Bijlage 1 – Overzicht van organisaties die bijeenkomsten hebben
georganiseerd
Overige
1. Alliander
2. AWTI
3. Berenschot en Quintel Intelligence
4. Bezinningsgroep Energie
5. Border sessions
6. CATO
7. CE Delft
8. CIEP

Overheden

1) Cleantech Regio
9. Commissie m.e.r. en adviesbureau
Korbee & Hovelynck
10. Crok, Wolter, Drimmelen
11. DNV GL
2) Duitse ministeries van Klimaat en Energie
12. Duurzaamheidsoverleg Politieke
Partijen
13. Duurzaam Doen
14. Elaad
15. EMMA
16. Energie gerelateerd studentennetwerk
17. Energy valley
18. Engie
19. Essent / RWE
20. Etree
3) G4
21. GasUnie
4) Gemeente Nijmegen
5) Gemeente Vlaardingen
6) Gemeente Zaanstad
7) Gezamenlijke Zeeuwse gemeenten
22. Green Village
23. Greenpeace
24. Groen Gas NL, Energy Academy
Europe, TKI Gas
25. Groene Zaak
26. Havenbedrijf Rotterdam
27. HIER opgewekt
28. Internationale architectuur biënnale
29. Jonge havenprofessionals

8) Kadaster
30. Kic Innoenergy
31. KIEMT
32. KIVI
9) Klimaatverbond
33. KVGN
34. LTO Nederland
10)Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties
11) Ministerie van Buitenlandse Zaken
12) Ministerie van Economische Zaken
13) Ministerie van Infrastructuur & Milieu
35. MVI-Energie (TSE)
14) Metropoolregio Amsterdam, Stuurgroep
programma Warmte en Koude
36. Nationaal Waterstof Platform
37. Netherlands Energy Research Alliance
38. NLVOW
39. Nuon
40. NVDE
15) Overlegorgaan I&M
41. Overlegtafel Energievoorziening
(OTE)
42. Platform 31
16) Provincie Brabant
17) Provincie Gelderland
18) Provincie Noord-Holland
19) Provincie Overijssel
20) Rijksdienst voor cultureel Erfgoed
43. Royal Haskoning DHV
21) RVO
44. SER
45. Shell, DSM, Eneco, Rockstart,
Sungevity en Salesforce
46. Siemens, Havenbedrijf Rotterdam,
Shell, Van Oord en Eneco
47. SKAO
48. Solar Days
22) Stadsregio Parkstad Limburg
49. Stedin
50. Team Energy
51. Tegengas NOP
52. TenneT

53. TNO
54. Topsector Energie
23) Unie van waterschappen
55. UNIPER
56. UvA
57. VEMW
58. VNCI i.s.m. EZ
24) VNG
59. VNO-NCW
60. VNPI
61. Warmtebelang
62. Zest Group

Bijlage 2 – Schriftelijke inbreng Energiedialoog (online)
Schriftelijke inbreng
energiedialoog - Online
1. 50% CO2 reductie in
2030

Nr.
1

Indiener
Energie Nederland

Strekking
Energie-Nederland presenteert het Kompas voor de
energiemarkt van de toekomst. Een kompas met
een stevige ambitie. Zij stellen CO2-reductie als
hoofddoel van de energietransitie en gaan voor
50% CO2-reductie in 2030. Ze zien drie
versnellingen die noodzakelijk zijn om deze
ambitie te bereiken:
•
•
•

2. Aandacht: windturbines
& gehoorschade

5

Dr. M. Oud

3. Afname CO2 emissie via 1
opslag van electriciteit

Sogecom BV

4. Auto versus spaarlamp

Joris Klokketau

0

5. Autoriteit Consument en 1
Markt

ACM

6. Beleidstips van een
energiespecialist

Ir. JBRM de Jong

4

Versneld naar een CO2-arme, betrouwbare
energieproductie;
Versneld naar een nieuwe marktdynamiek;
Versneld naar producten en dienstverlening voor
consumenten en prosumenten.

Energie uit wind: goed idee, maar tot tientallen
kilometers vanaf een windpark, kunnen de
drukstoten van de wiekomwentelingen (als ze
langs de palen van de turbines gaan) het gehoor
aantasten. Aanvankelijk merkt men niets, zoals bij
veel milieuproblematieken het geval is. De
indiener presenteert een onderbouwing van de
overlast van windmolens.
Nederland beschikt niet over de benodigde
natuurlijke hoogteverschillen voor een
conventionele pompaccumulatie centrale. Een
aantrekkelijke oplossing hiervoor werd echter door
Sogecom BV ondergronds gevonden: een
waterreservoir op grote diepte.
Joris Klokketau roept op om de energie die we
steken in het promoten van de spaarlamp, nu eens
gebruiken
om het autoverkeer efficienter te maken. En
beargumenteert dat dit voor de CO2 reductie
effectiever is.
In dit document benoemt de Autoriteit Consument
& Markt (hierna: ACM) een aantal uitgangspunten,
vraagstukken en dilemma’s rond de
energietransitie die zij vanuit het
toezichtsperspectief van belang acht. ACM beoogt
met de publicatie ervan een bijdrage te leveren aan
de maatschappelijke discussie over de invulling
van de energietransitie.
De indiener licht toe dat om de energietransitie
mogelijk te maken kostenefficiëntie op macroeconomisch niveau leidend moet zijn in het beleid.

7. Berenschot Energie

10

8. Beschouwingen wind op 1
land beleid
9. Beslissingsondersteuning 1
bij energiezuinig
gebouwontwerp
10. Bewoners over de
warmtetransitie

2

11. Bijdrage Energiedialoog: 1
Eneco, het Havenbedrijf
Rotterdam, Shell
Nederland, Siemens en
Van Oord
12. Bijdrage Energiedialoog: 1
over CCUS door
verschillende partijen

13. Bouwen aan BIPV –
Roadmap voor de sector
Building Integrated
Photovoltaics

1

14. Carbon Pricing and
Budgetting
15. CO2 Utilization

2

16. Delft Plan, NL als
Energy Gateway

1

1

Berenschot

Berenschot presenteert met een tiental rapporten de
eigen ervaring, expertise en visie op de
energietransitie.
Marc Rijnveld
In een column licht de indiener toe dat om wind op
land succesvol te kunnen maken alle belangen
goed moeten worden gewogen.
René de Brouwer
De documenten herbergen praktische
hulpmiddelen om gebouwen energiezuinig en
CO2-arm te ontwerpen rekeninghoudend met
investeringkosten en exploitatiekosten.
Alliander en HIER Hierbij de resultaten van de Energiedialoog
georganiseerd door HIER klimaatbureau en
Alliander Duurzame Gebiedsontwikkeling.
Eneco, het
Maar wij zien versnelling als een kans om in
Havenbedrijf
Nederland meer groene welvaart te creëren. En we
Rotterdam, Shell
nodigen iedereen in Nederland uit om hierover
Nederland, Siemens mee te denken en hieraan mee te doen. In dit
en Van Oord
pamflet leggen we uit waarom
Nederlandse
Een samenvatting van de gevoerde
Gasunie, Gasterra, (energie)dialoog over afvang, hergebruik en opslag
Groningen Seaport, van CO2 (CCUS, Carbon Capture Utilisation and
Havenbedrijf
Storage).
Rotterdam, NAM,
Maasvlakte CCS,
Shell, RWE
Generation NL,
Siemens en TKI
Gas
Berenschot
Duurzaam bouwen wordt steeds belangrijker. Niet
alleen omdat de wetgeving hieromtrent steeds
strenger wordt, maar ook omdat we het willen. De
bouwindustrie is hiermee in een wervelwind van
verandering terecht gekomen, met een groot scala
aan nieuwe, energieopwekkende, innovatieve
producten. Building Integrated Photovoltaics
(BIPV) is één van deze nieuwe oplossingen.
Berenschot deelt een aantal inzichten hierover.
Feasta’s climate
De indieners bepleiten een limiet op de 'upstream'
group
consumptie van fossiele brandstoffen.
Antacy & Shell
Maar CO2 kan ook nuttig gebruikt worden voor
productie van (alternatieve) brandstoffen en
chemicaliën. Deze map is bedoeld voor ideeën en
initiatieven waar uitgestoten CO2 op een duurzame
manier gebruikt kan worden.
TU Delft
Hoe zal Europa er uitzien omstreeks 2050? En
vooral: hoe kunnen we nu al voorsorteren op de
complexe systeemveranderingen op energiegebied

17. Dutch Smart Thermal
Grid

2

18. Energiedialoog in
5
internationaal perspectief
19. Energiedialoog
Topsector Energie:
internetreactie

1

20. Energiehypotheek
particuliere woningen

1

21. Energietransitie

12

22. Energietransitie

5

23. Energietransitie is
grensoverschrijdend –
samenwerking met de
buurlanden is cruciaal

1

en tegelijkertijd zorgen dat de Nederlandse
economie er wel bij vaart? Die vraag staat centraal
in Het Delft Plan.
Studio Marco
In opdracht van het College van Rijksadviseurs,
Vermeulen
het Ministerie van Infrastructuur en Milieu en het
Planbureau voor de Leefomgeving heeft Studio
Marco Vermeulen in kaart gebracht hoe het ideale
warmtenet er uit ziet en onderzocht hoe de juiste
balans van vraag en aanbod in Smart Thermal
Grids tot verregaande verduurzaming kan leiden.
Sietse de Haan
De indiener schetst de potentie van
zonnekrachtcentrales en internationale
ontwikkelingen voor de energietransitie
Topsector Energie De Topsector Energie nodigt de energiesector uit
om mee te helpen aan het opstellen van een paper
die in gaat op de kansrijke energie-innovaties waar
NL op in moet zetten en hoe de benodigde
(sociale) innovatie te stimuleren. Zo levert de
topsector een actieve bijdrage aan de
energiedialoog van het ministerie van
Economische Zaken. Betrokkenen konden via de
website vragen beantwoorden, reageren op
peilingen, deelnemen aan discussies en nieuwe
stellingen. In deze map vindt u de
resultaten/inbreng van betrokkenen.
Mr Astrid SerleEen uitwerking van het antwoord op de vraag: hoe
Hendriks & ing.
kan op de juridisch beste wijze de financiering
Ruud Serlé
voor een
investering geregeld worden voor een particulier
woonhuis waar 0 op de meter het doel is?
FME, VNO-NCW, Afzonderlijke documenten van de verschillende
ECN, Jos Siemons, indieners met hun visie op de energietransitie
Gerrit Blom, Ap
richting 2050.
Cloosterman,
Eneco, RWE/Essent
Programmabureau De auteurs hebben de mogelijkheid onderzocht van
Warmte Koude
een marktplaats op de warmterotonde ZuidZuid-Holland
Holland, waar meerdere aanbieders en afnemers op
kunnen handelen. De potentie van gasloze wijken
en de inzet en distributie van warmte wordt
uitvoerig uitgewerkt.
Benelux
De Benelux beschrijft de eigen rol en activiteiten
i.h.k.v. de Energietransitie.

24. Energievisie 2035

1

Stichting Natuur &
Milieu

25. Enexis
toekomstscenario’s

1

Enexis

26. Factsheet Windenergie
1
op land zonder SDE
subsidie
27. Flexibiliteit: beleidsvisie 1
Flexiblepower Alliance
Network

Henk Daalder

Flexiblepower
Alliance Network

28. G-4 in Energiedialoog

4

G-4

29. Gasunie

2

Gasunie

30. Gemeente Groningen

1

Gemeente

Nederland staat voor een ongekende opgave: we
moeten ons energiesysteem verduurzamen om
klimaatverandering tegen te gaan. Anno 2016
draait Nederland nog steeds voor 94% op fossiele
energie. Natuur & Milieu heeft daarom in beeld
gebracht hoe we het energiesysteem in 2035 zo
duurzaam mogelijk kunnen krijgen. Nederland
staat voor een ongekende opgave: we moeten ons
energiesysteem verduurzamen om
klimaatverandering tegen te gaan. Anno 2016
draait Nederland nog steeds voor 94% op fossiele
energie. Natuur & Milieu heeft daarom in beeld
gebracht hoe we het energiesysteem in 2035 zo
duurzaam mogelijk kunnen krijgen.
Energie in het jaar 2030 zal anders georganiseerd
zijn dan nu. Maar hoe? Maken burgers de dienst uit
of de overheid? Hoe afhankelijk blijven wij van
ons gasnet? En welke innovaties gaan verschil
maken? Denk, ook in het kader van de
energiedialoog, met Enexis mee over 4 scenario’s.
Via http://toekomstscenarios.enexis.nl/ en daar is
ook het inspiratieboek 'Eindeloze energie' in te zien
en voor eenieder aan te vragen.
De indiener onderbouwd dat wind op land ook
zonder subsidie rendabel is.
De opsomming van beleidsopties is voorlopig. Er
is nog weinig inzicht in wat er allemaal nodig is
voor een volledige flexibilisering van de
energievoorziening. Het is van belang om voorrang
te geven aan het ontwikkelen van een integraal
meerjarig beleid wat hierop gericht is. Dat
voorkomt scheefgroei die we laten weer moeten
corrigeren, en vermijdt dus onnodige kosten.
Belangrijk daarbij is ook dat er wat meer regie
komt. Het is goed om de implementatie aan de
markt over te laten, maar de hoofdstructuur kan
beter maar goed geordend zijn, dan heeft de markt
ook veel beter houvast. Op dit moment men
eigenlijk niet goed waar men aan toe is. In
Voor elk van de leden van de G-4 is een
presentatie opgenomen met de aanpak van
energiebesparing en de inzet van warmte.
De GasUnie presenteert een lange termijn studie
naar de rol van gas in 2050 en gedurende de
transitieperiode.
De gemeente Groningen heeft elf concrete

Groningen

31. Gemeente Wageningen

2

32. Genôch=Genôch EU
ETS

6

33. Hybride warmtepomp
versnelt overgang naar
duurzame energie

1

34. KIVI - EZ
energiediscussie 2016

1

35. Klimaatverbond
Nederland

2

36. KVGN

1

37. LNG platform

1

verzoeken aan het Rijk die nodig zijn om de eigen
ambities voor de energietransitie mogelijk te
maken.
Gemeente
De gemeente Wageningen heeft tien concrete
Wageningen
verzoeken aan het Rijk die nodig zijn om de eigen
ambities voor de energietransitie mogelijk te
maken.
Het actiecommittee Het actiecommittee Genôch=Genôch EU ETS pleit
Genôch=Genôch
vóór verduurzaming van energieopwekking als er
EU ET
binnen de EU alle, bij het opwekken van energie,
vermeden CO2 uitstoot in mindering wordt
gebracht van het ETS.
Berenschot, DNV
Voor Gasunie en de Rijksdienst voor
GL en BDH
Ondernemend Nederland is onderzoek gedaan naar
het flexibiliteitspotentieel van de hybride
warmtepomp. Door slim gestuurde hybride
warmtepompen is overbelasting in het
elektriciteitsnet geheel te vermijden.
KIVI
KIVI pleit ervoor dat naast deze inschatting van de
energievraag ook een zekere keuze gemaakt wordt,
hoe deze opgewekt wordt, en deel moet uitmaken
van de EZ-energie 2050 agenda, met daaraan
gekoppeld de roadmap die leidt tot deze
inrichtingen.
Klimaatverbond
Het Klimaatverbond doet 11 aanbevelingen over
Nederland
de governance en concrete maatregelen om de
klimaatdoelen van 2050 te halen door meteen aan
de slag te gaan.
KVGN
De Nederlandse energievoorziening draait nu voor
een groot deel op gas. In de transitie naar een CO₂vrije samenleving zullen hernieuwbare bronnen en
aardgas voorlopig naast elkaar bestaan, tot het
moment – na 2050 – dat aardgas nog slechts een
ondersteunende rol zal spelen. We noemen dit ‘gas
op maat’. Dit houdt in dat aardgas alleen nog wordt
ingezet waar, om wat voor reden dan ook,
duurzame(re) opties geen goed alternatief zijn. We
kijken daarom per situatie naar de beste
energievorm, volgens het concept van de ‘Ladder
van Zeven’.
LNG platform
De ontwikkeling van LNG wordt door overheid en
bedrijfsleven gezien als wenselijk. In 2014 werd
onder leiding van het ministerie van IenM
geïnventariseerd hoe een realiseerbare
brandstofmix voor de toekomst (2030 -2050) moet
worden ingevuld. Aan dit proces namen meer dan
100 stakeholders deel. Naast Elektrisch, hybride en

38. Milieudefensie

2

Milieudefensie

39. Monetair beleid voor
energietransitie en
klimaatbeleid

3

Stichting
Biowetenschappen
en Maatschappij

40. Nationaal Kritisch
Platform Windenergie

1

Nationaal Kritisch
Platform
Windenergie

41. Nederlandse Vereniging
Omwonenden
Windturbines

3

42. NERA: NWA Route
Energietransitie

1

Nederlandse
Vereniging
Omwonenden
Windturbines
NERA

biobrandstoffen werd ook duidelijk dat LNG bij
deze transitie een belangrijke rol inneemt. LNG is
namelijk het enige alternatief voor diesel in het
zware en lange afstandsvervoer en in de
scheepvaart waarbij de CO2 uitstoot wordt
verminderd.
Nederland presteert bedroevend slecht als het gaat
om schone, duurzame energie. We zijn zelfs
hekkensluiter van Europa! Terwijl daar juist alle
kansen liggen voor innovatie, nieuwe banen en
onafhankelijkheid. Alleen als we nu wereldwijd
actie ondernemen – en een rijk land als Nederland
daarin zijn eerlijke aandeel neemt – hebben we nog
kans om onder de 2 graden klimaatverandering te
blijven. Daarom vragen we de Nederlandse
regering om een nieuw energiebeleid waarmee we
onafhankelijk worden van gas en andere fossiele
brandstoffen, energieverspilling stoppen en snel
overstappen op schone en veilige energiebronnen.
Wij stellen voor om een monetair beleid in te
zetten om, eerst lokaal en op termijn wereldwijd,
een energietransitie in te zetten, met het oog op
duurzaam en effectief klimaatbeleid: de Solar
Dollar (SOL) is een munteenheid die worden
uitgegeven als een beloning voor klimaat
besparende verandering en de door Green
Quantitative Easing.
Nederland zal nooit een energieneutraal land
worden. We komen zelfs niet in de buurt, ook niet
in 2050, en zullen de komende duizend jaar
gebonden blijven aan import van kolen en
kernenergie. Het is dus onverstandig om tegen
beter weten in kolen en kernenergie af te zweren.
Beter nog is het om energie te besparen op grote
schaal. Daar ligt enorm veel potentie tot CO2
reductie.
De vereniging pleit om meer naar alternatieven
voor windenergie te kijken. Daarnaast pleiten ze
voor een directe rol van inwoners in
besluitvorming en de energietransitie.
Energie-gerelateerde vragen worden hier in hun
volledige samenhang gepresenteerd. In vier
pagina’s is opgeschreven wat de maatschappelijke
uitdagingen zijn en hoe die zowel individueel als in
samenhang aangepakt moeten worden door de hele
kennisketen inclusief het bedrijfsleven en andere
maatschappelijke organisaties.

