Het gebruik van drones

313
Onderzoek en beleid

Het gebruik van drones
Een verkennend onderzoek naar onbemande luchtvaartuigen

B.H.M. Custers
J.J. Oerlemans
S.J. Vergouw

Onderzoek en beleid
De reeks Onderzoek en beleid omvat de rapporten van onderzoek dat door en in
opdracht van het WODC is verricht.
Opname in de reeks betekent niet dat de inhoud van de rapporten het standpunt
van de Minister van Veiligheid en Justitie weergeeft.

Exemplaren van dit rapport kunnen worden besteld bij het distributiecentrum
van Boom Lemma uitgevers:
Boom distributiecentrum te Meppel
Tel. 0522-23 75 55
Fax 0522-25 38 64
E-mail budh@boomdistributiecentrum.nl
De integrale tekst van de WODC-rapporten is gratis te downloaden van
www.wodc.nl.
Op www.wodc.nl is ook nadere informatie te vinden over andere WODC-publicaties.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet gestelde uitzonderingen mag niets uit deze
uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of
openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch,
door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke
toestemming van de uitgever.
Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16h Auteurswet dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB
Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (art. 16 Auteurswet) kan
men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten
Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.stichting-pro.nl).
No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or
any other means without written permission from the publisher.

ISBN 978-94-6236-555-1
ISBN 978-94-6274-266-6 (e-book)
NUR 820

Voorwoord
Drones voor civiele toepassingen zijn volop in de aandacht van de media.
Door de snelle technologische ontwikkelingen zien steeds meer bedrijven en
overheidsorganisaties allerlei kansen. Internetbedrijf Amazon wil pakketjes
bezorgen met drones, in Japan worden rijstvelden besproeid door drones, in
de Verenigde Staten wordt getest of drones kunnen worden ingezet bij het
blussen van branden en het Rode Kruis onderzoekt of met drones voedsel en
medicijnen kunnen worden bezorgd in moeilijk bereikbare gebieden. Ook
burgers kopen steeds meer drones, gewoon omdat ze het leuk vinden zichzelf, hun huis of hun wijk van bovenaf te filmen of fotograferen.
In dit onderzoek worden de kansen van drones in kaart gebracht. Sommige
kansen zien op het doelmatiger of doeltreffender maken van bestaande activiteiten, bijvoorbeeld wanneer drones een alternatief zijn voor (duurdere)
bemande luchtvaart. Maar soms bieden drones ook geheel nieuwe inzichten
en kansen, bijvoorbeeld in de meteorologie, bij geologische surveys of voor
het analyseren van een plaats-delict zonder sporen te vertrappen.
Sommige van deze nieuwe mogelijkheden zijn controversieel (zoals het
ongewenst filmen van anderen) of vormen ronduit een dreiging (zoals het
invliegen op mensen). In dit rapport worden potentiële risico’s en valkuilen
in kaart gebracht en worden maatregelen aangedragen om kansen te maximaliseren en dreigingen te minimaliseren. Dat gebeurt zowel vanuit een
praktisch, maatschappelijk perspectief als vanuit een juridisch perspectief.
De juridische kaders met betrekking tot het gebruik van drones worden uitgebreid toegelicht en in internationaal perspectief geplaatst. In dit onderzoek
worden ook contouren geschetst voor toekomstige wetgeving die meer
ruimte schept voor de kansen die er liggen en risico’s en bedreigingen
inperkt.
Bijzondere dank wil ik graag uitspreken aan de voorzitter en de leden van de
begeleidingscommissie (zie bijlage 1), de personen die zijn gesproken en
geïnterviewd (zie bijlage 2), de leden van de interdepartementale werkgroep
UAV’s, in het bijzonder dhr. Peter Tazelaar van de Nationale Politie, en collega’s van de afdeling Documentaire Informatievoorziening die de eindredactie van dit rapport op zich hebben genomen.
prof. dr. F.L. Leeuw
Directeur WODC

Inhoud
Samenvatting

9

1
1.1
1.2
1.3
1.4

Inleiding
Aanleiding
Methodologie
Terminologie
Opbouw van het rapport

15
15
18
20
24

2
2.1
2.1.1
2.1.2
2.1.3
2.1.4
2.1.5
2.2
2.2.1
2.2.2
2.3

Soorten drones
Typen drones en hun technische eigenschappen
Voornaamste typen drones
Mate van autonomie
Grootte en gewicht
Verschillen in gebruikte energiebron
Veelgebruikte modellen
Typen payloads
Sensoren
Overige payloads
Toekomstige ontwikkelingen

27
27
28
30
30
31
32
39
39
40
42

3
3.1
3.1.1
3.1.2
3.2
3.2.1
3.2.2
3.2.3

Toepassingen
Kansen
Gebruik van drones in de publieke sector
Gebruik van drones in de private sector
Bedreigingen
Drones als doelwit van schade
Drones als middel van schade
Risico’s en neveneffecten van goedwillend gebruik

45
45
46
60
66
67
68
73

4
4.1
4.1.1

Juridisch kader
Luchtvaartwetgeving
Commercieel en beroepsmatig gebruik van drones door
particulieren
Recreatief gebruik van drones
Beroepsmatig gebruik van drones door de overheid
Frequentiegebruik van drones
Knelpunten met betrekking tot de luchtvaartwetgeving
Aansprakelijkheidswetgeving
Onrechtmatige daad
Productaansprakelijkheid
Auteursrechtelijke aspecten
Knelpunten aansprakelijkheidswetgeving
Strafrecht
Heimelijk observeren met drones
Zaakbeschadiging

81
81

4.1.2
4.1.3
4.1.4
4.1.5
4.2
4.2.1
4.2.2
4.2.3
4.2.4
4.3
4.3.1
4.3.2

83
87
89
90
92
94
95
97
98
99
99
100
101

8 Het gebruik van drones

4.3.3

Knelpunten

102

5
5.1
5.2
5.3
5.4

103
103
105
106

5.7

Recht op privacy in relatie tot het gebruik van drones
Het recht op privacy
Recht op privacy op basis van de Grondwet
Recht op privacy op basis van artikel 8 EVRM
Regels voor het gebruik van drones ter handhaving van de
rechtsorde
Cameratoezicht met drones op hotspots
Cameratoezicht met drones voor de uitvoering van de
politietaak
Cameratoezicht voor crowd control-doeleinden
Regels voor het gebruik van drones voor
opsporingsdoeleinden
In kaart brengen van een plaats delict
Gebruik van drones ter observatie
Warmtebeeldkijker
Onderscheppen van communicatie met een drone
Regels met betrekking tot de verwerking van
persoonsgegevens
Mogelijke maatregelen om privacy te beschermen

6
6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7

Internationaal beleid voor het gebruik van drones
België
Frankrijk
Duitsland
Het Verenigd Koninkrijk
Australië
Verenigde Staten
Beschouwing internationaal gebruik van drones

131
131
132
134
136
138
139
141

7
7.1
7.2
7.3

Conclusies
Antwoorden op de onderzoeksvragen
Contouren voor toekomstige wet- en regelgeving
Vervolgonderzoek

145
145
151
155

5.4.1
5.4.2
5.4.3
5.5
5.5.1
5.5.2
5.5.3
5.5.4
5.6

110
110
113
114
115
116
116
122
123
124
128

Summary

157

Literatuur

163

Bijlage 1

Samenstelling begeleidingscommissie

173

Bijlage 2

Lijst geïnterviewde personen

175

Samenvatting
Aanleiding, vraagstelling en scope
Onbemande luchtvaartuigen, vaak kortweg aangeduid als drones, zijn eenvoudig en goedkoop verkrijgbaar en alom wordt verwacht dat het gebruik van
drones door burgers, bedrijven en overheden de komende jaren enorm zal
toenemen. Dit roept vragen op over wat er zoal technisch mogelijk is, wat
juridisch toegestaan is en wat maatschappelijk wenselijk is.
De centrale vraagstelling in dit onderzoek is: wat zijn de verwachte kansen en
bedreigingen van het gebruik van drones, in hoeverre bieden de huidige wettelijke kaders ruimte voor deze kansen alsmede voor maatregelen tegen deze
bedreigingen en, voor zover die ruimte er niet is, wat zijn de contouren van
de wet- en regelgeving die daarvoor wel ruimte zou bieden? Voor de beantwoording van deze vraag zijn zes deelvragen geformuleerd:
1
2

3

4

5
6

Wat voor soorten drones bestaan er en wat is er technisch mogelijk?
Wat zijn de kansen en de bedreigingen van het gebruik van drones? Wat
zijn, in het bijzonder, de kansen en bedreigingen van het gebruik van
drones voor de nationale veiligheid en de criminaliteit?
Wat zijn de kaders van bestaande wet- en regelgeving in Nederland voor
het gebruik van drones door de overheid (voor civiele doeleinden) en
door particulieren en wat zijn daarbij knelpunten?
Wat zijn de mogelijke (negatieve) effecten van het gebruik van drones op
het gebied van privacy en op welke manier kan de privacy het meest
effectief worden gewaarborgd?
Welke wet- en regelgeving bestaat er in de ons omringende landen met
betrekking tot het gebruik van drones?
Wat zijn de contouren van de benodigde wet- en regelgeving om voorbereid te zijn op het gebruik van drones?

Dit onderzoek is een verkennend onderzoek naar kansen en bedreigingen en
naar juridische kaders, niet een onderzoek naar de wenselijkheid van verschillende toepassingen van het gebruik van drones. In dit onderzoek worden
niet alleen de huidige kansen en bedreigingen van het gebruik van drones
beschreven, maar ook toekomstige ontwikkelingen. Daarbij is de horizon in
de meeste gevallen korte termijn (1-5 jaar), maar wordt soms ook een middellange termijn (10-15 jaar) verkend. De focus van dit onderzoek ligt op het
gebruik van drones door de overheid voor civiele (niet-militaire) toepassingen en het gebruik van drones in de private sector. Militaire toepassingen vallen buiten de scope van dit onderzoek.

10 Het gebruik van drones

Methodologie
De onderzoeksvragen zijn beantwoord aan de hand van een literatuurstudie
en interviews. De literatuurstudie is uitgevoerd op basis van een analyse van
wetenschappelijke literatuur, vakliteratuur en mediaberichten met betrekking tot het gebruik van drones. Voor de juridische onderzoeksvragen is
bovendien de huidige wet- en regelgeving en jurisprudentie met betrekking
tot het gebruik van drones geanalyseerd. Daarbij stond de Nederlandse
situatie centraal, maar is ook gekeken naar de situatie in België, Frankrijk,
Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Australië en de Verenigde Staten. Er is
geen uitputtend rechtsvergelijkend onderzoek gedaan aangezien dit een verkennend onderzoek is.
Interviews zijn gehouden met experts op verschillende relevante vakgebieden, waaronder wetenschappers die drones ontwikkelen, bedrijven die
drones fabriceren en gebruiken, bedrijven die diensten met drones verlenen
en organisaties die zulke diensten afnemen, organisaties in het veiligheidsdomein en wetenschappers op het terrein van privacy, ethiek en grondrechten en wetenschappers en experts op het terrein van strafrecht, luchtvaartwetgeving en privacywetgeving. In totaal zijn er verdiepende interviews
afgenomen bij 17 personen met behulp van een semigestructureerde vragenlijst. De interviews zijn aangevuld met gesprekken met ongeveer evenveel
personen van andere organisaties.

Resultaten en conclusies
De verschillende soorten drones kunnen worden onderscheiden aan de hand
van het type (fixed-wing, multi-rotor, etc.), de mate van autonomie, de
grootte en het gewicht en de energiebron. Deze eigenschappen zijn onder
meer van belang voor de actieradius, vliegduur en draagkracht van de drone.
Naast de drone zelf (het ‘platform’) kunnen verschillende soorten payloads
worden onderscheiden, waaronder vracht (postpakketten, medicijnen, bluspoeder, flyers, etc.) en verschillende soorten sensoren (camera’s, sniffers,
meteorologische sensoren, etc.). De tendens is dat drones steeds kleiner,
lichter, efficiënter en goedkoper worden. Daardoor zullen drones steeds
beter beschikbaar worden voor een groot publiek en worden ingezet voor
steeds meer toepassingen. Drones zullen steeds autonomer worden en steeds
meer in staat zijn om in zwermen te opereren.
Kansen voor het gebruik van drones zijn in vrijwel alle maatschappelijke sectoren te vinden. In de publieke sector liggen er bijvoorbeeld mogelijkheden
voor criminaliteitspreventie, bij het maken van reconstructies van plaatsendelict, rampenbestrijding, dijkinspecties, fraudebestrijding, grensbewaking,
en milieu- en landbouwcontroles. In de private sector zijn mogelijke camera-

