Journal of Intercultural Relations, 47, 89-100.
Van den Bos, K., Loseman, A., & Doosje, B. (2009). Waarom jongeren radicaliseren
en sympathie krijgen voor terrorisme: Onrechtvaardigheid, onzekerheid en
bedreigde groepen. Den Haag: Wetenschappelijk Onderzoek- en
Documentatiecentrum, Ministerie van Veiligheid en Justitie.
115

*Van der Geest, V. R., Bijleveld, C. C., & Blokland, A. J. (2011). The effects
of employment on longitudinal trajectories of offending: A follow-up of highrisk youth from 18 to 32 years of age. Criminology, 49, 1195–234.
Van der Valk, I. (2012). Islamofobie en discriminatie. Amsterdam University Press.
*Van der Valk, I., & Wagenaar, W. (2010). Monitor racisme & extremisme: in en uit
extreemrechts. Amsterdam University Press.
Van Gennep, A. (1909/1961). The rites of passage (M. B. Vizedom & G. L. Caffee,
Trans.). Chicago, IL: The University of Chicago Press.
Van San, M. (2015). Striving in the Way of God. Justifying Jihad by Young Belgian
and Dutch Muslims. Studies in Conflict & Terrorism. 38(5), p.328-342
*Van San, M. (2014). De Nederlandse Syriëgangers: 'Kanonnenvlees' of 'helden van
de lage landen'. Utrecht: FORUM.
*Van San, V., Sieckelinck, S. M. A., & de Winter, M. (2010). Idealen op drift: Een
pedagogische kijk op radicaliserende jongeren. Boom Lemma uitgevers.
Van Zomeren, M., Postmes, T., & Spears, R. (2008). Toward an integrative social
identity model of collective action: a quantitative research synthesis of three
socio-psychological perspectives. Psychological Bulletin, 134, 504.
Van Zomeren, M., Spears, R., Fischer, A. H., & Leach, C. W. (2004). Put your money
where your mouth is! Explaining collective action tendencies through groupbased anger and group efficacy. Journal of Personality and Social
Psychology, 87, 649.
*Veldhuis, T., & Bakker, E. (2007). Causale factoren van radicalisering en hun
onderlinge samenhang. Vrede en veiligheid, 36, 448-470.
*Veldhuis, T., & Bakker, E. (2009). Muslims in the Netherlands: Tensions and
violent conflict. M. Emerson (red.), 87-114.
*Veldhuis, T., & Staun, J. (2009). Islamist radicalisation: a root cause model. The
Hague: Netherlands Institute of International Relations Clingendael.
Venhaus, J. M. (2010). Looking for a fight: Why youth join Al-Qaida and how to
prevent it. Pennsylvania: U.S. Army War College.
Verkuyten, M. (2004). The Social Psychology of Ethnic Identity. Psychology Press.
*Vermeulen, F., & Bovenkerk, F. (2012). Engaging with violent Islamic extremism.
Local Policies in Western European Cities. Den Haag.
*Vidino, L. (2011). The Impact of the Arab Awakening on Muslim Radicalization in
Europe: A Preliminary Assessment. Elcano Newsletter, 79, 7.
*Von Knop, K. (2007). The Female Jihad: Al-Qaida's Women. Studies in Conflict &
Terrorism, 30, 397-414.
*Ward, J. T. (2011). An assessment of deterrent and labeling effects for violent
offending subpopulations: A contemporary methodological approach.
Doctoral dissertation, University of Florida.
*Ward, J. T., Krohn, M. D., & Gibson, C. L. (2014). The effects of police contact on
trajectories of violence: a group-based, propensity score matching
analysis. Journal of interpersonal violence, 29, 440-475.
*Weenink, A. W. (2015). Behavioral problems and disorders among radicals in
police files. Perspectives on Terrorism. 9, 17-33.
*Weggemans, D. & De Graaf, B. A. (2015). Na de vrijlating: Een exploratieve studie
naar recidive en re-integratie van jihadistische ex-gedetineerden. Politie &
Wetenschap, Apeldoorn, Universiteit Leiden, Universiteit Utrecht.
Weggemans, D. Bakker, E. & Grol, P. (2014). Who Are They and Why Did They
Go? The Radicalisation and Preparatory Processes of Dutch Jihadist Foreign
Fighters. Perspectives on Terrorism, 8, 100-110.
116