43. Netbeheerder

1

Stedin

44. NOGEPA

1

NOGEPA

45. Noordoostpolder:
duurzame tips en ideeën
uit bedrijfsleven

1

Gemeente
Noordoostpolder

46. Nova College –
13
installatietechniek MBO

Nova College

Stedin doet aanbevelingen t.b.v. de energieagenda
over de stedelijke energietransitie, de
betaalbaarheid van de energie-infrastructuur en de
duurzaamheid in de regulering van regionale
netbeheerders.
In de transitieperiode naar een CO2 arme
energievoorziening neemt het aandeel van fossiel
dankzij energiebesparing en de groei van
hernieuwbare bronnen af. Tegen 2050 zijn naar
verwachting ook de Nederlandse aardgasvoorraden
in belangrijke mate uitgeput. De olie en gassector
werkt er hard aan zich deze nieuwe werkelijkheid
eigen te maken. Een werkelijkheid waarin gas niet
altijd meer vanzelfsprekend de beste optie is, maar
waarbij we gas vooral daar inzetten waar het
bijdraagt aan CO2 besparing, omdat gas een lagere
CO2 uitstoot heeft dan olie en kolen, en waar het
de inzet en ontwikkeling van hernieuwbare energie
niet in de weg zit. “Gas op Maat” noemen we dat.
Op 19 mei ging gemeente Noordoostpolder tijdens
een strategieavond duurzaamheid met ondernemers
in gesprek. De gemeente verzamelde input voor de
verdere duurzame koers. Tijdens de goed bezochte
avond zijn veel tips en ideeën ingediend en
besproken. Duurzame energie biedt kansen voor
ondernemers.
Naar voren kwam o.a.: lagere woonlasten/extra
geld, van gelijkstroom naar wisselstroom, groene
daken, warmte, regenwater retentie i.c.m.
zonnepaneel, isolaties. Wens
duurzaamheidslening, minder bepalende
regelgeving, laat de markt het doen, relatie tussen
welstand en duurzaamheid.
13 studenten installatietechniek doen
aanbevelingen over de energietransitie. Er wordt
gekeken naar gratis energie, kansen voor
werkgelegenheid door zonne-energie,

47. Nuon in gesprek

1

Nuon

De belangrijkste conclusies uit een dialoog met de
eigen klanten:
•

•

•

48. NWEA Visie 2030: wind 1
essentieel voor 100%
duurzame energie

NWEA

49. Afstudeerproject
Koninklijke Academie
voor Beeldende Kunst
‘Onland’

Caroline
Langendoen en
Joëlle Erkamp

1

De Nederlandse bevolking ziet een leidende rol
voor de overheid in de energietransitie. Als het
aankomt op de verantwoordelijkheid voor het
terugdringen van CO2-uitstoot, kijkt een
meerderheid van de Nederlanders daarvoor eerst
naar de overheid, dan naar het bedrijfsleven en
daarna naar zichzelf. De overheid moet meer
doen aan duurzaamheid, vindt de Nederlander, en
dan vooral door groene investeringen te
stimuleren en verplichtingen op te leggen via weten regelgeving, meer nog dan duurzaamheid te
bevorderen.
Minder CO2 uitstoten is goed, zolang het niet ten
koste gaat van het comfort, geven Nederlanders
aan. Hoewel energiebesparing goedkoper is,
kiezen Nederlanders toch eerder voor
verduurzamen om de CO2-uitstoot terug te
dringen. Die mensen die het verminderen van
CO2 wel als hun eigen verantwoordelijkheid zien,
kiezen overigens wel voor gedragsveranderingen
als minder vlees eten, korter douchen en een
lager autogebruik als de weg om daar te komen.
Energie uit zon en wind hebben de grote voorkeur
bij 83% van de ondervraagden als het aankomt
op een keuze voor energiebronnen. De meeste
Nederlanders vinden dat we meer van deze
bronnen gebruik moeten maken om de uitstoot
van CO2 terug te dringen. Deze groei wordt
gezien als belangrijker om te verduurzamen dan
bijvoorbeeld het sluiten van kolencentrales. Toch
staat ruim driekwart van de Nederlanders positief
tegenover de plannen om kolencentrales te
sluiten en de meesten van hen zijn zelfs bereid
hieraan mee te betalen.

De omslag naar een volledig duurzame
energievoorziening in 2050 is in volle gang.
Windenergie speelt een essentiële rol in deze
omslag. De Nederlandse WindEnergie Associatie
(NWEA) schetst in haar Visie 2030 de technische
en maatschappelijke stappen die Nederland op het
gebied van windenergie moet zetten om de
energietransitie te laten slagen.
Vaste patronen en aangeleerde gewoonten liggen
diep verweven in ons dagelijks leven. Onze
samenleving gedijt hier aardig bij. Maar bij de
effecten van dit ingesleten gedrag, staan we niet
vaak stil.
Zo koesteren wij Nederlanders de natuur en in het
bijzonder ons duinlandschap. Tegelijkertijd steken

50. Platform Bio-Energie

2

Platform BioEnergie

51. Power2Nijmegen en
4
Energie made in Arnhem

Power2Nijmegen

52. Power2Nijmegen;
Rapportage betreft
Postcoderoos Nijmegen

Power2Nijmegen

1

53. Prioriteit aan flexibiliteit 1

Enexis

we bij de eerste aangename avond van het jaar
massaal de barbecue aan en staan we dagelijks,
doorgaans vrijwillig, in de file naar ons werk.
Opmerkelijk, want bevorderlijk voor ons en onze
leefomgeving is dat niet. En bovenal onhandig, als
je in overweging neemt dat een groot deel van
Nederland onder de zeespiegel ligt.
Hoe normaal is ons gedrag eigenlijk?
Als kern van de visie werd aangegeven dat er veel
toepassingen zijn voor biomassa, ter vervanging
van fossiele grondstoffen. Voor sommige
toepassingen van fossiele grondstoffen is er geen
alternatief dan het gebruik van biomassa. Denk
bijvoorbeeld aan transportbrandstof voor
vliegtuigen of industriële warmte (hoge
temperatuur). Op basis van een groot aantal
inventarisaties naar biomassa hoeveelheden wordt
geconcludeerd dat er op zich genoeg biomassa is,
maar dat het aanbod wel zal moeten worden
verhoogd. Verder zijn de duurzaamheidseisen voor
biomassa van belang.
In april 2012 is de gemeente Nijmegen gestart met
het cocreatieproces ‘Power2Nijmegen’. De
gemeente, bedrijven, kennisinstellingen,
maatschappelijke organisaties en andere
deskundigen zijn samen op zoek gegaan naar
manieren om bij te dragen aan de ambitie van de
gemeente Nijmegen: een
energieneutrale stad in 2045. Deze ambitie maakt
onderdeel uit van de Duurzaamheidsagenda (20112015), waarin het Nijmeegse duurzaamheidsbeleid
is vastgelegd.
De gemeente Nijmegen wil de lokale groene
initiatieven de helpende hand toesteken door
inzicht te bieden in de wijze waarop een zon-PVproject succesvol kan worden geëxploiteerd via de
Regeling Verlaagd Tarief. In dit handboek staan in
dat kader relevante feiten, cijfers,
randvoorwaarden en voorbeelden op een rij.
De energietransitie stelt de netbeheerder voor
nieuwe uitdagingen. Slimme oplossingen zijn
voorhanden om dure netverzwaringen waar
mogelijk te voorkomen. De toekomstige markt
voor flexibiliteit is niet te voorspellen en zal naar
verwachting niet alleen door de huidige
marktspelers worden ontwikkeld. Met het oog op
verwachte disruptieve ontwikkelingen in het

54. Regionale Energie
Alliantie Utrecht:
bijdrage Energiedialoog
55. Rol afvalsector in
energietransitie

1

1

56. Samen Energie Neutraal: 1
Programma van eisen
voor duurzame lokale
energiesystemen

57. Scouting en energie

1

energiesysteem hecht Enexis grote waarde aan
onderzoek en experiment rondom flexibiliteit. De
netbeheerder zal daarbij alle maatschappelijk
gewenste flexibiliteitsoplossingen moeten kunnen
inzetten en inregelen om het net betrouwbaar en
betaalbaar te houden.
Regionale Energie De Regionale Energie Alliantie Utrecht presentaart
Alliantie Utrecht
haar aanpak van de energietransitie en doet een
oproep tot samenwerking met de Rijksoverheid
Vereniging
Met bijgevoegde notitie wil de Vereniging
Afvalbedrijven
Afvalbedrijven het grote energiepotentieel van de
afvalsector laten zien. Ook geeft de notitie de
randvoorwaarden om dit potentieel te realiseren.
Stichting Energie
De Stichting Energie Neutraal is van mening dat de
Neutraal
transitie vooral van onderop en gezamenlijk, in
lokale gemeenschappen, moet en kan gebeuren. In
de drie Noordelijke provincies hebben nu, drie jaar
na oprichting van de Stichting, vijftien dorpen en
drie buurten in Stad Groningen en Assen de
ambitie uitgesproken om binnen 10 jaar op dorpsof buurtniveau helemaal energie-neutraal te zijn.
Die ambitie houdt in dat zij dan net zo veel
duurzame energie produceren als gebruiken. Een
aantal dorpen en buurten hebben uitdrukkelijk de
ambitie uitgesproken om dit zelfs nog in een
kortere tijd dan 10 jaar te doen. En de
belangstelling bij andere dorpen en buurten groeit
zienderogen.
Ook de groei van het aantal energiecoöperaties in
de drie Noordelijke provincies laat zien dat een
gezamenlijke aanpak gewenst is en zijn vruchten
afdraagt. In 2011 werd Grunneger Power in de
Stad Groningen als eerste energiecoöperatie
opgericht, alleen voorafgegaan door de
energiecoöperatie op Ameland. Nu zijn er 61
energiecoöperaties in de drie Noordelijke
provincies en samen hebben zij een eigen
energieleverancier, Noord Lokaal Energie (NLD
Energie), opgericht om de niet zelf gebruikte
energie af te nemen en aan elkaar te leveren en,
zolang dat onvoldoende is, uitsluitend duurzame
elektriciteit in te kopen en met groen certificaten
afgedekte gas te leveren.
Scouting Nederland Onze boodschap is: Vergeet scouting niet als
doelgroep. Kinderen zijn de toekomst, die
windmolens al normaal vinden, zelf met duurzame
ideeën komen, maar ook die nog gevoed kunnen

58. Slimme
1
energievoorziening - ICT

Nederland ICT

59. Smarter2030 - ICT

2

KPN

60. Strategie, innovatie en
leiderschap in
energietransitie

1

TIAS School for
Business and
Society

61. Stukken van Prof.
Vaclav Smil

9

Prof. Vaclav

worden met gedrag dat nodig is om deze aarde een
leefbare wereld te houden. En misschien is een
windmolen bij ieder clubgebouw niet het beste
idee, maar een energiedialoog erover voeren wel.
Om ervoor te zorgen dat ICT de versnelde transitie
naar duurzame energie mogelijk maakt, vragen we
om de volgende acties. In de komende
kabinetsperiode: blijft het kabinet het aanbod van
centrale en decentrale duurzame energie
kosteneffectief stimuleren, waarbij energievraag –
en waar nodig energieopslag – slim wordt gestuurd
door inzet van ICT; worden succesvolle smart grid
proeftuinen opgeschaald door versneld
experimenteerruimte mogelijk te maken voor
nieuwe sturings- en prijsmodellen in de
energiemarkt; past het kabinet het regulerend kader
aan zodat structureel de juiste prikkels ontstaan
voor consumenten en bedrijven om flexibel met
vraag en opslag van elektriciteit om te gaan.
Bijvoorbeeld door de wet aan te passen zodat
variabele prijzen voor energie mogelijk worden.
KPN bracht het #Smarter2030-rapport uit in
samenwerking met de Global e-Sustainability
Initiative (Gesi) en organisatieadviesbureau
Accenture. Uit dit onderzoek blijkt dat Nederland
in 2030 74 miljoen ton CO2-uitstoot per jaar kan
besparen dankzij innoverende ICT-toepassingen.
Daarnaast kan Nederland met slimme ICT per jaar
structureel 123 miljoen megawattuur aan energie
en 870 miljard liter water besparen. Het gebruik
van fossiele brandstoffen kan verder met 5,6
miljard liter structureel per jaar omlaag. Ook kan
de landbouw dankzij ICT de productiviteit met 1
ton per hectare verhogen. In totaal leveren deze
kansen en besparingen in 2030 jaarlijks € 74
miljard op aan economische voordelen.
Leiderschap in de transformatie naar een nieuwe
rol voor de organisatie in de energieketen. Voor
oude en nieuwe energiebedrijven. Whitepaper op
basis van onderzoek in de markt inclusief nieuw
executive management programma voor board,
management en staf werkzaam in de energie.
Prof. Vaclav smil schrijft al jaren over de realiteit
van en energie transitie. De 9 bijdrages plaatsen
kritische noten bij de focus op en keuzes voor
duurzame energie

62. Topsector Energie:
bijdrage Energiedialoog

1

Topsector Energie

63. Verkenning CO2neutrale gastoekomst

1

Berenschot

64. Visies op wonen zonder
aardgas
65. Warmtedialoog

1

HIER
Klimaatbureau
Stichting
Warmtenetwerk

1

66. WEB2 grootschalige
2
energie buffering
67. Welke kansen biedt de
1
overstap naar duurzame
energie voor onze
economie?
68. Wijkenergie-zelf vangen 1
en samen gebruiken

69. Windenergie op zee

1

Jasper van Schaaik
Ruud Goedknegt,
Barbarugo

Enexis

Dong Energy

Deze notitie bevat de inbreng van de Topsector
Energie in de energiedialoog die: (1) het belang
benadrukt van innovatie voor de energietransitie,
en (2) beschrijft hoe dat innovatiebelang in
activiteiten en beleid kan worden vormgegeven
In opdracht van GasTerra en Gasunie heeft
Berenschot een verkenning uitgevoerd naar de
mogelijke rol van gas als CO2-neutrale
energiedrager in 2050. Deze verkenning heeft als
doel een versnelling te realiseren in de transitie
naar een duurzame energietoekomst. In de
verkenning wordt gas als transitieoplossing
verkend, als aanvulling op de reeds voorziene
ontwikkelingen op het gebied van duurzame
energie, zoals wind op zee en zon-PV.
Twaalf auteurs beschrijven hun uitgebreide visies
op de transitie naar wonen zonder aardgas.
Het stuk bepleit een aardgasloze gebouwde
omgeving en schetst een visie en voorwaarden
voor transitie.
De auteur beschrijft zijn idee van WEB2
grootschalige energie buffering.
De auteur ligt de kansen van het inzetten van
bamboe toe.

Netbeheerder Enexis heeft 4 toekomst scenario's
ontwikkeld. Eén hiervan is een combinatie van:
'mensen willen zelf energie -o.a. uit zonlichtlokaal vangen en onderling verdelen' en 'nieuwe
soorten energiediensten en -dienstverleners nodig'.
Deze map beoogt voorbeeld uitwerkingen hiervan
bij een te brengen.
De komende jaren worden grote nieuwe
windparken in de Noordzee gebouwd. Grote en
kleine bedrijven uit binnen- en buitenland staan
klaar om fors te investeren. Voor deze bedrijven is
van belang dat Nederland een voorspelbare markt
heeft. Dat is goed voor de economie, het
bedrijfsleven en de werkgelegenheid. Aan de
overheid doen we daarom de oproep: ga door op de
ingeslagen weg van windenergie op zee. En zet
voor de periode ná 2020 nog meer in op deze
competitieve vorm van duurzame energie met
zoveel potentieel.
Er is alle reden voor een vervolg op het offshore
windenergieprogramma

70. Windturbine overlast

2

71. Position paper & verslag 6
van de PBE Business
Meeting over 'Biomassa
2030' op 20 april 2016
met 4 appendices

Stichting
De Stichting Windmolenklachten heeft in het 2e
Windmolenklachten kwartaal van 2015 een onderzoek gedaan naar de
toepassing van maatwerkvoorschriften (een
strengere geluidsnorm) voor windturbinegeluid. Er
is een inventarisatie gedaan, onder alle
Nederlandse gemeenten, over de toepassing van
het maatwerk voorschrift. Via een WOB verzoek
(Wet openbaarheid bestuur) is gevraagd naar de
toepassing van de mogelijkheid om een strengere
geluidsnorm voor windturbinegeluid toe te passen
ter bescherming van omwonenden. De uitkomst
van het onderzoek is schokkend. Er wordt niet of
nauwelijks gebruik gemaakt van de mogelijkheid
om een dergelijke strengere norm toe te passen.
Platform BioBeleidsadviezen:
Energie
• We moeten naar een integraal (energie)beleid
dat biobased economy, land- en bosbouw en
energie verbindt;
• Consistent lange termijn overheidsbeleid is
nodig voor investeringsbeslissingen. Dat kan
onder meer door het vaststellen van specifieke
doelen voor duurzame energie na 2020, het zo
spoedig mogelijk vaststellen van een vervolg
op het Energieakkoord en het continueren van
de SDE+ regeling;
• Overheid zou meer mee moeten denken in
risico-mitigatie (hedging positions en zo);
• Aanpassing ETS systeem: overschot uit de
markt, hogere prijs, andere sectoren betrekken;
• Financiële sector dient meer betrokkenheid te
krijgen bij ontwikkeling van duurzame energieprojecten; financiering van duurzame energie
projecten is nu een majeur probleem;
• Werk de categorie ‘overig hernieuwbaar’ uit
het Energieakkoord (186 PJ: dat is meer dan
wind op land, wind op zee en de
gemaximaliseerde inzet van bij- en meestoken
tezamen) veel concreter uit met stippen op de
horizon en actie agenda’s met de betrokken
sectoren;
• Ken meer waarde toe aan bio-energie als ‘sink’
voor CO2 (bio-energie + CCS, of bio-energie +
CCU (carbon capture and utilization);
• Zet in op innovatieve technieken die in de
synergie van biobased economy en bio-energie
een sleutelrol zullen spelen (bioraffinage,
vergassing, pyrolyse etc.).