Samenvatting

toepassingen het maken van luchtfoto’s, buurtpreventie en het doen van
populatieschattingen. In de wereld van film, televisie en entertainment liggen
eveneens veel kansen. Daarnaast zijn er tal van kansen voor drones die
uitgerust zijn met andere payloads, zoals drones met warmtesensoren voor
het opsporen van hennepplantages, drones met water, voedsel of medicijnen
voor reddingsoperaties en drones met bestrijdingsmiddelen voor de landbouw.
Tegenover de kansen staan bedreigingen, waarbij drones doel van schade
zijn, drones middel van schade zijn of drones een omgevingsfactor zijn die
schadelijke effecten met zich mee kan brengen. Met betrekking tot drones als
doel van schade kan worden gedacht aan het bewust beschadigen of stelen
van drones, of hun payloads, waaronder verzamelde gegevens. Bij drones als
middel van schade kan worden gedacht aan (intentionele) bedreigingen van
grote variëteit, bijvoorbeeld veiligheidsrisico’s als het invliegen op mensen of
objecten, het droppen van bepaalde (schadelijke) payloads, en privacyrisico’s
als het bespieden van mensen of het hinderlijk volgen van personen. Bij drones als omgevingsfactor kan worden gedacht aan (vooral non-intentionele)
veiligheids- en privacyrisico’s. Bij non-intentionele veiligheidsrisico’s moet
worden gedacht aan verschillende bedreigingen met betrekking tot het luchtverkeer (neerstorten, botsen, etc.). Privacyrisico’s kunnen zijn het niet met
rust gelaten worden door drones (hinder en overlast), maar ook het grootschalig (al dan niet illegaal) verzamelen van persoonsgegevens, gebrekkige
transparantie voor burgers over welke persoonsgegevens worden verzameld
en wat daarmee gebeurt en function creep (gegevens gebruiken voor andere
doelen dan waarvoor ze oorspronkelijk zijn verzameld).
De meest relevante juridische kaders bij het gebruik van drones in Nederland
zijn de luchtvaartwetgeving, het aansprakelijkheidsrecht, privacyrecht en
strafrecht. Het ministerie van Infrastructuur en Milieu handhaaft een verbod
op het commercieel of beroepsmatig vliegen met drones. Voor vluchten met
drones op commerciële basis, in de uitoefening van een beroep of bedrijf of
als overheidsinstantie is een ontheffing nodig, waaraan verschillende voorwaarden worden gesteld, zoals het hebben van een verzekering en het volgen
van een opleiding. Vluchten zijn in principe beperkt tot een hoogte tot
120 meter, waarbij buiten het bereik van mensen moet worden gebleven en
niet boven gebouwen mag worden gevlogen. Voordat een vlucht plaatsvindt
moeten lokale autoriteiten worden geïnformeerd, moet er een ‘tijdelijk en
uitzonderlijk gebruik’ (TUG)-ontheffing worden verkregen van Provinciale
Staten en moet er voorafgaand aan de vlucht een zogenoemde ‘Notice To Air
Men’ (NOTAM) bij het ministerie van Infrastructuur en Milieu worden ingediend. Nieuwe regelgeving is in de maak waarmee op basis van een vergunning met drones op commerciële of beroepsmatige basis kan worden gevlogen. Voor het recreatief gebruik van drones die minder wegen dan 25 kg is

11

12 Het gebruik van drones

geen ontheffing nodig. In dat geval worden de drones aangemerkt als ‘modelvliegtuigen’ en is de ‘regeling modelvliegen’ van toepassing. Bij recreatief
gebruik mag alleen worden gevlogen bij daglicht, binnen het gezichtsveld van
de bestuurder, op maximaal 300 meter hoogte en niet boven mensen of
gebouwen.
Wat betreft knelpunten valt op dat respondenten die op commerciële of
beroepsmatige basis van drones gebruikmaken de regels als zeer strikt ervaren. In het bijzonder wordt de TUG-regel en de NOTAM-berichtgeving als
onnodig ervaren. Andere respondenten wijzen juist op de gevaren van het
gebruik van drones voor overig vliegverkeer en de schade die drones aan
mensen en gebouwen kunnen veroorzaken. Handhavingsinstanties zijn zoekende naar manieren om illegaal gebruik van drones ter plaatse op effectieve
wijze te doen stoppen en gebiedsverboden voor drones te handhaven. Een
ander knelpunt is dat de huidige regelgeving als complex wordt ervaren, ook
door professionele organisaties. Respondenten hebben vrijwel geen kritiek
gehad op de wettelijke kaders van het civiele recht, in het bijzonder het aansprakelijkheidsrecht, en het strafrecht. Beide regelgevende kaders lijken toereikend te zijn en duidelijke grenzen te stellen aan het gebruik van drones.
Mogelijke (negatieve) effecten op het gebied van privacy die zich (bedoeld en
onbedoeld) kunnen voordoen bij het gebruik van drones zijn onder meer het
bespieden van mensen, hinderlijk volgen, grootschalig verzamelen van persoonsgegevens, gebrekkige transparantie en function creep. Het recht op privacy is onder meer neergelegd in de Nederlandse Grondwet en het EVRM.
Voor de opsporing en handhaving zijn specifieke bepalingen terug te vinden
in het Wetboek van Strafvordering. Wanneer het gaat om het verzamelen en/
of verwerken van persoonsgegevens, bijvoorbeeld bij het maken van opnames waarbij personen herkenbaar in beeld komen, is bovendien de Wet
bescherming persoonsgegevens (Wbp) van toepassing. De Wbp stelt dat persoonsgegevens enkel mogen worden verzameld en verwerkt wanneer daarvoor een juridische grondslag is en dat het verzamelen en verwerken van de
persoonsgegevens aan bepaalde voorwaarden moet voldoen. Het gebruik van
drones met camera’s maakt een inbreuk op het recht op privacy van mensen
zoals gegarandeerd in artikel 8 EVRM, ook in de openbare ruimte. In het
kader van de handhaving van de openbare orde of bij de opsporing van strafbare feiten kan de overheid van drones gebruikmaken, voor zover onder
andere aan de voorwaarden van artikel 8 EVRM wordt voldaan, waarbij de
betrokken autoriteiten wel na moeten gaan in hoeverre ze met andere, minder ingrijpende maatregelen hetzelfde resultaat kunnen bereiken en in hoeverre de maatregel proportioneel is.
De wettelijke kaders bieden daarmee verschillende juridische waarborgen
voor de privacy. Omdat handhaving van privacybescherming soms lastig kan

Samenvatting

zijn, kan ook aan andere dan juridische privacywaarborgen worden gedacht.
Een organisatorische maatregel zou kunnen zijn het opstellen van een
beleidsvisie, waaruit blijkt hoe de overheid drones zal inzetten binnen de
bestaande beslisruimte. Dat levert mogelijk meer transparantie, meer rechtszekerheid en realistischere privacyverwachtingen op. Nieuwe wetgeving zou
bovendien voorzien kunnen worden van een privacy impact assessment,
waarin privacyrisico’s expliciet en gedetailleerd in kaart worden gebracht en
van evaluatieverplichtingen. Een technische maatregel zou kunnen zijn het
softwarematig onherkenbaar maken van individuen en kentekens in camerabeelden. Privacy kan verder worden gewaarborgd door het verzamelen en
verwerken van persoonsgegevens te beperken in omvang (selectieve inzet) en
in duur van de opslag. De transparantie en de kenbaarheid van het gebruik
van drones kan mogelijk worden verhoogd door gebiedsmarkeringen waar
drones worden ingezet, kleurcodes voor drones en verdere voorlichting over
wat drones wel en niet kunnen.
Uit de internationale vergelijking met België, Frankrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Australië en de Verenigde Staten blijkt dat de luchtvaartwetgeving in Nederland sterk vergelijkbaar is met die in de meeste van deze
landen. In de meeste onderzochte landen gelden voor drones tot 25 kg
bepaalde uitzonderingen van regels uit de luchtvaartwetgeving. Daarbij is het
opvallend dat een aantal landen nog minder vereisten opleggen aan het
gebruik van de lichtste (micro)drones van 7 kg en minder. Opvallend is verder dat de maximale vlieghoogte van 300 meter voor het recreatief gebruik
van drones in Nederland uit de pas loopt met de aangehouden maximale
vlieghoogte in de andere onderzochte landen. Om redenen van luchtvaartveiligheid hanteren alle onderzochte landen regelgeving die terughoudend is
als het gaat om al te ruime mogelijkheden voor het gebruik van drones. Tegelijkertijd wordt in veel landen, net als in Nederland, onderzocht of de
regelgeving voldoende is toegerust op de toekomstige ontwikkelingen en is er
discussie over welke toepassingen van drones mogelijk zouden moeten zijn.
Nederland is geen koploper hierin, maar ligt wat betreft maatschappelijke
discussie over het gebruik van drones en discussie over eventuele aanpassingen van wet- en regelgeving ook zeker niet achter op andere landen.
Het is niet mogelijk om contouren voor toekomstige wetgeving gedetailleerd
weer te geven, omdat dat afhankelijk is van toekomstige technologische ontwikkelingen en maatschappelijke en politieke wenselijkheid tot het
(on)mogelijk maken van bepaalde toepassingen van drones. Een brede
inventarisatie van de wenselijkheid tot en het maatschappelijk draagvlak
voor specifieke toepassingen van drones valt buiten de scope van dit onderzoek. Aandachtspunten voor toekomstige luchtvaartwetgeving, privacywetgeving en opsporingsbevoegdheden zijn het opstellen van een beleidsvisie,
meer samenwerking tussen overheidsinstanties, het nastreven van interna-

13

14 Het gebruik van drones

tionale regulering, het tot op zekere hoogte technologie-onafhankelijk maken
van de regelgeving, het gebruik van privacy impact assessments, privacy by
design en het inbouwen van evaluatieverplichtingen. Gezien het aantal
drones dat nu al in gebruik is en de mogelijkheden die er liggen om van
drones gebruik te maken is het een overweging om na te gaan in hoeverre er
een lichter wettelijk regime (in de luchtvaartwetgeving) voor drones onder
vijf of zeven kg zou kunnen gelden. Daarbij moet wel worden aangetekend
dat gewicht niet de enige factor is die veiligheidsrisico’s bepaalt.
Met name voor de niet-professionele gebruiker, een groep die snel in aantal
toeneemt, zou voorlichting grote meerwaarde kunnen hebben als het gaat
om naleving van de regels. De verspreiding van voorlichtingsmateriaal zou
bijvoorbeeld via verkooppunten van drones kunnen verlopen. Verdere
indamming van risico’s en dreigingen van het gebruik van drones zou kunnen bestaan uit het opstellen van verdere, al dan niet verplichte (technische)
specificaties, certificering en opleiding.
Naar verwachting zullen de aantallen drones in de lucht de komende jaren
zeer snel toenemen. Dat legt enorme druk op een stelsel van ontheffingen of
vergunningen. Ook de handhaving van deze regels staat bij grote aantallen
drones onder druk. Verruiming van de mogelijkheden met behoud van veiligheid zou tegemoetkomen aan de wensen van bepaalde groepen gebruikers
en zou de technologische ontwikkelingen beter kanaliseren. Concreet kan
daarbij gedacht worden aan analogieën van de introductie van auto’s ruim
een eeuw geleden. Sinds die tijd is er voor auto’s een infrastructuur ontwikkeld met onder meer wegmarkeringen, verkeersborden, bewegwijzering, kentekens, parkeerplaatsen, asfalt en snelwegen. Bij grote aantallen drones in de
lucht kan eveneens gedacht worden aan luchtroutes, in het bijzonder aanvliegroutes en landingsroutes, opstijg- en landingsplaatsen en gebiedsmarkering op plekken waar wordt gevlogen met drones. Verzekeringen en
kentekens voor drones (voor aansprakelijkheid) en kleurcoderingen (voor
transparantie en herkenbaarheid) zouden daarbij op termijn ook moeten
worden overwogen.

1

Inleiding
1.1

Aanleiding

In de zomer van 2014 treft mevrouw Van Buren uit Groningen een vreemd
voorwerp aan in haar achtertuin (Telegraaf, 2014a). Het voorwerp lijkt op een
klein helikoptertje met een camera eraan. Met haar mobiele telefoon maakt
ze er een foto van en plaatst het volgende berichtje op Twitter: ‘Wat is dit? Net
in mijn tuin geland!’ Al snel komt er een reactie: ‘Een drone met camera’.
Mevrouw Van Buren reageert geschrokken en laat via Twitter weten dat ze dit
als een inbreuk op haar privacy ervaart. Een paar dagen later krijgt de eigenaar zijn drone terug (Telegraaf, 2014b).
De afgelopen jaren zijn er steeds vaker berichten dat mensen vreemde voorwerpen in de lucht zien vliegen. In de Verenigde Staten schrikt een mevrouw
zich een hoedje als ze vanuit het raam van haar appartement op de 26e verdieping opeens een drone voor haar raam ziet vliegen (Bradwell, 2014). Een
wel heel vreemd object in de lucht is de vliegende rat van een Nederlands
jongetje van 14 jaar. Hij liet zijn overleden huisdiertje opzetten en vervolgens
ombouwen tot een drone (Telegraaf 2014c). Het leidde tot wereldwijde aandacht.
Uit zulke berichten blijkt dat het gebruik van drones in Nederland en andere
Westerse landen voor veel mensen nieuws is. Tot dusver waren mensen wel
bekend met het gebruik van drones, maar dan vooral in gebieden ver weg,
zoals in Afghanistan, waar drones voor militaire toepassingen worden ingezet
in afgelegen of gevaarlijke gebieden. De laatste tijd zijn drones echter in toenemende mate in het nieuws omdat ze ook dichter bij huis worden gebruikt.
In tegenstelling tot de grote, vliegtuigachtige drones in Afghanistan, gaat het
dichter bij huis vaker om kleinere helikoptertjes.
Drones zijn tegenwoordig eenvoudig en voor enkele honderden of zelfs
tientallen euro’s te koop via internet, speelgoedwinkels en hobbyzaken,
waardoor alom wordt verwacht dat het gebruik van drones door burgers,
bedrijven en overheden de komende jaren enorm zal toenemen. Deze ontwikkelingen roepen vragen op omtrent het gebruik van drones, zoals wat er
allemaal (technisch) mogelijk is, wat zoal (juridisch) toegestaan is en wat
(maatschappelijk) wenselijk is, bijvoorbeeld in relatie tot privacy. De discussie over zulke vragen is inmiddels volop losgebarsten.
Naar aanleiding van de ontwikkelingen op het gebied van drones is ook vanuit de Tweede Kamer aandacht voor dit onderwerp ontstaan. Vanuit de
gedachte dat meer achtergrondkennis en -informatie wenselijk is, is in 2013
een motie van de Tweede Kamerleden Schouw (D66) en Segers (CU) aangenomen waarin de regering wordt verzocht onderzoek te laten uitvoeren naar
het gebruik van onbemande luchtvaartuigen. In de motie wordt verzocht om