*Wiesner, M., & Kim, H. K. (2006). Co-occurring delinquency and depressive
symptoms of adolescent boys and girls: a dual trajectory modeling approach.
Developmental Psychology, 42, 1220.
*Wiktorowicz , Q. (2004). Joining the cause: Al-Muhajiroun and radical Islam.
Paper presented at the Roots of Islamic Radicalism conference, Yale
University, Cambridge, MA, 8 – 9 May 2004.
*Woodlock, R., & Russell, Z. (2008). Perceptions of Extremism Among Muslims in
Australia. In: Radicalistion crossing borders: New directions in Islamist and
Jihadist political, intellectual and theological thought and practice conference.
Melbourne, Vic.
*Wright, J. P., & Cullen, F. T. (2004). Employment, peers, and life-course transitions.
Justice Quarterly, 21, 183–205.
Yardley, J. (2015, 11 januari). Jihadism born in a Paris park and fueled in the prison
yard. The New York Times. Verkregen op 11 januari 2015 van: http://nyt.com
Zagefka, H., & Brown, R. (2005). Comparisons and perceived deprivation in ethnic
minority settings. Personality and Social Psychology Bulletin, 31, 467-482.
*Zammit, A. (2013). Explaining a Turning Point in Australian Jihadism. Studies in
Conflict & Terrorism, 36, 739-755.
*Zara, G., & Farrington, D. P. (2013). Assessment of risk for juvenile compared with
adult criminal onset implications for policy, prevention, and intervention.
Psychology, Public Policy, and Law, 19, 235.
*Zhang, Q., Loeber, R., & Stouthamer-Loeber, M. (1997). Developmental trends of
delinquent attitudes and behaviors: Replications and synthesis across domains,
time, and samples. Journal of Quantitative Criminology, 13, 181-215.
*Zoutewelle-Terovan, M., Van der Geest, V., Liefbroer, A., & Bijleveld, C. (2014).
Criminality and family formation: Effects of marriage and parenthood on
criminal behavior for men and women. Crime & Delinquency, 60, 1209-1234.

117

Bijlage 1: Methode van onderzoek
Door middel van een literatuurstudie is in kaart gebracht wat er reeds bekend is
aangaande triggerfactoren. Manuscripten werden geselecteerd op basis van een online
databasestudie, een direct verzoek aan collega-onderzoekers en via referentielijsten
(de sneeuwbalmethode).

Online databasestudie
Online databronnen. De online databases zijn verkend van 15 tot en met 30
april 2015. De zoektocht gebeurde in eerste instantie door een verkenning op basis
van de titel van het manuscript, keywords en het abstract. Tien databases zijn
meegenomen: Applied Social Sciences Index and Abstracts, EconLit, ERIC,
International Bibliography of the Social Sciences (IBSS), National Criminal Justice
Reference Service (NCJRS), PsycARTICLES, PsycINFO, Social Services Abstracts,
Worldwide Political Science Abstracts.
Zoekstrategie. Een pilotstudie voorafgaande aan de literatuurstudie heeft twee
series van zoektermen opgeleverd waarmee werd gezocht naar relevante manuscripten.
De eerste serie was: (triggerfactor OR trigger event OR life event OR key event OR
turning point) AND (radicalisation OR extremism OR terrorism); en de tweede serie
was: (muslim OR islam OR jihad) AND (radicalisation OR extremism OR terrorism)
AND (triggerfactor OR trigger event OR life event OR key event). Voor de
criminologieliteratuur werd gezocht met de volgende zoektermen: (triggerfactor OR
trigger event OR life event OR key event) AND (criminology OR gangs). Daarbij is
een combinatie van de volgende zoektermen gebruikt op Google Scholar:
radicalisation AND trigger AND factors. Op deze wijze is eveneens gericht gezocht
naar relevante Nederlandse en Duitse literatuur.
Criteria van inclusie en exclusie. Studies werden meegenomen als het een
kwantitatieve of kwalitatieve analyse betrof of een theoretische discussie gerelateerd
aan triggerfactoren in het radicaliseringsproces of delinquentie. Alle disciplines van
tijdschriften werden meegenomen om een brede benadering van het onderwerp te
waarborgen en alle relevante data aangaande triggerfactoren te verzamelen.

Verzoek aan collega-onderzoekers
In totaal 55 collega onderzoekers uit de volgende landen zijn tweemaal
benaderd per email (mei en juni 2015): Australië (n = 1), Denemarken (n = 5),
118

Duitsland (n = 3), Frankrijk (n = 1), Ierland, (n = 1), Israël (n = 1), Italië (n = 1),
Nederland (n = 26), Noorwegen (n = 2), Spanje (n =1), UK (n = 2), USA (n = 9), en
Zweden (n = 1). De achtergrond van de onderzoekers betrof onder meer: criminologie
(n = 6), forensische psychologie (n = 1), ontwikkelingspsychologie (n = 1),
pedagogische wetenschappen (n = 4), politieke wetenschappen (n = 11), psychologie
(n = 6), sociologie (n = 3), en sociale wetenschappen in het algemeen (n = 23).
Concreet werd in het verzoek om literatuur aan collega onderzoekers de volgende
criteria van inclusie omschreven:


Het onderzoek betreft triggerfactoren die leiden tot (verdere) radicalisering
oftewel delinquentie;



De triggerfactoren kunnen op een persoonlijk- (micro) groep- (meso) of
nationaal/internationaal (macro) niveau plaatsvinden;



Het onderzoek richt zich met name op triggerfactoren in de preventiefase
waarin niet radicale (niet criminele) individuen geïnteresseerd raken in een
extremistische ideologie (zich keren tot delinquentie);



Het onderzoek omvat empirische studies alsmede theoretische verhandelingen
aangaande triggerfactoren.

Resultaten
De stappen van analyse zijn weergegeven in het PRISMA diagram in B-1.
Deze diagram laat de verschillende stappen van de literatuurstudie zien (Moher,
Liberati, Tetzlaff, Altman, & de PRISMA groep, 2009).

119

Identificatie

Manuscripten verkregen via
referenties en direct verzoek
aan onderzoekers
n = 67

Relevantie

Totaal aantal manuscripten
n = 5.595

Manuscripten geselecteerd
op inhoudelijke relevantie
n = 357

Uiteindelijke selectie

Selectie

Manuscripten geïdentificeerd
door online
databaseverkenning
n = 5.528

Manuscripten meegenomen in
kwalitatieve synthese
n = 269
Radicalisering = 142
Criminologie = 124
Radicalisering en criminologie = 3

Manuscripten uitgesloten
(dubbele manuscripten,
relevantie op basis van
abstract en titel)
n = 5.238

Niet relevante artikelen
verwijderd
n = 88

Figuur B-1
PRISMA overzicht van selectie van studies.

De eerste auteur verrichtte een eerste analyse van de in totaal 5.595 manuscripten. Na
verwijdering van de duplicaten en een eerste selectie op basis van relevantie
aangaande titel, kernwoorden en abstract, is een eerste selectie van 357 manuscripten
opgesteld. Onafhankelijk van elkaar bekeken de eerste en derde auteur de eerste 90
manuscripten op basis van relevantie. De interraterovereenkomst werd berekend met
behulp van de Cohen's Kappa. De kappa had een waarde van .56 wat als redelijk
wordt beschouwd (Altman, 1991). Deze stap resulteerde in een exclusie van 88
120

manuscripten. Van de overgebleven 269 manuscripten waren 142 afkomstig uit de
literatuur over radicalisering, 124 manuscripten uit de literatuur van criminologie, en
drie manuscripten hadden raakvlakken met zowel radicalisering als criminaliteit.
Methodologie van de papers. Van de 269 overgebleven manuscripten is de
gebruikte methodologie gecodeerd. Er werd een onderscheid gemaakt tussen
kwalitatieve artikelen (bijvoorbeeld studies waarin interviewdata werd gepresenteerd),
kwantitatieve data (bijvoorbeeld studies waarin resultaten van surveystudies werd
gepresenteerd), mixed design studies die gebruik maken van zowel kwalitatieve als
kwantitatieve methoden, kwantitatief experimentele studies (experimentele studies
met een experimentele groep en een controlegroep waarin deelnemers op basis van
toeval een bepaalde conditie werden toegewezen) en, ten slotte, theoretische studies
waarin inhoudelijk werd ingegaan op factoren gerelateerd aan radicalisering en
crimineel gedrag. De resultaten zijn weergegeven in Tabel B-1.

Tabel B-1
Een overzicht van methoden gebruikt in studies uit de radicalisering en
criminologische literatuur die in het literatuuronderzoek over triggerfactoren zijn
meegenomen.
Literatuur
Radicalisering

Criminologie

Kwalitatief

36

Kwantitatief
Kwalitatief en

Methodologie

Radicalisering en
criminologie

Totaal

9

1

46

23

85

-

108

13

3

-

16

Theoretisch

70

27

2

99

Totaal

142

124

3

269

kwantitatief

Te zien is dat het merendeel van de manuscripten over radicalisering een theoretische
benadering gebruikt waarin geen empirische data wordt verzameld. Het merendeel
van de criminologische literatuur daarentegen is gebaseerd op het gebruik van
kwantitatieve methodes waarin empirische data wordt verzameld.

121

Bijlage 2: Deelnemers bijeenkomst praktijkdeskundigen

Najoua Achetib, Gemeente Amsterdam
Vanessa van Altena, Gemeente Delft
Tobias Baruch, GGD Zaanstreek-Waterland
Issam Bulahruz, R-newt
Anouk Burgel, Samen Veilig Midden-Nederland
Rolf van Dee, gemeente Zeist
Kees van Eerten, ROC TOP
Jamal Ezzarqtouni, Ministerie van Veiligheid en Justitie
Guillermo Holman, OBS de Viersprong
Ayberk Köprülü, Expertise-unit Sociale Stabiliteit
Cherif Al Maliki, Countour de Twern
Alice van der Mark, ROC Mondriaan
Reclassering Nederland
Jessa Wegman, Expertise-unit Sociale Stabiliteit

122

Over de auteurs
Allard R. Feddes is als universitair docent verbonden aan de Afdeling Psychologie
van de Universiteit van Amsterdam. In zijn onderzoek en onderwijs richt hij zich op
de vraag hoe lidmaatschap in een groep ons voelen, denken en handelen beȉnvloedt.

Lars Nickolson is filosoof en als adviseur werkzaam bij de Expertise-unit Sociale
Stabiliteit.

Bertjan Doosje is als bijzonder hoogleraar radicaliseringstudies (vanwege het
Verwey-Jonker Instituut) verbonden aan de Afdeling Politicologie en de Afdeling
Psychologie van de Universiteit van Amsterdam. In zijn onderzoek en onderwijs richt
hij zich op groepsprocessen. Samen met Arjan de Wolf schreef hij "Aanpak van
Radicalisme: Een Psychologische Analyse" (Amsterdam, SWP, 2015).

123