72. Transitie naar
aardgasloze
warmtevoorziening

1

Samenwerkende
partijen

•

•

•

•

157

Provincie Gelderland, Gemeente Amsterdam,
Gemeente Rotterdam, Gemeente Den Haag,
G32 Stedennetwerk, VNG, Woonbond, NVDE,
EnergieNederland, Alliander NV, Enexis,
Stedin, Warmtenetwerk herkennen de
noodzaak om de transitie naar een aardgasloze
warmtevoorziening in de gebouwde omgeving,
zoals deze is beschreven in het Energierapport
van januari 2016, vorm te geven;
De Partijen zijn betrokken bij veel projecten
waarin deze transitie wordt vormgegeven, van
de eerste verkenning van de mogelijkheden tot
realisatie van de overeengekomen plannen.
Voorbeelden daarvan zijn zowel lokale als
regionale initiatieven in Zuid-Holland, MRA,
Arnhem-Nijmegen, Breda-Tilburg, Amsterdam
etc.
Hierbij blijkt dat er weliswaar een gedragen
beeld is over nut en noodzaak van deze
transitie, maar dat er in de praktijk vele issues
zijn om op te lossen. Het gaat daarbij om zaken
die ook op de agenda staan van de Warmtetafel
zoals het te gebruiken afwegingskader voor de
keuze van de duurzame warmte-opties, maar
ook over de aantrekkelijkheid van
warmtelevering vergeleken met aardgas om
met name de klanten in de gebouwde
omgeving te kunnen verleiden;
Op basis van de opgedane ervaring hebben
Partijen het volgende beeld hoe deze transitie
vorm te geven:
1. Creëer urgentie;
2. Werk stapsgewijs engebruik natuurlijke
momenten;
3. Begin nu maar zorg voor juridisch
draagvlak;
4. Maak de transitie aantrekkelijk voor de klant
en andere ketenpartijen.

Bijlage 3 – Bijeenkomsten energiedialoog
Bijeenkomsten: per type organisatie
Organisatoren
Individuele bedrijven
Rijksoverheid
Decentrale overheden
Instituten
Festival/congres
Netwerkorganisaties
NGO’s
Totaal

Aantal
23
57
14
5
3
34
8
144

Bijeenkomsten: per week

2x
31-3
31-3

4-4
5x
4-4
6-4
7-4
7-4
7-4

11-4
5x
13-4
13-4
13-4
14-4
15-4

18-4
5x
19-4
19-4
20-4
22-4
22-4

25-4
5x
25-4
26-4
26-4
26-4
29-4

2-5

9-5
3x
12-5
12-5
12-5

16-5
4x
17-5
19-5
20-5
20-5

23-5
13x
24-5
24-5
24-5
25-5
25-5
25-5
26-5
26-5
26-5
27-5
27-5
28-5
29-5

30-5
13x
31-5
31-5
31-5
31-5
31-5
1-6
2-6
2-6
2-6
2-6
3-6
3-6
4-6

6-6
15x
6-6
6-6
6-6
7-6
8-6
8-6
9-6
9-6
9-6
9-6
9-6
9-6
9-6
10-6
11-6

13-6
18x
13-6
14-6
14-6
14-6
14-6
15-6
16-6
16-6
16-6
16-6
16-6
16-6
17-6
17-6
17-6
17-6
17-6
17-6

20-6
20x
20-6
21-6
21-6
21-6
21-6
21-6
22-6
22-6
22-6
22-6
22-6
23-6
23-6
23-6
23-6
23-6
23-6
23-6
23-6
26-6

27-6
26x
27-6
27-6
27-6
27-6
30-6
28-6
28-6
28-6
28-6
29-6
29-6
29-6
29-6
29-6
29-6
29-6
30-6
30-6
30-6
30-6
30-6
30-6
1-7
1-7
1-7
1-7

4-7
8x
4-7
4-7
5-7
5-7
6-7
6-7
7-7
7-7

Bijeenkomsten: korte samenvattingen/meest relevante uitkomsten
Duurzaamheidsoverle 31 maart, Den Haag
Overleg duurzaamheidscommissies
g Politieke Partijen
van Groen Links, VVD, PvdA, CDA,
(DOPP)
SGP en D66
Kern van de gezamenlijke inzet:
• D.o.p.p. is het eens over 15 punten (zie verslag). Samengevat komen die neer op een viertal
kernthema’s, nl. beprijzing van CO2 (en ‘af van subsidie’), innovatie van het systeem,
Nederland moet van het gas af, en: nieuwe vormen van aansturing;
• Partijen zijn het niet eens over de urgentie van het energie/klimaatvraagstuk (ten opzichte van
andere maatschappelijke uitdagingen) en over de vraag in hoeverre er ‘draagvlak’ nodig is om
beleidsmaatregelen te kunnen nemen.
1

31 maart, Utrecht
2
OTE
Regulier overleg
De Energiedialoog is geïntroduceerd. De OTE moet daarin een centrale rol spelen. Immers Aan de
Overlegtafel Energievoorziening spreken Energie-Nederland, Gasunie, Natuur en Milieu,
Netbeheer Nederland, NVDE, ODE-Decentraal, TenneT, VEMW en het ministerie van
Economische Zaken (als toehoorder) over de toekomst van het energiesysteem.
3

Engie

4 april, Den Haag

Het Energierapport, de
energiedialoog en de aanloop naar
de Tweede Kamerverkiezingen
De gaswinning op de Noordzee van Engie zal drastisch krimpen. N.a.v. deze ontwikkeling
discussieerde de zaal over de toekomst van gas i.a.v. onder meer D66 Kamerlid Van Veldhoven.
6 april, Den Haag
4
SKAO
Dialoogsessie
Klimaatvriendelijk aanbesteden en ondernemen is door Rijkswaterstaat en Prorail serieus ter hand
genomen. Veiligheid, betrouwbaarheid en kosteneffectiviteit zijn belangrijke criteria voor de
deelnemers. CO2 reductie gaat steeds meer meewegen, maar er is veel potentie voor aanscherping
en uitbreiding naar andere sectoren.
7 april, Rotterdam
5
RVO
Startbijeenkomst energiedialoog
In de startbijeenkomsten is het Energierapport toegelicht en in een groot aantal deeltafels uitgebreid
besproken. Bij de energiedialoog in Rotterdam stond de hoge temperatuur warmtevraag én de
mogelijkheid om warmte te leveren aan de gebouwde omgeving centraal.
Het lijkt nodig dat er breed draagvlak komt, maar uiteindelijk moet iemand de kar trekken en dat is
volgens de deelnemers aan deze bijeenkomst een rol voor de rijksoverheid. Zorg: de stip aan de
horizon (2050) is dusdanig ver weg dat we achterover gaan leunen, terwijl de urgentie groot is en
actie nu nodig is. Sturing is van belang: maak vijf jaarlijkse doelstappen tussen nu en 2040. Voor
Nederland is de verduurzaming van de materialenkant van de fossiele economie een enorme kans.
Dit vraagt lef van Nederland. We zouden niet moeten wachten op wat Europa op dit vlak gaat doen
7 april, Eindhoven
6
RVO
Startbijeenkomst energiedialoog
In de startbijeenkomsten is het Energierapport toegelicht en in een groot aantal deeltafels uitgebreid
besproken. Specifieke aandacht ging uit naar mobiliteit en duurzaam opwekken van elektriciteit.
Van de vele invalshoeken waren onder meer interessant:

•

•

Met de opkomst van opslag, slimme huizen, slimme meters, en slimme netten,
datamanagement, lokale energiemarkten en de deeleconomie emancipeert de
kleinverbruiker/prosument (consument die ook zelf produceert). De consument krijgt meer
macht, maar niet persé meer interesse. Behoefte aan ontzorging en balancering zorgt dat er
nieuwe verdienmodellen ontstaan;
Iedere transitie begint met een eerste stap, waar velen kunnen volgen. Maak die eerste stap niet
te moeilijk, zodat die zeker gemaakt wordt. Wachten brengt de doelen niet dichterbij.

7 april, Leeuwarden
7
RVO
Startbijeenkomst energiedialoog
In de startbijeenkomsten is het Energierapport toegelicht en in een groot aantal deeltafels uitgebreid
besproken. Van de vele invalshoeken was onder meer interessant: De energietransitie gaat de
bebouwde omgeving in Nederland fors beïnvloeden en veranderen. In vier challenges en 11
deeltafels is deze transitie verkend en stevig bediscussieerd. Deelnemers wilden af van de
vrijblijvendheid en zien tegelijkertijd veel potentie om warmte in Nederland beter te benutten en te
delen.
8
PACT/UNIPER
Geen verslag.

13 april, Westland

Warmtevoorziening Westland

13 april, Utrecht
Bezinningsgroep
Bezinningsgroep Energiebeleid
Energie
De Bezinningsgroep ziet noodzaak om concrete tussendoelen vast te leggen en daaruit
voortvloeiende vereiste maatregelen zoals een werkend ETS en CCS te realiseren. Ook sturen met
fiscale instrumenten is voor het halen van doelen nuttig. Geef gemeenten ook concrete
verantwoordelijkheden in de transitie.
9

10

NVDE i.s.m. provincie
Gelderland

13 april, Arnhem

11

EZ

14 april, Den Haag

Warmtetafel, werkgroep 1:
Integrale afweging van regionale
warmte-opties (individuele of
collectieve oplossingen)
Warmtevoorziening in de gebouwde omgeving wordt in toekomst niet meer via gas voorzien, maar
op duurzame wijzen die per regio, gemeente, wijk of zelfs gebouw kunnen verschillen.
Voorlichtingsmiddag experimenteer
AMvB
Hier Opgewekt en RVO willen een community of practise opzetten om ervaringen uit te wisselen
tussen de initiatiefnemers. Ook voor netbeheerders. Zo komt er ook een werkgroep voor de
businesscase.
15 april, Den Haag
12
CIEP (met EZ)
Toekomst van de Elektriciteitsmarkt
De conclusie van het Frontier Economics rapport “Scenarios for the Dutch electricity supply
system” is dat de elektriciteitsmarkt goed gepositioneerd is om toekomstige uitdagingen (in de
periode tot 2030/2035) aan te kunnen. Een aantal kernelementen van de elektriciteitsmarkt komt
naar verwachting niet onder druk als het energiesysteem verder transformeert naar een hogere
aandeel hernieuwbaar: de leveringszekerheid is ook in de toekomst robuust. De kosten van het
energiesysteem worden vooral bepaald door brandstofprijzen en door het aandeel hernieuwbaar in

de elektriciteitsmix. In het rapport wordt de verwachting uitgesproken dat elektriciteitsprijzen weer
zullen stijgen.
13

GasUnie

19 april, Scheveningen

14

Nuon

19 april

Stakeholderdag; focus op de inzet
van gas en flexibiliteit
De bijeenkomst Gasland in Transitie is georganiseerd door de Gasunie als bijdrage aan de
energiedialoog en had als centrale thema de rol van gas en de Gasunie in de energietransitie. Een
aantal sprekers gaf op dit thame zijn/haar visie gevolgd door een reactie van Twee Kamerlid
Stientje van Veldhoven. Moderator was Hansch van der Velden van de Gasunie, de 100 deelnemers
zijn met name contacten van de Gasunie uit de energiewereld. Gas zal volgens de deelnemers op
termijn hernieuwbaar kunnen worden en is de komende periode een belangrijke transitiebrandstof.
Gas kan ook een grote rol in de scheepvaart krijgen.
Warmtetafel werkgroep 2:
Aantrekkelijkheid van collectieve
warmtelevering (prijs en draagvlak)

Zie bijeenkomst warmtetafel op 2 juni.
15

EZ i.s.m. Alliander

20 april, Den Haag

Dialoog met Alliander over de rol als
netbeheerder
Alliander is sterk betrokken bij het onderwerp en echt op zoek naar nieuwe oplossingen en
uitwerkingen. Wel zijn aanwezigen sceptisch over de snelheid en de rol van huidige en toekomstige
(nieuwe) partijen en de rol die de netbeheerders daarin mogen spelen en de positieve rol die de
netbeheerders zouden kunnen spelen.
22 april, Amsterdam
16
VEMW
Gas Seminar
Terwijl de gasvraag, zowel in de industrie als in de e-sector daalt, de Groningen-productie steeds
meer onder druk komt en het klimaatbeleid gevolgen zal hebben voor de inzet van fossiele
brandstoffen, doemt de vraag op of er een toekomst is, en zo ja welke, voor de gasmarkt.
22 april, Den Haag
17
EZ
Scenariobijeenkomst
Dát energie beschikbaar was, leek aan alle tafels een vanzelfsprekendheid. Energie werd gezien als
een recht, een basisvoorziening. Twee scenario’s zijn besproken:
Met volle kracht: De klimaatdoelstellingen zijn alles bepalend om de CO2 uitstoot zo ver mogelijk
terug te dringen. Alle oplossingen worden uit de kast gehaald om voor onze huizen, onze industrie,
onze kracht en elektra, en ons vervoer een CO2-arme energievoorziening te maken. Bestaande
infrastructuur is het uitgangspunt geweest. Duurzame productie en opslag is opgeschaald.
Grootschalige oplossingen, samen met kleinschalige decentrale initiatieven dragen bij aan de
reductie van CO2 in de opwekking van energie. Dankzij isolatie en andere oplossingen gaan we
efficiënter met energie om.
De 4.0 samenleving: De Tesla auto, slimme Apps, blockchain en 3D printers bleken nog maar het
begin te zijn van nieuwe soort producten en diensten die onze hele samenleving veranderden.
Nieuwe aanbieders zijn ons huis binnengedrongen voor warmte en vervoersconcepten. Producten
worden op een andere en duurzamere manier gemaakt. Big data heeft ons inzichten gegeven in
manieren om te besparen en eigenlijk op een heel andere manier ons consumptiegedrag in te richten
en daarmee te besparen. Alles is met alles verbonden.

18

SER

25 april, Den Haag

Borgingscommissie over
doelstellingen van het energiebeleid
De kernvraag van deze Ronde Tafel luidde: Volstaat één CO2-reductiedoel om richting te geven
aan de energietransitie, of zijn meerdere – niet-strijdige – doelstellingen nodig?
In antwoord op deze kernvraag zijn twee plausibele antwoorden geformuleerd die elkaar aanvullen:
(1) Een enkel hoofddoel volstaat om richting en samenhang te geven aan het bredere energie- en
klimaat beleid. Eventuele subdoelen moeten bijdragen aan realisatie van dat hoofddoel; (2) De
concretisering van het hoofddoel en de instrumentatie van het beleid met samenhangende
subdoelen moet eraan bijdragen dat opties die passen in het transitiepad kunnen worden ingezet en
stakeholders een passend handelingsperspectief wordt geboden.
26 april, Utrecht
Netherlands Energy
Route Energie Transitie binnen de
Research Alliance,
Nationale Wetenschaps agenda
NERA
De omschakeling naar een duurzame energievoorziening is alleen haalbaar indien er een
gigantische transformatie in onze industrie, transport en woonomgeving plaats vindt. Vanuit deze
groep is met name op de noodzaak tot R&D en maatschappelijk (politiek) draagvlak gewezen om
de fundamentele wijzigingen mogelijk te maken. Het gaat om nieuw multidisciplinair onderzoek,
voortbouwend op bestaande specialismen, waar technisch en socio-economisch onderzoek moet
samenwerken. de NWA stuurgroep zal hiertoe een investeringsagenda opleveren, waar voor extra
budget zal worden gepleit.
19

20

I&M

26 april, Utrecht

21

Topsector Energie

26 april, Den Haag

LEF-sessie Duurzame
Brandstoffenvisie
Tijdens de 2 workshops is in deelgroepen gesproken over wat er vanuit de Rijksoverheid en
samenleving moet worden opgelost/ beantwoord om de lange termijn energietransitie van mobiliteit
vorm te geven. Tijdens de workshops zijn de groepen gevraag in te gaan op inhoudelijke issues,
meekoppelkansen en partijen die nu te weinig worden gehoord. Het cascaderinguitgangspunt en
goede afstemming tussen vraag en aanbod zijn belangrijk, alsmede de inzet van fiscale prikkels en
de juiste financieringsvormen.
Innovatie thema 2: themakeuze via
backcasting

Zie verslag 9 juni van de Topsector Energie.
22

Havenbedrijf
Rotterdam

29 april, Rotterdam

Warmtetafel werkgroep 3: Een
sluitende business case voor
warmteprojecten (risico’s en
financiering)
Door een doelmatiger gebruik van (rest)warmte kan energie worden bespaard en CO2 emissie
worden vermeden.
Echter business cases voor warmtenetten komen niet/moeizaam van de grond. Er moet een
oplossing komen voor de belangrijkste knelpunten en risico’, zodat de business case voor
warmteprojecten sluitend wordt in die gebieden die geschikt zijn voor collectieve warmte.
12 mei, Den Haag
23
VNG
Energiek Decentraal
Er begint nu juist echt momentum te komen. Het klimaatakkoord in Parijs, en de partijen rond het

energieakkoord zijn positief. Zo is er extra aandacht nodig voor maatschappelijk vastgoed en
VvE’s. Mogelijk kunnen we meer samen optrekken met corporaties in de aanpak van (alle)
woningen? Er is immers ook veel verspreid bezit door verkoop van corporatiewoningen. Daarnaast
moeten we ook bedrijven niet vergeten. De handhaving door R.U.D.’s van de wet Milieubeheer
geeft nog onvoldoende snelheid. De omgevingsfactoren moeten ook goed staan. Mensen begrijpen
het niet meer als aan de ene kant nieuwe zonnepanelen komen en aan de andere kant de maximum
snelheid op snelwegen wordt verhoogd tot 130. Installateurs zijn nog huiverig met toepassen van
warmtepompen, vaak door gebrek aan kennis. De koplopers doen het goed, de grote massa blijft
nog achter, die willen geen risico’s nemen. Samen met de sector moet er worden gekeken naar
verbeteringen. Bijvoorbeeld een garantiefonds voor innovatieve installaties en
energieprestatiecontracten. Het kennisniveau bij gemeenten is ook vaak te laag. Op het gebied van
collectieve voorzieningen (wkk, biomassa, mestvergisting, warmte) moeten overheden actiever
zijn, anders komt het niet van de grond.
12 mei, Rotterdam
Internationale
Debatbijeenkomst Energie, Ruimte
architectuurbiennale
en Regio
Rotterdam
De ruimtelijke opgave is groot. Het zal een hele uitdaging worden om de behoefte die er is aan
nieuwe opwekkingseenheden, opslag en transport te koppelen aan alle andere opgaven in het
ruimtelijk domein (nieuwe wegen, woningen, krimp, etc.). En dan ook nog op zo’n manier dat er
maatschappelijk draagvlak voor is.
Nederland is gemaakt door mensen. De komende 30 jaar zullen woningen, wegen, natuurgebieden,
etc allemaal een keer gerenoveerd of vervangen moeten worden. deze renovatie en
ontwikkelagenda moet gebruikt worden de energietransitie aan te koppelen. En om dat te kunnen
doen moeten we daar nu over na gaan denken en plannen ontwikkelen.
24