16 Het gebruik van drones

het uitvoeren van een vergelijking van de wet- en regelgeving met die in de
ons omringende landen met betrekking tot het gebruik van drones. Daarnaast wordt verzocht de kaders voor benodigde wet- en regelgeving te formuleren, waarbij aandacht wordt geschonken aan de effecten op privacy en de
wijze waarop privacy kan worden gewaarborgd. Ten slotte wordt in de motie
verzocht om de verwachte kansen en bedreigingen van drones voor de nationale veiligheid en criminaliteit in kaart te brengen.1 In de notitie ‘Vrijheid en
veiligheid in de digitale samenleving’ heeft het kabinet bevestigd het voorgestelde onderzoek uit te zullen voeren.2 In zijn brief van 5 februari 2014 aan de
Tweede Kamer zegt de Minister van Veiligheid en Justitie toe dat in de opzet
van het onderzoek in elk geval een aantal specifieke onderzoeksvragen zullen
worden opgenomen.3 Deze vragen zijn ontleend aan de Toekomst- en onderzoeksagenda van de Tweede Kamer.4 Dit zijn de vragen die als uitgangspunt
dienen voor dit onderzoek. Om bovenstaande vragen adequaat te kunnen
beantwoorden, is allereerst een centrale vraagstelling voor dit onderzoek
geformuleerd en zijn vervolgens de deelvragen herschikt en verder geduid.
Dat heeft geleid tot de volgende centrale vraagstelling in dit onderzoek:
Wat zijn de verwachte kansen en bedreigingen van het gebruik van
drones, in hoeverre bieden de huidige wettelijke kaders ruimte voor deze
kansen alsmede voor maatregelen tegen deze bedreigingen en, voor zover
die ruimte er niet is, wat zijn de contouren van de wet- en regelgeving die
daarvoor wel ruimte zou bieden?
Het gaat hierbij om een verkennend onderzoek naar kansen en bedreigingen,
niet om een onderzoek naar de wenselijkheid van de verschillende toepassingen van het gebruik van drones. Met andere woorden, deze vraagstelling
bedoelt niet te suggereren dat alle mogelijkheden van het gebruik van drones
ook daadwerkelijk benut zouden moeten worden.
De nadruk van het tweede deel van de vraagstelling ligt op wet- en regelgeving. In dit verkennend onderzoek worden de kaders van de huidige
regelgeving geschetst en contouren beschreven van regelgeving die ruimte
voor andere toepassingen biedt en/of bedreigingen tegengaat. Daarbij is het
niet de bedoeling te suggereren dat de huidige wetgeving verruimd zou moe1
2
3

4

Zie Kamerstukken II 2013/14, 33 750 VI, nr. 67.
Zie Kamerstukken II 2013/14, 26 643, nr. 298.
Het gaat daarbij specifiek om de volgende onderzoeksvragen:
1
Wat zijn het nut, de noodzaak en de bedreigingen van het gebruik van drones?
2
Wat zijn de knelpunten van bestaande wet- en regelgeving op het gebied van het gebruik van drones
door de overheid (voor civiele doeleinden) en door particulieren?
3
In hoeverre voldoet de wet- en regelgeving van de ons omringende landen met betrekking tot gebruik
van drones aan de eisen van proportionaliteit en effectiviteit?
4
Wat zijn de contouren van de benodigde wet- en regelgeving om voorbereid te zijn op het gebruik van
drones?
5
Wat zijn de verwachte kansen en bedreigingen van het gebruik van drones op de nationale veiligheid en
de criminaliteit?
6
Wat zijn de mogelijke (negatieve) effecten van het gebruik van drones voor het gebied van privacy en op
welke manier kan de privacy het meest effectief worden gewaarborgd?
Zie Kamerstukken II 2013/14, 32 224, nr. 8, p. 10.

Inleiding

ten worden om meer mogelijk te maken. De contouren zijn bedoeld om aan
te geven hoe wetgeving eruit kan zien als er andere wenselijkheden worden
geformuleerd vanuit de regering of het parlement.
Het doel van dit onderzoek is inzicht te verkrijgen in de implicaties voor wetgeving en beleid van het gebruik van drones. Hiertoe wordt allereerst in kaart
gebracht wat voor soorten drones er bestaan en wat er technisch mogelijk is.
Zo kan er worden gedacht aan drones die zijn uitgerust met camera’s, maar
ook aan drones met een geheel ander instrumentarium (denk daarbij aan
geursensoren, audiosensoren, materiaal om branden te blussen, etc.). Daarnaast is er een verschil in autonomie tussen de verschillende soorten drones.
Veel drones kunnen op afstand worden bestuurd, maar er zijn ook drones die
gedeeltelijk of volledig autonoom zijn.
De mogelijke toepassingen van drones worden in dit onderzoek eveneens in
kaart gebracht. Daarnaast komen vraagstukken aan bod die ingaan op waarborgen en bescherming tegen ongewenste effecten van het gebruik van drones. Hierbij valt onder andere te denken aan de manier van omgaan met het
luchtruim en diverse privacy- en veiligheidsvraagstukken.
Tevens komt de vraag aan bod in hoeverre de huidige wetgeving voldoende
ruimte biedt om de verschillende toepassingen van drones te kunnen faciliteren. Wat kan en mag binnen de huidige wetgeving?
De focus van dit onderzoek ligt op het gebruik van drones door de overheid
voor civiele (dat wil zeggen niet-militaire) doeleinden en het gebruik van drones in de private sector. Bij het gebruik van drones in de private sector valt te
denken aan het gebruik van drones om foto- en videorapportages vanuit de
lucht te maken, gebouwen te inspecteren, maar ook in de landbouw om
landmetingen te doen en gewassen te controleren. Het onderzoek is dus ook
nadrukkelijk gericht op toepassingen buiten het domein van Veiligheid en
Justitie. Het gebruik van drones voor militaire doeleinden valt echter buiten
de scope van dit onderzoek.
Andere zaken die buiten de reikwijdte van dit onderzoek vallen zijn de historie van drones en de economische perspectieven van de drone-industrie.
Voor een kort overzicht van de historie verwijzen we naar het rapport van de
The Hague Security Delta over drones (HSD, 2014). Meer informatie over de
drone-industrie kan worden gevonden in Hayes et al. (2014). Vragen als ‘welk
gebruik van drones zou de overheid moeten stimuleren?’ of ‘vormen drones
een innovatieve topsector voor Nederland?’ komen niet aan bod in dit onderzoek. Verder geeft dit onderzoek geen antwoord op vragen over de publieke
acceptatie van drones of over het draagvlak voor de inzet van drones (voor
meer hierover, zie bijv. RPAS Steering Group, 2013).

17

18 Het gebruik van drones

Voor de beantwoording van de centrale onderzoeksvraag zijn op basis van de
deelvragen uit de parlementaire stukken de volgende deelvragen5 geformuleerd:
1
2

3

4

5
6

Wat voor soorten drones bestaan er en wat is er technisch mogelijk?6
Wat zijn de kansen en de bedreigingen van het gebruik van drones? Wat
zijn, in het bijzonder, de kansen en bedreigingen van het gebruik van
drones voor de nationale veiligheid en de criminaliteit?7
Wat zijn de kaders van bestaande wet- en regelgeving in Nederland voor
het gebruik van drones door de overheid (voor civiele doeleinden) en
door particulieren en wat zijn daarbij knelpunten?8
Wat zijn de mogelijke (negatieve) effecten van het gebruik van drones op
het gebied van privacy en op welke manier kan de privacy het meest
effectief worden gewaarborgd?
Welke wet- en regelgeving bestaat er in de ons omringende landen met
betrekking tot het gebruik van drones?9
Wat zijn de contouren van de benodigde wet- en regelgeving om voorbereid te zijn op het gebruik van drones?

In dit onderzoek worden niet alleen de huidige kansen en bedreigingen van
het gebruik van drones beschreven, maar ook toekomstige ontwikkelingen.
Daarbij is de horizon in de meeste gevallen korte termijn (een vooruitblik van
1-5 jaar). Daarenboven wordt in enkele gevallen ook een middellange termijn
horizon (een vooruitblik van 10-15 jaar) verkend wat betreft de ontwikkelingen in drones (denk bijvoorbeeld aan de toenemende schaal waarop drones
worden gebruikt, de verdergaande miniaturisering van drones en het gebruik
van drones in zwermen) en de kansen en bedreigingen die deze ontwikkelingen met zich meebrengen.

1.2

Methodologie

De onderzoeksvragen in dit onderzoek worden beantwoord aan de hand van
een literatuurstudie en interviews. De literatuurstudie is uitgevoerd op basis
van een analyse van wetenschappelijke literatuur, vakliteratuur en mediaberichten met betrekking tot het gebruik van drones. Bovendien is, met name

5
6
7
8
9

De volgorde van de vragen van het parlement is hier aangepast door de juridische vragen meer bij elkaar te
plaatsen.
Deze onderzoeksvraag is toegevoegd aan de vragen van het parlement om meer achtergrond te bieden bij de
beantwoording van de overige onderzoeksvragen.
Vraag 1 en 5 van het parlement zijn hier samengevoegd vanwege de overlap die er in deze vragen zit.
Deze vraag van het parlement is uitgebreid door een beschrijvend deel van de bestaande Nederlandse weten regelgeving toe te voegen aan de onderzoeksvraag.
Deze vraag van het parlement is uitgebreid door een beschrijvend deel van de bestaande wetgeving in omringende landen toe te voegen aan de onderzoeksvraag. De deelvraag naar eisen met betrekking tot proportionaliteit en subsidiariteit is weggelaten. Deze deelvraag is niet te beantwoorden. Proportionaliteit en subsidiariteit komen wel aan bod in hoofdstuk 5 bij de privacyrechtelijke kaders.

Inleiding

voor de juridische onderzoeksvragen (vraag 3, 4, 5 en 6), de huidige wet- en
regelgeving en jurisprudentie met betrekking tot het gebruik van drones
geanalyseerd. Daarbij stond de Nederlandse situatie centraal. Daarnaast is
ook gekeken naar landen waar drones momenteel hoog op de agenda staan:
België, Frankrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Australië en de Verenigde Staten. Literatuur uit en over het buitenland was nodig om onderzoeksvraag 5 te beantwoorden, maar heeft ook bijgedragen aan het inventariseren van mogelijke payloads (voorwerpen en sensoren die aan een drone
kunnen worden opgehangen), kansen en bedreigingen van het gebruik van
drones. Voorbeelden uit het buitenland hebben ook gediend als inspiratie bij
het formuleren van contouren van nieuwe wet- en regelgeving en ideeën over
verdere privacywaarborgen. Voor de beantwoording van onderzoeksvraag 5
is evenwel geen uitputtend rechtsvergelijkend onderzoek gedaan. De reden
hiervoor is dat dit een verkennend onderzoek is, waarbij slechts een vergelijking is gemaakt op enkele relevante punten, waaronder de inzet van opsporingsbevoegdheden, grondrechten en opvattingen over privacy.
Naast deze literatuurstudie zijn aanvullende interviews gehouden met
experts op verschillende relevante vakgebieden. Om meer zicht te krijgen op
welke typen drones en payloads er zijn en wat de toekomstige ontwikkelingen zijn, zijn gesprekken gevoerd met wetenschappers die drones ontwikkelen en met medewerkers van bedrijven die drones fabriceren en gebruiken.
Om meer zicht te krijgen op de mogelijke toepassingen van drones, zijn
gesprekken gevoerd met medewerkers van bedrijven die diensten met drones
verlenen, zoals luchtfotografie en inspecties, en met organisaties die zulke
diensten afnemen. In dat kader zijn ook organisaties in het veiligheidsdomein geïnterviewd, zoals politie en NCTV. Teneinde meer zicht te krijgen
op de kansen en bedreigingen van het gebruik van drones zijn ook interviews
gehouden met wetenschappers op het terrein van privacy, ethiek en grondrechten. Voor de juridische vragen in dit onderzoek zijn experts op het terrein
van strafrecht, luchtvaartwetgeving en privacywetgeving geïnterviewd.
In totaal zijn er verdiepende interviews afgenomen bij zeventien verschillende stakeholders op het gebied van drones. Een volledig overzicht van de
interviews is terug te vinden in bijlage 2. De interviews zijn afgenomen aan de
hand van een semigestructureerde vragenlijst. Deze vragenlijst is opgebouwd
aan de hand van een aantal topics, met binnen ieder topic puntsgewijs een
aantal vragen. De vragenlijst diende voornamelijk als leidraad bij de interviews en is niet rigide gevolgd. De vragenlijst is wel gebruikt om bij te houden
of ieder onderwerp voldoende aan bod is gekomen tijdens het betreffende
interview. Voorafgaand aan elk interview is bekeken welke topics ter sprake
zouden moeten komen en aan de hand daarvan is de vragenlijst voor het
interview samengesteld. Aangezien de geïnterviewde stakeholders in ver-

19

20 Het gebruik van drones

schillende vakgebieden werkzaam zijn, waren niet alle topics voor ieder
interview even relevant.
Om te komen tot een brede inventarisatie van mogelijke payloads, mogelijke
toepassingen en mogelijke bedreigingen van het gebruik van drones zijn de
literatuur en de interviews nog aangevuld met enkele gesprekken met andere
organisaties (zie bijlage 2). Om de toepassingsdomeinen zo volledig mogelijk
in kaart te brengen, zijn alle maatschappelijke sectoren nagelopen aan de
hand van de structuur en opbouw van de (Nederlandse) rijksoverheid teneinde verdere toepassingen van drones op het spoor te komen. We realiseren
ons dat dit onderzoek geen uitputtend beeld geeft van alle mogelijke toepassingen van drones, maar verwachten wel dat door deze brede aanpak de
belangrijkste toepassingen in beeld zijn gebracht. Bij het inventariseren van
mogelijke bedreigingen is een zelfde aanpak gevolgd. Wat betreft mogelijke
bedreigingen op het gebied van privacy is geen complete privacy impact
assessment (PIA) uitgevoerd, maar is wel gebruikgemaakt van de theorie op
dat vlak (Wright & De Hert, 2012). Daarbij is het begrip privacy in eerste
instantie ruim opgevat, door aan te sluiten bij meerdere gangbare opvattingen van wat onder privacy wordt verstaan, zoals in de EU bescherming van
de persoonlijke levenssfeer (artikel 8 EVRM), in de VS het recht om met rust
gelaten te worden (Warren & Brandeis, 1890), en (in zowel de EU als de VS)
informationele zelfbeschikking (Westin, 1967). Door deze ruime, niet-juridische opvatting te kiezen bij de inventarisatie van bedreigingen, komen ook
effecten op de privacy in beeld die strikt juridisch bekeken mogelijk geen
inbreuk op het recht op privacy vormen. Ter illustratie van dit punt: met
behulp van drones iemand heimelijk filmen kan een (strafbare) inbreuk op
iemands privacy betekenen, maar mogelijke chilling effects van drones op het
gedrag van mensen (zie meer hierover in paragraaf 3.2) vormen geen (juridische) inbreuk op het recht op privacy. Voor de beantwoording van de juridische onderzoeksvragen is uiteraard veel nauwer aangesloten bij de huidige
wet- en regelgeving op het gebied van privacy en de bescherming van persoonsgegevens.

1.3

Terminologie

Een belangrijk punt van aandacht bij dit onderzoek is de te gebruiken terminologie als het gaat om drones. Uit zowel de interviews als de literatuur is
gebleken dat er verschillende termen in omloop zijn om drones te duiden. De
verschillende termen hebben niet altijd exact dezelfde reikwijdte en verschillende stakeholders hebben verschillende voorkeuren voor de te gebruiken
term. In deze paragraaf wordt eerst uiteengezet welke verschillende termen
in gebruik zijn en wat hieronder wordt verstaan. Vervolgens worden argumenten voor en tegen het gebruik van de verschillende termen benoemd en

Inleiding

wordt duidelijk gemaakt waarom we in dit onderzoek de term drone gebruiken.
Drones
De term drone wordt structureel in de media gebruikt en is daarmee de term
die bij het grote publiek het meest bekend is. ‘Drone’ is oorspronkelijk een
Engels woord dat dar (mannetjesbij) betekent. Inmiddels is de term drone
(een enkele keer gespeld als ‘droon’) ook in het Nederlands ingeburgerd. De
term drone werd oorspronkelijk gebruikt voor militaire toepassingen en heeft
nog steeds voor velen (hoewel afhankelijk van de betreffende sector) een
militaire connotatie.10 Zoals aan het begin van dit hoofdstuk al werd
geschetst, lijkt die connotatie langzaam te veranderen en worden drones in
toenemende mate ook geassocieerd met civiele toepassingen dichter bij huis.
Daarmee lijkt de associatie van afbeeldingen van drones ook langzaam te verschuiven van een drone als militair onbemand vliegtuig naar een drone als
klein radiografisch bestuurbaar helikoptertje doorgaans uitgerust met een
camera. Onder de term drone worden in elk geval onbemande vliegtuigen en
helikopters begrepen, maar doorgaans niet onbemande luchtballonnen,
onbemande vliegende platforms, raketten en onbemande jetpacks (‘raketrugzakken’, maar dan onbemand). De term drone komt niet voor in de wetgeving.
UAV en UAS
Naast de term drone wordt het meest gebruikgemaakt van de termen
‘unmanned aerial vehicle’ (UAV) of ‘unmanned aerial system’ (UAS).11 UAV
wordt gebruikt om het vliegende platform (eventueel voorzien van een payload) aan te duiden terwijl UAS een overkoepelende term is waarin ook het
grondstation wordt meegenomen waarmee het platform wordt aangestuurd.
Deze meer descriptieve termen worden voornamelijk gebruikt in de Verenigde Staten en andere Engelstalige landen, maar zijn ook in Nederland
bekend als alternatief voor het woord drone. Een term die hier nauw mee
samenhangt, is de Nederlandse vertaling van UAV: onbemand luchtvaartuig.
Hoewel de term letterlijk genomen zeer breed is, worden er in praktijk
dezelfde luchtvaartuigen onder verstaan als onder de term drone (dus wel
onbemande vliegtuigen en helikopters, maar bijvoorbeeld niet raketten en
onbemande luchtballonnen).
De termen UAV en UAS worden vooral in officiële stukken gebruikt, waaronder internationale verdragen en wetgeving in het buitenland (zie hoofdstuk 4 en 6). Onze indruk is dat deze termen, zeker wanneer de afkortingen
worden gebruikt, bij een breed publiek onbekend zijn. Als gevolg daarvan
zullen er mogelijk weinig of geen associaties zijn bij deze term. Bij professio-

10
11

Clark (2014a) traceert het eerste gebruik van de term drone tot de Amerikaanse marine in 1935.
Merk op dat de term UAS soms wordt geduid als afkorting van Unmanned Aerial System en soms als afkorting van Unmanned Aircraft System.

21

22 Het gebruik van drones

nals is de term UAV uiteraard wel bekend en lijkt het gebruik vrijwel equivalent aan de term drones, in elk geval als het gaat om wat eronder wordt verstaan. In de gevoerde interviews kwam naar voren dat enkele respondenten
denken dat de termen UAV en UAS geen of een minder sterke militaire connotatie hebben, maar andere respondenten geven aan dat juist de afkortingen en de drieletterconjunctuur een militaire (soms eufemistische) connotatie dragen.
RPAS
Een andere relatief veelgebruikte term is ‘remotely piloted aircraft systems’
(RPAS). De term RPAS wordt gebruikt om onbemande luchtvaartuigsystemen
te duiden die op afstand bestuurd worden door een piloot. Hier zien we een
verschil met de bovengenoemde termen, aangezien in deze term besloten ligt
dat sprake moet zijn van een piloot, terwijl dat voor drones en UAV’s strikt
genomen niet noodzakelijk is. Zoals in het volgende hoofdstuk wordt
beschreven, zijn er technologische ontwikkelingen waarbij drones steeds
autonomer (bijvoorbeeld voorgeprogrammeerd of zelflerend) kunnen vliegen. De term RPAS wijst meer in de richting van radiografisch (of anderszins)
bestuurbare vliegtuigen en helikopters, maar sluit autonoom vliegende systemen uit. Daarmee beschrijft de term RPAS dus een deelverzameling van de
term drones of UAV/UAS. De term RPAS wordt regelmatig gebruikt in een
wetgevinggerelateerde context in Nederland en de EU. Buiten de EU wordt
de term veel minder gebruikt. De Nederlandse branchevereniging DARPAS is
een voorstander van het gebruik van de term RPAS.
Overige termen
Er zijn nog meer termen in omloop, veelal termen die een deelverzameling
van de term drones aanduiden, zoals ‘Unmanned Combat Aerial Vehicle’
(UCAV) , ‘Micro Aerial Vehicle’ (MAV) en ‘microcopter’. Gelet op het brede,
verkennende karakter van dit onderzoek zullen deze termen buiten beschouwing worden gelaten.
Verder zijn er de Nederlandse equivalenten van enkele termen. De term
drone is, zoals gezegd aardig ingeburgerd in het Nederlands. De term UAV
wordt doorgaans vertaald als onbemand luchtvaartuig en komt regelmatig
voor in de Nederlandstalige literatuur. Het gaat dan vooral om officiële stukken; in de media komt de term drone vaker voor.
Tot slot worden ook de Nederlandse termen modelluchtvaartuig en radiografisch bestuurbaar vliegtuig in bepaalde gevallen gebruikt, maar deze termen richten zich specifiek op onbemande luchtvaartuigen voor recreatief
gebruik (zie paragraaf 4.2.1).

Inleiding

Gebruik in dit onderzoek
Om te voorkomen dat in dit onderzoeksrapport de verschillende termen te
veel door elkaar gaan lopen, is ervoor gekozen zo veel mogelijk de term drone
te hanteren. Hieronder worden de overwegingen bij deze keuze weergegeven.
De eerste overweging heeft betrekking op bruikbaarheid van de termen voor
dit onderzoek. Omdat dit een breed, verkennend onderzoek is, heeft het niet
de voorkeur te kiezen voor een term die slechts een deelverzameling van de
bedoelde onbemande luchtvaartuigen includeert. Om die reden vallen termen als MAV en microcopter af. Deze termen dekken simpelweg niet de
lading van de onderzoeksvragen. De term UCAV ligt zelfs buiten de scope van
dit onderzoek. Ook de veelgebruikte term RPAS valt om deze reden af: juist
omdat we ook de blik richten op toekomstige technologische ontwikkelingen,
willen we autonome onbemande luchtvaartuigen niet uitsluiten. In sommige
delen van dit rapport zullen meer specifieke termen, zoals modelluchtvaartuigen en radiografische bestuurbare vliegtuigjes wel worden gebruikt in een
specifieke context.
De tweede overweging heeft betrekking op duidelijkheid en herkenbaarheid.
Het gebruik van de term drone heeft als voordeel dat het een populaire term
is, die zodanig is ingeburgerd dat voor veel lezers van dit rapport onmiddellijk duidelijk en herkenbaar zal zijn waar het over gaat. Daarnaast geven
bedrijven die drones maken of met drones werken aan dat deze term hun
voorkeur heeft, juist door de populariteit van de term. Iemand die meer over
dergelijke systemen wil weten, zal zoeken op het woord drone. Het levert
voor dergelijke bedrijven dus de meeste bekendheid op.
Tegelijkertijd heeft de term drone het nadeel dat deze voor veel personen ook
een militaire connotatie heeft. Dit is een nadeel omdat dit onderzoek zich
juist expliciet niet richt op militaire toepassingen. We hopen dit argument te
kunnen omkeren door in dit onderzoeksrapport te laten zien hoeveel nietmilitaire toepassingen van drones er tegenwoordig zijn. Voor sommigen blijken de termen UAV en UAS ook een militaire connotatie te hebben. Bij de
Nederlandse term onbemande luchtvaartuigen lijkt de militaire connotatie
klein of afwezig.
De afkortingen UAV en UAS zijn waarschijnlijk niet meteen duidelijk bij een
breed publiek. De meer descriptieve terminologie van Unmanned Aerial
Vehicles en Unmanned Aerial Systems dekken de lading goed, maar liggen
tegelijkertijd niet erg lekker in de mond.
De derde overweging betreft de keuze voor een Nederlandse of Engelse term.
Omdat de technologische ontwikkelingen internationaal zijn, geven wij de
voorkeur aan een internationale term boven een Nederlandstalige term.
Zowel de termen drone als UAV/UAS komen veel voor in de literatuur. De
term drone wordt veel gebruikt in publicaties in de media en vakbladen en

23

24 Het gebruik van drones

ook in enkele wetenschappelijke artikelen. De termen UAV en UAS komen
veel voor in publicaties in vakbladen en in wetenschappelijke artikelen. De
term RPAS komt aanzienlijk minder vaak voor. In Nederland en Europa
wordt op het gebied van luchtvaartwet- en regelgeving gebruikgemaakt van
de term RPAS. De term RPAS impliceert echter dat de drone altijd door een
piloot wordt bestuurd. Zoals in de eerste overweging is aangegeven, willen we
in dit onderzoek echter niet op voorhand uitsluiten dat drones ook autonoom kunnen vliegen. Daarom heeft de term RPAS niet onze voorkeur. De
term ‘onbemande luchtvaartuigen’ is een duidelijke, bruikbare en herkenbare term die we in de ondertitel van het onderzoek hebben opgenomen.
Uiteindelijk heeft de term drone onze voorkeur gekregen boven onbemand
luchtvaartuig, omdat wij verwachten dat die term prettiger leest dan de term
onbemand luchtvaartuig.
De keuze om in dit rapport de term drone te hanteren veronderstelt nadrukkelijk niet dat anderen, zoals bijvoorbeeld de overheid, dat ook zouden moeten doen. Zo is de term drone zeer waarschijnlijk niet bruikbaar bij het
opstellen van wet- en regelgeving.

1.4

Opbouw van het rapport

In de volgende hoofdstukken wordt nader ingegaan op de eerder genoemde
deelvragen. De eerste onderzoeksvraag komt aan bod in hoofdstuk 2. Hier
wordt beschreven welke verschillende drones er zijn, wat de onderscheidende aspecten van bepaalde typen drones zijn, welke modellen op dit
moment veel worden gebruikt, welke payloads aan drones gekoppeld kunnen
worden en wat de mogelijke toekomstige ontwikkelingen op het gebied van
drones zijn.
In hoofdstuk 3 komt de tweede onderzoeksvraag aan bod. In dit hoofdstuk
wordt een overzicht gegeven van de verschillende toepassingen die drones in
de praktijk (kunnen) hebben in zowel de publieke als private sector. Daarnaast zijn de kansen en bedreigingen van drones in kaart gebracht, waarbij
ook is gekeken naar bedreigende toepassingen en risico’s bij het gebruik van
drones. In het bijzonder komen kansen en bedreigingen op het terrein van
nationale veiligheid en criminaliteit aan bod.
Onderzoeksvraag 3 komt in hoofdstuk 4 aan bod, waarin de juridische kaders
van het gebruik van drones worden geschetst. Deze kaders zijn onderverdeeld in (1) recreatief gebruik van drones, (2) commercieel en beroepsmatig
gebruik in de private sector, en (3) beroepsmatig gebruik van drones in de
publieke sector. Hierbij zijn gesignaleerde knelpunten beschreven en wordt
aangegeven hoe met bepaalde knelpunten kan worden omgegaan. Het
privacyrechtelijke kader in relatie tot het gebruik van drones, inclusief waar-

Inleiding

borgen voor de privacy, is een aparte onderzoeksvraag (onderzoeksvraag 4)
en wordt afzonderlijk besproken in hoofdstuk 5.12
In hoofdstuk 6 wordt ingegaan op de wet- en regelgeving in de ons omringende landen (onderzoeksvraag 5). In hoofdstuk 7, tot slot, worden conclusies getrokken en contouren van mogelijke toekomstige wet- en regelgeving
geschetst (onderzoeksvraag 6).

12

Een extra argument om het privacyrechtelijke kader los te bespreken van de andere juridische kaders is
bovendien dat privacywetgeving (ook/deels) normerend is, terwijl andere wetgeving, zoals luchtvaartwetgeving, (vooral/deels) ordenend is en daarmee een ander karakter heeft.

25

2

Soorten drones
In dit hoofdstuk is een overzicht gemaakt van de voornaamste soorten drones. Vanzelfsprekend is dit hoofdstuk niet uitputtend en door de snel voortschrijdende technologische ontwikkelingen op dit gebied mogelijk al snel
weer gedateerd. De categorieën drones blijven naar verwachting langer
onveranderd en de voornaamste modellen met mogelijke sensoren en andere
instrumenten zullen ook de komende jaren een belangrijke rol binnen dit
vakgebied spelen.
Het is van belang om een duidelijk onderscheid te maken tussen enerzijds de
drone als platform en anderzijds het scala aan instrumenten dat eraan kan
worden gekoppeld, de zogenoemde payload. De drone kan in deze context
het best worden gezien als een vliegend platform dat geschikt gemaakt kan
worden voor verschillende doeleinden. Deze doeleinden worden op hun
beurt mogelijk gemaakt door de specifieke payload van de drone. Allereerst
zijn in dit hoofdstuk de verschillende typen drones en hun technische eigenschappen beschreven (paragraaf 2.1). Vervolgens zijn de mogelijke payloads
op een rij gezet (paragraaf 2.2) en ten slotte zijn de verwachte ontwikkelingen
op het gebied van drones op de korte en middellange termijn geschetst (paragraaf 2.3). Dit hoofdstuk geeft antwoord op de eerste onderzoeksvraag (‘Wat
voor soorten drones bestaan er en wat is er technisch mogelijk?’).

2.1

Typen drones en hun technische eigenschappen

Alvorens in te gaan op veelgebruikte modellen drones, is het van belang om
een aantal verschillen in eigenschappen te duiden. Het meest opvallende
onderscheid is hetgeen we hier aanduiden als het type drone. Daarmee
bedoelen we het veelgebruikte onderscheid tussen fixed-wing-systemen,
multi-rotor-systemen en overige systemen. Met overige systemen bedoelen
we hybride systemen die zowel fixed-wing als multi-rotor zijn maar ook ornithopters en drones met omloopmotoren. Hierbij gaat het vooral om de techniek die wordt gebruikt om de drone in de lucht te houden. Dit onderscheid
is zeer bepalend voor de vorm en het uiterlijk van de drone. Daarnaast is er
een onderscheid te maken in de autonomie van de drone, variërend van volledige autonomie tot volledig op afstand bestuurd door een piloot. Een ander
onderscheid is het verschil in grootte van drones, variërend van drones ter
grootte van een insect tot drones ter grootte van een vliegtuig. Verder is het
gewicht van drones een onderscheidende variabele waarop gecategoriseerd
kan worden. Dit gewicht kan variëren van enkele grammen tot honderden
kilo’s. Het laatste onderscheidende aspect dat we benoemen, is het verschil
in de gebruikte energiebron. Het is van belang om deze verschillen apart te
duiden omdat de verschillende soorten toepassingen (zie hoofdstuk 3) mogelijk worden gemaakt door gradaties in deze verschillen. Daarnaast worden
drones veelal op een of meer van deze eigenschappen gecategoriseerd.

28 Het gebruik van drones

2.1.1

Voornaamste typen drones

Een belangrijk onderscheidend aspect binnen de verschillende soorten drones is het type drone. De voornaamste typen drones zijn fixed-wingsystemen
en muli-rotorsystemen. De meeste drones zijn onder te brengen in een van
deze twee categorieën. Daarbuiten bestaan andersoortige drones die we
onder de categorie ‘overig’ zullen beschrijven. Hierbij valt te denken aan
hybride drones die onder zowel fixed-wingsystemen als multi-rotorsystemen
vallen, zoals ornithopters.
Fixed-wingsystemen
De term ‘fixed-wing’ is een term uit de luchtvaart voor vliegende toestellen
die starre, vaste vleugels gebruiken om in combinatie met een bepaalde snelheid liftkracht te genereren. Traditionele vliegtuigen zijn hier uiteraard een
voorbeeld van. Daarnaast vallen verschillende soorten gliders hier ook onder.
Hierbij valt te denken aan een hangglider of paraglider, maar een simpel
papieren vliegtuigje is hier ook een voorbeeld van. Een derde deelverzameling van fixed-wingsystemen zijn vliegers die vastzitten aan een bepaald punt
op de grond. Vliegers en gliders worden voornamelijk voor recreatieve doeleinden gebruikt. Op het gebied van fixed-wingdrones komen de traditionele
vliegtuigen veruit het meest voor. Een bekend voorbeeld is de veelgebruikte
‘Raven’. Later in dit hoofdstuk zullen we dieper op deze drone ingaan.
Multi-rotorsystemen
Multi-rotorsystemen behoren tot de ‘rotorcraft’. Onder rotorcraft vallen alle
vliegtoestellen die liftkracht genereren door middel van ronddraaiende rotorbladen. Een voorbeeld van een rotorcraft is een traditionele helikopter.
Rotorcrafts kunnen een of meerdere rotoren gebruiken. Drones op basis van
een rotorsysteem zijn meestal uitgerust met meerdere kleine rotoren: de
multi-rotorsystemen. Deze drones hebben veelal vier of meer rotoren om in
de lucht te blijven. Een voorbeeld van een drone met een multi-rotorsysteem
is de op dit moment veelgebruikte DJI Phantom. Deze drone gebruikt vier
rotoren om in de lucht te blijven en wordt later in dit hoofdstuk nader
beschreven.
De verschillen tussen een fixed-wingdrone als de Raven en een multi-rotordrone als de DJI Phantom zijn vooral van belang bij de mogelijke toepassingen. Zo kan een multi-rotordrone stilhangen waardoor details beter in beeld
kunnen worden gebracht. Daarnaast heeft een multi-rotordrone geen startbaan nodig en maakt hij minder lawaai, hetgeen bijvoorbeeld een voordeel
kan zijn bij heimelijke toepassingen. Aan de andere kant is een fixed-wingdrone meer geschikt om lange afstanden af te leggen en kan hij hogere snelheden bereiken dan een multi-rotordrone. De verschillende toepassingen
van drones worden in hoofdstuk 3 nader besproken.

Soorten drones

Overige systemen
Het onderscheid tussen fixed-wing- en multi-rotorsystemen is enerzijds niet
altijd scherp en anderzijds niet altijd volledig. Naast de fixed-wing- en multirotorsystemen zijn er hybride systemen die van beide systemen gebruikmaken en dus eigenlijk niet eenduidig tot een van deze typen kunnen worden
gerekend. Een voorbeeld hiervan is de ‘hybrid quadcopter’. Deze drone kan
door middel van rotoren verticaal opstijgen en landen, maar door middel van
vleugels wel langere afstanden vliegen.13
Ook zijn er typen drones die minder vaak voorkomen en die duidelijk buiten
de hierboven beschreven typen fixed-wing-, multi-rotorsystemen of combinaties daarvan vallen. Een categorie drones die niet onder de eerste twee
typen valt, zijn de ‘ornithopters’. Ornithopters vliegen door met hun vleugels
te klapperen zoals insecten of vogels. De meeste van deze ornithopters zijn
op dezelfde schaal gebouwd als de dieren en insecten waar ze op gebaseerd
zijn. Deze kleine drones zijn op dit moment nog erg in ontwikkeling en worden in het huidige werkveld nog niet veel gebruikt. Een voorbeeld van een
ornithopter is de ‘Micromechanical Flying Insect’, ontwikkeld door de universiteit van Californië (Wood, Avadhanula, Menon & Fearing, 2003). Deze
drone is nog steeds in ontwikkeling en moet uiteindelijk een drone worden
die qua grootte en manier van voortbewegen op een vlieg lijkt. Een ander
voorbeeld van een ornithopter is de aan de TU Delft ontwikkelde ‘Delfly
Explorer’; een drone die vliegt als een libelle. In paragraaf 2.1.5 wordt deze
drone uitgebreider beschreven.
Andere drones die niet in de twee hoofdcategorieën vallen, zijn drones die op
straalmotoren werken. Een voorbeeld is de ‘T-Hawk’.14 Deze drone wijkt af
van de andere systemen omdat hij omloopmotoren aan de onderkant heeft
zitten waardoor deze drone meer op een onbemand (hydro)jetpack lijkt dan
op een van beide hoofdcategorieën (Ackerman, 2011). Voor de volledigheid
noemen we hier ook onbemande luchtballonnen (gevuld met bijvoorbeeld
hete lucht, waterstof of helium). Door de lucht in de ballon te verwarmen
stijgt hij op. Door de lucht op temperatuur te houden, kan de ballon in de
lucht blijven. Ook kan de ballon worden gevuld met gassen die een lagere
dichtheid hebben dan lucht waardoor de ballon in de lucht blijft. Onbemande luchtballonnen zijn een aparte categorie onbemande luchtvaartuigen, maar worden niet snel als drone aangeduid (zie hoofdstuk 1). Hetzelfde
geldt voor raketten en raketrugzakken: ook dit zijn onbemande luchtvaartuigen die niet snel als drone worden aangeduid.

13
14

Zie voor meer informatie: http://latitudeengineering.net/products/hybrid-quadrotor/ (laatst geraadpleegd op
18 november 2014).
Zie voor meer informatie: http://aerospace.honeywell.com/thawk (laatst geraadpleegd op 18 november 2014).

29

30 Het gebruik van drones

2.1.2

Mate van autonomie

Doordat er geen piloot in een drone aanwezig is, hebben drones per definitie
een bepaalde mate van autonomie. Er zijn echter verschillende gradaties van
autonomie te onderscheiden. De mate waarin drones zichzelf in de lucht
kunnen houden, de automatische stabilisatie, laten we in deze paragraaf verder buiten beschouwing.
Het is van belang om eerst een onderscheid te maken tussen automatische
systemen en autonome systemen. Een automatisch systeem is van te voren
volledig geprogrammeerd en kan een van te voren geprogrammeerd traject
afleggen. Autonome systemen verschillen van automatische systemen door
het feit dat ze in tegenstelling tot automatische systemen zelf een traject kunnen kiezen, op basis van een bepaald doel. Autonome systemen kunnen met
onvoorspelbare situaties omgaan door het maken van keuzes op basis van
een set geprogrammeerde regels. Automatische systemen hebben deze keuzevrijheid niet (USDoD, 2011).
Het Amerikaanse ministerie van Defensie onderscheidt in zijn roadmap een
viertal gradaties van autonomie (USDoD, 2011). Hoewel de roadmap meer op
de militaire kant van het dronespectrum is gericht, is de typologie wat betreft
autonomie ook bruikbaar voor andere drones. Het laagste niveau is een menselijk bestuurd systeem waarbij een menselijke operator alle beslissingen
neemt. Dit systeem heeft geen autonome controle over zijn omgeving. Een
niveau hoger is een menselijk gedelegeerd systeem waarbij het systeem
bepaalde functies uit kan voeren als daar opdracht toe wordt gegeven, zonder
verdere menselijke input nodig te hebben. Hierbij valt te denken aan geautomatiseerde besturing en motorfuncties die door een persoon moeten worden
geactiveerd en gedeactiveerd. Het derde niveau is een systeem onder toezicht
van een persoon waarbij het systeem een verscheidenheid aan functies uit
kan voeren na het krijgen van permissies of sturing van de persoon. Zowel
het systeem als de persoon kunnen op basis van waargenomen data bepaalde
gedragingen initiëren. Het laatste niveau is een volledig autonoom systeem.
Dit systeem krijgt bepaalde doelen ingeprogrammeerd en vertaalt deze zelf in
de benodigde acties, zonder verdere menselijke interventie. In geval van
nood kan er wel worden ingegrepen.
2.1.3

Grootte en gewicht

Naast verschillen in de mate van autonomie zijn er ook verschillen in grootte
en gewicht tussen drones. Clarke (2014a) maakt een simpel onderscheid tussen grote en kleine drones, maar deelt kleine drones op in subcategorieën.
Clarke gebruikt grote drones als referentiecategorie en geeft voor grote drones ook een indicatie van de ondergrens van het gewicht van deze drones:

Soorten drones

150 kg voor fixed-wingdrones en 100 kg voor multi-rotordrones. De Inspectie
Leefomgeving en Transport van het ministerie van Infrastructuur en Milieu
maakt onderscheid tussen lichte en zware drones, waarbij de lichte drones
alle drones onder de 150 kg omvatten en de zware drones alles daarboven
(ILT, 2013).
In dit onderzoek spreken we eveneens van grote en kleine drones, maar leggen andere criteria aan, aangezien de focus niet bij grote drones vanaf 150 kg
ligt, maar voornamelijk bij de kleinere fixed-wing- en multi-rotorsystemen.
In dit onderzoek wordt onder grote drones verstaan: drones die tussen de
20 kg en 150 kg wegen voor fixed-wingdrones en tussen de 25 kg en 100 kg
wegen voor multi-rotordrones. Kleine drones zijn dan drones tot 20 resp.
25 kg.
We hebben er daarom voor gekozen om binnen de categorie kleine drones de
categorie ‘minidrones’ te hanteren. Minidrones zijn de kleinere drones die in
gewicht kunnen variëren van enkele grammen tot hooguit een paar kilogram.
Deze drones kunnen geschikt zijn voor indoor toepassingen (zie hoofdstuk 3), maar worden nu ook veel voor recreatieve doeleinden gebruikt. Voorbeelden van deze drones worden in paragraaf 2.1.5 gegeven.
2.1.4

Verschillen in gebruikte energiebron

Een ander onderscheidend aspect van drones is de gebruikte energiebron.
Uit interviews met bedrijven die drones fabriceren en gebruiken, is een viertal energiebronnen naar voren gekomen: (1) traditionele vliegtuigbrandstof,
(2) accu, (3) brandstofcel en (4) zonne-energie.
Vliegtuigbrandstof
Traditionele vliegtuigbrandstof (kerosine) wordt voornamelijk gebruikt bij
drones die in de categorie grote drones vallen. Dit zijn veelal fixed-wing
onbemande vliegtuigen. Een voorbeeld van een drone op vliegtuigbrandstof
is de militaire ‘Predator’. Deze drone wordt veel gebruikt door het Amerikaanse leger en kan worden uitgerust met tal van sensoren, maar ook met
raketten en andere munitie.15 Deze drones vallen verder buiten de scope van
dit onderzoek.
Accu
Accu’s worden veelal gebruikt in de kleinere multi-rotorsystemen. Deze systemen leggen minder grote afstanden af en hoeven doorgaans minder lang
operationeel te blijven dan de drones die vliegtuigbrandstof gebruiken. Daar-

15

Voor meer informatie over de Predator en andere veelgebruikte militaire drones, zie bijvoorbeeld: http://
science.howstuffworks.com/predator1.htm en www.deagel.com/Unmanned-Combat-Air-Vehicles.htm (laatst
geraadpleegd op 18 november 2014).

31

32 Het gebruik van drones

naast worden deze drones ook veel in de recreatieve sfeer gebruikt en is het
voor de consument praktischer als de drone door middel van een accu kan
functioneren. Een voorbeeld van een veelgebruikte multi-rotordrone met een
accu is de DJI Phantom.16
Brandstofcel
Een brandstofcel is een elektrochemisch apparaat dat chemische energie uit
brandstof direct omzet in elektrische energie. Doordat er geen omzettingen
in thermische en mechanische energie nodig zijn, wordt de energie op een
efficiënte en milieuvriendelijkere manier opgewekt. Brandstofcellen worden
op dit moment nog weinig gebruikt voor drones. Op dit moment is het toepassen van een brandstofcel alleen in fixed-wingdrones mogelijk. Dit heeft
voornamelijk te maken met het relatief grote gewicht van een brandstofcel,
waardoor de lichte drones al snel te zwaar worden. Een groot voordeel van
brandstofcellen is wel dat de drones veel langer kunnen vliegen als ze met
een dergelijke cel zijn uitgerust. Een voorbeeld van een drone met een brandstofcel is de ‘Stalker’, die dankzij een brandstofcel acht uur in plaats van twee
uur in de lucht kan blijven.17
Zonne-energie
Drones op zonne-energie komen (nog) niet veel voor. Op dit moment zijn er
vooral fixed-wingsystemen die zonne-energie als energiebron gebruiken.
Deze energiebron levert een laag rendement op en is daarom minder
geschikt voor veel toepassingen van multi-rotorsystemen. Voor kleine
ornithopters is deze energiebron wel geschikt. Drones op zonne-energie hebben veel media-aandacht getrokken toen zowel Google als Facebook een
fabrikant in dergelijke drones in de arm namen met als doel om deze drones
permanent in de atmosfeer te laten vliegen en zo meer mensen op het internet aan te kunnen sluiten.18
2.1.5

Veelgebruikte modellen

In deze paragraaf worden de meest gebruikte modellen drones benoemd en
kort beschreven. In het huidige en zich snel ontwikkelende dronelandschap
zijn tal van modellen drones te onderscheiden. Naarmate deze technologie
populairder wordt, neemt het aantal modellen ook snel toe. Het is daarom
nodig een selectie te maken in de modellen drones die wij hier beschrijven.
We hebben ervoor gekozen om bij het beschrijven van modellen drones
vooral te letten op aandacht in de media en verkrijgbaarheid voor de over-

16
17
18

Zie bijvoorbeeld www.techtimes.com/articles/5360/20140412/new-dji-phantom-drone-is-faster-and-boastslonger-battery-life.htm (laatst geraadpleegd op 18 november 2014).
Zie bijvoorbeeld www.popularmechanics.com/technology/military/planes-uavs/longer-lasting-dronespowered-by-fuel-cells-15425554 (laatst geraadpleegd op 18 november 2014).
Zie bijvoorbeeld www.theguardian.com/technology/2014/mar/28/facebook-buys-uk-maker-solar-powereddrones-internet en www.bbc.com/news/business-27029443 (laatst geraadpleegd op 18 november 2014).

Soorten drones

heid, het bedrijfsleven en de burger. Dit zorgt ervoor dat de selectie van
modellen die hieronder zijn beschreven, bestaat uit de meest gebruikte en
bekendste modellen die op dit moment beschikbaar zijn. De modellen zijn
beschreven van klein naar groot.
Delfly Explorer
De Delfly Explorer is zoals eerder gezegd een door de TU Delft ontwikkelde
drone die vliegt als een libelle. De drone kan geheel autonoom opstijgen en
vliegen binnen een bepaalde ruimte, waarbij obstakels zelfstandig worden
ontweken door de twee camera’s waarmee de drone is uitgerust. De drone
weegt 20 gram en de vliegtijd is slechts negen minuten doordat de batterij
aan grootte- en gewichtsrestricties is gebonden. De drone zou in de toekomst
gebruikt kunnen worden om locaties te verkennen, maar ook als controleur
in kassen om te kijken of fruit al rijp is en om luchtfoto’s te maken.19
De Delfly Explorer is een interessant voorbeeld van de ontwikkelingen die in
de drone-industrie gaande zijn. Drones worden namelijk steeds kleiner en
lichter. In paragraaf 2.3 worden dergelijke toekomstige ontwikkelingen nader
besproken.
In figuur 2.1 is de Delfly Explorer weergegeven.
Figuur 2.1

Delfly Explorer

DJI Phantom
De DJI Phantom is een multi-rotorsysteem met vier rotoren, gericht op recreatief gebruik. Hij vertoont veel overeenkomsten met de hieronder beschreven
Parrot A.R. Drone, zowel op het gebied van toepassingen als werking. De
drone is standaard uitgerust met een camera en kan worden bestuurd met

19

Zie www.delfly.nl/explorer.html (laatst geraadpleegd op 18 november 2014).

33

34 Het gebruik van drones

een smartphone of met een controller door middel van WiFi-technologie.
Met een smartphone kunnen eveneens foto’s en filmpjes worden gemaakt en
kan de camera worden bestuurd. De drone kan zo’n 54 km/u vliegen en kan
ongeveer 25 minuten in de lucht blijven voordat de batterij leeg is. Net als de
Parrot AR Drone, kan de Phantom door het instellen van hoogte en waypoints
zelfstandig opstijgen en vliegen, opnames maken en weer terugkeren. Een
groot verschil met de Parrot AR Drone is dat de Phantom duurder is en meer
gericht is op consumenten die een drone willen voor fotografie of film. Daarnaast ligt de nadruk bij de Phantom niet op het spelen van spelletjes.20 In
figuur 2.2 is een afbeelding van een Phantom weergegeven.
Figuur 2.2

Phantom drone

Bron: www.flickr.com/photos/96018577@N00/14117873974/. Craig Wilkinson – Photography via http://
compfight.com. https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0.

Altura Zenith
De Altura Zenith is een in 2014 in Nederland ontwikkelde multi-rotordrone.
De drone heeft acht rotoren die op vier punten zijn gemonteerd. Door een
speciale adapter kan er worden geschakeld tussen verschillende sensoren.
Het is dus mogelijk om de drone voor verschillende toepassingen te gebruiken zonder dat er grote aanpassingen nodig zijn. De drone kan worden
bestuurd met een controller of een tablet en kan gedurende 50 minuten opereren in een omtrek van 2500 meter, tot twee kilometer hoogte. De drone kan
maximaal 3 kilo aan payload meedragen. De Altura Zenith is voornamelijk
bedoeld voor bedrijven die inspecties uitvoeren, gebieden willen beveiligen
of foto’s willen nemen.21 In figuur 2.3 is een afbeelding van de Altura Zenith
weergegeven.

20
21

Zie www.dji.com/product/phantom-2 (laatst geraadpleegd op 18 november 2014).
Zie www.aerialtronics.com/nl/altura-zenith/ (laatst geraadpleegd op 18 november 2014).

Soorten drones

Figuur 2.3

Altura Zenith

Bron: Aerialtronics

Parrot AR Drone
De Parrot A.R. Drone is een drone die voornamelijk gericht is op recreatief
gebruik. De drone is een multi-rotorsysteem dat relatief eenvoudig kan worden bestuurd met een smartphone of tablet. De drone blijft tussen de 12 tot
18 minuten in de lucht. Hij weegt ongeveer 400 gram, kan met een snelheid
van 18 km/u vliegen en heeft een bereik van zo’n 50 meter. De Parrot A.R.
Drone is uitgerust met twee camera’s, WiFi- of Bluetooth-technologie en kan
door middel van zogenoemde gps-waypoints een vooraf geprogrammeerde
route vliegen. Naast software om foto’s en video’s te maken zijn er zijn er
diverse spelletjes beschikbaar die met de drone kunnen worden gespeeld. Zo
is er een racespel en zijn er diverse schietspellen beschikbaar die met behulp
van augmented reality kunnen worden gespeeld. Door van te voren bepaalde
instellingen mee te geven, zoals het op een bepaalde hoogte gaan vliegen en
daar stationair blijven hangen, kan de drone deze taken verder zelfstandig
uitvoeren.22 De Parrot AR Drone heeft tot veel commotie geleid op het gebied
van surveillance en privacy, bijvoorbeeld in Duitsland (Mortimer & Parrot,
2011). Deze drone voor recreatief gebruik behoort tot de populairste drones
en is ook in Nederland bij diverse winkels en webshops te koop, waardoor
deze drones voor een groot publiek beschikbaar zijn. In figuur 2.4 is een
afbeelding van een Parrot AR Drone weergegeven.

22

Zie http://ardrone2.parrot.com/ (laatst geraadpleegd op 18 november 2014).

35

36 Het gebruik van drones

Figuur 2.4

Parrot AR Drone

Bron: www.flickr.com/photos/57499798@N00/14012085485/. Lima Pix via http://compfight.com.
https://creativecommons.org/licenses/by/2.0.

Raven
De Raven is een in 2002 ontwikkelde fixed-wingdrone. Op dit moment is deze
drone de meest gebruikte drone ter wereld. Ook deze drone is oorspronkelijk
ontwikkeld voor het Amerikaanse leger, maar wordt inmiddels veelvuldig
door andere landen – waaronder Nederland – ingezet. De drone is ontwikkeld
voor surveillancetaken en kan van afstand worden bestuurd of worden
geprogrammeerd voor een autonome operatie. De Raven heeft een spanwijdte van 1,37 meter, weegt zo’n 2 kg, kan 60 tot 90 minuten in de lucht blijven binnen een straal van 10 km, en is uitgerust met een optische camera en
infraroodcamera. In tegenstelling tot veel fixed-wingsystemen, kan de Raven
opstijgen door het luchtvaartuig in de lucht te gooien, net als sommige
gewone modelvliegtuigen. De Raven landt door naar een ingeprogrammeerd
landingspunt te vliegen en daar gecontroleerd naar beneden te glijden. De
Raven is zo gebouwd dat hij bij de landing uit elkaar valt om zo de schokken
van het landen te kunnen dempen.23
De Raven wordt op dit moment ook door de Nederlandse Defensie gebruikt.
De Raven kent binnen Nederland verschillende toepassingen, zoals het verzamelen van informatie bij (a) het bestrijden van een crisis, (b) het voorkomen van calamiteiten, (c) het handhaven van de strafrechtelijke rechtsorde
en (d) het handhaven van de openbare orde. De Raven wordt door Defensie
zelf gebruikt en door Defensie ingezet op verzoek van civiele autoriteiten.24
In figuur 2.5 is een afbeelding van de Raven opgenomen.

23
24

Zie www.avinc.com/uas/small_uas/raven/ en www.defensie.nl/organisatie/landmacht/inhoud/materieel/
vliegtuigen-en-helikopters/raven-mini-uav (laatst geraadpleegd op 18 november 2014).
Zie www.defensie.nl/organisatie/landmacht/inhoud/materieel/vliegtuigen-en-helikopters/raven-mini-uav
(laatst geraadpleegd op 18 november 2014).

Soorten drones

Figuur 2.5

Raven die wordt gelanceerd

Bron: www.flickr.com/photos/33252741@N08/4644178019/. The National Guard via http://compfight.com.
https://creativecommons.org/licenses/by/2.0.

ScanEagle
De ScanEagle is een fixed-wingdrone die in 2004 in gebruik is genomen. De
drone dient als surveillance-instrument, is uitgerust met een optische en/of
een infraroodcamera en kan meer dan 20 uur in de lucht blijven. De spanwijdte van de drone is 3,1 meter, de lengte 1,2 meter, het gewicht 18 kg en de
kruissnelheid 89 km/u.
Om de drone te lanceren is geen startbaan nodig. De drone wordt door middel van pneumatische druk gelanceerd. Voor de landing is eveneens geen
baan nodig. De drone wordt door middel van een ‘skyhook’-systeem uit de
lucht gehaald. Dit start- en landingssysteem verschilt ten opzichte van
andere fixed-wingdrones omdat er weinig ruimte nodig is om de drone te
laten starten en landen.25
Een belangrijke reden om nader op de ScanEagle in te gaan, is het feit dat de
Nederlandse Defensie de drone ook heeft aangeschaft. In Nederland kan
deze drone alleen door Defensie zelf gebruikt worden. De drone wordt voor
zover wij weten op dit moment niet voor politiedoeleinden gebruikt. De
belangrijkste taken van de drone vallen onder de zogenoemde 3D-taken;
dull, dangerous en dirty. Deze taken omvatten onder andere saai werk zoals
lange surveillances, gevaarlijk werk zoals het in kaart brengen van branden,
en vies werk zoals het in kaart brengen van industriële rampen met chemische stoffen.26 In figuur 2.6 is een afbeelding van de ScanEagle weergegeven.

25
26

Zie www.boeing.com/boeing/defense-space/military/scaneagle/ en www.af.mil/AboutUs/FactSheets/Display/
tabid/224/Article/104532/scan-eagle.aspx (laatst geraadpleegd op 18 november 2014).
Zie www.defensie.nl/onderwerpen/innovatie/inhoud/scaneagle (laatst geraadpleegd op 18 november 2014).

37

38 Het gebruik van drones

Figuur 2.6

ScanEagle

Bron: www.flickr.com/photos/48399297@N04/9471285597/. Defence Images via http://compfight.com.
https://creativecommons.org/licenses/by-nc/2.0.

Samenvattend hebben we een viertal kenmerken benoemd waarmee we de
voornaamste verschillen tussen de genoemde drones en hun technische
eigenschappen willen duiden. Deze kenmerken zijn in een overzicht weergegeven in tabel 2.1.
Tabel 2.1

Overzicht besproken kenmerken drones

Kenmerken
Type drone
Fixed-wingsysteem
Multi-rotorsysteem
Overige systemen
Autonomie
Menselijk bestuurd systeem
Menselijk gedelegeerd systeem
Systeem onder toezicht van een persoon
Volledig autonoom systeem
Grootte/gewicht
Grote drone (25-150 kg)
Kleine drone (2-25 kg)
Mini-drone (tot 2 kg)
Energiebron
Vliegtuigbrandstof
Accu/batterij
Brandstofcel
Zonne-energie

Delfly
Explorer

DJI Phantom

Altura
Zenith

Parrot A.R.
Drone

Raven

Scaneagle

X

X
-

X
-

X
-

X
-

X
-

X
-

X
X
-

X
X
-

X
X
-

X
X
-

X
X
-

X

X
-

X
-

X
-

X
-

X
-

X
-

X
-

X
-

X
-

X
X

X
-

Soorten drones

2.2

Typen payloads

Zoals eerder aangegeven, is het functioneren van een drone in de praktijk een
samenspel van het platform en de payload. Het schetsen van een duidelijk
beeld van de verschillende soorten drones is op zichzelf dan ook niet voldoende. Naast dit vliegende platform zijn de mogelijke payloads minstens zo
belangrijk. In het volgende hoofdstuk zal blijken dat veel toepassingen sterk
zijn gekoppeld aan de gebruikte payload en dat veel afhangt van de manier
van inzet. In deze paragraaf wordt dieper ingegaan op de mogelijke payloads
die aan een drone kunnen worden meegegeven. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt tussen de verschillende soorten sensoren en overige payloads. Het aantal verschillende payloads dat aan drones is mee te geven is
vrijwel eindeloos. Vrijwel ieder voorwerp is als payload aan een drone mee te
geven, behoudens beperkingen in gewicht en volume. Het is echter de vraag
in hoeverre de verschillende mogelijke payloads in de praktijk van waarde
zullen zijn. Dat zal op de middellange termijn duidelijk moeten worden. We
pretenderen dan ook niet een uitputtend overzicht van alle mogelijke payloads te schetsen. De focus ligt op de in de praktijk veel gebruikte en daarnaast interessante payloads. In hoofdstuk 3 wordt dieper ingegaan op de toepassingen die mogelijk worden gemaakt door deze payloads.
2.2.1

Sensoren

Camera’s en microfoons
De meest gebruikte sensoren die als payload aan een drone kunnen worden
meegeven, zijn camera’s en (meestal in combinatie daarmee) microfoons.
Deze sensoren worden bij de meeste drones zelfs standaard meegeleverd.
Camera’s zijn er in verschillende soorten. Zo zijn er naast de gewone videocamera ook camera’s met nachtzicht en camera’s die het infraroodspectrum
in beeld kunnen brengen. De meeste toepassingen van drones worden
mogelijk gemaakt door camera’s en in mindere mate microfoons. Voorbeelden van mogelijke toepassingen zijn inspectie van infrastructuur, observatie
van personen door de politie en het maken van foto- en videomateriaal voor
de media. Maar ook het maken van selfies met drones behoort tot de huidige
mogelijkheden. De mogelijke toepassingen van drones worden in hoofdstuk 3 uitgebreid besproken.
Biologische sensoren
Biologische sensoren zijn sensoren die de aanwezigheid van verschillende
micro-organismen kunnen waarnemen. Daarnaast kunnen deze sensoren
biologische factoren meten zoals de samenstelling van organismen en de cellen waar ze uit bestaan. Dergelijke sensoren kennen veel toepassingen in de
biologie. Het is goed voor te stellen dat deze sensoren in combinatie met een
drone tot nieuwe mogelijkheden kunnen leiden. In hoofdstuk 3 wordt verder

39

40 Het gebruik van drones

ingegaan op de mogelijke toepassingen van biologische sensoren in combinatie met drones.
Chemische sensoren
Chemische sensoren (‘sniffers’) zijn sensoren die de chemische samenstelling
van stoffen kunnen meten. Hierbij valt te denken aan het meten van concentraties fijnstof of andere stoffen in de lucht, maar ook het meten van stoffen
in water of in de grond. Deze sensoren hebben realistische toepassingen bij
het opsporen van milieudelicten maar ook bij het controleren op giftige stoffen in de lucht als gevolg van een fabrieksbrand. In combinatie met drones
kunnen deze sensoren van waarde zijn bij dergelijk gevaarlijk werk. Gerelateerd aan chemische sensoren zijn sensoren die radioactieve deeltjes of straling kunnen detecteren.
Meteorologische sensoren
Onder deze sensoren vallen alle instrumenten die meteorologische fenomenen kunnen waarnemen zoals windsnelheid, temperatuur en luchtvochtigheid. Deze sensoren hebben veel toepassingen in de meteorologie, zoals het
voorspellen van het weer, het monitoren van orkanen en het observeren van
het smelten van de ijskappen. Het is reeds mogelijk om dergelijke sensoren
ook in combinatie met drones te gebruiken, vooral in onherbergzame gebieden en onder gevaarlijke omstandigheden.
2.2.2

Overige payloads

Naast de hierboven genoemde sensoren zijn er ook andere payloads voor
drones denkbaar. Eigenlijk is het mogelijk om elk voorwerp als payload aan
een drone mee te geven. Zo kunnen drones worden uitgerust met voorwerpen die ergens moeten worden afgeleverd, zoals postpakketten, maaltijden,
medicijnen en bevoorrading voor boorplatformen maar ook smokkelwaar
zoals drugs en andere illegale goederen. Het in de praktijk brengen van dergelijke payloads is op dit moment sterk in ontwikkeling. Het betreft voornamelijk realistische mogelijkheden voor op de korte en middellange termijn.
Een andere categorie van nog niet genoemde payloads zijn aan geweld gerelateerde payloads. Hierbij valt te denken aan vuurwapens of bommen.
Dergelijke payloads worden op dit moment alleen in het buitenland toegepast bij bijvoorbeeld militaire drones. Een derde categorie payloads zijn payloads die aan reclame gerelateerd zijn. Zo is het op de middellange termijn
denkbaar dat er banners aan drones gehangen worden op een manier zoals
dat ook bij reclameluchtvaartuigen wordt gedaan, waardoor er een soort vliegende billboards wordt gecreëerd. Daarnaast valt te denken aan drones die
reclameboodschappen afspelen. Voor zover wij weten is dit nog niet in de
praktijk toegepast.

Soorten drones

Een andere categorie payloads zijn voorwerpen die nuttig zijn voor hulpdiensten. Mogelijke voorbeelden hiervan zijn bluspoeder, defibrillatoren en
EHBO-dozen. Drones kunnen bijvoorbeeld ook worden uitgerust met een
DNA-spray waarmee personen kunnen worden gemarkeerd en als gevolg
hiervan makkelijker kunnen worden geïdentificeerd en gevolgd (Finn &
Wright, 2012). Er kan verder nog worden gedacht aan payloads die in de landbouw kunnen worden gebruikt, bijvoorbeeld voor het bemesten van gewassen of het bespuiten van gewassen met bepaalde chemicaliën. Deze payloads
worden op dit moment al in de landbouw toegepast.
Wat meer technisch georiënteerde payloads zijn WiFi-hotspots en jammers.
WiFi-hotspots worden gebruikt om mensen van internet te voorzien.
Dergelijke apparatuur kan ook op drones worden geïnstalleerd waardoor
drones als vliegende WiFi-hotspots kunnen dienen. In paragraaf 2.1 is al aangestipt dat bedrijven als Google en Facebook drones willen gebruiken om op
een dergelijke manier internet aan te bieden. Daarnaast kan deze technologie
op de middellange termijn wellicht gebruikt gaan worden in de opsporing om
zodoende gegevens te verzamelen over iemands positie of internetgedrag.
Dit kan bijvoorbeeld door met een packet sniffer de gegevens die van en naar
het doelwit worden verzonden, te onderscheppen en op inhoud te controleren zonder dat verzender en ontvanger hier weet van hebben.
Een jammer zendt signalen uit om de ontvangst van signalen van andere zenders te storen. Jammers bestaan voor allerlei verschillende apparaten. Zo zijn
er jammers die telefoons kunnen jammen, maar ook jammers die zich op
GPS-signalen richten en daarmee bijvoorbeeld vluchten van bepaalde drones
kunnen beïnvloeden. Gebruik van jammers heeft veelal een criminele connotatie en is in Nederland verboden.27 Met het oog op drones zijn er uiteraard
veel mogelijke toepassingen denkbaar voor jammers. In feite is door middel
van een drone een op afstand bestuurbare jammer te creëren waardoor
iemand mobiel en van afstand signalen kan jammen.
In tabel 2.2 wordt een overzicht gegeven van de in deze paragraaf besproken
payloads.

27

Op grond van artikel 161sexies Sr.

41

42 Het gebruik van drones

Tabel 2.2
Soorten payloads
Sensoren

Overige payloads

2.3

Overzicht van payloads
Voorbeelden
Camera’s en microfoons
Biologische sensoren
Chemische sensoren
Meteorologische sensoren
Voorwerpen om af te leveren
Aan geweld gerelateerde voorwerpen (wapen, bom)
Aan reclame gerelateerde voorwerpen
Voorwerpen t.b.v. hulpdiensten
Voorwerpen t.b.v. landbouw
Jammers/WiFi-hotspots

Toekomstige ontwikkelingen

In deze paragraaf gaan we in op de ontwikkelingen op het gebied van drones
die de komende jaren te verwachten zijn. Het is uiteraard niet mogelijk deze
ontwikkelingen nu al tot in detail te beschrijven. Aan de hand van de huidige
ontwikkelingen, de literatuur en de geïnterviewde respondenten kan wel een
inschatting worden gemaakt van hoe deze ontwikkelingen er mogelijk op de
korte en middellange termijn uit gaan zien.
De tendens binnen de ontwikkeling van robotica in het algemeen en ook specifiek bij drones is dat drones steeds kleiner, lichter en goedkoper worden.
Dat is een trend die de afgelopen jaren ook waarneembaar is geweest
(getuige de voorbeelden in paragraaf 2.1). Het is aannemelijk dat deze trend
op het gebied van drones zal doorzetten. Naast het kleiner, lichter en goedkoper worden van drones, kunnen drones over steeds grotere afstanden worden
bestuurd. Mede als gevolg van deze ontwikkelingen wordt de vliegduur van
een drone steeds groter. Daarnaast worden drones waarschijnlijk ook steeds
efficiënter, waardoor drones mogelijk ook relatief zware payloads kunnen
vervoeren.
Naast het feit dat deze specifieke eigenschappen van drones zich blijven ontwikkelen, zal er de komende jaren waarschijnlijk ook sprake zijn van een
schaalvergroting. Door de snelle ontwikkelingen op het gebied van drones
worden drones steeds toegankelijker, voor gebruikers steeds makkelijker
inzetbaar en worden er meer praktische toepassingen mogelijk gemaakt. Dit
alles zorgt voor een toename van het aantal drones. Door deze schaalvergroting komen er op de middellange termijn nieuwe uitdagingen, onder
andere op het gebied van infrastructuur en privacy. Waar een drone nu nog
een zeldzaam gezicht is, is het te verwachten dat drones in de toekomst op
talloze plekken zullen worden waargenomen. Dat kan een toename in problemen, zoals botsingen, veroorzaken. Op termijn valt niet uit te sluiten dat
er een aanzienlijk aantal drones tegelijkertijd in de lucht waarneembaar is,

Soorten drones

bijvoorbeeld in stedelijke gebieden. Zulke grote aantallen drones vragen om
een heel andere infrastructuur dan de enkele drones waar nu sprake van is.
Ter illustratie: bij de eerste gemotoriseerde auto’s ging iedereen wel even aan
de kant, maar bij het huidige aantal auto’s is een infrastructuur met onder
meer wegmarkeringen, verkeersborden, bewegwijzering, asfalt en snelwegen
noodzakelijk. Bij grote aantallen drones zullen naar analogie oplossingen
moeten worden gevonden. In dat geval kunnen drones als een disruptieve
technologie worden bestempeld: dan zullen door de schaalvergroting
bestaande problemen niet alleen vaker voorkomen, maar zullen zich ook
geheel nieuwe typen problemen voordoen.
Mede door de eerder beschreven ontwikkelingen worden drones in de toekomst ook op een andere manier steeds meer een disruptieve innovatie,
namelijk doordat deze nieuw opkomende innovatie ervoor zorgt dat er een
nieuwe markt wordt gecreëerd die op de middellange termijn een disruptieve
werking heeft op de al bestaande markt (Christensen, 2003). In het kader van
drones valt te verwachten dat deze disruptieve werking bijzonder groot is. In
dit hoofdstuk zijn al enkele toepassingen voor drones genoemd en in hoofdstuk 3 worden de mogelijke toepassingen uitgebreid beschreven. Omdat de
mogelijkheden met drones zo groot zijn, is de mogelijke disruptieve werking
op de betreffende markten ook groot. Enkele voorbeelden van deze disruptieve werking zijn: het overbodig worden van bepaalde landbouwwerktuigen,
het overbodig worden van mankracht bij bijvoorbeeld inspecties en toepassingen waarbij drones andere luchtvaartuigen zoals helikopters vervangen.
De markten waar deze disruptieve innovatie op de middellange termijn
plaats kan vinden, zijn talrijk. Met dit gegeven moet in de toekomst dan ook
rekening worden gehouden.
Een ander onderdeel dat zich op korte termijn verder zal ontwikkelen, is de
mate van autonomie van drones. De gradaties van autonomie zijn eerder in
paragraaf 2.1.2 beschreven. Ontwikkelingen op dit gebied zullen steeds meer
gericht zijn op het produceren van volledig autonome drones. Fabrikanten
proberen drones al steeds autonomer te maken door in te zetten op sense and
avoid-systemen, die ervoor zorgen dat drones obstakels weten te vermijden
(Finn & Wright, 2012).
In het verlengde van de toenemende autonomie ligt de toenemende mate
waarin drones in groepen van twee of meer kunnen opereren. Dit levert in de
toekomst tal van toepassingen voor drones op. Zo valt te denken aan een
mobiel netwerk van camerasystemen zoals dat nu al voor statische camera’s
bestaat. Hierbij werken verschillende drones samen om een bepaald gebied
optimaal te kunnen monitoren (Clarke, 2014a).

43

44 Het gebruik van drones

Ook in groten getale samenwerkende drones (zogenoemde zwermen) worden op de korte termijn mede mogelijk gemaakt door de ontwikkeling van
autonomie. Een geavanceerd controlesysteem en verregaande autonomie
van de individuele drones zijn daar vereisten voor. Bürkle et al. (2011) hebben deze zwermen in een artikel onder de loep genomen. Zij kwamen met
het idee om drones uit te rusten met ‘slimme’ camera’s en ze te integreren in
een sensornetwerk dat in verbinding staat met een grondstation. In de toekomst moeten er algoritmes aan het systeem worden toegevoegd die
bepaalde objecten of gedragingen kunnen herkennen en op basis daarvan
door de drone kunnen worden gebruikt om acties te ondernemen. Dergelijke
zwermen zijn op dit moment enkel operationeel in een gecontroleerde
omgeving. In de toekomst worden deze zwermen waarschijnlijk ook in de
echte wereld bruikbaar. Wanneer drones in zwermen opereren, kunnen
enkele huidige beperkingen, zoals een beperkte actieradius en vliegduur,
worden ondervangen voor bepaalde toepassingen. Wanneer drones bijvoorbeeld tijdens hun vlucht te ver van de bestuurder geraken of wanneer aansturingssignalen worden geblokkeerd door gebouwen of andere obstakels, kunnen enkele drones van een zwerm worden ‘geparkeerd’ (op de grond of in de
lucht) en als doorgeefstation van signalen fungeren. Bij het volgen van verdachten die zich opsplitsen kunnen zwermen elke verdachte blijven volgen,
terwijl bij een enkele drone gekozen moet worden welke verdachte te volgen.
Door drones in zwermen te gebruiken, kunnen ze elkaar ook aflossen, waardoor de vliegduur van de zwerm aanzienlijk kan worden verlengd (Bürkle
et al., 2011, p. 342). Een potentieel nadeel van het gebruik van zwermen drones is dat het frequentiegebruik aanzienlijk groter is wanneer de drones niet
alleen met een grondstation moeten communiceren, maar ook met elkaar.
Een andere beperking aan zwermen is het feit dat het voor een operator al
een hele klus kan zijn om data van één drone te interpreteren. Bij meerdere
drones in zwermen wordt dit veel lastiger. Mogelijk zijn er dan meerdere
operators per zwerm nodig.
Onderzoekers uit Hongarije hebben software ontwikkeld waardoor drones als
zwerm kunnen opereren (Yong, 2014). Deze drones kunnen zonder verdere
aansturing objecten vermijden of juist volgen terwijl ze in een formatie blijven vliegen. Deze multi-rotorsystemen maken gebruik van gps-gegevens en
communiceren via een radio met elkaar. Dit verzenden en ontvangen van
gegevens blijkt in de praktijk nog problemen op te leveren, waardoor gegevens soms niet snel genoeg kunnen worden verwerkt. De ontwikkelingen op
dit gebied zijn nog in volle gang.

3

Toepassingen
In dit hoofdstuk worden de mogelijke toepassingen van drones zo veel
mogelijk in kaart gebracht. Onder toepassingen worden hier zowel begrepen
de kansen als de bedreigingen die de inzet van drones met zich meebrengt.
Daarmee gaat dit hoofdstuk in op onderzoeksvraag 2 (‘Wat zijn de kansen en
de bedreigingen van het gebruik van drones? Wat zijn, in het bijzonder, de
kansen en bedreigingen van het gebruik van drones voor de nationale veiligheid en de criminaliteit?’)
In dit hoofdstuk worden toepassingen van drones in zeer brede zin geïnventariseerd, met uitzondering van militaire toepassingen. Militaire toepassingen zijn namelijk uitgezonderd van de scope van dit onderzoek (zie hoofdstuk 1). De brede inventarisatie is gebaseerd op beschikbare literatuur, de
gevoerde interviews en aanvullende gesprekken. Daarnaast zijn we via de
structuur en opbouw van de (Nederlandse) rijksoverheid alle maatschappelijke domeinen nagelopen teneinde verdere toepassingen van drones
op het spoor te komen. We realiseren ons dat dit hoofdstuk geen uitputtend
beeld geeft van alle mogelijke toepassingen van drones, maar verwachten wel
dat door deze brede aanpak de belangrijkste toepassingen in beeld worden
gebracht.
Dit hoofdstuk is opgedeeld in twee delen: paragraaf 3.1 inventariseert de kansen en paragraaf 3.2 inventariseert de bedreigingen. De kansen worden
beschreven in twee (sub)paragrafen: kansen voor de publieke sector in paragraaf 3.1.1 en voor de private sector in paragraaf 3.1.2. De bedreigingen worden beschreven in drie (sub)paragrafen: drones als doel van schade in paragraaf 3.2.1, drones als middel van schade in paragraaf 3.2.2 en drones als
omgevingselement in paragraaf 3.2.3. Daarbij moet worden opgemerkt dat
kansen en bedreigingen in sommige situaties dicht bij elkaar liggen, afhankelijk van het perspectief dat wordt gekozen. Wat voor de ene persoon een kans
is (mooie luchtfoto’s van de wijk), kan voor een ander een bedreiging vormen
(inbreuk op de privacy). Bepaalde toepassingen zullen derhalve zowel bij de
kansen als bij de bedreigingen worden beschreven. Elke paragraaf wordt
afgesloten met een kort overzicht van de beschreven kansen resp. bedreigingen.

3.1

Kansen

In deze paragraaf worden de kansen van het gebruik van drones in kaart
gebracht. Paragraaf 3.1.1 is gericht op de publieke sector en paragraaf 3.1.2 is
gericht op de private sector. De indeling publieke versus private toepassingen
van drones is indicatief: het onderscheid tussen de publieke en private sector
is niet in alle gevallen zeer scherp. Veel publieke toepassingen (bijvoorbeeld
op het terrein van infrastructuur) zullen worden uitgevoerd door private
bedrijven. Om beschrijvingen van toepassingen binnen verschillende domeinen niet al te veel te fragmenteren zijn de toepassingen daarom gebundeld

46 Het gebruik van drones

per domein. In het bijzonder kan de inzet van drones nuttig zijn bij taken die
vallen onder de drie d’s: dull, dangerous and dirty28 (Finn & Wright, 2012), ter
(doorgaans goedkopere) vervanging van een menselijke piloot, maar er zijn
ook geheel nieuwe toepassingen, zoals hieronder wordt beschreven.
In deze paragraaf wordt onderscheid gemaakt tussen (1) toepassingen die al
in gebruik zijn, (2) toepassingen die nog in ontwikkeling zijn en (3) toepassingen die denkbaar zijn. Daarbij moet de kanttekening worden gemaakt dat
vrijwel alle toepassingen in deze paragraaf voor zover ze reeds ergens in
gebruik zijn, slechts zeer kleinschalig en doorgaans sporadisch plaatsvinden,
zowel in Nederland als in het buitenland. Bij toepassingen die nog in ontwikkeling zijn, wordt gedoeld op de kortetermijnhorizon van 1-5 jaar, bij de toepassingen die denkbaar zijn wordt gedoeld op de middellangetermijnhorizon
van 10-15 jaar.
3.1.1

Gebruik van drones in de publieke sector

Het gebruik van drones in de publieke sector is hieronder zoveel mogelijk
geordend naar de structuur en opbouw van de (Nederlandse) rijksoverheid.
Daarbij zijn ruwweg de domeinen van de verschillende ministeries en de
daaronder ressorterende organisaties als indeling gebruikt.29 Het domein
defensie is overgeslagen. Op de domeinen onderwijs, binnenlands bestuur,
koninkrijksrelaties, en werkgelegenheid zijn geen sectorspecifieke toepassingen naar voren gekomen. Op de domeinen wetenschap, cultuur en sport zijn
wel toepassingen naar voren gekomen, maar die worden besproken in paragraaf 3.1.2, waar de private sector aan bod komt.
Handhaving en opsporing
Het gebruik van drones binnen het justitiedomein wordt veel genoemd in de
literatuur en in de interviews. Toch worden de meeste toepassingen momenteel niet of nauwelijks gebruikt in Nederland en in het buitenland. Wel zijn de
meeste toepassingen die hieronder worden beschreven volop in ontwikkeling. De justitiële toepassingen zijn gericht op de preventie, opsporing,
vervolging, (bewijsvoering bij de) berechting van strafbare feiten en de tenuitvoerlegging van straffen en maatregelen. Deze onderwerpen worden hieronder besproken. