2021D26165

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Binnen de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
hebben de onderstaande fracties de behoefte vragen en opmerkingen
voor te leggen aan de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
over Tweede resultatenoverzicht realisatieplan visie Waardevol en
verbonden (Kamerstuk 35 570 XI, nr. 78).
De fungerend voorzitter van de commissie,
Kuiken
De adjunct-griffier van de commissie,
Nouse

nds-tk-2021D26165

1

Inhoudsopgave
I

II

blz.

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de
VVD-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de
D66-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de
GroenLinks-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de
PvdD-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de
ChristenUnie-fractie

2

10

Antwoord/Reactie van de Minister

10

2
3
6
8

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de voorlopige conclusies op het terrein van het realisatieplan «Op
weg met nieuw perspectief». Deze leden hebben hier nog enkele vragen
en opmerkingen over.
De leden van de VVD-fractie onderschrijven het uitgangspunt dat we nog
zo veel doelen en perspectieven op de toekomst van de landbouw kunnen
hebben, maar dat duurzame landbouw alleen succesvol kan zijn als
boeren daarmee een goed inkomen kunnen verdienen. De Minister stelt
dat het pas over enkele jaren mogelijk is om met statistieken vast te
stellen of en in welke mate de overgang naar een volhoudbare landbouw
en voedseleconomie in de praktijk zichtbaar wordt. Wat betekent dit
precies voor het vervolgproces? Zijn deze cijfers niet voorwaardelijk om
conclusies te trekken over de te nemen stappen? Niemand bestrijdt dat
het pad van productieverhoging en kostprijsverlaging in ecologisch en
economisch opzicht niet vol te houden is. Maar hoe kunnen we dat tij
keren, in een sector waar de prijs van grondstoffen internationaal is
vastgesteld en de marges voor de Nederlandse boer marginaal zijn en
alleen met productieverhoging kunnen worden vergroot?
Met dat in ogenschouw benadrukken de leden van de VVD-fractie het
uitgangspunt van de Minister dat verandering ook een bedrijfseconomisch perspectief vraagt voor ondernemers die de omslag willen maken.
Dit lezen deze leden ook terug in de constatering dat veel agrarisch
ondernemers wel willen verduurzamen, maar weinig bewegingsruimte
ervaren om echt andere keuzes te kunnen maken. De Minister schrijft over
de beschikbaarheid van middelen uit het Europese Herstelfonds. Zij horen
graag op welke wijze boeren een beroep op deze regelingen kunnen doen.
De leden van de VVD-fractie vinden het goed dat de Minister werkt aan
mogelijkheden om via de pacht te komen tot langduriger overeenkomsten. «Staatsbosbeheer denkt met de pachter mee over maatregelen
die zij kunnen nemen om de biodiversiteit op en rond het bedrijf te
vergroten», zo lezen deze leden. Kan de Minister aangeven aan welke
maatregelen kan worden gedacht en deelt de Minister de opvatting dat
hier landelijk wel een consistente lijn in moet worden gehanteerd?