12 mei
25
NUON
Stakeholderdag
Nuon organiseert jaarlijks een ronde tafel diner om samen met haar belangrijkste stakeholders te
spreken over de ontwikkelingen in de energiemarkt en de maatschappij. Gesproken is over het
belang van stabiel energiebeleid, een hoge CO2 prijs, de betaalbaarheid van de energietransitie en
de veranderingen voor het individuele energiebedrijf Nuon.
17 en 25 mei, Den Haag Verkenning van governance
26& EZ
27
Twee ‘verkennende’ sessies over governance van de energietransitie (een met interne en een met
externe deskundigen) zijn inmiddels achter de rug. Een eerste analyse hiervan geeft een aardig
beeld over de beleving van het begrip governance. In het tweede deel van de sessies stonden
praktijkvoorbeelden van governance centraal; de Klimaatwet, de Energie Unie, het Energieakkoord
en Agora NL. Aan de hand van deze voorbeelden zijn we vervolgens in gesprek over de acht
genoemde elementen. In hoeverre komen ze terug, en hoe zouden ze beter geïncorporeerd kunnen
worden? Wat zou er extra gedaan moeten worden om recht te doen aan deze vier voorbeelden? Wat
opvalt, is dat er verschillende opvattingen heersen over het begrip governance.
19 mei, Groenekan
28
Kadaster
De kracht van gebiedsontwikkeling
In de workshop is het beeld naar voren gekomen dat een energietransitie onvermijdelijk en nodig is.
Daarbij is het wenselijk om af te stappen van het concreet aanwijzen van locaties, zoals nu gebeurt
met zoekgebieden voor windmolens, en meer te focussen op initiatieven vanuit de samenleving en

de wijze waarop deze gefaciliteerd kunnen worden.
20 mei, Peel en Maas
29
BZK
Van de Kook sessie
Tijdens de kooksessie in Limburg is over de energietransitie op niveau van huishoudens uitvoerig
gesproken. Opvallende conclusies:
• Energiecollectieven kunnen de rol voor betrouwbare informatievoorziening op zich willen
nemen;
• Wijken zouden anders gebouwd kunnen worden. Ronde huizen zonder gevel, huizen op het
zuiden, geen steen meer gebruiken, alternatieve bouwmethodes. Maar ook in de wijk rekening
houden met de gulden snede en Feng Shui. Water partijen gunstig aanleggen. Het alternatieve
circuit is van groot belang voor kennis en voorbeelden. Die bouwen allerlei energieneutrale
huizen, bieden voorbeelden en weten veel;
• Deze mensen vormen een gemeenschap. Dat vraagt niet enkel goede afspraken maar ook de
kunst om met verschillende soorten mensen om te kunnen gaan en van elkaar afhankelijk te
kunnen zijn. Daarmee doen ze aan sociale innovatie in de praktijk;
• Niemand was geneigd om de overstap naar energieneutraal te maken d.m.v. van een lening.
Eigen geld was een voorwaarde;
• Vaker met de kinderen over milieu en energie praten, want zij krijgen er mee te maken.
20 mei, Utrecht
30
EZ
Stakeholderbijeenkomst biomassa
De input van de brainstorm wordt geclusterd en zal worden teruggekoppeld aan de drie
beleidstrajecten: opzet van Rijksbrede CE-programma, energiedialoog en biobased manifest.
Opvallend nieuw punt in de discussie was het pleidooi om een tool te ontwikkelen om CO2-winst
over de hele keten in beeld te brengen en ook te alloceren over de keten. Zodat de leveranciers die
investeringen doen in biomassa productie, oogst en logistiek ook meedelen en niet alle CO2-winst
aan het einde van de keten wordt gealloceerd. Ook het belang van vergroten public awareness over
breed palet van duurzaamheidsopties wordt breed onderschreven.
31

Overlegorgaan I&M

24 mei, Den Haag

Energietransitie en de
omgevingsagenda/-visie (ruimte)
Welke ruimtelijke implicaties heeft de energietransitie voor de ruimte in Nederland en welke rol
moet de overheid hierbij spelen?
• Kom met een visie op de ruimte tijdens en na de energietransitie. Dit is nodig om versnippering
te voorkomen en een goede leefomgeving te waarborgen;
• Maatschappelijk draagvlak is van essentieel belang, zonder is de energietransitie lastiger te
realiseren;
• In de toekomst draait het om nieuwe samenwerkingsmodellen. De energietransitie heeft alleen
kans van slagen als alle partijen écht met elkaar samenwerken: overheid, bedrijfsleven,
maatschappelijke organisaties en burgers;
• Het is tijd voor nieuwe verdienmodellen, waar ook burgers bij aan kunnen sluiten;
• Verken en combineer waar mogelijk andere vormen van duurzame energie dan wind- en zonneenergie. Zoals warmtenet, geothermie en restwarmte. De wetenschap is volop bezig met het
ontwikkelen van nieuwe technologieën, waardoor er op termijn mogelijk bronnen voor het
opwekken van energie zijn die minder ruimte in beslag nemen;
• Zoek de balans tussen voldoende ruimte voor groen en voldoende ruimte voor windmolens.

24 mei, Amsterdam
Overlegtafel
Ontsluiting flexibiliteit op regionale
energievoorziening
netten
(OTE )
Verschillende partijen krijgen de mogelijkheid om aan te geven wat zij belangrijk achten om mee
te geven aan de Task Force Flexibiliteit van de Overlegtafel Toekomst Energievoorziening. De
vraag of lokaal congestiemanagement wel interessant is als business model wordt overgeslagen. De
Task Force werkt op basis van de aanname dat er in de toekomst draagvlak is voor een ontwikkelde
flexmarkt. De focus van de werkgroep is Nederland. Men houdt de ontwikkelingen in Europa en
Brussel in het oog en deze worden ook besproken. De timing van de aanbevelingen is dan ook van
belang.
32

33

UvA

24 mei, Amsterdam

Public Mediation Programme:
Vervolgdiscussie ‘Lang Leve het
Grijze Gebied'
In Nederland is het vraagstuk van wind op land sterk gepolariseerd. Er ligt sinds 2013 een
energieakkoord waarin afspraken gemaakt zijn over het realiseren van een opwekkingscapaciteit
van 6000 MW op land in 2020. Daarvan is in de afgelopen twee decennia bijna de helft
gerealiseerd, maar het wordt steeds lastiger om die opgave te halen. Drijven windmolens een wig
tussen groepen mensen? Zijn windparken de inzet
van moderne Hoekse en Kabeljauwse twisten? De meeste mensen willen best ja zeggen tegen
windmolens in algemene zin. Als samenleving doen we dat ook. Maar “ja” zeggen wordt steeds
moeilijker, zeker als wij daar zelf lokaal hinder van ondervinden. De keuze lijkt vaak inschikken of
verzetten, met niets te kiezen daartussenin. Echter, tussen ja en nee zit een enorm grijs gebied dat
uitnodigt tot creativiteit. Daarover zijn we in eerste instantie op 9 februari met elkaar in gesprek
gegaan. Dat leidde tot zoveel vragen en open eindes dat het Public Mediation Programme op 24
mei een vervolgdiscussie organiseerden. In deze sessie hebben deelnemers ieder een rol vervuld in
een denkbeeldige casus om zo in detail de dynamiek van een lokale wind-op-land discussie te
kunnen analyseren.
25 mei, Zwolle
Provincie Overijssel/
Van de kook sessie
Waterschrijver
Uit de gesprekken met inwoners bleek een groot gebrek aan kennis over de waarschijnlijke
uitfasering van gas in woningen, en überhaupt over de afspraken in Parijs en de gevolgen voor
Nederland.
34

25 mei, Rotterdam
35
VNCI i.s.m. EZ
Clusterbijeenkomst Chemie
De industrie geeft aan dat de grootste slagen met energie-efficiëntieverbetering gerealiseerd zijn.
Vergroening van grondstoffen (biobased/circulair in plaats van olie en gas), elektrificatie van
processen/stoomvoorziening en de inpassing van doorbraaktechnologieën binnen een relatief
risicomijdende industrie (veiligheid voorop, bewezen technologie) worden als de belangrijkste
uitdagingen gezien. Die uitdagingen zijn des te groter doordat wereldwijd fossiele energie en
grondstoffen goedkoop zijn. Overheidsstimulering zou hierop aangepast moeten worden. Hier
worden de huidige instrumenten ETS en SDE+ genoemd. Daarnaast zou er een revolverend fonds
dat o.a. achtergestelde leningen verstrekt moeten komen om energiebesparingsprojecten met
langere terugverdientijd te ondersteunen.
36

EZ, provincies, RVO

26 mei

BLOW-overleg provincies

Welke keuzes heb je als provincie in de keuze tussen bijvoorbeeld wind, zon, warmte,
mestvergisting en geothermie? Veel gemeenten hebben een energiedoelstelling, maar hebben vaak
geen idee wat de impact is op de omgeving. Wat betekent de keuze voor de energiedoelstelling,
maar ook voor de omgeving, ruimtelijke impact of voor de lokale economie. Het grijpt in op vele
andere aspecten en maakt een genuanceerd verhaal naar de omgeving nodig maar ook complex. Er
is behoefte om per regio inzicht te geven in de keuzes die gemaakt kunnen worden. Provincies
spelen daarin belangrijke rol. Rijk moet daaraan deelnemen enerzijds vanuit kennisrol (v.b. PBL)
maar ook vanuit systeemrol (wettelijk en fiscaal instrumentarium). Ook kan het Rijk de situatie
voor NL als geheel in beeld brengen: “hoe staan we ervoor”, welke potenties zien we?
De opgave is enorm, met alleen stimuleren van lokale initiatieven kom je er niet. Dus parallel
daaraan moet je ook kijken wat er grootschalig kan en moet gebeuren. En dan moet je oppassen dat
de versnipperde aanpak met kleine projecten niet botst met grootschalige projecten.
37

DNV GL

26 mei, Groningen

Rol van het Gas en Gasnet in de
Toekomst van de Duurzame
Energievoorziening in Nederland

Geen verslag.
26 mei, Amsterdam
Shell, DSM, Eneco,
Energy Fest
Rockstart, Sungevity
en Salesforce
EC vice-president Maroš Šefčovič (Energie Unie) ging als één van de weinigen inhoudelijk in op
de Europese energietoekomst. Šefčovič schetste een beeld van een energietoekomst waarin
decarbonisatie, diversificatie, digitalisering, democratisering en disruptie centraal staan. Deze
maatschappelijke veranderingen drukken een belangrijke stempel op de kansen en belemmeringen
voor bedrijven en burgers binnen de energietransitie. Verschillende sprekers gaven aan dat in de
‘energiewereld’ innovatie als business model steeds belangrijker aan het worden is. Toekomst is op
veel terreinen nog onzeker, maar sociale innovatie en democratisering (decentralisering, de
opkomst van de ‘prosumer’) werkt disruptief voor veel bestaande business modellen. DSM gaf aan
dat zij al overgegaan zijn naar ‘internal carbon pricing’. Binnen DSM wordt dus al een prijskaartje
gehangen aan Co2. Volgens DSM is dit de richting die bedrijven op moeten gaan om vooruit te
lopen op overheidsbeleid. Het idee van een ‘carbon taks’ werd door veel sprekers omarmd
(bijvoorbeeld door Bertrand van Ee, Climate KIC Ambassador).
38

39
•
•

•

27 mei, Heerlen
Stadsregio Parkstad
Energiecongres Parkstad Limburg
Limburg
De bijeenkomst begon met een pleidooi voor overheid om ook in de toekomst flink te
investeren in energietransitie.
Vervolgens werd besproken dat deelnemende gemeenten eerst veel cijfers hebben verzameld
over energie in hun gebied (wie gebruikt wat). Vervolgens is gekeken naar mogelijkheden voor
energiebesparing en energieopwekking. Dat laatste ook per soort en waar dat mogelijk zou zijn.
Er is vooral ingezet op zon en warmte-koude opslag. Voor wind en biomassa is veel minder
mogelijk. Per gemeente is een plan opgesteld.
Ten slotte werd Mijnwater geïntroduceerd. Het is een WKO systeem waarbij gebruik gemaakt
wordt van de oude mijngangen voor opslag van warmte/koude. Het mijnwater is d.m.v.
warmtewisselaars gekoppeld aan de gesloten systemen van bedrijven en woningen. Het is
vraaggestuurd, dus anders dan bv warmtenetten als stadsverwarming. Op dit moment zijn

enkele grote bedrijven aangesloten. Binnenkort wordt het Maankwartier (bij station Heerlen)
aangesloten.
40

Commissie m.e.r. en
adviesbureau Korbee
& Hovelynck
Geen verslag.

27 mei, Utrecht

Participatie en milieu-effectrapportages

28 mei, Utrecht
41
HIER Opgewekt
Gasloze wijken
In het kader van deze energiedialoog sessie staat de vraag centraal hoe we een gebied het beste
kunnen begeleiden om dit naar aardgasloos te brengen. Gedurende de sessie wordt een aantal keren
teruggekomen op de scope: is het zo dat het eindpunt een aardgasloze wijk moet zijn? Dit wordt
inderdaad als uitgangspunt genomen aan deze tafel, wat voor één iemand aanleiding is om de
volgende ronde bij een andere tafel aan te sluiten. De crux is eigenlijk of een bewoner altijd vrije
keus moet kunnen blijven houden of dat een orgaan (gemeente?) op een gegeven moment
dwingende beslissingen zou moeten nemen over in elk geval de infrastructuur.
29 mei, Amsterdam
42
Greenpeace
Energietransitie
Om de Energietransitie in gang te zetten zijn er veel knoppen om aan te gaan draaien. Actie is
mogelijk en urgent nodig. Duurzame biomassa, wind op zee, vernieuwing van de petrochemische
industrie, duurzame mobiliteit, huishoudens van het gas af; de actie die nodig is, is duidelijk. Nu
nog echt daadkrachtig aan de slag en duidelijke doelen stellen als overheid.
31 mei, Den Haag
43
EZ
MERO overleg met metaalindustrie
Tijdens het reguliere overleg van de metaalindustrie en de overheid is vooruitgekeken naar CO2
besparing in de metaalindustrie. Aandachtspunten zijn o.a. om goed te vergelijken en leren van de
Duitse praktijk; en dat elektrificatie van productieprocessen een grote opgave/uitdaging voor de
CO2 reductie in de elektriciteitssector betekent.
44

KVGN

31 mei, Driebergen

Werksessie gebouwde omgeving /
lage temperatuur warmte
De bijdrage van groen gas is bezien vanuit het totale gasverbruik nu nog zeer beperkt, maar in
omvang wel gelijk met zonnepanelen. Hier ligt nog een groot verduurzamingspotentieel.
Energietransitie in de gebouwde omgeving is hard nodig, daar twijfelen weinigen aan, en daar is
draagvlak voor nodig. Inzet van groen gas kan helpen dit draagvlak te verstevigen.
31 mei, Arnhem
45
Tennet
Deep dive sessie - Wind op Zee
In haar nieuwe rol als netontwikkelaar op zee in NL heeft TenneT de verantwoordelijkheid om een
toekomstbestendige uitrol van het net te realiseren en daartoe een middellange en lange termijn
visie te ontwikkelen. Nederland heeft nog geen energiedoelstellingen voor na 2020. Vanwege de
lange tijdlijnen voor het realiseren van de infrastructuur is het toch noodzakelijk een beeld te
ontwikkelen van realistische breed gedragen toekomstscenario's om een goed netconcept en
uitrolstrategie te ontwikkelen. Om in 2024 de volgende generatie windparken aan te kunnen sluiten,
moet TenneT in Q3 2017 beginnen met de nodige voorbereidingen. TenneT wil dat dus doen in
dialoog met belanghebbenden.

46

EZ

31 mei, Den Haag

Dialoogsessie over
toekomstscenario’s
Een diverse groep van ruim veertig deelnemers heeft aan de hand van twee scenario’s nagedacht
over de energietransitie. De scenario’s beschrijven het systeem in 2050. Het scenario “Met volle
kracht” beschrijft een geregisseerde energietransitie met een sturende rol van de overheid en de
traditionele stakeholders in het system. In het scenario “The connected society” is dankzij nieuwe
technologie een andere manier van produceren en consumeren ontstaan, die meer lokaal gericht is
en uitgaat van deelkracht. Nieuwe technologische spelers hebben centrale plaats in de
energiewereld. De overheid heeft een kleinere rol.
31 mei, Enschede
47
BZK
Van de kook sessie
Tijdens de kooksessie in Limburg is over de energietransitie op niveau van huishoudens uitvoerig
gesproken. Opvallende conclusies:
• Persoonlijk contact en gezelligheid is nodig. Het gaat om persoonlijk contact in de wijk. Het
proces om tot investeren te komen is arbeidsintensief omdat regelgeving complex is en veel
gesprekken nodig zijn. Daarom is het ook belangrijk dat het gezellig is;
• Het sociale proces en niet de terugverdientijd geeft de doorslag om te investeren.
Draagkrachtige mensen nemen het risico van de investering niet, terwijl een gevarieerde buurt
dat wel doet dankzij het sociale proces om deze beslissing heen;
• Geen snelle commercie maar een gezond, lokaal bedrijf. Mensen waren allergisch voor de
zonne-energiecowboys. Ze kozen niet voor de goedkoopste propositie. Ze kozen voor een
lokaal bedrijf dat met eigen installateurs werkt. Ze willen een gezond bedrijf;
• Het warmtenet is te duur, meer zeggenschap bewoners nodig. Met transparantie en bewoners
meer zeggenschap over prijs en mogelijk via staatsmonopolie zoals waterbedrijven;
• Technische innovatie warmtenet vanuit de wensen van de gebruikers. De warmte is niet voor
iedereen aangenaam en kent technische knelpunten. Dat zou beter kunnen.
1 juni, Den Bosch
Provincie NoordBrabants energie festival
Brabant
Op het Energiefestival van provincie Brabant werd gepleit voor een overheid die duidelijke keuzes
maakt en niet langer alle opties open laat. Alles aan de markt overlaten werkt niet, was de
conclusie.
48

2 juni, Den Haag
Bestuurlijk Overleg
Warmtetafel (high level)
Rijksoverheid en
partners
Minister Kamp concludeert dat de werkgroepen met de inbreng van de Warmtetafel verder kunnen.
Er is een goede discussie gevoerd over de vraagstukken die de werkgroepen hebben voorgelegd aan
de Warmtetafel.
• Werkgroep 1: Uitwerken afwegingskader, opties voor governance en knelpunten in de
regelgeving. Aandachtspunten: de centrale positie van de afnemer wordt bij het afwegingskader
benadrukt; Inzichten uit het buitenland worden betrokken in de vraagstukken rond governance.
• Werkgroep 2: Starten met (condities voor) proefprojecten aardgasloze wijken. Aandachtspunt:
Partijen moeten proberen termijnen te benoemen voor de afbouw van aardgas in de gebouwde
omgeving, met een onderscheid tussen nieuwbouw en bestaande bouw.
• Werkgroep 3: Analyseren van kosten/prijzen, fasering/leveringszekerheid en financiering aan
49

de hand van voorbeeldprojecten (klein, middel, groot). Aandachtspunt: Praktijkervaringen van
gerealiseerde/lopende projecten worden benut bij het uitwerken van de voorbeeldprojecten.
2 juni, Utrecht
50
Solar Days
Nationaal Solar evenement
Tijdens de zonne-energiecampagneweek was op 2 juni in Utrecht het Nationaal Solar Evenement.
Een evenement dat in het teken stond van de toepassing van zonne-energie in de Nederlandse
gebouwde omgeving. Door experts vanuit de sector en vanuit de gemeente Utrecht werd ingegaan
op het esthetisch aantrekkelijk integreren van zonne-energiesystemen in gebouwen en
infrastructuur, en op de toepassing van nieuwe Nederlandse innovaties. Daarnaast zijn de
mogelijkheden onderzocht die gemeenten hebben om beleidsmatig de implementatie van nieuwe
zonne-energieprojecten binnen hun regio versneld te ontwikkelen.
2 juni, Gaasperdam
51
BZK
Van de kook sessie
Tijdens de kooksessie in Gaasperdam is over de energietransitie gesproken met een woongroep
voor senioren met een Hindoestaanse achtergrond. Opvallende punten zijn enerzijds de scepsis over
elektrisch koken en warmtenetten, en anderzijds het bewustzijn dat er wat moet veranderen voor
toekomstige generaties.
2 juni, Breda
52
HIER Opgewekt
Energiek Breda/Gasloze wijken
De gemeente Breda heeft ambities om voorop te lopen bij de discussie over - en het realiseren van duurzame woonwijken. In sommige gevallen werken ze daarin heel lokaal, in andere gevallen is
sprake van regionale samenwerking, bijvoorbeeld in het geval van het warmtenet. Een grote
uitdaging is het sluiten van de Amercentrale waardoor er gezocht moet worden naar een nieuwe
bron van warmte.
53

Etree

3 juni, Haarlem

Werkgroep distributie
(warmtenetten)

Geen verslag.
54

CATO

3 juni, Utrecht

CCS: multitool of meerkoppige
draak
Verschillende CCS ketens zijn goedkoper dan Wind op Zee. Ze zullen dus bij volledige CO2
sturing dus bij voorkeur worden toegepast. Het debat ging over de wenselijkheid van CCS en
diverse CCS ketens. Het geeft daarmee een beeld van kansen en uitdagingen bij volledige CO2
sturing.
4 juni, Vlaardingen
Gemeente
Klimaattop Vlaardingen
Vlaardingen
Tijdens de Klimaattop hebben we gezien dat veel Vlaardingers al bezig zijn met energie besparen
en opwekken', constateert Ruud van Harten tevreden. 'Dat doen zij in en om hun woning, bedrijf,
sportvereniging en maatschappelijk vastgoed. Het mooie is, dat daar tijdens de Klimaattop een
heleboel mensen bij zijn gekomen. Samen met partijen in de regio kunnen we nu afspraken maken
om woningen en bedrijven op alternatieve manieren te verwarmen. Want uiteindelijk willen we af
van aardgas en andere fossiele brandstoffen. Tijdens de Klimaattop hebben we laten zien wat
Vlaardingen al doet én concreet nog gaat doen om het wereldwijde energieprobleem op te lossen.'
55

56

NVDE

6 juni, Utrecht

werkgroep omgevingswet

De werkgroep begrijpt de richting dat besluitvorming meer in de regio’s moet plaatsvinden. Door
het proces daar neer te leggen, ontstaat een ander gesprek dan tot dusver vaak het geval is, met
andere partijen. Tegelijk bestaan zorgen of een nationaal doel ook lokaal/regionaal wordt gehaald.
De energietransitie is, gekoppeld aan het duurzaamheidsvraagstuk en internationale afspraken
daarover, een nationale opgave (ipv uitsluitend lokaal) en nationaal belang. Er is een
bestuursakkoord of andere verdelingswijze nodig tussen Rijk en regio’s om tot een vertaling van de
nationale doelstelling naar regionaal te komen. Ook moet het Rijk duidelijk zijn over de
mogelijkheden, kosten en saldering.
6 juni, Zwolle
57
BZK
Van de kook sessie
Tijdens de kooksessie in Zwolle is over de energietransitie op niveau van huishoudens uitvoerig
gesproken. Opvallende conclusies:
• Koken op gas met een open vlam is met mannelijke identiteit verbonden. Jonnie Boer kookt op
inductie en kan een rolmodel zijn voor een andere manier van denken over inductie.
• Hotelscholen en andere kookopleidingen op inductie laten koken. Zo leren de koks het en geven
ze het goede voorbeeld.
• De bewoners hebben genoeg van commerciële partijen met beloftes. Ze hebben meer
vertrouwen in een lokale partij die verbonden is met de wijk en waarde toevoegt aan de wijk.
• Complexe regelgeving en lastige samenwerking met bouwbedrijven en woningbouwcorporatie
maakt CPO lastig. Er is meer ruimte in de systemen nodig.
• Een participerende overheid helpt. Als een gemeente en bewoners samen nieuw beleid maken,
komt er ruimte in de systemen zodat een lokaal initiatief kan functioneren.
58

SKAO

6 juni, Utrecht

klimaatneutrale grond, weg- en
waterbouw (GWW)
Wat is er nodig en wat is er mogelijk met betrekking tot een klimaatneutrale GWW-sector? Er zijn
nog onduidelijkheden/kennislacunes over scope en mogelijkheden, waardoor scenario’s over
toekomstige maatschappelijke ontwikkelingen (zoals op het gebied van energie, mobiliteit, CO2prijs, materialen) nodig zijn om richting te geven aan het denken. De overheid kan een trekkersrol
spelen in de totstandkoming van de visie en de scenario’s.
SKAO speelt een rol in het opstellen van een lijst met ideeën van wat er nodig is en wat er verder
uitgewerkt moet worden voor een klimaatneutrale GWW (efficiency is hier een onderdeel van).
Deze lijst moet kritisch opgesteld worden, zodat de activiteiten die hieruit voortvloeien
daadwerkelijk bijdragen aan een klimaatneutrale GWW. De overheid kan hierbij ruimte creëren om
deze ideeën in de praktijk toe te passen (bijvoorbeeld in icoonprojecten).
7 juni, Den Haag
59
EZ
Zie samenvattend verslag d.d. 17 & 25 mei.

Verkenning van de governance

8 juni, Schiphol
VNG /
VNG jaarcongres en
Klimaatverbond
jaarvergadering klimaatverbond
Het Klimaatverbond heeft in een werksessie 15 adviezen samen opgesteld voor het Rijk over zowel
governance als concrete acties. In grote lijnen doet het Klimaatverbond de oproep om heldere
klimaatdoelen voor middellange en lange termijn te stellen als Rijk en decentrale overheden en hun
partners daarna de ruimte te bieden om de invulling zoveel als mogelijk zelf te kunnen invullen.
60

8 juni, Utrecht
Royal Haskoning
InspiratieHUB Delphi
DHV
Energietransitie
De Energietransitie moet maatschappelijker en socialer. Door het vraagstuk maatschappelijk aan te
pakken krijg je andere oplossingen dan wanneer je dat technisch doet. Het Energielandschap ziet er
in 2031 anders uit op een zestal terreinen: (1) macht, (2) waarden, (3) systeem, (4) Scale-Up, (5)
Fin Tech (Financiële technologie), (6) Stories.
61

62

Gemeente Nijmegen

9 juni, Nijmegen

Energiedialoog Stuurgroep Power 2
Nijmegen
Power2Nijmegen is een netwerk van lokale bedrijven en andere organisaties die samen met de
gemeente de doelstelling hebben om Nijmegen te verduurzamen en zo snel mogelijk
energieneutraal te maken. Door een structurele samenwerking tussen deze lokale partijen is het
mogelijk om concrete energieprojecten en innovaties te versnellen en verder te brengen naar
realisatie. De grote vraagstukken zijn de aanpak van het uitfaseren van gas, de toekomst van de
salderingsregeling, de ontwikkeling van warmtenetten, positionering van windmolenparken en de
financiering (zeker voor de energiebesparing in de bebouwde omgeving; zowel privaat als voor
coöperaties).
9 juni, Beesd
63
Zest Group
CityBox voor elektriciteit
Het thema past het best onder de noemer economische ontwikkeling en innovatie. Elektrische
energieopslag is een marktsegment met een levensvatbare business case die bijdraagt aan de
energietransitie. Deze markt zal alleen maar groeien. Innovatie is hierbij een van de sleutel succes
factoren aangezien de markt zich tegelijkertijd aan moet passen aan de nieuwe rol van
energieaggregator.
9 juni, Utrecht
Topsector Energie
Innovatie thema 2: themakeuze
i.s.m. EZ
De Topsector Energie heeft in haar inbreng voor de Energiedialoog benadrukt:
1. Versnel het gevoel van urgentie;
2. Zet daarvoor middelen in;
3. Handhaaf daarbij wat goed gaat, en breidt uit met wat nog meer nodig is;
4. Verbreedt het de definitie van innovatie Innovatie is niet alleen technologie;
5. Voer de Kennis- en Innovatieagenda uit;
6. Zet in op grote meerjarige programma’s (MJP’s);
7. Versterk de onderzoeksinfrastructuur;
8. Versterk de kennisuitwisseling met buitenlandse topuniversiteiten en R&D-instituten;
9. Innoveren is mensenwerk;
10. Blijf het MKB ondersteunen.
64

9 juni, Eindhoven
65
Team Energy
Congres: Energy Now
De verwachting is dat met de huidige top-down structurering van de energievoorziening het niet
mogelijk zal zijn om een (grotendeels) CO2-vrije energiehuishouding in 2050 te realiseren. Er zal
een nieuwe structuur voor de energievoorziening moeten worden gerealiseerd die in essentie
bottom-up is.
Toekomst beeld: energie voor huishoudens wordt lokaal/regionaal op een duurzame manier
opgewekt door huishoudens zelf (vooral via zonnecellen op daken, maar kan ook via asfalt van
wegen in de wijk/stad). Overtollig opgewekte energie wordt opgeslagen (daarvoor zijn vele

technieken beschikbaar – elektrische auto’s, een thermisch vat, zonneboilers, etc.). Warmte voor
huishoudens wordt geleverd via warmte//koude pompen, of opgeslagen warm water, etc.. Energie
kan heel makkelijk worden uitgewisseld direct tussen huishoudens (lokaal) of tussen ‘beschikbare
batterijen’ (zoals b.v. elektrische auto’s of een grotere opslag mogelijkheid als een thermisch
vat).Eigenlijk zijn er qua techniek meer mogelijkheden dan je op het eerste gezicht denkt.
66
&
67

I&M

9 en 16 juni, Lelystad

dialoog gebeidsagenda
IJsselmeergebied

Verschillende vormen van hernieuwbare energie hebben een verschillend handelingsperspectief:
2020, 2030, 2050. Maak in samenhang van ruimte en actoren (provincies) scenario’s voor
verschillende horizonnen. Heb aandacht voor tijdelijke vormen vs. ingrepen met een hoog no regret
gehalte. Het IJsselmeergebied heeft kenmerken die zich lenen voor bepaalde energie, maar heeft
ook veel kwaliteiten voor andere functies (water, ruimte / openheid). Het uitwerken van scenario’s
in de komende periode van de gebiedsagenda, waarbij opwekking van duurzame energie de game
changer/aanjager kan zijn in de discussie. De mogelijkheden van bestaande vormen (als wind en
zon) in combinatie met innovatie energieopwekking, met name gekoppeld aan water zijn groot. Dit
moet integraal worden gekoppeld aan het denken en ontwikkelingen van concepten waar
demografie, economie, landbouw, klimaat (waterveiligheid) toerisme mede een ruimtelijke claim
leggen.
68

I&M (met EZ)

9 juni, Den Haag

69

Essent/RWE

9 juni, Geertruidenberg

Energietransitie en klimaatbeleid;
urgentie en sturen op CO2
Wat volgens de deelnemers goed gaat is dat de ontwikkeling en implementatie van hernieuwbare
energie zich sneller voltrekt dan in het verleden werd ingeschat. Tegelijkertijd lijkt ook het
klimaatprobleem nog serieuzer dan in het verleden werd ingeschat.
Er is veel gesproken over het klimaatakkoord van Parijs. Wat volgens sprekers en deelnemers niet
goed gaat is dat de implementatie van dit akkoord (nog) onvoldoende is om het “ruim onder de 2
graden” doel te halen, laat staan om een 1,5 graad doel te halen. Hiervoor zijn aangescherpte EU
doelen en nationaal beleid nodig. Als wordt gewacht tot de landenbijdragen (NDC’s) in 2020
worden aangescherpt dan zijn we voor het halen van een 1,5 graden doel al te laat en wordt ook het
halen van de ruim onder de 2 graden doelstelling buitengewoon lastig.
Hoe winnen we allemaal bij de
Energietransitie?
RWE/Essent kan en wil deel uitmaken van de energietransitie door bijvoorbeeld gebruik te maken
van de bio-based economy, in combinatie met de chemie. Het hout dat nodig is voor biomassa en
de biobased economy moet duurzaam geproduceerd zijn. Daarnaast wil RWE/Essent investeren in
de opwek van schone energie door de aanleg van onder andere windparken.
Het publiek stond hier positief tegenover en liet weten dat er in Geertruidenberg al een initiatief
speelt om zelf mogelijk een windturbine neer te zetten voor de energie opwek van het dorp en haar
ondernemers. Dit past in de ambitie van de lokale ondernemersvereniging om Geertruidenberg
energieneutraal te maken.
Daarnaast gaven de burgers en ondernemers aan dat er duidelijke stappen gezet moeten worden,
ook al kost dit geld. Sommige initiatieven zullen nou eenmaal geld kosten.

10 juni, Den Haag
70
AWTI / EZ
Energie-innovatiebeleid
De energietransitie kan niet aan de markt overgelaten worden, dus het bouwen aan een visie is
noodzakelijk. Deze visie moet bestaan de contouren van het toekomstige energiesysteem schetsen,
met daaraan gekoppeld concrete en realistische subdoelen die de grote game-changers adresseren,
zoals decentralisatie, het uitfaseren van gas en de elektrificatie van personenvervoer. Op die manier
creëer je een gelaagd proces, waarbij er op verschillende niveaus keuzes worden gemaakt zodat er
geïnnoveerd kan worden zonder dat de innovaties die niet lukken het systeem uit balans brengen –
vergelijkbaar met de getrapte standaardisaties in de ICT. Vervolgens moet er gekeken worden naar
de kennis en kunde in Nederland, en dit in een internationaal perspectief worden geplaatst.
71

Warmtebelang

11 juni, Hem

72

Engie

13 juni, Amsterdam

73

Topsector Energie

14juli, Den Haag

Open dag: De duurzame toekomst:
hoe zet ik de eerste stap?
Er zijn volop opties om als huishouden concreet met de energietransitie aan de slag te gaan. Naast
zonnepanelen en isolatie zijn ook warmtepompen etc. al concreet toepasbaar en besparen die
maatregelen de bewoners geld.
Ontbijtbijeenkomst Decentrale
Duurzame Warmte
Tijdens de bijeenkomst werd gepleit voor meer flexibiliteit voor klanten waarbij je kunt kiezen
voor groene en grijze warmte. Keuze vrijheid van aansluiting blijft lastig vanwege investeringen en
schaalgrootte vereist.
Er moet een betere gezamenlijke communicatie strategie over warmte richting (potentiele) klanten
komen. Ook is een andere opbouw van kosten over de looptijd van projecten nodig, en moet
keuzevrijheid in hoogte vastrecht versus gebruikskosten mogelijk gemaakt worden.
Inventarisatie aanpak
Meerjarenprogramma’s en cross
overs energie-innovatie

Zie verslag 21 juni

14juni, Utrecht
74
BZK
Van de kook sessie
Tijdens de kooksessie in Zwolle is over de energietransitie op niveau van huishoudens uitvoerig
gesproken. Opvallende conclusies:
• Mensen moeten eerst wennen aan het idee. Daarna kunnen ze pas meedenken, vragen stellen en
plannen maken;
• Als er concrete plannen komen, willen mensen meteen met iedereen in de wijk erover
meepraten.
• Mensen willen ruimte en ondersteuning voor bewonersinitiatieven;
• Sluit aan bij hypotheekadviseurs en makelaars. Die nemen energielabels en wonen zonder gas
nu helemaal niet mee in hun werk;
• De stadsverwarming heeft knelpunten: niet warm genoeg, te duur. Kwaliteit en prijs vragen
aandacht bij warmtenetten. Als dat goed is, vinden mensen het prima. En dan bij voorkeur
vanuit de overheid, niet door een commerciële partij.
14 juni, Den Haag
75
Groene Zaak
Fiscaliteit en de energietransitie
Kies voor een verschuiving van belasting van elektriciteit naar belasting op gas; dit lijkt door veel

aanwezigen onderschreven te worden. Het levert een versnelling van de CO2 reductie en een
stimulans voor duurzame energie toepassing. Op langere termijn kan nagedacht worden over
belasting op toegevoegde koolstof; je zou dit naast het bestaande ETS-systeem kunnen
ontwikkelen, met een groep Europese landen samen. Let bij een nieuwe belasting op koolstof wel
op dat deze robuust en goed uitvoerbaar dient te zijn. Wat betreft fiscaliteit lijken we nu vooral uit
te komen op een verschuiving van belasting op elektriciteit naar gas. Maar een echte verschuiving
vindt plaats bij overgaan naar belasting op input van CO2, zoals de kolenbelasting.
76

KVGN

14 juni, Rotterdam

77

EZ, I&M en VNG

14 juni, Utrecht

78

EZ

15 juni, Utrecht

Werksessie hoge temperatuur
warmte
Doel was het bespreken van de propositie ‘gas op maat’ van de gasindustrie – wat betekent dat voor
de gebruikers van hoge temperatuur-warmte, i.c. de procesindustrie? In de transitieperiode zal ook
fossiele energie nog gebruikt worden. De gassector ‘wil niet afwachten tot iemand de kraan
dichtdraait’ maar zich positioneren als belangrijke ondersteunende partij.
Startbijeenkomst Regionale
Energiestrategieën
Aan vier tafels is de rol en impact van regionale energiestrategieën besproken:
1. Besluitvorming in de regio: Het is een spannend traject van een kort jaar: besluitvorming in de
regio op de strategie én de uitvoering, wat zijn de planningen van de regio’s en hoe gaan zij om
met alle gremia in deze besluitvorming? Wat is er van de partners en kernteam voor nodig om
dit soepel te laten lopen?
2. Integrale afweging energieopties: Er zullen keuzes gemaakt of er zal slim gecombineerd moeten
worden: Energiemix in de regio, wat is het wenkend perspectief en hoe komen we tot een
integrale afweging en een goede balans?
3. Draagvlak voor ruimtelijke inpassing: De draagvlak-discussie. Ruimtelijke en maatschappelijke
inpassing; hoe maken we de energietransitie aanvaardbaar?” Ruimtelijk moeten keuzes gemaakt
worden t.o.v. andere functies van landschap en inrichting (en gebouwde omgeving): hoe doen
we dat? Welke vraagstukken voorzien we en welke thema’s gaan elkaar raken? Wat is ervoor
nodig om deze vragen goed het hoofd te bieden?
4. Maatschappelijke initiatieven als motor voor de Energietransitie? Het blijft een maatschappelijk
vraagstuk. Sociale innovatie: lokale initiatieven als drijvende kracht.
Energie dialoog over de toekomstige
rol van de regionale netbeheerder
Geconstateerd werd dat de praktijk laat zien dat er in het overleg tussen de netwerkbedrijf (incl.
netbeheerder) en gemeenten maatschappelijke belangen (netbeheerders) gemengd worden met
commerciële belangen (netwerkbedrijven). Aan de andere kant werd ook gesteld dat de activiteiten
die de netwerkbedrijven mogen uitvoeren wel duidelijk zijn vastgelegd. Commerciële activiteiten
zijn dan ondersteunend aan die maatschappelijke. Waar de grens van de activiteiten van
netwerkbedrijven in de toekomst zou moeten liggen, blijft lastig. Ook aandeelhouders (gemeentes
en provincies) moeten opletten wat hun bedrijven doen. Duidelijke communicatie over de positie in
overleg met gemeenten is voor alle partijen echter het beste.
16 juni, Amsterdam
79
Essent/RWE
Dialoogsessie
De acceptatie vanuit de overheid dat er dingen moeten veranderen is groot, in tegenstelling tot
andere landen in de EU die zich hier niet of nauwelijks mee bezig houden. De energietransitie gaat

volgens de deelnemers nog wel te langzaam. Besluitvorming, voor bijvoorbeeld windparken, lijkt
niet op gang te komen mede vanwege het NIMBY-effect. Voor een dorpsmolen echter is het veel
makkelijker om draagvlak te creëren. Het lijkt niet te lukken om de gemiddelde burger te laten
warmlopen voor de energietransitie. Het gevoel van urgentie is er nog niet.
16 juni, Arnhem
80
Elaad
Elaad talks (Engelstalig)
ElaadNL onderzoekt en test de mogelijkheden voor Smart Charging. Het is onze missie om ervoor
te zorgen dat iedereen met een elektrische auto in de toekomst slim kan laden. Op 16 juni was de
derde editie van de Elaadlezingen. Deze keer over de waarde van flexibiliteit die elektrische auto's
middels Smart Charging bieden.
16 juni, Rotterdam
81
VEMW
Samen op weg naar minder
N.a.v. de VEMW publicatie ‘Samen op weg naar minder’ gingen de leden van VEMW in gesprek
over de uitdaging van een duurzame energie- en watervoorziening die betrouwbaar en betaalbaar is.
Kansen zien de leden om de doelstellingen 80-95% CO2-reductie in 2050 te halen met mét CCS en
CCU. Daarvoor zijn innovatie en samenwerking in de keten en met partners nodig en is de overheid
facilitator en participant. Er is wel behoefte aan realisme over de tussenstappen, aan regie en
regelgeving.
16 juni, Haarlem
Servicepunt
Beleidsagenda energietransitie
Duurzame Energie,
Noord-Holland
Provincie NoordHolland, SME
In de beleidsagenda presenteert de provincie Noord-Holland de plannen om te komen tot een
energieneutrale provincie in 2050. Dat doet de Provincie aan de hand van de volgende speerpunten:
Energie besparen, duurzame energie opwekken en warmte en kouder beter benutten. Uit de
bijeenkomst kwam de urgentie vanwege het klimaat, alsook de oproep om op alle niveau tot
concrete acties over te gaan.
82

16 juni, Utrecht
83
NEC
Energiecongres
Op het Nationaal Energiecongres 2016 (NEC) is alle deelnemers gevraagd adviezen te geven aan
de Topsector Energie n.a.v. het congres en over de lange termijn energietransitie. In het uitgebreide
verslag is onder mee heel concreet geadviseerd meer te kijken naar de vereiste gedragsverandering
waarvan besparing een onderdeel uitmaakt. Ook moet gekeken worden naar wat voor een industrie
in Nederland je moet willen hebben en is kosteneffectiviteit van CO2 reductie een aandachtspunt.
17 juni, Hoevelaken
84
TenneT
Energiesysteem 2050
De bijeenkomst ging over de rol van het elektriciteitstransmissienet in een duurzame
elektriciteitsvoorziening. De discussie ging over wat er centraal moet worden opgelegd en
gecreëerd en wat er juist van onderop aangelegd kan worden of zal kunnen ontstaan. Daarbij
moeten lessen uit het buitenland en zeker ook de sociale component van de energietransitie
aandacht krijgen.
17 juni, Berlijn
Seminar Vergelijking Energie- en
(Duitsland)
klimaatbeleid
On the 17th of June 2016 there was a meeting of policymakers from the German and Dutch energy
and climate departments (BMWi, BMUB, EZ and IenM) at the Netherlands Embassy in Berlin. The
85

DUI - NL Ministeries

aim of the session was to share experiences in policy making in the field of climate and energy. An
important trigger for organising this workshop was the simultaneous development of a climate plan
(Klimaschutzplan) in Germany and the holding of an energy dialogue in the Netherlands. The
broader context the departments work in is dominated by the Paris Agreement, with targets (2/1.5
degrees, climate neutrality) and the obligation to present a long term low greenhouse gas emission
development strategy.
86

HIER Opgewekt

17 juni, Duiven

87

RVO, Sustainable
Motion, TSE

17 juni, Den Haag

Inspiratiesessie wijken zonder
aardgas
Het thema was “Wijken zonder aardgas”. De belangrijkste conclusies waren:
• De overheid moet een stip op de horizon zetten, zodat duidelijk is waar we naar toe moeten en
wanneer. Dan kunnen andere partijen aan de slag;
• De meeste Nederlanders weten nog niet dat we over moeten schakelen op een andere bron dan
aardgas, maar een meerderheid staat daar positief tegenover;
• Energiecoöperaties staan dicht bij de consument en kunnen een belangrijke rol spelen in de
communicatie naar de bewoners en het uitwerken van lokale oplossingen;
• Netbedrijven zijn belangrijke spelers, omdat ze veel informatie hebben zoals de
vervangingsmomenten van hun infrastructuur. Deze informatie moet zoveel mogelijk gedeeld
worden, zodat lokaal een goede timing en keuze van een oplossing mogelijk is;
• De energietransitie zal vooral lokaal invulling gegeven moeten worden daarom is
samenwerking tussen alle betrokkenen nodig;
• De financiering van de ombouw naar wijk zonder gas is nog niet duidelijk. Ook de financiering
van de activiteiten van coöperaties moet bekeken worden. Als ze een belangrijke rol spelen in
het proces, moet daar ook geld voor beschikbaar komen.
Energy Innovation Talks
Masterclass “Introductie in de
topsector Energie”
De Energy Innovation Talks geeft studenten en Young Professionals een exclusief podium binnen
de Topsector Energie. Tijdens de Masterclass gingen het grote aantal deelnemers aan de slag met 4
dilemma's en werkten ze toe naar persoonlijke videopitches met hun kern van de energiedialoog.
Deze zijn te vinden op https://storify.com/selinaroskam/energy-innovation-talks-masterclassintroductie-in.
17 juni, Den Haag
Energie gerelateerd
In dialoog met de toekomst
studentennetwerk en
EZ / RVO
In de bijeenkomst zijn geen conclusies getrokken op de diverse thema’s. Het idee was dat de
deelnemers voorzien worden van kennis door de experts, door diverse manieren van workshops de
kennis zich eigen maken en op elkaar te reflecteren. Studenten en young professionals moesten de
inhoud doorgronden en de kern pakken over:
1. Warmtenetten als alternatief voor gas in woningen;
2. Klimaat vs. Economie, over afwegingen van industrie tussen investeringen in bedrijf of
milieumaatregelen;
3. CO2-emissievermindering in de luchtvaart;
4. Energieproductie: flexibel in aanbod of vraag?
88

89

EZ

17 juni, Delft

Kansen voor nucleair onderzoek en
innovatie
Gegeven de doelstelling van 80-95% CO2-reductie in 2050, is er volgens aanwezigen een rol voor
kernenergie weggelegd. Zonder kernenergie is het anders onhaalbaar en/of onbetaalbaar. De vraag
is of dit nucleair onderzoek in NL moet gebeuren. Het is denkbaar dat NL kennis en technologie
importeert. In het buitenland, m.n. Azië gebeurt heel veel op nucleair terrein (al worden
kanttekeningen geplaatst bij de relevantie). Risico (ook geopolitiek) is dat NL dan afhankelijk
wordt. In dat licht: als de energiemix in de EU grensoverschrijdend zou worden vastgesteld, dan
zou het niet voor de hand liggen om nucleair in NL te positioneren. Geconstateerd wordt dat de
nucleaire sector zich beter en positiever zou moeten profileren, gezien de maatschappelijke houding
t.o.v. kernenergie. Zij zou dat meer vanuit haar kracht moeten doen (zie hieronder kansen en
zorgen) en een duidelijk toekomstbeeld/ roadmap moeten schetsen, zodat helder is waar naartoe
gewerkt zou kunnen worden en welke stappen daarvoor genomen moeten worden. Nu stelt men
zich vaak lijdzaam op.
20 juni, Apeldoorn
Cleantech Regio ism
De energieke regio in dialoog
EZ / RVO
De overgang van fossiel naar duurzaam is onherroepelijk in gang gezet en de Clean Tech regio
neemt daarin het initiatief. Belangrijk in een gemeente is een kopgroep met mensen die een
uitstraling hebben. Die is er gelukkig in Apeldoorn. De gemeente geeft daarnaast zelf het goede
voorbeeld als launching customer met een budget van 7,5 miljoen. Een deel van het budget is
gereserveerd voor innovaties die zich nog niet voor 100% bewezen hebben. Er wordt geïnvesteerd
in duurzaamheid van de top 15 panden van het gemeentelijk vastgoed. Denk aan: gemeentehuis,
gymzalen e.d. Investering vindt plaats op natuurlijke momenten van grootschalig onderhoud.
Willen we heel Apeldoorn energieneutraal maken dan is er 3 miljard nodig. Bij een
financieringsconstructies van die omvang is medewerking van het Rijk nodig, maar daar zet de
Regio nu nog niet op in. Er moet gewerkt worden aan innovatie en het invoeren van alle
duurzaamheidsmaatregelen die zich tijdens de levensduur terugverdienen.
In 14 tafels is vervolgens over verschillende thema’s die in de regio spelen gesproken.
90

21 juni, Amersfoort
Waterbeheerder
Startbijeenkomsten Green Deal
Green Deal energie,
energie waterschappen
Unie van
waterschappen, Rijk
Tijdens deze startbijeenkomst van de Green Deal energie Waterschappen is gesproken over
reductie van warmtelozingen, hergebruik van restwarmte en warmte- en koudewinning uit
oppervlaktewater.
91

92

KIVI

21 juni, Den Haag

Interactieve Slotbijeenkomst KIVI
TME energiedialoog
De afdeling Techniek Maatschappij en Economie (TME) heeft bij wijze van experiment gekozen
om 700 van haar leden en 20.000 van KIVI totaal, te betrekken rondom één centraal thema. Tijdens
de slotbijeenkomst wordt het belang van “storytelling” breed herkend; namelijk de sociale aspecten
van technologie en innovatie. De rol van de ingenieur in de samenleving is onderbelicht. Dat komt
door verschillende ontwikkelingen: 1. Er zijn heel weinig als ingenieur opgeleide mensen meer
onder politici, beleidsmakers en beslissers; 2. De opkomst van sociale media vergroot en versnelt

instantané emoties, zoals angst, ten koste van een rationale op feiten gebaseerde analyse; 3. De
korte termijn focus van het media landschap op entertainment, negatieve berichtgeving en inspelen
op angst (goed nieuws is geen nieuws); 4. Toenemende polarisatie en ideologisch gedreven
berichtgeving. Om de energiedialoog en de rol van de ingenieur substantie te geven zou het
energievraagstuk transparanter moeten worden gemaakt. Data over technologie, kosten en baten
zouden in detail openbaar moeten zijn.
Siemens, Havenbedrijf 21 juni, Rotterdam
Versnelling van de energietransitie
Rotterdam, Shell, Van
Oord en Eneco
De organiserende bedrijven met partners stellen dat het nodig is om de energietransitie te verstellen
omdat daarmee de groene welvaart in Nederland wordt gecreëerd.
Versnellen kost meer, maar levert ook meer op. Ten eerste omdat onze maatschappij sneller een
groter aandeel duurzame energie gebruikt, wat onze welvaart in brede zin ten goede komt. Deze
groene welvaart is ons inkomen, gecorrigeerd voor de kosten van milieueffecten. Ten tweede omdat
er harde economische baten te behalen zijn. In plaats van volger wordt Nederland leider. Nederland
investeert zelf in duurzame technieken, en plukt daar de vruchten van door de technieken niet
alleen hier te gebruiken maar wereldwijd aan de man te brengen. Versnellen kost meer, maar levert
ook meer op, en is per saldo dus aantrekkelijker voor Nederland. Dit is de ondernemersroute.
93

94
Topsector Energie/EZ 21 juni, Rotterdam
Innovatie/Themakeuze
Grote wens van de aanwezigen is om een meerjarig, langdurig onderzoeksprogramma op te zetten,
met daarin aandacht voor verschillen en overeenkomsten tussen verschillende modellen. Noodzaak
om vraagstukken te adresseren rondom thema’s uit de workshop. Kennis is nu te gefragmenteerd.
Grote zorgen worden geuit wanneer inzichten over te verkennen transitiepaden uitblijven: hierdoor
uitstellen investeringen en strategische beleidsbeslissingen voor energietransitie: niet halen
doelstellingen van EU 2030 en COP21 2050.
Programma dient niet alleen inhoudelijk gezamenlijke projecten uit te lokken, maar ook
kennisinfrastructuur versterken d.m.v. bijv. common shared database te ontwikkelen.
Kennisontwikkeling en ontwikkeling van modellen moeten meer middelen beschikbaar voor
gesteld worden
21 juni, Den Haag
95
Topsector Energie
Energietransitiemodellen
Conclusie is dat backcasting waardevol kan bijdragen aan programmering van energie-innovaties
en dan vooral op de punten ‘time needed for realisation’, economische impact en het identificeren
van de robuuste elementen die je sowieso moet oppakken. Maar ook dat dit niet het enige
instrument is dat je moet gebruiken bij programmering, omdat het logischerwijs van een eindbeeld
terug redeneert en daarmee disruptieve innovaties kan missen en omdat het succes van innovaties
zich niet laat plannen en je derhalve adaptief moet kunnen opereren naar bevindingen.
Heb je evenwel een target die je wilt halen met een meerjarige innovatieprogramma, dan helpt
backcasting zeker om scherp te krijgen, wat je moet doen om je beoogde resultaat te halen.
Opvallend waren verder de conclusies:
• Programma’s verschillen te veel, dus maatwerk nodig;
• In veel gevallen wel behoefte aan meerjarige financiële zekerheid (maar wel periodiek bijstellen
om de targets in beeld te houden en je moet kunnen stoppen als het hopeloos wordt);
• Interdisciplinaire (ook gamma) en interdepartementale betrokkenheid vaak belangrijk - soms

•
•
•
•

ook internationaal op samenwerken;
Target stellen is belangrijk om focus en sturing te hebben;
Prioritering van programma’s kan via internationale benchmarks en beschouw de bredere
waardeketens waarin het beoogde product / de beoogde dienst een plek moet krijgen;
PPS belangrijk en combineer vaste kern (kennisopbouw/ continuïteit) met open karakter van
consortium waarin ook partijen van buiten kunnen bijdragen;
Biedt vanuit de overheid stabiel beleidskader (meerjarige zekerheid maar ook continuïteit in
CO2-beleid en wet- en regelgeving).

22 juni, Rotterdam
96
VNPI
VNPI bijeenkomst energiedialoog
De positie van de Nederlandse raffinagesector staat onder druk. Marktomstandigheden
(overcapaciteit in Europa, sterke concurrentie, lage winstmarges, hoge energiekosten), maar ook
strenge regelgeving ten aanzien van milieu zorgt ervoor dat raffinagecapaciteit dreigt te verdwijnen
uit EU en Nederland. Zoals onderzoek van FuelsEurope aantoont is de CO2 intensiteit van
Europese raffinaderijen is gemiddeld 35% lager dan het mondiale gemiddelde. Als die capaciteit
wordt vervangen door capaciteit in het buitenland, leidt dat tot een per saldo hogere mondiale CO2
uitstoot en dus een verslechtering van het milieu. De bijeenkomst ging over het creëren van
bewustwording van de positie raffinage in Nederland, het verkennen van de kansen en de
belemmeringen van verduurzaming en CO2 reductie van in Nederland gevestigde raffinaderijen.
22 juni en 5 juli, Den
97& EZ
Open space: Sturen op CO2
Haag
98
De ambitie in het Energierapport is: in internationaal verband naar een CO2-arme
energievoorziening, die veilig, betrouwbaar en betaalbaar is. Het kabinet wilt na 2023 sturing op
het CO2-doel centraal stellen. Wat betekent dat in de praktijk? Bijvoorbeeld voor EZ instrumenten?
Een aantal opvallende oplossingen waren:
• Betrekken van consumenten bij 100% duurzame woningen;
• Neem voor elke kWh duurzame energie geproduceerd ETS-rechten uit de markt;
• Maak de kosten per ton CO2 van verschillende opties inzichtelijk;
• CO2 prijzen integreren in productprijzen (ook import);
• Duidelijke maatregelen, met tijdpad en beprijzing van CO2;
• Sturen op CO2 is ook sturen op grondstoffen.
22 juni, Eindhoven
EZ i.s.m. Kic
Innovatie thema 4:
Innoenergy
pschalen/vermarkten
Is marktwerking voldoende voor de energietransitie? Algemene mening is dat dit niet zo is. De
overheid kan de markt hierop beïnvloeden, zoals eisen stellen aan duurzaamheid. Duurzaam is vaak
nog niet prijscompetitief. Echter moet de overheid met interventies letten dat de markt hierop
gezond ontwikkelt (niet met pieken en dalen).
99

22 juni, Rotterdam
100 Stedin
Stedelijke energietransitie
De regierol van de gemeente begint bij een heldere opdracht vanuit Rijk: een CO2-neutrale
gebouwde omgeving in 2050 of eerder. Het is dan vervolgens aan de gemeente om deze
doelstelling te vertalen naar concrete programma’s en projecten. Dat begint ermee dat de gemeente
in samenwerking met alle stakeholders een integrale analyse maakt van alle energie-infrastructurele
opties. De verschillende opties moeten passen in het gestelde einddoel. De consequenties in

financiële, technische en maatschappelijke/sociale zin moeten geschetst worden. Het verkregen
inzicht leidt tot meer kennis bij alle stakeholders en zorgt ervoor dat de gemeente alle opties op een
begrijpelijke manier kan communiceren. Uiteindelijk moeten er keuzes worden gemaakt door de
gemeente, die daarbij de verschillende belangen van alle stakeholders meeweegt. Deze beslissing
kan en moet ook politiek gedragen zijn. Belangrijk aandachtspunt is echter wel het verschil tussen
grote en kleine gemeenten. De laatste zullen op een ander manier en eventueel in samenwerking
met lokale buurtgemeenten de regierol moeten organiseren, zij beschikken veelal niet over
voldoende mankracht om deze regierol geheel zelf op te pakken.
101

Berenschot en Quintel
Intelligence

22 juni, Utrecht

Toekomstschetsen en
organisatievraagstukken: hoe
richten we de energietransitie in?
Vanuit de besproken visies blijkt vooral dat een aanpak voor de Gebouwde omgeving en
infrastructuur technisch goed kan worden ingevuld met een verscheidenheid aan opties van
besparing, duurzaam, warmte, elektrificatie en hybride, terwijl dat voor de Industrie niet duidelijk
is. Fossiel zal daar langer een rol blijven spelen, waarbij CO2-afvang werd voorgesteld in enkele
presentaties. Daarnaast gaf Quintel een visie op meer fundamentele veranderingen in de industrie
die als gevolg van de transitie zouden kunnen optreden. De meest opvallende oproepen en
uitspraken waren:
• Stop met nieuwe gas aansluitingen, vanaf nu moet de default warmtepompen worden
(maatregel 101% rendement verplicht);
• Nederland kan wel een eigen CO2 beleid maken, we moeten het voortouw nemen en het is de
mogelijkheid om CO2 te reduceren en de markt zijn werk te laten gaan;
• De gassector moet inzetten op, geothermie en onderzoek naar biobrandstof;
• Er moet een Deltaplan voor wind op zee komen;
• Andere industrieën naast ICT zoals die voor isolatie en wind zullen wellicht ook flink groeien;
• Uniek dat de samenhang der dingen nu ook echt wordt behandeld i.p.v. lossen onderdelen van
het
Systeem;
• Inzichten en wakker geschud: hoe ga je om met onverwachte effecten;
• Herverdelingsvraagstukken en de menselijke kant van de energietransitie hoe benaderen we
die?
23 juni, Culemborg
102 BZK
Van de kook sessie
De ervaring in Culemborg is dat van bovenaf een transitie afdwingen zinloos is, omdat het
weerstand oproept. Rijkscampagnes kunnen wat deze mensen betreft stoppen en er hoeft ook geen
geld meer naar gemeenten. Ze willen de kracht van lokale duurzaamheidsinitiatieven en de energie
vanuit de maatschappij gebruiken. Lokale initiatieven brengen in praktijk wat nodig is, en zorgen
langzaam maar zeker wel voor verbreding van bewustwording. Een beetje financiële steun vanuit
het rijk voor lokale initiatieven zou wel fijn zijn. Dankzij bedding in de wijk kun je met elkaar aan
de slag.
103

SER

23 juni, Den Haag

SER borgingscommissie over
financiering energietransitie
Tijdens de bijeenkomst is van gedachten gewisseld over de vraag welke kenmerken een duurzaam
financieel systeem op langere termijn heeft en welke agendapunten en afspraken er nu nodig zijn

om de financiële transitie en de energietransitie goed met elkaar te verbinden. Zowel om de doelen
uit het Energieakkoord voor 2020/23 te halen alsook om voor de volgende energietransitiestappen
de vraag naar financiering goed te matchen met het aanbod van financiering. Probleem is de trend
van 'deleveraging': na de financiële crisis worden steeds minder kredieten verleend in de EU, in NL
is deze trend extra zichtbaar. Het knelpunt is dan ook niet het gebrek aan projecten, maar het gebrek
aan financierbare projecten. Duurzame projecten leveren een te laag economisch rendement op en
wekken daarom niet de interesse van de financiële sector. Daarnaast bestaat een mis-match van
looptijd door te lange terugverdientijden van duurzame projecten (waaronder energiebesparing).
104

EZ ism energy valley

23 juni, Groningen

Innovatie thema 4:
opschalen/vermarkten
Voor innovatie is de rol van de overheid nodig. Instrumenten als fiscaal beleid, launching customer,
goede financiering en regelgeving zijn vereist om ruimte te scheppen voor goede innovatie.
23 juni, Amsterdam
Alliander & HIER
Dialoog door Alliander
Opgewekt
Uit de gesprekken met de bewoners blijkt dat nog weinig mensen op de hoogte zijn van de ambitie
om in de toekomst geen aardgas meer te gebruiken voor het verwarmen van huizen. De
Rijksoverheid moet helder zijn in haar maatschappelijk doel en tegelijkertijd ook geruststellen: wij
hebben nog tijd, we kunnen stap voor stap vooruit. Belangrijke punten:
• De boodschap die men communiceert is sterk van belang voor de acceptatie. Het is een
positieve transitie; maak er geen drama van, frame het op een positieve manier en zorg achter
de schermen dat dingen goed lopen zodat je draagvlak behoudt;
• Zorg dat je kunt laten zien dat aardgasloos kán door middel van voorbeelden; start een
grootschalig programma voor voorbeeldprojecten, zorg voor ambassadeurs door te starten waar
de mensen ook van het aardgas af willen;
• Ontwikkel een geruststellend pakket van betaalbare en werkende alternatieven en communiceer
hierover.
105

106

EZ

23 juni, Den Haag

107

EZ

23 juni, Den Haag

Toekomstige energie-infrastructuur
en productie op de Noordzee
De deelnemers voorzien een sterke verdere groei (na realisatie van de 3500 MW Borssele en
Hollandse kust Zuid en –Noord) van wind op zee in de periode 2023-2050. Een helder plan voor
zowel de korte termijn (hoeveel MW Wind-op-Zee na 2023 in IJmuiden-ver en Rijn-West) en voor
de lange termijn (2035-2050) is daarvoor vereist.
CO2-reductie in de industrie met de
TOP25 ETS-bedrijven
De transitie is een zeer ingrijpend proces en de meeste deelnemers verwachten regie van de
overheid. Vanuit het oog punt van investeringszekerheid is er behoefte aan een lange termijn
beleidskader. Klimaatpolitiek kan niet zonder industriepolitiek.
De transitie van de industrie vraagt om een systeemverandering. Het model van hoe stuur je een
bedrijf aan moet worden verlegd naar hoe je samenwerking in ketens en tussen sectoren aan kunt
jagen.
Bedrijven optimaliseren nu vooral binnen eigen domein, niet buiten het eigen domein. Besproken
wordt om het anders te gaan organiseren. Deze Ronde Tafel wordt als een nuttige aanzet

beschouwd. Niet eerder zat de industrie in deze samenstelling bij elkaar. Geconstateerd wordt dat
vaker formeel overleg van toegevoegde waarde kan zijn om cross sectorale samenwerking te laten
ontstaan en aan te jagen.
Om projecten te realiseren is er ruimtelijk en regionaal beleid nodig. Goede afstemming met lokale
overheden is van belang met het oog op lokaal draagvlak.
23 juni, Den Haag
108 Siemens, Shell, TNO
CCUS i.h.k.v. energiedialoog
CCS heeft het volgende nodig:
• Level playing field met andere laag-CO2 alternatieven, bijv. door robuuste CO2-emissieprijs;
• Demonstratie op korte termijn, voor lagere kosten en publieke acceptatie, als onderdeel van een
R&D programma gericht op kostenreductie;
• Leiderschap in politiek en industrie, om het CCS verhaal te vertellen en om de prikkels te geven
die CCS economisch stimuleren;
• Ontwikkelen van transport en opslag, hubs en clusters, vraagt planning en een vooruitziende
blik van overheden.
23 juni, Utrecht
RVO, GGNL,
Aanpak invoedbeperkingen groen
ATOsoborne, Liander
gas i.h.k.v. de energiedialoog
• Het regionaal distributienetwerk (RDN) bestaat uit een hoge druknet (4 en 8 bar) en een lage
druknet (100 mbar). Invoeding van groen gas vindt momenteel vooral plaats in het hoge
druknet. Indien de invoeding van gas de momentane afzet in het netgebied overschrijdt, of
indien de bedrijfszekerheid van het net in gevaar komt, kan de RNB invoedbeperkingen
opleggen;
• Voor groen gasprojectinitatieven geldt dat indien uit een door de RNB uitgevoerde quickscan
blijkt dat sprake zal zijn van invoedbeperkingen, er geen SDE+ wordt verkregen en er derhalve
geen project tot stand komt . Bij bestaande groen gasproducenten leiden invoedbeperkingen tot
een daling van productie en afzet. Omdat de feitelijke invoedbeperkingen veelal slechts enkele
honderden draaiuren betreffen, kan het opheffen ervan leiden tot een veel grotere toename van
de groen gasproductie;
• Geconcludeerd kan worden dat invoedbeperkingen het behalen van de doelstellingen met
betrekking tot de groei van de productie van groen gas in Nederland belemmeren.
26 juni, Vlaardingen
110 BZK
Van de kook sessie
Tijdens de kooksessie in Vlaardingen is over de energietransitie op niveau van huishoudens
uitvoerig gesproken. Opvallende conclusies:
• Woningbouwcorporaties liggen nog te vaak dwars;
• Er is grote behoefte om praktisch aan de slag te gaan. Laten we gewoon gaan doen;
• Lokale overheid zou kunnen investeren in deskundige en onafhankelijke advisering;
• De ervaringen met warmtenetten zijn negatief. Niet goed te regelen en de prijs is ondoorzichtig.
109

111

AWTI / EZ

27 juni, Den Haag

Opbrengt AWTI, TSE, NWA Route
en Energiedialoog
AWTI, TSE en NWA route adviseren onafhankelijk van elkaar om de publieke middelen voor
onderzoek en innovatie voor de Energietransitie ongeveer te verdubbelen met (grotendeels extra)
inzet van circa 300 M€/jaar. Concreet betekent dit:
1. Langetermijn programma’s opzetten waarin partijen in de innovatieketen samenwerken
voor het bereiken van concrete doelstellingen in het proces van de energietransitie tot 2050;

2. Inzetten op en aansluiten bij Europese initiatieven om opbrengst Nederlandse middelen te
vermenigvuldigen;
3. Realiseren van een overkoepelende governance van de energietransitie.
112

LTO Nederland

27 juni, Wageningen

Energiedialoog land- en
tuinbouwsector
Diverse kenmerken van boerenbedrijven zorgen voor goede omstandigheden om duurzame energie
op te
wekken, zoals eigendom van veel grond, een groot beschikbaar dakoppervlak en primaire
producent van biomassa. Bij volledige benutting hiervan wordt een enorm potentieel ontsloten. Er
zijn echter ook belemmeringen. Een aantal beelden passeren daarbij de revue: de mismatch in het
beeld van de consument en de realiteit van de boer, omwonenden die mede daardoor moeite hebben
met windmolens en vergisters, de complexiteit van ecosystemen, de lastige positie van boeren.
Maar ook: groeiende aandacht voor het belang van de bodem en de innovatieve kracht van
‘experimenteerboeren.
Gezien de lastige positie van boeren is nu vooral een sociale transitie nodig: sluit aan bij
maatschappelijke wensen, anders blijven boeren tegen weerstand oplopen bij plaatsing van
windmolens en mestvergisters e.d.. Daarnaast is meer consistentie en afstemming in beleid nodig.
Maatregelen zouden vooral integraal en rendabel moeten zijn (energie/klimaat/biodiversiteit/mest).
113 VNO-NCW
Geen verslag.

27 juni, Den Haag

Green Opportunity

27 juni, Den Haag
114 G4
G4 in energiedialoog
In een ‘Energieakkoord 2.0’ is meer aandacht nodig voor rollen en bevoegdheden. Waar staan
gemeenten / partijen nu écht voor aan de lat? Hebben ze voldoende instrumenten en bevoegdheden
in handen om deze rol waar te maken?
VNG heeft getekend namens gemeenten, maar niet alle gemeenten voeren afspraken (volledig) uit.
Dit geldt ook voor andere koepels die getekend hebben: de achterban voelt zich niet altijd gebonden
aan de afspraken, want ‘zelf niet getekend’. Kortom, meer aandacht nodig voor afstemming en
commitment van de achterbannen.
De thema’s warmte, gebouwde omgeving en rol netbeheerder zijn nog onvoldoende uitgewerkt in
huidige Energieakkoord.
115 EMMA
Geen verslag.

28 juni, Den Haag

116

28 juni, Amsterdam

EZ

KernstadNL Inspiratielab

Verdiepingsbijeenkomst voor
clustersamenwerking zeehavens
De meerwaarde van het perspectief van de zeehavenbranche –naast de meer sectorale blik vanuit
topsectoren energie-intensieve industrie- is de gebiedsgerichte benadering. Hierbij past de wens om
bijvoorbeeld in regelluwe zones de uitwisseling van stoffen te vergemakkelijken. Vooral de regierol
van de havenbeheerder is interessant in de realisatie van gemeenschappelijke utilities zoals
elektriciteit, stoom/heet water, proceswater, CO2, naast de nautische infrastructuren. Er lijkt een
nadruk te liggen op energiebesparing en vergroening, hierin de marktvraag volgend. In hoeverre
kunnen havenbedrijven ook de meer fundamentele vernieuwing faciliteren?

28 juni, Hilversum
117 KVGN
Werksessie kracht en licht
In de toekomst zal het Groninger gas op zijn. Daarnaast vindt verduurzaming plaats. Dat hoeft niet
te betekenen dat gas niet meer wordt ingezet. Enkele concrete zaken zijn genoemd zoals het maken
van een R&D roadmap en het iets doen aan de ETS-prijs. Daarnaast zien de deelnemers liefst een
plan van de overheid over hoe (anders dan prijsprikkels in het ETS) in de toekomst de
elektriciteitsmarkt eruit ziet en hoe die hervorming gaat plaatsvinden.
28 juni, Blaricum
Groen Gas NL,
Hoe zorgen we richting 2050 voor
Energy Academy
(duurzame) aardgasvervanging in
Europe, TKI Gas
niet te elektrificeren sectoren?
Meer stimulans is nodig voor innovatie, zodat technologie die de oplossing voor de toekomst lijkt
een ontwikkeling kan maken naar concurrerend in de markt. Beoogde technologie hierin is:
vergassing van biomassa.
Men ziet mogelijkheden om overblijvende gasvraag in 2050 te verduurzamen en marktconform te
zijn, inclusief een bijdrage aan de NL economie bij gerichte doorontwikkeling van
vergassingstechnologie in NL.
Daarmee verstevigen NL positie op gebied Green Tech gebied.
Biomassa zal een belangrijke en onontbeerlijke rol blijven spelen in de toekomstige
energievoorziening.
Hernieuwbaar gas uit biomassa zal wel via een apart en gericht instrumentarium verder tot
ontwikkeling moeten worden gebracht om op langere termijn een bijdrage aan de doelstellingen
van het energierapport te kunnen leveren. Maar het verdienmodel zal dan wel divers zijn. Het kan
een deeloplossing bieden voor de uitdagingen op het gebied van netbalancering en op het E-net.
Verder helpt dit instrumentarium op het blijven houden van onze positie op de Green Tech status
van Nederland en draagt daarmee bij aan het toekomstige exportpotentieel. Ten slotte helpt een
gerichte ondersteuning van de ontwikkeling van biobased technologie op de korte termijn het
realiseren van een concurrerende energievoorziening op basis van biomassa op de lange termijn.
118

29 juni, Zeist
MVI-Energie (TSE)
Energie en Maatschappij: 'seeing en
en EZ
sensing'
De energietransitie slaagt alleen als alle stakeholders zich als ‘mens’ betrokken en mede eigenaar
gaan worden, aangesproken en geraakt door de urgentie van de klimaatverandering. Het grote geld
is een belangrijke actor in de energietransitie. Het moet beschouwd worden als mede eigenaar. Het
is alleen aanspreekbaar op creativiteit en ondernemerschap. Kansen dus. Het is NIET onder de
indruk van de urgentie. Alleen als er een visie wijd verspreid wordt, komt er actie. De visie gaat
ook over het collectief geweten: wat is wel en niet ethisch haalbaar in de energietransitie naar
duurzaam. Kwetsbare groepen en jongeren zijn machteloos en niet relevant zo lang niet andere
spelers hun verantwoordelijkheid pakken. De sleutelspelers / de beslissers zijn cruciaal: zij kunnen
voor beweging zorgen. Weerstand ontstaat en volhardt, uit de kwetsbare groepen, zolang niet de
sleutelspelers en het kapitaal op integere wijze in beweging komen. Duidelijk werd dat in de
transitie naast energie ook voedsel en gezondheid belangrijke aspecten zijn. En dat ook de media
een integere rol moeten spelen.
119

120

Ministerie van
Buitenlandse Zaken

29 juni, Den Haag

Energie transitie in vergelijking, wat
kunnen we van het buitenland leren
en wat hebben we te bieden

Transitie vraagt om een volledig nieuwe internationale positionering van NL op energie. Focus op:
geopolitiek, duurzaamheid, voorzieningszekerheid en klimaat. Het gaat om inspelen op kansen
(export) zowel als bedreigingen (relatie tussen energietransitie en stabiliteit in het Midden Oosten).
Dit vraagt om een actieve voortrekkersrol van de overheid, en een heldere lange termijn visie.
Daarbij is veel te leren van de ervaringen van o.a. VK (een ministerie voor energie en klimaat,
lange termijn visie met vijfjaren doelen) en Duitsland (Energiewende als lange termijn doel,
verbonden met industriebeleid). De Nederlandse kracht op kennis en dienstverlening in een open
concurrerende economie vraagt om een specifieke Nederlandse aanpak.
121

EZ i.s.m. KIEMT

29 juni, Wageningen

122

EZ / RVO / DNV GL

29 juni, Utrecht

Innovatie thema 4:
opschalen/vermarkten
De aanwezigen gaven aan behoefte te hebben aan consistent overheidsbeleid en zagen een
belangrijke rol voor de overheid in het opschalen/vermarkten in energie innovaties. Ook middels
het dwingen tot uitfasering van oude technologieën. Ook is flexibiliteit nodig en aanpassingen in de
regelgeving en normeringen. Ten slotte moet meer gestuurd worden op normering en regels voor
verduurzaming en minder op het verstrekken van dure subsidies.
Alternative for dealing with limited
G-gas supply post 2030
De deelnemers herkennen dat er sprake is van een onzekere toekomst. In de afgelopen jaren heeft
de gasmarkt zich heel anders ontwikkeld dan aanvankelijk gedacht. De deelnemers zien deze
onzekerheid ook in de toekomst terug, al wordt toch gezocht naar meer zekerheid. De partijen zijn
heel benieuwd hoeveel vraag er nog is in 2050.
29 juni, Schiedam
123 BZK
Van de kook sessie
Tijdens de kooksessie in Schiedam is over de energietransitie op niveau van huishoudens uitvoerig
gesproken. Opvallende conclusies:
• Het is een collectief proces, ondersteun dat. Tijd is hierbij broodnodig, en sociale vaardigheden
helpen ook;
• Enthousiasmeer mensen en sluit aan bij hun dagelijks leven. Laat het groeien;
• Laat mensen trots zijn op hun duurzame huis. Trots op wat ze er zelf in investeren en aan
opknappen. Of het zo opknappen dat bewoners er trots van worden.
124

EZ

29 juni, Den Haag

Toekomstig van lokale zonneenergie en salderingsregeling
Er is gesproken over de ruimtelijke inpassing van zon pv, de inpassing van zon pv in het
energiesysteem, zonne-energie en innovatie (aandachtsgebieden met betrekking tot stimuleren van
innovatie), en stimulering en financiering van zon pv. In een zeer breed gesprek werd onder meer
aangegeven dat zon pv niet heel Nederland kan voorzien van elektriciteit, de salderingsregeling niet
de juiste impact heeft, opslag een uitdaging en prikkels voor innovatie beter kunnen.
125 Gemeente Zaanstad
Geen verslag.

29 juni, Zaanstad

Energie in de regio Zaanstad

126

30 juni, Den Haag

Energiebeleid: astronomisch duur
en nutteloos

Crok, Wolters, Van
Drimmelen

Het gevoel van urgentie wordt in IPCC verband overdreven, ook als je uitgaat van de bevindingen
van de IPCC-rapporten zelf. Dat heeft grote gevolgen voor het beleid. Als je de IPCC-scenario’s
doorrekent op basis van de observationele schattingen voor klimaatgevoeligheid, dan verandert
alles. Dan is het carbon budget namelijk aanzienlijk groter.
Het Energieakkoord kost 100 miljard. Dat is prima als het probleem dan ook inderdaad wordt
opgelost. Alleen is dat nu niet het geval: veel uitgaven worden aan niet-effectieve maatregelen
besteed.
Doel van het ter discussie stellen van deze uitgaven is om bij te dragen aan een groene en schone en
leefbare wereld. De focus van het energieakkoord op het halen van de doelen voor duurzame
energieopwekking leidt tot tientallen miljarden aan rijksuitgaven in de vorm van subsidies en
fiscale voordelen terwijl een groot deel daarvan geen blijvend effect heeft. De kosten per vermeden
ton CO2 uitstoot zijn daarbij doorgaans zeer hoog. Dus meer sturen op kosten per ton CO2
reductie. En laten we vooral verder blijven investeren in nieuwe technologieën, want een
kostenbesparing is noodzakelijk.
127

CE Delft

30 juni, Den Haag

Duurzame energie vraagt om
aanpassing regelgeving

Geen verslag.
30 juni, Amersfoort
Topsector ism
kansen en knelpunten voor
EZ/RVO
elektrificatie in de industrie
De toekomst zal een significante toename laten zien in het aanbod van hernieuwbare elektriciteit.
Kenmerk daarvan is dat deze niet continu beschikbaar zal zijn. Het gebruik van elektriciteit in de
industrie (elektrolysers voor chloorproductie, elektrische verwarming en aandrijving etc.) zal
toenemen en fossiele energie steeds meer verdringen. De ontwikkeling van technologieën die
geschikt zijn voor een fluctuerend elektriciteitsaanbod, zal een steeds grotere vlucht nemen.
Enerzijds om elektriciteit (al dan niet) tijdelijk op te slaan, anderzijds ter vervanging van huidige
energie-intensieve conversie- en scheidingsprocessen. Elektriciteitsprijzen en prijsfluctuaties zullen
een grote invloed hebben op de toepasbaarheid van deze technologieën, maar zijn nu nog niet goed
in te schatten.
128

30 juni, Amersfoort
Rijksdienst voor
bijeenkomst RCE, Energie en
cultureel Erfgoed
erfgoed
Energiebesparing en onderhoud/renovatie van het Nederland erfgoed gaan hand in hand. Juist de
diversiteit aan vraagstukken voor de het verduurzamen van het Nederlandse erfgoed biedt lessen en
goede mogelijkheden voor pilots. Uit de bijeenkomst zijn veel concrete adviezen en tips voor het
verduurzamen van het erfgoed voortgekomen.
129

130

EZ ism Green Village

30 juni, Delft

Innovatie thema 4:
opschalen/vermarkten
Voor goede innovatie is de overheid onontbeerlijk. Financiering, goed beleid, de juist regelgeving
en goede marktwerking zijn allen afhankelijk van het optreden van de overheid.
30 juni, Den Haag
131 EZ
Zie samenvattend verslag d.d. 17 & 25 mei

Voorbeelden van governance

1 juli, Delfzijl
Jonge
Energietransitie en de Nederlandse
havenprofessionals
havens
Energietransitie is een actueel onderwerp binnen de havenbedrijven en was het inhoudelijke thema
van de dag. Er is een dialoog gevoerd over de haven van 2050 en de rol die havenbedrijven kunnen
spelen bij de energietransitie. Daarnaast is gesproken over de realiteit waar havens mee te maken
krijgen als een energietransitie in gang wordt gezet naar meer duurzame vormen. Havenbedrijven
staan dicht op de industriële clusters van Nederland en hebben bv. steeds meer een faciliterende
(voortrekkers)rol in het slim verbinden van bedrijven met leidingen, buizen etc.
Energieproducenten staan letterlijk naast de grootverbruikers. Er zijn veel raakvlakken met de
thema’s Proceswarmte, Verkeer & vervoer en Sturen op CO2.
132

1 juli, Ede
133 BZK
Van de kook sessie
Tijdens de kooksessie in Ede is over de energietransitie op niveau van huishoudens uitvoerig
gesproken. Opvallende conclusies:
• Doe het samen en op wijkniveau. Mensen steken elkaar aan.
• Ontwikkel nieuwe wijken volledig energieneutraal.
• Circulaire economie opbouwen als je wijken renoveert.
• Mensen willen weten waar ze aan toe zijn, en kunnen kiezen of ze moeten sparen voor een
warmtepomp of zonnepanelen.
• Ontwikkel stop systemen voor het douchen en waardeer het washandje.
1 juli, Dordrecht
Duurzaam Doen /
Duurzaam Doen Dialoog: Duurzame
RVO / I&M
energie in 2050, leuk en makkelijk?
De sessie van had als focus de consument. Vraag die voorligt was ‘Hoe kunnen we consumenten
bereiken en verleiden tot meer duurzame keuzes op het gebied van energie. Hoe kunnen we mensen
concrete stappen laten zetten, ook als ‘duurzaamheid’ niet per sé centraal staat in hun afwegingen?
Uitkomst zijn een aantal concrete aanbevelingen om de het gevoel van urgentie bij de consument te
vergroten, En ook handelingsperspectief te bieden:
1. Behoefte aan duidelijke kaders; sommige zaken gewoon verbieden.
2. Voor de klantreis en de beïnvloeding van de daadwerkelijke aankoopbeslissing zouden
bedrijven en initiatieven een kanaal kunnen vormen, waarbij Milieucentraal een belangrijke
bron van informatie en voorlichting is. De overheid kan hierin een rol spelen.
3. Collectieve aanpak nodig om freeriders gedrag te voorkomen.
4. Experimenteerruimte voor vereenvoudigde financieringsmogelijkheden speelt bij de klantreis
op het gebied van duurzame energie een grote rol. Dit verder faciliteren vergt echter nadere
analyse van de problematiek en van mogelijke oplossingen.
5. Er gebeurt al veel, ga hiermee op de bühne! De ondernemers roepen op tot samenwerking in
initiatieven en samen te werken aan meer zichtbaarheid. Overheid kan hierin helpen.
6. Geef als overheid een duidelijke visie en planning. Niet zozeer wat met wel wanneer! Wanneer
zijn de wijken in NL van het gas afgekoppeld?
7. Er is behoefte aan meer kennis over gedragsverandering. Is het mogelijk een publiek/privaat
onderzoeksprogramma gedragsverandering op te zetten. De ministeries van EZ/BZK/IenM
geven aan hierover met de partijen van gedachten te willen wisselen.
134

135

Metropoolregio
Amsterdam,

1 juli, Haarlem

Bestuurdersdebat 3e
Stakeholdersbijeenkomst

Stuurgroep programma Warmte en
Koude
De afgelopen maanden hebben de 32 partijen in de publiek-private samenwerking voor
de totstandkoming van een regionaal warmtenet in de Metropoolregio Amsterdam
(MRA) met elkaar gediscussieerd over de warmtetransitie in onze regio. De partijen
hebben gezamenlijk een Grand Design gemaakt, met een inventarisatie van de
warmtevraag en mogelijke warmtebronnen in de regio, de beoogde infrastructuur voor
het warmtenet en verduurzamingsstrategie. De partijen in de MRA vinden elkaar in de
doelstelling om de gebouwde omgeving in 2035 grotendeels aardgasvrij te hebben. Deze
datum straalt urgentie uit (een ketel wordt dan niet snel meer vervangen) en is ver
genoeg om op tijd plannen gereed te hebben voor de alternatieven.
De deelnemers roepen het Rijk op om 2035 te hanteren als doelstelling waarop aardgas zoveel
mogelijk moet zijn uitgefaseerd in de bebouwde omgeving. In het besef dat de
realisatiemogelijkheden van deze doelstelling in de praktijk zullen verschillen tussen
steden en dorpen. Door deze boodschap congruent samen met provincies, gemeenten en
netbeheerders uit te dragen ontstaat de zo gewenste urgentie.
4 juli, Arnhem
136 EZ / RVO
Slotbijeenkomst energiedialoog
Meest opvallende punten uit de slotbijeenkomst:
• Onze planeet is kwetsbaar, daarom moeten we vervuiling, ontbossing en klimaatverandering
aanpakken
• De economie draait nu op fossiele energie, dat moet veranderen. Het kan alleen veranderen als
iedereen meehelpt.
• Het is nodig het grote verhaal over de energietransitie te vertellen, bij bewoners, bij
energiecoöperaties, bij festivals etc.
• Samenwerking met veel partijen is nodig. De initiatieven die nu starten moeten als vliegwiel
werken en veel meer opgang brengen.
• Opleiding en scholing van mensen die de energietransitie moeten uitvoeren is belangrijk.
• Specifieke punten van organisaties:
o Financiering van de transitie is belangrijk. VNO-NCW pleit voor een next level;
investeringsfonds, maar ook bij energiecoöperaties is financiering een knelpunt;
o De zonne-energie ondernemers pleiten voor het behoud van de salderingsregeling;
o Innovaties moeten versnelt op de markt komen;
o Jongeren willen meedenken, want het is hun toekomst. Ze hebben ook een eigen plan
aangeboden;
o Er komt ruimte voor experimenten met gasloze wijken;
o Energiecoöperaties kunnen en willen een rol spelen bij het betrekken van de bewoners.
Ze moeten daarvoor wel verder professionaliseren.
137

Platform 31

4 juli, Arnhem

Ruimte voor Energie en Energie
voor Ruimte
Als je aan de totale energiebehoefte van Nederland wil voldoen door middel van zonnepanelen, dan
moet je heel Gelderland en Overijssel eerst leegruimen en dan vol leggen met zonnepanelen. Of je
moet de Noordzee vol zetten met de grootste windmolens en dan nog moet er energie bespaard
worden. En je moet voorzieningen treffen om energie op te slaan voor de momenten dat de zon niet
schijnt, zoals ‘s nachts. Het gebruik van gas is dan nog buiten beschouwing gelaten. De

energietransitie en de doelstelling Nederland in 2050 energie neutraal, is vanuit het ruimtelijk
perspectief een opzienbarende opgave, vergelijkbaar met de omvang van de aanleg van de
Deltawerken. Dit vraagt om integrale ruimtelijke oplossingen.
5 juli, Middelburg
Gezamenlijke
Energiek Congres voor de
Zeeuwse gemeenten
zorgsector
Zorginstellingen zijn, in samenwerking met ‘Energieke Regio’ en provincie, bezig de stap te maken
van ‘energiebesparing’ naar ‘energieneutraal’ en ‘circulair’. Daarvoor ontwikkelen ze zelf creatieve
(technische en financiële) oplossingen.
138

6 juli, Wormerveer
139 BZK
Van de kook sessie
Tijdens de kooksessie in Wormerveer is over de energietransitie op niveau van huishoudens
uitvoerig gesproken. Opvallende vragen en uitkomsten:
• Hoe zorg je dat slimme innovaties de ruimte krijgen om zich verder te ontwikkelen tot
praktische toepassingen. Grote energiebedrijven hebben er soms belang bij om innovaties te
blokkeren;
• Hoe zorg je voor goede, betrouwbare en onafhankelijke informatie over energiemaatregelen;
• Als de overheid ons van het gas af haalt, moeten ze helpen om de overstap te maken. Door
alternatieve apparaten te geven, of de investeringen te subsidiëren;
• Hoe kunnen we meer invloed krijgen op de woningcorporaties, zodat die meer haast maken met
verduurzaming;
• Ervaringen uitwisselen over wat goede maatregelen zijn op het gebied van duurzaamheid is
nuttig.
• Mogelijkheden van samenwerking moeten verder worden verkend.
6 juli, Den Haag
140 Border sessions
Border sessions verkeer en vervoer
Tijdens een workshop over mobiliteit en innovatie werd gesproken over trends in duurzame
mobiliteit en werden aspecten van cultuur en ethiek benoemd.
141

Nationaal Waterstof
Platform

7 juli, Utrecht

Sessie in het kader van de
energiedialoog over de rol van
waterstof in de energietransitie naar
2050
De centrale notie van de sessie is samengevat als volgt: Waterstof is een efficiënte energiedrager en
grondstof, die – afhankelijk van de bron – duurzaam is en vanaf volgend decennium (2020-2030) in
verschillende opzichten een substantiële rol gaat spelen in onze energievoorziening en economie.
Vooral nodig zijn een’ Routekaart waterstof 2050’ en daarvan afgeleide investeringen in kennis,
opleiding en innovatie (technisch en sociaal) en in concrete waterstofprojecten. Deze noden
verdienen aandacht in de Beleidsagenda van het kabinet.
7 juli, Emmeloord
142 Tegengas NOP
Schaliegas en de energietransitie
Een fossielvrije energievoorziening werd door de overgrote meerderheid van de deelnemers gezien
als het alles bepalende lange termijn perspectief. Men is tegen schaliegas, omdat men vóór de
energie-transitie is.
Als overheid moet je geen twee verschillende signalen uitzenden, enerzijds (schalie)gaswinning en
anderzijds een fossielvrije toekomst met alleen duurzame energie.

•

De hoeveelheid te winnen schaliegas lijkt beperkt. Waarom veel risico lopen terwijl er weinig
tegenover staat?
• Waarom nog investeren in (schalie) gaswinning als je op de langere termijn helemaal van de
fossiele energiedragers af wilt?
Schaliegas kan geen deel uitmaken van de energie-transitie en moet worden uitgesloten.
Overigens wil een enkeling schaliegas niet definitief uitsluiten: wellicht zijn er op de langere
termijn wel veilige methodes voor schaliegaswinning. Probeer elders mee te kijken.
143 NLVOW, EZ en IenM 14 juli, Den Haag
Informele gedachtenuitwisseling
• Rond projecten wordt veel goed opgepakt;
• Op strategisch niveau is er een opgaven. En een leemte;
• Vraagstuk centraal stellen. Grand design en ook olifantenpaadjes. In deze tijd waarin alles
verandert inclusief het veranderen zelf;
• We moeten ook kijken naar andere sectoren. Hoe komen we tot gezamenlijkheid. Waar is de
behoefte om over door te praten;
• We moeten op weg naar een robuuste aanpak die ook gedragen wordt.
144

Topsector Energie

Zie verslag 21 juni

14juli, Den Haag

Inventarisatie aanpak
Meerjarenprogramma’s en cross
overs energie-innovatie