Routekaart
Waterstof

Colofon
Dit is een publicatie van:
Nationaal Waterstof Programma
nwp@rvo.nl
www.nationaalwaterstofprogramma.nl
Deze publicatie is tot stand gekomen in opdracht van het ministerie van Economische
Zaken en Klimaat
© Nationaal Waterstof Programma | november 2022

Het Nationaal Waterstof Programma (NWP) is een publiek-private samenwerking voor
het gezamenlijk realiseren van de ambities en afspraken op het gebied van waterstof.
Het NWP bestaat uit vertegenwoordigers uit de hele waterstofsector, en de betrokken
ambtenaren. Kijk voor een uitgebreide deelnemerslijst achterin deze Routekaart.
Het NWP komt voort uit het Klimaatakkoord.

Routekaart
Waterstof

Inhoudsopgave
Samenvatting Routekaart Waterstof

8

Deel I:

20

1

Proces Routekaart Waterstof

Inleiding
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6

Deel II:

Definities
Aanleiding Routekaart Waterstof
Noodzaak en kansen ontwikkeling Nederlandse waterstofmarkt
Doel van de Routekaart
Onzekerheden en uitdagingen
Monitoring van voortgang

Routekaart Waterstof

21

22
22
23
24
24
25

26

2

Thema Productie

27

3

Thema Import

40

4

Thema Infrastructuur en Opslag

51

5

Thema Toepassingen Industrie

62

6

Thema Toepassingen Mobiliteit

70

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6

3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

Beschrijving thema Productie
Detail-routekaart Productie
Fase 2022-2025
Fase 2025-2030
Fase na 2030
Toelichting bij de randvoorwaarden

Beschrijving thema Import
Detail-routekaart Import
Fase 2022-2025 
Fase 2025-2030 
Fase na 2030

4.1
Beschrijving thema Infrastructuur en Opslag
4.2 Detail-routekaart Infrastructuur en Opslag
4.2.1 Fase 2022-2025
4.2.2 Fase 2025-2030
4.2.3 Fase na 2030

5.1
5.2
5.3
5.4
5.5

Beschrijving thema Toepassingen in de Industrie
Detail-routekaart Toepassingen Industrie
Fase 2022-2025 
Fase 2025-2030
Fase na 2030

6.1
Beschrijving thema Toepassingen Mobiliteit
6.2 Detail-routekaart Toepassingen Mobiliteit Wegtransport
6.2.1 Fase 2022-2025
6.2.2 Fase 2025-2030
6.2.3 Fase na 2030

4 Routekaart Waterstof

28
28
33
35
36
37

41
44
44
47
49

52
58
58
60
61

63
63
67
68
69

71
74
74
76
77

6.3 Detail-routekaart Toepassingen Mobiliteit Luchtvaart
6.3.1 Fase 2022-2025
6.3.2 Fase 2025-2030
6.3.3 Fase na 2030
6.4 Detail-routekaart Toepassingen Mobiliteit Scheepvaart 
6.4.1 Fase 2022-2030
6.4.2 Fase 2030-2035
6.4.3 Fase 2035-2050
6.5
Detail-routekaart Toepassingen Mobiliteit Zeevaart
6.5.1 Fase 2022-2025
6.5.2 Fase 2025-2030
6.5.3 Fase na 2030

78
78
79
79
80
82
83
83
84
84
85
85

7

Thema Toepassingen Gebouwde Omgeving

86

8

Thema Toepassingen Elektriciteitsopwekking

91

9

Thema Beleidskader

96

7.1
7.2
7.3
7.4

Beschrijving thema Toepassingen Gebouwde Omgeving
Fase 2022-2025
Fase 2025-2030
Fase na 2030

8.1
Beschrijving thema Toepassingen Elektriciteitsopwekking
8.2 Detail-routekaart Toepassingen Elektriciteitsopwekking
8.2.1 Fase 2022-2025
8.2.2 Fase 2025-2030
8.2.3 Fase na 2030

9.1
Beschrijving thema Beleidskader
9.2 EU en Internationaal 
9.2.1 Europese waterstofstrategie
9.2.2 Herziening van de Renewable Energy Directive
9.3 Nationaal beleid 
9.3.1 Marktordening
9.3.2 Bestaand en aangekondigd beleid voor marktontwikkeling

87
88
89
90

92
94
94
94
95

97
97
97
99
103
103
104

10 Thema Veiligheid

108

11

113

10.1 Beschrijving thema Veiligheid 
10.2 Doelen, acties en mijlpalen over de jaren 
10.2.1 Fase 2022-2025
10.2.2 Fase 2025-2030
10.2.3 Fase na 2030
10.3 Belangrijke documenten, instanties en sites 

Thema Innovatie
11.1
11.2
11.3
11.4

Beschrijving thema Innovatie
Fase 2022-2025
Fase 2025-2030
Fase na 2030

12 Thema Maatschappelijke Acceptatie
12.1
12.2
12.3
12.4

Beschrijving thema Maatschappelijke Acceptatie
Fase 2022-2025
Fase 2025-2030
Fase na 2030

109
110
110
111
112
112

114
117
118
119

120

121
123
124
124

Routekaart Waterstof 5

13 Thema Maak­industrie

125

14 Thema Human Capital Agenda

131

15 Bijlage I Factsheet Routekaart Waterstof aan Wind op Zee

134

13.1
13.2
13.3
13.4

14.1

15.1
15.2
15.3
15.4
15.5

Beschrijving thema Maakindustrie
Fase 2022-2025
Fase 2025-2030
Fase na 2030

Beschrijving thema Human Capital Agenda 

Inleiding
Inpassing in het energiesysteem
Onshore elektrolyse
Offshore elektrolyse
Koppeling met andere thema’s

126
127
129
130

132

134
138
139
139
140

Afkortingen142
Deelnemende organisaties
144
Bronnenlijst147

6 Routekaart Waterstof

Fotografie: North Sea Port

Samenvatting Routekaart Waterstof
Introductie
De Routekaart Waterstof beschrijft hoe een brede groep stakeholders de komende
jaren vooruitgang wil boeken om de Nederlandse waterstofambities en klimaatdoelen te behalen. Het gaat om zowel publieke als private partijen die zich hebben verbonden aan het Nationaal Waterstof Programma (NWP). De Routekaart
hanteert een holistische benadering voor de ontwikkeling van de Nederlandse
waterstofmarkt, door aanbod, transport, distributie, opslag, toepassing en randvoorwaarden met elkaar te verbinden. De Routekaart beschrijft de doelen voor
de komende jaren en welke acties nodig zijn om deze doelen te behalen. Naast
concrete doelen en acties tot 2030 schetst de Routekaart vooruitblikken voor de
periode na 2030, met een duidelijke richting op de lange termijn.
De ontwikkeling van de Nederlandse waterstofmarkt is noodzakelijk voor de verduurzaming van
de Nederlandse economie. Hernieuwbare en koolstofarme waterstof en derivaten helpen bij de
verduurzaming van de industrie, mobiliteit, gebouwde omgeving en elektriciteitsopwekking. De
noodzaak voor een snelle ontwikkeling van de mondiale waterstofmarkt is groot door wereldwijd
achterblijvende klimaatactie en de druk op de voorzieningszekerheid. Nederland kan en wil
een belangrijke rol spelen in deze mondiale markt. De vraag naar hernieuwbare waterstof stijgt
sterk en hiervoor is zowel voldoende productie in Nederland (zowel op land als op zee) als
import nodig. Nederland heeft door haar ervaring met waterstof, uitgebreide haven-, transport–
en opslaginfrastructuur, de aanwezige industrie, de grootschalige uitrol van wind op zee en de
gunstige ligging voor doorvoer ten opzichte van onze buurlanden een uitstekende uitgangspositie
voor de grootschalige opschaling van waterstof. De omvang van de uitdaging is duidelijk: met op
dit moment bijna geen hernieuwbaar en koolstofarme waterstof aanbod is de komende tijd een
snelle en significante opschaling van de hele keten – productie, import, transport, distributie
en gebruik – vereist. Het is van groot belang dat de randvoorwaarden hiervoor tijdig gereed
zijn, zoals een brede veiligheids- en kennisbasis; een voorspoedige uitrol van hernieuwbare
elektriciteit; de infrastructuur op land en op zee; CO2-infrastructuur voor koolstofarme waterstof;
gepaste regelgeving en financieel instrumentarium voor ontwikkeling en uitrol; en voldoende
gekwalificeerd (technisch) personeel.
De snelle groei van waterstofketens biedt de Nederlandse maakindustrie kansen op (inter)
nationale markten die al snel in de miljarden euro’s kunnen lopen. Naar schatting zijn al ongeveer
1000 Nederlandse bedrijven actief op deze nieuwe markten. Door snel te handelen kunnen
Nederlandse bedrijven ‘control points’ innemen in diverse deelmarkten, zodat de internationale
waterstofindustrie niet om de Nederlandse bedrijven heen kan. Voor onze energievoorziening geldt
dat het belangrijk is om een aanzienlijk deel van de supply chains in Europa te vestigen. Zo borgen
we dat de afhankelijkheid van derde landen beperkt is.
Het kader waarbinnen de ontwikkeling van de waterstofmarkt plaatsvindt, is nog volop
in beweging. Op het moment dat deze Routekaart wordt geschreven, vinden in Brussel de
onderhandelingen plaats over de hoogte van de doelen voor 2030 voor gebruik van hernieuwbare
waterstof in de industrie en mobiliteitssector. Maar ook over de voorwaarden die worden gesteld

8 Routekaart Waterstof

aan de gebruikte en gecontracteerde elektriciteit voor productie van hernieuwbare waterstof.
Ongeacht de exacte opgave is duidelijk dat richting 2030 een aanzienlijke vraag naar hernieuwbare
waterstof(derivaten) in de industrie en mobiliteitssector ontstaat. Die moet worden ingevuld met
binnenlandse productie en import. Om er zeker van te zijn dat Nederland de Europese doelen
haalt, roepen de deelnemers aan het NWP op om het doel voor de binnenlandse productie van
hernieuwbare waterstof vast te stellen op tenminste 80 petajoule (PJ) in 2030. Dit komt, afhankelijk
van het aantal vollasturen, neer op 6 tot 8 gigawatt (GW) elektrolyse. Als die waterstofproductie niet
ten koste mag gaan van directe elektrificatie en verduurzaming van bestaand elektriciteitsverbruik,
dan moeten de productie of import van CO2-vrije elektriciteit omhoog om in de resterende
elektriciteitsvraag te voorzien.
In aanvulling daarop is import van waterstof nodig en zal er richting 2030 gewerkt worden aan
de opschaling van offshore elektrolyse. Er moet direct en parallel worden begonnen met het
uitvoeren van de benodigde acties om voorbereid te zijn op 2030, waarbij we gezamenlijk een
snelle leercurve doorlopen. Er ligt een grote uitdaging in het bewaken van de timing en samen­
hang tussen alle activiteiten en keuzes die de komende jaren worden gemaakt. Opschaling van
de productie en import is onder meer afhankelijk van en hangt samen met het aanwezig en
tijdig op orde zijn van de infrastructuur voor waterstof, de aanwezigheid van veiligheidskaders
en verdere ontwikkelingen in de maakindustrie, met voldoende innovaties en personeel en met
het maatschappelijk draagvlak. Bovendien hangt de uiteindelijke vraag naar waterstof van de
industrie en de mobiliteitsector samen met de Europese doelen en het daarmee samenhangende
instrumentarium.
Intensieve samenwerking van alle spelers in de keten, zowel nationaal als internationaal, is
daarom vereist zodat er nú keuzes gemaakt worden voor beleidsmaatregelen die op korte termijn
tot investeringen leiden. De overheid speelt hierbij een belangrijke rol als initiator en regisseur van
dit proces en bij het scheppen van de randvoorwaarden.
Het werk van het NWP is na het opleveren van deze Routekaart niet af. Er ontstaat een steeds
duidelijker beeld van wat realistische aannames zijn voor het volume van hernieuwbare
elektriciteit die nodig is voor de productie van hernieuwbare waterstof. Én van de benodigde
importvolumes voor waterstof en derivaten. Dit beeld baseert zich op de uitkomsten van Europese
onderhandelingen en een groeiend inzicht in de vraagontwikkeling naar hernieuwbare waterstof
en directe elektrificatie. Vanuit het NWP denken we mee over deze ontwikkelingen en het daarvoor
benodigde beleid. Ook brengen we het waterstof-belang in bij beleidstrajecten zoals het Nationaal
Plan Energiesysteem. Daarnaast wordt de voortgang van de in deze Routekaart genoemde doelen
en acties gemonitord en vindt bijsturing plaats waar nodig.
Onderstaande visualisatie laat zien wat de visie van het NWP is op de ontwikkeling en opschaling
van de waterstofmarkt in de jaren 2022-2025, 2025-2030 en na 2030. De visualisatie heeft als doel
een gedeeld beeld te creëren en gids te zijn voor wat er moet gebeuren om de doelen van 2030
te halen. Maar ook van wat er moet gebeuren om een volwassen waterstofmarkt te ontwikkelen
die bijdraagt aan een klimaatneutraal Nederland. De structuur van de visualisatie sluit aan
bij de hoofdstukken van de Routekaart Waterstof die verderop in deze samenvatting worden
toegelicht. De eerste 2 thema’s (hoofdstuk 2: Waterstofproductie en hoofdstuk 3: Import) beslaan
de aanbodkant en het derde thema gaat in op de uitrol van de benodigde infrastructuur en opslag
(hoofdstuk 4). Belangrijke mijlpalen hiervoor zijn te zien aan de bovenkant van de visualisatie.
Daaronder staan de mijlpalen voor de toepassingen van waterstof in de industrie (hoofdstuk 5),
mobiliteit (hoofdstuk 6), gebouwde omgeving (hoofdstuk 7) en elektriciteitsopwekking (hoofdstuk
8). Voor de beoogde ontwikkeling van de waterstofmarkt zijn de randvoorwaarden zoals genoemd
aan de onderkant van de visualisatie cruciaal. Het beleidskader (hoofdstuk 9), veiligheid (hoofdstuk
10), innovatie (hoofdstuk 11), maatschappelijke acceptatie (hoofdstuk 12), de maakindustrie (hoofd­
stuk 13) en de human capital agenda (hoofdstuk 14) zijn bepalend voor de beoogde ontwikkeling
van de waterstofmarkt. De Routekaart bevat ook een bijlage over windenergie op zee. Dit omdat er
een grote mate van samenhang bestaat tussen de opschaling van hernieuwbare waterstof en de
voorgenomen grootschalige uitrol van windenergie op zee.

Routekaart Waterstof 9

10 Routekaart Waterstof

Overkoepelende doelen en belangrijkste bijbehorende acties in 2022-2025
Dit overzicht bevat overkoepelende doelen en de bijbehorende belangrijkste acties die volgens het
NWP nodig zijn. In de Routekaart staan meerdere doelen, acties en randvoorwaarden per thema en
fase in meer detail uitgewerkt.

1. Duidelijke doelen stellen voor waterstofproductie en -gebruik en het ontwikkelen van
passende instrumenten
Acties
• Het Rijk stelt nationale waterstofdoelen voor aanbod en vraag en herijkt deze met jaarlijkse
tussendoelen.
• Het Rijk zorgt voor een robuust opschalingsbeleid: voldoende subsidies voor projecten
en duidelijkheid over de prikkels voor waterstofgebruikers. Zij evalueert of het beleid
toereikend is.
• Het Rijk en NWP-deelnemers spreken af informatie uit te wisselen over knelpunten bij
vergunningsprocedures.
• Het Rijk faciliteert een voorspoedige ontwikkeling van vrijwillige certificeringsschema’s
voor hernieuwbare waterstof met oog voor toepassingen in landen buiten de EU.

2. Zekerheid geven over de essentiële randvoorwaarden voor de import en doorvoer
van waterstof
Acties
• Het Rijk trekt samen op met de buurlanden voor het positioneren van deze regio als
bestemming voor import.
• Het Rijk werkt met het oog op diversificatie aan relaties met landen met exportpotentieel
binnen en buiten Europa.
• Het Rijk streeft ernaar om rond 2025 de belangrijkste randvoorwaarden voor import gereed
te hebben.
• Het Rijk stimuleert de eerste fase van deze Routekaart via ondersteunend instrumentarium
zoals H2Global.
• Het Rijk doet onderzoek naar verwachte importvolumes van waterstof en derivaten, mede
met oog op de impact op ruimte en veiligheid.
• Het Rijk en NWP-deelnemers werken samen om een (grensoverschrijdende)
waterstofinfrastructuur voor import en doorvoer gereed te maken.

3. Zorgen voor een landelijk waterstoftransportnetwerk met bijbehorende opslag
Acties
• Gasunie werkt in opdracht van het Rijk aan de realisatie van het landelijke transport­
netwerk voor waterstof.
• Het Rijk onderzoekt de mogelijkheden voor een publiek waterstoftransportnetwerk op zee.
• Het Rijk en NWP-deelnemers onderzoeken hoe de ontwikkeling van distributienetten
vormgegeven kan worden voor tijdige aansluiting van cluster 6 en tankstations.
• Het Rijk onderzoekt wat er aanvullend nodig is aan bovengrondse en ondergrondse
waterstofopslagcapaciteit.
• Het Rijk en NWP-deelnemers onderzoeken mogelijke opslaglocaties (in uitgeputte
gasvelden en in zoutcavernes: opslagruimtes in ondergrondse zoutvelden).

Routekaart Waterstof 11

4. Inzicht verkrijgen in (potentiële) waterstofverbruikers en het realiseren van condities voor
de opschaling van waterstofgebruik
Acties
• Het Rijk ontwikkelt in samenwerking met belanghebbenden richtsnoeren om de veiligheid
van waterstoftoepassing te waarborgen.
• Rijk en de sector doen een vraag- en aanbodanalyse van hernieuwbare en koolstofarme
waterstof richting 2030 en daarna.
• NWP-deelnemers geven duidelijkheid over de tijdlijnen voor de introductie van voertuigen
op waterstof en de realisatie van tankstations.
• NWP-deelnemers werken aan productiefaciliteiten voor synthetische brandstoffen en de
ontwikkeling van waterstofvliegtuigen en schepen.
• De industrie start met de aanpassing van industriële installaties (en de bouw van nieuwe
installaties) zodat hierin richting 2030 en daarna waterstof kan worden toegepast.
• NWP-deelnemers delen knelpunten met betrekking tot grootschalig gebruik van waterstof
in de industrie, zoals vergunningen en aanpassingen aan installaties.

5. Voldoende aandacht geven aan innovatie voor de opschaling en toepassing van waterstof
Acties
• GroenvermogenNL werkt aan een R&D-programma dat een groot deel van de benodigde
(keten)innovatie over de komende jaren dekt. Innovatievragen die niet aan bod komen in
dit R&D-programma worden opgepakt via het generieke energie-innovatie-instrumentarium
voor de Topsector Energie.
• GroenvermogenNL werkt daarnaast aan de uitwerking van de Human Capital Agenda om
te zorgen voor voldoende gekwalificeerd personeel.
• NWP-deelnemers en het Rijk evalueren het potentieel voor de kostenreductie van
elektrolyse en de belangrijkste kansen voor verdere innovatie voor 2030.
• Het Rijk en NWP-deelnemers zetten in op een innovatieprogramma energiehubs en
waterstof op zee.
• NWP-deelnemers verzamelen de belangrijkste (innovatie)opgaven voor de Nederlandse
maakindustrie en werken aan de eerste pilots en demo’s van elektrolysers en stacks,
ondersteund door onder meer testfaciliteiten en een veiligheidscentrum.
• NWP-deelnemers brengen knelpunten voor het realiseren van Gigawatt-schaalelektrolyse
in kaart.
• De sector en het Rijk onderzoeken de inzet van waterstof in nieuwe toepassingen richting
2030 door pilot- en demonstratieprojecten in alle sectoren.

6. De inpassing van waterstof in het energiesysteem bewaken en rekening houden met
alternatieve verduurzamingsmogelijkheden
Acties
• Het Rijk besluit over extra productie van elektriciteit uit hernieuwbare bronnen op zee en
land, in lijn met de extra vraag vanuit (onder meer) elektrolyse in 2030.
• Het Rijk onderzoekt welke strategische elektrolysecapaciteit wenselijk is na 2030 en waar
elektrolyse belangrijke systeemvoordelen biedt.
• Het Rijk en NWP-deelnemers beschrijven hoe gerealiseerde elektrolyseprojecten bijdragen
aan een robuust energiesysteem en flexibiliteitsdiensten, ter voorkoming van netcongestie.
• Het Rijk en NWP-deelnemers onderzoeken de bijdrage van waterstof aan de verduurzaming
van de industrie, in relatie tot andere verduurzamingsroutes.

12 Routekaart Waterstof

Productie

Momenteel produceert Nederland een grote hoeveelheid waterstof uit aardgas. In de toekomst ziet
de samenstelling van de Nederlandse waterstofproductie er fundamenteel anders uit. Er is een
grotere rol voor hernieuwbare waterstof op basis van elektrolyse, mede door de verwachte bindende
doelen voor het gebruik hiervan in de industrie en mobiliteit. Daarnaast vervullen elektrolysers
een functie voor energieopslag en bij het ontlasten van congestie op energienetten. De deelnemers
aan het NWP roepen het kabinet daarom op om een doel voor de productie van hernieuwbare
waterstof vast te stellen van tenminste 80 PJ in 2030. Dit is noodzakelijk om er zeker van te zijn
dat Nederland de Europese doelen haalt. Een doel van 80 PJ komt overeen met ongeveer 6 tot 8 GW
geïnstalleerde elektrolysecapaciteit, afhankelijk van het aantal vollasturen. In aanvulling daarop
willen we werken aan de opschaling van offshore elektrolyse.
De deelnemers aan het NWP stellen voor om het doel voor 2025 op 600 megawatt (MW) elektrolyse­
capaciteit vast te stellen. Deze capaciteit moet in de jaren daarna lineair doorgroeien en aansluiten
op de realisatie van benodigde wind- en zonneparken en het landelijke waterstoftransportnet.
Als die waterstofproductie niet ten koste mag gaan van directe elektrificatie en verduurzaming
van bestaand elektriciteitsverbruik, dan moeten de productie of import van CO2-vrije elektriciteit
omhoog. De geplande hoeveelheid wind op zee is namelijk niet genoeg om het volledige potentieel
voor (in)directe elektrificatie in 2030 te realiseren. Ook vormt de inpassing van grootschalige
elektrolyse in het energiesysteem op land een uitdaging, net als het ruimtebeslag dat dit met zich
meebrengt. Offshore elektrolyse in aanvulling op de aangekondigde capaciteit biedt een mogelijke
uitkomst om in 2030 al meer hernieuwbare waterstof uit extra offshore wind te produceren dan met
alleen elektrolyse op land. De grote uitdaging is om een balans te vinden tussen de opschaling van
elektrolyse aan de ene kant en hernieuwbare elektriciteitsproductie aan de andere kant.
Voor de opschaling van de elektrolysecapaciteit is ondersteunend beleid nodig. Het Rijk moet
daarom snel starten met de implementatie van ondersteunend beleid om elektrolyseprojecten te
realiseren na 2025. Om een snelle groei in een onvolwassen markt te realiseren, ligt in de eerste
jaren een subsidie-instrument voor de hand om groei van de elektrolysecapaciteit te stimuleren.
Rond 2030 kan worden overgestapt op combinaties van normeren en beprijzen.
Naast de productie van hernieuwbare waterstof uit elektriciteit, is de productie van koolstofarme
waterstof uit aardgas en industriële restgassen in de transitie tot ten minste 2030 nodig om
voldoende stabiel aanbod van waterstof voor industriële toepassingen te continueren en
tegelijkertijd de CO2-emissiedoelen van de industrie te halen. Hiervoor kan Carbon Capture &
Storage (CCS) worden gebruikt. Andere kansrijke productiemethoden, zoals pyrolyse, thermolyse en
vergassing van restafval, moeten de komende jaren de kans krijgen om zich te bewijzen.

Import

Achter het begrip ’waterstofimport’ schuilt een complexe wereld van een nog te ontwikkelen
internationale handel van op duurzame waterstof gebaseerde grondstoffen en brandstoffen, voor
vele verschillende toepassingen. Het gaat daarbij om waterstof in verschillende vormen, zoals
vloeibare en gasvormige waterstof, ammoniak, synthetische brandstoffen (zoals methanol) en
zogeheten Liquid Organic Hydrogen Carriers (LOHCs).
Diverse landen en regio’s binnen en buiten Europa hebben een groot potentieel voor
waterstofproductie, die deels voor export kan worden ingezet. De eerste importen komen
waarschijnlijk uit landen waaruit nu fossiele brandstoffen worden geïmporteerd. Denk aan
landen in het Midden-Oosten en Noord-Amerika. Dat komt omdat daar een groot potentieel
aan hernieuwbare elektriciteit is en gebruik kan worden gemaakt van bestaande netwerken,
infrastructuur en expertise. Daarnaast moeten in deze fase voorbereidingen voltooid worden voor
importen uit landen binnen Europa, zoals Portugal en Spanje. De eerste volumes zullen klein
zijn, waardoor het belangrijk is dat de komende jaren de randvoorwaarden worden gecreëerd
om toekomstige importen te faciliteren. In de periode na 2025 importeert Nederland waterstof
uit een steeds groter wordende groep landen binnen en buiten Europa. Nederland intensiveert

Routekaart Waterstof 13

daarom de samenwerking met andere landen via het opzetten van bilaterale Memorandums of
Understanding (MoUs).
De Nederlandse rijksoverheid wil uiterlijk in 2025 zekerheid geven over het realiseren van
infrastructuur en opslagcapaciteit, veiligheidsbeleid, regulering en certificering van hernieuwbare
waterstof. Daarnaast worden de eerste importen ondersteund met instrumenten zoals IPCEI en
H2Global. Het is ook belangrijk dat Nederland samenwerkt aan een importstrategie met andere
landen met een soortgelijk importbelang, zoals Duitsland en België. Samenwerking met deze
landen kan via Europees beleid de import faciliteren en sneller op gang brengen. Zo kan Nederland
bijdragen aan het creëren van een mondiale liquide markt. Dit vergt een voortvarende aanpak in
Europees verband, waarbij ruimte voor marktontwikkeling samen moet gaan met zekerheid over
essentiële randvoorwaarden. Nederland kan hierin een leidende rol spelen, samen met buurlanden.

Infrastructuur en opslag

Pijpleidingen zijn de meest efficiënte manier om in de binnenlandse behoefte aan waterstof­
transport te voorzien. Vanaf 2022 wordt gewerkt aan de ontwikkeling van een Nederlands
transportnetwerk voor waterstof. De meest concrete vraag naar transportcapaciteit wordt
verwacht in de 4 industriële clusters aan de kust. Gevoed door voornamelijk op zee geproduceerde
hernieuwbare elektriciteit, gaan elektrolysers in de industriële clusters aan de kust hernieuwbare
waterstof produceren. Ook komt in deze havenclusters geïmporteerde waterstof het land binnen.
De eerste ontwikkelingsfase van het transportnet verbindt deze 4 industriële clusters. In de tweede
fase van ontwikkeling wordt de vraag vanuit andere delen van het land bediend, waaronder het
vijfde industriële cluster Chemelot in Limburg. De timing van de aanleg van het transportnet is
afhankelijk van de vraag van de bedrijven. Dit moet rond 2027 leiden tot een transportnet dat alle
grote industriële clusters met elkaar verbindt, toegang biedt tot opslagfaciliteiten en Nederland met
de buurlanden verbindt.
Parallel aan de landelijke ontwikkelingen zijn ook op regionaal niveau voorbereidingen gestart
rondom de infrastructuur voor waterstof. Een deel van de ‘grote’ industrie (cluster 6) is aangesloten
op het regionale gasnet. Om de verduurzamingsdoelstelling voor 2030 te halen, is het belangrijk
dat ook deze bedrijven toegang krijgen tot waterstof. Vanuit de mobiliteitssector wordt verwacht
dat het transport van waterstof over de weg – voor tankstations – bij toenemende inzet van
zwaar transport zal oplopen tegen de grenzen van wat mogelijk is. Om voor deze ontwikkelingen
op tijd (2025-2030) gereed te zijn, moet op specifieke locaties de regionale infrastructuur gereed
zijn, inclusief het daarvoor benodigde beleid. Via diverse pilots en projecten wordt hier kennis en
ervaring over opgebouwd. Naast het transport van gasvormige waterstof moet er de komende jaren
gekeken worden naar de benodigde infrastructuur voor andere vormen van waterstof, waarvoor ook
andere modaliteiten in aanmerking komen.
Voor verdere vergroting van de capaciteit van het transportnetwerk moet worden ingezet op de
ontwikkeling van een offshore waterstofnetwerk. Op korte termijn wordt een besluit genomen over
de marktordening en aanwijzing van een Hydrogen Network Operator (HNO) voor een waterstofnet
op zee. Dit is nodig om de opschaling van offshore elektrolyse te faciliteren.
Met de groeiende productie van en vraag naar waterstof, is ook opslag nodig om flexibiliteit
en leveringszekerheid te garanderen. De productie van waterstof via elektrolyse – gekoppeld
aan hernieuwbare elektriciteit – is seizoens- en weerafhankelijk. Daarom is grootschalige
waterstofopslag nodig om pieken en dalen in dit productieprofiel – maar ook in het vraagprofiel
– op te vangen. Variatie in productie kan deels worden opgevangen met import en ondergrondse
opslag van waterstof(derivaten). Bovengrondse opslag (in tanks) biedt in relatie tot ondergrondse
waterstofopslag een kleinschaliger alternatief. Momenteel wordt wereldwijd onderzoek gedaan
naar de technische haalbaarheid en mogelijke effecten van waterstofopslag in zoutcavernes
(ruimtes in ondergrondse zoutlagen) en lege gasvelden, als oplossing voor het bieden van
flexibiliteit en leveringszekerheid in het energiesysteem. In 2030 zijn er 3 of 4 zoutcavernes met
een volume van 750 tot 1000 GWh nodig voor opslag. Volwaardige opslaglocaties in gasvelden

14 Routekaart Waterstof

komen waarschijnlijk pas ruim na 2030 beschikbaar. Ook na 2030 groeit de vraag naar transport- en
opslagcapaciteit.
Uiteindelijk ontstaat een landelijk dekkend waterstofnetwerk, met voldoende opslagcapaciteit. Ook
de regionale distributienetten zijn hier onderdeel van, zodat de gehele industrie, de Nederlandse
mobiliteit en (delen van) de gebouwde omgeving van hernieuwbare waterstof kunnen worden
voorzien. Dit vindt gefaseerd plaats, ook passend bij de realisatie van het HyNetwork Servicesnetwerk (HNS).

Toepassingen in de Industrie

De Nederlandse industrie consumeert naar schatting 180 PJ waterstof per jaar en is na Duitsland
de grootste waterstofgebruiker binnen de Europese Unie. De huidige vraag naar waterstof in de
industrie wordt grotendeels ingevuld met waterstof uit aardgas en industriële restgassen. Het
vervangen van deze waterstof door hernieuwbare en koolstofarme waterstof is een belangrijke stap
in de verduurzaming van de industrie. Waterstof wordt op dit moment vooral ingezet als grondstof.
In de toekomst wordt waterstof ook als CO2-vrije energiedrager voor hogetemperatuurprocessen
ingezet.
Alle industriële clusters hebben in hun Cluster Energie Strategie (CES) aangegeven dat hernieuw­
bare en koolstofarme waterstof een belangrijke rol gaat spelen in hun verduurzamingsstrategieën.
Een directe, volledige overstap van waterstof uit aardgas naar hernieuwbare waterstof wordt op de
korte termijn onrealistisch geacht, gelet op de maximale uitrolsnelheid van elektrolyseprojecten,
de capaciteit van waterstofproductie via wind op zee en de ondersteunende infrastructuur.
Daarnaast vergt de grootschalige inzet van waterstof ingrijpende aanpassingen aan industriële
installaties. Voor succes op de lange termijn zijn daarom verschillende stappen nodig: het Rijk
stelt heldere beleidsdoelen voor het gebruik van hernieuwbare waterstof in 2030 en ontwikkelt
passend instrumentarium voor de inzet van hernieuwbare en koolstofarme waterstof in de
industrie. Parallel daaraan bereidt de industrie projecten voor betreffende de inzet van waterstof
en brengt (in samenwerking met onderzoeksinstellingen) de benodigde nieuwe technologieën tot
volwassenheid. In 2025 wordt hernieuwbare en koolstofarme waterstof ingezet als grondstof in
bestaande toepassingen van waterstof. Met name in raffinage en chemie. Richting 2030 wordt de
inzet van waterstof verder opgeschaald om de Europese doelen te halen. Met name bij de productie
van transportbrandstoffen en in de chemie. De industrie en het Rijk monitoren de vraag naar en het
aanbod van waterstof om onbalans te voorkomen en nemen gerichte maatregelen om knelpunten
weg te nemen.

Toepassingen Mobiliteit

De mogelijke toepassingen van waterstof in de mobiliteitssector kunnen worden opgedeeld in
wegtransport, scheepvaart en luchtvaart. In het Klimaatakkoord is een doelstelling geformuleerd
voor volledig emissieloze mobiliteit in 2050. Mobiliteit op de weg en de binnenvaart zijn
gezamenlijk verantwoordelijk voor circa 26% van de Nederlandse CO2-uitstoot. Daarnaast hebben
ook de internationale lucht- en scheepvaart een aanzienlijke uitstoot. Waterstof en daarvan
afgeleide brandstoffen spelen een belangrijke rol bij de verduurzaming van de mobiliteitssector.
De opgaven in de sub-sectoren verschillen echter sterk van elkaar.
In de wegmobiliteit is er vooral een groot potentieel voor het gebruik van waterstof voor transport
over grote afstanden en/of met zware lasten. Voor lichtere toepassingen met een kleine range
liggen batterij-elektrische voertuigen meer voor de hand. Om de CO2-intensiteit te verlagen
en de Europese doelen te halen wordt hernieuwbare waterstof ook ingezet in raffinaderijen
voor de productie van conventionele brandstoffen via de raffinageroute en bij de productie van
biobrandstoffen en synthetische kerosine. Op termijn is het de bedoeling dat waterstof in het zware
wegtransport en mogelijk ook in de binnenvaart voornamelijk rechtstreeks wordt ingezet, in de
zeescheepvaart en de luchtvaart zullen het voornamelijk op waterstof gebaseerde hernieuwbare
brandstoffen worden. In de fase tot 2025 staat voor het wegtransport de concrete doelstelling om
in 2025 een basisnetwerk van tenminste 50 waterstoftankstations met bijbehorende voertuigen te

Routekaart Waterstof 15

realiseren. Om het potentieel van waterstof volledig en tijdig te benutten is een flinke opschaling
vereist op het gebied van waterstofproductie, de uitrol van transport- en distributie-infrastructuur
en de ontwikkeling van waterstofvoertuigen en tankstations. De overheid werkt samen met de
private sector aan acties om de mogelijkheden voor de toepassing van waterstof in de mobiliteit
te stimuleren. Als de markt voor voertuigen voldoende tot ontwikkeling komt is de verwachting
in 2030 een landelijk dekkend netwerk van waterstoftankstations voor verschillende modaliteiten
kan worden gerealiseerd.
Ook bij de verduurzaming van de scheepvaart kan waterstof een belangrijke rol spelen. Schepen
hebben een grote energiebehoefte en leggen vaak grote afstanden af, waardoor waterstof
een uitkomst kan bieden in aanvulling op elektrificatie en andere schone brandstoffen. In
de Green Deal Zeevaart, Binnenvaart en Havens is de doelstelling geformuleerd van 150 zeroemissie binnenvaartschepen in 2030. Naast vloeibare en gasvormige waterstof kunnen
verschillende waterstofdragende brandstoffen ingezet worden, waaronder ammoniak en
synthetische brandstoffen. Ook wordt in het RH2INE-programma gewerkt aan de transitie naar
waterstofbinnenvaartschepen in Noordwest-Europa. In 2050 is het doel nagenoeg emissievrije
en klimaatneutrale binnenvaart te realiseren. De brandstoftransitie van de zeevaart is nog in een
vroege fase, waarbij de mogelijke transitiepaden momenteel worden uitgewerkt. De focus ligt
hierbij op onderzoek, ontwikkeling en demonstratie van duurzame brandstoffen en technologieën
om uiteindelijk in 2050 emissievrije scheepvaart te bereiken.
Voor de verduurzaming van de luchtvaartsector wordt ingezet op het gebruik van duurzame
brandstoffen en technologische innovaties. Hernieuwbare waterstof wordt gebruikt voor de
productie van deze duurzame brandstoffen, voor zowel biobrandstoffen en synthetische kerosine.
Momenteel zet Nederland nationaal in op een bijmenging van 14% duurzame brandstoffen
in 2030 en fossielvrij vliegen in 2050. Ook zet Nederland actief in op de implementatie van
bijmengverplichting in Europees verband. Daarnaast wordt er door partijen gewerkt aan de
ontwikkeling van waterstofvliegtuigen, waarvan de eerste begin 2030 worden verwacht.

Toepassingen gebouwde omgeving

Er is nog veel onduidelijk over de omvang van de rol van waterstof voor de verduurzaming van de
gebouwde omgeving. Tot 2030 is de rol van waterstof als alternatief voor aardgas naar verwachting
niet groot. Deze periode wordt gebruikt om de verschillende waterstoftoepassingen in de gebouwde
omgeving te onderzoeken. Verschillende technologieën worden daarbij overwogen, waaronder
individuele en collectieve oplossingen voor een gebouw of gebied, met gebruikmaking van het
bestaande (aardgas)netwerk. Daarnaast wordt de mogelijkheid onderzocht voor het gebruik van
restwarmte uit elektrolysers. Ook vinden pilots plaats binnen de gebouwde omgeving om kennis en
ervaring op te doen over de toepasbaarheid van waterstoftechnieken.
Het potentieel van waterstofgebruik in de gebouwde omgeving hangt af van een aantal factoren.
Dat zijn onder meer de beschikbaarheid en de verdeling van de waterstof over de verschillende
sectoren, de kostprijs en de mate van hergebruik van lokale netten. Mogelijk kan waterstof na 2030
toegepast worden in situaties waar alternatieve verwarmingsmethoden, zoals warmtepompen en
warmtenetten, niet haalbaar of wenselijk zijn.

Toepassingen elektriciteitsopwekking

Waterstof is een voor de hand liggende CO2-vrije brandstof als het gaat om flexibele opwekking van
elektriciteit. Het voorziet in de inflexibele elektriciteitsvraag die niet wordt gedekt uit opwekking
van elektriciteit uit zon en wind. Nederlandse aardgasgestookte elektriciteitscentrales bieden een
goede uitgangspositie voor omschakeling van aardgas naar waterstof. In het coalitieakkoord zijn
subsidies voor de ombouw van gascentrales opgenomen. Hoe die subsidies eruit komen te zien is
nog niet duidelijk. De ombouw naar centrales die waterstof bijmengen of volledig inzetten, behoort
tot de mogelijkheden. Bij een aantal aardgasgestookte elektriciteitscentrales wordt nu al ingezet
op de mogelijkheid om waterstof als brandstof bij te mengen. De uiteindelijke reductie die hiermee
wordt behaald is afhankelijk van de inzet van CO2-vrije brandstoffen in de centrales. Gezien de

16 Routekaart Waterstof

nu nog zeer beperkte beschikbaarheid van waterstof en de te verwachten toenemende vraag uit
de industrie en mobiliteitssector, vindt de daadwerkelijke grootschalige inzet van waterstof in
elektriciteitscentrales waarschijnlijk pas na 2030 plaats. Na 2030 moeten de gascentrales worden
omgebouwd, omdat het Europese emissiehandelssysteem (EU-ETS) van toepassing is op de
elektriciteitssector. Op basis van het door de Europese Commissie voorgestelde aangescherpte
emissiereductiedoel, is de verwachting dat de hele elektriciteitssector – samen met de grote
industrie in de EU – in 2040 per saldo geen CO2-uitstoot meer heeft.

Beleidskader

Zowel Europees als nationaal beleid is bepalend voor de ontwikkeling van de Nederlandse water­
stofmarkt. Met name de herziening van de Renewable Energy Directive (RED) heeft impact op
de Nederlandse waterstofmarkt. Op het moment dat deze Routekaart wordt geschreven zijn de
onderhandelingen tussen de Europese Commissie, Europese Raad en het Europees Parlement nog
gaande. Deze onderhandelingen worden naar verwachting eind 2022 afgerond. Ze gaan over een
bindend doel voor het gebruik van zogeheten Renewable Fuels of Non-Biological Origine (RFNBO’s)
in de industrie en mobiliteitssector. De Europese Commissie zet voor 2030 in op 50% van het
totale waterstofgebruik in de industrie en 2,6% van al het energieverbruik in de mobiliteitsector.
De lidstaten willen echter lagere bindende doelen (35% in de industrie in 2030 en 50% in 2035,
en een indicatief doel van 5,2% in de mobiliteitsector), terwijl het Europees Parlement hogere
bindende doelen wil (50% in de industrie in 2030 en 70% in 2035, en 5,7% voor de mobiliteitsector).
Daarnaast wordt nog onderhandeld over de zogeheten gedelegeerde handelingen die bepalen
wat de definitie van hernieuwbare waterstof is en daarmee aan welke voorwaarden Nederlandse
waterstofprojecten moeten voldoen om subsidie te mogen ontvangen. Verder hangt de definitie
van koolstofarme waterstof af van het Waterstof- en Gas decarbonisatiepakket. Ook de voorstellen
REFuelEU (luchtvaart) en FuelEU Maritime (zeevaart) spelen een belangrijke rol voor de productie
en toepassing van (mede op) waterstof gebaseerde brandstoffen. Naast bestaand of aangekondigd
beleid zijn de trajecten die de EU in REPowerEU heeft aangekondigd van belang. Zoals de
Green Hydrogen Partnerships, Global Hydrogen Facility (Hydrogen Bank/waterstofbank) en de
Hydrogen Corridors.
Voor wat betreft de Nederlandse marktordening is de ‘wie mag wat?’-vraag in juni 2022 grotendeels
ingevuld. Wel moeten in de jaren tot 2025 nog belangrijke keuzes worden gemaakt op het gebied
van onder meer:
• de marktordening voor waterstof op zee;
• de marktordening voor regionale distributienetten;
• grensoverschrijdende CO2-transportinfrastructuur en opslaginfrastructuur;
• de Europese markt­ordening voor waterstof als onderdeel van het EU-waterstof- en gas
decarbonisatiepakket;
• regels over derdentoegang en tarieven voor infrastructuur;
• ruimte, plichten en bevoegdheden voor regionale netbeheerders op het gebied van waterstof;
• de inrichting van groot- en kleinhandelsmarkten.
Daarnaast zijn beleid voor CO2-reductie door middel van het Europese ETS en de Nederlandse CO2heffing van belang. De komende jaren worden ook daar aanscherpingen van de doelen verwacht.
Dit kan het gebruik van hernieuwbare en koolstofarme waterstof in deze sectoren stimuleren. Er
zijn diverse bestaande en aangekondigde ondersteunende beleidsinstrumenten (subsidies) die
bijdragen aan het ontwikkelen van de markt.

Veiligheid

De energietransitie – in het bijzonder de opschaling van waterstof als energiedrager – brengt
nieuwe situaties en bijbehorende veiligheidsrisico’s met zich mee. Het veiligheidsvraagstuk
raakt alle sectoren en daarmee alle inhoudelijke thema’s rond waterstof. Vanuit het Rijk is
inmiddels een generieke set met uitgangspunten opgesteld voor het omgaan met veiligheid rond
de energie­transitie. Deze worden uitgewerkt in een serie richtsnoeren voor waterstofveiligheid.
De richtsnoeren hebben vooralsnog betrekking op gasvormig waterstof. Er zijn ontwikkelingen op

Routekaart Waterstof 17

het gebied van vloeibaar waterstof en waterstofderivaten, zoals ammoniak en LOHC’s. Ook hiervoor
moeten richtsnoeren worden ontwikkeld. Het is van belang dat beleidsmakers en bevoegd gezag
meer inzicht krijgen in de veiligheidsrisico’s. Het veiligheidsbeleid moet verankerd worden in
reguliere wet- en regelgeving (bijvoorbeeld die onder de Omgevingswet) en uitvoeringspraktijk.
Tijdelijke kaders (zoals het generieke richtsnoer en/of bepaalde aanvullende richtsnoeren) kunnen
dan vervallen. Nieuwe ontwikkelingen worden gevolgd en in lijn met de beproefde uitgangspunten
ingepast in het energiesysteem.

Innovatie

Missiegedreven innoveren is noodzakelijk voor de realisatie van succesvolle waterstofketens. Veel
van de producten en diensten die onderdeel van de waterstofeconomie (gaan) uitmaken, bestaan
nog niet of moeten nog worden geoptimaliseerd en opgeschaald. Of ze zijn nog niet marktrijp, of
nog te duur. Innovatie betreft (de integratie van) technologie, economie, ecologie, beleid en human
capital. Innovatie is daarbij niet alleen technologisch van aard; sociale innovatie is minstens zo
belangrijk. Ondersteuning is nodig op alle Technology Readiness Levels (TRL’s), van fundamenteel
tot toegepast onderzoek, experimentele ontwikkeling, pilots en demonstratie. Om de opschaling
te versnellen is in de komende jaren ondersteuning nodig bij zowel investerings- (capex) als
operationele (opex) kosten. Verder is het van belang dat er een sterk innovatie-ecosysteem wordt
gebouwd, dat in staat is om concurrerende waterstofketens op te zetten en door te ontwikkelen. Dit
ecosysteem moet sterk in verbinding staan met andere groepen binnen en buiten Europa.
Bovenstaande punten komen terug in het meerjarig innovatieprogramma voor waterstof van TKI
Nieuw Gas. Na een brede herijking van de missiegedreven innovatie-aanpak is de geactualiseerde
versie van het programma in oktober 2022 opgeleverd. De herijkte innovatieagenda van TKI Nieuw
Gas noemt de volgende prioriteiten:
					
• Prioriteit 1 - Ontwikkeling van duurzame waterstofketens in de industrie, bestaande uit
waterstofproductie gekoppeld aan offshore wind, infrastructuur en opslag, en toepassing in de
industrie voor energiedoeleinden en als grondstof, inclusief de benodigde systeemintegratie.

• Prioriteit 2 - Import van waterstofhoudende energiedragers, zoals derivaten en LOHC’s, en
waterstof in gasvormige en vloeibare vorm.

• Prioriteit 3 - Toepassing van waterstof in zwaar transport, zoals wegtransport, bouw en
grondverzet, binnenvaart en kustvaart, en in de luchtvaart.

• Prioriteit 4 - Regionale, decentrale productie en gebruik van waterstof in regio’s waar congestie in
het energienet de realisatie van duurzame energieprojecten belemmert, dan wel waar het lokale
gebruik van waterstof efficiënt bediend kan worden.

• Prioriteit 5 - Ontwikkeling van technologieclusters voor waterstofcomponenten en ketens,
inclusief koppeling met de maakindustrie.

Maatschappelijke acceptatie

Momenteel is waterstof voor de samenleving het meest ‘zichtbaar’ in de mobiliteit. Ook zijn
er pilots in de gebouwde omgeving en projecten die onder rijkscoördinatie zijn gestart voor
de aanleg van onderdelen van een waterstoftransportnet. Op termijn wordt de (ruimtelijke)
impact van waterstof steeds duidelijker door de groeiende rol van waterstof in het energie- en
grondstoffensysteem. Binnen diverse ruimtelijke programma’s wordt rekening gehouden met het
benodigde ruimtebeslag voor hernieuwbare en koolstofarme waterstof. Voor het maatschappelijk
draagvlak is goed omgevingsmanagement cruciaal. Net als het zoeken naar meekoppelkansen bij
de uiteindelijke ruimtelijke inpassing van waterstof. Het ontwikkelen van een gedragscode door de
sector levert hier een bijdrage aan. Daarnaast moet richting het bredere publiek duidelijk worden
gemaakt waarom waterstof een essentiële energiedrager en grondstof is binnen het toekomstige
klimaatneutrale energie- en grondstoffensysteem. Door middel van het ontwikkelen van een
narratief en publiekscommunicatie worden feiten over de diverse waterstofthema’s gedeeld en

18 Routekaart Waterstof

wordt uitleg gegeven over de consequenties van de groeiende waterstofmarkt. De acceptatie
onder het brede publiek moet worden gemonitord. Er wordt aansluiting gezocht op de visie
burgerparticipatie, waarin een integrale visie op burgerbetrokkenheid bij de energietransitie wordt
vormgegeven.

Maakindustrie

De energietransitie en de opkomst van een waterstofmarkt bieden veel kansen voor de Nederlandse
maakindustrie, die daarop al acteert. Samenwerking tussen de Nederlandse procesindustrie
en de maakindustrie moet op gang komen om de beste nieuwe generatie elektrolysers en/of
componenten daarvoor te gaan produceren. Nederlandse partijen in de maakindustrie hebben
momenteel een goede uitgangspositie op het gebied van onder meer de nieuwe generatie
schaalbare en repliceerbare (componenten voor) elektrolysers, brandstofcellen, meetsystemen,
compressoren en andere onderdelen. Momenteel zijn er nog geen commerciële Nederlandse
productiepartijen die als systeemintegrator voor elektrolysers opereren. Wel zijn er enkele start-ups
en producenten van kleinschalige systemen (0,5 tot 1 MW). Het doel is om voor 2025 de eerste pilots
en demo’s van elektrolysers en stacks, gebouwd door de Nederlandse maakindustrie, te realiseren.
Doel is ook onderzoek te ondersteunen met onder meer testfaciliteiten en een veiligheidscentrum.
Na 2025 wordt de Nederlandse maakindustrie doorontwikkeld tot een internationale speler, die
sleutelposities inneemt voor zowel elektrolysers als andere installaties/componenten.

Human Capital Agenda

Zonder voldoende en goed gekwalificeerd personeel komt de opschaling van waterstof in
Nederland niet snel genoeg en veilig van de grond. Daarom moet er worden geïnvesteerd in het
opleiden van mensen en bedrijven die bijvoorbeeld elektrolysers en installaties kunnen bouwen en
weten hoe je waterstof veilig moet vervoeren. Deze vakmensen zijn er nu nog te weinig, omdat in
vrijwel alle sectoren van de energietransitie grote tekorten zijn. Vooral waar het gaat om technisch
geschoold personeel.
GroenvermogenNL is een onderzoeks-, demonstratie- en investeringsprogramma dat wordt
gefinancierd uit het nationale Groeifonds. Dit programma vormt tevens de basis voor de Human
Capital Agenda Waterstof, waarin plannen zijn opgenomen voor de periode 2022-2025. Deze
plannen bestaan uit 5 onderdelen:
1. het in kaart brengen van de kennisbehoefte;
2. het opzetten van Learning Communities in de regio;
3. het opzetten van een digitaal nationaal kennisplatform;
4. het ontwikkelen van een nationaal pakket aan onderwijsprogramma’s;
5. het stimuleren van innovatie en opleiden binnen het midden- en kleinbedrijf (MKB).

Routekaart Waterstof 19

Deel
I:
Proces Routekaart
Waterstof

1Inleiding
Fotografie: North Sea Port

Op korte termijn is een flinke reductie van broeikasgasemissies nodig om verdere opwarming van de aarde tegen te gaan. In het Klimaatakkoord van Parijs is
afgesproken om de opwarming te beperken tot ruim onder de 2°C en te streven
naar een maximale opwarming van 1,5°C. Vervanging van fossiele door hernieuwbare energiebronnen is uiteindelijk de belangrijkste optie om broeikasgasemissies volledig te reduceren en de duurzame energievoorziening vorm te geven.
Waterstof is onmisbaar in dit energiesysteem, dat duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar en veilig moet zijn. De ontwikkeling van de Nederlandse waterstofmarkt is
daarmee noodzakelijk voor de verduurzaming van de Nederlandse economie.

Waterstof is in verschillende sectoren een onmisbaar onderdeel van de verduurzamingsstrategieën
voor de toekomst. In de industrie is al veel vraag naar en ervaring met waterstof. Deze wordt echter
nu nog vooral geproduceerd uit fossiele bronnen. De ambitie is om deze waterstof te vervangen
door hernieuwbare of koolstofarme waterstof. In industriële clusters waar weinig alternatieven
voor verduurzaming zijn, kan dit uitkomst bieden. Op het gebied van mobiliteit is waterstof
cruciaal om de CO2-uitstoot op nul te krijgen. Ook op regionaal niveau zijn er kansen voor waterstof:
steden, regio’s en provincies zien mogelijkheden voor de productie en het gebruik van waterstof
in de industrie, het vervoer, de agrarische sector en de gebouwde omgeving. Momenteel wordt er
echter bijna geen hernieuwbare waterstof geproduceerd. Een aanzienlijke schaalvergroting van de
productie van hernieuwbare en koolstofarme waterstof is dus nodig.

Routekaart Waterstof 21

1.1

Defnities

Deze Routekaart gebruikt de volgende definities, die aansluiten op Europese terminologie. De
kleurenaanduidingen voor waterstof (groen, blauw, grijs, et cetera) worden in deze Routekaart
niet gebruikt.
• Hernieuwbare waterstof: waterstof die voldoet aan de eisen uit de EU-richtlijn voor
hernieuwbare energie (RED).
Deze eisen zijn nog onderwerp van Europese politieke besluitvorming: de Europese
Commissie werkt aan eisen in zogeheten gedelegeerde handelingen (zie hoofdstuk
beleidskader), terwijl het Europees Parlement bij de lopende herziening van de RED recent
een voorstel heeft ingediend om andere eisen direct in de richtlijn op te nemen.
• Koolstofarme waterstof: waterstof waarvan het energiegehalte afkomstig is uit niethernieuwbare bronnen. Na toepassing voldoet deze waterstof aan een minimumdrempel
voor broeikasgasemissiereductie van 70%.
Ook deze eisen zijn nog onderwerp van Europese politieke besluitvorming in het kader van
het decarbonisatiepakket (zie hoofdstuk Beleidskader).
• Renewable fuels of non-biological origin (RFNBO): vloeibare en gasvormige brandstoffen
waarvan de energie-inhoud afkomstig is van hernieuwbare bronnen anders dan biomassa.
•

1.2

Waterstofkwaliteit: dat is de zuiverheid van de waterstof en de verontreinigende stoffen in
waterstof in overeenstemming met de toepasselijke normen inzake waterstofkwaliteit voor
het waterstofsysteem.

Aanleiding Routekaart Waterstof

In het Klimaatakkoord1 uit 2019 is de ambitie vastgelegd om in 2025 500 megawatt (MW)
elektrolysecapaciteit te realiseren en vervolgens 3 tot 4 gigawatt (GW)in 2030. Daarnaast hadden
en hebben diverse sectoren ambities en doelen voor toepassingen van waterstof. Daarom besloten
verschillende Nederlandse partijen om te komen tot een programma dat zich richt op:
• het ontsluiten van het aanbod van hernieuwbare waterstof;
• het ontwikkelen van een waterstofinfrastructuur;
• samenwerking met diverse sectorprogramma’s;
• het faciliteren van lopende waterstofinitiatieven en -projecten;
• het bevorderen van de synergie tussen de infrastructuur en het gebruik van waterstof.
Op basis hiervan is in februari 2022 het Nationaal Waterstof Programma (NWP)2 opgericht. Dit is
een publiek-private samenwerking voor het gezamenlijk realiseren van de ambities en afspraken
op het gebied van waterstof. Het NWP zet zich voor dit doel in door te verbinden, faciliteren,
versnellen en te monitoren. Het programma kan beschouwd worden als een paraplu waaronder
alle ontwikkelingen rond waterstof worden gemonitord en – waar nodig – met elkaar worden
verbonden. Toch is het NWP geen besluitvormende organisatie. Daadwerkelijke besluitvorming
vindt plaats binnen de reguliere beleidstrajecten.
Een cross-sectorale werkgroep waterstof schreef en stelde een werkplan3 op met daarin de
aanbeveling om gezamenlijk te werken aan een Routekaart waterstof. Deze Routekaart moet

1 Zie bronnenlijst
2 Zie bronnenlijst
3 Zie bronnenlijst

22 Routekaart Waterstof

zich richten op de ambities uit het Klimaatakkoord, waarin het uitrollen van productie, import,
infrastructuur, toepassingen en alle benodigde randvoorwaarden aan elkaar verbonden worden.

1.3

Noodzaak en kansen ontwikkeling Nederlandse
waterstofmarkt

Sinds het afsluiten van het Klimaatakkoord en het opstellen van dit werkplan is de wereld sterk
veranderd. Door achterlopende klimaatactie op wereldniveau klinkt de oproep om de ambities te
verhogen en het beleid aan te scherpen. Met de lancering van het Fit-for-55-pakket in juli 2021,
streeft de Europese Commissie naar het omlaag krijgen van de uitstoot van broeikasgassen in
2030 met 55%. Onderdeel van dit pakket is een herziening van de Renewable Energy Directive
(RED), inclusief een voorstel voor bindende doelen voor het gebruik van hernieuwbare waterstof
in de industrie en in de transportsector in 2030. De Russische invasie in Oekraïne heeft de voor­
zieningszekerheid van energie op de proef gesteld en benadrukt de noodzaak voor versnelde
verduurzaming. Het REPowerEU-plan uit mei 2022 pleit ervoor om de afhankelijkheid van
Russische fossiele brandstoffen te verlagen. Ook bevat het doelen voor grootschalige productie
en import van hernieuwbare waterstof.
Veel landen lanceren strategieën voor het opschalen van zowel de productie als import van
hernieuwbare waterstof, inclusief bijbehorend beleid en instrumentarium. Voor Nederland zijn met
name de ontwikkeling van een Noordwest-Europese waterstofmarkt en het beleid in Duitsland en
België van groot belang. In de Klimaatwet is vastgelegd dat Nederland 49% minder broeikasgassen
mag uitstoten in 2030. In het coalitieakkoord4 van januari 2022 is het Nederlandse doel voor 2030
aangescherpt tot ongeveer 60% CO2-reductie. Ook is in het coalitieakkoord een klimaat- en
transitie­fonds van €35 miljard aangekondigd. Koolstofarme waterstof en hernieuwbare waterstof
zijn nodig voor het halen van de klimaatdoelen. Hiernaast helpt hernieuwbare waterstof bij het
verminderen van onze afhankelijkheid van fossiele brandstoffen.
Nederland heeft een uitstekende uitgangspositie voor de succesvolle ontwikkeling en opschaling
van de waterstofmarkt. De ambitie voor windenergie op zee is in maart 2022 verdubbeld naar
een capaciteit van ongeveer 21 GW rond 2030. In een aanvullende Routekaart windenergie op
zee 2030 (zie bijlage wind op zee) is het uitrolschema hiervoor vastgelegd. Om ervoor te zorgen
dat de geplande windparken bijdragen aan de verduurzaming van de Nederlandse samenleving
en om congestie in het elektriciteitsnet te voorkomen, moet er voldoende (flexibele) vraag
naar elektriciteit ontstaan in de buurt van aanlanding van windenergie, of op zee. Eén van
de oplossingen is waterstofproductie door middel van elektrolysers, in combinatie met het
ondergronds opslaan van de geproduceerde waterstof. In september 2022 maakte het kabinet
een ambitie van 50 GW aan windenergie op zee in 2040 en 70 GW in 2050 bekend, inclusief
grootschalige waterstofproductie op de Noordzee.
Waterstof biedt ook kansen voor de Nederlandse havens. Met name voor de haven van Rotterdam,
die daarmee de huidige functie als hub voor internationale energiestromen kan behouden.
Naar verwachting wordt waterstof in de toekomst wereldwijd op grote schaal verhandeld. De
verwachting is dat bij de industrie in Noordwest-Europa een grote vraag naar waterstof ontstaat.
Nederland kan met de bestaande haveninfrastructuur een belangrijke rol spelen bij het voorzien
in die behoefte. Verder kent Nederland een uitgebreid gasnetwerk, een aantal gasopslagen, een
aantal zoutcavernes – opslagplaatsen in ondergrondse zoutlagen – en uitgeputte gasvelden. Deze
kunnen voor een deel worden ingezet voor het transport, de opslag en de distributie van waterstof.
Er is al gestart met het inrichten van een transportnetwerk waar grote industrieclusters op worden
aangesloten.

4 Zie bronnenlijst

Routekaart Waterstof 23

De Nederlandse economie kent een groot aandeel energie-intensieve industrieën met een grote
actuele vraag naar waterstof, met name in de raffinage. De opschaling van hernieuwbare en
koolstofarme waterstof kan zorgen voor de verduurzaming van de industrie en het behoud van
het gunstige industriële vestigingsklimaat. Ook biedt de ontwikkeling van waterstofketens
in Nederland kansen voor Nederlandse bedrijven, met name vooral in de maakindustrie, en
kennisinstellingen die op basis van hun kennis en kunde belangrijke spelers kunnen worden in de
ontwikkeling van regionale en internationale waterstofketens. Uit de Cluster Energie Strategieën
blijken grote ambities van de industrie op het gebied van waterstof. En uit het overzicht van TKI
Nieuw Gas van juni 2022 blijkt dat er veel waterstofprojecten in de pijplijn zitten.5

1.4

Doel van de Routekaart

Nederland staat aan de vooravond van het zetten van grote stappen in de opschaling van de
productie, import en transport van waterstof en het gebruik van waterstof in verschillende
sectoren. Dit alles met het oog op een grootschalige toekomstige waterstofmarkt. Hiervoor moet de
hele waardeketen tegelijkertijd ontwikkeld worden, moet gezamenlijk een snelle leercurve worden
doorlopen en moeten aan alle randvoorwaarden worden voldaan. Deze Routekaart Waterstof doet
hiervoor een aanzet en bevat, naast een overzicht van de huidige stand van zaken, de vergezichten
voor de periode na 2030 en concretere voorgestelde doelen en acties in de periodes 2022-2025 en
2025-2030. De Routekaart bevat 13 thema’s die niet alleen de gehele waterstofketen in Nederland
beslaan, maar ook inzicht geven in de internationale context en bovendien ingaan op de benodigde
randvoorwaarden. Elk hoofdstuk is geschreven door een themagroep, bestaande uit experts van de
voor het thema relevante organisaties.
Consistent en stimulerend overheidsbeleid is een belangrijke voorwaarde voor de daadwerkelijke
opschaling en kostenreductie van hernieuwbare en koolstofarme waterstof. Deze Routekaart
probeert een voorzet te geven voor een beleidsprogramma met instrumenten voor de ontwikkeling
van de Nederlandse waterstofmarkt. Daarnaast vormt deze Routekaart de inbreng van het NWP
bij het opstellen van het Nationaal Programma Energiesysteem, dat zich buigt over de vraag hoe
het Nederlandse energiesysteem er bij klimaatneutraliteit in 2050 uit moet zien. In de contouren
van het Nationaal Plan Energiesysteem6 wordt waterstof als een belangrijke bouwsteen van dit
toekomstige systeem gezien en wordt de uitwerking van strategische overwegingen op het gebied
van voorzienings- en leveringszekerheid aangekondigd.

1.5

Onzekerheden en uitdagingen

Op het moment van publicatie, is deze Routekaart Waterstof alweer verouderd. De ontwikkelingen
op het gebied van waterstof in Nederland gaan op dit moment zó snel, dat het maken van een
Routekaart op basis van de laatste inzichten een grote uitdaging is. Ook wordt de vraag naar
waterstof grotendeels bepaald door Europese besluitvorming over de herziening van de richtlijn
hernieuwbare energie. Daarvoor lopen – op het moment van schrijven – nog onderhandelingen.
In de herziene richtlijn worden doelen gesteld voor het gebruik van hernieuwbare waterstof in
de industrie en transportsector. Daarnaast heeft waterstof veel raakvlakken met andere grote
thema’s in het klimaatdebat, waaronder de ontwikkeling van hernieuwbare energie, de inzet van
biomassa, energie-efficiëntie, mogelijkheden voor elektrificatie, de wenselijkheid en mogelijkheden
van Carbon Capture & Storage (CCS), gebruik en aanleg van infrastructuur en de noodzaak voor
systeemflexibiliteit en opslag. De ontwikkeling van een waterstofmarkt is daarmee afhankelijk van
de ontwikkeling van alternatieve verduurzamingsopties.

5 Zie bronnenlijst
6 Zie bronnenlijst

24 Routekaart Waterstof

Omdat zowel de opschaling van hernieuwbare elektriciteit (er staat nu bijvoorbeeld rond de 3 GW
aan wind op zee) als die van hernieuwbare waterstof (er staat nu rond de 3 MW) vooral de komende
jaren zal moeten plaatsvinden, dreigt schaarste op zowel de markt voor grondstoffen als op de
arbeidsmarkt. Dit biedt tegelijkertijd kansen voor Nederland om in een mondiale groeimarkt een
deel van de supply chain te lokaliseren. Relevant voor opschaling van hernieuwbare waterstof
is ook een tijdige netaansluiting, de beschikbaarheid van gedemineraliseerd water en het
voldoen aan de grenzen die worden gesteld aan stikstofdepositie. De beschreven ambities en
verwachtingen over vraag en aanbod moeten dus worden gezien in het licht van onzekerheid
over Europese besluitvorming, de ontwikkeling van alternatieven, prijsontwikkelingen en andere
randvoorwaarden.

1.6

Monitoring van voortgang

Om goed zicht te kunnen hebben en houden op de voortgang bij het behalen van de gestelde
doelen, is een monitoringsysteem gemaakt. Naast het houden van overzicht is het doel van het
monitoringsysteem om belanghebbenden en geïnteresseerde partijen te informeren over de
ontwikkelingen en resultaten die zijn geboekt. Ook geeft de monitoring de themagroepen de
mogelijkheid om, waar nodig, de doelen en/of acties bij te sturen. Elke NWP-themagroep heeft
per termijn (2022-2025, 2025-2030, na 2030) doelen voor zichzelf gesteld. Hier zijn bovendien per
periode acties voor geformuleerd.
Er is dus nagedacht over wat er moet gebeuren en wie dat binnen iedere themagroep moet
doen. Deze doelen en acties zijn de basis van het monitoringssysteem. De themagroepen komen
periodiek bij elkaar om de stand van zaken van de verschillende acties te bespreken.
De data die voortkomen uit deze besprekingen worden verzameld en ingevoerd in een monitorings­
tool. Deze informatie en de conclusies die hieruit zijn te trekken, worden voor alle thema’s samen
in een rapport gepubliceerd en op de NWP-site gezet. De data uit de monitoringstool worden ook
aangeleverd als input voor het hoofdstuk Waterstof van de jaarlijkse Klimaatmonitor7.

7 Zie bronnenlijst

Routekaart Waterstof 25

Deel
II:
Routekaart Waterstof

26 Routekaart Waterstof

Fotografie: Port of Rotterdam

2
Thema Productie
• Het Rijk moet beleid voorbereiden voor de binnenlandse productie van 80

petajoule (PJ) aan hernieuwbare waterstof in 2030 om er zeker van te zijn dat
Nederland de Europese klimaatdoelen kan halen.
• Als die waterstofproductie niet ten koste mag gaan van directe elektrificatie en
verduurzaming van bestaand elektriciteitsgebruik, dan moet de productie of
import van CO2-vrije elektriciteit omhoog.
• Offshore elektrolyse biedt een mogelijke uitkomst om in 2030 al meer
hernieuwbare waterstof uit offshore wind te produceren dan alleen met
elektrolyse op land.
• Productie van koolstofarme waterstof uit aardgas en industriële restgassen
is in 2030 nodig om de CO2-emissiedoelen van de industrie te kunnen halen
en daarbij voldoende en stabiel aanbod van waterstof voor industriële
toepassingen te kunnen continueren.
• Andere kansrijke productiemethoden, zoals vergassing van restafval, pyrolyse
en thermolyse, moeten de komende jaren de kans krijgen om zich te bewijzen.

Routekaart Waterstof 27

2.1

Beschrijving thema Productie

Het thema Waterstofproductie staat symbool voor de ‘verbouwing’ waar de energietransitie om
vraagt. Dit thema gaat niet alleen over een overstap van fossiele op duurzame bronnen. Maar
ook over de introductie van nieuwe technologieën, de aanleg van een nieuwe infrastructuur, de
opkomst van nieuwe afnemers en een mogelijke systeemfunctie voor productie-installaties. De
hele gevestigde productieketen moet dus op de schop. Nederland produceert immers al een flinke
hoeveelheid fossiele waterstof per jaar voor industriële toepassingen.8 Deze waterstofproductie
vraagt ongeveer 10% van het Nederlandse aardgasgebruik en veroorzaakt ongeveer 4% van de
Nederlandse CO2-uitstoot. Met het verduurzamen van de bestaande waterstofproductie slaan we
dus 2 vliegen in één klap: minder CO2-uitstoot en minder afhankelijkheid van aardgas.
Er zijn meerdere manieren om waterstof te produceren. De duurzaamheid van de geproduceerde
waterstof is afhankelijk van de gebruikte energiebronnen en technologieën. In een klimaatneutraal
Nederland past alleen waterstofproductie uit CO2-vrije energiebronnen: waterstof uit hernieuwbare
elektriciteit via elektrolyse, waterstof uit (biogene) industriële restgassen, waterstof uit kernenergie
en waterstof uit biomassa en afval. Zolang dat nodig is blijft conventionele waterstofproductie uit
aardgas, met afvang van CO2, een rol spelen in de transitie naar bovengenoemde productiemethoden.
De themagroep Waterstofproductie schetst een visie op waterstofproductie vlak na 2030. Deze visie
bevat concrete doelen voor 2030 en de daarvoor benodigde acties en randvoorwaarden in de komende
jaren. Nederland heeft momenteel alleen een doelstelling voor opschaling van elektrolyse (uit het
Klimaatakkoord), namelijk 500 megawatt (MW) in 2025 en 3-4 gigawatt (GW) in 2030. Hoewel er op
dit moment slechts 3 MW elektrolysecapaciteit operationeel is9, klinkt er een steeds luidere roep om
deze doelstelling verder te verhogen.10 Voor andere productiemethoden bestaan momenteel geen
doelen, anders dan hun bijdrage aan de Nederlandse CO2-reductiedoelen voor 2030 en daarna.
Het efficiënt opschalen van hernieuwbare en koolstofarme waterstofproductie vereist het verder
volwassen worden van productietechnologieën, een goede marktwerking en de beschikbaarheid van
energiebronnen. Daar komen verschillende randvoorwaarden bij kijken. Het uitrollen van offshore
windparken en andere bronnen moet goed voorspelbaar zijn. En het beleid ter ondersteuning van
waterstofproductie moet goed aansluiten op de ontwikkeling van nieuwe wind- en zonneparken. De
elektrolysefabrikanten moeten voldoende capaciteit hebben om elektrolysers te produceren. Toegang
tot openbare infrastructuur voor elektriciteit en waterstof moet op aanvraag beschikbaar zijn. De
relevante eisen voor waterstofproductie moeten duidelijk zijn, bijvoorbeeld voor vergunningen of
ondersteuning door de overheid. En de vergunningen moeten worden verleend. Tot slot moet de
markt, na initiële steun, zelf volwassen worden. Dat vraagt om de ontwikkeling van handelsplatforms,
certificering van waterstof, vraagstimulering en standaardisatie van de benodigde gegevens en
bijvoorbeeld berekeningsmethoden voor CO2-intensiteit.
Dit hoofdstuk beschrijft de ontwikkeling van de Nederlandse waterstofproductie. De doelen en
acties staan in 3 fases: de korte (2022-2025), de middellange (2025-2030) en de lange termijn (na
2030). Een toelichting op de randvoorwaarden staat aan het eind van het hoofdstuk.

2.2 Detail-routekaart Productie
In 2030 ziet de samenstelling van de Nederlandse waterstofproductie er fundamenteel anders
uit. Met name hernieuwbare waterstof krijgt een substantieel grotere rol. Als onderdeel van het

8 Dit is ongeveer 10 miljard m3 (110 petajoule, PJ) aan productie uit aardgas en ongeveer 60 miljard m3 uit industriële
restgassen
9 Er is wel een grotere elektrolysecapaciteit voor productie van chloor/natronloog, van ongeveer 200 MW
10 Zie bijvoorbeeld het actieplan van regeringspartijen VVD en D66 (zie bronnenlijst) en het recente rapport van het
Uitvoeringsoverleg Elektriciteit (zie bronnenlijst))

28 Routekaart Waterstof

Europese Fit-for-55-pakket lopen momenteel onderhandelingen over bindende doelen voor gebruik
van hernieuwbare waterstof in de industrie en transport.11 Op basis van de conceptteksten vragen deze
doelen in Nederland om ongeveer 60 tot 100 PJ uit binnenlandse productie of import.12 De Europese
plannen uit het REPowerEU-pakket voorzien een verdrievoudiging13 van de benodigde hernieuwbare
waterstof uit het Fit-for-55-pakket. Maar de kans lijkt klein dat dit zich vertaalt in nóg hogere
bindende doelen. Hierbij blijft een hogere vraag uit buurlanden buiten beschouwing, al kan deze ook
leiden tot een grotere behoefte aan waterstofproductie binnen Nederland. Omdat door herziening van
het EU-ETS14 de Europese industrie en energiesector in 2040 een CO2-uitstoot van nul moeten hebben,
zal de vraag naar hernieuwbare waterstof na 2030 nog een stuk toenemen in Europa en Nederland.
Ook zonder bindende Europese doelen is het wenselijk de waterstofambities uit het Klimaat­
akkoord te verhogen. Binnenlandse elektrolysecapaciteit is wenselijk om verschillende
redenen. Allereerst is het voor het vestigingsklimaat en de leveringszekerheid nodig om een
zekere capaciteit te hebben voor periodes van schaarste of onrust op de mondiale markt. Ook
is elektrolyse een goede manier om, op momenten van hoge productie van hernieuwbare
elektriciteit, overschotten om te zetten in waterstof. Daarmee wordt flexibiliteit aan de
afnamekant verhoogd. Daarnaast zal elektrolyse een belangrijke rol spelen in het realiseren van de
opgehoogde klimaatdoelen van het kabinet (60% CO2-reductie in 2030), nu er beperkte capaciteit
is op het elektriciteitsnet. Zo vraagt de verdubbeling van de offshore wind-ambities rond 2030
om elektrolyse nabij aanlandingspunten bij industriële clusters. Daar bevindt zich immers de
groeiende vraag naar zowel elektronen als moleculen en dus de potentie om bestaande fossiele
waterstofproductie te vervangen door hernieuwbare waterstof.
De sector roept het kabinet op om voor 2030 een doel voor productie van hernieuwbare waterstof
vast te stellen van ten minste 80 PJ15, in combinatie met het daarvoor benodigde ondersteunende
beleid. De hoogte van dit doel is in lijn met de verwachte Europese doelen, de klimaatambities van
het kabinet en de gewenste leveringszekerheid, zoals geschetst in de Kamerbrief ‘Contouren van
een Nationaal Plan Energiesysteem’.16 Vanwege beperkingen in de productieketen, binnenlandse
installatiecapaciteit en vergunningsprocedures moet deze opschaling richting 2030 vroeg beginnen.
Hiervoor is het cruciaal dat de uitrol van infrastructuur en offshore windparken volgens plan verloopt.

Waterstofproductie uit verschillende bronnen richting 2030

Op dit moment vindt waterstofproductie nog vooral plaats op basis van aardgas, met een SMR
(steam methane reformer) of een ATR (autothermal reformer). Al dan niet met afvang en opslag
van de ontstane CO2. Het beleid is erop gericht om hernieuwbare waterstofproductie (uit elektro­
lyse) te ontwikkelen en op te schalen. Waterstof kan echter op vele manieren geproduceerd
worden, zoals hierna wordt toegelicht. Uiteindelijk gaan we toe naar een waterstofmarkt waarin
verschillende productiemethoden een plek zullen krijgen, afhankelijk van de eigenschappen van
deze productiemethoden. (Zoals de stand van de techniek, de kostprijs, de carbon footprint, de
beschikbaarheid van benodigde grondstoffen en land, de inpasbaarheid wat betreft benodigde
infrastructuur en de meerwaarde voor het energiesysteem). Ook het maatschappelijke draagvlak
voor bepaalde productiemethoden kan hierbij een rol spelen. (Denk aan waterstofproductie uit
nucleaire energie.) Omdat die eigenschappen en het maatschappelijk draagvlak in de loop van
de tijd veranderen, zullen ook de aandelen van de verschillende waterstofproductiemethoden
in de loop van de tijd veranderen. Maar zeker is dat op de internationale waterstofmarkt ook
koolstofarme waterstof nog decennia verhandeld zal worden.

11 Voor de industrie 35 tot 50% van het totale waterstofgebruik (exclusief voor productie van brandstoffen) en voor de
transportsector 2,2 tot 5% van het totale brandstoffengebruik (inclusief lucht- en scheepvaartbunkers)
12 Zie tabel 9.1 in het hoofdstuk Beleidskader voor nadere toelichting
13 Figure 4 in Commission Staff Working document ‘Implementing the RepowerEU action plan: Investment needs,
hydrogen accelerator and achieving the bio-methane targets (zie bronnenlijst)
14 Zie bronnenlijst
15 Dit vraagt om circa 6 tot 8 GW aan elektrolysecapaciteit, bij 4400-5000 vollasturen en 60% efficiëntie
16 Zie bronnenlijst

Routekaart Waterstof 29

Ontwikkeling Nederlandse elektrolysecapaciteit

In een aantal jaar zal moeten worden opgeschaald van de huidige 3 MW aan elektrolysecapaciteit
naar ongeveer 6 GW aan elektrolysecapaciteit (uitgaande van 80 PJ aan waterstofproductie, 6000
vollasturen en 60% omzettingsrendement). Dit is een enorme opschaling die alleen mogelijk is met
een programmatische aanpak en een helder groeipad.
Er zijn meerdere redenen om te kiezen voor een lineaire groei van de elektrolysecapaciteit, met ook
op korte termijn al grotere projecten:
1. Door vroeg te beginnen met grotere projecten, maximaliseren we leereffecten en innovaties
richting 2030.
2. Door de beperkte capaciteit bij elektrolysefabrikanten, is vroeg bestellen van installaties nodig
om het risico op vertraagde levering te beperken en de benodigde investeringen in uitbreiding
van hun capaciteit te ondersteunen.
3. Met een lineaire groei kunnen de betrokken partijen (vergunningsverleners, installateurs,
netbeheerders, etc.) hun kennis en capaciteit voldoende uitbouwen.
Het is om al deze redenen simpelweg riskant om ervan uit te gaan dat in Nederland een bouwtempo
bereikt kan worden van meerdere GW per jaar voor 2030, zeker zonder duidelijke overheidssturing
op de ontwikkeling van de binnenlandse elektrolysecapaciteit. Dat betekent dat het verstandig is
om een groter deel van de capaciteit al eerder te realiseren.
Daarnaast zal de ontwikkeling van de elektrolysecapaciteit ook moeten aansluiten op het uitrollen
van de benodigde wind- en zonneparken. Dat stelt waterstofproducenten logischerwijs beter in
staat om contracten met energiebronnen te sluiten. Ook kan dat nodig zijn om te voldoen aan de
additionaliteitseisen van de Europese Commissie (waardoor waterstofproducenten onder meer hun
project uiterlijk 3 jaar na de gecontracteerde energiebron zouden moeten realiseren). Tabel 2.1 toont,
gelet op de bovenstaande randvoorwaarden, een indicatieve ontwikkeling van de binnenlandse
elektrolysecapaciteit, ter inspiratie gekoppeld aan toekomstige offshore windparken.
Tabel 2.1 Indicatieve ontwikkeling binnenlandse elektrolysecapaciteit.
Jaar

Tenders1

Realisatie

Volume H22

Elektro­lyse­
capaciteit3

Indicatieve
koppeling4

2022

Staand beleid5

2025

10

0,8

2023

6x 100 MW

2026

17

1,4

Hollandse Kust V-VII
(2,16 GW)

2024

2x 250 MW

2027

25

1,9

Hollandse Kust V-VII
(2,16 GW)

2025

2x 500 MW

2028

35

2,6

IJmuiden Ver III + IV
(2 GW)

2026

3x 500 MW

2029

55

4,1

Ijmuiden Ver I + II +
V + VI (4 GW)

2027

4x 500 MW

2030

80

6,0

Ijmuiden Ver I + II +
V + VI, Nederwiek I +
II (4 + 4 GW)

2028

4x 500 MW

2031

110

8,3

Diverse windparken
(cumulatief 16 GW)

Insteek tenders moet aansluiten bij projecten in de markt: budget kan ook (deels) beschikbaar komen voor
kleinere of grotere projecten.
2
Totale jaarlijkse productie in PJ, uitgaande van 6000 vollasturen en 60% omzettingsrendement.
3
Cumulatief geïnstalleerde elektrolysecapaciteit in GW; bij 3000 vollasturen is de dubbele capaciteit nodig.
4
	Indicatieve koppeling wil zeggen dat het logisch is als waterstofproductie voor het grootste deel met elektriciteit uit deze windparken gebeurt, met de kanttekening dat het economisch zinniger lijkt om een combinatie
van verschillende bronnen te contracteren.
5
	Prognose op basis van budgetten van IPCEI, opschalingsinstrument en SDE++, en ondersteuning van hernieuwbare waterstof in de raffinage.
1	

30 Routekaart Waterstof

Om tot 6000 vollasturen te komen, is een combinatie van bronnen nodig (naast wind
ook zon, wellicht ook elektriciteit uit omgebouwde gascentrales). Het realiseren van offshore
windparken zal zeer belangrijk zijn voor de ontwikkeling van elektrolysecapaciteit. Ook omdat
de additionele offshore windcapaciteit alleen mogelijk is met voldoende elektriciteitsvraag nabij
aanlandingspunten. Om die reden is coördinatie van beide ontwikkelingen wenselijk. Tegelijkertijd
geldt dat de totale wind-op-zee-opgave uit het Klimaatakkoord voor 2030 (11,5 GW) slechts
voldoende was om de huidige vraag naar elektriciteit te verduurzamen. En dat de aanvullend
geplande 6 GW offshore wind in 2030 bij lange na niet genoeg is om de beoogde 80 PJ waterstof
te produceren. Andere sectoren vragen bovendien ook om forse aanvullende hoeveelheden
hernieuwbare elektriciteit en concurreren op dezelfde markt. Het beoogde uitrollen van waterstof
is dus afhankelijk van een flinke extra groei in de productie van hernieuwbare elektriciteit, grofweg
in lijn met de groei van 120 naar 206 terrawattuur (TWh) in de Klimaatakkoord-studie ‘Alles uit
de kast’. Tabel 2.2 toont dat het doel voor de binnenlandse productie van hernieuwbare waterstof
in 2030 al de helft zou vragen van de elektriciteit die door de geplande offshore windparken kan
worden geproduceerd (37 van 75 TWh). Een verdere uitbreiding van de productie van hernieuwbare
elektriciteit lijkt daarom wenselijk, tenzij het mogelijk is om meer hernieuwbare waterstof of
elektriciteit te importeren dan verwacht. Of substantiële hoeveelheden waterstof offshore te
produceren, gekoppeld aan extra offshore windparken.
Tabel 2.2. Elektriciteitsgebruik voor waterstofproductie versus geplande ofshore windparken.
GW

TWh

PJ

Offshore windcapaciteit in 2030 uit Klimaatakkoord

11,5

49

178

Offshore windcapaciteit in 2030 uit Regeerakkoord Rutte IV

6

26

93

Beoogde waterstofproductie met elektrolyse
Daarvoor benodigde hernieuwbare elektriciteit

80
37

133

Ofshore waterstof

De doelstelling van 80 PJ gaat uit van elektrolyse op land. Maar het kan ook nodig zijn om al in 2030
offshore elektrolyse te realiseren, gekoppeld aan offshore wind- en zonneparken, in aanvulling op
de reeds aangekondigde capaciteit. Bijvoorbeeld omdat de Europese verplichtingen hoger uitvallen
dan nu voorzien. Of om te compenseren voor tegenvallende import van waterstof. Maar ook om
meer ruimte te bieden voor directe elektrificatie. De beoogde 80 PJ aan waterstofproductie laat
bij de geplande productie van hernieuwbare elektriciteit weinig ruimte voor een andere, nieuwe
elektriciteitsvraag.17
De grootschalige, hubsgewijze realisatie van offshore waterstofproductie zal na 2030 plaatsvinden.
Op lange termijn heeft offshore elektrolyse immers 2 belangrijke voordelen: het is goedkoper om
energie over lange afstanden te transporteren in de vorm van waterstof en het scheelt heel veel
ruimte op en nabij land (voor zowel infrastructuur als waterstofproductie). Voor 2023 moeten echter
belangrijke stappen worden gezet om rond 2030 de benodigde techniek beschikbaar te hebben en
bij te dragen aan de gestelde klimaatdoelen. Dit betekent bijvoorbeeld dat in 2030 elektrolysers
(zowel in de turbine als gecentraliseerd op een platform) geschikt moeten zijn voor grootschalige
offshore toepassing.

17 80 PJ waterstofproductie vraagt ongeveer 30 TWh aan elektriciteit - dat legt beslag op een serieus deel van de
voorziene hernieuwbare elektriciteit in 2030 (165 TWh), terwijl het verwachte elektriciteitsgebruik voor bestaande
toepassingen al 110 TWh bedraagt (recent rapport van het Uitvoeringsoverleg Elektriciteit, zie bronnenlijst)

Routekaart Waterstof 31

Om hiertoe te komen is het wenselijk dat op korte termijn duidelijkheid ontstaat over demonstratie
en opschaling voor waterstof op zee. Ook moet de samenhang van activiteiten worden geborgd.
Hierbij zijn de volgende zaken van belang:
• Het vaststellen van een concreet doel voor offshore waterstofproductie in 2030;
• Een concreet innovatie- en opschalingspad voor zowel elektrolyse in windturbines als elektrolyse
op een platform (bijvoorbeeld als onderdeel van een van de voorziene windtenders en/of een
innovatiekavel) en de start van een ruimtelijke verkenning voor deze windgebieden;
• Duidelijkheid over het benodigde instrumentarium en de wijze van tenderen;
• Onderzoek naar de vormgeving van een publiek waterstofnet op zee, de benoeming van
een beheerder van dit waterstofnet op zee (HNO) en duidelijkheid over de relevante wet- en
regelgeving.

Opschalingsbeleid

De noodzaak voor een voorspelbare groei van de elektrolysecapaciteit staat niet los van het
benodigde ondersteunend beleid. Gezien de (on)volwassenheid van de markt en de zekerheid
die voor die snelle groei nodig is, ligt een subsidie-instrument de komende jaren voor de hand.
De ambitie is om in de periode na 2030 over te stappen op combinaties van normeren en
beprijzen. De waterstofmarkt zou dan meer volwassen moeten zijn. Om elektrolyseprojecten de
juiste systeemprikkels te geven, is het ook nodig om de inrichting van relevante belastingen en
nettarieven te herzien. Elektrolysers kunnen alleen hun functie vervullen voor energieopslag en
verlichting van congestie op elektriciteitsnetten bieden als belastingen en nettarieven daarvoor de
juiste prikkels geven.
Ook andere productiemethoden zijn nodig voor de verduurzaming van onze waterstofproductie. Zo
heeft de sector stevige ambities voor het produceren van waterstof uit industriële restgassen met
afvang van CO2 en op basis van restafval. Moeilijker te voorspellen is de rol van productiemethoden
als pyrolyse, thermolyse, vergassing van plastics en waterstof als bijproduct bij chloorproductie in
de toekomstige waterstofproductie.

Rol bestaande waterstofproductiecapaciteit

Het doel om hernieuwbare waterstofproductie te ontwikkelen en op te schalen betekent niet dat
de bestaande SMR- en ATR-productiecapaciteit overbodig is geworden. Een belangrijke reden
is, dat het jaren zal duren voordat voldoende hernieuwbare productiecapaciteit is opgebouwd
om de huidige conventionele waterstofproductiecapaciteit te vervangen. Daar komt bij dat de
waterstofbehoefte naar verwachting gaat toenemen door tal van nieuwe toepassingen (onder
meer in mobiliteit). Bovendien geldt in het geval van SMR’s dat deze, behalve waterstof, ook
koolmonoxide kunnen produceren. Koolmonoxide is nodig voor tal van industriële toepassingen. Zo
lang dit het geval is kan er behoefte blijven aan SMR’s.
Verder kunnen SMR’s en ATR’s een rol spelen in het stabiliseren van de waterstofproductie doordat
deze (binnen bepaalde bandbreedten) op- en afgeregeld kunnen worden. De grootte van deze rol
wordt verder onderzocht binnen het thema infrastructuur & opslag. Als het niet waait en/of de zon
niet schijnt, kunnen SMR’s en ATR’s de rol van elektrolysers overnemen voor waterstofafnemers
die een constant afnameprofiel vereisen. Bijvoorbeeld binnen de industrie. Dit geldt in ieder
geval zolang er nog onvoldoende waterstofinfrastructuur (transport en opslag) beschikbaar is, of
andere bronnen van flexibiliteit zoals import. Als die opslag in de windstille periodes, dus met
een tekort aan hernieuwbare waterstof, onvoldoende is, kan door de flexibele inzet van SMR’s en
ATR’s (met CCS om de CO2-uitstoot laag te houden) de leveringszekerheid voor de gebruikers toch
voldoende worden gegarandeerd. Door deze combinatie is een continue voorziening mogelijk, met
voorzieningszekerheid en een hoog aandeel hernieuwbare waterstof, in overeenstemming met de
Europese doelen. En een zeer lage totale CO2-uitstoot, die in de toekomst zelfs naar nul (of zelfs
negatief) teruggebracht kan worden, door bijvoorbeeld biogas, restgassen en hergebruikte gassen
toe te passen in de SMR’s en ATR’s.

32 Routekaart Waterstof

Waterstof uit restafval

In een economie die in toenemende mate circulair wordt, liggen kansen om waterstof te produceren
op basis van afval dat niet gerecycled kan worden. Via deze technologieroute kan afval worden
omgezet naar waterstof en CO2, of direct naar waardevolle grond- of brandstoffen zoals methanol,
ammoniak en andere synthetische brandstoffen. Verschillende projecten richten zich momenteel
op het grootschalig toepassen van deze bestaande technologie: Enerkem/Shell in Rotterdam,
en Gidara en Chemelot in Amsterdam. Zo wordt op Chemelot het project FUREC ontwikkeld, dat
vanaf 2027 huishoudelijk afval omzet naar 50 kiloton (kton) waterstof (7 PJ) met een CO2-reductie
van 0,7 megaton (Mton) per jaar. Omdat dit ongeveer 10% van het totale Nederlandse aanbod aan
huishoudelijk afval betreft, is er duidelijk groeipotentieel.

Waterstof uit restgassen

Bij industriële productieprocessen, zoals bij raffinaderijen en krakers, ontstaan regelmatig
restgassen. Deze restgassen zijn nu vaak afkomstig uit fossiele energiedragers, zoals olie en
aardgas. In de toekomst zullen biogene energiedragers deze rol overnemen. Het verduurzamen
van deze restgassen kan dan plaatsvinden door ze om te zetten naar koolstofarme waterstof in
een reformer. Daarbij kan de CO2 worden afgevangen en ondergronds opgeslagen (via CCS). De
geproduceerde koolstofarme waterstof uit restgassen kan vervolgens nuttig ingezet worden in
allerlei industriële processen. Projecten met deze opzet zijn het H-Vision-project in Rotterdam
en een project van Dow in het Zeeuwse industriecluster. Zo heeft het H-vision-project als doel om
met de bouw van 2 waterstoffabrieken 1,5 GW aan koolstofarme waterstof te produceren. Daarmee
kan vanaf 2027 de jaarlijkse CO2-uitstoot met 1,3 miljoen ton en vanaf 2032 met 2,7 miljoen ton
verminderd worden. Een vergelijkbaar project in het Zeeuwse industriecluster levert vanaf 2026
een jaarlijkse uitstootvermindering van 1,4 miljoen ton CO2 op. Samen zijn deze projecten goed voor
een kwart van de doelstelling voor het verminderen van de industriële CO2-uitstoot.

2.3 Fase 2022-2025
De beginfase van de grootschalige toepassing van hernieuwbare waterstof wordt gekenmerkt
door grote onzekerheid over zowel economische als technologische aspecten van de productie,
import en het gebruik van hernieuwbare en koolstofarme waterstof. Zo is nog niet duidelijk
of elektrolysers versneld degraderen bij flexibele waterstofproductie (meebewegend met
hernieuwbare bronnen) en tegen welke kosten dat lukt. Hiermee is weinig ervaring opgedaan en
de risico’s zijn groot. Daardoor is het commercial readiness level (CRL) laag en is het aantrekken
van financiering kostbaar. Voor het doorkomen van deze fase is het cruciaal dat in ieder geval voor
de productie de grootste technologische onzekerheden worden weggenomen. Dat kan door het
realiseren van demonstratieprojecten. Vervolgens is opschaling van installaties en demonstratie
van hun betrouwbaarheid over een langere periode nodig. Hiervoor hebben projecten gerichte
ondersteuning nodig, met duidelijke voorwaarden.
Deze fase eindigt met de realisatie van meerdere elektrolyseprojecten kleiner dan 200 MW,
voornamelijk gekoppeld aan bestaand waterstofgebruik. Deze afnemers zijn het beste in staat
om de onregelmatige productie van waterstof uit hernieuwbare bronnen te absorberen. Voor
nieuwe toepassingen is het vooral belangrijk om op kleine schaal de benodigde technologie te
demonstreren. Het aandeel van hernieuwbare waterstof in de totale waterstofproductie is in deze
fase nog verwaarloosbaar.

Doelen voor 2025

• Ten minste 600 MW elektrolysecapaciteit gerealiseerd gekoppeld aan hernieuwbare bronnen.
• Tien elektrolyseprojecten gerealiseerd van verschillende schaal; zowel <20 MW als >100 MW en
voor verschillende (industriële) toepassingen, en in verschillende regio’s.

• Investeringsbeslissingen genomen voor ongeveer 2000 MW elektrolysecapaciteit.

Routekaart Waterstof 33

Acties voor 2025
Overheid
• 2022: Het Rijk geeft zekerheid voor elektrolyseprojecten die in 2025 te realiseren zijn:
- het Rijk stelt duidelijke doelen voor waterstofproductie en -gebruik tot en met 2030;
- voldoende subsidies voor projecten zijn beschikbaar en er is duidelijkheid over de prikkels voor
waterstofgebruikers;
- de voorwaarden van instrumenten zijn werkbaar voor investeerders en geven voldoende
mogelijkheden om hernieuwbare elektriciteit te contracteren. Dit pakt zodanig uit dat een
aantal ontwikkelaars van elektrolyseprojecten een investeringsbeslissing kan nemen.
Specifiek moet waterstofproductie met gebruik van netstroom mogelijk zijn, op basis van
stroomcontracten (PPA’s);
- er is duidelijkheid over certificering en de uitgifte van Garanties van Oorsprong.
• 2022: Het Rijk voert ten minste één pilot uit om certificeringsschema’s te testen voor
binnenlandse waterstofproductie.
• 2023: Het Rijk pleit bij de Europese Commissie voor urgentie van goedkeuring van deze schema’s
of komt in 2023 met een alternatief voor certificering van waterstofproductie.
• 2023: Het Rijk en deelnemers spreken af om informatie uit te wisselen over knelpunten bij
vergunningsprocedures en deze te delen met regionale overheden en andere instanties.
• 2023-26: Het Rijk en deelnemers monitoren de ontwikkeling van elektrolyseprojecten en
formuleren duidelijke leerdoelen en onderzoeksopdrachten om tot verdere opschaling te komen.
• 2022-25: Benoeming van een netbeheerder voor een offshore waterstoftransportnet.
NWP-deelnemers
• 2022: Deelnemers en het Rijk onderzoeken in hoeverre het bestaande en aangekondigde
beleid toereikend is voor andere ontwikkelingen dan kosteneffectieve opschaling
van elektrolysecapaciteit. Bijvoorbeeld innovatieve pilots met elektrolyse en andere
productiemethoden, grootschalige productie van waterstof uit industriële restgassen en
elektrolyseprojecten die minder goed passen binnen generiek beleid, zoals offshore elektrolyse
en kleinschalige elektrolyseprojecten.
• 2023: Deelnemers helpen het Rijk bij het beoordelen van marktstudies naar het potentieel voor
kostenreductie elektrolyse en belangrijkste kansen voor verdere innovatie voor 2030.
• 2023-24: Het Rijk en deelnemers onderzoeken of belasting- en nettarieven nog knelpunten
bevatten voor de ontwikkeling van waterstofproductie in Nederland. Ook werken zij samen met
de ACM en de netbeheerder aan een tariefstructuur die toekomstbestendig is.
• 2023-25: Deelnemers beschrijven hoe gerealiseerde elektrolyseprojecten bijdragen aan een
robuust energiesysteem: bijvoorbeeld hoe ze aansluiten op het realiseren van offshore wind,
maar ook aan de waterstof- en elektriciteitsinfrastructuur en hoe zij congestie op het energienet
voorkomen.

Randvoorwaarden

• 2022-23: Duidelijkheid over Europese duurzaamheidseisen (gedelegeerde handelingen) en
bindende Europese waterstofdoelen uit het Fit-for-55%-pakket.

• 2023: Voldoende expertise en capaciteit bij overheden voor vergunningsaanvragen.
• 2023: Realisatie certificeringsschema’s hernieuwbare waterstof uit binnen- en buitenland.
• 2023: Duidelijkheid over ordening waterstofmarkt en transportvoorwaarden infrastructuur, ook
offshore.

• 2023: Meer duidelijkheid over het Ontwikkelprogramma Energiesysteem Noordzee (zie bijlage
wind op zee).

• 2024: CO2-infrastructuur voor productie koolstofarme waterstof tijdig beschikbaar.
• 2025: Duidelijkheid over regulering internationaal transport afgevangen CO2.

34 Routekaart Waterstof

2.4 Fase 2025-2030
In de tweede fase krijgen bedrijven een vrij goed beeld van het technologische potentieel voor
waterstofproductie. Er bestaat nog wel serieuze onzekerheid over de prijs, door schaarste en
onvoorspelbare energiekosten. In deze fase wordt het voor nieuwe gebruikers aantrekkelijker
om de overstap op waterstof te maken, mits ze daarvoor voldoende prikkels krijgen. Producenten
kunnen steeds beter inschatten hoeveel waterstof nodig is en hun waterstof een stuk makkelijker
verkopen, door een goede infrastructuur en certificering. De opschaling van elektrolysecapaciteit
verloopt soepel, doordat de realisatie van wind- en zonneparken gaat zoals gepland, er voldoende
capaciteit is bij netbeheerders en leveranciers, elektrolysetechnologie steeds robuuster en
goedkoper wordt, de belastingen en nettarieven voor elektrolyse werkbaar zijn gemaakt en
vergunningsprocedures goed verlopen.
Deze fase eindigt met een situatie die op een markt begint te lijken: met centrale productielocaties
tot 1 GW en toetreding van diverse afnemers tot een markt met een gemeenschappelijke
infrastructuur. Waterstofproductie uit aardgas en restgassen, met toepassing van CCS, is in deze
fase noodzakelijk om ervoor te zorgen dat de totale vraag naar waterstof in balans is met het
beschikbare aanbod.

Doelen

• 80 PJ waterstofproductie uit hernieuwbare bronnen;
• Na 2030 kan de productie van hernieuwbare waterstof in Nederland zonder operationele steun

plaatsvinden, omdat succesvol beleid leidde tot een robuuste vraag naar hernieuwbare waterstof.

• Opschaling van zowel gecentraliseerde elektrolyse (op platforms) als decentrale elektrolyse (in
turbines) op zee.

Acties
Overheid
• 2023: Het Rijk herijkt de nationale waterstofambities aan zowel de aanbod- als vraagkant voor
2030, met jaarlijkse tussendoelen. Ook stelt het Rijk deze doelen jaarlijks bij, op basis van
analyses van de binnenlandse waterstofvraag.
• 2023: Het Rijk start met implementatie van ondersteunend beleid om elektrolyseprojecten te
realiseren ná 2025.
• 2023: Het Rijk besluit over extra productie van elektriciteit uit hernieuwbare bronnen op zee en
land, in lijn met de extra vraag vanuit (onder meer) elektrolyse in 2030.
• 2023: Het Rijk onderzoekt welke strategische elektrolysecapaciteit wenselijk is na 2030 en waar
elektrolyse belangrijke systeemvoordelen biedt, bijvoorbeeld door restwarmte te leveren.
• 2023: Het Rijk en deelnemers onderzoeken samen welke risico’s grondstoffenvoorziening en
milieueffecten vormen voor het realiseren van de 2030-doelen en hoe deze risico’s te mitigeren.
• 2023: Een innovatieprogramma energiehubs en waterstof op zee wordt opgezet.
• 2025-2030: Het Rijk en deelnemers werken samen om een handelsplatform te realiseren.
• 2025-2030: Het Rijk legt rollen in de waterstofhandel duidelijk vast voor de verschillende partijen
(ministeries, toezichthouders, netbeheerders, handelsplatforms, clearing houses, etc.).
NWP-deelnemers
• 2023: Deelnemers brengen knelpunten voor het realiseren van een Gigawatt-schaal voor
elektrolyse in kaart.
• 2023: Deelnemers nemen het initiatief voor een haalbaarheidsstudie van 1 GW offshore
elektrolyse.
• 2023: Deelnemers brengen in kaart welke kostprijsreductie voor elektrolyse mogelijk is.
• 2023: Deelnemers verzamelen de belangrijkste (innovatie)opgaven voor de maakindustrie.
• 2023-26: Deelnemers betrekken regionale toeleveranciers bij de projecten die zij in Nederland
ontwikkelen om de technologische ontwikkeling in de EU te versterken.
• 2023-27: Deelnemers beschrijven de potentie voor het flexibel opereren van elektrolysers en het
potentieel voor inkomsten uit flexibiliteitsdiensten.

Routekaart Waterstof 35

• 2023-30:
- deelnemers beschrijven hoe gerealiseerde elektrolyseprojecten bijdragen aan een robuust

energiesysteem. Bijvoorbeeld hoe ze aansluiten op het realiseren van offshore wind, een
waterstof- en elektriciteitsinfrastructuur en hoe zij congestie op het energienet voorkomen;
- deelnemers spannen zich in om midden- en kleinbedrijven (MKB) te helpen bij het opzetten
van elektrolyseprojecten, of het leveren van daarvoor benodigde componenten. Bijvoorbeeld
door het organiseren van laagdrempelige evenementen of werkbezoeken;
- het Rijk en deelnemers monitoren wat de verbeteringen in productietechnologieën zijn in
opeenvolgende installaties (zoals investerings- en onderhoudskosten, efficiency, levensduur).

Randvoorwaarden

• 2023: Duidelijkheid over het realiseren van offshore windparken en de productie van
hernieuwbare elektriciteit op land na 2030.

• 2025: De Marktordening voor CO2-infrastructuur is wettelijk geregeld.
• 2025-2030: Het realiseren van offshore wind en de productie van hernieuwbare elektriciteit op
land zoals gepland.

• 2025-2030: Het realiseren van een transport- en opslaginfrastructuur zoals gepland.
• 2025-2030: Een handelsinfrastructuur voor waterstofmarkt is gerealiseerd.
• 2028: De noodzakelijke infrastructuur voor internationale waterstofhandel is gerealiseerd.
• 2030: Een offshore waterstofinfrastructuur is gerealiseerd, waarop demonstratieprojecten kunnen
worden aangesloten.

• 2030: De markt kent meerdere ‘market makers’ die collectief 20 PJ waterstof verhandelen.

2.5 Fase na 2030
Het vergezicht op de waterstofmarkt na 2030 toont een compleet andere situatie dan de
komende jaren het geval is. Van een markt met veel overheidsingrijpen om aanbod te creëren
naar een markt waarin het aanbod de vraag volgt op basis van normering en beprijzing.
Nieuwe elektrolyseprojecten zijn dan economisch haalbaar zonder OPEX-steun; er is dan
alleen nog CAPEX-ondersteuning nodig voor specifieke innovatieve, kleinschalige en offshore
installaties. Marktpartijen hebben voor 2030 en daarna de zekerheid over een marktvraag naar
hernieuwbare waterstof, met een uitfasering van waterstof uit aardgas. Met de ontwikkeling
van een internationale infrastructuur en voldoende importcapaciteit is bovendien zicht op een
internationale markt met efficiënte en transparante prijsvorming. Duidelijke waterstofdoelen in
Europa en bijpassend beleid hebben ervoor gezorgd dat producenten in binnen- en buitenland
de zekerheid hadden om te investeren in de benodigde capaciteit. Doordat beleidsprikkels zich
volledig richten op afnemers van waterstof bestaat er een gelijk speelveld tussen binnenlandse
productie en import. Daardoor is de markt in staat op de meest efficiënte manier de benodigde
hoeveelheid binnenlandse productie te bepalen. Het is vervolgens aan de overheid om te bepalen of
deze uitkomst voldoende is voor het borgen van de leveringszekerheid.
Na 2030 stijgt de vraag naar hernieuwbare waterstof onverminderd door gebruik in de
industrie, mobiliteit (inclusief bunkers voor lucht- en scheepvaart), gebouwde omgeving en
elektriciteitsopwekking (250 tot 1650 PJ)18. Ook de productie van hernieuwbare elektriciteit op de
Noordzee en op land neemt exponentieel toe. Alleen aan offshore wind kijkt Nederland al naar
een doorgroei naar 50 GW in 2040 tot 70 GW in 2050. Ook zal het steeds meer gaan lonen om lokaal
elektriciteit te gebruiken of op te slaan op het moment dat het hard waait, of de zon sterk schijnt.
Dat de elektrolysecapaciteit op land of zee verder groeit na 2030 is dus onvermijdelijk.
Na 2030 beweegt de binnenlandse waterstofproductie mee met de ontwikkeling van de vraag
naar waterstof in Noordwest-Europa en het aanbod van waterstof uit andere regio’s, los van

18 Zie bronnenlijst

36 Routekaart Waterstof

een strategische elektrolysecapaciteit. De binnenlandse waterstofproductie moet daarom
enorm toenemen als het aanbod uit andere regio’s tegenvalt en de regionale vraag doorgroeit.
Als er een enorm aanbod van goedkope waterstof geïmporteerd kan worden, zal de groei van
de elektrolysecapaciteit richting 2050 afvlakken. In beide scenario’s is een zekere strategische
productiecapaciteit noodzakelijk om offshore windenergie in het energiesysteem te integreren en
de leveringszekerheid van waterstof te versterken.
Naarmate de wereldwijde waterstofproductie groeit en de waterstoftechnologie zich verder
ontwikkelt, neemt de prijs van waterstof af. Dit zal de vraag naar waterstof en elektrolyse­
technologie in andere sectoren aanwakkeren, zoals in de gebouwde omgeving en agrarische sector.
Ook de rol van andere productiemethoden naast elektrolyse, zoals pyrolyse en thermolyse, zal na
2030 belangrijker worden. In het bijzonder wanneer bedrijven bepaalde synergie kunnen benutten.
Zoals het toepassen van restwarmte van elektrolyse in de gebouwde omgeving of thermolyse met
gebruik van industriële restwarmte of nucleaire processen.
Uiteindelijk bereiken we in 2040 een volledig CO2-neutrale industrie en energiesector. Daarin speelt
de binnenlandse waterstofproductie een noodzakelijke rol. Wel is het belangrijk te benoemen dat
de exporterende industrie het gebruik van hernieuwbare waterstof alleen kan doorberekenen als de
belangrijkste handelspartners van de EU vergelijkbaar klimaatbeleid voeren. Ambitieus mondiaal
klimaatbeleid is dus een voorwaarde voor het realiseren van een ongesubsidieerde waterstofmarkt.

2.6 Toelichting bij de randvoorwaarden
Infrastructuur en hernieuwbare energiebronnen

Om de doelen voor de productie van hernieuwbare waterstof te realiseren, is tijdige realisatie van
de infrastructuur en hernieuwbare energiebronnen doorslaggevend. Een waterstofinfrastructuur
is nodig om producenten van waterstof te verbinden aan meerdere afnemers in binnen- en
buitenland en aan opslagcapaciteit. En een goede elektriciteitsinfrastructuur is nodig om
elektrolyseprojecten efficiënt aan te sluiten op de beschikbare wind- en zonneparken. Dat betekent
zowel dat er voldoende capaciteit is om nieuwe projecten aan te sluiten op het net, als dat er
ruimte is om nieuwe elektrolysecapaciteit te ontwikkelen in gebieden zonder congestie op het
energienet. Er moet daarbij niet alleen in absolute termen voldoende hernieuwbare elektriciteit
beschikbaar zijn voor elektrolyseprojecten (ongeveer 150 PJ), maar projecten moeten ook op een
efficiënte manier gebruik kunnen maken van diverse bronnen. Daarvoor is het van belang dat de
geldende duurzaamheidseisen ruimte bieden voor het gebruik van netstroom voor de productie van
hernieuwbare waterstof. Bijvoorbeeld op basis van stroomcontracten.

Certifcering en andere eisen aan projecten

Voor een soepele ontwikkeling van de waterstofmarkt is het belangrijk dat er zo snel mogelijk
duidelijkheid komt over de eisen waaraan nieuwe projecten moeten voldoen. Hierover heerst met
name bij elektrolyseprojecten nog grote onzekerheid. Daardoor lopen sommige projecten aan tegen
problemen bij de vergunningsverlening. Ook het kader met veiligheidseisen voor waterstof is nog
volop in ontwikkeling. Het is van belang dat het Rijk ervoor zorgt dat de eisen voor vergunningen
en veiligheid voor waterstof én waterstofderivaten op tijd duidelijk zijn en geen onnodige
belemmeringen bevatten voor nieuwe projecten.
De grootste problemen ontstaan echter door de voortdurende onzekerheid over de duurzaamheids­
eisen voor koolstofarme en hernieuwbare waterstof.19 De Europese Commissie wil deze eisen
vastleggen in lagere regelgeving: zogeheten gedelegeerde handelingen. Maar dit proces is sterk
vertraagd. Het Europees Parlement heeft inmiddels bepaald dat het de grondslag voor deze
gedelegeerde handelingen wil schrappen bij de herziening van de EU-richtlijn voor hernieuwbare

19 Zie bronnenlijst

Routekaart Waterstof 37

energie. Daardoor kunnen veel zaken makkelijker worden, maar er kunnen tegelijkertijd nieuwe
vertragingen en onduidelijkheden ontstaan. Om het gebrek aan duidelijkheid en voortgang op
EU-niveau enigszins te compenseren, dient Nederland, als relatief grootste waterstofgebruiker
van Europa, waar mogelijk zelf een voortvarend certificeringsbeleid te voeren. Daar is ook al mee
begonnen:
• Nederland heeft als eerste EU-land de wet- en regelgeving voor van het uitgeven van Garanties
van Oorsprong voor andere gassen uit hernieuwbare bronnen (waterstof) geaccordeerd. Dit is op
basis van een EU-richtlijn die per lidstaat wordt geïmplementeerd. Nederland kan hierop dus zelf
handelen en doet dat ook. Een systeem voor deze garanties van oorsprong, alleen geldend voor
in Nederland geproduceerde waterstof, is de afgelopen tijd getest door marktpartijen in een pilot
van beursinitiatief HyXchange met medewerking van Vertogas als certificerende instantie.
• Deze Garanties van Oorsprong krijgen een waarde toegekend, omdat ze kunnen worden gebruikt
voor hernieuwbare waterstof als hernieuwbare brandstofeenheden (HBE) in het vervoer, waarvoor
een doelstelling geldt.
• EZK en RVO zijn een pilot gestart voor het testen van de Europese certificaatregels (die onlangs
door het Europarlement zijn aangepast), vooral voor Nederlandse waterstofproductie, met ruimte
voor één of enkele importcases. Daarnaast overweegt HyXchange samen CertifHy een precertificering voor de overige importcases in de markt.

Toelevering van installaties en grondstofen

De opschaling van de productie van hernieuwbare waterstof vraagt daarnaast om voldoende
aanbod van de benodigde installaties en grondstoffen. Direct relevant hiervoor zijn onder meer de
productiecapaciteit voor elektrolyse-installaties en de beschikbaarheid van gedemineraliseerd
water. Verderop in de keten is natuurlijk ook van belang dat er geen tekorten ontstaan van de
componenten die nodig zijn om de benodigde installaties en randapparatuur te maken. Over de
hele keten is de beschikbaarheid van voldoende personeel (van ontwerp en fabricage tot aan
installatie en onderhoud) een belangrijke uitdaging. Dit vraagt om stevige investeringen in scholing
(zie hoofdstuk Human Capital). Daarnaast is verdere ontwikkeling van elektrolysetechnologie
nodig. Deze ontwikkeling kan de behoefte aan (schaarse) grondstoffen verminderen en installaties
efficiënter en goedkoper maken, maar makkelijker te produceren en te installeren (dus minder
arbeidsintensief) maken. Hierdoor zijn installaties flexibel en op afstand te opereren (voor
koppeling aan hernieuwbare energie en offshore installaties). Bovendien kan innovatie ook
bijdragen aan het beperken van de ruimtebehoefte voor waterstofproductie. Het is nodig dat er
voldoende prikkels zijn voor dit soort innovaties.

Waterstofbeurs en efciënte marktwerking

Partijen uit de sector zijn het toonaangevende HyXchange-initiatief gestart, gesteund door
Gasunie en 4 zeehavenbedrijven. Dit initiatief heeft een groot en groeiend aantal belangstellende
marktpartijen.
Doel van HyXchange is het realiseren van een handelsbeurs voor waterstof via de Nederlandse
hoofdinfrastructuur voor waterstof. Inclusief de mondiale overzeese importen daarnaartoe en de
handel met de daarmee verbonden Europese (buur)landen.
Voor het functioneren van zo’n waterstofbeurs is belangrijk dat de onderliggende voorwaarden voor
de marktwerking in waterstof vervuld zijn. Een belangrijke voorwaarde is een open, toegankelijke
transportinfrastructuur voor waterstof. Daaraan zal worden voldaan middels de totstandkoming
van het transportnet voor waterstof, met opslagcapaciteit en onafhankelijk beheer. Een andere
voorwaarde, ook voor de leveringszekerheid, is een divers aanbod van waterstof. Daarvoor worden,
naast elektrolyse van Nederlandse duurzame stroom, ook andere bronnen gebruikt. Met name de
import van (hernieuwbare) waterstof uit andere landen en werelddelen, en low-carbon waterstof
uit industrieprocessen. Die diverse oorsprong van waterstof moet transparant gestandaardiseerd
worden via een systeem van realistische en voor alle bronnen toegankelijke certificaten, die ook
afzonderlijk verhandeld kunnen worden. Voor dit systeem zijn nationale en Europese aanzetten, die
echter nog traag of onvolledig zijn. Vooral wat de waterstofimport betreft, die daardoor moeilijk tot

38 Routekaart Waterstof

ontwikkeling dreigt te komen in verhouding tot de steeds toenemende urgentie en de doelstelling
(ook Europees) van duurzame waterstofimport. Om daar meer beweging in te krijgen, beweegt
HyXchange zich actief in de discussie en activiteiten ter ontwikkeling van certificering, samen met
de marktpartijen.
In relatie daarmee - en voor het realiseren van de gestelde waterstofdoelen - onderneemt
HyXchange momenteel 3 activiteiten:
1. een pilot in waterstofcertificaten (Garanties van Oorsprong) ter voorbereiding van de introductie
eind 2022;
2. simulatie van een waterstofspotmarkt met opslag, balancering en prijsdynamiek;
3. een studie naar een prijsindex.
Hiervan is de pilot in Garanties van Oorsprong (met 18 deelnemende marktpartijen) al afgerond.
De pilot heeft geleid tot concrete leerervaringen, die zijn beschreven in een rapport (september
2022). En daarnaast een eerste handelsproduct: een standaard overeenkomst voor de verhandeling
van Garanties van Oorsprong. Met de opzet van de spotmarktsimulatie is ook een begin gemaakt,
met de input van marktpartijen. De resultaten daarvan worden meegenomen in toekomstige
besluiten over handelssystemen voor de praktische beurshandel in waterstof, certificaten of
andere producten zoals balancering. Naar verwachting komt de beoogde spotmarkt in fasen tot
stand, meegroeiend met de realisatie van een waterstofinfrastructuur, het daaraan verbinden
van regio’s en de beschikbare waterstofvolumes. Daarmee bereiken we dat Nederland in 2030
een spil is in de nationale, Europese en mondiale waterstofhandel. Dat biedt meerwaarde op het
gebied van toegankelijkheid en efficiëntie voor alle marktspelers, een leidende prijsindex en
aantrekkingskracht op internationale partijen.
Figuur 2.1 11 april 2022: Minister Jetten ontvangt eerste Garantie van Oorsprong onder het
pilotproject voor waterstof van certifceringsinstantie Vertogas en waterstofbeurs HyXchange.

Fotografie: North Sea Port

Routekaart Waterstof 39

Fotografie: Shutterstock

3
Thema Import
• Import is nodig naast eigen productie met name met oog op verwachte grote

vraag in industrie- en transportsector (mede door verplichtingen).
• Nederland kan met de import en doorvoer van waterstof(derivaten) zijn huidige
positie als energie-hub in Noordwest-Europa behouden en versterken; ook de
havens hebben grote ambities.
• Focus ligt in de beginfase op het regelen van de randvoorwaarden, om zo
toekomstige importen te kunnen faciliteren.
• Beschikbaarheid van infrastructuur voor opslag, transport en doorvoer van
verschillende vormen van waterstof is essentieel, evenals een internationaal
werkend certificeringssysteem.
• Waterstofimport staat voor handel in diverse met waterstof gemaakte
grondstoffen en brandstoffen (ammoniak, methanol, LOHC). Stromen zijn nog
lastig te kwantificeren.

40 Routekaart Waterstof

3.1

Beschrijving thema Import

Voor de verduurzaming en voorzieningszekerheid van zowel de Noordwest-Europese als de
Nederlandse energie- en grondstoffenvoorziening, is import van duurzame energie en grondstoffen
nodig via waterstof(derivaten), naast binnenlandse en regionale productie20. Door vergroening
van het huidige waterstofverbruik is er al een initiële vraag die ingevuld kan worden met
eigen productie en import. In de nabije toekomst zijn klimaatneutrale waterstofproductie en
-import ook nodig voor nieuwe toepassingen in onder meer de industrie, de mobiliteit en voor
elektriciteitsproductie (CO2-vrij regelvermogen). De vraag naar hernieuwbare waterstof zal op
de lange termijn sterk stijgen. Het is kostentechnisch niet efficiënt om alleen met binnenlandse
productie aan deze vraag te voldoen. CE Delft en TNO (2022) schatten de vraag naar hernieuwbare
waterstof uit de industrie en mobiliteit tussen de 60 en 100 petajoule (PJ)21 in 2030.
Nederland heeft momenteel een doelstelling voor opschaling van elektrolyse (zie thema Productie),
maar geen doel voor te importeren volumes. Het belangrijkste in deze beginfase is om de
randvoorwaarden te creëren om import en doorvoer mogelijk te maken. Voor het nadenken over
eventuele doelen is eerst nodig om zicht te krijgen op wat er in Nederland zelf geproduceerd kan
worden, met name uit wind op zee. Ook moet meer duidelijkheid komen over de marktvraag die
het gevolg is van bijvoorbeeld de mogelijke verplichtingen die in EU-verband gaan gelden voor
waterstofgebruik in de industrie. Uiteraard zijn er wel ambities op het vlak van importvolumes. Zie
bijvoorbeeld de plannen en verwachtingen van de diverse Nederlandse havens, mede ingegeven
door de importambities op EU-niveau (zie hieronder in secties 3.3 t/m 3.5). De Europese Commissie
werkt nog aan plannen over het uitvoeren van deze ambities, in samenwerking met de lidstaten.
Nederland kan met de import en export van waterstof(derivaten) zijn huidige positie als energiehub
in Noordwest-Europa behouden en versterken, voor invoer en doorvoer van duurzame brandstoffen
en grondstoffen naar de industrie in Nederland en in het achterland. De Nederlandse overheid
zal niet zelf waterstof gaan importeren; bedrijven zullen dat doen. De Nederlandse overheid moet
zorgen voor de randvoorwaarden en het gepaste instrumentarium voor het mogelijk maken van
import en doorvoer.
De huidige energiemarktcrisis vergroot de noodzaak om duurzame waterstof uit eigen productie en
import in te zetten als alternatief voor olie en gas. Tegelijkertijd maakt deze crisis duidelijk dat voor
deze import diversificatie een belangrijk onderdeel moet zijn, met oog op voorzieningszekerheid.
De vooruitzichten hiervoor zijn gunstig: er is mondiaal gezien een brede groep landen die waterstof
kan exporteren. Daarbij is de verwachting dat ook binnen de EU import-export-ketens zullen
ontstaan. Waarbij met name landen in Zuid-Europa, zoals Portugal en Spanje en in Noord-Europa,
zoals Noorwegen en Denemarken, potentie hebben voor export.
Daarnaast laten de ontwikkelingen nu al zien dat er in diverse regio’s buiten Europa een groot
potentieel is voor waterstofproductie die deels voor export kan worden ingezet. Het is zaak voor
Europa, en met name Noordwest-Europa, om zich daarvoor op tijd als geschikte markt aan te
bieden. Er zal immers concurrentie zijn tussen regio’s om de eerste schaarse waterstofvolumes aan
te trekken, en zo de basis te leggen voor robuuste ketens met grotere handelsvolumes. Dit vergt
in Europees verband een voortvarende aanpak, waarbij ruimte voor marktontwikkeling samen
moet gaan met zekerheid over essentiële randvoorwaarden. Nederland kan hierin samen met de
buurlanden een leidende rol spelen.
De noodzaak om waterstof van buiten de EU in te voeren wordt ook onderkend door de
Europese Commissie. In de Europese waterstofstrategie staat dat al in de fase van 2025 tot
2030 internationale handel in waterstof tot stand zal komen. Daarnaast wordt in het kader van

20 Zie bronnenlijst
21 Zie tabel 9.1 in het hoofdstuk Beleidskader voor nadere toelichting

Routekaart Waterstof 41

REPowerEU nu gesproken over een ambitie van 20 miljoen ton (2400 PJ) hernieuwbare waterstof
in 2030. Hiervan moet 10 miljoen ton (1200 PJ) geïmporteerd worden, omdat deze grote volumes
waarschijnlijk niet met binnenlandse productie kunnen worden gerealiseerd. De vraag naar
hernieuwbare waterstof zal onder meer worden gestimuleerd door verplichtingen in te voeren.
Zoals het EU-commissievoorstel voor een verplicht percentage hernieuwbare waterstof in de
industrie.
Achter het begrip ‘waterstofimport’ schuilt een complexe wereld van internationale handel in op
duurzame waterstof gebaseerde grondstoffen en brandstoffen voor vele verschillende toepassingen.
Het gaat daarbij om waterstof in verschillende vormen, zoals vloeibare en gasvormige waterstof,
ammoniak, synthetische brandstoffen (zoals methanol) en Liquid Organic Hydrogen Carriers
(LOHC’s) (zie Figuur 3.1).
Figuur 3.1 Relevante type waterstofdragers en hun ketens (Bron: Arcadis en Berenschot 2021,
aangepaste versie).

Vloeibare
waterstof
Waterstof gekoeld
tot -253 C

Gasvormige
waterstof

Wegtransport
Water transport

Vloeibare
waterstof

Rail transport

Synthetische
brandstoffen
Brandstoffen gemaakt uit
CO2 en H2

LOHCs

Organische stoffen die als
waterstofdragers kunnen
fungeren (Tolueen, benzeen
mierenzuur, DBT, etc.)

Gasvormige
waterstof
N2

Hydrogenering

NH3

Gasvormige
waterstof

Tank

Verlading

Ammoniak

Verbinding tussen stikstof
en waterstof, NH3. Ammoniak
kan direct worden toegepast
of het kan dienen als drager,
waar waterstof later uit de
ammoniak ontrokken wordt

Verdamping tot
gasvormige
waterstof

Pijpleiding

Koelen

Pijpleiding

Dehydrogenering

H 2 + N2

Wegtransport
Water transport
Rail transport

Gebruik als brandstof

Power+
NO x

Verlading

Gebruik als grondstof
Tank

Synthetische kerosine
Gasvormige
waterstof

Methanol

CO 2

Gasvormige
waterstof

Bestaande
infrastructuur

Verlading

Methaan

Synthese

Hydrogenering

Organische
vloeistof
"LOC"

LOHC

Pijpleiding
Wegtransport
Water transport
Rail transport
Tank

Verlading

Tank

Pijpleiding
Wegtransport
Water transport
Rail transport

Dehydrogenering

Verlading

H2

Organische
vloeistof
"LOC"

De contouren van de toekomstige internationale handel van waterstof laten een divers beeld
zien: een grote groep potentieel exporterende landen, meerdere modaliteiten om waterstof te
transporteren en op te slaan en verschillende vormen en toepassingen van waterstof. Het is
de verwachting dat met name landen die gunstige omstandigheden hebben voor goedkope
productie uit hernieuwbare bronnen, zich zullen gaan richten op export van waterstof. Een aantal
landen zal zich daarnaast richten op export van koolstofarme waterstof. Waarschijnlijk zullen
meerdere vormen van transport en opslag naast elkaar gaan bestaan, met verschillende ketens en
verschillende vormen van infrastructuur. Afhankelijk van de lokale omstandigheden en de markt.

42 Routekaart Waterstof

Het tempo en de omvang van de ontwikkeling van importstromen is van vele factoren afhankelijk,
waaronder de omvang van opwekking uit wind- en zonne-energie in eigen land, de ontwikkeling
van technologische oplossingen voor waterstof als energiedrager en daarnaast alternatieven
(zoals biobrandstoffen en kernenergie), de ontwikkeling van de waterstofmarkt en het aanbod
van waterstofproductie uit andere landen binnen en buiten de EU. De import van waterstof
hangt ook samen met de strategie voor ontwikkeling en behoud van de industrie in NoordwestEuropa. Industriële partijen kunnen overwegen om hun productieproces te verhuizen naar regio’s
waar energie en grondstoffen goedkoper gemaakt kunnen worden. Het is bijvoorbeeld de vraag
wat de toenemende import van ammoniak gaat betekenen voor de industrie in Nederland. De
energietransitie en geopolitieke ontwikkelingen kunnen leiden tot een nieuw speelveld voor
industriële productie binnen én buiten Nederland.
Recente ontwikkelingen, zoals de ambitieuze voorstellen van de Europese Commissie in het kader
van Fit-for-55 en REPowerEU en de afbouw van de import van Russisch gas en olie, tonen de
noodzaak van het overstappen naar duurzame gassen. En van de uitdagingen die met die transitie
gepaard gaan. De ontwikkelingen op dit vlak gaan snel. Kleinere pilots kunnen de komende jaren
al plaatsvinden. De eerste grote leveranties van waterstofimport worden rond 2025-2026 verwacht.
Echt grootschalige importen zullen richting 2030 op gang moeten komen. Momenteel werkt het
Rijk aan de randvoorwaarden voor een waterstofmarkt, waaronder regulering, infrastructuur,
certificering en veiligheid.
In dit hoofdstuk wordt de ontwikkeling van de import en doorvoer van waterstof in Nederland
beschreven. De doelen en acties staan in 3 fases (zie Figuur 3.2); de korte termijn (2022-2025), de
middellange termijn (2025-2030) en de lange termijn (na 2030). Alle specifiek voor import relevante
randvoorwaarden staan onderaan het hoofdstuk apart beschreven.

Routekaart Waterstof 43

3.2 Detail-routekaart Import
Figuur 3.2 Waterstofmport Routekaart met mijlpalen en randvoorwaarden.

Waterstof
import
routekaart

Mondiale ketens
gerealiseerd
Import integraal
onderdeel van
EU markt

Eerste importeren
(~24-36 PJ)
Import en doorvoer
van 360-600 PJ door
Nederlandse havens
(EU ambitie)
Eerste nieuwe
import terminals
in Nederland
Grensoverschrijdende
infra

2022

2025

2030

Randvoorwaarden

Helder EU
kader &
certificering

Stimuleren
(Innovatie,
verplichting,
IPCEI,
H2Global)

Wetgeving &
marktordening

Nationale
instrumenten &
internationale
standards

Gestandaardiseerde
technologieën

Mondiale
toepassingen
met duurzame
lokale impact

3.3 Fase 2022-2025
Doelen

Aanlanding van eerste importen van waterstof
De verwachting van de havens is, dat in 2025 0,2 tot 0,3 Megaton (24 tot 36 PJ) waterstof(derivaten)
geïmporteerd zullen worden22. De eerste bedrijven en havens bereiden zich voor op het opslaan,
verwerken en doorvoeren van waterstof. Naar verwachting zijn er in 2025 meerdere terminals voor
de import, verwerking en export van waterstof in verschillende vormen. Een aantal hiervan bouwt
voort op al bestaande infrastructuur, omdat importstromen zoals ammoniak en methanol al lange
tijd bestaan. Het is waarschijnlijk dat de eerste importen komen uit landen waarmee nu al

22 In deze inschatting worden volumes van zowel hernieuwbare als koolstofarme waterstof meegenomen

44 Routekaart Waterstof

logistieke ketens zijn voor fossiele brandstoffen. Denk aan landen in het Midden-Oosten. Zo kan
gebruik worden gemaakt van bestaande netwerken en expertise.
Daarnaast moeten in deze fase voorbereidingen voltooid worden voor importen uit landen binnen
Europa, zoals Portugal en Spanje. Import uit deze regio is relatief eenvoudig te realiseren, omdat
vele partijen al samenwerken in EU-verband en vallen onder dezelfde regelgeving. Maar ook omdat
afstanden kleiner zijn voor het transport van waterstof(derivaten) en het IPCEI-traject (Important
Projects of Common European Interest)23 van de EU hier een faciliterende rol in kan spelen. In EUen nationaal verband moet er aandacht komen voor hoe de infrastructuur voor import kan worden
ondersteund met mogelijke (bestaande) instrumenten. Import van waterstof zal op termijn ook via
pijpleidingen kunnen plaatsvinden.
Een markt voor duurzame waterstof biedt ruimte voor import
Naast lokale productie is import cruciaal voor prijszetting en marktwerking. Het is daarom
belangrijk dat er geen obstakels in Nederlands en/of Europees beleid zijn voor de import van
waterstof. De aangekondigde verplichtingen in de herziening van de RED II voor duurzaam
waterstofgebruik in de industrie en mogelijk voor brandstoftoepassingen (RFNBO’s) gaan een grote
rol spelen in het creëren van de marktvraag voor import. Ook andere initiatieven uit het Fit-for-55pakket en REPowerEU, zoals de Hydrogen Partnerships en Europese waterstofcorridors, dragen bij
aan de marktontwikkeling. Die initiatieven worden in deze fase uitgewerkt. Nederland speelt een
actieve rol bij de uitwerking hiervan.
Zekerheid over voor import essentiële randvoorwaarden
De Nederlandse overheidsaanpak is erop gericht om uiterlijk in 2025 zekerheid te geven over met
name de waterstofinfrastructuur, -regulering en -certificering. Beschikbaarheid van infrastructuur
voor opslag, transport en doorvoer van waterstof is essentieel voor import. Publieke en private
partijen bereiden nu investeringen voor en zijn gebaat bij zekerheid rond de bovengenoemde
thema’s. Ook moet veiligheid worden geborgd. Er zijn plaatsgebonden risicocontouren nodig
rondom de terminals en routes van de verschillende transportmodaliteiten.
Voor de regulering is de planning afhankelijk van de besluitvorming over het EU-decarbonisatie­
pakket, waarbij Nederland voorstander is van flexibiliteit voor bestaande netwerken. Nu de eerste
investeringen in terminals zijn aangekondigd moet het onderwerp import op gepaste wijze worden
meegenomen in de Cluster Energiestrategieën (CES)24. Voor doorvoer is grensoverschrijdende
infrastructuur (verbinding met Duitsland en België) cruciaal. Dit moet tijdig met de buurlanden
worden opgepakt. Verder moet meer inzicht komen in hoe de rol van havens en transport per
schip zich zal gaan verhouden tot transport via pijpleidingen. In het verlengde hiervan kan ook
de lopende discussie over kwaliteitseisen (zuiverheid van waterstof) gevolgen hebben over de
specificaties van de importinfrastructuur.
Voor de te importeren hernieuwbare waterstof zullen de duurzaamheidscriteria die zijn opgesteld
in de RED II leidend zijn. Certificeringsschema’s moeten vóór 2025 gereed zijn om de eerste
import-exportstromen waar te maken. Het is belangrijk dat deze niet alleen rekening houden
met waterstof, maar ook met verschillende waterstofderivaten. Het is belangrijk dat bedrijven
weten waar ze aan toe zijn en tijdens dit traject verder kunnen met hun projecten. Nederland
dringt daarom aan op een voortvarende en eenduidige aanpak. Onder leiding van RVO zijn pilots
gestart voor vrijwillige certificeringsschema’s, op basis van de op 20 mei 2022 gepubliceerde

23 Zie bronnenlijst
24 In het Klimaatakkoord is afgesproken dat de Nederlandse industrie additioneel 14,3 Mton CO2 moet reduceren voor
2030. Net als bij de Regionale Energie Strategieën (RES) voor de opwek van duurzame elektriciteit en warmte, is er
voor een regionale aanpak gekozen om deze opgave in te vullen in de industrie. De grote reductieopgave vraagt om
bedrijfs- en sector-overschrijdende samenwerking. De industriële clusters zijn daarom via regionale koplopersprogramma’s aan de slag gegaan met hun verduurzamingsplannen voor 2030, met een doorkijk naar 2050 (Cluster
Energie Strategieën, CES)

Routekaart Waterstof 45

conceptteksten van de delegated acts van de RED II. Inzichten uit deze pilots kunnen eind 2022
gedeeld worden. Bij goed verloop worden vrijwillige certificeringsschema’s ter goedkeuring aan de
Europese Commissie gestuurd, waarbij het uitgangspunt is dat deze schema’s al kunnen worden
gebruikt in de aanloop naar definitieve goedkeuring.

Acties

• Het Rijk stimuleert de eerste projecten via ondersteunend instrumentarium (zoals innovatie-

instrumentarium, verplichtingen, generieke instrumenten (bijvoorbeeld IPCEI, SDE++,
opschalingsinstrument waterstof) en het instrumentarium dat beschikbaar is voor buitenlandse
handel en ontwikkelingssamenwerking (BHOS)

Om de eerste projecten voor de import van waterstof te realiseren, is het belangrijk dat er - in
aanvulling op bovengenoemd EU-beleid dat de marktvraag versterkt - ook mogelijkheden zijn voor
nieuw instrumentarium om de markt op gang te brengen, investeringsrisico’s te verminderen en
vraag en aanbod beter bij elkaar te brengen.
Voorbeelden van instrumenten en trajecten die hiervoor kunnen worden ingezet:
- projecten ondersteunen voor het opzetten van grootschalige infrastructuur voor import en
opslag, via IPCEI (gedeelte van derde en vierde golf);
- de Duitse overheid heeft in 2021 samen met private partijen de inkooporganisatie H2Global
opgericht. Via deze organisatie worden in 2022 verschillende tenders georganiseerd om op
basis van tienjarige contracten waterstof van derde landen in te kopen en door te verkopen
aan industriële klanten. De Nederlandse overheid verkent nu op welke wijze Nederland aan
H2Global kan deelnemen;
- ook wordt er samen met het ministerie van Buitenlandse Zaken (BZ) en partijen als Invest
International gekeken naar facilitering en financiering van projecten buiten Nederland, mede
met oog om Nederlandse bedrijven te laten bijdragen aan het opbouwen van internationale
ketens;
- via het kennisplatform Sustainable Hydrogen Import Programme (SHIP-NL) wordt kennis
gedeeld. Ook wordt in kaart gebracht op welke gebieden verder onderzoek en innovatie nodig
is. Dit moet bijdragen aan het maatschappelijk draagvlak voor de eerste waterstofprojecten;
- via innovatieregelingen (zoals DEI-groenvermogen) kunnen pilots worden ondersteund voor
innovatieve manieren van transport en opslag via onder meer LOHC en vloeibare waterstof.

• Het Rijk ontwikkelt een importstrategie in internationale samenwerking
Het is belangrijk dat Nederland samenwerkt aan een importstrategie met andere landen met
een soortgelijk importbelang. Zoals Duitsland en België. Samenwerking met deze landen kan via
Europees beleid de import faciliteren en sneller op gang brengen, zodat een mondiale liquide markt
wordt gecreëerd. Onder meer via de in REPowerEU opgenomen Green Hydrogen Partnerships en
Hydrogen Facilitator. Daarnaast vraagt het op gang komen van importstromen ook Europees beleid
op het ondersteunen van scheepvaartcorridors en pijpleidingen. Hiervoor zet de overheid zich in op
bilateraal, Pentalateraal, Europees en multilateraal verband. Uitgangspunt is dat diversificatie ook
de voorzieningszekerheid verbetert.

46 Routekaart Waterstof

Om te zorgen dat de eerste import-exportketens met Nederland worden verbonden en om
contacten tussen bedrijven te faciliteren, bouwt Nederland aan relaties met landen met
exportpotentieel. Het ministerie van Economische Zaken en Koninkrijksrelaties (EZK) werkt hierin
nauw samen met de minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking (onder
meer via het Platform Waterstof Internationaal). Met oog op diversificatie richt Nederland zich
hierbij op een brede groep landen, zowel binnen als buiten Europa. Zo zijn er op dit moment al
verklaringen over samenwerking met Portugal, Chili, Uruguay, Namibië, Canada en de Verenigde
Arabische Emiraten. Waar mogelijk worden Nederlandse bedrijven betrokken bij de opbouw van
deze nieuwe internationale duurzame ketens, via bijvoorbeeld handelsmissies en programma’s
zoals het Programma Partners for International Business25 (PIB) van RVO. Onderdeel van de
samenwerking is dat onderzocht wordt welke risico’s in de ontwikkeling van deze nieuwe importexport-keten zitten en hoe en door wie deze kunnen worden gemitigeerd.

• Inzetten van sleutelprojecten in het kader van Groenvermogen NL (TKI-waterstof en groene
chemie)

• Certificering (nationale pilot) en harmonisatie in internationaal verband (2025-2030)
Eind 2022 worden de resultaten verwacht van de RVO/EZK-certificeringspilot. Het is van
belang dat deze resultaten worden gedeeld met buurlanden en de Europese Commissie, om een
geharmoniseerd certificeringssysteem te ontwikkelen voor hernieuwbare waterstof vanuit de EU
en van buitenaf. De projecten die voor die tijd worden gerealiseerd, moeten op pilot-basis gaan
lopen.

• Onderzoek naar verwachte importvolumes van waterstof en derivaten, mede met het oog op
impact op ruimte en veiligheid

De ministeries van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) en EZK voeren dit onderzoek uit, als
vervolg op een studie die IenW al heeft laten uitvoeren naar de omgevingsveiligheid van duurzame
waterstofdragers26.

3.4 Fase 2025-2030
Doelen

In deze fase neemt de import van waterstof toe en wordt het onderdeel van de Europese markt.
Nederland is onderdeel geworden van belangrijke waterstofketens. Voldoende importterminals
worden in deze fase ontwikkeld (zie Figuur 3.3), en veiligheidskaders moeten hiervoor gereed zijn.
De waterstofinfrastructuur moet in deze fase grensoverschrijdend worden verbonden, om import en
export toe te laten met buurlanden. Technologieën voor vervoer en opslag van waterstof(dragers)
moeten zijn opgeschaald, ondersteund door duidelijke regelgeving die de import en export van
verschillende waterstofdragers via meerdere modaliteiten (pijpleiding, binnenvaart, spoor en
wegtransport) mogelijk maakt.

25 Zie bronnenlijst
26 Zie bronnenlijst

Routekaart Waterstof 47

Figuur 3.3 Verwachte import-gerelateerde infrastructuur in 2030.

Groningen Seaports

Loopt onderzoek naar de
benodigde import
infrastructuur

Port of Amsterdam
LOHC, SIHC en LH2
import terminals

Port of Rotterdam

2024: Ammoniakterminals
2025: LOHC terminal
2029: LH2 terminal

North Sea Port
2024: Ammoniakterminals
2025: LOHC terminal
LH2 terminals, timing n.t.b.

Legenda
Waterstofgas
transportnet
Delta corridor
(buisleidingen voor
H2, LPG, proylene
en CO2)
Import terminals
Import/export

Deze ontwikkelingen zijn nodig om per 2030 een importvolume van 3 tot 5 miljoen ton (360 tot
600 PJ) door de havens op orde te kunnen hebben. Dit volume is gebaseerd op de ambities en
beleidsvoorstellen (zoals de verplichtingen voor de industrie) van de EU. En op inschattingen van
de havens van vraag- en aanbod. Hierbij wordt ervan uitgegaan dat de benodigde randvoorwaarden
(zoals certificering, infrastructuur, stimulering van vraag) op tijd zijn gerealiseerd. Een substantieel
gedeelte van deze volumes wordt naar het achterland (met name Duitsland) doorgevoerd.

48 Routekaart Waterstof

Dit geeft het grootste industriële cluster in Europa (ARRRA-cluster27, goed voor 45% van de
productie van chemicaliën en 25% van de productie van staal en 20% van de brandstoffenproductie)
de mogelijkheid de productie te verduurzamen.
Het wordt steeds belangrijker om in EU-verband samen te werken. Daarvoor moeten de trajecten
die de EU in REPowerEU heeft aangekondigd al in werking zijn. En ze moeten worden voorzien
van instrumenten en fondsen. Het gaat hier om de Green Hydrogen Partnerships, Global
Hydrogen Facility (Hydrogen Bank/waterstofbank) en de Hydrogen Corridors. Nederland moet
een actieve rol spelen in de ontwikkeling hiervan, in samenwerking met de Europese Commissie
en andere lidstaten. Gezien de contacten en samenwerking met een groot aantal exportlanden
heeft Nederland een uitstekende uitgangspositie. Belangrijk speerpunt is de ontwikkeling van
scheepscorridors en met name van voldoende scheepscapaciteit.
In de periode na 2025 wordt uit een steeds grotere groep landen binnen en buiten Europa waterstof
geïmporteerd. Hieronder vallen bestaande leveranciers van fossiele energie in het Midden-Oosten,
zoals Saoedi-Arabië en Oman, maar ook andere landen. Onder anderen Marokko, Tunesië en Egypte.
Er zijn ook nieuwe regio’s die zich profileren als toekomstige exporteurs, met name Australië, ZuidAmerika en Zuidelijk-Afrika (Namibië, Zuid-Afrika).
Het is daarom belangrijk dat Nederland de samenwerking met andere landen intensiveert
via het opzetten van bilaterale Memorandums of Understanding (MoUs) en via bestaande
multilaterale fora zoals IPHE28, CEM-H2I29 en Mission Innovation30. De internationale dialoog met
exporterende en importerende landen over de ontwikkeling van de markt moet voortgezet worden
om kennisdeling over businessmodellen, contracten, handelspolitiek, duurzaamheidscriteria
en Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (IMVO) te vergemakkelijken.
Stakeholders en betrokken ministeries gaan hiervoor een duidelijke propositie uitwerken.

Acties

• Inzetten op EU-beleid en -kaders: RED II, Green Hydrogen Partnerships, Global Hydrogen Facility,
Fit-for-55, FUelEU-Maritime, ReFuelEU Aviation.

• Opbouwen van waterstofketens, volgens IMVO, de-risken in PPS-verband.
• Een geharmoniseerd certificeringsysteem voor de import van waterstof is operationeel

(doorpakken op werk van het Delegated Act, Nederlandse certificeringpilot en HyXchange).

• Bilaterale en Europese infra-afspraken.
• Een (grensoverschrijdende) waterstofinfrastructuur voor import en export gereed maken.
• Het Rijk: monitoren van marktontwikkeling, met oog op diversificatie.

3.5 Fase na 2030
In de fase na 2030 zijn mondiale ketens gerealiseerd voor koolstofarme waterstof en afgeleide
verbindingen, zoals is te zien in Figuur 3.4.

27 ARRRA: Antwerp-Rotterdam-Rhein-Ruhr-Area, Duitsland, België, Nederland
28 Zie bronnenlijst
29 Zie bronnenlijst
30 Zie bronnenlijst

Routekaart Waterstof 49

Figuur 3.4 Wereldkaart van de handel in waterstof(dragers) in 2050 (op basis van optimistische
technologische veronderstellingen), uitgedrukt in petajoules (PJ), uit het Irena’s World Energy
Transitions Outlook 2022-rapport. 120 PJ = een miljoen ton waterstof (Foto: Irena).

Europe
136 PJ
United
States

4771
PJ

North
Africa

Latin
America

2382 1606
PJ
PJ

China

Japan
Middle
East

India

South Africa

1094 PJ

NH3 Flow (PJ)
0-100
101-300
301 - 800

H2 Flow (PJ)
0-100
101-600
601 - 900

LH2 Flow (PJ)
0-100
101-600
601 - 900

Exporter

Importer

H2 Flow
within region

Importer/
Exporter

Republic
of Korea

South
East
Asia

Australia

LOHC Flow (PJ)
38

NH3 Flow
within region

De geografische verschuiving van de industrie en bijbehorende energie- en grondstofketens zorgt
voor het ontstaan van nieuwe energieketens. De koolstofarme waterstof en afgeleide verbindingen
worden mondiaal toegepast met duurzame, lokale impact. Ook zijn in deze fase de technologieën
voor transport en opslag gestandaardiseerd. De Nederlandse havens spelen een belangrijke rol
in de import van duurzame energie voor Noordwest-Europa. De verwachting is dat Nederlandse
zeehavens in 2050 meer dan 20 Megaton aan klimaatneutrale waterstof kunnen importeren. Een
gedeelte daarvan is bestemd voor gebruik in omringende landen, met name Duitsland.

50 Routekaart Waterstof

Fotografie: Gasunie

4
Thema Infrastructuur
en Opslag

• Waterstoftransport- en opslaginfrastructuur zijn belangrijk voor het te allen

tijde op elkaar laten aansluiten van vraag en aanbod van waterstof.
• De focus in de eerste jaren ligt op transport via pijpleidingen. Waterstof wordt
ook getransporteerd in andere vormen, vooral gekoppeld aan de importstromen.
• Vanaf 2022 wordt een landelijk transportnetwerk ontwikkeld dat de industriële
clusters verbindt, toegang biedt tot opslagfaciliteiten en Nederland verbindt
met de buurlanden.
• Grootschalige opslag is nodig om mismatches tussen vraag en aanbod (in de
tijd) op te lossen. In 2030 zijn minimaal 3 tot 4 zoutcavernes met een totale
opslagcapaciteit van 750 tot 1000 gigawattuur (GWh) nodig.
• Er moet duidelijkheid komen over de mogelijke ontwikkeling van infrastructuur
in de regionale domeinen, onder meer voor de mobiliteitssector en cluster
6-industrie.
• Inzet op de ontwikkeling van een offshore infrastructuur.

Routekaart Waterstof 51

4.1

Beschrijving thema Infrastructuur en Opslag

In een klimaatneutrale economie is een waterstof(gas)transportnet nodig om gebruikers efficiënt te
verbinden met aanbieders van koolstofarme waterstof. En met opslaglocaties. Waterstoftransport
en -opslag zorgen voor het te allen tijde op elkaar aan laten sluiten van vraag en aanbod van
waterstof. Pijpleidingen zijn de meest efficiënte manier om in de binnenlandse behoefte aan
waterstoftransport te voorzien, omdat dit goedkoper is dan de alternatieven. Ook faciliteren
pijpleidingen het ontstaan van een liquide markt voor verschillende producenten en afnemers.
Daarnaast kan waterstof ook worden getransporteerd in andere vormen: verpakt als drager of als
verbinding in de vorm van ammoniak, methanol of als vloeibare vorm. De ontwikkelingen hierin
worden de komende jaren in beeld gebracht. De opslag van waterstof en van waterstofdragers kan
zowel bovengronds als ondergronds plaatsvinden. Opslag is nodig om waterstof uit importstromen
te accommoderen en om binnenlandse mismatches tussen vraag en aanbod in de tijd op te lossen.
Daarnaast bevordert opslag van (eventuele strategische) voorraden de leveringszekerheid.

Fasering ontwikkeling landelijke infrastructuur

In de Kamerbrief van 29 juni 202231 presenteert de minister van Economische Zaken en Klimaat
(EZK) het ‘uitrolplan’ voor de gefaseerde ontwikkeling van het transportnetwerk voor waterstof.
Zo’n gefaseerde ontwikkeling is nodig, omdat de ontwikkeling van de infrastructuur, productie en
vraag in gezamenlijkheid moeten worden opgepakt. Gasunie-dochteronderneming HyNetwork
Services (HNS) ontwikkelt het transportnet. De ontwikkeling van het transportnet start in 2022. In
2030 is een transportnet gereed dat loopt tot in de grote industriële clusters. Het verbindt deze met
elkaar, biedt toegang tot opslagfaciliteiten en verbindt Nederland met haar buurlanden.
Binnen de periode 2022–2025 worden de eerste delen van dit net ontwikkeld (Figuur 4.1). De meest
concrete vraag naar transportcapaciteit wordt verwacht in de industriële clusters aan de kust.
Gevoed door op zee geproduceerde elektriciteit, produceren elektrolysers in de industriële clusters
aan de kust hernieuwbare waterstof. Daarnaast komt in deze havenclusters geïmporteerde
waterstof het land binnen. Ook ontstaat in deze clusters grootschalige vraag naar hernieuwbare
waterstof. De eerste importstromen en doorvoer naar Duitsland worden aan het einde van
deze fase (in 2025-2026) voorzien (zie thema Import). Met het transportnet kan Nederland deze
stromen op tijd faciliteren en zo de Nederlandse havens internationaal positioneren. Behoefte aan
interconnectie met België kan ook in deze eerste fase ontstaan. In het industriële cluster van de
grensoverschrijdende haven North Sea Port zijn plannen om binnen het cluster, en daarmee over de
grens, infrastructuur te realiseren.
Het is mogelijk dat in het eerste stadium van het uitrolplan de ontwikkeling van vraag en aanbod
gekoppeld worden: lokaal en binnen het cluster. Wanneer volumes groter worden, vindt meer
uitwisseling van stromen plaats tussen de clusters. Dit is afhankelijk van marktontwikkelingen
en het commitment van de gebruikers van het net. Met de groeiende productie van én vraag
naar waterstof is ook opslag nodig, om flexibiliteit en leveringszekerheid te garanderen. De
productie van waterstof via elektrolyse, gekoppeld aan hernieuwbare elektriciteit, is seizoensen weerafhankelijk. Daarom is grootschalige waterstofopslag nodig om pieken en dalen in dit
productieprofiel op te vangen. Import van waterstof, inclusief de handling en opslagvoorzieningen,
dragen bij aan het opvangen van variatie in de lokale productie van en vraag naar waterstof.

31 Zie bronnenlijst

52 Routekaart Waterstof

Figuur 4.1. Fase 1, gereed 2025-2026: grote industriële clusters aan de kust en de verbinding
met een eerste opslagcaverne.

Binnen de periode 2025-2030 wordt de tweede fase van het uitrolplan ontwikkeld (Figuur 4.2).
De vraag vanuit andere delen van het land - waaronder het industrieel cluster Chemelot in
Limburg en industriële bedrijven verspreid door het land (cluster 6) - en de vraag vanuit de
tankinfrastructuur voor de transport en mobiliteitssector, moet ook vanuit de aan zee gelegen
clusters bediend worden. Dat betekent niet noodzakelijkerwijs dat de verbindingen tussen de
aan zee gelegen clusters met landinwaarts gelegen vraaglocaties veel later gerealiseerd hoeven
te zijn dan de verbindingen die in de eerste fase geschetst zijn. De timing van de aanleg van de
infrastructuur is mede afhankelijk van de interesse van bedrijven om het net te gebruiken. Aan het
einde van de tweede fase kunnen alle industriële clusters aangesloten zijn op het transportnet en
verbindingen met de buurlanden gerealiseerd zijn.

Routekaart Waterstof 53

Figuur 4.2 Fase 2, gereed 2027 – 2028: verbinding cluster Chemelot + overige industriële clusters.

De derde fase van het uitrolplan wordt uiterlijk in 2030 afgerond (Figuur 4.3). Op het tracé van
Zeeland naar Chemelot komt naar huidige verwachtingen tegen 2030 een leiding in het gasnet
beschikbaar voor hergebruik. Met het hergebruiken van deze leiding ontstaat een gesloten
netwerk waardoor waterstof aan veel plaatsen langs 2 routes geleverd kan worden. Dat vergroot de
leveringszekerheid in Nederland. Ook wordt hiermee de capaciteit voor het transport naar Duitsland
verder vergroot. Voor de productie van waterstof op zee (grootschalig na 2030 in te zetten) is ook een
waterstofinfrastructuur voor het transport en de opslag van op zee geproduceerde waterstof nodig.

54 Routekaart Waterstof

Figuur 4.3 Fase 3, gereed uiterlijk 2030: overige tracés.

Met de ontwikkeling van het transportnet op land, zoals hiervoor beschreven, houdt de
ontwikkeling niet op. De behoefte aan transport- en opslagcapaciteit blijft meegroeien met de
ontwikkeling van de markt. Deze verdere ontwikkeling van het transportnet wordt verwacht in de
periode na 2030. Om de capaciteit van het transportnet te vergroten, is het mogelijk om de druk in
de leidingen te vergroten door middel van compressie, zodat meer waterstof door de leidingen kan
stromen. (De capaciteit is met het toevoegen van compressie te verhogen van 10 gigawatt (GW) naar
15 GW). Ook is het mogelijk om op termijn meer aardgasleidingen vrij te maken voor waterstof. Tot
slot is het mogelijk om waterstof te distribueren via tracés van het huidige gastransportnet die in
de huidige planning nog niet nodig zijn voor waterstof. Naast het vergroten van capaciteit leidt het
betrekken van deze gasleidingen ook tot verhoging van de leveringszekerheid.
In het kader van het MIEK-project (Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat) Delta
Corridor bekijkt het kabinet meerdere buisleidingen voor energie en (circulaire) grondstoffen van
Rotterdam via Chemelot naar Duitsland, waaronder een waterstofverbinding32 en/of andere vormen
van waterstof. Het kabinet laat momenteel een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA)
uitvoeren, met de ontwikkeling van het transportnet als uitgangspunt.

Ontwikkeling regionale Infrastructuur

Parallel aan de landelijke ontwikkelingen, zijn ook op regionaal niveau voorbereidingen gestart
rondom de infrastructuur van waterstof en de mogelijkheden die daar liggen. Via diverse pilots
en projecten in de gebouwde omgeving, de industrie en de landbouw wordt momenteel kennis en
ervaring opgebouwd. Daarnaast wordt actief ingezet op onderzoeksprogramma’s zoals HyDelta,
met thema’s als veiligheid, odorisatie en ombouwscenario’s die als basis gebruikt worden voor de
pilots én voor de vertaling naar beleid. Zoals bijvoorbeeld het richtsnoer ‘Veiligheid Waterstof’.

32 Zie bronnenlijst

Routekaart Waterstof 55

Bij de sector mobiliteit loopt, bij toenemende inzet voor het zwaar transport, het transport van
waterstof voor tankstations op tegen de grenzen van het transport dat over de weg mogelijk is. Om
te voorkomen dat dit tot vertraging in de transitie naar emissieloze mobiliteit leidt, moet tijdig een
distributie-infrastructuur worden ontwikkeld.
In de Kamerbrief over de ‘Ontwikkeling transportnet voor waterstof’33 van 29 juni 2022 kondigt
de minister voor Energie en Klimaat aan onderzoek te zullen doen naar de ontwikkeling van
waterstofdistributienetten. Het is belangrijk dat er in de komende jaren duidelijkheid komt
over mogelijke ontwikkeling van de infrastructuur in de regionale domeinen die aansluit bij
de marktbehoefte én technisch uitvoerbaar is. In dit onderzoek worden onder anderen de
mobiliteitssector en cluster 6-industrie betrokken. In het hoofdstuk ‘Industrie’ is als doelstelling
opgenomen om te onderzoeken hoe de inzet van waterstof gerealiseerd kan worden bij
bedrijven die niet in één van de 5 industrieclusters zijn gelegen (met name in cluster 6) in de
periode 2025-2030.
De transportleidingen van Gasunie Transport Services (GTS) en de distributienetten van de
regionale netbeheerders zijn onmisbaar om ook de andere bedrijven (waaronder in cluster 6),
mobiliteit (waaronder tankstations), landbouw en de gebouwde omgeving tijdig te voorzien van
waterstof. Een belangrijk element bij de ontwikkeling van dit deel van het net, is de nettopologie.
Waar de hogedrukleidingen van GTS redundant (dubbel, als back-up) zijn aangelegd, geldt dat voor
het regionale transportleidingnet en distributienetten niet.
Daarnaast is het belangrijk om in het regionale domein te onderzoeken hoe waterstof een oplossing
kan zijn voor congestie op het elektriciteitsnet, waarbij elektrolysers, onder de juiste voorwaarden,
een bijdrage kunnen leveren.

Ontwikkeling ofshore waterstofnfrastructuur

Zoals in het eerdere hoofdstuk Productie beschreven, is het nodig om al rond 2030 stappen te
zetten met grootschalige offshore elektrolyse. Deze offshore geproduceerde waterstof zal zodoende
ook met buisleidingen naar land getransporteerd moeten worden. Het offshore waterstofnetwerk
zal aan moeten sluiten op het landelijk waterstofnetwerk op land. Hiervoor is onderzoek nodig
naar de technische, economische haalbaarheid en naar de marktordening hiervan. EZK heeft al
aangekondigd nog dit jaar te starten met een onderzoek naar een publiek waterstofnet op zee.

Waterstofkwaliteit

Net als bij aardgas kan de kwaliteit van waterstof verschillen door de specifieke productiemethode
en oorsprong. Voor het transportnet voor waterstof gelden identieke kwaliteitseisen voor zowel
invoeding als onttrekking. Deze kwaliteitseisen richten zich op het minimale waterstofgehalte
en de maximaal toegestane concentratie aan sporenelementen en verontreinigingen in de
waterstof. Deze kwaliteitseisen kunnen van invloed zijn op de kosten die partijen moeten maken
om waterstof te mogen invoeden op het net. De zuiverheid van de waterstof verschilt immers
per productieproces. Dit geldt ook aan de afnamekant: de vereiste zuiverheid verschilt per
eindtoepassing. Daarbij speelt het dilemma dat een lage zuiverheidseis voor waterstof bij invoeding
wellicht de toegankelijkheid tot het transportnet voor invoeders vergroot, maar de groep aan
mogelijke afnemers verkleint doordat zij met hogere zuiveringskosten worden geconfronteerd.
En omgekeerd. Om tot zo optimaal mogelijke kwaliteitseisen voor de waterstof in het transportnet
te komen, hebben de adviesbureaus KIWA en DNV een advies uitgebracht.
Op basis van onder meer afwegingen rond beoogde toepassingen, kostenoptimalisatie en
interviews, adviseren KIWA en DNV om voor de korte termijn een minimale waterstofzuiverheid
van 98 molprocent te hanteren. Voor toepassingen waarvoor een hogere waterstofzuiverheid vereist
is, bijvoorbeeld brandstofcellen in mobiliteit, is een zuiveringsstap vereist door de afnemende

33 Zie bronnenlijst

56 Routekaart Waterstof

partij. Ook adviseren de bureaus om 3 jaar na ingebruikname van het waterstoftransportnetwerk
de specificaties opnieuw vast te stellen. Daarbij kan rekening worden gehouden met innovaties
in de productie- en zuiveringsmethodieken, ontwikkelingen in de waterstofmarkt, Europese
normontwikkeling voor specificaties en de daadwerkelijke contaminaties afkomstig van het
transportnetwerk.

Opslag

Met de huidige ambitie van 3-4 GW elektrolyse vermogen in 2030 zijn er 3 tot 4 zoutcavernes met
een totale opslagcapaciteit van 750-1000 GWh nodig34. Een verhoogde ambitie, zowel op nationaal
als Europees niveau, zou al voor 2030 kunnen leiden tot een grotere behoefte aan opslag. Na 2030
groeit de behoefte mogelijk verder tot tientallen zoutcavernes (TNO, EBN35). Na 2030 kan opslag
mogelijk ook gaan plaatsvinden in lege gasvelden die een aanzienlijk groter opslagpotentieel
hebben dan zoutcavernes. Ondergrondse opslag36 (in cavernes en/of gasvelden) kan dan mogelijk
ook op offshore ondergrondse locaties plaatsvinden (TNO, EBN)37.
De diepe ondergrond (ongeveer 1-3 km diepte) biedt de mogelijkheid om waterstof op grote schaal
op te slaan, zoals dat nu al het geval is met aardgas. Bij ondergrondse waterstofopslag (in gasvorm)
worden 3 functies onderscheiden:
• kort-cyclische opslag om tijdelijke overschotten in vraag of aanbod op te vangen (uren tot
2 weken);
• seizoensopslag om seizoenfluctuaties in vraag en aanbod op te vangen (weken tot maanden);
• lang-cyclisch om de voorzieningszekerheid te waarborgen in geval van calamiteiten.
Bovengrondse waterstofopslag in tanks kan alleen voorzien in de behoefte aan kortdurende opslag.
Hierbij kan de waterstof in verschillende vormen worden opgeslagen, onder meer als ammoniak of
als vloeibare waterstof.
Tot op heden wordt ondergrondse opslag van waterstof nog nergens ter wereld ingezet om het
energiesysteem te ondersteunen. Op enkele locaties in de Verenigde Staten (VS) en het Verenigd
Koninkrijk (VK) is wel ervaring met de opslag van waterstof in zoutcavernes voor levering aan de
industrie. Momenteel wordt wereldwijd onderzoek gedaan naar de technische haalbaarheid en
mogelijke effecten van waterstofopslag in zoutcavernes en lege gasvelden, als oplossing voor het
bieden van flexibiliteit en leveringszekerheid in het energiesysteem. Meerdere pilotprojecten in
onder meer Nederland (HyStock), Duitsland en Frankrijk zijn gericht op het testen en valideren
van opslag in zoutcavernes. Daarbij staat de integriteit van de caverne en gebruikte putten én de
veiligheid van opslag centraal. Naar verwachting zijn de eerste volwaardige opslaglocaties voor
2030 in gebruik. Opslag van (pure) waterstof in lege gasvelden is technisch minder vergevorderd.
In de komende jaren komen naar verwachting de eerste (internationale) pilots van de grond
die dit gaan testen. Naast veiligheid in het algemeen, richten de technische en operationele
uitdagingen zich met name op de mogelijke ondergrondse omzetting van waterstof door chemische
en microbiologische processen. Verder wordt het vermogen van gasvelden om waterstof voor
langere periode vast te houden (door afsluiting) onderzocht, net als de terughaalbaarheid en
zuiverheid van opgeslagen waterstof en de geschiktheid. En integriteit van bestaande gasputten
en gebruikte materialen. Daarnaast wordt onderzoek gedaan naar het gebruik van kussengas en de
technische en economische inzet hiervan binnen de context van het energiesysteem. Volwaardige
opslaglocaties in gasvelden zullen waarschijnlijk pas ruim na 2030 beschikbaar komen. In
het algemeen moet rekening worden gehouden met lange aanlooptijden van grootschalige
opslagprojecten die op kunnen lopen tot 10-15 jaar. Dit geldt zowel voor opslag in cavernes als voor
opslag in gasvelden.

34 Opslagcapaciteit van 250 GWh per caverne van met geometrisch volume van 1.000.000 m3
35 TNO/EBN, 2021: Ondergrondse Energieopslag in Nederland 2030-2050; technische evaluatie van vraag en aanbod
36 Zie bronnenlijst
37 TNO/EBN, 2022: Haalbaarheidsstudie Offshore Ondergrondse Waterstofopslag

Routekaart Waterstof 57

Naast de opslag van gasvormig waterstof zijn, in combinatie met de import van waterstof, andere
bovengrondse vormen van waterstofverbindingen of vloeibare waterstof mogelijk. De komende
jaren wordt dit verder in kaart gebracht.

4.2 Detail-routekaart Infrastructuur en Opslag
4.2.1 Fase 2022-2025
Doelen

• Ontwikkeling en ingebruikname van de eerste delen van het transportnet op basis van

Expressions of Interest uit de verschillende industrieclusters en door bedrijven getekende
contracten.
• Inzichtelijk maken van de publieke belangen ten aanzien van distributienetten en de
marktordening voor distributienetten.
• Masterplan waterstofnetwerk op zee en besluit HNO op zee gereed.
• Eén opslagcaverne gereed en gekoppeld aan het transportnet in 2025-2026. Ontwikkeling van de
volgende 3 opslagcavernes gestart.
• Vergunningentraject voor 4 opslagcavernes gereed.
• Financiële ondersteuning voor opslag via IPCEI klaar.
• Wetswijziging demonstratieprojecten waterstofdistributie gereed ten behoeve van de
ontwikkeling van waterstof in industrie, mobiliteit en gebouwde omgeving in het regionale
domein.

Acties

• In 2022 moet de rol van HNS als ontwikkelaar en beheerder van het transportnet formeel worden
vastgelegd, middels het belasten van HNS met een Dienst van Algemeen Economisch Belang.

• Een subsidiebeschikking van maximaal € 750 miljoen moet aan HNS worden beschikt in

de tweede helft van 2022, onder de voorwaarden opgelegd onder de Dienst van Algemeen
Economisch Belang. Dit zijn:
- het ontwikkelen van een transportnet op de juiste plaats en tijd, met oog voor de publieke
belangen van duurzaamheid, betaalbaarheid, leveringszekerheid, veiligheid en ruimtelijke
inpasbaarheid;
- het voeren van gepaste tarieven om overwinsten ten koste van gebruikers van het net en
afnemers van waterstof te voorkomen.
- het verlenen van toegang tot het net op non-discriminatoire wijze door middel van het dragen
van transparante tarieven.
• Ontwikkelen van voorwaarden voor gebruik van het net, betreffende het tarief,
het toegangsregime en de kwaliteitscriteria. Dit dient vastgelegd te worden in de
subsidiebeschikking en opgenomen in het transportcontract.
• Een marktconsultatie organiseren met betrekking tot de kwaliteitseisen voor het transportnet.
• Vaststellen van de kwaliteitscriteria waterstof voor het transportnet (zuiverheid, maximale
verontreiniging).
• Een verkenning uitvoeren naar verhouding aanlanding elektrisch/waterstof (Programma VAWOZ
2031-2040).
• Onderzoek doen naar publiek offshore netbeheer ten behoeve van waterstoftransport op zee.
• Ontwikkelen van Europese regelgeving voor een waterstofinfrastructuur op basis van
een herziening en herschikking van de Europese Gasrichtlijn38 en Gasverordening39 met
gemeenschappelijke regels voor de interne markten voor hernieuwbaar gas, aardgas en

38 COM (2021) 803: Procedure 2021/0425/COD
39 COM (2021) 804: Procedure 2021/0424/COD

58 Routekaart Waterstof

waterstof. Hiervoor is al een Fiche40 geschreven naar een voorstel van het Europees Parlement en
de Europese Raad.
• Bezien op welke wijze en tegen welke voorwaarden de aansluiting van cluster 6-bedrijven en
waterstof tank- en bunkerstations op het transportnet en/of het distributienet gerealiseerd kan
worden.
• In 2023 onderzoeken hoe de ontwikkeling van distributienetten vormgegeven kan worden,
om waterstof van het transportnet te betrekken en fijnmaziger te transporteren naar de
mobiliteitssector (tankstations), decentrale industrie (waaronder cluster 6) en kleinverbruikers.
Er lopen momenteel enkele pilots in de gebouwde omgeving. Ook de bevoorrading van
tankstations gebeurt in de toekomst vaak via een pijpleiding.
• Een vergunningentraject voor het transportnet en ondergrondse waterstofopslag afmaken,
inclusief omgevingsproces (Rijkscoördinatieregeling-proces).
• Nader onderzoeken wat er aanvullend aan bovengrondse en ondergrondse
waterstofopslagcapaciteit nodig is met de verhoogde waterstofambities van de Europese
Commissie (EC) en de verwachte ontwikkeling van de waterstofmarkt na 2030.
• Nader evalueren van gewenste ondergrondse waterstofopslag opties en hun impact/rol in het
energiesysteem.
• Verder uitgewerkte screening van mogelijke opslaglocaties (in zoutcavernes en gasvelden) op
basis van meer afgebakende criteria.
• De mogelijke effecten en risico’s van waterstofopslag onderzoeken in (conglomeraties van)
zoutcavernes en in gasvelden, inclusief de mogelijke interactie met andere vormen van
ondergrondse (energie)opslag of andere mijnbouwactiviteiten.
• Overheids- en marktpartijen verkennen deelpilots voor waterstofopslag in gasvelden (bij
voorbeeld injectie-/productietests) en voeren deze uit.
• Mogelijkheden onderzoeken om gezamenlijk opslagcapaciteit met Duitsland te ontwikkelen.
• Toezicht op regels voor waterstofopslag vastleggen in wet- en regelgeving.
• Onderzoeken op welke manier waterstof een oplossing kan zijn voor de netcongestie.

Mijlpalen

• Tekenen van een transportcontract tussen HNS en een marktpartij.
• Ingebruikname van het eerste deel van de infrastructuur, dat de verbinding tussen de
kustclusters en de opslaglocatie in Noord-Nederland legt.

• Eerste interconnector met Duitsland openen, waarmee het transport van waterstof over de grens
start.

• Rijkscoördinatieregeling-procedure voor ondergrondse opslaglocaties afgerond. Definitief besluit
over de eerste (3 tot 4) opslagcavernes.

• Uitwerking van mogelijkheden voor (gedeelde) waterstofopslagcapaciteit in buitenland, met
focus op Duitsland.

• Eerste opslagcaverne op land gekoppeld aan het transportnet.
• Ontwikkelpad waterstofkwaliteit gereed.
• Eerste testen voor waterstofopslag in gasvelden geïnitieerd.
• De eerste woningen worden verwarmd met waterstof (demonstratieprojecten in de gebouwde
omgeving ‘live’).

Randvoorwaarden

• Een flexibele aanpak is nodig om leegstand te voorkomen en tijdig infrastructuur te realiseren op
locaties met concrete behoefte vanuit marktpartijen.

• Belangrijk is dat marktpartijen tijdig hun interesse en behoeften aangeven bij HNS en zich ook
committeren door het tekenen van transportcontracten.

• Voor transport, distributie en opslag is veiligheid, de kosten kunnen afdekken, wet- en
regelgeving en maatschappelijk draagvlak van belang.

40 Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 22 112, nr. 3314

Routekaart Waterstof 59

4.2.2 Fase 2025-2030
Doelen

• Verdere uitrol van het transportnet door verbinding met industriecluster Chemelot in Limburg en
de ingebruikname van een tracé tussen Zeeland en Limburg.

• In deze fase moeten de eerste 3 tot 4 onshore zoutcavernes volledig worden gerealiseerd en

richting 2030 moeten ze operationeel zijn. De vervolglocaties (cavernes en gasvelden) worden
bepaald en plannen worden gemaakt om ze verder te ontwikkelen (onshore, offshore, buitenland).
• De eerste bovengrondse opslaglocaties van waterstof(dragers) worden ontwikkeld (tenminste
voor ammoniak en vloeibare waterstof).
• De eerste koppelingen van het transportnet op regionale netten worden gerealiseerd.
• De 2 grotere ervaringsprogramma’s in de gebouwde omgeving (Hoogeveen, Stad aan ‘t
Haringvliet) zijn operationeel.
• Eerste planvorming vindt plaats voor de uitrol van een distributie-infrastructuur voor cluster 6 en
de sector mobiliteit.

Acties

• Implementeren van Europese regelgeving met de Gasrichtlijn en Gasverordening, rond 2025 in

Nederlandse wetgeving. Dit betekent dat:
- HNS wordt aangewezen als netbeheerder in 2025;
- de taak van de Autoriteit Consument en Markt (ACM) als toezichthouder in de wet wordt
verankerd.
• Als de onderzoeken van de eerste fase rondom de opslag in gasvelden veelbelovend zijn, kan er
een vervolgpilot in deze fase worden uitgevoerd, met daadwerkelijk opslag van waterstof in een
gasveld in Nederland.
• Als de onderzoeken van de eerste fase rondom opslagcapaciteit in Duitsland veelbelovend zijn,
kan er in deze fase concrete opslagcapaciteit voor de Nederlandse markt worden ontwikkeld in
samenwerking met Duitsland en afhankelijk van groei opslagbehoefte.
• Introduceren van de wettelijke bevoegdheid van de ACM om aanvullende richtlijnen te
ontwikkelen wanneer er rond 2025 een wettelijk kader bestaat voor het beheer van het
transportnet.
• Met de ACM werken richting een stelsel van gereguleerde toegang van derden, waarna (voorzien
rond 2031) de ACM volledig mandaat krijg om beoogde investeringen door HNS te toetsen en toe
te zien op de naleving hiervan.

Mijlpalen

• Opleveren van een compleet, robuust transportnet waarmee vrijwel alle industriële clusters via 2
routes benaderd kunnen worden.

• De tweede tot en met de vierde onshore opslagcaverne wordt gereed en operationeel gemaakt.
• Een afwegingskader voor waterstofopslag (flexibele aanpak met een stappenplan gebaseerd op
mogelijke ontwikkelscenario’s).

• Een eerste volwaardige pilot voor waterstofopslag in gasvelden is gestart (alleen als deze vorm
van opslag nodig/mogelijk blijkt te zijn).

• De ontwikkeling van gedeelde waterstofopslagcapaciteit in cavernes met Duitsland.
Randvoorwaarden

• Doorontwikkeling van vraag en aanbod, groei van te transporteren en op te slaan volumes.
• Infra voor import en export (zie thema Import).
• Voor ondergrondse opslag: goed begrijpen van de effecten en risico’s, veiligheid, het afdekken van
de kosten en maatschappelijk draagvlak.

• Een duidelijk beeld van meervoudig gebruik van de Noordzee; ontwikkeling van infrastructuur en
energie-eilanden, hergebruik van bestaande infrastructuur.

60 Routekaart Waterstof

4.2.3 Fase na 2030
Doelen

• Verdere doorgroei van de infrastructuur voor transport, opslag en importafhankelijk van hoe de
markt zich gaat ontwikkelen.

• Er ontstaat een geïntegreerde Europese transport- en opslaginfrastructuur voor waterstof.
• Opschaling van ondergrondse waterstofopslag in cavernes, gasvelden en/of buitenland voor
zover mogelijk gebleken en afhankelijk van groei opslagbehoefte (per type functie).

• Waterstof inzetten in de bestaande gebouwde omgeving (naast all-electric en warmtenetten)
• Verdere ontwikkeling van een distributie infrastructuur voor het 6e industrie cluster, mobiliteit en
gebouwde omgeving.

• Waterstofinfrastructuur op zee gereed voor offshore elektrolyse op Gigawatt-schaal.
Acties

• Verstrekken van volledig mandaat aan de ACM, om beoogde investeringen door HNS te toetsen

en toe te zien op de naleving hiervan. Start van de fase van gereguleerd netbeheer, met de ACM
als onafhankelijke toezichthouder.
• Om verdere vergroting van te transporteren volumes mogelijk te maken en te blijven voorzien in
de vraag naar waterstof, is de toevoeging van compressoren voor het vergroten van de capaciteit
van pijpleidingen nodig. Ook moeten additionele leidingen op de tracés betrokken worden,
inclusief offshore en regionale distributienetten en zuiveringsinstallaties voor het gebruik in
brandstofcellen.
• Implementatie van een visie voor de ontwikkeling/opschaling van ondergrondse waterstofopslag
in cavernes, gasvelden en het buitenland - voor zover mogelijk gebleken en afhankelijk van de
groei van opslagbehoefte (bepalen hoe wordt omgegaan met eventueel marktfalen).

Mijlpalen

• Gereguleerd netbeheer met de ACM als toezichthouder (voorzien vanaf 2031).
• Verdere vergroting van de capaciteit van het net door toevoegen van compressoren; het betrekken
van additionele leidingen op de tracés, inclusief offshore en regionale distributienetten.

Randvoorwaarden

• Verdere ontwikkeling van vraag naar en aanbod van waterstof.
• Voor ondergrondse opslag: effecten, risico’s en mitigatie daarvan goed begrepen, veiligheid,
alle randvoorwaarden voor een werkend marktmodel/kosten afdekken (per type functie),
maatschappelijk draagvlak.

Routekaart Waterstof 61

Fotografie: John Gundlach
van Flying Holland

5
Thema Toepassingen
Industrie

• Het Rijk stelt heldere beleidsdoelen voor 2030 en ontwikkelt passend

instrumentarium voor de inzet van hernieuwbare en koolstofarme waterstof in
de industrie.
• De industrie bereidt projecten voor betreffende inzet van waterstof en brengt (in
samenwerking met onderzoeksinstellingen) benodigde nieuwe technologieën
tot volwassenheid.
• In 2025 wordt hernieuwbare en koolstofarme waterstof ingezet als grondstof in
bestaande toepassingen van waterstof, met name in raffinage en chemie.
• Richting 2030 wordt inzet van waterstof verder opgeschaald om het RED II-doel
te behalen, waaronder in nieuwe toepassingen als brandstof en in productie
van staal.
• De industrie en het Rijk monitoren vraag naar en aanbod van waterstof, om
onbalans te voorkomen en nemen gerichte maatregelen om knelpunten weg te
nemen.

62 Routekaart Waterstof

5.1

Beschrijving thema Toepassingen in de Industrie

De Nederlandse industrie consumeert naar schatting 180 petajoule (PJ) waterstof per jaar en is na
Duitsland de grootste waterstofgebruiker binnen de Europese Unie.41 42
De huidige vraag naar waterstof wordt grotendeels ingevuld met fossiele waterstof. Dit gaat
gepaard met aanzienlijke CO2-emissies. Het vervangen van fossiele waterstof door hernieuwbare en
koolstofarme waterstof wordt een belangrijke stap in de verduurzaming van de industrie. Daarnaast
ontstaan in de transitie naar een duurzame samenleving ook nieuwe industriële toepassingen voor
waterstof, door de ontwikkeling van nieuwe industriële productiemethoden en het ontstaan van
nieuwe productketens.
Het tempo waarmee hernieuwbare en koolstofarme waterstof in de industrie wordt ingezet en
het volume aan waterstof dat hiervoor nodig is, laten zich moeilijk voorspellen. Dit hang onder
meer af van de toekomstige prijs en kosten van zowel hernieuwbare en koolstofarme waterstof
(in verschillende regio’s in de wereld), als dat van andere duurzame technologieën. En verder van
de benodigde randvoorwaarden, zoals het beleidskader en de benodigde infrastructuur. De inzet
van waterstof hangt ook samen met de strategie voor ontwikkeling en behoud van de industrie in
Noordwest-Europa. Industriële partijen kunnen overwegen om hun productieproces te verhuizen
naar regio’s waar energie, grondstoffen en waterstof goedkoper zijn (zie hoofdstuk Import).
De themagroep Toepassingen Industrie schetst in dit hoofdstuk op hoofdlijnen haar visie op hoe dit
proces zal verlopen. Als vertrekpunt wordt een beeld van de huidige situatie geschetst en hierop
wordt voortgeborduurd om een doorkijkje te geven richting de toekomst. Er worden concrete doelen
geformuleerd voor 2030 en er wordt ingegaan op de daarvoor benodigde acties en randvoorwaarden
in de komende jaren.

5.2 Detail-routekaart Toepassingen Industrie
Op dit moment wordt waterstof binnen de industrie ingezet als grondstof en als energiedrager.
De specifieke toepassing bepaalt de vereiste zuiverheid van de waterstof. Waterstof wordt zowel
in (relatief) pure vorm als in gasmengsels gebruikt. In het laatste geval gaat het met name om
methaanrijke restgassen, die als bijproduct vrijkomen bij sommige industriële processen, en in
de vorm van synthetisch gas (syngas) dat bestaat uit waterstof en koolmonoxide (CO) en gebruikt
wordt bij de productie van verschillende chemicaliën.

41 TNO/CBS (2020), ‘The Dutch hydrogen balance, and the current and future representation of hydrogen in the energy
statistics’
42 Cijfers zijn van toepassing op de situatie van voor de huidige energiecrisis. Het is vooralsnog onduidelijk hoe de
huidige hoge energieprijzen deze volumes (tijdelijk) hebben beïnvloed

Routekaart Waterstof 63

Tabel 5.1 Geschatte volumes huidig gebruik waterstof in Nederland uitgesplitst naar toepassing
en cluster (TNO/CBS, 2020).
Huidige toepassingen

Cluster

PJLHV/j

Aandeel

Grondstof

152

84%

Raffinage

65

36%

Ammoniak

58

Methanol

Zuiverheid

PJLHV/j

Aandeel

Rotterdam/Moerdijk

77

43%

Puur

Zeeland

60

33%

32%

Puur

Chemelot/Limburg

25

14%

12

7%

Mengsel (syngas)

Noord-Nederland

13

7%

Overig a

17

9%

Puur

Noordzeekanaalgebied

5

3%

Brandstof

28

16%

Mengsel (restgassen)

Totaal

180

100%

Totaal

180

100%

	De categorie ‘overig’ behelst een veelvoud van kleinschalige toepassingen van waterstof waaronder in de
productie van metalen, chemicaliën, voedingsmiddelen, biobrandstoffen, elektronica en glas.

a

Vrijwel alle waterstof wordt geproduceerd in de buurt van de eindgebruikers. Hiervoor zijn lokale
netwerken aangelegd waarin waterstof getransporteerd wordt met de zuiverheid waar er binnen dat
specifieke cluster behoefte aan is. Alle industriële clusters hebben in hun Cluster Energie Strategie
(CES) aangegeven dat hernieuwbare en koolstofarme waterstof een belangrijke rol gaat spelen
in hun verduurzamingsstrategieën. Een directe, volledige overstap van fossiele waterstof naar
hernieuwbare waterstof voor de gehele industriële sector wordt op de korte termijn onrealistisch
geacht, gelet op de maximale uitrolsnelheid van elektrolyseprojecten en importketens, en de
(tijdige) beschikbaarheid van hernieuwbare elektriciteit voor waterstofproductie. De industrie
schetst een transitiepad van fossiele waterstof via koolstofarme waterstof (fossiel geproduceerd
met toepassing van CCS) richting hernieuwbare waterstof.
De toekomstige waterstofvraag vanuit de industrie is erg moeilijk in te schatten. In de eerste
versie van de CES’en in 2021 wordt de productiekant van vooral hernieuwbare waterstof goed
gearticuleerd, maar de vraagkant van waterstof veel minder. De CES’en worden momenteel
geactualiseerd op basis van de laatste ontwikkelingen en zullen naar verwachting meer duidelijk­
heid geven over de vraagontwikkeling van zowel hernieuwbare als koolstofarme waterstof. Het
RED II-doel vertaalt zich naar 40-80 PJ voor RFNBO’s voor 2030, afhankelijk van de uitkomst van de
lopende onderhandelingen over de hoogte en definitie van het doel.43 Dit doel bepaalt de minimale
vraag vanuit de industrie voor 2030.
Een relatief groot gedeelte van het huidige waterstofgebruik maakt deel uit van geïntegreerde
industriële activiteiten en kan om die reden niet gemakkelijk op korte termijn worden vervangen
door RFNBO’s. Naar schatting kan ongeveer 50 PJ RFNBO’s relatief makkelijk worden ingezet.
Met name ter (gedeeltelijke) vervanging van waterstofproductie uit aardgas en in de ammoniaken methanolindustrie. 44 Hogere volumes zijn mogelijk, maar vereisen grote veranderingen aan de
verwerkingsinstallaties van de industrie. De uiteindelijke hoogte en definitie van het RED II-doel
bepaalt daarom de grootte van de uitdaging voor de industrie.
Het invullen van de vraag naar de verschillende typen waterstof vanuit de industrie tijdens de
transitie vereist planning en afstemming met de overige delen van de waterstofketen, inclusief
de productie, importketens en infrastructuur. Zo kunnen tijdig de benodigde volumes waterstof

43 Zie tabel 9.1 in het hoofdstuk Beleidskader voor nadere toelichting.
44 De bovengrens van 50 PJ geldt voor RFNBO’s. Koolstofarme waterstof kan in grotere volumes worden ingezet via
toepassing van CCS op bestaande waterstoffabrieken.

64 Routekaart Waterstof

gewaarborgd worden op de locaties waar deze nodig zijn. Naar verwachting komt de vraag naar
waterstof niet alleen vanuit de 5 grote industriële clusters, maar ook vanuit de bedrijven uit cluster
6 die zich op verschillende decentrale locaties in Nederland bevinden.

Waterstofnzet als grondstof

De toepassing van waterstof als grondstof vindt op dit moment voornamelijk plaats binnen de
raffinagesector en de chemische industrie. Binnen de raffinagesector wordt waterstof onder meer
gebruikt voor het kraken van grote moleculen, het verwijderen van onzuiverheden (zwavel en
stikstof) en het verzadigen van onverzadigde koolwaterstoffen. Elk van deze processen stelt hoge
eisen aan de kwaliteit en de zuiverheid van de waterstof (>98% puur), omdat gebruik wordt gemaakt
van katalysatoren die zeer gevoelig zijn voor onzuiverheden. Daarnaast wordt waterstof op grote
schaal toegepast voor de synthese van chemicaliën, waaronder waterstofperoxide, methanol,
biofuels en ammoniak dat hoofdzakelijk gebruikt wordt voor de productie van kunstmest. Bij
een aantal van deze syntheseroutes is het gebruik van syngas mogelijk: een gasmengsel met een
lagere waterstofzuiverheid, omdat ook een bron van koolstof nodig is in het eindproduct. Verder
wordt waterstof ingezet als grondstof in tal van andere sectoren, waaronder in de productie van
voedingsmiddelen, biobrandstoffen, overige chemicaliën, glas, metalen en elektronica.
De toekomstige waterstofvraag is sterk gekoppeld aan de ontwikkeling van bovenstaande sectoren
en is daarom moeilijk in te schatten. Wel is de verwachting dat de vraag voor conventionele
olieraffinage op de lange termijn afneemt, als gevolg van de verwachte toename van elektrisch
transport en synthetische brandstoffen. Ook is het aannemelijk dat bedrijven ervoor kiezen om
bepaalde stappen in hun industriële proces te verplaatsen naar landen waar hernieuwbare en
koolstofarme waterstof(dragers) goedkoper geproduceerd kunnen worden. Denk hierbij aan de
productie van hernieuwbare of koolstofarme ammoniak, die vervolgens geïmporteerd wordt om
hier in vervolgprocessen omgezet te worden naar kunstmest.
Toekomstige industriële toepassingen van waterstof als grondstof richten zich hoofdzakelijk op
de productie van staal en synthetische koolwaterstoffen. Bij staalproductie kan waterstof worden
gebruikt als reductor om ijzererts om te zetten in ruwijzer, op basis van de Direct Reduced Irontechnologieroute (DRI). Staalbedrijf Tata Steel Nederland (TSN) heeft de ambitie uitgesproken om
de huidige hoogoventechnologie (op basis van kolen) te vervangen door DRI-installaties (inclusief
elektrische ovens) en deze in 2030 deels te laten draaien op hernieuwbare waterstof, naast het
tijdelijk gebruik van aardgas.45 De DRI-technologie is commercieel beschikbaar en kan in principe
draaien op een mix van aardgas en waterstof (tot 80%), al wordt dit momenteel nog nergens op
grote schaal gedaan. De transitie van hoogoven- naar DRI-technologie vereist een grootschalige
aanpassing van de TSN-site, inclusief de integratie met downstream-activiteiten. Om ook de laatste
20% aan aardgas te vervangen door waterstof zijn additionele, innovatieve maatregelen nodig.
Op de langere termijn kan waterstof (in pure of gemengde vorm) – samen met koolstof uit
afgevangen CO2, biomassa of afval – als grondstof worden gebruikt voor de productie van
synthetische chemicaliën en brandstoffen. Momenteel worden deze producten gemaakt van
aardolie en aardgas. Meerdere pilot- en demonstratieprojecten zijn de afgelopen jaren operationeel
geworden, met name in Europa. Gelet op de hoge meerkosten ten opzichte van fossiele
koolwaterstoffen zullen deze producten naar verwachting pas na 2030 op grote schaal de markt
betreden. Meer demonstratieprojecten en innovatieve maatregelen zijn nodig om de technologieën
verder te ontwikkelen en kosten te reduceren.

45 Roland Berger (2021), Haalbaarheidsstudie klimaatneutrale paden in opdracht van Tata Steel Nederland & FNV, zie
bronnenlijst

Routekaart Waterstof 65

Waterstofnzet als energiedrager

De energiebehoefte van de industriële processen binnen de Nederlandse industrie wordt op dit
moment grotendeels ingevuld door de verbranding van aardgas en industriële restgassen in
fornuizen, ketels en warmtekrachtkoppeling-installaties (WKK).
Om de CO2-doelstellingen voor de industrie te halen is het nodig om de energiebehoefte van
industriële processen anders in te gaan vullen. Een deel van de warmtevoorzieningen wordt
geëlektrificeerd, maar het is op dit moment nog niet mogelijk om de volledige energiebehoefte van
de industriële processen met directe elektrificatie in te vullen. Het elektrificeren van warmte van
hoge temperatuur is op dit moment technisch uitdagend. Naar verwachting neemt waterstof in de
toekomst de rol van aardgas als brandstof (deels) over. Ook kan waterstof een oplossing bieden in
gebieden waar congestie op het elektriciteitsnet problemen creëert voor de te verwachten toename
van het elektriciteitsverbruik door het elektrificeren van processen.
Industriële restgassen die momenteel worden ingezet om in de energiebehoefte te voorzien
van industriële processen, kunnen worden omgezet naar koolstofarme waterstof in een
reformer, waarbij de CO2 ondergronds wordt opgeslagen (CCS). De waterstof kan vervolgens als
alternatief voor de restgassen worden ingezet in de fornuizen, ketels en WKK-installaties. Deze
verduurzamingsroute is een bewezen technologie en verschillende projecten zijn momenteel in
ontwikkeling. Deze route is ook een optie voor biogene processen, waarbij de ondergrondse opslag
van CO2 kan leiden tot zogenaamde negatieve emissies, oftewel een de facto verwijdering van CO2
uit de atmosfeer. Op de lange termijn kan elektrificatie eventueel ook een alternatief vormen voor
de inzet van de restgassen als brandstof, mits er een alternatieve commerciële toepassing voor
de (koolstofarme waterstof uit) restgassen gevonden wordt. Het alternatief is dat deze restgassen
moeten worden afgefakkeld, waarbij de CO2 en eventuele andere broeikasgassen alsnog vrijkomen.
Bijmengen van waterstof in de voeding van verbrandingsinstallaties en warmtekrachtinstallaties
kan tot lage percentages, zonder dat de installaties aangepast hoeven worden. Bij hogere
concentraties waterstof is het technisch aanpassen van de installaties wél nodig om problemen
in de operatie te voorkomen. Ook is de vlamtemperatuur van waterstof hoger dan die van de
huidige gassen, waardoor verhoogde NOx-vorming plaatsvindt. NOx-verlagende maatregelen zoals
het verlagen van de vlamtemperatuur, het bijmengen van zuurstof en het circuleren van rookgas
zijn nodig om deze toename in NOx-emissies op te lossen. Deze gaan vaak wel ten koste van de
efficiëntie. Verder kunnen aanpassingen nodig zijn aan de analyzers, vlamdetectieapparatuur,
automatische veiligheidssystemen en het gasnet binnen de fabriek.
De vereiste zuiverheid van waterstof als brandstof ligt aanzienlijk lager dan wanneer deze
wordt ingezet als grondstof. In principe kan een mengsel van waterstof ook met aardgas worden
verbrand, mits de branders daarvoor geschikt zijn. De grootschalige inzet van hernieuwbare en
koolstofarme waterstof als brandstof (ter vervanging van aardgas) in nieuwe toepassingen zal
naar alle waarschijnlijkheid pas later op gang komen dan de inzet als grondstof (ter vervanging
van fossiele waterstof). Dit komt door de hogere meerkosten en de potentieel grotere benodigde
volumes. Deze volumes zullen afhangen van de ontwikkeling van de relatieve kosten en technische
beschikbaarheid van waterstof versus die van alternatieve koolstofarme brandstoffen, zoals
elektriciteit en bio-energie.

66 Routekaart Waterstof

5.3 Fase 2022-2025
Doelen

• Inzet hernieuwbare en koolstofarme waterstof in bestaande industriële toepassingen:
- hernieuwbare waterstof uit ten minste 600 megawatt (MW) elektrolysecapaciteit (productiedoel
voor 2025).46 Naar verwachting zal dit met name in raffinage worden ingezet, maar eventueel
ook al in andere toepassingen zoals ammoniak en methanol;
- koolstofarme waterstof uit fossiele waterstoffabrieken met CCS gerelateerd aan Porthosproject. Inzet in raffinage en verschillende andere toepassingen.
• Voorbereidingen voor inzet waterstof in nieuwe industriële toepassingen na 2025:
- waterstoffabrieken met CCS in aanbouw bij raffinaderijen en chemische fabrieken voor omzet
industriële restgassen naar koolstofarme waterstof;
- ontwikkeling technologieën voor inzet pure waterstof in staalproductie en verbrandings­
installaties.

Acties
Overheid
• Het Rijk geeft zekerheid voor industrie die hernieuwbare en koolstofarme waterstof willen
gebruiken door ontwikkeling beleid en wetgevend kader.
- Voldoende subsidies en financiële prikkels voor de eerste elektrolyseprojecten die in 2025
gerealiseerd kunnen zijn.
- Het Rijk stelt duidelijke doelen voor waterstofproductie en -gebruik tot en met 2030. Sector
wordt hierin geconsulteerd.
- Vertaling herziene RED II-doel en gedelegeerde handelingen (Fit-for-55-pakket) naar nationaal
beleid voor periode na 2025.
• Ontwikkeling afnameverplichting en/of subsidies voor het gebruik van hernieuwbare
waterstof(dragers) in industrie.
• Opzetten monitorings- en certificeringssysteem voor gebruik hernieuwbare
waterstof(dragers).
- Wetgeving rondom veiligheid gebruik waterstof en waterstofdragers in industrie.
• Het Rijk en de sector doen vraag- en aanbodanalyse van hernieuwbare en koolstofarme waterstof
in de industrie richting 2030 en daarna, op basis van geactualiseerde CES’en. Hierbij wordt ook
gekeken naar de match qua type waterstof, vereiste zuiverheid, geografische locatie (waaronder
in cluster 6) en hoe deze via het transportnetwerk verbonden kunnen worden.
• Rijk en sector wisselen informatie uit over potentiële knelpunten bij waterstofprojecten en
formuleren acties om deze te verhelpen.
NWP-deelnemers
• De sector maakt projecties voor toekomstig waterstofgebruik, op basis van bedrijfsplannen en
hun projectenportfolio van verduurzamingsprojecten binnen de industrie, en delen deze getallen
(via de CES’en of geaggregeerd per sector) met het Rijk. Hierbij wordt ook gekeken naar volumes,
type waterstof, vereiste zuiverheid en geografische locatie (zie ook actie Rijk).
• De sector en Rijk nemen stappen ter voorbereiding van de inzet van hernieuwbare en
koolstofarme waterstof in nieuwe toepassingen richting 2030.
- Pilot- en demonstratieprojecten om technologieën tot volwassenheid brengen (in samen­
werking met onderzoeksinstellingen), waaronder waterstofbranders in fornuizen, ketels en
WKK-installaties, en DRI-installaties die op meer dan 80% waterstof kunnen draaien.
- Planning en engineering van technische aanpassingen aan bestaande industriële
installaties. Tevens bouw van nieuwe installaties, voor waterstofgebruik in 2030, zoals
DRI- en luchtscheidingsinstallaties. Verder is aandacht nodig voor aanpassingen aan
verbrandingsinstallaties in raffinaderijen en chemische fabrieken, waaronder aan branders

46 Naar verwachting zal verreweg het merendeel van de hernieuwbare waterstof uit de 600 MW elektrolysecapaciteit
(productiedoel voor 2025) worden ingezet in de industrie

Routekaart Waterstof 67

(dual-fuel burner), geautomatiseerde veiligheidssystemen, analyzers en detectieapparatuur.
Aanpassen van gasnet en aanleggen nieuw distributienet voor waterstof als brandstof.

Randvoorwaarden

• Duidelijkheid rondom en tijdige beschikbaarheid van de verschillende onderdelen van de

hernieuwbare en koolstofarme waterstofketen, evenals het beleid- en wetgevende kader.
- Ten minste 600 MW elektrolysecapaciteit (productiedoel voor 2025).
- Fysieke transportinfrastructuur om vraag en aanbod van waterstof te koppelen.
- Marktordening en wetgeving rondom transport, opslag en importinfrastructuur.
- Duidelijkheid over Europese duurzaamheidseisen (gedelegeerde handelingen) en bindende
Europese waterstofdoelen uit het Fit-for-55%-pakket.
- Certificeringschema’s hernieuwbare en koolstofarme waterstof uit binnen- en buitenland in
lijn met de gedelegeerde handeling van de RED II en met het ‘Decarbonisation Package’ van de
Europese Commissie.
• Tijdige beschikbaarheid CCS-infrastructuur en bijbehorende wetgeving.
- Porthos, het project voor CO2-transport en opslag in Rotterdam, dat voornemens is om vanaf
2024/2025 jaarlijks ongeveer 2,5 megaton (Mton) CO2 ondergronds op te slaan en daarnaast
noodzakelijk is voor de inzet van de eerste koolstofarme waterstof in de industrie.
- Marktordening voor grensoverschrijdend CO2-transport en overtollige CO2-opslag wettelijk
geregeld – onder meer middels bilaterale verdragen met andere landen – om export van
afgevangen CO2 mogelijk te maken.

5.4 Fase 2025-2030
Doelen

• Opschaling inzet hernieuwbare en koolstofarme waterstof in industrie richting 2030, zowel via

binnenlandse productie als uit import.
- 40-80 PJ per jaar (PJ/j) hernieuwbare waterstof(dragers) in de industrie, in lijn met het RED IIdoel, met name in raffinage en productie van ammoniak, methanol en staal.47
- Koolstofarme waterstof uit industriële restgassen met CCS voor warmteproductie in raffinage
en chemie. Koolstofarme waterstof uit aardgas met CCS ingezet als grondstof in raffinage,
chemie en andere toepassingen.

Acties

• Het Rijk herijkt de waterstofdoelen aan zowel aanbod- als vraagkant voor 2030 met jaarlijkse

tussendoelen en stelt deze doelen jaarlijks bij op basis van analyses van binnenlandse
waterstofvraag.
• Het Rijk en de sector monitoren en onderzoeken de ontwikkeling van waterstof. Dit houdt in:
- monitoren van vraag naar en aanbod van waterstof om onbalans te voorkomen en nemen
gerichte maatregelen om knelpunten weg te nemen;
- onderzoeken wat de bijdrage is van waterstof – in relatie tot andere verduurzamingsroutes,
zoals elektrificatie, CCUS, bio-energie, recycling, efficiency – aan de verduurzaming van de
industrie en een robuust CO2-vrij energiesysteem na 2030.
• De sector spant zich in voor verdere opschaling van waterstof richting 2030. Dit houdt in:
- de industrie start aanpassingen aan en het bouwen van industriële installaties
waarin waterstof wordt toegepast in 2030 (bijvoorbeeld branders, DRI-installaties,
luchtscheidingsinstallaties);
- deelnemers delen knelpunten van grootschalig gebruik van waterstof in de industrie, zoals
gerelateerd aan vergunningen en aanpassingen aan industriële installaties;
- deelnemers en het Rijk onderzoeken hoe de inzet van waterstof bij kleinere bedrijven en
afgelegen gebieden (met name in cluster 6) gerealiseerd kan worden.

47 De onderhandelingen lopen nog over de definitie en hoogte van het doel waarin dit doel gehaald moet zijn

68 Routekaart Waterstof

• De sector bereidt de inzet van waterstof voor in nieuwe toepassingen voor de periode na 2030. Dit

houdt in:
- de industrie deelt bedrijfsplannen (geaggregeerd per sector) met het Rijk voor het gebruik van
waterstof na 2030 in relatie tot andere verduurzamingsroutes (zie ook de actie van het Rijk);
- de sector en Rijk stimuleren ontwikkeling nieuwe technologieën (in samenwerking met
onderzoeksinstellingen) voor het gebruik van waterstof voor de periode na 2030, onder meer via
pilot- en demonstratieprojecten:
• DRI-technologie op basis van 100% hernieuwbare waterstof;
• synthetische grondstoffen (methanol) en brandstoffen (kerosine, diesel, methanol,
ammoniak) voor chemie en zwaar- en langeafstand transport;
• synthese-olefinen en aromaten uit hernieuwbare methanol voor productieplastics en andere
chemicaliën ter vervanging van fossiele productiepaden.

Randvoorwaarden

• Voldoende volumes van hernieuwbare waterstof(dragers) (40-80 PJ/j in 2030) via binnenlandse
productie en import in lijn met RED II-doel.

• Kostenreducties van waterstofproductie, met name van elektrolyse.
• Realisatie landelijke transport- en opslaginfrastructuur waterstof zoals gepland.
• Realisatie van infrastructuur voor import en export van waterstof(dragers), inclusief aansluiting
op binnenlands waterstofnetwerk en kraakinstallaties voor geïmporteerde ammoniak.

• Realisatie van een handelsplatform voor de waterstofmarkt.
• Verdere uitbouw van binnenlandse en internationale CO2-infrastructuur, waaronder het CO2transport en opslagproject Aramis.

5.5 Fase na 2030
Doelen

• Grootschalige inzet van hernieuwbare en koolstofarme waterstof in de industrie. Dit houdt in:
- volledige vervanging van bestaande fossiele waterstofproductie en omzetting van resterende
fossiele restgassen naar koolstofarme waterstof;

- een groeiend aandeel hernieuwbare en alternatieve koolstofarme waterstof(dragers)

(bijvoorbeeld uit kernenergie, bio-energie, biogene restgassen en afval) in de industrie, terwijl
het aandeel koolstofarme waterstof uit aardgas geleidelijk afneemt. De tijdslijn hangt af van
de kostenreducties van verschillende waterstoftechnologieën en van de ontwikkeling van
energie- en grondstofprijzen;
- toenemende mate van integratie van industrie met andere sectoren, zoals industrie en
transport, in levering van synthetische brandstoffen.
• Het Rijk bouwt financiële ondersteuning van gebruik hernieuwbare en koolstofarme waterstof af
zodra deze concurrerend worden en/of er een afnameverplichting is. Financiële ondersteuning
wordt beperkt tot innovatieve en kleinschalige toepassingen van waterstof(dragers), die nodig
zijn voor verdere verduurzaming van de industrie, zoals synthetische brand- en grondstoffen.
• Het Rijk en de sector verkennen mogelijkheden voor verdere integratie van waterstof in het
energiesysteem, waaronder de inzet van restwarmte uit elektrolyse in de industrie.
• De chemische industrie zet in toenemende mate in op duurzame grondstoffen (synthetisch,
biogeen, gerecycled). Mogelijkheden voor negatieve emissies via waterstofproductie uit bioenergie met CCS worden verder verkend.
• De industrie zet zich in voor het verder reduceren van CO2- en stikstofemissies.

Randvoorwaarden

• Een volwassen waterstofmarkt met voldoende aanbod aan hernieuwbare en koolstofarme

waterstof(dragers), zowel uit binnen- als buitenland, op de plekken waar de industrie het nodig
heeft om te verduurzamen.
• Beleidskader rondom negatieve emissies voor waterstofproductie uit bio-energie met CCS.

Routekaart Waterstof 69

6
Thema Toepassingen
Mobiliteit

• Opschaling van de productie van hernieuwbare waterstof voor alle transport­

modaliteiten via meerjarig beleid, regelgeving en financiële instrumenten.
Onder meer door goede inbedding (van hernieuwbare H2) bij de implementatie
van de RED III met een HBE-systematiek (of een soortgelijke systematiek).
• Tijdige realisatie van voldoende productie van hernieuwbare waterstof en
(bio-)synthetische brandstoffen en goede, veilige transport- en distributieinfrastructuur voor de verschillende vormen van waterstof(dragers).
• Transparantie tussen private sector en overheid, zodat op tijd passende
instrumenten en regelgeving kunnen worden ontwikkeld en barrières in weten regelgeving kunnen worden voorkomen/verwijderd, ter stimulering van
aanbod en de markt.

70 Routekaart Waterstof

6.1

Beschrijving thema Toepassingen Mobiliteit

In het Klimaatakkoord is een doelstelling geformuleerd voor 100% emissieloze mobiliteit in 2050.
Mobiliteit op de weg en de binnenvaart zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor ongeveer 26%
van de CO2-uitstoot. Hierbij is de uitstoot van 15 miljard kilo CO2 van de internationale scheep- en
luchtvaart niet meegeteld. Een aanzienlijke reductie van uitstoot van CO2 in deze segmenten draagt
significant bij aan de nationale klimaatdoelstellingen, aan de stikstofreductie-opgaven en overige
emissies (zoals fijnstof).
Een belangrijke rol is weggelegd voor waterstof bij het invullen van deze mobiliteitsdoelstelling.
Voor lichtere toepassingen, zoals personenauto’s en kleine bestelbusjes die weinig range nodig
hebben, krijgen batterij-elektrische voertuigen (BEV) vaak de voorkeur. Maar voor transport over
grotere afstanden, transport met zwaardere lasten en bij toepassingen met een hogere benodigde
beschikbaarheid (inzetbare tijd minus de tank- of laadtijd) en voor toepassingen in de bouwsector
is duurzame waterstof een logisch alternatief met veel potentieel. Toepassing ligt voor de hand
in het wegvervoer, de binnenvaart, de zeevaart en de luchtvaart. Waterstof is daarnaast een optie
voor spoorvervoer dat nog niet geëlektrificeerd is. Zoals bij enkele regionale lijnen, railtransport
op industrieterreinen en in havencomplexen. Daarnaast kan waterstof een belangrijke rol spelen
in het voorkomen of beperken van de netcongestie of ingezet worden wanneer elektrificatie niet
mogelijk is.
Per 2025 wordt de raffinageroute tijdelijk opengesteld. Dit betekent dat duurzaam geproduceerde
waterstof kan worden ingezet in raffinaderijen, om zo conventionele brandstoffen te produceren
met een lagere CO2-intensiteit. Hoewel dit de directe uitstoot van de industrie reduceert, draagt
het ook bij aan het doel om meer duurzame waterstof in te zetten in de mobiliteit. Sterker nog,
zonder raffinageroute is het waterstofdoel uit voorstellen van de Europese Commissie voor de RED
III voor de mobiliteit niet haalbaar. Maar ook naast de inzet van waterstof in het productieproces
van conventionele brandstoffen, moet een substantieel deel rechtstreeks in mobiliteit worden
toegepast. Daarom is het noodzakelijk dat er een versnelling komt in de uitrol van infrastructuur,
om zo het directe gebruik van waterstof in de mobiliteitssector mogelijk te maken. Zo kan
hernieuwbare waterstof verder bijdragen aan emissieloos vervoer en CO2-reductie in het
eindgebruik.
Het is een forse uitdaging om het potentieel van waterstof volledig en tijdig te benutten. Hiervoor is
flinke opschaling vereist op een veelvoud van terreinen.

De belangrijkste opgaven

1. De productie van duurzame waterstof moet flink groeien. Versnelde groei van opwekking van
duurzame energie is absoluut nodig. Hetzelfde geldt voor de benodigde elektrolysecapaciteit
(zie het hoofdstuk Productie). Omdat de cumulatieve vraag naar duurzame waterstof vanuit
de industrie en mobiliteit op Nederlands grondgebied eenvoudig de geplande en ruimtelijk
inpasbare productie kan overstijgen, speelt de import van duurzame waterstof een belangrijke
rol.
2. De transport- en distributie-infrastructuur voor waterstof moet tijdig worden ontwikkeld. Denk
hierbij op nationaal niveau aan het waterstoftransportnet en waterstofopslagfaciliteiten (zie het
hoofdstuk Infrastructuur en Opslag). Op regionaal niveau moet distributie-infrastructuur worden
aangelegd en er moet een geschikte tankinfrastructuur worden ontwikkeld met voldoende
dekking en capaciteit.
3. Uitrol van een transport- en distributienet is ook van groot belang, omdat er grenzen zijn
aan het transport van stoffen als waterstof over de weg, over het spoor en over water. Het
zogenaamde ‘basisnet’ stelt normen die niet overschreden mogen worden. Om knelpunten hierin
te voorkomen, is ook voor de mobiliteit een dekkend distributienetwerk nodig. Zie hiervoor het
hoofdstuk Infrastructuur en Opslag.

Routekaart Waterstof 71

4. Waterstofzuiverheid is voor de mobiliteit van cruciaal belang bij gebruik van waterstof in
waterstof-elektrische voertuigen. Deze hebben een hoge graad van zuiverheid nodig voor
toepassing in de brandstofcellen. Bij directe levering uit een elektrolyser zal die zuiverheid
makkelijk controleerbaar en beheersbaar zijn. Als de waterstof echter uit een transporten distributienet wordt afgenomen, zal de kwaliteit minder goed beheersbaar zijn en zeer
waarschijnlijk niet voldoen aan de vereiste kwaliteit. Er moet daarom tijdig worden nagedacht
over zuiveringsinstallaties op strategische plekken in het netwerk.
5. Een vijfde opgave is de ontwikkeling van de markt. Het is belangrijk dat eindgebruikers kunnen
overstappen op waterstof-aangedreven voertuigen. Of het nu gaat om transport over de weg, de
inzet van werk- en voertuigen in de bouwsector, de scheepvaart of de luchtvaart; producenten
moeten voldoende voertuigen produceren. En deze voertuigen moeten hun weg kunnen vinden
naar de Nederlandse markt. In de vroege fasen van de markt is daarbij enerzijds een effectief
ondersteunend instrumentarium vanuit de overheid nodig, zowel financieel als regelgevend.
Denk hierbij aan subsidies en milieuzones of zero-emissie-aanbestedingen door de overheid en
marktpartijen. En opname van lokaal geproduceerde en geïmporteerde waterstof in de HBEsystematiek. Marktpartijen onderling moeten anderzijds de extra kosten van waterstof ten
opzichte van fossiel brandstoffen internaliseren in de business cases door inzet over de gehele
keten te bedragen.
6. Tenslotte is het van belang dat al deze ontwikkelingen op tijd en parallel in gang worden gezet.
Er rest simpelweg nog weinig tijd tot 2030. Opschaling van tankinfrastructuur kan bijvoorbeeld
niet wachten tot er voldoende elektrolysecapaciteit of importcapaciteit is gerealiseerd. Productie
en import kunnen niet wachten tot er voldoende aanbod is aan voertuigen. Essentieel is dat
marktpartijen - de aanbieders van waterstof en voertuigen - en de overheid elkaar over en
weer voldoende perspectief en vertrouwen bieden om tot actie over te kunnen gaan. Voor alle
genoemde ontwikkelingen geldt dat het van belang is om snel tot uitvoering te komen.

De Europese context

Het gebruik van waterstof in de mobiliteit wordt door de Europese Unie sterk/nadrukkelijk
gestimuleerd met beleid en instrumenten. Hierbij gaat het onder meer om de RED II, de herziening
daarvan in de RED III, de AFIR en de overkoepelende Fit-for-55- en RePowerEU-voorstellen. Deze
leggen lidstaten mogelijk verplichte doelstellingen op voor de toepassing van waterstof in de
mobiliteit en bieden instrumenten om het gebruik van duurzame energiedragers, waaronder
waterstof, te stimuleren. Daarnaast kent de EU een aantal subsidie-instrumenten die de inzet van
duurzame energiedragers stimuleren. Denk hierbij aan CEF en Horizon Europe.
Over de genoemde Europese wetgevingsvoorstellen vinden op dit moment nog onderhandelingen
plaats. In alle scenario’s vraagt de uitkomst van de onderhandelingen een behoorlijke extra inzet
op de toepassing van waterstof in mobiliteit, om de doelstellingen te halen in 2030. De opgaven
voor het wegtransport, de luchtvaart, de binnenvaart en de zeevaart worden hierna in aparte
hoofdstukken behandeld, omdat er grote verschillen zitten tussen deze sectoren. De opgaven
verschillen, de waardeketens zijn anders, alsook de volwassenheid van de techniek (Technology
Readiness Levels, TRL).

72 Routekaart Waterstof

Waterstof in het wegtransport

In de overwegingen over BEV of FCEV speelt een aantal aspecten mee, zoals energie-efficiency,
beschikbaarheid van laadcapaciteit, netcongestie en de beschikbaarheid van grondstoffen.
Recente studies op basis van de Life Cycle Analysis (LCA)48 komen regelmatig tot de conclusie dat
de waterstof- en batterij-elektrische voertuigen elkaar qua duurzaamheid nauwelijks ontlopen.
Zeker nu waterstofvoertuigen steeds meer hernieuwbare waterstof gaan gebruiken en de schaarste
aan grondstoffen voor batterijen zwaarder gaat wegen. Daarnaast wijzen recente studies uit dat
optimalisatie tussen laad- en tankinfrastructuur kan leiden tot substantiële besparing in de kosten
van infrastructuur. Bij een 90/10 verdeling tussen batterij elektrisch rijden (BEV) en het gebruik van
waterstof (FCEV) in de mobiliteit kan dit voor Nederland leiden tot een besparing in de orde van €8
miljard op de aanleg van infrastructuur.49
Strategische en geopolitieke overwegingen kunnen eveneens een rol spelen bij de keuze tussen
verschillende energiedragers. Denk aan grondstoffenschaarste en het verminderen van de
afhankelijkheid van een klein aantal landen in de levering van grondstoffen en energie. Om de
doelen uit het Klimaatakkoord en het Fitfor55-pakket te halen, is het zaak alle soorten zero- en lowEV-technologieën te stimuleren.
Voor toepassingen op de weg is, samen met de private sector, gewerkt aan acties om het
gebruik van waterstof in de mobiliteit te stimuleren in die toepassingen waar waterstof een
duidelijke toegevoegde waarde heeft in de transitie naar emissieloze mobiliteit. In de sectoren
zwaar wegtransport, lichte voertuigen, openbaar vervoer, reinigingsvoertuigen, binnenvaart,
doelgroepenvervoer en taxi’s zijn met de sector de mogelijkheden voor waterstofmobiliteit
geïnventariseerd. Met deze sectoren is een Actieprogramma Waterstof Mobiliteit opgesteld,
omdat waterstof in deze toepassingen een logische keuze kan zijn met een grote impact op CO2reducties. Het actieprogramma kan tot uitvoering komen zodra de overheid de benodigde middelen
beschikbaar stelt en bedrijven in de keten de extra kosten gaan internaliseren. Buiten de hiervoor
genoemde sectoren krijgt waterstof steeds meer aandacht in de bouwsector. Daarbij gaat het om
mobiele werktuigen waarvan langdurige inzetbaarheid en/of veel beschikbaar vermogen wordt
gevraagd door zwaar materieel.
Ook in de regelgeving moet het nodige worden gedaan om de introductie van waterstof in het zwaar
transport te bespoedigen. Zoals bijvoorbeeld het aanpassen van beperkingen in de lengte van
trekker-trailer-combinaties. De waterstoftanks op het voertuig vragen meer ruimte dan meestal
beschikbaar is op bestaande trucks. Dit gaat ten koste van de laadlengte of het laadvolume van
vrachtwagens. En daarmee van de exploitatie van dergelijke combinaties, waar iedere vierkante
meter telt. Belemmeringen in richtlijnen voor bijvoorbeeld maten en gewichten moeten daarom
tijdig weggenomen worden om, zoals in de beschreven situatie, de business-case voor waterstof
hierdoor niet te laten verslechteren.
Waterstof bevindt zich nog in een vroege marktfase. Dat betekent dat waterstof-elektrische
voertuigen (FCEV’s) – afhankelijk van het type: personenvoertuigen, lichte bestel- en personen­
busjes (LCV), of het zwaar transport (HD) – voorlopig in een beperkt aantal modellen en in kleine
aantallen beschikbaar gesteld worden door de OEM’s. Hetzelfde geldt voor mobiele werktuigen.
Personenvoertuigen en bakwagens zijn beschikbaar en worden al ingezet in enkele Europese

48 Rapport LCA drie typen peronenauto’s (CE Delft), pagina 22: “In 2030 is een grote reductie in klimaatimpact te zien
bij de waterstofauto. Dit komt omdat wij aannemen dat waterstof in 2030 geproduceerd zal worden door middel van
elektrolyse, waarvoor veel meer elektriciteit nodig is dan bij productie van waterstof uit aardgas. Wanneer de waterstofauto’s in 2030 op volledig groene stroom zouden rijden in plaats van de verwachte gemiddelde mix, scoort de
waterstofauto iets beter dan de elektrische auto. Dit komt omdat de milieu-impact tijdens de productie een steeds
grotere rol gaat spelen, in relatieve zin, en deze impact hoger is bij een elektrische auto dan bij een waterstofauto”,
zie bronnenlijst. Zie ook: Analyse Rapport CE Delft namens Enpuls ‘LCA drie typen personenauto’s’ (Ekinetix, Martijn van der Star, Jaco Reijerkerk, juli 2020)
49 Zie bronnenlijst

Routekaart Waterstof 73

landen, waaronder ook Nederland. Diverse projecten zetten op Europese schaal in op de introductie
van trekkers voor zwaar transport. Voorbeelden zijn initiatieven als HyTrucks, PinkCamel en
H2 Accelerate. In de grootschalige uitrol van trekkers voor het zwaar transport en de daarvoor
benodigde bouw van grote, op het zwaar transport gerichte tankstations, moet rekening worden
gehouden met een doorlooptijd. Voor de opschaling van de productie van trucks en het bouwen van
tankstations geldt een doorlooptijd van grofweg 2 tot 3 jaar. Het doel moet zijn om tijdig voldoende
tankstationcapaciteit, zowel in geografische spreiding van de tankstations als in de tankcapaciteit
per tankstation, te realiseren om klaar te zijn voor de grootschalige introductie van de voertuigen.
Producenten van zowel trucks als tankstations komen in beweging als er zicht is op langjarige
ondersteuning van eindgebruikers: de vervoerders. In aanschafkosten en gebruik moeten door
waterstof aangedreven trucks voor eindgebruikers een aantrekkelijke optie zijn. Op het moment dat
eindgebruikers perspectief hebben op langjarige inzet, komen ook de exploitanten van tankstations
in beweging om voldoende dekking te realiseren. De producenten van trucks kunnen dan hun
productievolumes of allocaties aanpassen, om ook trucks te gaan leveren voor de Nederlandse
markt. Zonder helder perspectief voor alle spelers in de keten, de eindgebruikers en bouwers van
tankstations zullen truckfabrikanten (OEM’s) zich richten op andere landen of hun productie niet
verder opschalen. De koplopers onder de OEM’s hebben voldoende productiecapaciteit om vanaf
2024 aan een potentiële initiële vraag in Nederland te kunnen voldoen. Echter, het ontbreekt ze
momenteel aan voldoende perspectief op belangstelling in de markt, door gebrek aan incentives
(beloningen) voor de eindgebruikers. Daardoor is het interessanter om deze voertuigen in
andere landen op de markt te brengen (denk aan Duitsland, Zwitserland, Frankrijk, Denemarken,
Oostenrijk).
Hoewel de EU met de implementatie van onder meer de RED II en RED III de markt voor hernieuw­
bare waterstof nadrukkelijk stimuleert, zullen voertuigfabrikanten (OEM’s) enkel een groter
gamma aan waterstof-elektrische voertuigen (FCEV’s) op de markt brengen als er voldoende
perspectief is voor eindgebruikers om hierop over te stappen. Dat heldere perspectief voor de
eindgebruiker moet vorm krijgen in een levensduurcyclus (Total Cost of Ownership, TCO) die in
lijn ligt met beschikbare alternatieven. Zo’n TCO stimuleert daarmee de hele keten, van productie
tot eindgebruik. Om de benodigde middelen beschikbaar te krijgen het essentieel dat de betrokken
partijen (voertuigfabrikanten, tankstation exploitanten en de overheid) duidelijkheid bieden
over hun tijdpaden voor onder meer de introductie en opschaling van voertuigen en de uitrol van
productiefaciliteiten voor waterstof en tankstations. Zodat de overheid daarop kan anticiperen met
beleid en de ontwikkeling van ondersteunend instrumentarium.

6.2 Detail-routekaart Toepassingen Mobiliteit Wegtransport
6.2.1 Fase 2022-2025

Het gebruik van waterstof in het zwaar wegtransport staat aan het begin van haar ontwikkeling.
De eerste waterstofaangedreven voertuigen zijn gebouwd en worden nu in diverse Europese
landen getest. Daarnaast is een aantal grote private consortia druk bezig met het opzetten van
eerste opschalingsprojecten van waterstoftrucks en bijbehorende ‘XL-tankinfrastructuur’ voor
deze projecten. Voorbeelden zijn projecten als H2Accelarate, HyTrucks en Pink Camel. Ook vanuit
Europa wordt ingezet op waterstof voor het zwaar wegtransport. In de bouwsector zijn de eerste
FCEV-machines inmiddels operationeel.
Om voort te bouwen op deze ontwikkelingen, is het belangrijk om tot een gecoördineerde en
samenhangende aanpak te komen voor zowel de realisatie van waterstoftankstations en de
bijbehorende voertuigen, als de productie van voldoende hernieuwbare waterstof voor de mobiliteit.
De ontwikkeling van een betrouwbare basale tankinfrastructuur en de bijbehorende vraag
(voertuigen) zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. En ze zijn onderling sterk afhankelijk.
Daarbij is belangrijk dat sprake is van een internationale markt waarop Nederland concurreert met
de ons omringende landen. Dit betekent dat het instrumentarium in Nederland in balans moet zijn

74 Routekaart Waterstof

met het instrumentarium in andere Europese landen. Als immers het stimuleringsinstrumentarium
in Duitsland aantrekkelijker is dan in Nederland, gaan waterstofvoertuigen, met name trucks,
vooral naar die markt. En worden de benodigde tankstations vooral in Duitsland ontwikkeld. Om
te zorgen dat waterstoftrucks internationaal kunnen rijden, is nauw overleg met andere Europese
overheden noodzakelijk, om vergelijkbaar beleid voor zero-emissie zwaar wegtransport te creëren
en daarmee een Europees dekkend netwerk van tankstations en markten voor voertuigen.
In de fase tot 2025 staat voor het wegtransport de concrete doelstelling centraal om uiterlijk in
2025 in Nederland een basisnetwerk van tenminste 50 waterstoftankstations met een gezonde
economische grondslag te realiseren, passend om aan de Europese verplichtingen onder AFID en
de RED te kunnen voldoen.

Doelen

• Realisatie van waterstoftankstations (maximaal 50) rond 2025. Tenminste 10 van deze

tankstations moeten XL-waterstoftankstations met een grote capaciteit worden. Dat wil zeggen,
passend voor inzet voor zwaar transport. Deze stations moeten ook in de waterstofbehoefte op de
bouwplaatsen kunnen voorzien.
• Voldoende voertuigen voor een basis-business-case per tankstation. Hierbij wordt voor de
periode tot 2025 de nadruk gelegd op waterstoftrucks die gebruikmaken van zowel brandstofcel(FCEV) en verbrandingsmotor-technologie (H2-ICE) als gasvormige waterstof op een druk van 350
of 700 bar.
• Een klein (huidige standaard) tankstation moet binnen 3 tot 5 jaar na realisatie zo’n 100-130
voertuigen moeten kunnen bedienen. Per XL-station zijn dat binnen 1 tot 5 jaar na realisatie
tussen 25 en 50 zware transportvoertuigen.
• In 2025 zijn tenminste 4 XL-stations in aanbouw, die ieder tussen 150 en 200 zwaar-transporttrekkers kunnen bedienen in 2027.
• De doelstelling is dat er in 2025 ongeveer 8 miljoen kilogram (1 PJ) waterstof in de wegmobiliteit
wordt verbruikt.

Acties

• Het Rijk en het bedrijfsleven zetten zich in om de afspraken die gemaakt zijn in het kader van het
Actieprogramma Waterstof in Mobiliteit uit te voeren. Om hiermee perspectief te scheppen voor
de producenten van voertuigen, de aanbieders van waterstof en de afnemers hiervan in de markt.
De uitkomst van de RED III leggen naar verwachting een ‘bodem’ die hoger ligt dan de uitkomsten
van het Actieprogramma H2 in Mobiliteit.
- Het Rijk zet zich in voor een toereikend stimuleringsbeleid, waar mogelijk
bestaand uit regelgeving en financiële incentives. Het streven is dat een financieel
ondersteuningsinstrument per 2023 beschikbaar komt. De vormgeving van het instrument
vindt plaats in samenspraak met de sector en decentrale overheden. Hiermee wil de overheid
handelingsperspectief bieden aan de private sector.
- De producenten van voertuigen en aanbieders van waterstof, zetten zich in om zo snel mogelijk
duidelijkheid te geven over de tijdlijnen voor de introductie van voertuigen en de realisatie van
tankstations. Hiermee bieden partijen handelingsperspectief aan potentiële afnemers en aan
de overheid voor haar stimuleringsbeleid en -instrumenten.

• De overheid neemt een stimulerende rol in de ontwikkeling van een markt voor waterstof in

mobiliteit, door zelf te investeren in waterstof-aangedreven voertuigen. Dit is de overheid als
launching-customer. Hieraan kan invulling gegeven worden door een programma te ontwikkelen
waarbinnen de aanschaf en het gebruik van waterstof-elektrische voer- en vaartuigen (onder
een verantwoorde beheersing van de kosten) wordt bevorderd. Dit betreft een rol voor de
Rijksoverheid en andere overheden (provincies en gemeenten), de waterschappen en publieke
diensten.

Routekaart Waterstof 75

• Marktpartijen en de overheid zetten erop in om optimaal gebruik te maken van Europese

subsidieprogramma’s voor tankstations.
- Marktpartijen dienen waar mogelijk projectvoorstellen in voor tankstations bij de Europese
programma’s die waterstof in de mobiliteit co-financieren, liefst in combinatie met voertuigen.
- Het Rijk zet zich in om in de Europese programma’s voor de markt de voorwaarden te creëren
om hier optimaal gebruik van te kunnen maken bij de realisatie van waterstoftankstations.

• Nu de IPCEI-waterstof voor de stimulering van productie, transport- en opslaginfrastructuur

niet van toepassing is op de passende ondersteuning van tankstations en voertuigen voor zwaar
transport, streeft het Rijk ernaar om hiervoor een passend instrument te ontwikkelen.

Mijlpalen

• De doelstelling van 50 waterstoftankstations in 2025 is gerealiseerd.
• In 2025 zijn er tussen 10.000 en 15.000 waterstof-personenauto’s en lichte commerciële

voertuigen (inclusief bestelbusjes en taxi’s) en tussen 500 en 800 waterstoftrucks en andere
zware voertuigen op de weg in Nederland.

Belangrijke randvoorwaarden en verbinding met andere thema’s

• Voldoende en tijdige beschikbaarheid van budget en instrumenten voor het stimuleren van
waterstof en een waterstofinfrastructuur voor de wegmobiliteit en de bouwsector.

• Voldoende beschikbaarheid van hernieuwbare waterstof voor de mobiliteitssector via productie
en import.

• Tijdige en voldoende beschikbaarheid van voertuigen, met realistische tijdlijnen voor de

introductie hiervan, zodat de overheid tijdig passend instrumentarium kan ontwikkelen en de
markt een perspectief heeft.

6.2.2 Fase 2025-2030
Doelen

• Een landelijk dekkend netwerk van waterstoftankstations voor de verschillende modaliteiten

(350 en 700 bar), met voldoende overlap in voorzieningengebieden. Zodat gebruikers altijd binnen
een acceptabele tijd en afstand kunnen tanken.
• Introductie van voertuigen en (verdere) opschaling van serieproductie in het zakelijk
personenvervoer, goederenvervoer en in mobiele werktuigen. Overheid en de private sector
zorgen daartoe voor een aantrekkelijke Nederlandse markt, een voldoende breed aanbod aan
waterstof-elektrische voertuigen (FCEV’s) en voertuigen met een waterstof-verbrandingsmotor
(H2-ICE). Alsook voor een dekkend netwerk van tankstations en ondersteunende subsidies voor
tankstations en voertuigen.
• De TCO van de FCEV’s in toepasselijke segmenten zoals openbaar vervoer, distributie (LCV’s) en
zwaar transport wordt concurrerender.
• Voor inzet van hernieuwbare waterstof in mobiliteit (wegvervoer, lucht-, scheep- en binnenvaart,
inclusief inzet via de raffinageroute) in 2030 wordt onderhandeld over een mogelijke
subverplichting van tussen 18 en 58 PJ hernieuwbare waterstof, waarbij het oorspronkelijke
voorstel van de Commissie neerkomt op 29 PJ.

Acties

• Ontwikkeling van beleid voor een veilige en kostenefficiënte transport- en distributie- 

infrastructuur voor de levering van hernieuwbare waterstof aan de waterstoftankstations.
Inclusief de optie van aansluiting op het transportnet van waterstof.
• Het Rijk en de marktpartijen erkennen hoe de markt na 2025 gestimuleerd kan worden.
• Voertuigfabrikanten (OEM’s) breiden het aanbod aan waterstof-elektrische voertuigen uit en
schalen de productie op. Door stimulering van het gebruik van waterstofvoertuigen is een
voldoende aantrekkelijke markt gecreëerd voor opschaling in voertuigen en een concurrerend
aanbod van OEM’s.

76 Routekaart Waterstof

• Het Rijk zet er samen met marktpartijen op in om van de vrachtwagenheffing en terugsluis-

vrachtwagen­heffing voor zwaar wegtransport een stimulerende werking voor de inzet van waterstof
te laten uitgaan voor die sectoren en toepassingen waar waterstof in een marktbehoefte voorziet.
• Bij aanbestedingen door overheid en private sector wordt emissieloze mobiliteit en emissieloos
werken als uitgangspunt gehanteerd, waarmee perspectief voor de markt wordt geboden.
• Continuering van de beleidsmaatregelen qua ondersteuning van voertuigen en de uitrol van
infrastructuur.
• Ontwikkeling van beleid voor een veilige en kostenefficiënte transport- en distributie- 
infrastructuur voor de levering van hernieuwbare waterstof aan de waterstoftankstations,
inclusief de optie van aansluiting op het waterstoftransportnet.

Mijlpalen

• In 2030: 150 HRS voor licht vervoer en 50 XL-tankstations voor het zwaar transport, met een
aanbod dat aansluit bij de behoeften van de markt.

• Het aantal modellen voor de verschillende modaliteiten en het aantal OEM’s dat voertuigen op de
markt brengt, zowel voor licht als voor zwaar transport, neemt toe en geeft markt vertrouwen.

• In 2030 zijn er 40.000 tot 75000 waterstof-personenauto’s en lichte commerciële voertuigen

(inclusief bestelbusjes, taxi’s en bakwagens) en 5.000 tot 10.000 waterstoftrucks voor het zwaar
transport op de weg in Nederland.

Belangrijke randvoorwaarden/verbinding met andere thema’s

• De OEM’s zorgen tijdig en op voldoende schaal voor een aanbod van voertuigen die aan de
behoeften van de markt voldoen.

• De productie en import van hernieuwbare waterstof komt op schaal. De prijs van hernieuwbare

waterstof - inclusief HBE-systematiek - is concurrerend, zodat met bescheiden ondersteuning
een business-case ontstaat voor gebruikers.
• De infrastructuur voor grootschalige, veilige en kostenefficiënte belevering van voldoende
hernieuwbare waterstof aan de tankstations, onder meer via het transportnet voor waterstof en
de daarop aansluitende distributie-infrastructuur, begint zich zodanig te ontwikkelen dat de
veilige belevering van tankstations gewaarborgd is en blijft.
• Daarbij zijn oplossingen geïmplementeerd of in ontwikkeling gezet, om de kwaliteit van de
geleverde waterstof te garanderen, inclusief een oplossing voor een kwaliteit-upgrade van
waterstof uit het transportnet voor waterstof naar waterstof, met de kwaliteit benodigd voor de
mobiliteit (FCEV’s).

6.2.3 Fase na 2030
Doelen

• Waterstof is voor de markt een volwaardige emissieloze optie in de mobiliteit.
• De markt kan stapsgewijs zonder structurele ondersteuning functioneren.
• Het aanbod van voertuigen wordt breed en concurrerend.
Acties

• Consistentie en indien nodig continuering van beleidsmaatregelen voor de ondersteuning van
voertuigen en de uitrol infrastructuur.

• Bij aanbestedingen door overheid en private sector wordt emissieloze mobiliteit en emissieloos
werken als eis gehanteerd, waarmee perspectief voor de markt wordt geboden.

Mijlpalen

• Het aantal beschikbare modellen voor HD, LCV, Doelgroepen en PV ontwikkelt zich conform de
marktbehoefte.

• Aantallen zwaartransporttrucks, mobiele werktuigen, bussen in het openbaar vervoer,

touringcars, lichte bestelbussen voor goederen- en personenvervoer en personenvoertuigen op de
weg ontwikkelen zich marktconform.

Routekaart Waterstof 77

Belangrijke randvoorwaarden/verbinding met andere thema’s

• Stimulerend beleid voor alle Zero Emissie-voertuigen (ZE), om ‘late majority’ en ‘laggards’ over te
halen in de transitie naar ZE-mobiliteit in 2050.

6.3 Detail-routekaart Toepassingen Mobiliteit Luchtvaart
Duurzame brandstoffen en technologische innovaties zijn belangrijke maatregelen waarmee
de Nederlandse luchtvaartsector inzet op de benodigde CO2-reductie. Naast een nationale
opgave om duurzame brandstoffen bij te mengen, wordt op Europees niveau gewerkt aan een
bijmengverplichting. Parallel wordt gewerkt aan de ontwikkeling van waterstofvliegtuigen en de
ontwikkeling van grondgebonden activiteiten op waterstof. In het coalitieakkoord van 15 december
2021 is ook afgesproken om de luchtvaart te ‘vergroenen’ en te investeren in de ontwikkeling en
productie in Nederland van onder meer synthetische kerosine.
In lijn met het Akkoord Duurzame Luchtvaart en de Luchtvaartnota, zet Nederland nationaal in op
een bijmenging van 14% duurzame brandstoffen in 2030. Voor 2050 geldt dat vliegtuigen volledig
fossielvrij vliegen. Onder het RefuelEU voorstel (onderdeel Fit-For-55-pakket van de Europese
Commissie) wordt gewerkt aan een Europese bijmengverplichting per 2025. Volgens het laatste
voorstel50 staan deze ambities op 6% in 2030 en 63% in 2050. Voor beide verplichtingen gaat het om
bijmenging van duurzame drop-in brandstoffen: zowel biobrandstoffen als synthetische kerosine.
Waterstof is nodig voor de productie van beide brandstoffen. Omdat de brandstoffen aan de gestelde
CI-eisen moeten voldoen (koolstofintensiteit per eenheid), zal dit vaak betekenen dat de waterstof
hernieuwbaar moet zijn. De grootste opgave voor waterstof ligt bij de productie van synthetische
kerosine, waar waterstof een belangrijke grondstof voor is.
Naast een duidelijke rol voor waterstof bij de bijmengverplichting, werken verschillende partijen
aan de ontwikkeling van waterstofvliegtuigen. Begin 2030 worden de eerste vliegtuigen verwacht.
Het antwoord op de vraag of zij gaan vliegen op gasvormige of vloeibare waterstof is nog in
ontwikkeling. Per 2030 heeft Nederland de nationale opgave dat alle grondgebonden activiteiten
van de burgerluchtvaart hernieuwbaar moeten zijn. Naast elektrificatie, wordt gewerkt aan de rol
van waterstof in deze activiteiten.

6.3.1 Fase 2022-2025
Doelen

Nederland zet actief in op de invoering van de Europese bijmengverplichting: het RefuelEU voorstel,
onderdeel Fit-for-55-pakket van de Europese Commissie.

Acties

• Op Europees niveau de uitwerking en implementatie van het RefuelEU-voorstel en het voorstel

van de RED II/III. De RED geeft aan welke grondstoffen gebruikt mogen worden voor de
ontwikkeling van duurzame brandstoffen. Daarnaast de invloed van REPowerEU niet vergeten.
• In kaart brengen benodigde hoeveelheid brandstoffen/productie/import met visie op 2030 en
2050.
• Opschaling van productie en import van waterstof voor de productie van biobrandstoffen en
synthetische kerosine. Productie en import van waterstof zal in deze fase nog zeer beperkt zijn.
Dit zal richting 2025-2030 toenemen.
• De eerste synthetische kerosineproductiefaciliteit, op basis van Direct Air Capture (DAC) of
biogene/industriële puntbronnen, zal worden ontwikkeld voor 2024 conform actieprogramma

50 Percentages zijn in lijn met laatste voorstel, deze kunnen dus nog wijzigen

78 Routekaart Waterstof

duurzame luchtvaartbrandstoffen51.
• Naast een bijmengverplichting monitoren en onderzoeken van de ontwikkelingen/innovaties
rondom waterstofvliegtuigen en van de grondgebonden activiteiten op waterstof.

Mijlpalen

• Implementatie RefuelEU-voorstel.
• Opschaling productie van biobrandstoffen door Shell enSkyNRGNeste.
Belangrijke randvoorwaarden/verbinding met andere thema’s

• Duidelijkheid RefuelEU, RED II/III en nationale wetgeving;
• Samenwerking EU/Mondiaal;
• Samenwerking industrie.
6.3.2 Fase 2025-2030
Doelen deze fase

In lijn met het RefuelEU voorstel is per 2025 2%52 van de getankte vliegtuigbrandstoffen in
Nederland duurzaam. Hier geldt ook een subdoelstelling voor synthetische kerosine. De hoogte
staat op dit moment nog niet vast.

Acties

• Monitoren en onderzoeken van de ontwikkelingen/innovaties rondom waterstofvliegtuigen en de
grondgebonden activiteiten op waterstof.

• Vervolg in kaart brengen benodigde hoeveelheid brandstoffen/productie/import.
• Opschaling van productie en import van waterstof voor de productie van biobrandstoffen en
synthetische kerosine.

Mijlpalen

• Start bijmengverplichting van 2% waarvan een deel synthetische kerosine.
• Opschaling productie van biobrandstoffen door Shell en Neste.
• Start productie uit de DSL-01-fabriek op biobrandstoffen.
• Start productie uit de pilotprojecten ZENID en Synkero op synthetische kerosine, ontwikkeling/
opschaling Neste en Shell.

Belangrijke randvoorwaarden/verbinding met andere thema’s

• Samenwerking binnen de EU en mondiaal.
• Samenwerking binnen de industrie.
6.3.3 Fase na 2030
Doelen

• In lijn met het RefuelEU-voorstel is 6%53 van de getankte vliegtuigbrandstoffen in Nederland

duurzaam. Hier geldt ook een subdoelstelling voor synthetische kerosine. De hoogte daarvan
staat op dit moment nog niet vast.

• In de Luchtvaartnota is als doel opgenomen dat in 2030 14% van alle in Nederland getankte

vliegtuigbrandstoffen duurzaam is. Op dit moment ziet het ernaar uit dat het RefuelEU-voorstel
geen ruimte biedt om nationaal een hogere bijmenging in te voeren.

51 Zie bronnenlijst
52 Percentage is in lijn met laatste oriëntatie, deze kan nog wijzigen
53 Percentage is in lijn met laatste oriëntatie, deze kan nog wijzigen

Routekaart Waterstof 79

• In lijn met de Luchtvaartnota is de CO2-uitstoot per 2030 minimaal gedaald tot het niveau van
2005. Dit betreft CO2-emissies van internationale vluchten die uit Nederland vertrekken. Alle
grondgebonden activiteiten van de burgerluchtvaart zijn vanaf 2030 geëlektrificeerd of op
waterstof.

Acties

• Opschaling van productie en import van waterstof voor de productie van biobrandstoffen en
synthetische kerosine. Daarnaast voor het gebruik van de grondgebonden activiteiten.

• Monitoren en onderzoeken van de ontwikkelingen/innovaties rondom waterstofvliegtuigen.
Mijlpalen

• Start bijmengverplichting van 6% waarvan een deel synthetische kerosine zal vormen.
• Opschaling producenten biobrandstoffen en synthetische kerosine.
• Alle grondgebonden activiteiten van de burgerluchtvaart zijn vanaf 2030 geëlektrificeerd of op
waterstof.

Belangrijke randvoorwaarden/verbinding met andere thema’s

• Samenwerking binnen de EU en wereldwijd.
• Samenwerking binnen de industrie.

6.4 Detail-routekaart Toepassingen Mobiliteit Scheepvaart
In dit deel worden de binnenvaart en de zeescheepvaart besproken in 2 aparte paragrafen.
De opgaven en tijdpaden van de 2 categorieën zijn zeer verschillend, waardoor een opdeling in
2 paragrafen het meest beantwoordt aan de kenmerken van de sectoren. Voor binnenvaart zijn
de periodes tot 2030 samengevoegd, omdat 2030 de eerste concrete stip op de horizon is.
Binnenvaart kan gecategoriseerd worden onder zware mobiliteit, wat betekent dat waterstof
potentieel een belangrijke rol kan spelen. Binnenvaartschepen hebben een grote energiebehoefte,
die lastig te voldoen is met alleen elektriciteit. Waterstof kan hier dus een uitkomst bieden.
De eerste 2 waterstof-elektrisch aangedreven schepen zijn in ontwikkeling: ‘FPS Maas’ van
Future Proof Shipping BV komt in 2023 volledig emissieloos in de vaart, na een ombouw. Het
nieuwbouwschip ‘ms Antonie’ van binnenvaartondernemer Harm Lenten staat gepland om
eind 2023 in de vaart te komen. Dit schip is ook waterstof-elektrisch aangedreven, met een
dieselgenerator als back-up. Daarnaast zijn er pilots in de binnenvaart, waarin waterstof wordt
gebruik als brandstof voor verbrandingsmotoren. Echter, de businesscase voor waterstofaangedreven schepen is nog steeds lastig. De onrendabele top is voorlopig nog groot. Om
varen op waterstof commercieel haalbaar te maken, wordt er binnen RH2INE gezocht naar een
businessmodel dat varen op waterstof met een initiële impuls (zoals publieke bijdragen) op een zo
kort mogelijke termijn wel haalbaar maakt.
De doelen en acties voor de binnenvaart komen voort uit de Green Deal Zeevaart, Binnenvaart
en Havens, ondertekend in 2019. Hierin is de ambitie gesteld om in 2030 150 emissieloze
binnenvaartschepen in de vaart te hebben. Een deel van deze schepen zal op korte, vaste routes
batterij-elektrisch varen. De rest van de schepen kan waterstof als energiedrager gebruiken om
emissieloos te zijn. Ook de Centrale Rijn Commissie (CCR) heeft in recente studies gerapporteerd
dat er een significante rol is voor waterstoftoepassingen in de binnenvaart. Figuur 6.1 geeft aan dat
in een ‘innovatie transitiepad’, ongeveer 23% op ‘pure H2’ (gas of vloeibaar) en ongeveer 20% op (e-)
methanol zal gaan varen in 2050. Hiernaast worden ook nog andere waterstofdragers onderzocht,
zoals LOHC en Natriumboorhydride.

80 Routekaart Waterstof

Figuur 6.1 Innovatie transitiepad (Bron: CCR)

Figuur 6.2 RH2INE towards 2040

Het grootste programma dat werkt aan de transitie naar waterstofbinnenvaartschepen in Europa is
RH2INE. Zij voorzien een opschalingspad richting 2050, zoals aangegeven in bovenstaande figuur 6.2.
Op dit moment is het voor scheepseigenaren die op waterstof varen erg uitdagend om publieke
financiering te vinden, omdat er nauwelijks specifieke subsidieregelingen zijn met een hoge
dekking van de meerkosten. Door de zeer de versplinterde markt is het een grote uitdaging om mee
te doen in grote Nederlandse of Europese trajecten.

Routekaart Waterstof 81

Momenteel wordt een aantal projecten met binnenvaartschepen uitgevoerd. Voorbeelden zijn de
projecten Future Proof Shipping (FPS Maas), Lenten Scheepvaart (ms Antonie) en het HTS XLcontainerschip. De ervaringen die worden opgedaan tijdens de ontwikkelingsfase, de bouw en het
in de vaart brengen van schepen in deze projecten dragen bij aan het bepalen van de haalbaarheid
en de kosten van vergelijkbare projecten in de toekomst. Met elk project kan in kaart worden
gebracht wat nodig is aan regelgeving en faciliteiten om waterstof op grotere schaal veilig te
kunnen gebruiken in de binnenvaart.

6.4.1 Fase 2022-2030

Volgens de Nederlandse Green Deal is het doel om de CO2-emissies van de Nederlandse
binnenvaartvloot in 2030 gereduceerd te hebben met 40% tot 50% ten opzichte van 2015. Bovendien
moeten de eerste emissieloze schepen (bijvoorbeeld op waterstof) varen voor 2030.
In de fase tot 2030 dient de basis gelegd te worden voor de technologie en standaardisatie
voor varen op waterstof en invoering van wet- en regelgeving. Zo kunnen rederijen en
scheepseigenaren vanaf 2030 gemakkelijker overstappen op het varen op waterstof. Voor de
eerste fase gaat dit om uitwisselbare containers met waterstof onder druk. Hierbij wordt ook
gedacht aan inzet van nieuwe businessmodellen zoals energy as a service/pay-per-use om de
investeringsdrempel voor scheepseigenaren te verlagen. Initieel varen deze schepen op redelijk
vaste trajecten waar waterstof beschikbaar is. Daarnaast is varen op waterstof niet alleen
financieel maar ook operationeel nog niet voor elke scheepsonderneming weggelegd. Echter,
zodra de waterstofinfrastructuur breder verspreid wordt en ook andere waterstofenergiedragers en
overslagmogelijkheden beschikbaar komen, worden de routes uitgebreid in de volgende fases.
De toepassing van waterstof als brandstof voor binnenvaart hangt daarbij sterk af van flankerend
beleid en overheidsinterventie om de business-case te versterken en het grote verschil in kosten
tussen waterstof en varen op fossiele diesel te verkleinen. Er wordt gedacht aan subsidies
(eventueel via een Europees fonds) en de invoering van emissiehandel (ETS) voor binnenvaart of
door het invoeren van veel strengere emissienormen voor bestaande schepen.

Mijlpalen

• Tenminste 150 binnenvaartschepen zijn voorzien van een zero-emissie-aandrijflijn (waar
waterstof deel van uit kan maken).

• Regelgeving is ingevoerd omtrent veiligheidseisen voor waterstofdragers en toepassing aan
boord van schepen als energievoorziening.

• Vergevorderde standaardisatie van technologie en scheepsontwerp, gebaseerd op uitwisselbare
containers met waterstof onder druk met fuel cells.

• Innovatieve businessmodellen ontwikkeld voor pay-per-use.
Acties

• Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) spant zich in voor wet- en regelgeving

waarin zo veel mogelijk heldere doelen en normen zijn opgenomen ten aanzien van de
eisen op het gebied van verduurzaming, en waarmee initiatieven worden ondersteund door
subsidieregelingen. In Nederland zijn dat onder meer de DKTI, de Innovatieregeling Duurzame
Binnenvaart en de Stimuleringsregeling Schone Binnenvaart en Duurzame Logistiek in
Rotterdam.
• IenW zet zich in voor een internationaal verduurzamingsfonds binnenvaart en het stimuleren
van het gebruik van het emissielabel voor binnenschepen. Dit doet het ministerie samen met
belanghebbende stakeholders zoals bijvoorbeeld havens, banken, verladers, gemeenten en
provincies. IenW werkt in kader van CCR aan een maatregelenpakket dat erop gericht is de
gedefinieerde emissiedoelen te gaan halen voor 2035 en 2050.54

54 Zie bronnenlijst

82 Routekaart Waterstof

• Van marktpartijen in de waterstofindustrie en scheepsbouw mag worden verwacht dat zij werken
aan opschaalbaar project dat zich binnen 10 jaar commercieel kan bedienen.

• Van regionale overheden mag worden verwacht dat zij zich vanuit klimaat-, stikstof-,

luchtkwaliteits- en bereikbaarheidsdoeleinden inzetten voor een waterstofeconomie in de
maritieme sector en zero-emissiegebruik in de binnenvaart. In de eigen regio, maar ook in relatie
tot de internationale goederenstromen die actief zijn langs de Europese vrachtcorridors om
waterstofinfrastructuur te faciliteren.

6.4.2 Fase 2030-2035

In 2030-2035 wordt een reductie gerealiseerd van de emissie van milieuverontreinigende stoffen
door de binnenvaart van 35% tot 50% ten opzichte van 2015.
Na 2030 is er sprake van een uitbreidend netwerk van routes en havens die ingesteld zijn op
waterstofgebruik door binnenvaart, inclusief methanol. Ook wordt via demonstratieprojecten
gewerkt aan doorontwikkeling van nieuwe varianten qua technologie en waterstofdragers, zoals
het gebruik van vloeibare waterstof en fuel cells en verbrandingsmotoren met een betere prestatie
tegen lagere kosten. Ook kan overslag tussen kade en schip op andere manieren gaan plaatsvinden
(bijvoorbeeld truck os hip). Zodoende kan een bredere doelgroep in de binnenvaart concurrerend
worden bediend. Ook wordt er gewerkt aan andere soorten synthetische brandstoffen op basis van
waterstof, als aanvulling op drop-in biofuels.
Waterstof als energiedrager gaat een significant aandeel vormen van de energiemix in 2035. Zowel
overheden en marktpartijen zetten zich hiervoor in.
In 2035 is het kader van wet- en regelgeving voor de energietransitie en emissiereductie tot
2050 compleet afgerond door overheden (EU, nationaal, regionaal), waarna de markt op geheel
commerciële basis zonder subsidies haar werk kan doen, om waterstof als energiedrager voor
binnenvaart verder op te schalen in Nederland en Europa.

6.4.3 Fase 2035-2050

In deze fase is het doel om een nagenoeg emissievrije en klimaatneutrale binnenvaart gerealiseerd
te hebben tegen 2050. Nieuwe schepen worden uitgerust met elektrische aandrijving en zijn geheel
modulair. Zij kunnen verschillende type energiedragers toepassen, afhankelijk van het reisprofiel,
de beschikbaarheid en de prijs. Er zijn verschillende type waterstofdragers die geleverd worden:
onder druk in containers, vloeibaar in containers (bulk), LOHC en methanol. Bestaande schepen
zijn omgebouwd naar elektrische aandrijving of gebruiken schone motoren in combinatie met
klimaatneutrale drop-in fuels die gedeeltelijk geproduceerd zijn met hernieuwbare waterstof.
Waterstof als energiedrager heeft in 2050 samen met batterijvaren een dominant aandeel in de
energiemix bij nieuwe schepen. Zowel overheden en marktpartijen zullen zich daarvoor inzetten.

Acties

Marktpartijen bedienen de binnenvaart zonder aanvullende subsidies. De overheid ondersteunt
innovaties met R&D-programma’s om technieken en energiedragers nog efficiënter en effectiever te
maken.

Randvoorwaarden (van toepassing op alle fasen, 2022-2050)

• Er zijn infrastructurele behoeften (zoals waar, hoe vaak en op welke manier te bunkeren, vullen
en overslaan) die gewaarborgd moeten worden voor waterstof.

• De kosten en complexiteit voor om- of inbouw van een waterstofaandrijflijn zijn dermate hoog

dat schippers deze zelf niet kunnen dragen en uitvoeren. Voor de investeringskosten is een
passend financieringsmodel nodig, waarbij ook gedacht wordt aan energy as a service/pay-peruse-oplossingen om binnenvaartondernemers te ontzorgen.

Routekaart Waterstof 83

• Tot slot moet aan alle juridische eisen rondom het varen op een onconventionele brandstof

voldaan worden en dit moet aantoonbaar zijn. Zeker op gebied van veiligheid is dit cruciaal.

6.5 Detail-routekaart Toepassingen Mobiliteit Zeevaart
De brandstoftransitie van de zeevaart bevindt zich in een vroege fase, waarbij de mogelijke
transitiepaden nog worden uitgewerkt. Met Europees beleid, zoals FuelEU Maritime en het
opnemen van zeevaart in ETS, is er een eerste stimulans voor het verlagen van de broeikasgassen
van de zeevaart en daarmee de transitie naar nieuwe brandstoffen. Op mondiaal vlak zou dat
opvolging moeten krijgen in de herziening van IMO’s GHG Strategy in 2023. De inzet van Nederland
hierbinnen is een klimaatneutrale zeevaart in 2050.
In deze brandstoftransitie speelt waterstof op meerdere wijzen een rol. Er is potentie voor het
gebruik van waterstof in de scheepvaart in brandstofcellen en daarnaast als basis in de productie
van synthetische brandstoffen (voor bijvoorbeeld synthetische methanol of ammoniak). De
potentie is daarbij sterk afhankelijk van het segment van de vloot en het operationeel profiel van
het schip. Over het algemeen kan het gebruik van waterstof (of waterstofdragers) in brandstofcellen
voor schepen met relatief laag brandstofverbruik en/of varend op korte afstanden interessant
zijn. Daarnaast speelt bij het gebruik van waterstof aan boord van het schip eveneens de
opslagvorm een cruciale rol, met gasvormige en vloeibare waterstof of waterstofdragers variërend
in energiedichtheid. In de bestaande scenario’s is het gebruik van waterstof in brandstofcellen
beperkt tot een aantal specifieke segmenten. Daarboven wordt het gebruik van synthetische
brandstoffen interessanter. De verwachting is dat synthetische brandstoffen breed worden ingezet
in de zeevaart om de doelstelling voor 2050 te behalen. Hierbij loopt de transitie van fossiele
varianten naar bio-varianten en voornamelijk na 2030 naar een groot aandeel voor synthetische
brandstoffen.
In de huidige fase van de transitie is onderzoek, ontwikkeling en het demonstreren van
geavanceerde brandstoffen en technologieën belangrijk. Er zijn diverse onderzoeks- en
demonstratieprojecten op waterstof (en methanol). In Nederland, binnen de R&D-regeling voor
mobiliteitssectoren, wordt de toepassing van waterstof in de maritieme sector onderzocht binnen
het project SH2IPDRIVE en methanol binnen het MENENS-project. Verdere demonstratie van deze
toepassingen, bijvoorbeeld via het Maritiem Masterplan, is daarbij een belangrijke vervolgstap.
Daarnaast zijn beschikbaarheid van met duurzame energie geproduceerde waterstof en de
veiligheidskaders belangrijk. Binnen IMO zijn de (veiligheids)richtlijnen voor het gebruik van
brandstofcellen in ontwikkeling.

6.5.1 Fase 2022-2025
Doelen

• Conform FuelEU Maritime is 2% reductie in broeikasgasintensiteit (in gram CO2-eq./MJ)

gerealiseerd in 2025 ten opzichte van 2020. 55
• Conform IMO GHG Strategy en Green Deal Zeevaart, Binnenvaart en Havens (2019) 20% CO2reductie per vervoersprestatie in 2024 t.o.v. 2008.

Acties

• Opstellen van een roadmap brandstoftransitie.
• Invulling van Clydebank Declaration voor Green Shipping Corridors.
• Ondersteunen van Maritiem Masterplan en van onderzoek en ontwikkeling van geavanceerde
hernieuwbare brandstoffen en emissieloze aandrijflijnen.

55 In Commissievoorstel; onder voorbehoud van uitkomsten onderhandelingen

84 Routekaart Waterstof

Mijlpalen

• Uitgewerkte roadmap voor de brandstoftransitie.
• Plan voor demonstraties emissieloze schepen en groene scheepscorridors.
Belangrijke randvoorwaarden/verbinding met andere thema’s

• Juridische kaders voor veiligheid en regelgeving.
• Technologische toepasbaarheid van technologieën en brandstoffen.
6.5.2 Fase 2025-2030
Doelen

• Conform FuelEU Maritime 6% reductie in broeikasgasintensiteit (in gram CO2-eq./MJ) in 2030
t.o.v. 2020.56
• Conform IMO GHG Strategy (2018) 40% CO2-reductie per vervoersprestatie in 2024 t.o.v. 2008.

Acties

• Verder ontwikkelen van geavanceerde hernieuwbare brandstoffen.
• Demonstraties met emissieloze schepen.
Mijlpalen

• Emissieloze zeeschepen en scheepscorridors.
• Infrastructuur voor duurzame brandstoffen aanwezig.
Belangrijke randvoorwaarden/verbinding met andere thema’s

• Beschikbaarheid van brandstoffen en infrastructuur.
• Voldoende mogelijkheden voor demonstratie en opschaling.
6.5.3 Fase na 2030
Doelen

Het bereiken van een klimaatneutrale zeevaart in 2050 conform Nederlandse inzet.

Acties

Verdere opschaling van het gebruik van waterstof en synthetische brandstoffen in de zeevaart.

Mijlpalen

Klimaatneutrale zeevaart.

Belangrijke randvoorwaarden/verbinding met andere thema’s

Voldoende productie en alternatieve brandstofinfrastructuur beschikbaar voor geavanceerde
hernieuwbare brandstoffen.

56 In Commissievoorstel; onder voorbehoud van uitkomsten onderhandelingen

Routekaart Waterstof 85

Fotografie: Stefan Wapstra

7
Thema Toepassingen

Gebouwde Omgeving
• Tot 2030 speelt het gebruik van waterstof in de gebouwde omgeving geen

significante rol, met uitzondering van de pilots.
• De periode tot 2025 (met een uitloop tot 2030) wordt benut voor elementair
onderzoek naar onder meer installaties, materialen en transport.
• De haalbaarheid van waterstof als een optie voor verduurzaming in de
gebouwde omgeving ten opzichte van alternatieven, hangt samen met de
volumes waterstof die beschikbaar komen
en de kosten die hiermee
gemoeid zijn.
• Waterstof is een optie naast andere verwarmingsmethoden en zal
waarschijnlijk een kleinere rol spelen dan alternatieven zoals elektrificatie.

86 Routekaart Waterstof

7.1

Beschrijving thema Toepassingen Gebouwde Omgeving

Waterstof kan potentieel in de gebouwde omgeving worden ingezet. De beschikbaarheid
en betaalbaarheid zijn echter nog onzeker. Om ervoor te zorgen dat waterstof kan worden
ingezet, wanneer het beschikbaar en betaalbaar is, vindt nu opbouw van kennis plaats. Deze
kennisontwikkeling richt zich op de toepassing van waterstof in de gebouwde omgeving en
op de randvoorwaarden die dit gebruik stelt. De betrokken partijen werken hieraan door het
uitvoeren van een gezamenlijke strategische onderzoekagenda, en via verschillende pilot- en
demonstratieprojecten.
Het Rijk ondersteunt de ontwikkelingen binnen de gebouwde omgeving door middel van de Green
Deal H2 Wijken en WIGO (programmalijn ‘waterstof in de gebouwde omgeving’ binnen het Nationaal
Waterstofprogramma). Hiermee wordt het zelf-organiserende karakter van de sector ondersteund
ten behoeve van het versnellen en coördineren van de verschillende activiteiten. De 2 aangesloten
projecten van de Green Deal (gemeenten Hoogeveen en Goeree-Overflakkee) worden financieel
ondersteund vanuit het budget van het Programma Aardgasvrije Wijken (PAW) met respectievelijk
€4,4 en €5,6 miljoen. Hiermee worden de overstapkosten om de woningen op waterstof aan te
sluiten gebruiksneutraal gemaakt.
De periode tot 2030 wordt gebruikt om de verschillende waterstoftoepassingen in de gebouwde
omgeving te onderzoeken. Hierbij komen verschillende technologieën aan bod, zoals individuele
en collectieve oplossingen voor een gebouw of gebied met gebruikmaking van het bestaande
(aardgas)netwerk. Daarnaast wordt de mogelijkheid onderzocht voor het gebruik van restwarmte
uit elektrolysers.
Het is nog onduidelijk hoe groot de rol van waterstof zal zijn bij de verduurzaming van de
gebouwde omgeving. Mogelijk kan het na 2030 toegepast worden in situaties waar alternatieve
verwarmingsmethoden, zoals een aansluiting op een warmtenet, of directe elektrificatie door
middel van warmtepompen, echt niet haalbaar of wenselijk zijn. Maar wellicht gaat waterstof
een grotere rol spelen. Het potentieel hangt onder meer af van de verdeling van de beschikbare
hoeveelheid waterstof over de verschillende sectoren, de kostprijs, en de mate van hergebruik van
lokale netten (zoals het gasnetwerk). Hierbij komen vragen rond marktordening, ontwikkeling
van infrastructuur en opslagcapaciteit, en de beschikbaarheid van voldoende productie- en
importcapaciteit aan de orde. Deze vragen moeten op systeemniveau beantwoord worden. Daarom
is het vooralsnog niet mogelijk de grootte van de toekomstige vraag in te schatten. Voor het
maken van de afweging om in de gebouwde omgeving voor waterstof te kiezen ten behoeve van de
warmtetransitie kunnen gemeenten gebruik maken van kennis die het Expertise Centrum Warmte
beschikbaar stelt. Hoewel waterstof momenteel al onderdeel is van de analyse, wordt gemeenten
vanwege de huidige onzekerheden geadviseerd vooralsnog geen concrete plannen te maken
om met waterstof aan de slag te gaan. Voor woningen waar momenteel nog geen alternatieven
voorhanden zijn (zoals elektrificeren of warmtenetten), wordt geadviseerd te investeren in isolatie
en hybride warmtepompen.
Daarnaast is de notie relevant dat de uitrol van waterstof gebiedsgewijs zal plaatsvinden. Als er
voor de warmtevoorziening wordt gekozen voor een duurzaam gas (hernieuwbare waterstof of
groen gas) zal er per afgebakend gebied een keuze gemaakt moeten worden tussen één van beide
opties. Hierbij kan het gaan om een relatief klein gebied zoals een dorp, maar ook om een volledige
regio. Dit is afhankelijk van onder meer de nettopologie van het gasnet en andere kenmerken zoals
het aantal invoeders van groen gas, het aantal waterstofproducenten, type industrieën en aantallen
en type woningen. In de periode tot 2030 wordt actief onderzoek gedaan door middel van een reeks
waterstofpilots. Hierbij worden de projecten opgeschaald om de toepasbaarheid van technieken te
verifiëren, de effecten van waterstof vast te stellen en de (on)mogelijkheden van omschakeling te
onderzoeken. De verwachting is dat de huidige lijst met pilots en demonstratieprojecten voldoende
is om aan de slag te gaan met de geïdentificeerde kennis- en ervaringsvraagstukken. Indien nodig
kunnen in een later stadium meer pilots en demonstratieprojecten worden georganiseerd.

Routekaart Waterstof 87

Figuur 7.1 Waterstofpilots gebouwde omgeving
2018

9

2020

P2G Rozenburg fase 1

8

9

2022

2024

2026

2030

P2G Rozenburg fase 2: 2018-2023

The Green Village: 2019-2025

1

Entrance (Fase 1: 2020 & Fase 2: 2021-2023)

5

Uithoorn: 2020

3

H2 Oosterwolde: 2020-2026

6

Demo-training-woning: 2020-2026

7

Lochem: Monumentale woningen

2
4

7

Hoogeveen Fase 1: nieuwbouw 2021-2024
Hoogeveen Fase 2: bestaande bouw 2023-2028

10
Categorie pilot

Lochem fase 2:
optie verlening

Wagenborgen: Waterstof i.c.m. hybride warmtepomp

4

7.2

2028

Stad aan ‘t Haringvliet

Categorie pilot

1. Experimenteren/ Proof of concept

Lage investeringen, kort cyclish, testopstelling, geen bewoners betrokken, doorlopende testlocaties,
opleidingen

2. Kleinschalige praktijktesten

Middellange looptijd & investering, tijdelijk, kleine schaal, bewoners betrokken o.b.v. vrijwillege
deelname, bestaande aardgasnet

3. Ervaringsprogramma’s

Lange doorlooptijd, hoge investering, definitief, grotere schaal, bewoners betrokken op wijkniveau,
bestaande aardgasnet

Fase 2022-2025

Mijlpalen

• Randvoorwaarden op het gebied van veiligheid en techniek afgerond.
• Meer informatie over beschikbaarheid en betaalbaarheid.
• Alle bewoonde pilots opgestart.
• Duidelijkheid over de beschikbaarheid van infrastructuur.
• Wetswijziging waterstofdistributie in demonstratieprojecten.
Tot 2025 wordt de basis gelegd voor de mogelijke toepassing van waterstof in de gebouwde
omgeving na 2030. In deze periode wordt de nodige kennis en ervaring opgedaan op het gebied van
de inzet van waterstof waarbij de randvoorwaarden veiligheid, betrouwbaarheid, toepasbaarheid,
beschikbaarheid en betaalbaarheid centraal staan. Het opdoen van kennis en ervaring gebeurt op
basis van onder meer onderzoek en de uitvoering van praktijkprojecten, zoals demo’s en pilots.
Voor de randvoorwaarden veiligheid en toepasbaarheid betekent dit dat rond 2025 duidelijk is welke
binneninstallaties geschikt zijn, welke meters gebruikt kunnen worden, wat de meest geschikte
manieren van waterstofdetectie zijn en welke overige veiligheidsmaatregelen nodig zijn. Ook zal
kennis over de effecten van waterstof op verschillende materialen dan beschikbaar komen. Verder
zal onderzoek plaatsvinden naar het sociaal draagvlak, onder meer door middel van participatie
tijdens de pilots. Daarnaast is het nodig juridische belemmeringen uit de weg te ruimen. Bovendien is
het nodig om een kennisinfrastructuur op te bouwen om installateurs te kunnen opleiden.
De randvoorwaarden beschikbaarheid en betaalbaarheid hebben betrekking op de haalbaarheid
van waterstof als een optie voor verduurzaming ten opzichte van alternatieven. Deze haalbaarheid

88 Routekaart Waterstof

hangt grotendeels samen met de volumes die beschikbaar zullen komen en de kosten die
hiermee gemoeid zijn. Naarmate de markt zich ontwikkelt en geïnvesteerd wordt in productie- en
importcapaciteit, zal meer duidelijkheid komen rondom deze 2 randvoorwaarden. De verwachting
is dat rond 2025 meer informatie beschikbaar zal zijn waarmee ook meer helderheid ontstaat over
de rol van waterstof in de verduurzaming van gebouwde omgeving ten opzichte van alternatieven.
Verder is de beschikbaarheid van (voldoende) infrastructuur bepalend voor de betaalbaarheid
van waterstof in de gebouwde omgeving. Wanneer het distributienet voor moleculen in de
toekomst (gedeeltelijk) niet meer gebruikt wordt, heeft dit een prijsopdrijvend effect op
eindgebruikerskosten. De beschikbaarheid hangt af van verschillende factoren, zoals toegang tot
het transportnet voor waterstof, of een (lokaal) industrieel cluster dat is aangesloten op hetzelfde
netwerk als huishoudens in de directe omgeving.
Rond 2025 zou de sector grotendeels klaar kunnen zijn voor het toepassen van waterstof in de
gebouwde omgeving. Dit houdt in dat de technologische basis is gelegd om waterstof snel en
adequaat toe te passen wanneer markttechnische omstandigheden hiervoor geschikt zijn. Hierdoor
kan waterstof, na het geschikt maken van de infrastructuur, worden toegepast in bestaande (al dan
niet na kleine aanpassingen) of nieuwe installaties ten behoeve van het vervangen van aardgas.
Een goede inventarisatie van de kennisbehoefte is een vereiste om de juiste activiteiten uit te
kunnen voeren. Het maken van concrete uitrolplannen gebeurt na 2025, terwijl de komende jaren
worden benut voor zowel essentieel onderzoek naar bijvoorbeeld veiligheid als non-discriminatoir
onderzoek naar verschillende verwarmingsalternatieven. Daarnaast zullen bij de praktijkprojecten
met bewoners strenge eisen worden gesteld rondom fysieke veiligheid, consumentenbescherming
en leveringszekerheid om belangrijke ervaring op te doen met betrekking tot de eerder gestelde
randvoorwaarden.

7.3

Fase 2025-2030

Mijlpalen

• Uitvoeren aanvullend onderzoek naar aanleiding van initiatieven tot en met 2025.
• Ontwikkelen immateriële aspecten zoals normen en opleidingen installateurs.
• Beantwoorden beleidstechnische vraagstukken met betrekking tot de waterstofeconomie.
• Ontwikkelen uitrolplannen voor na 2030.
Na evaluatie van de huidige initiatieven en het peilen van de resterende kennisbehoefte zal in
de tweede helft van de jaren ’20 eventueel aanvullend onderzoek worden uitgevoerd. Afhankelijk
van de behoefte zal dit door middel van praktijkprojecten of een ander soort experimenten of
onderzoek worden uitgevoerd. Daarnaast wordt in deze periode de mogelijke rol van waterstof in
relatie tot andere alternatieven inzichtelijker dankzij een helderder zicht op de eerder gestelde
randvoorwaarden. Hiervoor is behalve de nodige kennis en ervaring ook inzicht in de kosten en de
beschikbaarheid van waterstof essentieel.
Bij een positief vooruitzicht worden de laatste jaren van dit decennium gebruikt om immateriële
aspecten - zoals het opstellen van normen en procedures en het opzetten van opleidingen - verder
uit te werken. Hierbij worden stakeholders betrokken met relevante kennis en/of mandaat zoals
onder meer toezichthouders, normerings- en certificeringsinstanties, en netbeheerders. Vanuit de
overheid zullen burgers geïnformeerd en gemeenten ondersteund moeten worden.
Bovendien is het nodig politieke keuzes te maken als het gaat om de verdeling van waterstof,
bijvoorbeeld door middel van fiscaal beleid, subsidieregelingen en het vaststellen van quota
voor bepaalde sectoren. Om de systeemtoepassing van waterstof met inbegrip van de gebouwde
omgeving optimaal te kunnen benutten, speelt het Rijk bij het regelen van het politieke vraagstuk
rondom marktordening een belangrijke rol.

Routekaart Waterstof 89

Daarnaast zal in deze periode synergie met andere sectoren gezocht kunnen worden als plannen
elders concreter worden. Denk hierbij aan plannen die het hergebruiken van delen van het
distributienet in belang laten toenemen, zoals investeringen in mobiliteit. Hiermee kan een groter
deel van het bestaande aardgasnetwerk worden hergebruikt waardoor potentieel meer woningen
op waterstof aangesloten kunnen worden.

7.4

Fase na 2030

Mijlpalen

• Waterstof is een optie voor de verduurzaming van de gebouwde omgeving.
• Waterstof speelt een ondersteunende rol waar alternatieven niet toepasbaar zijn.
• De eerste reguliere woningen (buiten de pilots) worden op waterstof aangesloten.
Na 2030 kan waterstof één van de duurzame opties zijn voor de verwarming van de gebouwde
omgeving. Als waterstof een haalbare strategie is gebleken ten opzichte van alternatieve methoden,
kunnen concrete plannen worden gemaakt voor de uitrol in gemeenten en wijken waar het een rol
gaat spelen. De verwachting is dat waterstof voornamelijk gebruikt zal worden in woningen waar
alternatieven niet haalbaar zijn. Een kosten-batenanalyse waarin financiële afwegingen, sociale
voorkeuren en infrastructurele beperkingen in worden meegenomen, zou uitkomst moeten bieden
met betrekking tot de vraag in welke gebieden waterstof een haalbare en wenselijke optie voor
verduurzaming is.
Daarnaast zou de keuze voor hernieuwbare waterstof in de gebouwde omgeving ook gevolgen
hebben voor de uitdaging rondom congestie van het elektriciteitsnet. Hybride warmtepompen,
brandstofcellen en de toepassing van elektrolysers op lokaal of regionaal niveau zouden de
congestieproblematiek kunnen verlichten en het in balans brengen en houden van het net
vergemakkelijken.
Gemeenten zullen in de revisie van hun respectievelijke transitievisies warmte de nieuwe kennis
met betrekking tot waterstof meenemen in een (kosten- batenanalyse. Hierdoor kan periodiek de
planning rondom de verduurzaming van de gebouwde omgeving worden aangepast. Waterstof dient
als laatste redmiddel beschouwd te worden voor locaties waar alternatieven niet voorhanden zijn.

90 Routekaart Waterstof

Fotografie: Steven Lek
(CC BY-SA 4.0)

8
Thema Toepassingen

Elektriciteitsopwekking
• Door meer variabele opwekking van duurzame energie is flexibiliteit in het

elektriciteitssysteem nodig.
• Nederlandse gascentrales bieden een goede uitgangspositie voor omschakeling
van aardgas naar waterstof.
• In het coalitieakkoord is subsidie voor de ombouw van gascentrales opgenomen
en er wordt toegewerkt naar een instrument hiervoor.
• Op basis van ETS zal hele elektriciteitssector, samen met de grote industrie in
de EU in 2040 per saldo geen CO2 meer uitstoten.

Routekaart Waterstof 91

8.1

Beschrijving thema Toepassingen Elektriciteitsopwekking

Volgens de Klimaat- en Energieverkenning 202157 (blz. 108) is in 2030 in Nederland 75% van de
elektriciteit die we verbruiken, opgewekt uit hernieuwbare bronnen, waarbij zonne- en windenergie
de hoofdrol spelen. Het aanbod van elektriciteit zal variëren met de hoeveelheid wind en zon,
waardoor flexibiliteit in het elektriciteitssysteem nodig is. Die flexibiliteit kan bestaan uit inter­
nationale uitwisseling, koppeling met opslag in bijvoorbeeld batterijen, flexibiliteit in de vraag
(onder meer elektrolyse) en flexibele opwekking.
Deze flexibele opwekking zal in toenemende mate CO2-vrij moeten zijn. Dit kan door CO2vrije brandstoffen toe te passen, of door CO2 –af te vangen. Gezien de cruciale rol van CO2-vrije
elektriciteit voor elektrificatie van de mobiliteit, de industrie en de gebouwde omgeving, zal de
elektriciteitssector al rond 2035 grotendeels CO2- neutraal moeten zijn. Flexibele opwekking op
basis van CO2-vrije brandstoffen, zal dan ook in de verre toekomst een belangrijk onderdeel blijven
in de elektriciteitsvoorziening om in de inflexibele elektriciteitsvraag te voorzien die niet wordt
gedekt uit opwekking van zon en wind.
Waterstof en groen gas zijn voor de hand liggende CO2-vrije brandstoffen voor flexibele opwekking
van elektriciteit. Voor kolencentrales wordt steeds vaker ook (geïmporteerde) ammonia genoemd,
waar onder anderen Japan op inzet. Door hun relatief hoge regelsnelheden - ten opzichte van onder
meer CCS, BECCS en kernenergie - zijn deze brandstoffen daarnaast complementair aan de verdere
groei van hernieuwbare bronnen, wat hen een strategische optie maakt. Nederland heeft met zijn
vele en moderne gascentrales een goede uitgangspositie. Dit, omdat deze centrales aanpasbaar
zijn en geschikt te maken voor het deels of volledig inzette van waterstof of groen gas in plaats van
aardgas. Zie bijvoorbeeld de Annual market update van TenneT 2021 (blz. 18-19)58.
Als we specifiek kijken naar waterstof, zouden gascentrales op waterstof ook kunnen bijdragen
aan de versnelling van de waterstofeconomie. In het coalitieakkoord is daarnaast een subsidie
voor de ombouw van gascentrales opgenomen. Hoe de subsidie eruit zal komen te zien is nog niet
duidelijk, maar ombouw naar verschillende mate van bijmenging en/of de volledige inzet van
waterstof behoort tot de mogelijkheden. Bij een aantal gasgestookte elektriciteitscentrales59 wordt
nu al ingezet op de mogelijkheid om waterstof als brandstof in te zetten. De uiteindelijke reductie
die hiermee wordt behaald, is afhankelijk van de inzet van CO2-vrije brandstof in de centrales.
Gezien de nu nog zeer beperkte beschikbaarheid van waterstof en de te verwachten toenemende
(normering van de) vraag uit de industrie en transportsector zal daadwerkelijke grootschalige inzet
waarschijnlijk pas na 2030 plaatsvinden. Daarbij is de inzet van die brandstof weer afhankelijk
van brandstof- en ETS-prijzen en wellicht van aanvullende financiële steun. Centrales zullen
zichzelf namelijk niet uit de zogeheten ‘merit order’ drukken (de volgorde waarin centrales worden
ingezet, vastgesteld op basis van hun productiekosten). Het feit dat er in 2030 61% minder ETSrechten worden uitgegeven dan de uitstoot in 2005 en in 2040 100% minder, zorgt er echter voor dat
centrales linksom of rechtsom uiteindelijk CO2-vrij zullen moeten opereren. Waarschijnlijk is dit
in 2035 voor een groot deel al het geval. Dit gecombineerd met de verwachting dat er, in tijden van
weinig tot geen hernieuwbare opwekking op gigawatt-schaal regelbaar vermogen nodig zal blijven,
maakt dat toepassing van waterstof voor elektriciteitsopwekking zeer aannemelijk is. Wanneer
en in welke mate waterstof zal worden toegepast en welke locaties hiervoor het meest geschikt
zijn, is echter sterk afhankelijk van de ontwikkelingen binnen andere thema’s die in dit document
zijn benoemd. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om onderwerpen als productie, import en export,
infrastructuur en opslag, en innovatie.

57 Zie bronnenlijst
58 Zie bronnenlijst
59 Voorbeelden: RWE neemt Magnumcentrale over van Vattenfall, en upgrade Maximacentrale door Engie,
zie bronnenlijst

92 Routekaart Waterstof

Figuur 8.1 Capacity in the Netherlands

Capacity in the Netherlands

Main capacity increase by Solar PV, wich increased by 3,6 GW
Onshore wind increased with 1,6 GW
Dutch Operational Capacity

Dutch Mothballed Capacity

Changes (∆2021-2020)

GW

GW

GW

50

6

6

5

5

45
40
35

4

4

30
20

3

2,8

3

25

2

2

15
10

1

5
0

2019

2020

0

2021

2019

0,6

0,9

2020

2021

1
0

Solar

Offshore wind

Onshore wind

Biomass

Hydro

Oil

Natural gas

Hard coal

Nuclear

Other

-1

Operational

Mothballed

The ﬁgures represent the end-of-year installed capacity as observed on Decemeber 31st of 2019, 2020 and 2021
Source: TenneT NL, CBS, Solar Trendrapport 2022

Figuur 8.2 Generation in the Netherlands

Generation in the Netherlands

Increase of import, solar, onshore and offshore wind
Reduced gas­fired and increased coal­fired and biomass co­fired generation
Dutch Yearly Gross Electricity Generation

Dutch Monthly Generation, net Imports and Exports

TWh

TWh

140
120

118

119

14
118

12
10

100

8

80

6

60

4

40

2

20

0

0

-2
2019

2020

2021

J F MAM J J A S O N D J F MAM J J A S O N D J F MAM J J A S O N D
2019

Nuclear
Waste
Hard coal
Certified co-fired biomass
Net import (+) / export (-)
Consumption
Uncategorized

2020
Natural gas

2021

Offshore wind

Onshore wind

*Generation figures are based on a new methodology that combines measured generation by TenneT with decentralized and/or behind the
meter generation. In the past editions this was only electricity infeed measured on public grids: ~79­85% of total NL generation.

Routekaart Waterstof 93

Het rapport ‘Naar een CO2-vrij elektriciteitssysteem in 2035’60 geeft aan dat de hoeveelheid
benodigde petajoule (PJ) waterstof, mede afhankelijk is van de inzet van kernenergie en biomassa
(inclusief negatieve emissies). Voor elektriciteitsopwekking is koolstofarme waterstof ook een
mogelijkheid. Dit omdat er geen verplichtingen gelden voor de inzet van hernieuwbare waterstof
in elektriciteitsproductie (in tegenstelling tot de verwachte verplichtingen voor de industrie- en
transportsector in de Hernieuwbare Energierichtlijn).
De omvang van de vereiste aanpassingen om een gasturbine te configureren zodat deze geschikt
is voor waterstof, hangt af van het gewenste percentage bijmenging van waterstof, de initiële
configuratie van de gasturbine en de algehele balans van de installatie. Nieuwe turbines kunnen
nu al geconfigureerd worden om grote volumes waterstof te verbranden. De verwachting is dat
turbinefabrikanten rond 2025 turbines aanbieden die voor 100% draaien op waterstof. Naast het
aanpassen van turbines zijn ook andere aanpassingen in bestaande elektriciteitscentrale nodig.
Denk daarbij aan ventilatiesystemen, warmteterugwinning en rookfilters.

8.2 Detail-routekaart Toepassingen Elektriciteitsopwekking
8.2.1 Fase 2022-2025
Doelen

Uitvoeren eerste tenders voor het ombouwen van gascentrales en het geschikt(er) maken van
gascentrales voor het gebruik van waterstof bij onderhoud.

Acties

Uitwerken van de opgave uit het coalitieakkoord, waarbij wordt ingezet op het ombouwen van
gascentrales zodat deze CO2-vrij gas kunnen inzetten. Er wordt gewerkt aan een brief aan de
Tweede Kamer waarin een eerste uitwerking wordt geschetst. Daarna wordt het instrument verder
uitgewerkt, vinden de staatssteunmeldingen plaats en worden voorstellen gedaan voor benutting
van de middelen uit het Klimaatfonds (voorjaarsbesluitvorming 2023). De sector en bevoegd gezag
kunnen de benodigde vergunningsvoorwaarden verhelderen. Voor de leveranciers en eigenaren
van gasturbines is het mogelijk meer inzicht te krijgen in de effecten van het toepassen van
waterstof op onderhoud en betrouwbaarheid.

Mijlpalen

Kamerbrief en de publicatie van de subsidieregeling voor de ombouw van gascentrales; eerste
tender(s).

Belangrijke randvoorwaarden/verbinding met andere thema’s

Een deel van de gascentrales kan in deze fase, voordat men gebruik heeft gemaakt van de regeling,
al waterstof bijmengen. Dit is echter nog een te duur alternatief. Daarom is het belangrijk om
elektriciteitsopwekking uit waterstof op gelijke voet te laten concurreren met internationale
uitwisseling, opslag in bijvoorbeeld batterijen, flexibiliteit in de vraag en flexibele opwekking
op basis van andere CO2-vrije brandstoffen, of met CO2-afvang. Inzicht in de timing van
beschikbaarheid van waterstof, infrastructuur en opslag is van belang.

8.2.2 Fase 2025-2030
Doelen

Een deel van de gascentrales die deels waterstof kunnen inzetten, voorbereiden op het toepassen
van waterstof en mogelijk het volledig ombouwen van de eerste gascentrales.

60 Zie bronnenlijst

94 Routekaart Waterstof

Acties

Eventueel een vervolgregeling.

Mijlpalen

Nader in te vullen.

Belangrijke randvoorwaarden/verbinding met andere thema’s

Deze randvoorwaarden en de relatie met andere thema’s zijn dezelfde als in de fase van 20222025. Aanvullend zal er duidelijkheid moeten zijn over vergunningverlening. Dit om rekening te
houden met bijkomende zaken die een rol spelen bij een volledig naar waterstof omgebouwde
aardgascentrale (zoals stikstofemissies).

8.2.3 Fase na 2030
Doelen

Ombouw laatste gascentrales (ETS-gedreven).
Het Europese emissiehandelssysteem (EU-ETS) is van toepassing op de elektriciteitssector.
Elektriciteitsopwekking uit kolen of aardgas vereist emissierechten. Voor het bestaande EUETS stelt de Europese Commissie voor61 om het emissiereductiedoel aan te scherpen. Het doel
in de huidige richtlijn is 43% reductie in 2030 ten opzichte van 2005. De Commissie stelt voor de
jaarlijkse daling van het plafond te verhogen van 2,2% naar 4,2%, wat neerkomt op een reductiedoel
van 61% in 2030 ten opzichte van 2005. Als bij de volgende herziening van de richtlijn voor de vijfde
handelsperiode (2030–2040) de jaarlijkse reductie onverkort doorgaat, dan bereikt het reductiedoel
100% en het plafond het nulpunt in 2040. Dit betekent dat de gehele elektriciteitssector in de EU
dan, samen met de grote EU-industrie, in 2040 per saldo geen CO2 uitstoot. Negatieve emissies
in Nederland of het buitenland kunnen het wel mogelijk maken dat de elektriciteitssector in
Nederland per saldo een negatieve of positieve CO2-uitstoot heeft. Daarom is het belangrijk dat de
regeling omtrent ombouw in deze fase zijn werk heeft gedaan en de markt een steuntje in de rug
heeft gekregen om centrales juist in Nederland voor CO2-vrije brandstof geschikt te maken.

Acties

Uitvoeren van de laatste ombouw, mogelijk nieuwbouw van CO2-vrije flexibele opwekking,
waaronder gascentrales op CO2-vrije brandstoffen.

Mijlpalen

Nader vast te stellen.

Belangrijke randvoorwaarden/verbinding met andere thema’s
Voldoende volume, infrastructuur en opslag van waterstof.

61 Zie bronnenlijst

Routekaart Waterstof 95

9
Thema

Beleidskader
• Zowel Europees als nationaal beleid is bepalend voor de ontwikkeling van de

Nederlandse waterstofmarkt.
• Vooral de herziening van de Renewable Energy Directive (RED) en het EUwaterstof- en -decarbonisatiepakket hebben impact op de Nederlandse
waterstofmarkt; de onderhandelingen hierover zijn nog gaande.
• Voor de Nederlandse marktordening is de vraag wat betreft de ‘wie mag wat’
grotendeels ingevuld, maar moeten er in de jaren tot 2025 nog belangrijke
keuzes worden gemaakt, onder meer op het gebied van waterstof op zee en
distributienetten.
• Daarnaast zijn beleid voor CO2-reductie (Europese ETS en Nederlandse CO2heffing) en de verschillende bestaande en aangekondigde ondersteunende
beleidsinstrumenten (subsidies) van belang voor het ontwikkelen van de markt.

96 Routekaart Waterstof

9.1

Beschrijving thema Beleidskader

Europees en nationaal beleid leggen het fundament voor de ontwikkeling van de Nederlandse
waterstofmarkt. Zo wordt vanuit Europa verschillende wet- en regelgeving opgesteld die onder
meer eisen stelt aan de duurzaamheid van waterstof en daarnaast doelen stelt voor het gebruik.
Op nationaal niveau zijn er verschillende instrumenten die de opschaling van hernieuwbare
waterstof stimuleren om zo een markt voor hernieuwbare waterstof te creëren. Ook markordening
is een belangrijk thema, omdat de ordening van de markt bepalend is voor de wijze waarop
productie, transport, opslag-, en import met elkaar interacteren. Dit hoofdstuk omvat een overzicht
van het bestaande Europese en nationale beleid dat belangrijk is voor de ontwikkeling en ordening
van de waterstofmarkt.

9.2 EU en Internationaal
De ontwikkeling van de waterstof in Nederland is per definitie grensoverschrijdend. Zonder
samenwerking in Europees en internationaal verband komt de waterstofmarkt niet van de grond.
Het internationale aspect zit daarom in elk thema van het NWP verweven. In dit overzicht van de
Topsector Energie62 staat een groot aantal internationale organisaties en initiatieven beschreven,
zoals het IEA, het IPHE en de CEM.
Voor Nederlands waterstofbeleid is vooral Europese wetgeving relevant. In dit hoofdstuk is
geprobeerd een handzaam overzicht te geven van de Europese wetgeving en hoe deze relevant is
voor de thema’s in het NWP.
Belangrijk is te beseffen dat dit overzicht niet compleet is. Het voert te ver om alle wetsvoorstellen
hier uitgebreid toe te lichten; ook omdat de inhoud van de voorstellen nog kan veranderen door
de lopende onderhandelingen tussen de Europese Commissie, de Europese Raad en het Europees
Parlement. Dit overzicht is daarom vooral bedoeld als wegwijzer.
Naast bestaand of aangekondigd beleid zijn ook de trajecten die de EU in REPowerEU heeft
aangekondigd van belang. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om de Green Hydrogen Partnerships, Global
Hydrogen Facility (Hydrogen Bank/waterstofbank) en de Hydrogen Corridors.

9.2.1 Europese waterstofstrategie

In juli 2020 heeft de Europese Commissie haar waterstofstrategie gepresenteerd63. De strategie
is onderdeel van de European Green Deal waarin staat hoe Europa in 2050 klimaatneutraal moet
zijn. De waterstofstrategie laat zien dat waterstof een essentieel onderdeel is van een geïntegreerd
Europees en klimaatneutraal energiesysteem. In de strategie staat een doelstelling van minimaal
40 gigawatt (GW) aan geïnstalleerde elektrolysecapaciteit en een productie van 10 miljoen ton (1200
petajoule (PJ)) hernieuwbare waterstof in 2030. Nog eens 40 GW moet buiten de EU geïnstalleerd
worden zodat de EU in 2030 ook 10 miljoen ton hernieuwbare waterstof kan importeren.
Om deze doelstellingen te realiseren is het nodig bestaande wetgeving aan te passen. Hiervoor
heeft de Commissie in juli 2022 een groot pakket aan voorstellen voor wetswijzigingen
gepresenteerd: het zogeheten Fit-for-55-pakket64. De schema’s onderaan bieden een overzicht van
de meest relevante wetgeving of wetsvoorstellen (die nog niet definitief zijn) waar bepalingen
in staan op het gebied van waterstof. Deze bepalingen hebben grote impact op de Nederlandse
waterstofmarkt. Zo bepalen ze bijvoorbeeld wat de definitie van hernieuwbare en koolstofarme

62 Zie bronnenlijst
63 Zie bronnenlijst
64 Zie bronnenlijst

Routekaart Waterstof 97

waterstof is, en daarmee aan welke voorwaarden Nederlandse waterstofprojecten moeten voldoen
om subsidie te mogen ontvangen.
Naast onderstaande beleidsvoorstellen, waarin waterstof direct genoemd wordt, is natuurlijk ook de
herziening van Emissiehandelssysteem (ETS) relevant voor de opschaling van de waterstofmarkt.
Het uitstoten van CO2 wordt steeds duurder, hetgeen grote uitstoters dwingt te zoeken naar schone
alternatieven.
2 belangrijke onderdelen van het Europese waterstofbeleid worden onder het schema wel verder
toegelicht: de herziening van de Renewable Energy Directive en de Important Projects of Common
European Interest (IPCEI). Daar wordt voornamelijk in het hoofdstuk productie veel naar verwezen.
Figuur 9.1 Relevante wetgeving of wetgevingsvoorstellen
Bepaalt de definitie van en criteria voor
hernieuwbare waterstof (Renewable Fuels
of non-biological origin), deels in een
gedelegeerde handeling

Relevant voor Productie,
Import en toepassing in
Mobiliteit en Industrie o.a.
door certificering

Stelt doelen voor verbruik van hernieuwbare waterstof in de industrie en
mobiliteit

Relevant voor toepassingsgebieden Industrie en
Mobiliteit, relevant voor
Productie vanwege
afnamezekerheid

Regelt een Europees certificeringsschema
waar waterstof ook onderdeel vanuit maakt

Relevant voor Productie,
Import en alle
toepassingsgebieden

Bepaalt de definitie van koolstofarme
waterstof, deels in een gedelegeerde
handeling

Relevant voor Productie,
Import en toepassing in
Mobiliteit en Industrie o.a.
door certificering

Bepalingen over de ordening van de
waterstofmarkt; zoals wie mag produceren
en transporteren

Relevant voor Marktordening, Infrastructuur
en opslag

EU Taxonomie

Bepaalt wat een duurzame private
investering is, ook voor waterstof

Relevant voor alle
partijen die een lening
van een bank willen

Energy Taxation
Directive

Bepaalt minimum tarieven voor
energiebelasting, waaronder waterstof

Relevant voor overheden

Herziene
Hernieuwbare
Energierichtlijn
(RED)

Gas en Waterstofdecarbonisatiepakket

98 Routekaart Waterstof

Regelgeving voor het geven van subsidies:
Important Projects
of European
Interests (IPCEI)

Speciale set aan regels waarmee EU
lidstaten tegelijk en op grote schaal
subsidie kunnen geven aan europese
projecten die met elkaar samenwerken

Relevant voor Productie,
Import, Maakindustrie
en Innovatie

TEN-E
(Transeuropean
networks for
Energy)

Regelt de voorwaarden voor
financiering van grensoverschrijdende
waterstofprojecten

Relevant voor
Infrastructuur en Opslag

Horizon Europe

Innovatiemiddelen voor uiteenlopende
R&D-thema’s o.a. de ontwikkeling van
hydrogen valleys door de Clean Hydrogen
Joint Undertaking

Relevant voor innovatie
in de hele waterstofketen

Regelgeving specifiek voor mobiliteit:
TEN-T
(Transeuropean
networks for
Mobility)

Regelt de voorwaarden voor financiering
van grensoverschrijdende waterstofprojecten rond het thema mobiliteit

Relevant voor
Moboliteit

Fuel EU Maritime

Stelt doelen voor het gebruik van waterstof
in de scheepvaart

Relevant voor
Mobiliteit

Alternative Fuels
Infrastructure
Regulation (AFIR)

Stimuleert de ontwikkeling van tanken laadinfrastructuur

Relevant voor
Mobiliteit

ReFuelEU Aviation

Stelt doelen voor het gebruik van
synthetische brandstoffen in de luchtvaart

Relevant voor
Mobiliteit

9.2.2 Herziening van de Renewable Energy Directive
Bindende doelen voor gebruik van hernieuwbare waterstof

De Europese Commissie heeft als onderdeel van het Fit-for-55-pakket een herziening van de
Renewable Energy Directive (RED) voorgesteld. Over dit voorstel zijn de onderhandelingen
tussen de Europese Commissie, de Europese Raad en het Europees Parlement nog gaande. Naar
verwachting worden deze onderhandelingen eind 2022 formeel afgerond.
In het Commissievoorstel staan voorstellen voor een bindend doel voor het gebruik van zogeheten
Renewable Fuels of Non-Biological Origin (RFNBO). Dit is de formele term voor energiedragers als
hernieuwbare waterstof en derivaten, zonder biologische oorsprong. De Europese Commissie heeft
een voorstel gedaan voor een bindend doel voor het gebruik van RFNBO’s van 50% van het totale
waterstofgebruik in de industrie en 2,6% van al het energiegebruik in de transportsector voor 2030.
Deze doelen richten zich op waterstofgebruik, dus zowel geïmporteerde als in een lidstaat zelf
geproduceerde waterstof mag meetellen.

Routekaart Waterstof 99

De lidstaten willen een lager bindend doel voor gebruik van hernieuwbare waterstof van 35% in de
industrie in 2030 en 50% in 2035. Voor de transportsector willen zij geen bindend doel, maar een
indicatief doel van 5,2%. Het Europees Parlement is voor bindende doelen voor de industrie van 50%
in 2030 en 70% in 2035, en van 5,7% voor de transportsector (zonder dubbeltelling).
De hoogte van de doelstellingen staat dus (op moment van schrijven) nog niet vast. Dat er doel­
stellingen gaan komen, lijkt echter wel zeker. Dit betekent dat Nederland hoe dan ook beleid moet
gaan maken om de doelstellingen te halen. De tabel hieronder geeft een indicatie van de verwachte
opgave voor Nederland, op basis van het verwachte energiegebruik in de mobilteitsector en het
waterstofgebruik in de industrie.65 Als het energieverbruik in deze sectoren in 2030 min of meer
gelijk is aan het huidige niveau dan is er naar verwachting 60-100 PJ hernieuwbare waterstof nodig.
Het ligt in de lijn der verwachting dat de uitkomst van de onderhandelingen tussen de inzet van de
Raad en het Parlement in ligt.
Tabel 9.1 Hoogte voorgestelde Europese waterstofdoelen
Doelstelling
mobiliteit
2030

Opgave
Doelstelling
Type doel­ voor
Type doel­
industrie
stelling
mobiliteit 2030
stelling

Opgave
voor
industrie

Totale
opgave

Origineel
voorstel EC

2,6%

bindend

29PJ

50%

bindend

49-98 PJ

78-127 PJ

Raads­
compromis

5.2% (dubbel­
tellend, dus
2,6% fysiek,
net zoals CIE
voorstel)

indicatief

18PJ (i.v.m.
beperking
scope)

35%
(+beperking
scope)

bindend

35-43 PJ

53-61 PJ

Parlements­
inzet

5.7%

bindend

58PJ

50%

bindend

49-98 PJ

107-156 PJ

Duurzaamheidseisen voor hernieuwbare waterstof

De komende maanden moet ook meer duidelijk worden over de Europese eisen voor hernieuwbare
waterstof. De formele vaststelling van de duurzaamheidseisen kan nog tot begin 2023 duren. De
Europese Commissie heeft een voorstel gedaan voor eisen in zogeheten gedelegeerde handelingen.
Meer recent heeft het Europees Parlement een eigen tegenvoorstel gedaan als onderdeel van
zijn positie in de onderhandelingen over de herziening van de Renewable Energy Directive. Welk
compromis uit deze onderhandelingen voortkomt moet de komende maanden blijken.
In mei 2022 heeft de Europese Commissie 2 concept gedelegeerde handelingen gepubliceerd voor
de transportsector. Deze eisen moeten bij vaststelling van de herziene RED gaan gelden voor alle
sectoren. Dat de eisen er zo uit gaan zien, staat echter nog niet vast.
1. De eerste gedelegeerde handeling, op basis van artikel 27(3) in de huidige RED II, stelt
voorwaarden aan de gebruikte en gecontracteerde elektriciteit voor productie van waterstof
met elektrolyse. Het doel van de eisen is zeker te stellen dat de toename van waterstofproductie
gepaard gaat met een toename van elektriciteitsproductie.
2. De tweede gedelegeerde handeling, op basis van artikel 28(5) in de huidige RED II, bepaalt de
methodologie voor berekening van de gerealiseerde CO2-reductie van productie tot en met
toepassing van de geproduceerde waterstof.

65 Voor schatting van het waterstofgebruik in de industrie zie het rapport ‘50% green hydrogen for Dutch industry’ van
CE Delft en TNO, zie bronnenlijst

100 Routekaart Waterstof

De eisen in deze gedelegeerde handelingen bepalen voor een groot deel de vormgeving van het
Nederlandse waterstofbeleid. De Europese Commissie (EC) ziet de eisen namelijk als leidraad
voor goedkeuring voor subsidies en, zoals hierboven aangegeven. Ook stelt de EC eisen op voor
hernieuwbare waterstof, waarmee voldaan kan worden aan de bindende doelen voor het gebruik
van hernieuwbare waterstof in de industrie en transport.

Gedelegeerde handeling voor additionaliteit

De gedelegeerde handeling op basis van artikel 27(3) RED II stelt voorwaarden aan de gebruikte
en gecontracteerde elektriciteit voor productie van waterstof met elektrolyse. In de eerste plaats
moet het gaan om elektriciteit uit hernieuwbare bronnen, zoals bijvoorbeeld zon of wind of
waterkracht. Waterstof uit kernenergie of uit aardgas met CCS (blauwe waterstof) vallen hier niet
onder. Voor dergelijke ‘koolstofarme’ waterstof komen later aparte regels (als onderdeel van het
decarbonisatiepakket). In de concept gedelegeerde handeling geldt deze regel niet alleen als er
sprake is van een directe kabelverbinding tussen het park en de elektrolyser, maar ook als de
waterstofproducent de elektriciteit via een Power Purchase Agreement (PPA) inkoopt en via het
elektriciteitsnet over de elektriciteit beschikt. In dat geval moet de waterstofproductie wel aan
extra voorwaarden voldoen:
1. gelijktijdigheid: de elektrolyser mag niet in gebruik worden genomen later dan 3 jaar na het
wind- of zonnepark. Gebeurt dat toch, dan is geen sprake meer van additionaliteit. Als binnen 2
jaar de capaciteit wordt uitgebreid dan geldt dezelfde ingebruiknamedatum voor de aanvullende
capaciteit;
2. subsidieloos zijn: de elektriciteitsproductie heeft geen subsidie (investerings- noch
exploitatiesubsidie) verkregen;
3. temporele correlatie: de elektrolyser moet in hetzelfde uur elektriciteit gebruiken als de
gekoppelde elektriciteitsbronnen (windturbines, zon-PV-installaties) elektriciteit opwekken.
Opslag mag als het laden van de batterij aan deze voorwaarde voldoet;
4. geografische correlatie: de gebruikte elektriciteit moet komen uit dezelfde biedingszone
voor elektriciteit, of in een naastgelegen biedingszone. Dat moet dan gaan om een offshore
biedingszone of een biedingszone op land als er geen sprake is van congestie.
Voor projecten die tot 2027 in gebruik worden genomen, gelden er volgens de concept gedelegeerde
handeling soepeler regels en hoeft nog niet te worden voldaan aan de eerste 2 eisen. Ook hoeft de
productie van de hernieuwbare elektriciteit nog niet op uur- maar op maandbasis gelijk te lopen
met de productie van waterstof.
Het Europees parlement lijkt het niet eens met de strenge eisen voor additionaliteit. In plaats
daarvan mogen producenten elektriciteit van het net gebruiken, op voorwaarde dat ze het
als hernieuwbare elektriciteit kunnen verifiëren door voor hetzelfde volume Power Purchase
Agreements (PPA’s) van installaties voor hernieuwbare energie af te sluiten en aan te tonen dat de
gecontracteerde hernieuwbare elektriciteit niet elders ook wordt geteld. Hiervoor ziet het Europees
Parlement waarschijnlijk het gebruik van Garanties van Oorsprong als oplossing. Het saldo tussen
gebruikte en gecontracteerde elektriciteit wordt tot 2030 op kwartaalbasis verantwoord en daarna
op maand-, kwartaal- of jaarbasis.

Gedelegeerde handeling voor CO2-reductie

Volgens dit conceptvoorstel moet hernieuwbare waterstof ten minste 70% CO2-reductie opleveren
ten opzichte van het fossiel alternatief. Ook koolstofarme waterstof moet aan deze definitie
voldoen. Deze eisen staan ook in het voorgestelde decarbonisatiepakket. De tweede gedelegeerde
handeling, op basis van artikel 28(5) RED II, stelt de referentiewaarde van het fossiele alternatief op
94 gram per megajoule (MJ) (dat is gelijk aan de energetische waarde van ruim 8 gram waterstof).
Daarnaast wordt in deze regeling de methodologie uiteengezet voor de berekening van de
gerealiseerde CO2-reductie van productie tot en met toepassing van de geproduceerde waterstof of
andere RFNBO. De waarde van 70% CO2-reductie lijkt niet meer te veranderen, omdat deze ook is
opgenomen in de voorwaarden voor subsidiering onder de Trans-European Networks for Energy
(TEN-E) en de Europese taxonomie.

Routekaart Waterstof 101

EU-waterstof- en gas decarbonisatiepakket

Het door de Europese Commissie voorgestelde EU-waterstof- en gas decarbonisatiepakket bestaat
uit een herziening en herschikking van de Europese Gasrichtlijn en Gasverordening. De voorstellen
maken deel uit van het Fit-for-55 pakket en zijn er daarmee (mede) op gericht om het Europese
doel van 55% broeikasgasemissiereductie in 2030 te behalen zoals dat is vastgelegd in de Europese
Klimaatwet. Het pakket is gericht op het goed functioneren van de Europese interne markt voor
aardgas, hernieuwbare- en koolstofarme gassen en waterstof en het verkrijgen van effectieve
toegang tot markten en infrastructuur voor marktpartijen. Dit moet uiteindelijk bijdragen aan
verduurzaming, leveringszekerheid en betaalbaarheid.
De Europese Commissie onderscheidt 4 probleemgebieden die aanleiding geven tot een herziening
van de Europese regelgeving voor gassen.
1. Waterstoﬁnfrastructuur en markten.
De Commissie wil barrières wegnemen voor de ontwikkeling van een Europese grensover­
schrijdende waterstofmarkt en de parallelle ontwikkeling van infrastructuur voor het transport,
opslag en import/export van waterstof, naast de bestaande infrastructuur voor (aard)
gas. Dit gebeurt onder meer door het stellen van regels met betrekking tot het beheer van
waterstof­netwerken en het stellen van kaders voor hergebruik van bestaande gasleidingen
voor het transport van waterstof. Omdat de waterstofmarkt en -infrastructuur zich nog
moeten ontwikkelen, biedt de Commissie flexibiliteit. Bijvoorbeeld voor het moment van
inwerkingtreding van EU-breed geharmoniseerde systemen. De Commissie doet ook voorstellen
rondom de definitie en certificering van koolstofarme waterstof. Koolstofarme waterstof
definieert de Commissie als ‘waterstof uit niet-hernieuwbare bronnen die ten minste 70% CO2reductie oplevert’.
2. Toegang tot bestaande (aard)gasinfrastructuur en markten voor hernieuwbare en koolstofarme
gassen en leveringszekerheid.
Dit deel van het voorstel richt zich op de bijdrage van hernieuwbare of koolstofarme gassen –
in het bijzonder biogas en groen gas – aan de verduurzaming van het bestaande gassysteem.
De Commissie doet voorstellen om de toegang van hernieuwbare of koolstofarme gassen tot
groothandelsmarkten – via het hoge druk transmissienet – te verbeteren. En zij doet voorstellen
voor de harmonisatie van gaskwaliteitstandaarden. Dit moet de (grensoverschrijdende) handel
in hernieuwbare en koolstofarme gassen verbeteren. Om deze gassen meer concurrerend
te maken met aardgas stelt de Commissie ook voor om deze een korting te geven op de
capaciteitstarieven.
Tot slot doet de Commissie voorstellen met betrekking tot leveringscontracten voor aardgas voor
de lange termijn en met betrekking tot strategische gasopslagen die toegankelijk moeten zijn
voor alle buurlanden.
3. Netwerkplanning.
De Commissie pleit voor een gecoördineerde ontwikkeling van energienetwerken voor gas,
elektriciteit en waterstof. Een gezamenlijke scenario-ontwikkeling voor gas en elektriciteit
– door verschillende landelijke en regionale netbeheerders – zou inefficiënte (over-)
investeringen in energie infrastructuur kunnen voorkomen. De voorgestelde verplichtingen voor
waterstof zouden lichter zijn. Onder meer doordat de nationale toezichthouder geen formele
instemmingsbevoegdheid krijgt.
4. Bescherming en participatie eindgebruikers.
In het voorgestelde pakket staat de consument centraal. De Commissie wil meer mededinging
realiseren en meer keuzevrijheid voor eindgebruikers. Een betere informatievoorziening aan
eindgebruikers zou hieraan kunnen bijdragen. De voorstellen rondom de bescherming en
informatiepositie van de eindgebruiker betreffen een spiegeling van soortgelijke maatregelen
onder de Elektriciteitsrichtlijn. Het gaat hier om een vrije keuze van leverancier, standaard

102 Routekaart Waterstof

contractvoorwaarden, het recht op wisselen van leverancier, toegang tot onafhankelijke
vergelijkingssites en het recht om een zogenoemde ‘actieve consument’ te worden of een
energiegemeenschap te vormen.

9.3 Nationaal beleid
9.3.1 Marktordening

Marktordening betreft het geheel van regels en wetten dat beschrijft welke partijen (publiek en
privaat) onder welke voorwaarden (regels, regulering) op een markt actief mogen zijn of mogen
toetreden, en ook welke rechten en plichten eindafnemers hebben. Kijkend naar de waterstofmarkt
die zich de komende jaren moet ontwikkelen, is het dus vraag welke partijen actief mogen zijn
op het gebied van productie/elektrolyse, transport, (ondergrondse) opslag en aanleg en beheer
van import/export-terminals. Daarnaast is de vraag van belang onder welke voorwaarden deze
partijen dit mogen doen en hoe kan worden verzekerd dat voldoende gebruikers onder redelijke
voorwaarden toegang hebben tot deze diensten. De Kabinetten Rutte III66 en IV67 hebben beide
al stilgestaan bij de ontwikkeling van marktordening voor de waterstofketen. Hiermee is de
marktordening, voor wat betreft de vraag ‘wie mag wat?’ al grotendeels ingevuld.
Tabel 9.2 Samenvatting marktordening binnen waterstofsysteem
Commerciële marktpartij

Publiek netbeheerder

Publiek netwerkbedrijf

Productie/
elektrolyse

Ja, overheid en net­
beheerders kunnen middels
ruimtelijk instrumentarium
en netwerkplannen gunstige
locaties voor elektrolyse
identificeren

Nee

Nee, tenzij in het belang
van systeem­functie van
elektrolyse en markt­partijen
dit onvoldoende (tijdig)
oppakken ondanks het
bestaan van overheids­steun
en marktprikkels

Transport­
netten

Ja, indien er sprake is van
een bestaand of geografisch
afgebakend net. Bij groot­
schalige private initiativen
wil ik voorkomen dat deze
leiden tot fragmentatie en
inefficiënte concurrentie met
het publieke transportnet.

Ja, aanwijzing van HNS als
publiek netbeheerder van
landelijke transport­net is
voorzien in 2025. Wettelijk
kader voor regionaal
niveau is in ontwikkeling.
Onderzoek naar publiek
offshore netbeheer is nodig.

Ja, totdat er sprake is
van een aangewezen
netbeheerder voor waterstof
binnen de groep

Grootschallige
(ondergrondse)
opslag

Ja, regels over derdentoegang en tarieven
afhankelijk van uitkomst EU
onderhandelingen

Nee, tenzij nodig voor
de uitvoering van een
toekomstige wettelijke taak
op het gebied van leverings­
zekerheid

Ja, regels ovder derdentoegang en tarieven
afhankelijk van uitkomst
EU onderhandelingen

Importterminal

Ja, regels ovder derdentoegang en tarieven
afhankelijk van uitkomst EU
onderhandelingen

Nee

Ja, regels ovder derdentoegang en tarieven
afhankelijk van uitkomst
EU onderhandelingen

66 Zie bronnenlijst
67 Zie bronnenlijst

Routekaart Waterstof 103

In de komende jaren dienen er echter nog belangrijke keuzes te worden gemaakt op het gebied van
onder meer de:
• marktordening waterstof op zee;
• marktordening distributienetten;
• marktordening voor (grensoverschrijdende) CO2-transport- en -opslaginfrastructuur;
• Europese marktordening voor waterstof als onderdeel van het EU-waterstof- en -gas
decarbonisatiepakket (hierna: decarbonisatiepakket);
• regels over derden-toegang en tarieven voor infrastructuur;
• ruimte voor regionale netbeheerder op het gebied van waterstof;
• inrichting van groot- en kleinhandelsmarkten.
Rond 2030 is de marktordening voor waterstof gereed, op gedetailleerde wijzigingen en/
of uitwerkingen na vanwege voortschrijdende inzichten. Er is duidelijkheid over rollen en
verantwoordelijkheden tussen netbeheerders, netwerkbedrijven, beheerders van opslag en
terminals en producenten. Het landelijke transportnet wordt volop gebruikt en daarmee start ook
de eerste reguleringsperiode waarbij de Autoriteit Consument en Markt de tarieven vaststelt. Er is
een waterstofnetbeheerder op zee en er geldt regelgeving die de beheerders van het waterstofnet
en elektriciteitsnet op zee dwingen om vanuit netwerkoptimalisatie nauw samen te werken. De
marktordening op zee maakt energiehubs mogelijk met daarop grootschalige gecentraliseerde
elektrolyse. Ook op land draagt het reguleringskader bij aan systeemintegratie tussen het
elektriciteitssysteem en waterstofsysteem, bijvoorbeeld door de governance rond netwerkplanning
en dynamische prikkels in netwerk- en marktregulering. Op Europees niveau is de volgende
generatie wetgeving in voorbereiding met het oog op verdere systeemintegratie waarbij de
regulatoire ‘scheidingswanden’ tussen elektriciteit, waterstof en hernieuwbare methaangassen
worden opgeheven.

9.3.2 Bestaand en aangekondigd beleid voor marktontwikkeling

Binnen het huidige en aangekondigde subsidie-instrumentarium wordt de productie en het gebruik
van hernieuwbare waterstof gestimuleerd binnen verschillende regelingen. Bij veel regelingen
moet binnen het project sprake zijn van een bepaalde vorm van innovatie en van milieuwinst (vaak
CO2-emissiereductie) om in aanmerking te komen voor subsidie. De eerste fase van de opschaling
van hernieuwbare waterstof is gebaat bij de huidige subsidies voor innovatie en waterstofproductie,
maar in de toekomst zal er meer sturing vanuit de vraagkant komen. Hieronder volgt een overzicht
van de bestaande en aangekondigde instrumenten.

Missiegedreven Onderzoek, Ontwikkeling en Innovatie (MOOI)

De MOOI-subsidieregeling richt zich op het ondersteunen van de ontwikkeling van complete,
innovatieve oplossingen die bijdragen aan de klimaatdoelen. Binnen de regeling worden onder­
zoeks- en ontwikkelingsprojecten gestimuleerd die binnen 10 jaar tot een eerste toepassing in de
industrie leiden. Binnen het MOOI-thema Industrie is een categorie opgenomen die het inzetten
van waterstof als CO2-neutrale brandstof voor hoge temperatuurwarmte in de staalindustrie,
chemie, en glas- en keramieksector stimuleert.

Topsector Energie (TSE) Industrie Studies

Binnen de TSE Industrie Studies kan subsidie aangevraagd worden voor het uitvoeren van
een haalbaarheidsstudie, milieustudie of vergelijkbare studie, voorafgaand aan een pilotof demonstratieproject, of als voorbereiding op milieu-investeringen die vallen binnen de
onderzoeksthema’s van de regeling. De inzet van waterstof valt onder meerdere programmalijnen
binnen de regeling.

Topsector Energie (TSE) Onderzoek en Ontwikkeling

De doelstelling van deze subsidiemodule is om aanvullend op de MOOI-subsidieregeling te komen
tot goedkopere, klimaatneutrale en/of circulaire producten, processen en diensten, die uiterlijk
in 2030 tot een eerste markttoepassing in een van de voor de klimaatdoelstelling significante

104 Routekaart Waterstof

industriële sectoren in Nederland leiden. Het gaat hierbij om innovatieve ontwikkelingen van met
name MKB-bedrijven die (nog) niet in een grootschalig consortium kunnen worden opgepakt.
De inzet van waterstof valt ook hier onder meerdere programmalijnen binnen de regeling.

Demonstratie Energie- en Klimaatinnovatie (DEI+)

In 2021 is het programma ‘Groenvermogen van de Nederlandse economie’ toegekend vanuit het
Nationaal Groeifonds. Een van de doelen van het programma is het ontwikkelen van nieuwe
toepassingen van hernieuwbare waterstof in de industrie en mobiliteit. Dit omdat de versnelde
inzet van waterstof een nieuw verdienvermogen creëert voor belangrijke sectoren als energie,
chemie, transport en de hightech-maakindustrie. Zo kan Nederland belangrijke pijlers van het
huidig verdienvermogen behouden. Energie-intensieve industrieën en de positie van Nederland als
internationaal logistiek knooppunt zijn daar voorbeelden van. Tegelijkertijd kunnen er daarnaast
nieuwe duurzame proposities ontstaan op het gebied van bijvoorbeeld groene chemie, synthetische
en bio-based brandstoffen, de toelevering en productie van elektrolysers, en systeemintegratie. Het
eerste budget van €30 miljoen vanuit de middelen van het programma Groenvermogen is inmiddels
via de DEI+ beschikbaar gesteld voor het stimuleren van pilot- en demonstratieprojecten.
In aanvulling op het algemene doel van de DEI+ om bij te dragen aan het kosteneffectief reduceren
van CO2-emissies in Nederland in 2030, heeft dit thema als doel om pilot- en demonstratieprojecten
te ondersteunen die bijdragen aan de versnelde toepassing en – zo mogelijk op langere termijn –
kostprijsreductie van waterelektrolysetechnologie, waterstofproductie uit biomassa, elektrochemie,
en transport (zoals transmissieleidingen en distributienetten), opslag en eindtoepassingen van
waterstof.

Energie-investeringsaftrek (EIA) voor ondernemers

De EIA is een fiscale regeling die het mogelijk maakt om 45,5% van de investeringskosten van
een investering die leidt tot CO2-reductie af te trekken van de winst. Het budget voor 2022 is €149
miljoen. Om voor de EIA in aanmerking te komen, moet een techniek waarin geïnvesteerd wordt
op de Energielijst staan. De relevante categorieën van de EIA zijn op dit moment voornamelijk
gericht op de inzet van waterstof als brandstof en opslag en distributie van waterstof. Het gaat
bijvoorbeeld om:
• het aanpassen van bestaande installaties ten behoeve van het bijmengen van waterstof
in aardgas;
• warmtekrachtinstallaties gestookt met waterstof;
• stationaire waterstofopslag;
• privaat waterstofnetwerk.

IPCEI-waterstof

Door middel van het Europese IPCEI-staatssteunkader (IPCEI is: Important Project of Common
European Interest) kunnen projecten worden gesubsidieerd om een impuls te geven aan de
ontwikkeling van Europese waterstofketens. Lidstaten subsidiëren gelijktijdig waterstofprojecten
die met elkaar in verbinding staan, waardoor ketens snel tot stand komen. Het gaat om grote
projecten die wenselijk worden geacht voor het Europese belang, maar op dit moment onrendabel
zijn. Het IPCEI-kader biedt ruimte om tot 100% van de financieringskloof te ondersteunen.
Nederland neemt deel aan alle 4 golven binnen IPCEI-waterstof die tot nu toe zijn aangekondigd
met een totaalbudget van ruim €1,6 miljard. De golven hebben elk een ander thema en volgen elkaar
op. Op het moment van publicatie van deze Routekaart is alleen de eerste golf afgerond. In de
andere 3 golven moet selectie van de projecten en toekenning van subsidie nog plaatsvinden.

Routekaart Waterstof 105

Figuur 9.2 Overzicht IPCEI-golven

CO2-hefng industrie

Op 1 januari 2021 is de CO2-heffing industrie in werking getreden. De heffing heeft als doel om
én een CO2-reductie in de industrie te borgen die aansluit bij de geldende industriedoelstelling
en Nederland daarbij tegelijkertijd aantrekkelijk te houden voor nieuwe en bestaande duurzame
bedrijvigheid. De heffing belast CO2-uitstoot zodat het onaantrekkelijker wordt om uit te stoten
en aantrekkelijker om te reduceren. De inzet van hernieuwbare of koolstofarme waterstof ter
vervanging van fossiele energiedragers door bedrijven, kan direct bijdragen aan het vermijden van
de CO2-heffing.
De CO2-heffing is vormgegeven als een heffing met een afnemende vrijgestelde voet. Een deel van
de uitstoot wordt vrijgesteld (in het wetsvoorstel gebeurt dit in de vorm van dispensatierechten);
alleen de emissies die met het oog op de industriële reductiedoelstelling van het Klimaatakkoord
en daaropvolgende herijkingen, gereduceerd moeten worden, belast worden. De vrijgestelde
emissies zullen lineair worden afgebouwd tot in het jaar 2030.

Maatwerk

Met de maatwerkaanpak worden bindende en wederkerige afspraken gemaakt met de 20 grootste
industriële uitstoters van broeikasgassen om het additionele CO2-reductie potentieel van de
industrie maximaal te benutten en ervoor te zorgen dat industriële bedrijven in Nederland actief
blijven. Hiertoe wordt gekeken naar de versnelling van de uitrol van kritische infrastructuur,
mogelijkheden voor financiële ondersteuning en het faciliteren van snelle en efficiënte
vergunningverlening. Met de maatwerkafspraken worden verduurzamingsroutes zoals waterstof
gestimuleerd en omgezet in concrete afspraken met de overheid. Voor de waterstofprojecten
worden knelpunten geïnventariseerd op het gebied van regelgeving, financiering en certificering en
worden oplossingsrichtingen bedacht om de totstandkoming van deze projecten te versnellen.

Tijdelijk opschalingsinstrument

Het kabinet werkt aan een opschalingsinstrument voor elektrolyse: een subsidieregeling met een
budget van € 250 miljoen voor een eerste tender voor elektrolysers van 0,5 tot 50 MW. Het gaat zowel
om investeringssteun als om operationele steun. Daarmee legt het kabinet de basis voor de verdere
opschaling met kleinere, snel te realiseren projecten waar andere partijen veel van kunnen leren.
Zo vormt deze eerste tender een sterke aanvulling op de andere instrumenten. De eerste tender
vindt begin 2023 plaats, mits er duidelijkheid is over de Europese duurzaamheidseisen.

106 Routekaart Waterstof

Nationaal Groeifonds

Het Nationaal Groeifonds68 is een initiatief van de ministeries van Economische Zaken & Klimaat
en Financiën, waarmee tussen 2021 en 2025 €20 miljard wordt uitgetrokken voor projecten die
een positief effect hebben op de langetermijngroei van de Nederlandse economie. Het Groeifonds
is op dit moment gericht op investeringen op de terreinen Kennisontwikkeling & Onderzoek en
Ontwikkeling & Innovatie waar de meeste kansen aanwezig zijn voor structurele en duurzame
economische groei. Een onafhankelijke commissie beoordeelt de projecten en geeft advies. Het
kabinet besluit of aan projecten geld wordt toegekend. Alleen voorstellen die minimaal € 30 miljoen
aan subsidie nodig hebben, komen in aanmerking. In zowel ronde 1 als 2 is budget toegekend aan
GroenvermogenNL69, dat als doel heeft het innovatieve ecosysteem rond hernieuwbare waterstof en
groene chemie op te schalen.

SDE++

De Stimulering Duurzame Energieproductie en Klimaattransitie (SDE++) is een subsidie instrument
voor de grootschalige productie van duurzame (hernieuwbare) energie en technieken die CO2
reduceren. De categorie CO2-arme productie biedt ondersteuning voor CO2-afvang en -opslag
(Carbon Capture and Storage, CCS), CO2-afvang en -gebruik (Carbon Capture and Utilisation, CCU),
geavanceerde hernieuwbare brandstoffen en waterstof uit elektrolyse. Nieuw in de SDE++ 2022 is
het afvangen van de CO2 die overblijft bij de productie van waterstof uit industriële restgassen en de
productie van waterstof uit elektrolyse met een directe koppeling aan een wind- of zonnepark.

Rafnageroute

Voor de periode tot 2030 wil het kabinet de inzet van hernieuwbare waterstof in raffinaderijen
ondersteunen via de zogeheten raffinageroute. Dit kan door de toepassing van hernieuwbare
waterstof in raffinageprocessen onderdeel te laten zijn van de systematiek voor transport. Het is
ook mogelijk de inzet van waterstof in raffinageprocessen onderdeel te maken van een (mogelijke)
nieuwe systematiek voor de industrie die het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
(EZK) verkent met oog op de herziening van de RED II. Op dit moment zijn nog niet alle details
van het beleid vanaf 2025 vastgelegd. De vormgeving van het beleid zal onder meer afhangen van
de onderhandelingen over de herziening van de RED II. De raffinageroute is evenwel een cruciale
eerste stap voor de opschaling van hernieuwbare waterstof in de industrie, waarvan andere
toepassingen van hernieuwbare waterstof in de industrie zullen profiteren.

Verkenning RFNBO-afnameverplichting en vraagsubsidies voor de industrie

Het kabinet bereidt zich nu al voor op de consequenties van de voorgestelde bindende
waterstofdoelen voor de industrie onder de RED II. Uiterlijk begin 2023 moet de implementatie
van start gaan om de ambities voor 2030 te realiseren. Het kabinet verkent op dit moment een
verplichting voor gebruik van hernieuwbare waterstof en contracts for difference voor de industrie.
Randvoorwaarden bij de vormgeving zijn:
• de bindende waterstofdoelen op Nationaal en Europees niveau;
• het handhaven van de concurrentiepositie van de industrie handhaven;
• afstemming op het beleid in de landen om ons heen:
• een certificeringssysteem dat in overeenstemming is met de eisen uit de gedelegeerde handeling;
• een handelsplatform voor waterstof (zie hoofdstuk Productie);
• en een beleidskader voor het veilige gebruik van waterstof in de industrie (zie hoofdstuk
Veiligheid).

68 Zie bronnenlijst
69 Zie bronnenlijst

Routekaart Waterstof 107

Fotografie: TKI Nieuw Gas

10
Thema Veiligheid
• De waterstoftransitie brengt nieuwe situaties en nieuwe veiligheidsrisico’s

met zich mee. Het veiligheidsvraagstuk raakt aan alle sectoren binnen het
waterstofdomein.
• Vanuit de Rijksoverheid is er inmiddels een generieke set met uitgangspunten
beschikbaar voor het omgaan met veiligheid binnen de energietransitie. Deze
worden uitgewerkt in een serie richtsnoeren voor waterstofveiligheid.
• Op dit moment is er al redelijk wat informatie over de veiligheid van
gasvormige waterstof. Dat geldt nog niet voor vloeibare waterstof en voor
mogelijke waterstofdragers.
• De beschikbare informatie moet nog beter worden ontsloten; dit is een
permanent aandachtspunt.

108 Routekaart Waterstof

10.1 Beschrijving thema Veiligheid
De energietransitie en de rol van waterstof daarin vraagt continu om innovatie. Denk daarbij aan de
distributie van waterstofgas door aardgasleidingen of waterstoftoepassingen in en bij de gebouwde
omgeving, maar ook aan bovengrondse en ondergrondse opslag van waterstof. De omvang van de
veiligheidsrisico’s van gasvormig waterstof is in grote lijnen vergelijkbaar met die van aardgas70,
al is bekend dat met het uitfaseren van aardgas ook het risico van koolmonoxidevergiftiging
verdwijnt. Én dat de karakteristieken van ontsteking en ontbranding van waterstof anders liggen
dan bij aardgas. Om ook bij nieuwe waterstoftoepassingen een hoog veiligheidsniveau te realiseren,
is een zorgvuldige en effectieve reductie van de specifieke risico’s nodig.
Voordat dit hoofdstuk ingaat op het thema waterstofveiligheid, staan we eerst kort stil bij de
bredere context; namelijk het verantwoord omgaan met risico’s van de energietransitie.
De minister voor Klimaat en Energie is verantwoordelijk voor het creëren van randvoorwaarden
voor een veilige energietransitie. Daarom heeft het ministerie van Economische Zaken en Klimaat
(EZK) samen met een interdepartementale werkgroep (vanuit de ministeries van IenW, VWS,
JenV, BZK en SZW) het document ‘Verantwoord omgaan met veiligheid en gezondheid in de
energietransitie. Uitgangspunten voor beleid, vergunningverlening, communicatie en toezicht
ten aanzien van fysieke risico’s’ opgesteld.71 (In het vervolg wordt hieraan gerefereerd als de
‘Uitgangspunten’). De Uitgangspunten zijn gericht op veiligheids- en gezondheidsrisico’s die
kunnen ontstaan bij de productie, het transport, de toepassing of opslag van energie in het kader
van de energietransitie. Ze geven onder meer aan dat expliciete beleidskeuzen nodig zijn over de
toelaatbare mate van het restrisico. En ze beantwoorden in samenhang daarmee de essentiële
vraag welke elementen bepalen of een situatie als veilig kan worden beschouwd. Ook gaan de
Uitgangspunten in op zaken als voorzorg, communicatie en het leren van incidenten en het
omgaan met onzekerheden en risico’s.
De betrokken ministeries hanteren de Uitgangspunten als leidraad bij het formuleren van beleid
en regelgeving die gericht is op (of gevolgen kan hebben voor) het omgaan met veiligheids- en
gezondheidsrisico’s binnen de energietransitie. En daarnaast bij vergunningen die worden
verleend door het Rijk, bij communicatie over risico’s binnen de energietransitie en bij toezicht. De
energietransitie is gebaat bij een consistente benadering vanuit alle betrokken overheden. Daarom
worden de koepelorganisaties VNG, IPO en UvW eind 2022, na een brede consultatie, uitgenodigd
om zich ook aan de Uitgangspunten te conformeren.
Als we vanuit deze bredere context inzoomen op het thema waterstofveiligheid, is het doel:
bevorderen dat het bevoegd gezag, marktpartijen, netbeheerders en andere betrokkenen
beschikken over voldoende kaders en informatie om het vereiste veiligheidsniveau van projecten
te waarborgen. Én om zoveel mogelijk te voorkomen dat het ontbreken van beleid of gebrek
aan draagvlak een obstakel wordt voor de in deze Routekaart beschreven activiteiten met
waterstof. De focus bij het thema veiligheid ligt op de omgevingsveiligheid, ook wel aangeduid als
externe veiligheid. Daarnaast is er aandacht voor bouwkundige veiligheid, productveiligheid en
arbeidsveiligheid.
Een belangrijk onderdeel van het thema waterstofveiligheid is het vergroten van inzicht in de
aard en omvang van de risico’s. Een tweede belangrijk onderdeel is het geheel aan maatregelen
om de risico’s effectief te beperken. In 2021 heeft een voorloper van de themagroep een uitgebreid
overzicht van kennishiaten opgesteld (gap-analyse). Onder meer de netbeheerders, het Waterstof
Veiligheid Innovatie Programma (WVIP), het Nederlands Instituut voor Publieke Veiligheid (NIPV)
en de ministeries werken momenteel aan het oplossen van enkele hiaten. Aansluitend gaat de

70 Zie bronnenlijst
71 In het najaar van 2022 wordt de Tweede Kamer hierover geïnformeerd. Naar verwachting worden de Uitgangspunten
begin 2023 definitief gemaakt en gepubliceerd

Routekaart Waterstof 109

themagroep – in samenspraak met de andere themagroepen – monitoren of de gap-analyse
compleet is en welke vraagstukken actueel en urgent zijn. Op basis daarvan worden afspraken
gemaakt over de aanpak en prioriteiten gesteld.
Naast deze opbouw van kennis over risicoreducerende maatregelen is ook duidelijkheid nodig over
het vereiste veiligheidsniveau dat bereikt moet worden. De overheid stelt eisen aan de veiligheid
van de productie, het transport, de opslag en het toepassen van waterstof. Vaak in de vorm van
een veiligheidsnorm. Voor veel situaties zijn zulke normen er al, en voor die situaties gaat het om
de vraag op welke manieren aannemelijk kan worden gemaakt dat een activiteit met waterstof
zal voldoen aan die veiligheidsnorm. In situaties waarin een veiligheidsnorm ontbreekt, moet ook
de vraag beantwoord worden wat het vereiste veiligheidsniveau moet zijn, en welke toetssteen
daarvoor gebruikt kan worden. (Bijvoorbeeld: minstens even veilig als aardgas.)
Voor de periode waarin dit soort eisen nog niet volledig is uitgewerkt in wet- en regelgeving,
ontwikkelt een interdepartementale werkgroep samen met deskundigen en stakeholders het
generieke ‘Richtsnoer omgaan met veiligheidsrisico’s van waterstof in de energietransitie’,
gebaseerd op de bovengenoemde Uitgangspunten. Aanvullende richtsnoeren worden opgesteld
voor onderwerpen waar het ontbreken van kaders een barrière is voor het realiseren van
actuele of urgente activiteiten. De NWP-themagroep Veiligheid is één van de partijen die door
de interdepartementale werkgroep wordt gevraagd om te reageren op conceptversies van het
richtsnoer. Zodra het richtsnoer en de aanvullingen beschikbaar zijn, worden deze op de NWPwebsite geplaatst. De richtsnoeren hebben vooralsnog betrekking op gasvormig waterstof. Er zijn
ontwikkelingen op het gebied van vloeibaar waterstof en waterstofdragers zoals ammoniak en
LOHC’s. Ook hier worden richtsnoeren voor ontwikkeld, als dat vanuit risicobeleid nodig blijkt.
Het veiligheidsvraagstuk raakt alle sectoren en daarmee aan alle thema’s rond waterstof. Het is
bevorderlijk dat alle betrokken partijen kennis hebben én delen over de veiligheidsrisico’s en over
hoe hiermee verantwoord kan worden omgegaan, in beleid en bij eventuele incidenten. Daartoe
werken de netbeheerders onder meer aan het HyDelta-programma, werkt het WVIP aan kennis
over en instrumenten voor het veilig omgaan met waterstof in de breedte en het NIPV onder
meer aan handreikingen voor de uitvoeringspraktijk. Daarnaast ontwikkelt de werkgroep BOVEN
handreikingen voor het bestuurlijk omgaan met risico’s van de energietransitie, onder meer rond
waterstof. Verder zijn met name de ministeries van EZK en van IenW actief in het uitzetten van
onderzoek naar de aard en omvang van veiligheidsrisico’s van activiteiten met waterstof. En naar
effectieve maatregelen om de risico’s te reduceren. Meer details hierover zijn te vinden via de
websitelinks aan het eind van het document.

10.2 Doelen, acties en mijlpalen over de jaren
10.2.1 Fase 2022-2025
Doelen

• Vergroting inzicht in veiligheidsrisico’s bij beleidsmakers en bevoegd gezag.

De themagroep opereert vanuit de eerder opgestelde gap-analyse en leunt hierbij op de lopende
activiteiten van de deelnemers, zoals de sites en stukken van het WVIP, de netbeheerders, het NIPV
en Kamerbrieven en factsheets van de betrokken ministeries. Voor zover deze relevant zijn, worden
ze gedeeld via de site van het NWP. Er is een waterstofloket opgericht onder de RVO, waar vragen over
veiligheid gesteld kunnen worden via: waterstof@rvo.nl (ook te vinden op de website van het NWP).

• De rijksoverheid ontwikkelt in samenspraak met de sector het generieke ‘Richtsnoer Waterstof­

veiligheid’ en een serie specifieke uitwerkingen daarvan. Enkele leden van de themagroep zijn
hierbij betrokken en de hele themagroep krijgt gelegenheid te reageren op conceptteksten. Waar
relevant en mogelijk wordt deze optie ook geboden aan de andere themagroepen. De themagroep
bevordert dat het richtsnoer proactief en consistent door alle partijen wordt toegepast.

110 Routekaart Waterstof

Acties

• Onderzoek en volgen van toepassingen.

De themagroep leunt hierbij op de lopende activiteiten van de deelnemers, zoals de onderzoeken
binnen het WVIP, van de netbeheerders, van het NIPV en de betrokken ministeries. Op basis
daarvan worden nadere afspraken over prioritering en de aanpak gemaakt.
• Het ‘Richtsnoer Waterstofveiligheid’ voorziet in de monitoring van en het leren van nieuwe
waterstoftoepassingen en (het omgaan met) de risico’s die daarmee gemoeid zijn.
• Ieder lid van de themagroep draagt – zodra nieuwe inzichten beschikbaar komen – bij aan de
kennisdeling hiervan.
• Interbestuurlijk en zo mogelijk ook intermaatschappelijk (cross-sectoraal) worden afspraken
gemaakt over de inhoud en toepassing van de eerdergenoemde Uitgangspunten voor een veilige
en gezonde energietransitie. De themagroep ondersteunt waar mogelijk de totstandkoming en
uitvoering hiervan, zeker waar het waterstof(dragers) betreft.
• In deze fase geven alle betrokkenen bij de eerste concrete initiatieven (zoals opschaling van
productie of pilots met woningverwarming) de monitoring op de veiligheidsrisico’s in de praktijk
inhoudelijk handen en voeten. Ditzelfde geldt voor het naleven van de gemaakte afspraken
(inclusief de noodzaak om dit op de langere termijn te blijven doen). De themagroep ziet hierop toe.

Mijlpalen

2022 of begin 2023:
• Er vindt goedkeuring, vaststelling en publicatie plaats van het generieke ‘Richtsnoer
Waterstofveiligheid’ door een interdepartementale stuurgroep.
• Het Richtsnoer Waterstofveiligheid wordt specifiek uitgewerkt voor 4 pilots op het gebied van
woningverwarming op waterstof72.
2023-2025:
• In de periode 2023 - 2025 formuleren we aanvullingen op het richtsnoer, gericht op respectievelijk
kleinschalige waterstofproductie nabij de gebouwde omgeving, mobiliteit, transport, opslag,
elektriciteitsvoorziening, luchtvaart en scheepvaart.

Belangrijke randvoorwaarden/verbinding andere thema’s

• Er moet capaciteit/budget gecreëerd worden om leden van de themagroep in staat te stellen

capaciteit beschikbaar te maken voor het opstellen van stukken, de interbestuurlijke en
intermaatschappelijke (cross-sectorale) afstemming en voor deelname aan thema-overleggen.
Dit heeft ermee te maken dat leden van de themagroepen (met name uit de niet-bestuurlijk
betrokken partijen) hun werk min of meer op vrijwillige basis doen.
• Voor het daadwerkelijk toepassen van de bovengenoemde uitgangspunten is een ‘stevige rug’
en budget nodig, zowel bij beleidsmakers als bij het bevoegd gezag, de adviserende partijen en
initiatiefnemers van projecten. Het is nodig om keuzen te maken en hiervoor te blijven staan.
• Middelen voor het kunnen uitvoeren van onderzoek en kennisdeling moeten beschikbaar zijn.

10.2.2 Fase 2025-2030
Doelen

Verantwoord en passend veiligheidsbeleid verankerd in reguliere wet- en regelgeving (bijvoorbeeld
onder de Omgevingswet) en uitvoeringspraktijk. Tijdelijke kaders (zoals het generieke richtsnoer
en/of bepaalde aanvullende richtsnoeren) kunnen vervallen.

Acties

• In deze fase moeten alle betrokkenen bij de verdere initiatieven de monitoring op de

veiligheidsrisico’s in de praktijk inhoudelijk handen en voeten geven. Ditzelfde geldt voor het

72 Zie bronnenlijst

Routekaart Waterstof 111

naleven van de gemaakte afspraken (inclusief de noodzaak om dit op de langere termijn te blijven
doen). De themagroep monitort dit.
• De verantwoordelijke ministeries werken in deze fase concreet aan de aanpassing van
wetgevingstrajecten, met goede interdepartementale afstemming en in lijn met de
praktijkervaringen.
• Vervolg extern advies en onderzoek.

Mijlpalen

Nader in te vullen.

Belangrijke randvoorwaarden/verbinding met andere thema’s

• Capaciteit en bestuurlijke aandacht voor het volgen van ontwikkelingen en het doorzetten
daarvan in wetgevingstrajecten. Zie ook de beschrijving bij de fase 2022-2025.

• Middelen voor advies en onderzoek.
10.2.3 Fase na 2030

• Veiligheidsbeleid voor waterstof(dragers) is volledig verankerd in reguliere wet- en regelgeving
en in de uitvoeringspraktijk.

• Nieuwe ontwikkelingen worden, net als nu, nog steeds gevolgd en in lijn met de beproefde
uitgangspunten ingepast in het energiesysteem.

• Er blijft, net als nu, een nuchtere (lerende) omgang met onverhoopte incidenten en open
communicatie over risico’s en hun benadering.

• Een belangrijke randvoorwaarde is, net als nu: blijvende verbinding met de andere thema’s.

10.3 Belangrijke documenten, instanties en sites
De belangrijkste documenten voor het verantwoord omgaan met de veiligheidsrisico’s van
waterstof(dragers) zijn/worden:

• ‘Verantwoord omgaan met veiligheid en gezondheid in de energietransitie. Uitgangspunten voor
beleid, vergunningverlening, communicatie en toezicht ten aanzien van fysieke risico’s’;

• ‘Richtsnoer Waterstofveiligheid’, met aanvullingen.

Belangrijke instanties zijn, naast de betrokken ministeries, in elk geval de andere overheden,
de toezichthouders, het WVIP, netbeheerders, het NIPV, veiligheidsregio’s, werkgroep BOVEN en
Nationaal Programma RES. Zie onder meer:
• Ons werk rond veiligheid (WVIP), H2-Platform;73
• HyDelta;74
• Werkgroep BOVEN (Bestuurlijk omgaan met veiligheidsrisico’s van de energietransitie);
• NIPV Waterstof;75
• Netbeheer Nederland, dossier waterstof.76

73 Zie bronnenlijst
74 Zie bronnenlijst
75 Zie bronnenlijst
76 Zie bronnenlijst

112 Routekaart Waterstof

Fotografie: PosHYdon

11
Thema Innovatie
• Missiegedreven innoveren is noodzakelijk voor het realiseren van succesvolle
waterstofketens.
• Innovatie gaat over (de integratie van) technologie, economie, ecologie, beleid
en human capital.
• Ondersteuning betreft alle TRL-niveaus, van fundamenteel tot toegepast
onderzoek, experimentele ontwikkeling, pilots en demonstratie.
• Zowel capex- en opex-ondersteuning zijn in de komende jaren nodig om de
opschaling te kunnen versnellen.
• Doorlopende versterking van het innovatie-ecosysteem, nationaal en
internationaal, is gewenst.
• De innovatieagenda TKI-Nieuw Gas benoemt 5 innovatieprioriteiten.

Routekaart Waterstof 113

11.1 Beschrijving thema Innovatie
Onderzoek, ontwikkeling en demonstratie zijn onmisbare activiteiten om innovatieve
oplossingen voor waterstof beschikbaar te krijgen die bijdragen aan bijvoorbeeld kostenreductie,
efficiencyverbetering, lagere onderhoudsbehoefte en lagere grondstoffenbehoefte. Veel van de
producten en diensten die onderdeel gaan uitmaken van de waterstofeconomie, bestaan nog niet
of moeten nog worden aangepast. Soms, zijn ze nog niet marktrijp of nog te duur. Door op een
programmatische, missiegedreven manier richting te geven aan innovatie kan de waterstofambitie
sneller, goedkoper en efficiënter bereikt worden. Dat kan daarnaast door onderzoek, ontwikkeling,
demonstratie en opschaling te ondersteunen met bijvoorbeeld innovatiesubsidies.
Daarbij is innovatie niet alleen technologisch van aard. Sociale innovatie is bijvoorbeeld minstens
zo belangrijk, zeker in sectoren waar burgers direct te maken krijgen met waterstof, zoals in de
gebouwde omgeving en de mobiliteit. Daarnaast kan een aantal uitdagingen de grootschalige
toepassing van waterstof versnellen, als deze goed worden opgepakt. Daarentegen kunnen ze juist
vertragend werken als dat niet gebeurt. Dit zijn beleidzaken zoals human capital, digitalisering,
voorlichting, inbedding in de regio’s en internationale samenwerking. Hoewel het grootste deel van
de innovatieve uitdagingen technisch van aard is, is het belangrijk dat bij de programmering wordt
gestreefd om (waar logisch) de sociale aspecten en genoemde beleidszaken mee te nemen. Ze zijn
immers vaak bepalend voor succesvolle innovatie.
Het meerjarige innovatieprogramma voor waterstof is in 2020 gepubliceerd door TKI Nieuw
Gas.77 In het kader van een brede herijking van de missiegedreven innovatie-aanpak is dit
innovatieprogramma geactualiseerd. Vanaf eind 2022 is het op de website van TKI Nieuw Gas
te vinden.
Dit programma bevat een voorstel voor de invulling van de innovatieagenda waterstof voor de
komende jaren. De belangrijkste onderdelen worden weergegeven volgens 6 vragen:
1. Welke waterstofinnovaties heeft Nederland nodig om te voldoen aan de Europese
beleidsverplichtingen voor energie?
2. Welke waterstofinnovaties passen het best bij de kenmerken van Nederland als het gaat om
ligging en infrastructuur?
3. Welke waterstofinnovaties passen bij de sterktes en ambities van de Nederlandse industrie
en kennisinstellingen?
4. Welke innovatieprojecten zijn de afgelopen jaren in Nederland uitgevoerd en welke
onderwerpen zijn daarbij achtergebleven?
5. Welke waterstofinnovaties worden al door andere nationale en Europese programma’s
ondersteund en welke inzet is aanvullend nodig met Nederlandse instrumenten?
6. Op welke termijn is te verwachten dat de waterstofinnovaties bijdragen aan
emissiereducties?
Op basis van dit ‘assessment’ zijn 5 innovatieprioriteiten benoemd; een uitwerking van de
innovatievragen bevindt zich in het programma.
Prioriteit 1 - Ontwikkeling van duurzame waterstofketens in de industrie, bestaande uit water­
stofproductie gekoppeld aan offshore wind, infrastructuur en opslag, en toepassing in de industrie
voor energiedoeleinden en als grondstof, inclusief de benodigde systeemintegratie.
Om op grote schaal hernieuwbare waterstof te produceren, biedt offshore wind voor ons land
verreweg de beste mogelijkheden. Vooral vanwege de beperkte ruimte op land. Het kabinet heeft
aangekondigd een innovatieprogramma op te zetten voor de ontwikkeling van waterstof op
zee, met onderzoek en grootschalige demonstratieprojecten vóór 2030. Dit programma dient als
voorbereiding op waterstofprojecten op gigawatt-schaal in de periode daarna.

77 Zie bronnenlijst

114 Routekaart Waterstof

Het is noodzakelijk om hernieuwbare waterstofproductie uit elektrolyse en de toepassing
ervan tegelijkertijd én versneld te ontwikkelen. Zo kan waterstof in 2030 fors bijdragen aan
de emissiereductiedoelstellingen. Naast onshore productie van hernieuwbare waterstof wordt
offshore elektrolyse steeds belangrijker richting 2030. Daarom verdient dit een plek op de
innovatie-agenda. Schaalgrootte is van groot belang om de bijdrage groot genoeg te laten zijn en
om kostenreducties te bereiken. Dit kan vooral bereikt worden in de industrie, waar al een grote
vraag naar – nu uit fossiele bronnen geproduceerde – waterstof bestaat. Naast vervanging van deze
‘grijze’ waterstof, kan waterstof ook rechtstreeks aardgas vervangen. Zoals bij de opwekking van
hogetemperatuurwarmte. Dit vraagt om innovatie van branders en brandersystemen, onder meer
om aan emissielimieten te voldoen. Waterstof biedt ook kansen voor het ontwikkelen van nieuwe
chemische processen.
Grootschalige transport- en opslaginfrastructuur is een voorwaarde voor het verbinden van
productie en gebruik. Daarom heeft de ontwikkeling van duurzame waterstofketens, gericht
op gebruik in de industrie, de hoogste prioriteit. Hierbij komen vraagstukken met betrekking
tot systeemintegratie aan bod. Denk daarbij bijvoorbeeld aan integratie tussen wind op zee
en elektrolyse, de integratie van verschillende energie-infrastructuren, de koppeling met
eindgebruikers en de rol van seizoensopslag.
Prioriteit 2 - Import van waterstofhoudende energiedragers, zoals derivaten en LOHC’s, en waterstof
in gasvormige en vloeibare vorm.
De tweede prioriteit betreft import van waterstof – in pure vorm, als gas, of vloeibaar – gebonden
aan een drager (met name LOHC’s), of als waterstofderivaat zoals ammoniak, methanol en
synthetische brandstoffen. De vraag naar waterstof in Nederland en de omringende landen zal
naar verwachting groter zijn dan de productiecapaciteit. Nederland zal vanwege de ligging van ons
land een belangrijke rol spelen bij de import en doorvoer van duurzame energie en grondstoffen,
net als voor fossiele energie en grondstoffen. Diverse landen met een (naar verwachting) grote
waterstofvraag kiezen op dit moment hun posities. Vanwege de positie die Nederland met haar
ligging, havens en infrastructuur kan innemen, is import en export/doorvoer een belangrijk thema
voor de innovatieagenda. Dit thema is pas in de laatste jaren sterk opgekomen. Momenteel zijn er
nog de nodige vragen te beantwoorden over de vormen waarin waterstof het best geïmporteerd
kan worden. Maar ook wat dat betekent voor transportmiddelen, overslag en opslag, bewerking en
integratie in het energiesysteem.
Prioriteit 3 - Toepassing van waterstof in zwaar transport, zoals wegtransport, bouw en grondverzet,
binnenvaart en kustvaart, en de luchtvaart.
De derde prioriteit is de toepassing van waterstof in zwaar transport (weg, bouw en grondverzet,
binnenvaart en kustvaart, luchtvaart). Dit zijn sectoren waar Nederlandse bedrijven een sterke
positie hebben, waar veel CO2-reductie is te behalen en er bovendien andere drijfveren zijn om
te innoveren. Denk aan luchtkwaliteit en stikstofbeleid. Batterij-elektrische mobiliteit is voor
veel toepassingen een geschikte en beschikbare oplossing. Bij mobiliteitstoepassingen met
zware ladingen en/of waar grotere afstanden moeten worden afgelegd, kan waterstof een goed
alternatief zijn om vergaande CO2-emissiereductie te bereiken. Denk daarbij ook aan situaties
waarbij elektrisch laden moeilijk planbaar is, te lang duurt of niet mogelijk is door beperkingen
in de infrastructuur. De innovatieopgave is om via demonstraties van overtuigende usecases van uiteenlopende vervoerstoepassingen en mobiele werktuigen, schaalvoordelen voor
waterstoflevering en tankvoorzieningen te behalen. En daarmee verbetering van de total cost of
ownership (TCO).
Prioriteit 4 - Regionale, decentrale productie en gebruik van waterstof in regio’s waar congestie van
het energienet de realisatie van duurzame energieprojecten belemmert. Of waar lokaal gebruik van
waterstof efficiënt bediend kan worden.

Routekaart Waterstof 115

De vierde prioriteit betreft de regionale, decentrale productie en gebruik van waterstof. Naast
grootschalige, centrale productie van waterstof kan regionale, decentrale waterstofproductie via
elektrolyse helpen om lokaal waterstof beschikbaar te hebben voor bijvoorbeeld mobiliteit, regionale
industrie (het verspreide cluster 6) en de landbouw- en tuinbouwsector. Ook kunnen daarmee
mogelijk congestie op het energienet worden opgelost in gebieden waar de capaciteit voor inpassing
van duurzame elektriciteit uit zonneparken en windmolens beperkt is. Overgaan op waterstof is
daarbij één van de opties. Er is behoefte aan onderzoek en pilots om uit te zoeken welke combinatie
van hernieuwbare energie (wind en zon) en opslag/conversie werken, bij welke schaalgrootte.
En onder welke randvoorwaarden. Ook hier is het realiseren van complete ketens (productie,
infrastructuur en vraag) relevant. De slaagkans van dergelijke keteninnovaties is juist groter door
regionale clustering in wat de EU hydrogen valleys noemt. De gedachte is dat bij concentratie van
allerlei waterstofprojecten in een beperkt gebied, kruisverbanden gaan ontstaan. Daardoor groeien
ecosystemen makkelijker vanwege de korte lijnen en wordt kennis beter geborgd en gedeeld. Dat
heeft de voorkeur boven demo’s in iedere stad met één tankstation en enkele auto’s of woningen.
Prioriteit 5: Ontwikkeling van technologieclusters voor waterstofcomponenten en -ketens, inclusief
koppeling met de maakindustrie.
De vijfde prioriteit betreft het (verder) ontwikkelen van diverse componenten en ondersteunende
technieken voor de waardeketens. Daarbij is het innemen van een positie door de maakindustrie
een drijfveer. De voorgaande prioriteiten hebben vooral betrekking op het creëren van en aansluiten
op hele waardeketens. Er spelen echter nog veel technische vragen in deze ketens, die betrekking
hebben op allerlei componenten die gebruikt worden. En op verbindende aspecten zoals veiligheid,
het meten van gaskwaliteit, sensortechnologie en materiaalonderzoek. Ook de (door)ontwikkeling
van brandstofcellen en verbrandingsmotoren, gasturbines en branders is nodig in het belang van
de voorgaande prioriteiten. Belangrijk is hierbij dat waarde toegekend wordt aan de innovaties door
de Nederlandse maakindustrie. Niet alleen voor waterstof, maar ook voor de technologieën is een
grote mate van zelfvoorzienend zijn (eerder op Europese dan Nederlandse schaal) noodzakelijk om
niet volledig afhankelijk te zijn van landen buiten Europa.

Human Capital Agenda, maatschappelijke impact en digitalisering

Naast de genoemde onderwerpen hebben verschillende overkoepelende thema’s zoals de Human
Capital Agenda (HCA), maatschappelijke impact en digitalisering een plek op de innovatieagenda.
Deze overkoepelende thema’s worden in het Nationaal Waterstof Programma aangekaart. Denk
aan beleid, wet- en regelgeving, marktordening, veiligheid, maatschappelijke inbedding, de
waterstofmarkt en certificering. De ontwikkeling van een HCA voor waterstof is een belangrijk
onderdeel van GroenvermogenNL. Deze onderwerpen zijn volledig onderdeel van de hiervoor
beschreven prioriteiten.
Hoe zijn taken en verantwoordelijkheden belegd? Wie doet wat?
• Het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) is opdrachtgever en leidend in
het maken van beleid. Maar ook in het opstellen en beschikbaar maken van het benodigde
instrumentarium, zoals subsidies.
• RVO is de uitvoerder van het instrumentarium en biedt beleidsondersteuning aan EZK vanuit hun
expertise in uitvoering.
• NWO is aanspreekpunt voor (de uitvoering van) het instrumentarium op met name (maar niet
uitsluitend) fundamenteel onderzoek.
• Het bestuur van GroenvermogenNL is verantwoordelijk en aanspreekpunt voor dit programma.
De uitvoering van de bijbehorende subsidieregelingen ligt bij RVO en NWO en komt in overleg
met EZK tot stand.
• De Topsector Energie, in het bijzonder TKI Nieuw Gas (in nauwe samenwerking met de
andere missies en Meerjarige Missiegedreven Innovatieprogramma’s (MMIP’s), inclusief
systeemintegratie) heeft de verantwoordelijkheid om een innovatieagenda op te stellen en
actueel te houden. En om een gezond innovatienetwerk te verzorgen waarin kennis actief
gedeeld wordt en samenwerking wordt gezocht. Daarnaast adviseert de Topsector Energie aan de
beleidsmakers vanuit hun expertise en ervaring met marktpartijen.

116 Routekaart Waterstof

• De ministeries van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en EZK zijn gezamenlijk

verantwoordelijk voor het innovatiebeleid en instrumenten voor waterstof in de gebouwde omgeving.

• Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) is verantwoordelijk voor innovatiebeleid
en instrumenten voor waterstof in de mobiliteitssector.

• Het ministerie van Landbouw, Natuur en Visserij (LNV) is aanspreekpunt voor innovatiebeleid en
instrumenten voor waterstof in de agrarische sector.

• Het ministerie van EZK is in eerste instantie aanspreekpunt voor Europese regelingen.

11.2 Fase 2022-2025
Het innovatie-ecosysteem stelt via de Topsector Energie een innovatie-agenda waterstof op, die in
de komende jaren leidend is voor de programmering op dit thema. In deze fase is het van belang
om het instrumentarium dat nodig is voor de ontwikkeling van waterstof op orde te krijgen.
Ontwikkelen, instrumenteren en uitvoeren van projecten kost tijd. Vaak is de looptijd van een
innovatieproject 4 tot 5 jaar. Dat betekent dat bij projecten die in deze fase van start gaan, de eerste
resultaten naar verwachting pas aan het eind van deze fase bereikt worden. In de fase 2025-2030
worden de meeste resultaten zichtbaar, zeker in het geval van langjarige R&D-projecten.
Verder is het van belang dat een sterk innovatie-ecosysteem wordt gebouwd, dat in staat is om
concurrerende waterstofketens op te zetten en door te ontwikkelen. Dit ecosysteem zal sterk in
verbinding moeten staan met andere groepen binnen en buiten Europa. Dit betekent dat er veel
aandacht geschonken moet worden aan samenwerking tussen projecten. En dat kennisdeling zo
veel mogelijk gestimuleerd moet worden.

Doelen

• Initiëren en ondersteunen van onderzoek, pilots en demo’s van waterstofketens en -onderdelen

die op de kortere termijn opgeschaald en gerealiseerd kunnen worden. Dit is gericht op de
midden- en hogere TRL-niveaus.
• Initiëren van laag TRL-onderzoek en ontwikkeling van oplossingen die op de midden- en
lange termijn kunnen bijdragen om slimmer, efficiënter en goedkoper waterstof te produceren,
transporteren, op te slaan en/of toe te passen.
• Verder bouwen aan een sterk ecosysteem, waarin gezamenlijk geïnnoveerd wordt en kansrijke
projecten worden neergezet. Onderdeel hiervan is ook het op orde hebben van de communicatie
over alle activiteiten op het gebied van innovatie.

Acties

Inzetten van subsidie-instrumenten om middelen voor het palet van lage, midden en hoge TRLniveaus mogelijk te maken.
• Voor pilots en demo’s zet EZK de DEI+-regeling in om kleinschalige pilot- en
demonstratieprojecten te ondersteunen. Voornamelijk vanuit het kader van GroenvermogenNL.
Ook stelt EZK het opschalingsinstrument beschikbaar, zodat de opschaling van elektrolyse in
Nederland van de grond komt. Voor de eerste grootschalige projecten is subsidie onder het IPCEIstaatssteunkader beschikbaar (in totaal €1,6 miljard).
• Voor meer toepassingsgerichte onderwerpen zijn budgetten nodig voor de ondersteuning (pilots,
demo’s, marktintroductie) van waterstof (in combinatie met andere emissieloze opties) zoals:
- Transport en vervoer: ondersteuning van de toepassing van waterstof in onder meer zwaar
wegtransport, binnenvaart/scheepvaart, transport via spoor, bouwvoertuigen, grondverzet;
- Landbouw en glastuinbouw: ondersteuning van de productie en toepassing van waterstof in
deze sectoren.
• Voor onderzoek en ontwikkeling: met de start (najaar 2022) van het R&D-programma van
GroenvermogenNL wordt onderzoek en ontwikkeling gestimuleerd op TRL-niveau 3-6 (tot aan
pilots en demo’s). Daarnaast kunnen instrumenten als de MOOI-regeling, TSE-regelingen (TSE
O&O-tenders en TSE Studies), de MIT-regeling en de PPS-toeslagregeling ingezet worden om
aanvullend instrumentarium beschikbaar te stellen.

Routekaart Waterstof 117

• Algemeen: in bestaande en nieuwe regelingen, zoals Europese regelingen en fiscale

instrumenten, wordt ruimte gemaakt voor ondersteuning van waterstofonderwerpen.

• Ondersteuning van de ontwikkeling van het innovatie-ecosysteem vindt plaats via TSE/

TKI’s, RVO, NWO en GroenvermogenNL en de sector (en samenwerkingsverbanden als het
H2Platform en NWBA), inclusief netwerken en communicatie. Dit geldt zowel op nationaal als
internationaal niveau.

Mijlpalen

• Publicatiedata van de relevante regelingen, inclusief de timing daarna (het sluiten van
regelingen, de verwachte data dat uitkomsten bekend zijn).

• Beschikbare budgetten in deze regelingen (bedragen per specifieke regeling).
• Specifiek voor GroenvermogenNL: start van sandpits, beoordeling van aanvragen, start van
projecten in de verschillende werkpakketten.

• Overige KPI’s (kritieke prestatie-indicatoren): zicht op het aantal aanvragen dat is ingediend,

het aantal dat is gehonoreerd, de verwachte resultaten in termen van opgesteld vermogen aan
elektrolyse, aantal voertuigen, aantal demo’s/pilots et cetera.
• Omvang en kwaliteit/samenstelling van het innovatie-ecosysteem, aantal contact­momenten/events.

Belangrijke randvoorwaarden/verbinding andere thema’s

• Het is belangrijk om duidelijkheid te scheppen over de staatsteunregels die van toepassing zijn
voor waterstofprojecten. Dit geldt met name voor ruimte die gegeven kan worden aan:
- demonstratieprojecten (investeringssteun);
- de nieuwe algemene groepsvrijstellingsverordening (AGVV).

11.3 Fase 2025-2030
Deze fase staat in het teken van het ‘oogsten’ van de resultaten die in de periode tot 2025 via
verschillende regelingen in gang zijn gezet. En in het teken van het doorbouwen op meer
fundamentele R&D.

Doelen

Opschaling en realiseren van technieken, producten en diensten die in de voorgaande fase
(2022-2025) zijn ontwikkeld en opgestart. Denk aan elektrolysers, complete installaties,
brandstofcelvoertuigen (zoals schepen en vrachtauto’s) en flexibiliteitsdiensten.
Lagere TRL-projecten uit de fase 2022-2025 vinden hun doorgang naar pilot- en
demonstratieprojecten, die richting 2030 opgeschaald en gerealiseerd kunnen worden.

Acties

• Doorgaan met het ondersteunen van pilot- en demonstratieprojecten via bijvoorbeeld de DEI+-

regeling. De HER+-regeling kan daarbij gebruikt worden voor waterstofprojecten die aantoonbaar
leiden tot kostenreductie (waterstofproductie);
• Continuering van het R&D-programma van GroenvermogenNL (tot 2028). Innovatievragen
voor waterstof die niet ondersteund (kunnen) worden via ander instrumentarium, krijgen
ondersteuning via MOOI, TSE-regelingen en de PPS-toeslag.
Voor deze fase gelden soortgelijke mijlpalen als in de fase hiervoor. Daarom worden ze niet apart
vermeld.

118 Routekaart Waterstof

11.4 Fase na 2030
In deze fase moeten de benodigde producten en diensten volledig beschikbaar zijn. Er is dan nog
ondersteuning nodig om:
• de meer complexe onderwerpen te ondersteunen, zoals het gebruik van waterstof voor complexe
(chemische) processen (co-elektrolyse, waterstofproductie voor groene staat, grootschalige
productie van synthetische kerosine etc.);
• innovatieve verbeteringen aan de bestaande producten en diensten te realiseren;
• nieuwe innovaties te ondersteunen die aanmerkelijke verbeteringen zijn op de dan gangbare
technologie, zoals nieuwe elektrolysetechnologieën.
Deze fase wordt vanwege de grote mate van onzekerheid nu nog niet verder geconcretiseerd;
daarvoor is de periode na 2025 geschikter.

Routekaart Waterstof 119

Fotografie: Rob Poelenjee

12
Thema Maatschappelijke Acceptatie

• Momenteel is hernieuwbare waterstof voor de samenleving het meest

‘zichtbaar’ in de mobiliteit, via pilots in de gebouwde omgeving en in projecten
die onder Rijkscoördinatie zijn gestart voor de aanleg van onderdelen van het
transportnet. Daarnaast starten er pilots in de agro-sector en glastuinbouw;
• Op termijn wordt de (ruimtelijke) impact steeds duidelijker. Diverse ruimtelijke
programma’s houden rekening met het benodigde ruimtebeslag voor
hernieuwbare en koolstofarme waterstof;
• Voor het maatschappelijk draagvlak is goed omgevingsmanagement bij de
uiteindelijke ruimtelijke inpassing van groot belang. Het ontwikkelen van een
gedragscode door de sector kan hier een bijdrage aan leveren;
• Door middel van een narratief en publiekscommunicatie moet het bredere
publiek worden geïnformeerd.
• De acceptatie van waterstoftoepassing moet worden gemonitord en er wordt
aansluiting gezocht op de visie op burgerparticipatie.

120 Routekaart Waterstof

12.1 Beschrijving thema Maatschappelijke Acceptatie
Wat is het maatschappelijk draagvlak voor waterstof als energiedrager? Op dit moment is daar nog
geen goed antwoord op te geven. Niet in de laatste plaats omdat het maatschappelijke draagvlak
voor waterstof in de huidige fase nog niet zo’n grote rol speelt. Fossiele waterstof speelt met name
een rol in de industrie. Dit geldt ook voor ammoniak en methanol. Hernieuwbare waterstof is voor
de samenleving het meest zichtbaar in de mobiliteit en op pilot-niveau in de gebouwde omgeving.
Koolstofarme en hernieuwbare waterstof krijgen in de komende jaren een grotere rol in het
energiesysteem. Maar ze zijn nu nog nieuw en bij het grootste deel van de bevolking onbekend. De
waterstofsector ziet veel positieve uitingen, maar het woord ‘hype’ valt ook in dit verband. Het is
nodig om een genuanceerde uitleg te kunnen geven over het gebruik van waterstof in Nederland,
waarbij de voor- en nadelen benoemd worden.
Door de beperkte hoeveelheid waterstofinitiatieven die in uitvoering zijn, is er nog weinig kennis
over waterstof onder de bevolking. Over het algemeen lijkt het alsof er nu draagvlak voor waterstof
is, maar het gebrek aan onderliggende kennis maakt deze aanname kwetsbaar. Draagvlak en
acceptatie gaan niet (alleen) om het overbrengen van meer kennis of begrip, maar ook om het
bieden van ruimte voor zorgen en belangen van mensen. Pas als iets dichtbij komt, worden deze
vragen en zorgen echt zichtbaar.

Ruimtelijke inpassing

Dat het grotere publiek waterstof gaat accepteren, wordt belangrijk wanneer concrete waterstof­
projecten worden gepland en richting de realisatiefase gaan. Binnenkort gaan de ruimtelijke
procedures onder Rijkscoördinatie lopen voor onderdelen van het waterstoftransportnet.
De procedures voor de ondergrondse waterstofopslag in Zuidwending78 en het waterstoftransport­
net in het Noordzeekanaalgebied79 zijn al gestart. In overeenstemming met de Omgevingswet
krijgen omgevingsmanagement en participatie veel aandacht binnen deze procedures. Ook bij
de locatiekeuze en ruimtelijke inpassing van elektrolysers is goed overleg met de omgeving van
groot belang. Het gezamenlijk verkennen van uitdagingen en mogelijke meekoppelkansen kan het
draagvlak vergroten. Denk daarbij aan het nuttig gebruik van restwarmte of zuurstof.
Als gevolg van onder meer de groei van opwekking van hernieuwbare energie en de verduurzamings­­
behoefte van de industrie, is steeds meer ruimte nodig voor de energie-infrastructuur. Op nationaal
niveau wordt het Programma Energiehoofdstructuur (PEH)80 opgesteld. Dat richt zich op de ruimte­
lijke planning van de energiehoofdstructuur op land, op de lange termijn. Het ontwerp-PEH wordt
opgeleverd in het voorjaar van 2023. Het bevat ontwikkelrichtingen, inclusief kaarten en locaties,
die inzicht geven in de toekomstige ruimtebehoefte voor de energie-infrastructuur van 2050. Denk
daarbij aan hoogspanningsinfrastructuur, grootschalige conversie, buisleidingen en opslag op
land - in afstemming met andere ruimtelijke belangen. Het ontwerp-PEH houdt ook rekening met
het Programma Verbindingen Aanlanding Wind op Zee 2031-204081, waarin naar verwachting in
2023 keuzes worden gemaakt over aanlandlocaties voor wind op zee na 2030. Hierbij wordt zowel
gekeken naar energietransport via elektronen (met stroomkabels) of via moleculen (door een
waterstofleiding).
Ook op regionaal niveau is de ruimtelijke planning van de energie-infrastructuur belangrijk. Hier
is het van belang om bij de vorming van ruimtelijke plannen op tijd na te denken over de impact
op de energie-infrastructuur. Het Rijk, regionale overheden en netbeheerders werken via een
Interbestuurlijke Werkgroep Integraal Programmeren aan een procesaanpak om vanuit een breder
perspectief op het energiesysteem en ruimte afwegingen te maken. Verder werken het Rijk en
provincies onder coördinatie van de minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO)

78 Zie bronnenlijst
79 Zie bronnenlijst
80 Zie bronnenlijst
81 Zie bronnenlijst

Routekaart Waterstof 121

toe naar afspraken in het najaar van 2023 over de ruimtelijke uitwerking van onder meer nationale
doelen en ruimtelijke keuzes82. In november 2022 krijgen provincies een provinciaal startpakket
aangeboden. Daarbij krijgen zij de vraag om een eerste uitwerking te geven aan dergelijke nationale
doelen en richtingen, vanuit verschillende opgaven waaronder energie.
Binnen het Nationaal Programma Infrastructuur Duurzame Industrie83 wordt op basis van
de energiestrategieën van de 6 Nederlandse industriële clusters – de zogenoemde Cluster
Energiestrategieën (CES) – gewerkt aan een Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en
Klimaat84. De CES en de huidige MIEK-projecten maken onderscheid tussen infrastructuur van
nationaal belang (zoals het transportnet voor waterstof) en van regionaal belang. In het voorjaar
van 2023 wordt van iedere provincie een provinciaal Meerjarenprogramma Infrastructuur
Energie en Klimaat (PMIEK) verwacht. Het PMIEK bevat een prioritering van en plannen voor
uitbreidingsinvesteringen van regionale energie-infrastructuur. Dit inzicht helpt provincies en
gemeenten bij het maken van bestuurlijke keuzes en het stellen van prioriteiten.
Tot slot speelt op de Noordzee de ruimtelijke inpassing van het toekomstige opwekken, transport
en de opslag van waterstof een rol. In het Programma Noordzee wordt – in afstemming met
stakeholders – uitgewerkt hoe aan alle belangen op de Noordzee tegemoetgekomen kan worden.
Binnen het Programma Noordzee moet het belang van waterstof steeds meer meegenomen worden.
Er worden de komende tijd meerdere onderzoeken en voorbereidingen gedaan om de tijdige
realisatie van energiehubs en waterstof op zee mogelijk te maken. Dit gebeurt, mede op basis van
het Programma Noordzee, door de verschillende initiatieven en onderzoeken in samenhang op te
pakken binnen het nieuwe Ontwikkelprogramma Energiesysteem Noordzee.
Bij al deze trajecten speelt goed overleg met belanghebbenden een belangrijke rol. Net als aandacht
voor de ruimtelijke inpassing en leefomgeving. Op basis van deze trajecten wordt steeds
duidelijker hoe de programmering en procedures voor de projecten voor het opwekken van en de
infrastructuur voor waterstof eruit gaan zien. En hoe deze passen in een gebiedsgerichte aanpak.

Regionale waterstofprojecten

De productie en opslag van hernieuwbare waterstof gaat ook kleinschalig en decentraal plaats­
vinden. Deze productie is vaak gekoppeld aan lokale elektriciteitsopwekking uit zon en wind.
En aan de toepassing van waterstof in bijvoorbeeld de mobiliteit en de gebouwde omgeving.
Op lokaal niveau kan waterstofproductie helpen om congestie op het energienet te verminderen,
zodat deze de doorontwikkeling van duurzame energieprojecten niet in de weg staat.
Waterstof kan ook een rol spelen in de verduurzaming van de agrarische sector. Dit komt voort
uit de mogelijkheden voor decentrale opwekking van duurzame energie op boerenbedrijven uit
zon, wind en biomassa. Deze energie kan deels worden ingezet voor de productie van waterstof
voor toepassingen in het zware vervoer. Denk aan tractoren en ander zwaar landbouwmaterieel,
en vrachtwagens die worden ingezet in de agrarische logistiek. Ook kan deze waterstof worden
ingezet als vervanging van aardgas voor het verwarmen van ruimtes. En voor processen als het
drogen van producten. Op deze manier kan lokaal opgewekte energie beter worden benut en kan
gebruik van diesel en aardgas worden verminderd. Regio’s, bedrijven en kennisinstellingen werken
op dit terrein aan demonstraties en pilots.
Ook in de glastuinbouw worden de mogelijkheden van het inzetten van waterstof actief onderzocht.
Er is veel potentie en bereidheid om vanuit de glastuinbouw bij te dragen aan de energietransitie.
Bijvoorbeeld door de productie en het gebruik van waterstof en door het in balans brengen van
vraag en aanbod van energie en energiedragers. De sector zoekt daarbij de samenwerking met

82 Zie bronnenlijst
83 Zie bronnenlijst
84 Zie bronnenlijst

122 Routekaart Waterstof

overheden en andere stakeholders, in een programma met 4 tot 6 pilots. Deze pilots moeten
bijdragen aan het wegnemen van beleidsmatige, technische en organisatorische knelpunten
voor de toepassing van waterstof in de glastuinbouw. Het is in deze fase belangrijk om deze pilots
goed te begeleiden (door toegang tot subsidieregelingen en het oplossen van belemmeringen).
En om te zorgen voor kennisuitwisseling. Daarom is de rol van RVO op dit vlak versterkt en wordt
onderzocht op welke manier bestaande regelingen, pilots en demonstratieprojecten beter kunnen
worden ondersteund. RVO heeft in juni 2022 het loket waterstof@rvo.nl geopend, waar regionale
waterstofprojecten zich kunnen melden met vragen over subsidiëring, vergunningen, veiligheid en/
of ondersteuning bij innovaties.

Visie op burgerparticipatie

In het ontwerp-beleidsprogramma Klimaat85 van juni 2022 kondigt het kabinet een meer integrale
visie op burgerbetrokkenheid bij de energietransitie aan. Onderdeel hiervan zijn een meer uniforme
inzet op participatie, een visie op de rol van burgerinitiatieven in de transitie en het versterken van
betrokkenheid op nationaal niveau, bijvoorbeeld via burgerfora. Gezien de cruciale rol van waterstof
in de energietransitie, is het van belang dat wordt aangesloten op deze visie op burgerparticipatie.

12.2 Fase 2022-2025
Er is behoefte aan een uitleg over ‘het waarom’ van de klimaat- en energietransitie. Dat bleek uit
verschillende publieksonderzoeken en vragen vanuit de regio’s en koepelorganisaties. In juni
2022 werd dit verhaal gepubliceerd: ‘Het narratief Klimaat en Energie’.86 Dit narratief bestaat
uit hoofdlijnen en heeft verdere doorvertaling nodig naar verschillende subthema’s binnen
de energietransitie. Daarom is in deze fase het maken van een basisnarratief over waterstof
een belangrijke en dringende actie. Het narratief moet duidelijk maken waarom waterstof een
essentiële energiedrager is binnen het toekomstige klimaatneutrale energiesysteem. Het helpt
bij het delen van feiten over de diverse waterstofthema’s en geeft uitleg over de gevolgen van
het realiseren van waterstofproductie, -import, -toepassingen, een waterstofinfrastructuur en
alle benodigde randvoorwaarden. Publieke en private partijen kunnen zo’n narratief gebruiken
in communicatie-uitingen. Op deze manier kan het publiek zich op een heldere en objectieve
manier laten informeren. Er wordt naar verwachting eind 2022 een waterstofnarratief gemaakt.
De deelnemers aan het NWP adviseren om een overheidswebsite te lanceren, waar de basis­
informatie over waterstof wordt gedeeld. De website www.windopzee.nl biedt hier een goed
voorbeeld voor. Wel is het noodzakelijk om de thematische websites goed aan elkaar te koppelen en
te plaatsen binnen het bredere narratief Klimaat en Energie. Binnen de narratieven moet speciale
aandacht zijn voor de veiligheidsrisico’s die van invloed zijn op de omgeving. Zie ook het thema
Veiligheid in deze Routekaart.
In deze fase start de aanleg van het landelijk waterstofnetwerk (afronding 2027-2030) door
Hystock en HyNetwork Services, dochterondernemingen van Gasunie. Deze infrastructuur- en
opslag­projecten vallen onder de Rijkscoördinatieregeling (RCR, projectbesluit Omgevingswet) en
geven – in overeenstemming met de Omgevingswet – veel aandacht aan omgevingsmanagement:
informatievoorziening aan de omgeving, intensief overleg met regionale bestuurs- en maatschap­
pelijke organisaties en publieksparticipatie vanaf de start van de projecten. De eerste projecten
hebben veel invloed op het publieke draagvlak voor waterstof.
Daarnaast wordt in deze fase steeds duidelijker wat het ruimtebeslag is van onder meer projecten
die te maken hebben met waterstof. Én hoe de programmering richting het realiseren van
waterstofprojecten eruit gaat zien. Dit beeld baseert zich onder meer op het PEH, provinciale MIEK,
programma VAWOZ en de provinciale ruimtelijke arrangementen.

85 Zie bronnenlijst
86 Zie bronnenlijst

Routekaart Waterstof 123

Energietransitieprojecten hebben impact op de omgeving. Er is al veel ervaring opgedaan bij het
realiseren van wind- en zonneparken op land en bij infrastructurele projecten. De opgedane lessen
en kennis worden gedeeld op platforms als het Lerend Platform Energie en Omgeving87, waarbij
veel partijen in de energiesector zijn aangesloten.
Om te bepalen wat het maatschappelijk draagvlak voor waterstof is, is het nodig om te monitoren
hoe het publiek tegenover waterstof staat. De deelnemers aan het NWP adviseren om binnen de
draagvlakpeilingen van bijvoorbeeld het RIVM of TNO aandacht te besteden aan waterstof. Zo kan
op kwalitatieve wijze en op basis van een passende vraagstelling gevolgd worden hoe het draagvlak
voor waterstof zich ontwikkelt.

Acties

• Eind 2022 - Afronding waterstofnarratief (actiehouder: het Rijk).
• 2022/2023 - Eerste actieve communicatie-uiting over veiligheidsrisico’s bij de eerste ruimtelijke

procedures (actiehouders: het Rijk, regionale overheden, de veiligheidsregio’s, netbeheerders en
initiatiefnemers van elektrolysers).
• Gehele periode - Omgevingsmanagement en participatie bij waterstofprojecten vormgeven
op dezelfde manier als nu in de energiebranche gewenst is, in lijn met de Omgevingswet
(actiehouders: initiatiefnemers van elektrolysers, netbeheerders, het Rijk en regionale partijen).
• Gehele periode - Monitoren welke behoefte aan ondersteuning er blijkt uit vragen aan het loket
waterstof@rvo.nl en hier vervolg aan geven (actiehouders: Rijk en NWP).
• Gehele periode - Aansluiten bij de visie burgerparticipatie (actiehouders: het Rijk en deelnemers
NWP).
• 2023 - Start van de monitoring op acceptatie van waterstof door middel van draagvlakpeilingen.

12.3 Fase 2025-2030
In de fase 2025-2030 worden regelmatig waterstofgerelateerde projecten ontwikkeld en gebouwd.
De windbranche heeft in juni 2014 met de gedragscode ‘Wind op Land’88 een document opgeleverd
dat door haar leden is onderschreven. In de gedragscode staan afspraken over de interactie met
de omgeving en de verdeling van ‘lusten en lasten’. De gedragscode is in 2020 herzien. In de fase
2025-2030 starten diverse elektrolyseprojecten die substantieel (>100 MW) van omvang zijn. In
de waterstofsector wordt gevolgd hoe het omgevingsmanagement zich ontwikkelt en of een
gedragscode behulpzaam kan zijn bij het realiseren van de waterstofambities. Het H2 Platform of
(een opvolger van) het NWP kan het juiste orgaan zijn om hierover een uitspraak te doen.

Acties

• Gehele periode - Omgevingsmanagement en participatie bij waterstofprojecten

professionaliseren, lessen uit de Omgevingswet toepassen (door initiatiefnemers van
elektrolysers, netbeheerders, het Rijk en regionale partijen).
• Optioneel - Het ontwikkelen van gedragscode (door het H2 Platform of NWP).

12.4 Fase na 2030
In de fase na 2030 zijn waterstofprojecten onderdeel van de reguliere energieprojecten. Omgevings­
management en communicatie blijven belangrijk, maar naar verwachting heeft dit geen verdere
aandacht nodig. De monitoring van het draagvlak levert input op om te bepalen of extra inzet op dit
vlak nodig is.

87 Zie bronnenlijst
88 Zie bronnenlijst

124 Routekaart Waterstof

13
Thema Maak­
industrie

• De energietransitie en de opkomst van een waterstofmarkt bieden veel kansen

voor de Nederlandse maakindustrie, die daarop al acteert; samenwerking
tussen de Nederlandse procesindustrie en die maakindustrie moet op gang
komen om de beste nieuwe generatie elektrolysers en/of componenten
daarvoor te gaan produceren
• Nederlandse maakindustrie-partijen hebben momenteel een goede
uitgangspositie op onder meer het gebied van de nieuwe generatie schaalbare
en repliceerbare (componenten voor) elektrolysers, brandstofcellen,
meetsystemen, compressoren en andere onderdelen.
• Momenteel zijn er nog geen commerciële Nederlandse productiepartijen die als
systeemintegrator voor elektrolysers opereren. Wel zijn er enkele start ups en
producenten van kleinschalige (0,5-1MW) systemen. Daarnaast hebben tier1- en
2-leveranciers al een positie naar OEM’s of komen snel met een product.
• Het doel is om voor 2025 de eerste pilots en demo’s van elektrolysers en stacks,
gebouwd door de Nederlandse maakindustrie te realiseren en onderzoek te
ondersteunen, onder meer met testfaciliteiten en een veiligheidscentrum.
• Na 2025 wordt de Nederlandse maakindustrie doorontwikkeld tot een
internationale speler, die sleutelposities inneemt voor zowel elektrolysers als
voor andere installaties/componenten.

Routekaart Waterstof 125

13.1 Beschrijving thema Maakindustrie
De snelle groei van waterstofketens biedt de Nederlandse maakindustrie kansen op (inter)nationale
markten die al snel in de honderden miljarden kunnen lopen. Naar schatting zijn al ongeveer
duizend Nederlandse bedrijven actief op deze nieuwe markten. Door snel te handelen kunnen
Nederlandse bedrijven ‘control points’ innemen in diverse deelmarkten, zodat de internationale
waterstofindustrie niet om de Nederlandse bedrijven heen kan.
Voor onze energievoorziening geldt dat het belangrijk is om een aanzienlijk deel van de supply chains
in Europa te vestigen om te borgen dat de afhankelijkheid van derde landen beperkt is. Voor wat
betreft batterijtechnologie zijn Nederland en Europa laat ingestapt, dit kan bij de ontwikkeling van de
maakindustrie voor waterstofketens gegeven het ontwikkelstadium nu nog worden voorkomen.
De maakindustrie is bij alle onderdelen van de waterstofketen betrokken als producent en
leverancier van componenten en/of als systeemintegrator (original equipment manufacturer,
OEM). De maakindustrie heeft raakvlakken met de diverse onderdelen van de waterstofketen, te
weten productie, transport, opslag en eindgebruik. Eindgebruik is daarnaast verspreid over diverse
sectoren zoals mobiliteit en transport, industrie, gebouwde omgeving en elektriciteitsopwekking/
back-up. Bovendien heeft de maakindustrie zijn eigen ketenopbouw. Het volgende plaatje laat
duidelijk de breedte en diversiteit van de maakindustrie zien.
Figuur 13.1 Ketenopbouw maakindustrie
Productie/
import H2

Opslag

Transport

Opslag

Eindgebruik

Systeem integrator (installaties)

Original equipment manufacturer (OEM)/ systeem integrator (installaties/ apparaten)

Tier 1 leverancier (apparaten/ onderdelen)

Tier 2 leverancier (apparaten/ onderdelen)

Voor het slagen van het Nederlandse beleid inzake duurzame energie, met name de beoogde aanleg en
benutting van windparken op zee, is de omzetting van water in waterstof met behulp van elektriciteit
cruciaal. De productie van waterstof gebeurt met name via elektrolysers. Voor de productie van
elektrolysers kunnen we constateren dat Nederland achterloopt ten opzichte van andere Europese
landen waar bedrijven aanwezig zijn die een sterke positie hebben op dit terrein. Bekende voorbeelden
van OEM’s zijn onder meer ThyssenKrupp, Siemens, McPhy, ITM, Nel en Cummins.
De energietransitie en de opkomst van waterstof bieden veel kansen voor de Nederlandse
maakindustrie. De ambitie is om in 2030 wereldwijd circa 145 gigawatt (GW) aan geïnstalleerd
elektrolysevermogen te hebben gerealiseerd, wat overeenkomt met een markt met een
economische waarde van circa €15 miljard per jaar. Ter referentie: op dit moment is er wereldwijd
minder dan 1 GW gerealiseerd. Dit betekent een enorme groeimarkt waarin nog veel ruimte is voor
nieuwe spelers.

126 Routekaart Waterstof

In Nederland zijn er veel grootschalige waterstofprojecten aangekondigd. Op dit moment speelt de
Nederlandse maakindustrie op het gebied van elektrolyse nationaal en internationaal geen rol van
betekenis bij de realisatie. Dit komt met name omdat we nog geen OEM-partij hebben. Wel vinden
we een aantal innovatieve start ups, met name in de regio Gelderland (HyET, HyGear, Nedstack,
MTSA) en zien we dat maakbedrijven in de regio’s Brabant en Overijssel (VDL, Demcon, Bosch)
zich oriënteren op een rol als turnkey partner of OEM-partij. Tot slot zien we landelijk nog diverse
maakpartijen die een rol zoeken als toeleverancier op componentniveau (Coorstek, Vonk, Ionbond,
Magneto, Veco) of zich richten op de installatie en balance of plant (VolkerWessels) en complete
systemen (HyCC).
Een grotere betrokkenheid van de Nederlandse maakindustrie bij elektrolyse zorgt ervoor dat de
noodzakelijke kennis voor de waterstoftransitie voor Nederland beschikbaar komt en/of blijft. Een
goed ontwikkelde Nederlandse maakindustrie op het gebied van waterstof is verder van belang
voor de groei van werkgelegenheid in het kader van de energietransitie.
De grote diversiteit in de maakindustrie leidt ertoe dat de Routekaart een breed pallet omvat.
De thema’s zoals industrie, innovatie en mobiliteit hebben een directe link met het thema
maakindustrie.
Op andere onderwerpen die van belang zijn voor de ontwikkeling van waterstofketens speelt de
Nederlandse maakindustrie wel een rol van betekenis.
• Nedstack bijvoorbeeld is al 20 jaar actief in de productie van brandstofcellen, -stacks en
-systemen en heeft recent besloten om een fabriek op gigawatt-schaal in Arnhem te bouwen.
Deels daaromheen heeft zich in de afgelopen jaren een technologiecluster ontwikkeld van
bedrijven die zich met onder meer de balance-of-plant, systeemintegratie en (elektrochemische)
compressie bezighouden, zoals HyET, HyMatters en MTSA.
• In transport en vervoer heeft Nederland een goede positie in het zwaardere segment, met name
bussen, vrachtwagens, specialty-voertuigen (vuilniswagens, veegwagens, heftrucks et cetera) en
de binnenvaart. Diverse kleine en grote bedrijven brengen hiervoor technologie op de markt door
eigen voertuigen aan te bieden of bestaande voertuigen om te bouwen. Voorbeelden zijn E-trucks,
Holthausen/Hyzon, VDL en Future Proof Shipping.
• In de gebouwde omgeving heeft Nederland een sterke positie als leverancier van installaties voor
de verwarming van woningen. Diverse fabrikanten (onder meer Remeha, Nefit-Bosch, Tieluk,
Hot Green Energy) brengen voor waterstof geschikte installaties (mono- en hybride ketels) op
de markt. Daaraan gerelateerd heeft Nederland ook een relatief sterke positie als het gaat om
de productie van branders en turbines voor aardgas en waterstof (zoals Ansaldo-Thomassen
en OPRA).
• Tot slot is er een sterke sector die zich met het meten en regelen van waterstofkwaliteit
bezighoudt en daarvoor technologie, apparaten en diensten aanbiedt.

13.2 Fase 2022-2025
In deze fase is het belangrijk dat enkele spelers die een goede kans van slagen hebben om
succesvol een elektrolyser op de markt te krijgen, ondersteund worden. De huidige markt wordt
gedomineerd door Alkaline (AEL) en Proton Exchange Membrane (PEM) elektrolyse. Daarnaar zal
allereerst moeten worden gekeken. Daarnaast zijn er veelbelovende ontwikkelingen op gebied van
Solid Oxide (SOE) en Anion Exchange Membrane (AEM) technologie, maar deze hebben vooralsnog
geen serieus marktaandeel. De kans dat Nederlandse toeleveranciers succesvol hun producten
en innovaties kunnen aanbieden aan een Nederlandse OEM, is groter dan dat zij deze aan andere
aanbieden. Dit geldt met name nu van OEM’s gevraagd wordt zeer snel op te schalen.
Verder is van belang dat een vervolg wordt gegeven aan materiaalonderzoek om elektrolysers
goedkoper te maken en de hoeveelheid benodigde kritische grondstoffen te reduceren en
dat er voldoende testfaciliteiten beschikbaar komen voor het testen van nieuwe, innovatieve

Routekaart Waterstof 127

componenten en verbeterde stacks. Het Hydrohub MegaWatt Test Centre (https://ispt.eu/projects/
hydrohub-megawatt-test-centre/) is een mooi voorbeeld, maar er zijn nog te weinig testfaciliteiten.
Ten slotte is het in deze fase noodzakelijk dat er plannen worden gemaakt om de partijen in de
maakindustrie die componenten maken voor opslag, transport en toepassing voor te bereiden op de
groei die benodigd is.

Doelen

• Realisatie van pilots en demo’s van elektrolysers en stacks, gebouwd door een Nederlandse OEM,

waarvan de productie op relatief kortere termijn opgeschaald en uitgerold kunnen worden. Dit is
gericht op de midden- en hogere TRL-niveaus.
• Ondersteuning van laag TRL-onderzoek en -ontwikkeling van oplossingen die op de middenen lange termijn bij kunnen dragen om slimmer, efficiënter, veilige en goedkope waterstof te
produceren, transporteren, op te slaan en/of toe te passen.
• Verder bouwen aan een sterk ecosysteem waarin gezamenlijk geïnnoveerd kan worden en
kansrijke projecten kunnen worden neergezet. Onderdeel hiervan is om een plan te maken
voor het inrichten van voldoende testfaciliteiten in Nederland voor zowel componenten als
elektrolyser stacks. Met de veelheid aan bedrijven, die zich inmiddels bezighouden met waterstof
en zich ook aan het organiseren zijn in bijvoorbeeld het elektrolyser makersplatform, dient een
actieve afstemming plaats te vinden om de energietransitie vanuit de maakindustrie zo goed
mogelijk te ondersteunen.

Acties

1. Beleid vanuit overheid en NWP voor grootschalige pilots en demo’s. Hierin moet nauw samen
worden opgetrokken met de klant/operator van de elektrolyser (Shell, Engie, Yara, Tata, HyCC, et
cetera). Het ontbreken van een trackrecord op gebied van veiligheid en levensduur maakt deze
market entry een lastige strategie. Het financieel spreiden van deze risico’s over equipment
producent, klant en overheid is een tijdelijke noodzaak.
2. De ondersteuning van de ontwikkeling, productie en implementatie van kleinschalige systemen
voor decentrale productie en gebruik. Hierbij ligt de focus op multifunctionele inzetbaarheid en
slimme integratie met het lokale (energie)systeem, bijvoorbeeld door gebruik van restwarmte,
integratie met lokale opslag, of reversibel opereren als brandstofcel. Deze markt is nog vrijwel
onontgonnen en biedt volop ruimte voor nieuwe technologieën. Beleid vanuit overheid en NWP
kan helpen door het bij elkaar brengen van vraag en aanbod, het subsidiëren van de onrendabele
top, en het vergemakkelijken van wet- en regelgeving (omgevings- en milieuvergunningen). Naar
verwachting dient speciaal aandacht te worden besteed aan de optie om via deze systemen de
netcongestieproblematiek te verkleinen.
3. Faciliteren van tipping point projecten. Gegeven de jonge leeftijd van het veld, zijn nog de
nodige verrassende doorbraken te verwachten. Zowel in grootschalige als decentrale systemen.
De kunst is om hierbij tijdig af te bakenen en innovatieve ideeën die zijn toegeschreven naar
Nederlandse maaktechnologie te stimuleren. Een mooi voorbeeld is de inzet van hoge precisie
keramisch spuitgieten bij Coorstek Uden voor een nieuwe type SOEC ontwikkeld door Circonica.
Beleid vanuit overheid en NWP kan helpen door bij de grootschalige financieringsprogramma’s
(bijvoorbeeld Groeifonds Groenvermogen) telkens een deel te reserveren voor high-risk/
high-gain projecten. Daarbij moet van tevoren worden geaccepteerd dat er ook zaken zullen
mislukken, en alle ruimte gegeven worden (weinig administratieve verantwoordingsdruk) om
enkele ‘gekke’ ideeën verder uit te werken.
4. Faciliteren van laag TRL-onderzoek zoals nu bijvoorbeeld voorzien in GroenvermogenNL.
5. Plannen en start inrichten testfaciliteiten voor zowel componenten als elektrolyser stacks.
6. Ondersteunen en uitbouwen ecosysteem van leveranciers voor de waterstofeconomie via
bijvoorbeeld het elektrolysers makersplatform

Randvoorwaarden

• Duidelijkheid over staatssteunregels, onder meer mogelijkheden nu waterstof valt onder IPCEI.
• Steun van eindgebruikers om productiefaciliteiten uit te breiden met testfaciliteiten om zo de
transitie te kunnen versnellen.

128 Routekaart Waterstof

13.3 Fase 2025-2030
Vanaf 2025 dient er aandacht te zijn voor enerzijds opschaling van productie en anderzijds voor
de uitdagingen van implementaties. Tegelijkertijd dient in deze periode antwoord te komen op
aanverwante vragen op het gebied van bijvoorbeeld mogelijkheden voor recyclen en verwachtingen
in deze, verwachtingen inzake maatschappelijk verantwoord ondernemen en noodzaak om de
afhankelijkheid van kritische grondstoffen verder te reduceren.

Doelen

• Doorontwikkeling van Nederlandse OEM’s naar internationale spelers, zowel voor elektrolysers
als voor andere installaties.

• Het ontwikkelen van blauwdrukken via systeemstudies en beleidskeuzes op basis waarvan de
maakindustrie zich kan voorbereiden op grote stappen in de energietransitie.

• Inzicht krijgen in mogelijkheden van optimalisaties bij opschaling zoals het stapelen van ruimtes
met elektrolysers, standaardisatie deel van klanteisen, uitbouw mogelijkheden automatisering en
dergelijke.
• Het testen van nieuwe materialen en innovaties.

Acties

1. Stimuleren van toepassingen van waterstof, zodat de markt voor elektrolysers en andere
installaties, apparaten en componenten zich ontwikkelt.
2. Via regelingen en studieresultaten zekerheid geven aan investeringen in uitbreiding van
productiecapaciteit van leveranciers in de maakindustrie.
3. Faciliteren van opschaling van de uitkomsten van laag TRL-onderzoek uit de vorige fase.
4. Faciliteren van de opschaling van nieuwe elektrolysertechnologieën zoals de solid oxide
elektrolyser en de anion exchange membrane elektrolyser.
5. Faciliteren van DFM-projecten (design for Manufacturing). Dat wil zeggen op projectniveau een
stimulans geven aan ontwerpen waar men het product design afstemt op de productiemethode
met als doel een zo laag mogelijke kostprijs te behalen met een zo hoog mogelijk rendement
op basis van de aanwezige maakcompetenties. De uitdaging zit hem niet alleen in een ander
ontwerp maar ook dit te fabriceren met de huidige of aanpalende kennis en kunde van nu. We
moeten een duidelijk doel hebben wat we willen bereiken en vervolgens de mensen de vrijheid
geven hun weg te vinden.
6. Inrichten, uitbreiden en steunen testfaciliteiten met betrekking tot installaties, apparaten en
componenten voor de waterstofeconomie (onder meer industrie, opslag, transport, verkeer,
gebouwde omgeving).
7. Uitvoeren studies inzake recycling, MVO-aspecten en reductie van negatieve bijeffecten van
waterstofproductie en -toepassing.
8. Versterken ecosysteem maakindustrie waterstofeconomie.

Randvoorwaarden

• Beleid dat borgt dat er een eerlijk speelveld is voor de Nederlandse maakindustrie op de Europese
markt en daarbuiten.

• Blijvende stimulering van samenwerking tussen de procesindustrie en de maakindustrie in
Nederland met betrekking tot waterstofproductie en -toepassing.

• Regelgeving, vergunningseisen, certificatie, normering, et cetera, zijn bekend en toepasbaar.
• Voldoende opleidingscentra voor bijscholing personeel.
• In zoverre nodig: internationale afspraken voor de levering van kritische grondstoffen.

Routekaart Waterstof 129

13.4 Fase na 2030
Na 2030 zal de nadruk liggen op uitrol van de plannen en daarmee op stabiele levering door
de maakindustrie. In het verlengde daarvan ligt productieoptimalisatie, kostenreductie en de
ontwikkeling van een internationale markt. Onderdeel hiervan zijn ook beperking van onderhoud
en het inregelen van de vervangingsmarkt.

Doelen

• Nederlandse leveranciers van elektrolysers, componenten en apparaten voor de waterstof­
economie verwerven een relatief groot aandeel in de internationale markt.

• Het ecosysteem voor de waterstofsector stabiliseert en neemt verantwoordelijkheid voor het

regelen van de benodigde faciliteiten voor de maakindustrie om over een langere termijn de
waterstofeconomie te ondersteunen. Hierin wordt ook radicale innovatie en vernieuwing door de
Nederlandse maakindustrie ingebracht om onze internationale positie veilig te stellen.
• Voor deze fase worden, vanwege de grote mate van onzekerheid, nu nog geen acties en
randvoorwaarden geconcretiseerd. Deze zullen vanaf 2025 bepaald kunnen worden.

Routekaart
maakindustrie
Figuur
13.2 Routekaart
maakindustrie
2022-2025
• Efficiënter, veilig en
goedkope waterstof
keten (Generatie 1)
• Pilots en demo’s
electrolysers voor
commercialisatie
• Eco-systeem bouwen
maakindustrie

130 Routekaart Waterstof

2025-2030
• Opschalling
• Doorontwikkelen tot
OEM
• Maakindustrie zich
voorbereiden voor
energie transitie
• Werk aan innovatie
(generatie 2)

2030-2050
• Maakindustrie richten
op internationale markt
• Nederlandse Ecosysteem stabiliseren
voor langere termijn
• Radical innovatie,
beveiligstellen unique
positie voor NL
(generatie 3)

14
Thema Human

Capital Agenda
• Er moet worden geïnvesteerd in mensen en opleidingen met betrekking tot
waterstof.
• GroenvermogenNL heeft daar een programma voor gemaakt.
• Deze Human Capital Agenda bestaat uit 5 onderdelen:

1. Het in kaart brengen van de kennisbehoefte;
2. Het opzetten van Learning Communities;
3. Het opzetten van een kennisplatform;
4. Het ontwikkelen van een nationaal pakket aan onderwijsprogramma’s;
5. Het stimuleren van innovatie en opleiden onder het MKB.
Er is tot eind 2022 5 miljoen beschikbaar voor deze plannen. Bij voldoende
voortgang komt er een aanvullend bedrag van 45 miljoen beschikbaar.

Routekaart Waterstof 131

14.1 Beschrijving thema Human Capital Agenda
Zonder voldoende en goed gekwalificeerd personeel komt de opschaling van waterstof in Nederland
niet snel van de grond op de schaal die nu geambieerd wordt. We moeten daarom flink investeren
in het opleiden van mensen die bijvoorbeeld elektrolysers en installaties kunnen bouwen, die
weten hoe je waterstof veilig moet vervoeren, die transportleidingen kunnen aanleggen en die
weten hoe een brandstofcel optimaal werkt. Deze mensen zijn er nu nog te weinig omdat er in
vrijwel alle sectoren van de energietransitie grote tekorten zijn, vooral als het gaat om technisch
geschoold personeel.
Arbeidsmarktbeleid stoelt op 3 belangrijke pijlers die ook hier relevant zijn: 1) de vraag naar arbeid,
2) het aanbod van arbeid en 3) de matching tussen vraag en aanbod. Om te zorgen dat er genoeg
mensen zijn om de waterstofmarkt te helpen ontwikkelen, is inzet op alle 3 de pijlers nodig op
MBO-, HBO-, WO-niveau en via particuliere instellingen (aanbod). Tot slot moeten we banen en
mensen aan elkaar weten te koppelen, bijvoorbeeld via regionale samenwerkingsverbanden of
online platforms.
Op al deze onderdelen richt GroenvermogenNL89 zich met de Human Capital Agenda
GroenvermogenNL: Brug naar de toekomst (HCA)90. GroenvermogenNL is een onderzoeks-,
demonstratie- en investeringsprogramma dat wordt gefinancierd uit het nationale groeifonds. In de
HCA staan plannen voor de komende 4 jaar. Er is tot eind 2022 5 miljoen euro beschikbaar voor deze
plannen. Bij voldoende voortgang komt er een aanvullend bedrag van 45 miljoen euro beschikbaar.
Daarmee kan een forse impuls worden gegeven aan de HCA Waterstof.
De plannen bestaan uit 5 onderdelen:
1. Het in kaart brengen van de kennisbehoefte; welke specifieke kennis is er nodig om waterstof in
Nederland op te schalen? Dit is deels al in kaart gebracht via diverse studies.
2. Het opzetten en/of versterken van zogenaamde Learning Communities in de regio. Daarbij gaat
het om het optimaliseren van het samenwerkingsverband van kennisinstellingen en bedrijven
om opgedane kennis direct toe te passen in de praktijk.
3. Het opzetten van een digitaal nationaal kennisplatform waar kennis en best practices over HCA
worden gedeeld en waar matching tussen partijen plaatsvindt.
4. Het ontwikkelen van een nationaal pakket aan onderwijsprogramma’s voor MBO, HBO en WO,
maar ook voor het bedrijfsleven en de particuliere opleidingssector.
5. Het stimuleren van innovatie en opleiden onder het MKB door onder meer financiële
ondersteuning.
HCA-GroenvermogenNL werkt op HCA-gebied samen met andere, gerelateerde Groeifonds­
voorstellen, met PTvT/Katapult en met LLO-Katalysator (Leven Lang Ontwikkelen).

89 Zie bronnenlijst
90 Zie bronnenlijst

132 Routekaart Waterstof

Tabel 14.1 Planning human capital agenda waterstof
Onderdeel

Jaartal

Onderdeel 1: Kennisbehoefte
Via regionale liaisons worden per regio
roadmaps gemaakt. Ook wordt een Nationale
Kenniskaart gemaakt inclusief onderhoud
daarvan.

2022/23

Onderdeel 2: Learning Communities
In de regio’s worden learning communities
opgericht en/of versterkt.

2022-2025

• In de 6 regio’s zijn Learning Communities

2025

• Learning Communities in de regio’s zijn

2022

• Programma van eisen gereed
• Partij geselecteerd die platform ontwikkelt.

2025

• Nationaal Kennisplatform is gereed, wordt

2022/23

• 3 cursussen gereed: Nationale Waterstof

2025

• Cursuspakket is gereed en wordt actief

2022

• Nationaal pakket is gereed.
• Digitale werkomgeving is gereed.
• Subsidie-instrument voor MKB-bedrijven

2025

• Instrument is succesvol gebruikt door het

Onderdeel 3: Nationaal Kennisplatform
Programma van eisen opstellen, platform
inrichten en onderhouden.

Onderdeel 4: Pakket aan onderwijsprogramma’s
Ontwikkeling van cursussen, een breder
nationaal pakket en een digitale leeromgeving.

Onderdeel 5: Stimulering MKB
Creëren subsidie-instrument waar MKB gebruik
van kan maken.

KPI

• 6 regionale liaisons geïnstalleerd.
• Roadmap per regio gereed.
• Eerste versie Nationale Kenniskaart
gereed incl. onderhoud.

gestart.

actief en werken goed.

actief gebruikt en onderhouden.

Cursus, Cursus Waterstofproductie, Opslag,
Transport & Overslag en Cursus Waterstof
voor de Industrie.
• Uitvraag voor breder nationaal pakket en
digitale leeromgeving.
gebruikt.

en ondersteuning op orde.

MKB.

Routekaart Waterstof 133

Fotografie: Rob Poelenjee

15

Bijlage I
Factsheet Routekaart
Waterstof aan Wind op Zee

15.1 Inleiding
In september 2022 spraken 9 Europese Noordzeelanden (de zogeheten North Seas Energy
Cooperation, bestaande uit België, Ierland, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Luxemburg,
Nederland, Noorwegen en Zweden) in Ierland af om tegen 2050 gezamenlijk 260 gigawatt (GW)
windvermogen op de Noordzee te gaan opwekken, met tussentijdse doelstellingen van 193 GW
tegen 2040 en 76 GW tegen 2030. In mei 2022 spraken Nederland, Denemarken, Duitsland en België
in Esbjerg al af om voor 2050 windparken met een totaal vermogen van 150 GW in de Noordzee te
bouwen, met een doel van 65 GW voor 2030. Nederland neemt hiervan 21 GW rond 2030 voor haar
rekening, zoals opgetekend in de aanvullende Routekaart 203091. Ook gaat Nederland onderzoeken
of de doorgroei naar 50 GW aan windenergie op zee in 2040 en 70 GW in 2050 mogelijk is, inclusief
grootschalige waterstofproductie op de Noordzee92.
In de aanvullende Routekaart 2030 is aangegeven dat er 10 GW windenergie op zee wordt gerealiseerd
bovenop de al geplande 11 GW. Hiervan is de inschatting dat 6 GW in 2030 wordt aangeland en 4 GW
eind 2031 wordt gerealiseerd, waarbij voor de zekerheid is overgeprogrammeerd (zie tabel 15.1). Van
de ongeveer 21 GW rond 2030 kan de ongeveer 11 GW van de oorspronkelijke Routekaart Windenergie
Op Zee 2030 worden ingevoed op het hoogspanningsnet op land en daarna getransporteerd
worden naar de afnemers, zijnde industrie, kantoren en bedrijven en huishoudens. De aanvullende
ongeveer 10,7 GW kan niet zonder meer op het landelijke hoogspanningsnet worden ngevoed en
getransporteerd, maar zal zoveel mogelijk nabij de aanlandingslocaties (zie figuur 15.1) verbruikt
moeten worden. Daarom bevinden deze locaties van het net op zee zich in of nabij de grote
industriële clusters aan de kust. De aangevoerde elektriciteit kan daar ter plekke worden benut
voor elektrificatie van industriële processen en/of de productie van hernieuwbare waterstof.

91 Zie bronnenlijst
92 Zie bronnenlijst

134 Routekaart Waterstof

Daarvoor is het wel noodzakelijk dat er voldoende elektriciteitsvraag ontwikkelt met het juiste
vraagprofiel om het extra aanbod windenergie op zee te benutten.
Tabel 15.1 Aanvullende routekaart windenergie op zee 2030
Omvang
(GW)

Windenergiegebied, kavel(s)

Tender kavels

(Verwachte)
ingebruik­name
windpark

0,75

Borssele, kavels I en II

Gerealiseerd in 2016

2020

0,75

Borssele, kavels III, IV en V

Gerealiseerd in 2016

2020

0,76

Hollandse Kust (zuid), kavels I en II

Gerealiseerd in 2017

(2022-2023)

0,76

Hollandse Kust (zuid), kavels III en IV

Gerealiseerd in 2019

(2022-2023)

0,76

Hollandse Kust (noord), kavel V

Gerealiseerd in 2020

(2023)

ca. 0,7

Hollandse Kust (west), kavel VI

Status

(2025-2026)
Gerealiseerd in 2022

ca. 0,7

Hollandse Kust (west), kavel VII

(2025-2026)

ca. 1,0

IJmuiden Ver, kavel III

(2028)

ca. 1,0

IJmuiden Ver, kavel IV

(2028)
Vierde kwartaal 2023

ca. 1,0

IJmuiden Ver, kavel I

(2029)

ca. 1,0

IJmuiden Ver, kavel II

(2029)

ca. 1,0

IJmuiden Ver (noord), kavel V

(2029)

ca. 1,0

IJmuiden Ver (noord), kavel VI

ca. 2,0

Nederwiek (zuid), kavel I

ca. 2,0

Nederwiek (noord), kavel II

Tweede kwartaal 2025

(2029)
(2030)
(2030)

2026*
ca. 2,0

Nederwiek (noord), kavel III

ca. 0,7

Hollandse Kust (west), kavel VIII

2026/2027**

N.t.b.**

ca. 0,7

Ten noorden van de Waddeneilanden,
kavel I

2026/2027*

(2031)

ca. 2,0

Doordewind, kavel I

2027*

(2031)

ca. 2,0

Doordewind, kavel II

2027*

(2031)

Gerealisserd

In aanbouw

(2031)

Gepland

*	De tenderdata voor deze winenergiegebieden zijn indicatief. Naar verwachting zal in 2024 over de planning
een definitief besluit worden genomen, op basis van de resultaten van het onderzoeksprogramma Programma Aansluiting Wind op Zee - Eemshaven (PAWOZ - Eemshaven) voor Ten noorden van de Waddeneilanden
en Doordewind, en het onderzoek naar aanlanding voor kavel III van Nederwiek.
**	De tenderdatum voor dit windenergiegebied is indicatief. In afwachting van duidelijkheid over de in ontwikkeling zijnde plannen van Tata Steel voor verduurzaming van de energievoorziening en het productieproces
zal hierover nadere besluitvorming plaatsvinden. De besluitvorming over de aanlading van het betreffende
deel van het net op zee zal hiermee samnhangen.

Routekaart Waterstof 135

Figuur 15.1 Aanlandlocaties windenergie op zee

Verdere uitrol windenergie op zee

In september 2022 heeft het kabinet haar visie gegeven op de verdere realisatie van windenergie
op zee na 2030 en wat er nodig is om deze verdere realisatie succesvol vorm te geven. Dit deed ze
mede op basis van meerdere onderzoeken. Aangegeven is dat in het Nationaal Plan Energie­systeem
richtdoelen voor windenergie op zee in 2035, 2040 en 2050 worden vastgesteld in samen­spraak
met stakeholders voor de Noordzee, waarbij wordt gekeken naar de bovenkant van de bandbreedte

136 Routekaart Waterstof

van energie-scenario’s. Dit betekent dat er gekeken wordt naar ca. 50 GW in 2040 en ca. 70 GW in
2050. Aangegeven wordt dat de verwachting is dat er na 2030 naast elektriciteit ook waterstof op de
Noordzee geproduceerd zal worden en dat bij de uitrol van windenergie op zee wordt gewerkt met een
hub-gebaseerde aanpak waarbij voor grotere en verder gelegen gebieden integraal bekeken wordt in
welke vorm (elektronen of moleculen) de opgewekte energie het beste aan land gebracht kan worden.
Het grootste voordeel van waterstof op zee produceren (ten opzichte van waterstofproductie op land
waarbij de hernieuwbare elektronen ook grotendeels van zee zullen moeten komen) is dat de energie
door middel van een buisleiding naar land kan worden gebracht, in plaats van via elektriciteitskabels.
Eén buisleiding kan waterstof vervoeren van 10 GW aan productie op zee, evenveel als 5
elektriciteitskabels van 2 GW die TenneT nu als standaard gebruikt voor nieuwe windparken. Dit
maakt dat de impact op de kustregio’s waar de kabels en buisleidingen van windenergie op zee
aanlanden kan worden beperkt, omdat er minder aansluitingen nodig zijn. Een tweede voordeel is
dat de verdere groei van windenergie op zee steeds verder op de Noordzee zal plaatsvinden en dat
voor deze verder gelegen gebieden het maken van waterstof op zee naar verwachting goedkoper is
dan het maken van waterstof op land met de elektriciteit die van deze verder gelegen windparken
zou komen. Om Rijk en markt op de productie van waterstof op zee voor te bereiden, wordt ingezet
op een innovatieprogramma en het realiseren van een aantal demonstratieprojecten voor waterstof
op zee nog vóór 2030. Daarnaast wordt aangegeven dat voor waterstoftransport wordt onderzocht
welke marktordening het beste past en moet de mogelijke rol van een publieke netbeheerder worden
uitgewerkt. De verdere groei van windenergie en waterstof op zee na 2030 betekent ook dat de druk
op andere belangen, waaronder de ecologie op de Noordzee, groeit. De integrale afweging hiervoor
vindt plaats in de Partiële Herziening van het Programma Noordzee. In het Programma Verbindingen
Aanlanding Wind Op Zee (VAWOZ) 2031-204093 wordt onderzocht hoe de energie van windparken op
zee het beste aan land kan worden gebracht voor de periode 2031-2040. Binnen dit programma wordt
gekeken of energietransport middels elektronen (met stroomkabel) of middels moleculen (via een
waterstofleiding) het meest geschikt is.
Tabel 15.2 Beleidsagenda Wind op zee
Nationaal plan energiesysteem

Resultaat

Richtdoelen vaststellen voor windenergie op zee voor 2035, 2040 en 2050

Q2 2023

Ontwikkelprogramma Energiesysteem Noordzee
Onderzoek naar potentie hergebruik gasinfrastructuur op de Noordzee voor waterstof

Najaar 2022

Nadere uitwerking marktordening en mogelijke rol publieke netbeheerder voor waterstof op zee

Najaar 2022

Opstarten innovatieprogramma energiehubs en waterstof op zee

Najaar 2022

Opstellen Energie Infrastructuur Plan Noordzee 2050. Eind 2022 resultaten eerste verkenning.

Eind 2023

Vormgeven breder beleidskader (marktordening, regulering en tendersystematiek) voor
waterstof op zee en energiehubs (+eventueel benodigd wetgevingskader daarna)

2022-2023

Voortrollende routekaart Windenergie op zee
Uitwerking tendersystematiek voor resterende kavels routekaart windenergie (ca. 21GW) tot 2031

Q4 2022

Partiële herziening Programma Noordzee 2022-2027 wijst windenergiegebieden en
zoekgebieden aan voor realisatie na 2031

Q1 2023
keuze voor
ambitie,
scope en
tijdspad

Programma VAWOZ 2031-2040 brengt opties voor aanlanding elektrisch en moleculen in beeld.

2024

Aanvullen Routekaart windenergie op zee met projecten na 2031

2024

93 Zie bronnenlijst

Routekaart Waterstof 137

Leeswijzer

In deze bijlage wordt naar 4 onderdelen gekeken. We beginnen met het bekijken hoe wind op
zee en elektrolyse in het energiesysteem passen. In de daaropvolgende paragraaf wordt gekeken
naar de koppeling van wind op zee met onshore elektrolyse. De opschaling van waterstof zal
naar verwachting in eerste instantie vooral op land plaatsvinden. Er zijn op de toekomstige
aanlandlocaties al meerdere initiatieven die hierop inspelen. In de toekomst zal offshore
elektrolyse een grotere rol gaan spelen. Dit wordt in de paragraaf ‘offshore elektrolyse’ nader
toegelicht. Tot slot geven we aan welke verbanden met andere thema’s er spelen bij dit onderwerp.
Bij het opstellen van deze bijlage is gekeken naar het stuk ‘Alles uit de kast’ van de Werkgroep Extra
Opgave94, die van het Uitvoeringsoverleg Elektriciteit de opdracht heeft gekregen om uit te werken
hoe het Nederlandse energiesysteem kan omgaan met de stijgende elektriciteitsvraag in 2030 (en
daarna) en hoe dit past binnen de emissieruimte voor de elektriciteitssector en beschikbare en
benodigde infrastructuur. In dit document worden 2 aanbevelingen gegeven die betrekking hebben
op wind op zee in relatie tot waterstofproductie. Deze zijn:
1. Start op korte termijn met deze acties voor extra wind-en-waterstofproductie op zee:
a. Stel als overheid een verhoogd concreet doel voor hernieuwbare-waterstofproductie in 2030
van ruim 8 GW. Stel daarbij een subdoel voor onshore elektrolyse van ruim 6 GW en een subdoel
van 2 GW elektrolyse op zee. Geef het Noordzeeoverleg opdracht te starten met de ruimtelijke
verkenning en het benodigde ecologische onderzoek in voorbereiding op de mogelijke
aanwijzing van extra kavels voor 2 GW, bovenop de ongeveer 21 GW voor 2030-31, expliciet voor
waterstofproductie op zee.
b. Ontwikkel een breed innovatieprogramma voor hernieuwbare waterstof, met daarin ook
aandacht voor offshore elektrolyse, om snel de benodigde innovaties aan te jagen en
onderling leren maximaal te stimuleren. Dit is essentieel om de vereiste, zeer ambitieuze
ontwikkelingssnelheid richting 2030 te halen.
2. Ontwikkel daarnaast nog dit jaar een Routekaart ‘Waterstof Op Zee 2030’ om de onderlinge
samenhang van activiteiten af te stemmen en te borgen.

15.2 Inpassing in het energiesysteem
Voor de verhoogde ambitie uit de aanvullende Routekaart 2030 van 21 GW heeft de Verkenning
Aanlanding Wind Op Zee 203095 (VAWOZ) het aanlandingsvraagstuk verkend, waarvoor TenneT
verschillende netanalyses heeft uitgevoerd. Uitgangspunt is dat elektrisch wordt aangeland.
Aanlandlocaties zijn gekozen op basis van de beschikbare capaciteit in het hoogspanningsnet en
bestaande vraag, waardoor industrieclusters logische aanlandpunten waren. TenneT concludeert
hierbij dat de windparken vanaf de aansluiting van IJmuiden Ver (noord) niet zondermeer kunnen
worden aangesloten op het hoogspanningsnet. De koperen-plaat-gedachte van het elektriciteitsnet
loopt tegen zijn grenzen. De versnelling die nodig is om de 2030-doelen te halen is daarmee niet
alleen een economische uitdaging, maar vooral ook een uitdaging qua netcapaciteit op land. De vraag
naar duurzame energie (zowel groene elektronen als moleculen) dient te worden gestimuleerd zodat
WoZ bij kan blijven dragen aan de verduurzaming en het halen van de klimaatdoelen.
In overleg met TenneT en marktpartijen zijn meerdere potentiële oplossingsrichtingen
gesignaleerd voor deze problematiek. Afhankelijk van welke oplossing er wordt gekozen,
kan dit een prikkel opleveren voor marktpartijen of voor TenneT om voldoende (flexibele)
vraag in de aanlandregio te ontwikkelen (waaronder elektrolyse). EZK werkt de verschillende
oplossingsrichtingen momenteel verder uit, in overleg met TenneT en marktpartijen. De uitkomst
hiervan is relevant voor de Routekaart Waterstof omdat dit een prikkel kan betekenen voor het

94 Zie bronnenlijst
95 Zie bronnenlijst

138 Routekaart Waterstof

ontwikkelen van elektrolyse in de aanlandregio’s van windenergie op zee. De eerste uitkomsten van
de analyse van verschillende opties wordt in het najaar 2022 verwacht.

15.3 Onshore elektrolyse
Om de verhoogde doelstelling van ca. 21 GW windenergie op zee rond 2030 van het kabinet
te realiseren is meer (flexibele) vraag bij de aanlandlocaties nodig. Elektrolyse kan hier een
belangrijke rol in spelen. Daarom is het van belang om te borgen dat er tijdig voldoende
ontwikkelmogelijkheden zijn voor elektrolyse op deze locaties.
Ook om de geproduceerde waterstof uit de elektrolyse aan verwachte Europese duurzaamheids­
eisen te laten voldoen, is het van belang om de realisatie van elektrolyseprojecten te laten
aansluiten op het tijdspad waarin de windparken in bedrijf komen. Als de Europese Commissie
het gebruik van hernieuwbare elektriciteit uit nieuwe, ongesubsidieerde wind- en zonneparken
als voorwaarde stelt, dan is offshore-wind namelijk de belangrijkste bron voor productie van
hernieuwbare waterstof.
Guidehouse heeft in maart 2022 een onderzoek opgeleverd96 waarin beleidsopties voor de uitrol
van WoZ na 2030 werden aangegeven. Hierbij zijn de volgende instrumenten als mogelijkheden
aangedragen: 1) het gecoördineerd tenderen van WoZ en waterstofelektrolyse: 2 losse tenders maar
wel in samenhang met elkaar, en 2) de zogenaamde combi-tenders: één geïntegreerde tender. In
de Kamerbrief over Windenergie Op Zee 2030-2050 wordt op basis van deze analyse geconcludeerd
dat het gecoördineerd realiseren van windenergie op zee en waterstof nodig is. Daarbij is
opgemaakt dat er in samenspraak met de stakeholders in industriële clusters wordt gekeken
naar hoe de coördinatie op de locaties van grootschalige elektrolyse kan worden vormgegeven
in samenhang met de geplande windparken die daar aanlanden. Voor de komende WOZ-tenders
lijken er voldoende elektrolyseprojecten in ontwikkeling nabij aanlandingspunten om ervoor te
zorgen dat de extra windstroom daadwerkelijk gebruikt kan worden. Indien de ontwikkeling van
deze elektrolyseprojecten toch niet goed aansluit bij de momenten en locatie van aanlanding van
nieuwe offshore windparken, is aanvullende (ruimtelijke) sturing nodig. De coördinatietaak die bij
de overheid ligt is om te volgen of deze geplande elektrolyse voldoende is en ook daadwerkelijk
tot ontwikkeling kan komen. Hierbij is het belangrijk dat de benodigde infrastructuur er tijdig
is, er voldoende ruimte is voor de benodigde projecten en het opschalingsinstrumentarium voor
elektrolyse helder is. Of het bovenop de bovengenoemde coördinatie nog voor- of nadelen biedt om
ook in de tenders van windparken op zee een directe koppeling te leggen met waterstofproductie
(combi-tendering), wordt nader bekeken.
Vanuit het NWP worden de resultaten via de monitoring inzichtelijk gemaakt.

15.4 Ofshore elektrolyse
Offshore elektrolyse is interessant vanuit het ruimtebeslag en de kosten van het transport (in
waterstofleidingen kan meer vermogen worden getransporteerd en hergebruik is mogelijk),
flexibiliteit en ontlasting van het hoogspanningsnet. Hierbij spelen veel technische en
economische onzekerheden; de technologie staat nog in de kinderschoenen en zal dus met name
na 2030 impact hebben op de realisatie van windenergie op zee. Tot en met 2030 zal deze nieuwe
techniek opgeschaald moeten worden. In ’Alles uit de kast’ is verkend onder welke voorwaarden
het mogelijk is om deze opschaling zo snel mogelijk te doen en mogelijk al vóór of in 2030
grootschalige elektrolyse op zee te realiseren.

96 Policy options offshore wind 2040, Guidehouse, maart 2022

Routekaart Waterstof 139

Het rapport geeft 3 aanbevelingen:
1. Het is technisch mogelijk om in 2030 te komen tot realisatie van windprojecten met offshore
waterstofproductie op Gigawatt-schaal. Op basis van de ambities van marktpartijen hanteren
we als werkhypothese nu 2 GW in 2030, oftewel 9 TWh-equivalent97. Om dit in 2030 te
realiseren, moeten innovatiepartijen, producenten van elektrolysers, infrabeheerders, overheid
en projectontwikkelaars wel een actiesnelheid en een mate van onderlinge afstemming
ontwikkelen die verder gaat dan wat ze gewend zijn. Zo zullen er bijvoorbeeld commercieel
haalbare investeringsbeslissingen genomen moeten worden over technologie die op dat moment
nog niet volledig bewezen is op zee. Extra onzekerheid hierbij is nog in hoeverre er ecologische
ruimte is voor deze extra capaciteit. Het advies is daarom om in het Noordzee-Overleg
opdracht te starten met de ruimtelijke verkenning en het benodigde ecologische onderzoek in
voorbereiding op de mogelijke aanwijzing van extra kavels.98
2. Een Routekaart Waterstof Op Zee 2030 zal op korte termijn gemaakt moeten worden om de
onderlinge samenhang van activiteiten af te stemmen en te borgen. Deze verdient nadere
uitwerking en bredere buy-in van relevante partijen dan wat de subgroep in beperkte tijd kon
bewerkstelligen. Afstemming met activiteiten in het buitenland is hierbij ook essentieel.
3. Parallel aan het uitwerken van de Routekaart wordt geadviseerd om in 2022 een aantal acties op
te pakken:
- Stel als overheid een concreet doel voor waterstofproductie in 2030 (met een doel van 2
GW op zee) en start de ruimtelijke verkenning en het benodigde ecologische onderzoek in
voorbereiding op de mogelijke aanwijzing van extra kavels (bovenop de 21 GW voor 2030,
expliciet voor waterstof op zee).
- Breed pre-competitief innovatieprogramma om snel en met elkaar/in consortia te leren. Het
verdient de voorkeur om dit innovatieprogramma missiegedreven te maken met een sterke
koppeling/sturend aan MOOI/Groeifonds en innovatiekavels (de innovatie-elementen uit nietgegunde tenderaanbiedingen kunnen hierin opgenomen worden).
De aanbevelingen uit het rapport zijn ambitieus en kennen daarmee ook onzekerheden. Of
elektrolyse op Gigawatt-schaal daadwerkelijk mogelijk is vóór of in 2030 vergt nadere uitwerking.
De komende jaren zal door middel van het juiste beleid en demonstratieprojecten de ontwikkeling
van deze techniek ondersteund moeten worden, zoals ook in de Kamerbrief over Windenergie Op
Zee 2030-2050 is aangekondigd. Ook het Programma Energiesysteem volgt deze ontwikkeling.
Vanuit het NWP worden de resultaten via de monitoring inzichtelijk gemaakt.

15.5 Koppeling met andere thema’s
De innovatieopgave voor elektrolyse is groot, zowel voor onshore als offshore elektrolyse. Er zijn
nog talloze technologische vraagstukken, omdat we nog geen ervaring hebben met grootschalige
elektrolyse. Tegelijk is de tijd tot 2030 bijzonder kort. Dit kan daarom alleen slagen met een breed
langjarig pre-competitief innovatie- en ontwikkelingsprogramma om snel en met elkaar/in
consortia te leren. Op deze wijze maken we grootschalige offshore elektrolyse mogelijk in 2030.
Daarbij kan de opschaling snel gaan. Bijvoorbeeld bij windturbine-geïntegreerde elektrolysers
kan na een eerste pilotproject van 5-10 turbines van 14 megawatt (MW) als vervolgstap al
opschaling plaatsvinden richting Gigawatt-schaal. Het is hierbij van belang om grote onshore
en offshore pilots (innovatiekavels) ruimte te geven om technologie te demonstreren en ervaring
op te doen met wat wel en niet werkt. De Nederlandse maakindustrie kan een sterke rol spelen
bij het ontwikkelen en demonstreren van nieuwe offshore technologieën om deze later ook
internationaal toe te passen. Daarnaast dient in het innovatieprogramma voldoende aandacht

97 2 GW windcapaciteit op zee komt overeen met circa 9 TWh elektriciteit. Wanneer deze offshore wordt omgezet in
waterstof vervangt die circa 9 TWh aan elektriciteitsvraag die anders nodig zou zijn voor waterstofproductie
98 Het Noordzee-overleg gaat niet over het aanwijzen van nieuwe gebieden, want het aanwijzen van windenergie­
gebieden gebeurt in het Programma Noordzee van het Rijk. Hiervoor is inmiddels een Partiële Herziening gestart
om nieuwe gebieden voor na 2030 aan te wijzen

140 Routekaart Waterstof

te zijn voor systeemintegratie en ecologische aspecten. De huidige tendersystematiek voor
offshore wind draagt hier al aan bij, door de selectie op kwaliteit gecombineerd met criteria
als systeemintegratie en ecologie. Maar ook het potentieel van goede innovatievoorstellen kan
worden verzilverd in niet-geselecteerde projecten door deze ideeën op te nemen in de uitvraag van
volgende tenders of van nieuw te ontwikkelen innovatiekavels. Het verdient de voorkeur om dit
innovatieprogramma missiegedreven te maken met een sterke koppeling of sturend aan MOOI/
Groeifonds en innovatiekavels. Zet voor de innovatie sterk in op internationale samenwerking met
onze buurlanden Duitsland, Frankrijk, Denemarken, Verenigd Koninkrijk en België.
Vanuit de overtuiging dat waterstofproductie op zee een belangrijke rol zal spelen in het
energiesysteem van de toekomst, wordt op dit moment door technologieleveranciers gewerkt aan
de ontwikkeling van oplossingen die daarvoor nodig zijn. Niet alle technologie is nieuw, maar
de ervaring is nog beperkt, zeker voor offshore toepassing. Om het tijdspad tot 2030 te halen met
Gigawatt-schaal offshore conversie, rest een periode van 8 jaar. De noodzakelijke activiteiten
en besluitvormingsprocedures op de route naar de uitvoeringsfase overlappen deels. Dat geeft
risico’s voor de toeleverende industrie, de offshore bedrijfstak en de overheid. Politieke keuzes,
samenwerking in de keten en korte (tender)procedures zijn daarom noodzakelijk vanaf nu om
vooral in de eerstvolgende jaren duidelijkheid te scheppen.
De aanleg van infrastructuur is haalbaar binnen deze tijdsplanning. Het ligt niet op het
kritische tijdspad, mits tijdig wordt gestart met de ruimtelijke procedures hiervoor en met de
opdrachtverlening voor nieuwbouw en ombouw. Aanleg van nieuwe waterstofleidingen duurt
indicatief 5 tot 6 jaar, inclusief vergunningverlening. Hergebruik van bestaande buisleidingen
duurt indicatief 2,5 tot 3 jaar, inclusief hercertificering. Hergebruik van bestaande leidingen
vereenvoudigt de aanlanding en verlaagt de kosten, mits er zicht is op het vrijkomen van de leiding
voor waterstof binnen redelijke termijn. De infrastructuur voor waterstoftransport op zee zal op
termijn een vitaal karakter hebben in de Nederlandse energievoorziening en gebruikt worden
door meerdere windparken op zee en voor internationaal transport. Dit maakt dat de regulering
van deze infrastructuur moet borgen dat non-discriminatoire toegang, veiligheid, samenhang met
elektrische infrastructuur en tijdige realisatie geborgd is. Er wordt momenteel door EZK gekeken
of een rol van een Hydrogen Network Operator (HNO) hiervoor nodig is. Gezien de verwachte
sterke groei van offshore elektrolyse is het verstandig te kiezen voor een grote diameter offshore
waterstofleiding die toekomstbestendig is. Een masterplan voor een offshore transportnet
specifiek voor waterstof, met publieke regie en sturing, is gewenst. Mogelijkheden voor offshore
systeemintegratie kunnen hierin worden meegewogen. Het ligt voor de hand om toe te werken
naar een waterstofringleiding, omdat daar meerdere windgebieden mee kunnen worden ontsloten,
de betrouwbaarheid wordt vergroot en de verbinding kan worden gemaakt met toekomstige
energiehubs, opslag en interconnectie.

Routekaart Waterstof 141

Afkortingen
ACM
ATR
BEV
BZK
CAPEX
CCR
CCS
CES
DRI
EBN
ETS
EU
EZK
FCEV
GW
HCA
HNO
HNS
HRS
I en W
IMO
IMVO
IPCEI
LCV
LNV
LOHC
MIEK
MKB
MW
NIPV
NWBA
NWO
NWP
OEM
OPEX
OV
PEH
PJ
PPA
PPS
PV
P VAWOZ
R&D
RED II
RES
RFNBO
TKI
TRL
TSE
TSN

=
Autoriteit Consument & Markt
=
Autothermal Reforming
=
batterij-elektrisch voertuig
=
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
=
CAPital Expenditures, kapitaaluitgaven
=
Centrale Commissie voor de Rijnvaart
=
Carbon Capture & Storage, afvang en opslag van CO2
=
Cluster Energie Strategie
=
Direct Reduced Iron, direct gereduceerd ijzer
=
Energie Beheer Nederland
=
Emission Trade System, emissiehandelsysteem
=
Europese Unie
=
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
=
fuel cell electric vehicle, brandstofcel-elektrisch voertuig
=
Gigawatt
=
Human Capital Agenda
=
Hydrogen Network Operator
=
Hynetwork Services
=
Hydrogen Refuelling Station, waterstof tankstation
=
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
=
Internationale Maritieme Organisatie
=
Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen
=
Important Projects of Common European Interest
=
light commercial vehicle, lichte bedrijfswagen
=
ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
=
Liquid Organic Hydrogen Carriers, vloeibare organische waterstofdrager
=
Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat
=
midden- en kleinbedrijf
=
Megawatt
=
Nederlands Instituut Publieke Veiligheid
=
Nederlandse Waterstof en Brandstofcel Associatie
=
Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek
=
Nationaal Waterstof Programma
=
Original Equipment Manufacturer
=
OPerational Expenditures, operationele uitgaven
=
openbaar vervoer
=
Programma Energie Hoofdstructuur
=
petajoule
=
Power Purchase Agreement, stroomafnameovereenkomst
=
publiek-private samenwerking
=
personal vehicle, personenauto
=
Programma verbindingen aanlanding wind op zee (VAWOZ) - 2031-2040
=
Research & Development
=
Renewable Energy Directive, richtlijn hernieuwbare energie
=
Regionale Energie Strategie
=	Renewable Fuels of Non-Biological Origins, hernieuwbare brandstoffen van nietbiologische oorsprong
=
Topconsortia voor Kennis en Innovatie
=
Technology Readiness Levels
=
Topsector Energie
=
Tata Steel Nederland

142 Routekaart Waterstof

TWh
VAWOZ
WKK
WoZ
WVIP

=
=
=
=
=

terawattuur
Verkenning Aanlanding Wind Op Zee 2030
warmtekrachtkoppeling
Windenergie op Zee
Waterstof Veiligheid Innovatie Programma

Routekaart Waterstof 143

Deelnemende
organisaties
Deelnemende organisaties
Cross Sectorale Werkgroep
Waterstof (CSWW)
Differ: Dutch Institute
for Fundamental Energy
Research
Energie Nederland
FME: Federatie voor metaal
en elektrotechnische
industrie
Gasunie
GroenvermogenNL
H2-Platform
IPO: Inter Provinciaal Overleg
Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat
Ministerie van Infrastructuur
en Waterstaat
Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties
Natuur en Milieu
Nederlandse Vereniging voor
Duurzame Energie
Netbeheer Nederland
Port of Rotterdam
RAI-vereniging: Rijwiel en
Automobiel Industrie
TenneT
TKI Nieuw Gas
TNO: Nederlandse
Organisatie voor toegepastnatuurwetenschappelijk
onderzoek
VNCI: Koninklijke Vereniging
van de Nederlandse
Chemische Industrie
VEMW: Vereniging voor
Energie, Milieu en Water
Deelnemende organisaties
themagroep Productie
Air Liquide
Deltalinqs
Eneco
Energie Nederland
Engie
Essent
Gasunie

144 Routekaart Waterstof

H2- platform
IPO: Inter Provinciaal Overleg
Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat
Natuur en Milieu
Nouryon
NVDE: Nederlandse
Vereniging voor Duurzame
Energie
Orsted
Port of Rotterdam
RVO: Rijksdienst Voor
Ondernemend Nederland
RWE
Rijkswaterstaat
Shell
Smart Delta Resources
TNO: Nederlandse
Organisatie voor toegepastnatuurwetenschappelijk
onderzoek
VEMW: Vereniging voor
Energie, Milieu en Water
Vertogas
VNCI: Koninklijke Vereniging
van de Nederlandse
Chemische Industrie
Deelnemende organisaties
themagroep Import
Air Products
CIEP energy Transition bv
Gasunie
H2- platform
Port of Rotterdam
ISPT: Institute for Sustainable
Process Technology
North Sea Port
Port of Amsterdam
RVO: Rijksdienst Voor
Ondernemend Nederland
TNO: Nederlandse Organisatie
voor toegepast-natuur­
wetenschappelijk onderzoek
Ministerie van Buitenlandse
Zaken
Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat

VNCI: Koninklijke Vereniging
van de Nederlandse
Chemische Industrie
Yara
VOPAK
Deelnemende organisaties
themagroep Infrastructuur
en Opslag
EBN: Energie Beheer
Nederland
Gasterra
Gasunie
H2 platform
KVGN: Koninklijke Vereniging
van Gasfabrikanten in
Nederland
Ministerie van Infrastructuur
en Waterstaat
Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat
Netbeheer Nederland
Nobian
North Sea Port
Port of Amsterdam
Port of Rotterdam
Provincie Limburg
Provincie Overijssel
Provincie Zuid-Holland
TNO: Nederlandse
Organisatie voor toegepastnatuurwetenschappelijk
onderzoek
Deelnemende organisaties
themagroep Veiligheid
H2 Platform
NIPV: Nederlands Instituut
Publieke Veiligheid
NEN: Nederlands
Normalisatie Instituut
Netbeheer Nederland
Rijkswaterstaat
Safety Delta
TNO: Nederlandse
Organisatie voor toegepastnatuurwetenschappelijk
onderzoek

Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat
Ministerie van Infrastructuur
en Waterstaat
Deelnemende organisaties
themagroep Mobiliteit
Air Liquide
Air Products
BioMCN
Darel
EICB : Expertises-en Innovatie
Centrum Binnenvaart
Kennis- en innovatiecentrum
ElaadL
H2-Platform
Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat
IPO: Inter Provinciaal Overleg
Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit
Natuur & Milieu
RAI-vereniging: Rijwiel en
Automobiel Industrie
RVO: Rijksdienst Voor
Ondernemend Nederland
Shell
TLN: Transport en Logistiek
Nederland
VDL-groep
Volvo
Waterstofnet
Deelnemende organisaties
themagroep Industrie
BP
Dow
Gasunie
Port of Rotterdam
Natuur en Milieu
Nouryon
NVDE: Nederlandse
Vereniging voor Duurzame
Energie
OCI: Orascom Construction
Industries
H2-Platform
RVO: Rijksdienst Voor
Ondernemend Nederland
Shell
Smart Delta Resources
Tata
TNO: Nederlandse
Organisatie voor toegepastnatuurwetenschappelijk
onderzoek

Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat
VNCI: Koninklijke Vereniging
van de Nederlandse
Chemische Industrie
Yara
Deelnemende organisaties
themagroep Innovatie
TKI Nieuw Gas
Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat
Deelnemende organisaties
themagroep Maakindustrie
NWBA: Nederlandse
Waterstof en Brandstofcel
Associatie
FME: Federatie voor metaal
en elektrotechnische
industrie
ECCM: Platform Elektro
Chemische Conversie &
Materialen
IPO: Inter Provinciaal Overleg
VDL-groep
Oost NL
TNO: Nederlandse
Organisatie voor toegepastnatuurwetenschappelijk
onderzoek
Gemeente Rotterdam
Stedin
tbrm group
Ekinetix
ISPT: Institute for Sustainable
Process Technology
Technipenergies
Innovation Quarter
H2-Platform
Deelnemende organisaties
themagroep Maatschappelijke Acceptatie
Gasunie
Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties
Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat
Natuur en Milieu
Rijkswaterstaat
Deelnemende organisaties
themagroep Gebouwde
Omgeving
H2-Platform

NIPV: Nederlands Instituut
Publieke Veiligheid
TNO: Nederlandse
Organisatie voor toegepastnatuurwetenschappelijk
onderzoek
NEN: Nederlands
Normalisatie Instituut
Techniek NL
Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties
Netbeheer Nederland
Rijksdienst voor
Ondernemend Nederland
Deelnemende organisaties
themagroep Human Capital
Agenda
TKI Nieuw Gas
Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat
Deelnemende organisaties
themagroep Elektriciteits­
opwekking
Eneco
Energie Nederland
Engie
Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat
Gasunie
IPO: Inter Provinciaal Overleg
Nobian
NVDE: Nederlandse
Vereniging voor Duurzame
Energie
RWE Nederland
Natuur en Milieu
TenneT
TNO: Nederlandse
Organisatie voor toegepastnatuurwetenschappelijk
onderzoek
Vattenfall
Alle deelnemende
organisaties
Air Liquide
Air Products
BioMCN
CIEP energy transition bv
Darel
Deltalinqs
Differ: Dutch Institute
for Fundamental Energy
Research

Routekaart Waterstof 145

Dow Chemical
EBN: Energie Beheer
Nederland
ECCM: Platform Elektro
Chemische Conversie &
Materialen
EICB: Expertise- en Innovatie
Centrum Binnenvaart
Ekinetix
Eneco
Energie Nederland
Engie
Essent
FME: Federatie voor metaal
en elektrotechnische
industrie
Gasterra
Gasunie
Gemeente Rotterdam
H2-Platform
Innovation Quarter
IPO: Inter Provinciaal Overleg
ISPT: Institute for Sustainable
Process Technology
Kennis- en innovatiecentrum
ElaadNL
KVGN: Koninklijke Vereniging
van Gasfabrikanten in
Nederland
Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties
Ministerie van Buitenlandse
Zaken

146 Routekaart Waterstof

Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat
Ministerie van Infrastructuur
en Waterstaat
Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit
Natuur en Milieu
NEN: Nederlands
Normalisatie Instituut
Netbeheer Nederland
NIPV: Nederlands Instituut
Publieke Veiligheid
Nobian
North Sea Port
Nouryon
NVDE: Nederlandse
Vereniging voor Duurzame
Energie
NWBA: Nederlandse
Waterstof en Brandstofcel
Associatie
OCI: Orascom Construction
Industries
Oost NL
Orsted
Platform H2
Port of Amsterdam
Port of Rotterdam
RAI-vereniging: Rijwiel en
Automobiel Industrie
RVO: Rijksdienst Voor
Ondernemend Nederland
RWE Nederland

Rijkswaterstaat
Safety Delta
Shell
Smart Delta Resources
Stedin
Tata
tbrm group
Technipenergies
TenneT
TKI Nieuw Gas
TLN: Transport en Logistiek
Nederland
TNO: Nederlandse
Organisatie voor toegepastnatuurwetenschappelijk
onderzoek
Vattenfall
VNCI: Koninklijke Vereniging
van de Nederlandse
Chemische Industrie
VDL-groep
VEMW: Vereniging voor
Energie, Milieu en Water
Vertogas
Volvo
VOPAK
Waterstofnet
WVIP: Waterstof veiligheid
Innovatie Programma
Yara

Bronnenlijst
Deze bronnenlijst is gebaseerd op de voetnoten in de tekst. Daar waar geen bronnen vermeld staan
in de voetnoten, staan deze (uiteraard) ook niet in deze bronnenlijst. Als een bron meerdere keren
voorkomt, wordt verwezen naar de eerste vermelding.
1.

2.
3.
4.

5.
6.

7.
8.
9.
10.

11.
12.
13.

14.
15.
16.
17.
18.

19.

20.

Klimaatakkoord, zie:
https://www.klimaatakkoord.nl/documenten/publicaties/2019/06/28/klimaatakkoordhoofdstuk-waterstof
Website Nationaal Waterstof Programma, zie:
https://nationaalwaterstofprogramma.nl
Werkplan Nationaal Waterstofprogramma 2022-2025, zie: https://www.rijksoverheid.nl/
documenten/jaarplannen/2021/07/07/werkplan-nationaal-waterstof-programma-2022-2025
Coalitieakkoord VVD, D66, CDA en ChristenUnie, januari 2022, zie: https://www.rijksoverheid.
nl/documenten/publicaties/2022/01/10/coalitieakkoord-omzien-naar-elkaar-vooruitkijkennaar-de-toekomst
PowerPoint ‘Overview of Hydrogen Projects in the Netherlands’, TKI Nieuw Gas, Topsector
Energie, zie: https://bit.ly/3sBn4Jn
Kamerbrief Contouren Nationaal Plan Energiesysteem, juni 2022, zie: https://www.
rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/06/10/contouren-nationaal-planenergiesysteem
Dashboard klimaatbeleid, Rijksoverheid, zie:
https://dashboardklimaatbeleid.nl
Alleen tekst in de voetnoot
Alleen tekst in de voetnoot
Nederland als waterstofkoploper, actieplan VVD en D66, april 2022, zie:
https://www.vvd.nl/content/uploads/2022/04/Nederland-waterstof-koploper.pdf
Alles uit de kast, rapportage Uitvoeringsoverleg Elektriciteit, zie:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2022/04/22/rapport-alles-uit-de-kasteindrapportage-werkgroep-extra-opgave
Alleen tekst in de voetnoot
Alleen tekst in de voetnoot
Commission Staff Working document ‘Implementing the RepowerEU action plan: Investment
needs, hydrogen accelerator and achieving the bio-methane targets’, mei 2022, betreft figure 4,
zie:
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52022SC0230&from=EN
EU Emissions Trading System, EU-ETS, zie:
https://climate.ec.europa.eu/eu-action/eu-emissions-trading-system-eu-ets_en
Alleen tekst in de voetnoot
Zie 6.
Zie 10.
Scenariostudie ‘Klimaatneutrale energiescenario’s 2050’, Berenschot en Kalavasta,
maart 2020, zie: https://www.berenschot.nl/media/hl4dygfq/rapport_klimaatneutrale_
energiescenario_s_2050_2.pdf
Scenariostudie ‘Klimaatneutrale energiescenario’s 2050’, Berenschot en Kalavasta, december
2020, zie:
https://www.klimaatakkoord.nl/documenten/publicaties/2020/12/11/kalavasta-waterstof-inscenarios
Terugblik kennissessie ‘Delegated acts bij de RED II’, juni 2022, zie:
https://nationaalwaterstofprogramma.nl/actueel/nieuws/2229843.aspx?t=Terugblikkennissessie-‘delegated-acts’-1-juni
Hydrogen in North-Western Europe, a vision towards 2030, april 2021, zie:
https://www.iea.org/reports/hydrogen-in-north-western-europe

Routekaart Waterstof 147

21.
22.
23.
24.
25.
26.

27.
28.
29.
30.

31.

32.

33.
34.
35.
36.

37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.
45.

46.
47.
48.

49.

Alleen tekst in de voetnoot
Alleen tekst in de voetnoot
IPCEIs on hydrogen, Europese Commissie, zie:
https://ec.europa.eu/growth/industry/strategy/hydrogen/ipceis-hydrogen_en
Alleen tekst in de voetnoot
Partners for International Business-programma (PIB), RVO, zie:
https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/pib
Ketenstudie omgevingsveiligheid van duurzame waterstofrijke energiedragers, ministerie van
IenW, december 2021, zie:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/12/02/bijlage-1-eindrapportketenveiligheid-waterstofdragers
Alleen tekst in de voetnoot
Website International Partnership for Hydrogen and Fuel Cells in the Economy, zie:
https://www.iphe.net
Website Clean Energy Ministerial, Hydrogen Initiative, zie:
https://www.cleanenergyministerial.org/initiatives-campaigns/hydrogen-initiative
Website Mission Innovation, zie:
http://mission-innovation.net/our-work/innovation-challenges/renewable-and-cleanhydrogen
Kamerbrief over ontwikkeling transportnet voor waterstof, juni 2022, zie:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/06/29/ontwikkelingtransportnet-voor-waterstof
Kamerbrief over aanpak project Delta Corridor, februari 2022, zie:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/02/18/kamerbrief-overaanpak-project-delta-corridor
Zie 32.
Alleen tekst in de voetnoot
Alleen tekst in de voetnoot
Kamerbrief resultaten onderzoek haalbaarheid ondergrondse waterstofopslag op zee, juli 2022,
zie:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/07/08/resultatenhaalbaarheid-ondergrondse-waterstofopslag-op-zee
Alleen tekst in de voetnoot
Alleen tekst in de voetnoot
Alleen tekst in de voetnoot
Alleen tekst in de voetnoot
Alleen tekst in de voetnoot
Alleen tekst in de voetnoot
Alleen tekst in de voetnoot
Alleen tekst in de voetnoot
Haalbaarheidsstudie klimaatneutrale paden, Roland Berger, 2021, zie:
https://www.fnv.nl/getmedia/91110cd9-b455-4025-96e6-5387dbb8f98d/Eindrapportklimaatneutrale-paden-Tata-Steel-Nederland-211118.pdf
Alleen tekst in de voetnoot
Alleen tekst in de voetnoot
Rapport ‘LCA drie typen peronenauto’s’, CE Delft, juli 2020, zie:
https://ce.nl/publicaties/lca-drie-typen-personenautos-een-vergelijking-van-eenbenzineauto-batterij-elektrische-auto-en-waterstofauto
Analyse Rapport CE Delft namens Enpuls ‘LCA drie typen personenauto’s’, Ekinetix, Martijn
van der Star, Jaco Reijerkerk, juli 2020, zie:
https://bit.ly/3MVmgZ0
H2-platform en RAI: voordelen H2-mobiliteit voor kosten netinfrastructuur, zie:
https://opwegmetwaterstof.nl/h2-platform-en-rai-voordelen-h2-mobiliteit-voor-kostennetinfrastructuur

148 Routekaart Waterstof

50.
51.

52.
53.
54.
55.
56.
57.

58.

59.

60.
61.
62.

63.
64.

65.

66.

67.

68.
69.
70.

71.
72.
73.
74.

Alleen tekst in de voetnoot
Rapport ‘WDB Action programmeNL’, maart 2021, zie:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/03/08/bijlage-1-wdb-actionprogramme-nl
Alleen tekst in de voetnoot
Alleen tekst in de voetnoot
Studie over de energietransitie naar een emissievrije Europese binnenvaartsector, CCR, zie:
https://www.ccr-zkr.org/12080000-nl.html
Alleen tekst in de voetnoot
Alleen tekst in de voetnoot
Klimaat- en energieverkenning, 2021, zie:
https://www.pbl.nl/sites/default/files/downloads/pbl-2021-klimaat-enenergieverkenning-2021-4681.pdf
Annual market update, TenneT, 2021, zie:
https://tennet-drupal.s3.eu-central-1.amazonaws.com/default/2022-07/Annual_Market_
Update_2021_0.pdf
RWE neemt 1.4 gigawatt energiecentrale over van Vattenfall, zie:
https://benelux.rwe.com/pers/2022-06-02-rwe-neemt-1-4-gigawatt-energiecentrale-over-vanvattenfall
Maxima-centrale geschikt voor waterstof en de toekomst, zie:
https://www.engie.nl/over-ons/kennisbank/nieuws/210622-maxima-geschikt-voor-waterstof
Voetnoot ontbreekt
Kamerstuk herziening Herziening EU ETS, herziening MSR, september 2021, zie:
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-22112-3193.html
Waterstof: een overzicht van relevante Nederlandse en diverse internationale organisaties,
projecten en activiteiten, Topsector Energie, februari 2022, zie:
https://bit.ly/3sjs5Wx
Hydrogen Strategy, Europese Commissie, zie:
https://ec.europa.eu/energy/sites/ener/files/hydrogen_strategy.pdf
Fit-for-55-pakket, zie:
https://www.consilium.europa.eu/nl/policies/green-deal/fit-for-55-the-eu-plan-for-a-greentransition
Rapport ‘50% green hydrogen for Dutch industry’, CE Delft en TNO, zie:
https://cedelft.eu/wp-content/uploads/sites/2/2022/03/CE_Delft_210426_50_percent_green_
hydrogen_for_Dutch_industry_FINAL.pdf
Kamerbrief over ordening en ontwikkeling waterstofmarkt, december 2021, zie:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2021/12/10/kamerbrief-overmarktordening-en-marktontwikkeling-waterstof
Kamerbrief over voortgang ordening en ontwikkeling waterstofmarkt, juni 2022, zie:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/06/29/voortgang-ordeningen-ontwikkeling-waterstofmarkt
Website Nationaal Groeifonds, zie:
https://www.nationaalgroeifonds.nl
Website GroenvermogenNL, zie:
https://www.groenvermogennl.org
Verkenning risico’s van de energietransitie voor de nationale veiligheid, Analistennetwerk
Nationale Veiligheid, 2019, zie:
http://publications.tno.nl/publication/34634290/fl1vf5/ANV-2019-verkenning.pdf3
Alleen tekst in de voetnoot
Richtlijnen voor veilig omgaan met waterstof, RVO, zie:
https://www.rvo.nl/onderwerpen/richtlijnen-waterstof
Ons werk rond veiligheid (WVIP), H2-Platform, zie:
https://opwegmetwaterstof.nl/ons-werk-rond-veiligheid-wvip
Website HyDelta, zie:
https://hydelta.nl

Routekaart Waterstof 149

75.
76.
77.
78.
79.

80.
81.

82.

83.

84.

85.

86.
87.
88.
89.
90.

91.

92.
93.

94.
95.
96.
97.
98.

NIPV Waterstof, zie:
https://nipv.nl/waterstof
Netbeheer Nederland, dossier waterstof, zie:
https://www.netbeheernederland.nl/dossiers/waterstof-56/documenten
Waterstof voor de energietransitie, Topsector Energie, zie:
https://bit.ly/3TLKeIg
Energiebuffer Zuidwending: Project Hystock Waterstofopslag, RVO, zie:
https://www.rvo.nl/onderwerpen/bureau-energieprojecten/lopende-projecten/zuidwending
Waterstofnetwerk Noordzeekanaalgebied, RVO, zie:
https://www.rvo.nl/onderwerpen/bureau-energieprojecten/lopende-projecten/
waterstofnetwerk-nzkg
Programma Energiehoofdstructuur, RVO, zie:
https://www.rvo.nl/onderwerpen/bureau-energieprojecten/lopende-projecten/peh`
Programma verbindingen aanlanding wind op zee, RVO, zie:
https://www.rvo.nl/onderwerpen/bureau-energieprojecten/lopende-projecten/vawoz/
vawoz-2031-2040
Kamerbrief over nationale regie in de ruimtelijke ordening, mei 2022 zie:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/05/17/kamerbrief-overnationale-regie-in-de-ruimtelijke-ordening
Programma Infrastructuur Duurzame Industrie, Rijksoverheid, zie:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2021/05/20/programma-infrastructuurduurzame-industrie-plan-van-aanpak
Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat, Rijksoverheid, zie:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/11/26/meerjarenprogrammainfrastructuur-energie-en-klimaat---overzicht-2021
Kabinet presenteert beleidsprogramma Klimaat, Rijksoverheid, zie:
https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2022/06/02/kabinet-presenteertbeleidsprogramma-klimaat
Narratief Klimaat en Energie, LCNK, zie:
https://www.lcnk.nl/nieuws/2246303.aspx
Website Platform LEO, zie:
https://www.platformleo.nl
Gedragscode Acceptatie & Participatie Windenergie op Land, NWEA, zie:
https://www.nwea.nl/gedragscode-wind-op-land
Zie 69.
Human Capital Agenda GroenvermogenNL, december 2021, zie:
https://np-groenvermogen-production.s3-eu-west-1.amazonaws.com/Bijlage-2b_HCAimplementatieplan-GroenvermogenNL-dec2021.pdf
Planning windenergie op zee 2030 gereed, Rijksoverheid, zie:
https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2022/06/10/planning-windenergie-op-zee-2030gereed
Kamerbrief over windenergie op zee 2030-2050, september 2022, zie:
https://windopzee.nl/actueel/nieuws/nieuws/kamerbrief-windenergie-zee-2030-2050
Programma verbindingen aanlanding wind op zee, RVO:
https://www.rvo.nl/onderwerpen/bureau-energieprojecten/lopende-projecten/vawoz/
vawoz-2031-2040
Zie 10.
Verkenning aanlanding wind op zee, RVO: zie:
https://www.rvo.nl/onderwerpen/bureau-energieprojecten/lopende-projecten/vawoz
Alleen tekst in de voetnoot
Alleen tekst in de voetnoot
Alleen tekst in de voetnoot

150 Routekaart Waterstof