2

Sluiten van kringlopen vraagt ook om duurzame omgang met grondstoffen. De leden van de VVD-fractie horen te vaak dat niet-grondgebonden boeren kostbare mest moeten afstoten en in niet-duurzame stikstof
terugkopen. Deelt de Minister de opvatting dat Europese richtlijnen het
sluiten van de mestketen in de weg staan en hoe gaan we ervoor zorgen
dat deze richtlijnen het voor de boer wel mogelijk maken om kringlopen te
sluiten? Hierbij vallen ook lessen te trekken uit de pilots in experimenteergebieden en deze leden horen graag wanneer de uitkomsten hiervan
gedeeld worden met de Kamer. De Minister kondigt een gedragen
basisset van kritische prestatie-indicatoren (KPI’s) aan, waarmee overheid
en private partijen gezamenlijk een meer concrete invulling geven aan de
vraag hoe kringlooplandbouw kan worden vertaald naar de praktijk van
het boerenerf. Dat idee vinden deze leden interessant klinken, maar hoe
ziet dit er concreet uit en kan de Minister aangeven hoe dit werkbaar
wordt voor de boer?
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben van de voorliggende brief kennisgenomen en hebben hier nog enkele vragen en opmerkingen over. Deze
leden zijn positief dat vooruitgang wordt geboekt met de visie Waardevol
en verbonden. Tegelijkertijd maken zij zich zorgen over toch nog het
«oude denken» waarbij intensivering nog steeds als heilige graal wordt
gezien. Zij zien ook dat veel landbouwers de omslag proberen te maken
naar meer kringlooplandbouw en een natuurinclusievere manier van
landbouw bedrijven, maar dat zij nog tegen schotten en regels oplopen.
De leden van de D66-fractie zijn positief over de conclusie dat de ingezette
koers naar meer circulair en natuurinclusief denken en doen in grote delen
van de landbouw en het landelijke gebied kan rekenen op begrip en
instemming en dat daarmee ook het besef is gegroeid dat zonder meer
doorgaan op het pad van productieverhoging en kostprijsverlaging in
ecologisch en economisch opzicht niet vol te houden is. Kan worden
toegelicht op welke manier het besef is gegroeid en hoe dit zich uit in
lopende landbouwpraktijken? Er wordt aangegeven dat de opgaven
verlangen van eenieder om meer te redeneren vanuit de collectieve
belangen die op het spel staan. Kan worden toegelicht wat hier wordt
bedoeld? Welke collectieve belangen worden op dit moment onvoldoende
meegenomen in de intensieve landbouw?
Omschakelprogramma
Terecht wordt opgemerkt dat een agrarisch ondernemer die wil omschakelen naar een duurzamer vorm van landbouw afgeschrikt kan worden
door de hoge kosten die daarmee gepaard kunnen of lijken te gaan. Zeker
het laatste punt vinden de leden van de D66-fractie zorgelijk. Op welke
manier krijgen landbouwers de correcte ondersteuning om het financiële
plaatje rond te krijgen, aangezien een aantal grote agrarische banken toch
nog geneigd zijn in het oude denken te blijven hangen, waardoor
investeringen niet uit kunnen? Deze leden lezen dat afgelopen voorjaar
het Nationaal Groenfonds al is gestart met een eerste pilot van het
omschakelprogramma in de vorm van een Investeringsfonds van 10
miljoen euro. Kan worden toegelicht hoe deze pilot vorm heeft gekregen?
Europees herstelfonds
In 2021 en 2022 komt in totaal ruim 52 miljoen euro beschikbaar uit het
Europese herstelfonds. De leden van de D66-fractie hebben vernomen dat
de verplichting bestaat dat tenminste 37% van het budget wordt besteed
aan agro-milieumaatregelen en ten minste 55% aan investeringen. Welke

3

verdeling wordt dit jaar en volgend jaar gehanteerd? Welke voorwaarden
worden verder gesteld aan dit budget om hiervoor in aanmerking te
komen? Hoeveel bedrijven hebben tot op heden gebruik kunnen maken
van het herstelfonds voor de landbouwsector en op welke manier wordt
dit geld gebruikt? Op welke manier worden de kringlooplandbouwprincipes meegenomen in de besteding van het geld en welke parameters
voor succes worden gehanteerd? Deze leden maken zich zorgen over de
doelmatigheid van het vergroenen van de landbouw, waar ook de
Europese Rekenkamer op wijst. Hoe worden de aanbevelingen van de
Europese Rekenkamer meegenomen in het besteden van het vrijgemaakte
budget? Kan de Minister teven duiden hoe zij kijkt naar de uitspraken van
de Europese Rekenkamer?
Grond
De leden van de D66-fractie zijn blij te vernemen dat het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) zich bij de openbare inschrijving voor de geliberaliseerde pacht
meer grond gaan verpachten aan agrarische ondernemers die zich gaan
aansluiten of aangesloten zijn bij duurzaamheidscertificaten, zoals SKAL
Biocontrole, dat toeziet op biologische productie. Tegelijkertijd maken
deze leden zich zorgen over deze ontwikkelingen, daar kringlooplandbouwconcepten vaak niet een specifieke SKAL-certificering hebben of iets
in die richting. Ziet de Minister ook dit probleem? Zo nee, waarom niet?
Zo ja, hoe gaat de Minister zorgen dat kringlooplandbouwconcepten ook
kans maken op grond die het Rijksvastgoedbedrijf gaat verpachten? Deze
leden zijn van mening dat het noodzakelijk is voor het verder vergroenen
van de landbouw om duurzame eisen te stellen binnen een pachtcontract.
Is de Minister dit met hen eens? Op welke manier wordt dit mogelijk
gemaakt in het opstellen van pachtcontracten voor geliberaliseerde pacht?
Wat is de reden dat een proefproject wordt ingericht waarbij pachters er
op vrijwillige basis voor kunnen kiezen om het gebruik van bepaalde
gewasbeschermingsmiddelen te verminderen of te stoppen? Wat is de
reden dat het op dit moment blijkbaar onmogelijk is om deze eisen al op
te nemen in pachtcontracten?
Data-inwinning
De leden van de D66-fractie zijn zeer positief over het feit dat wordt
gewerkt aan het wegnemen van belemmeringen voor innovatieve
landbouwmethoden als strokenteelt, mengteelten en agroforestry en om
regionale samenwerking tussen veehouders en akkerbouwers te
vergemakkelijken. Is de digitale tool van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) inmiddels werkzaam en op welke manier
worden landbouwers geïnformeerd over deze veranderingen? Welke
belemmeringen zijn nog meer geïdentificeerd en welke oplossingen
worden gevonden om deze belemmeringen weggenomen? Wanneer kan
de Kamer de aangekondigde aanpassing van de wet- en regelgeving
tegemoet zien komen om de genoemde bodemverbeteraars, maaisel,
compost en bokashi toe te staan?
GLB-pilots
Op welke manier/met welke voorwaarden worden de vrijgemaakte gelden
voor de pilots uitgekeerd aan landbouwers, zo vragen de leden van de
D66-fractie. Hoe wordt bijgehouden wat de effecten zijn van de pilots?
Welke parameters worden meegenomen?

4

Belonen publieke diensten: naar een systeem van kritische prestatieindicatoren
De leden van de D66-fractie zijn positief te vernemen dat wordt gewerkt
aan een basisset van KPI’s waarmee overheid en private partijen
gezamenlijk een meer concrete invulling geven aan hoe kringlooplandbouw kan worden vertaald naar de praktijk van het boerenerf. Deze
zullen eind van het jaar gereed zijn. Wanneer deze KPI’s gereed zijn,
kunnen deze dan met de Kamer worden gedeeld? Is het mogelijk om al
inzicht te geven welke richting de KPI’s op aan het gaan zijn? Op welke
manier worden deze KPI’s meegenomen in de verdere uitwerking van het
Nationaal Strategische Plan?
Voor duurzaam verdienvermogen is brede inzet nodig
Kan worden toegelicht op welke manier de supermarkten hun verantwoordelijkheid nemen om duurzaam ondernemen ook in bedrijfseconomisch
opzicht volhoudbaar te laten zijn? Worden agrariërs inmiddels meer
gewaardeerd naar hun inzet, zo vragen de leden van de D66-fractie. Is de
Minister van mening dat de keten voldoende meewerkt in de transitie naar
kringlooplandbouw en hoe uit zich dit? Deze leden lezen ook dat de
Minister graag zou zien dat deze ontwikkelingen sneller zouden gaan.
Welke «tools» heeft de Minister nodig om de transitie in de keten te
versterken? Is daar passende wet- en regelgeving voor nodig? Kan
worden toegelicht welke punten de genoemde klankbordgroep van
agrariërs naar voren brengt die noodzakelijk zijn om de keten meer te
laten bewegen? Welke punten worden daarvan nu gehaald en welke
moeten nog worden aangepakt?
De leden van de D66-fractie lezen dat er voorzichtig optimisme bestaat
over de toekomst van een duurzame landbouw in Nederland. Deze leden
willen graag benadrukken dat het uiterst noodzakelijk is om de transitie te
maken, zodat niet alleen de natuur kan profiteren maar juist ook de sector
zelf, zodat een duurzaam verdienvermogen gecreëerd kan worden voor de
toekomst, waarin Nederland een leidende rol kan hebben in hoe het
landbouwsysteem er wereldwijd uit kan en moet zien. Op die manier
wordt Nederland echt het beste agrarische land ter wereld en die titel
wordt niet alleen behaald uit een hoge efficiëntie. Welke zorgen heeft de
Minister nog voor de transitie?
Tweede resultatenoverzicht – aanvullend op overzicht uit september 2020
De leden van de D66-fractie lezen dat het Uitvoeringsprogramma
Toekomstvisie Gewasbescherming 2030 geschaard is onder het Tweede
resultatenoverzicht en dat in 2021 een jaarprogramma moet verschijnen
waarin prioriteiten voor dit jaar worden opgenomen. Wanneer kan de
Kamer dit jaarprogramma ontvangen? Welke concrete doelen zijn opgezet
voor 2021 en 2022 en wat zijn de bijbehorende wet- en regelgeving welke
de Kamer kan ontvangen? Deze leden maken zich enige zorgen over het
verder uitvoeren van het Uitvoeringsprogramma. Wordt er gewerkt aan
een tussenevaluatie van het Uitvoeringsprogramma? Zo nee, waarom
niet?
De leden van de D66-fractie vinden het jammer dat in het concretiseren
van de kringlooplandbouw het uitwerken van de rol van het dier in de
kringlooplandbouw nog niet eerder was meegenomen. Deze leden
begrijpen dat hier voor de zomer een advies over volgt van de Raad voor
Dieraangelegenheden. Kan worden aangegeven waarom hier zo lang mee
is gewacht? En kan de Minister aangeven of, naast het bespreken van de
uitkomsten met stakeholders, waaronder uit de sector, ook op andere

5

wijze concrete invulling wordt gegeven aan de uitkomsten en aanbevelingen, waaronder door het te integreren in de recent geamendeerde Wet
dieren?
De leden van de D66-fractie lezen dat de verschillende dierlijke sectoren
aan de slag zijn gegaan met de uitvoering van hun integrale duurzaamheidsplannen. Is de Minister van mening dat iedere sector volledig
kringlooplandbouw heeft geïntegreerd in hun sectorale plannen en op
welke manier is dit gebeurd? Wanneer is de biodiversiteitsmonitor
gereed? Deze leden hebben vernomen dat de insectensector nog steeds
tegen blokkerende mestwetgeving aanloopt. Wordt dit nu eens aangepakt
en wanneer wordt hier een wetsvoorstel voor naar de Kamer gestuurd?
De leden van de D66-fractie lezen dat het «black
box»-garnalenvisserijproject voor het borgen van de toekomst van de
visserij als gerealiseerd wordt beschouwd. Kan aangegeven worden of de
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) reeds heeft uitgewerkt
hoe het toezichtsmodel dat ziet op de gegevens die uit die nieuwe black
boxes komen eruit moet zien, aangezien in de eindrapportage van de
interne audit in 2019 nog bleek dat dit onvoldoende was uitgewerkt? En
kan de Minister aangeven of ook het toezicht is geïntensiveerd nadat bleek
dat er te veel werd gevist in 2020?
Inmiddels is gestart met de aanpak van de top-10 belemmerende regels
tegen voedselverspilling. In het resultatenoverzicht worden een aantal
punten genoemd (petfeed-normen ontkoppelen, inzetten op aanpassing
van EU-wetgeving over diervoeding en verduidelijken van de houdbaarheidsdata). Komen hier concrete wetsvoorstellen uit? Zo ja, wanneer kan
de Kamer deze verwachten?
De leden van de D66-fractie lezen dat ernaar gestreefd wordt om in de
eerste helft van 2021 het programma met stikstof- en natuurmaatregelen
vast te stellen. Inmiddels is de eerste helft van het jaar alweer om en deze
leden vragen zich af wanneer dit programma verwacht wordt. Welke
maatregelen zijn op dit moment al in uitvoering, zoals wordt gesteld?
Wanneer kan de Kamer de Agenda Natuurinclusief verwachten specifiek?
Wordt de motie van de leden Tjeerd de Groot en Boswijk over een eerste
opzet voor de Agenda Natuurinclusief voor de zomer van 2021 (Kamerstuk
33 576, nr. 231) nog uitgevoerd en op welke manier wordt de bossenstrategie meegenomen?
Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met interesse kennisgenomen
van de stukken over het realisatieplan visie Waardevol en verbonden.
Deze leden vinden het belangrijk dat de omslag naar duurzame landbouw
wordt gemaakt en staan achter het plan voor een kringlooplandbouw. Wel
hebben zij wat vragen over de praktische informatie voor boeren en
tuinders, de cursusvouchers en de mogelijke realisatie van een landelijk
netwerk.
Als eerste willen de leden van de GroenLinks-fractie het hebben over het
algemene doel van het realisatieplan visie Waardevol en verbonden,
namelijk de omslag naar een duurzame landbouw. Deze leden ondersteunen het idee van kringlooplandbouw en zijn van mening dat het
belangrijk is om dit zo snel mogelijk te realiseren. Er lopen veel verschillende pilots om de omslag naar duurzame landbouw te realiseren.
Uitgangspunt hierbij is dat duurzame landbouw alleen succesvol kan zijn
als boeren daarmee een goed inkomen kunnen verdienen. Dit proces is
daarom van de lange termijn. Kan de Minister toelichten wat zij precies

6

verstaat onder kringlooplandbouw? Hoe groot ziet de Minister de
kringloop van deze landbouw voor zich? Is dat op regionaal, nationaal of
internationaal niveau? Hoe zet de Minister zich ook op Europees niveau in
voor kringlooplandbouw? Veel pilots lopen eind dit jaar af, waardoor veel
conclusies kunnen worden getrokken. Op welke termijn denkt zij kringlooplandbouw te kunnen bewerkstelligen? Hoe probeert de Minister
ervoor te zorgen dat de verduurzaming integraal van aard is, en dus ook
helpt om klimaatverandering het hoofd te bieden en de staat van de
natuur te verbeteren? Wat ziet zij nu als de grootste uitdagingen? Waar is
de meeste winst te behalen? De Minister concludeert al dat een van de
uitdagingen is om de aanpak van KPI’s zo in de praktijk te brengen dat
ondernemers geholpen zijn. Kan de Minister dit verder toelichten? Zij
schrijft ook dat een basisset van KPI’s eind dit jaar gereed te hebben.
Wanneer schat zij in dat deze KPI’s in de praktijk te gebruiken zijn, zodat
boeren betaald kunnen worden voor de diensten die zij leveren voor de
maatschappij en leefomgeving?
De leden van de GroenLinks-fractie zijn het eens met de conclusies die de
Minister trekt maar zijn benieuwd welke mogelijkheden de overheid heeft
om averechtse prikkels uit de markten voor grond, kapitaal en consumentenproducten bij te sturen of extensiever grondgebruik mogelijk te maken.
De Minister noemt al het meer duidelijkheid verschaffen over hoe de
voer-mestkringloop gesloten kan worden. Welke opties heeft de overheid
in dezen? Waar gaat de voorkeur van de Minister naar uit? Wat betreft
grond schrijft de Minister dat er veel belangstelling onder boeren is voor
de regeling van Staatsbosbeheer om pachtende boeren te helpen met
maatregelen om de biodiversiteit op en om het bedrijf te vergroten. Wat
betreft deze leden is dat een goede ontwikkeling. Zij zijn dan ook
benieuwd hoe de Minister Staatsbosbeheer kan helpen om hier
versnelling aan te geven, omdat Staatsbosbeheer de vraag niet aan kan.
Kan de Minister schetsen wat zij kan doen om Staatsbosbeheer hierbij te
ondersteunen? En is de Minister het met deze leden eens dat «natuurinclusieve pachtvoorwaarden» voor 100% van de gronden van Staatsbosbeheer zouden moeten gelden in plaats van de 10% waar nu aan gewerkt
wordt? Welke mogelijkheden heeft het Rijksvastgoedbedrijf om vergelijkbare pachtvoorwaarden aan hun gronden te stellen?
De leden van de GroenLinks-fractie willen daarnaast ingaan op de
beschikbaarheid van praktische informatie voor boeren en tuinders. Deze
leden lezen dat via de website Groeien naar morgen ondersteuningsmogelijkheden voor agrarisch ondernemers in beeld worden gebracht.
Hierbij hoort een Kringlooplandbouwscan die ondernemers helpt de juiste
keuze te maken. Zij vinden dit een goed initiatief, omdat voor ondernemers het soms lastig kan zijn door de bomen het bos te zien. Het is van
belang dat agrarisch ondernemers die graag willen verduurzamen, hierbij
goed worden geholpen. Kan de Minister inzicht geven in hoeveel gebruik
wordt gemaakt van de genoemde sites? Op welke manier worden deze
sites zo breed mogelijk bekend gemaakt onder relevante ondernemers? In
hoeverre is de Minister ervan overtuigd dat alle ondernemers de sites
weten te vinden of is zij nog bezig met de naamsbekendheid?
De leden van de GroenLinks-fractie lezen daarnaast dat er 2000 advies- en
cursusvouchers beschikbaar zijn gesteld voor boeren en tuinders. Welke
scholing kunnen de boeren en tuinders met deze vouchers precies
verkrijgen? In hoeverre vallen cursussen voor het gebruik van bestrijdingsmiddelen en de omschakeling naar biologische landbouw
hieronder? Heeft de Minister in beeld naar welke cursussen het meeste
vraag is? Kan zij hierbij onderscheid maken in vraag naar informatie over
technische maatregelen (zoals luchtwassers of stalvloeren) en informatie
over omschakeling van bedrijfsvoering en duurzaam verdienvermogen?

7

Door wie worden de cursussen gegeven? Hoe wordt de onafhankelijkheid
van deze cursussen gewaarborgd? Op de eerste dag werden er maar liefst
2800 vouchers aangevraagd. Deze leden zijn blij dat veel boeren en
tuinders enthousiast zijn en graag meer kennis over duurzame landbouw
opdoen. De juiste kennis is ontzettend belangrijk in de overstap naar
kringlooplandbouw. Zij lezen dat er tot 2023 jaarlijks nieuwe vouchers
beschikbaar worden gesteld. Zijn dit elk jaar 2000 vouchers? Zo nee,
hoeveel zijn het er tot 2023? Krijgen de 800 boeren en tuinders waar geen
plek meer voor was voorrang komend jaar, of moeten zij opnieuw een
voucher aanvragen?
De leden van de GroenLinks-fractie zijn daarnaast benieuwd naar de
Boerderij van de Toekomst. In 2020 is het Praktijkcentrum voor Precisielandbouw in Reusel gestart met de realisatie hier van in samenwerking
met de Boerderij van de Toekomst in Lelystad. Hiervoor is met het
ministerie, ZLTO, de Technische Universiteit Eindhoven, HAS Den Bosch,
Wageningen University & Research (WUR) en de provincie Noord-Brabant
een samenwerkingsovereenkomst afgesloten. Aan de basis ligt een set
van gemeenschappelijke doelen rond kringlooplandbouw die regionaal
een eigen invulling krijgen. Mogelijk kan dit model doorgroeien naar een
landelijk netwerk van met elkaar samenwerkende regionale Boerderijen
van de Toekomst. Deze leden denken dat zo’n landelijk netwerk heel nuttig
kan zijn. Kan de Minister vertellen of zij aan de slag gaat met het maken
van een landelijk netwerk? Zo ja, hoe gaat zij dit aanpakken en op welke
termijn? Zo nee, waarom niet?
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdD-fractie
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie hebben kennisgenomen van
het tweede resultatenoverzicht realisatieplan van de visie Waardevol en
verbonden. Deze leden erkennen de inzet en de goede bedoelingen van de
Minister, maar constateren desalniettemin ernstige tekortkomingen in de
vooruitgang richting de landbouwtransitie die zo urgent is. «Kringloop»
lijkt nog altijd vooral een modeterm te zijn die het praatcircuit nu al bijna
drie jaar bezighoudt, zonder dat er in de praktijk sprake is van een
daadwerkelijke omslag.
Als een van de grootste tekortkomingen beschouwen zij het gebrek aan
een duidelijk afgebakende definitie van «kringlooplandbouw». In het
debat hierover vallen woorden als «kringloop-achtig», en «de kringloopgedachte», zonder dat iemand weet wat hier nu precies mee wordt
bedoeld. Zonder duidelijke afbakening wordt het bijna een filosofisch
concept: of de import van veevoer en de export van mest nu wel of niet in
de «kringloop-gedachte» past, lijkt nog steeds voer voor discussie te zijn.
En daarmee verliest het concept alle kracht, zo stellen zij.
Het stelt de leden van de Partij voor de Dieren-fractie dan ook zwaar teleur
dat ook in dit tweede resultatenoverzicht nog steeds geen concretiseringsslag van het concept is gemaakt. In de tweede bijlage bij de
Kamerbrief valt te lezen wat mógelijke concretiseringen zouden kunnen
zijn: misschien zouden we minder kunstmest moeten gebruiken; wellicht
zouden dieren alleen nog met reststromen gevoerd moeten worden, et
cetera. Deze leden moeten vaststellen dat het een brevet van onvermogen
is dat over deze onderwerpen nu nog steeds geen knopen zijn doorgehakt,
terwijl er al een hele regeerperiode over kringlooplandbouw is gepraat.
Kan de Minister toelichten wat de status van de tweede bijlage bij de
Kamerbrief is en op welke termijn zij voorziet dat er besluiten worden
genomen over deze concretisering van haar visie? Daarbij merken zij op
dat het wat hen betreft onbestaanbaar is dat de stap van mestverwerking
de «kringloop» in gemoffeld is. In een gesloten kringloop wordt de mest
direct weer op het land gebruikt waar voedsel op wordt geproduceerd.

8

Het is daarbij wel van groot belang dat er niet méér mest wordt geproduceerd dan wat er verantwoord op de bodem kan worden uitgereden.
Erkent de Minister dat die tussenstap van mestverwerking alleen nodig is
omdat Nederland kampt met een gigantisch mestoverschot? Deelt de
Minister het inzicht dat de hele «kringloop-gedachte» een wassen neus is
wanneer mestverwerkers daarin mee worden genomen, omdat hiermee
de intensieve veehouderij gewoon in stand gehouden kan worden? De
reststroom uit de mestverwerking (de stikstofrijke dunne fractie) zou nu
als «kunstmestvervanger» moeten dienen. Dit wordt in de kringloopvisie
gepresenteerd als nieuwe innovatie, waar alleen nog Europese
goedkeuring voor nodig is. Maar klopt het dat hier al zeker twaalf jaar
onderzoek naar wordt gedaan, maar dat de «restmest» vooralsnog niet zo
zuiver te krijgen is dat het stikstofkunstmest echt kan vervangen?1 Klopt
het dat we dus niet wachten op een Europees oordeel over een «nieuwe
innovatie», maar over een twaalf jaar oud idee dat nooit tot een succes is
gekomen? Klopt het dat de zogenaamde «pilot» waarmee de Europese
Unie Achterhoekse boeren al tien jaar een ontheffing geeft om de
restmest, of mineralenconcentraat, in te zetten als kunstmestvervanger
eind dit jaar afloopt?2 Wat zijn de uitkomsten van die pilot? Is er nog wel
sprake van een «pilot» als je iets eigenlijk al structureel toepast? Kan de
Minister aangeven wat er gebeurt met de stikstofrijke dunne fractie die
niet in de pilot wordt gebruikt? Wat gaat de Minister doen wanneer de EU
vasthoudt aan haar (valide) standpunt dat de stikstof in restmest niet zo
zuiver is als in kunstmest en dus niet structureel als vervanging kan
dienen? Kan zij een drama als met de pulsvisserij voorkomen door nu aan
boeren en mestverwerkers duidelijk te maken dat deze pilot (en dus de
uitzonderingspositie) eindig is? Welke acties onderneemt de Minister om
de consequenties van een mogelijk verlies van deze uitzonderingspositie
te ondervangen?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie merken tevens op dat het
voorstel voor natuurherstel geen ambitie toont. Niet alleen zijn de huidige
maatregelen onvoldoende om de natuur te laten herstellen, maar zijn
sommige natuurherstelmaatregelen juist schadelijk voor de natuur. Deze
leden vinden het natuurherstelvoorstel daarom volstrekt niet afdoende, en
onderstrepen dat de natuur überhaupt niet kan herstellen zolang de
stikstofkraan niet dichtgedraaid is. Bovendien wordt er in bijlage 2 met de
verder geconcretiseerde hoofdpunten van de LNV-visie gesproken van het
werken naar een natuurinclusief agrarisch areaal, waarbij de suggestie is
om 50% van het areaal natuurinclusief te laten zijn op niveau 2, zonder
streefjaar en zonder uitleg wat niveau 2 is. Ervan uitgaande dat niveau 2
refereert aan het rapport van de WUR over «Natuurinclusieve landbouw:
van niches naar mainstream (fase 1)»3, merken zij op dat niveau 2 slechts
het op één na hoogste niveau is. Niveau 2 gaat over een «verbetering van
de functionele biodiversiteit door optimalisering van kringlopen op het
bedrijf», terwijl niveau 3 spreekt van «een adaptief systeem, waarbij
kringlopen geoptimaliseerd zijn en geteelde gewassen en gehouden
veerassen passen bij de kenmerken en (on)mogelijkheden van de
omgeving». Kan de Minister aangeven over welke niveaus gesproken
wordt en waarom er niet is gekozen voor het hoogste niveau? Kan de
Minister aangeven wanneer deze 50% volgens haar behaald moet zijn en
hoe dit rijmt met de doelstelling om in 2030 alle Nederlandse bodems die
gebruikt worden voor landbouwactiviteiten duurzaam te beheren?

1

Zie een artikel uit 2009 waar al wordt gesproken dat «restmest» kunstmest zou moeten
vervangen, https://www.destentor.nl/raalte/minister-ziet-in-mest-het-bruine-goud~a64c896f/
https://www.mestverwaarding.nl/kenniscentrum/790/pilot-mineralenconcentraat-met-twee-jaarverlengd
3
474150 (wur.nl)
2

9

De leden van de Partij voor de Dieren-fractie wijzen de Minister erop dat
de tijd van het bijschaven aan de randjes van het systeem echt voorbij is.
De natuurcrisis en de klimaatcrises, nopen tot een veel drastischer
verandering van de veehouderij dan beschreven in de visie Waardevol en
verbonden. Dit zal alleen kunnen met het fokken, gebruiken en doden van
fors minder dieren, en daar moet het taboe dan ook echt van af.
Vragen en opmerkingen van de leden van de ChristenUnie-fractie
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de brief van de Minister over de visie «Waardevol en
Verbonden» en hebben nog enkele vragen en opmerkingen.
De leden van de ChristenUnie-fractie onderschrijven de noodzaak voor
een nieuw toekomstperspectief voor de landbouwsector, waarbij boeren
een eerlijke prijs verdienen, er wordt gewerkt binnen de grenzen van de
natuur en er aandacht is voor landschap en dierenwelzijn. Het streven is
het lokaal sluiten van mineralenkringlopen bij de voedselproductie,
kringlooplandbouw. Deze leden danken de Minister voor haar inzet hierin
en zijn blij met de stappen die tot op heden in deze richting zijn gezet. Zij
zien ook dat een transitie naar kringlooplandbouw een lange weg is, die
niet van de ene op de andere dag is gerealiseerd.
De leden van de ChristenUnie-fractie zien dat er onder boeren zorgen zijn
over de toekomst van hun bedrijf. Op de oude voet verder gaan betekent
doorgaan op het pad van productieverhoging en kostprijsverlaging, en dit
is geen houdbare optie meer. Er kan te weinig verdiend worden en de
natuur loopt tegen haar grenzen op. De andere optie, kringlooplandbouw,
is in hun ogen nog onvoldoende uitgewerkt of bewezen. Er zijn zorgen
over verdienvermogen, de hoeveelheid opbrengst, oneerlijke concurrentie
vanuit het buitenland, et cetera. Hoe kan de Minister aan deze zorgen
tegemoetkomen?
De leden van de ChristenUnie-fractie delen de conclusie van de Minister
dat de verantwoordelijkheid tot het versterken van de Nederlandse natuur
en biodiversiteit bij iedereen in de samenleving ligt en maatregelen vraagt
die meer sectoren aanspreken dan alleen de landbouwsector. Dit is zo bij
stikstof, maar het hele model van kringlooplandbouw kan niet alleen
gedragen worden door de boeren. Ook banken, supermarkten en
consumenten hebben hun rol. Deze leden kijken dan ook uit naar de opzet
voor het Brede Landbouwakkoord dat de Minister heeft aangekondigd en
hopen dat de hele keten deze noodzakelijke transitie gaat ondersteunen.
II Antwoord/Reactie van de Minister

10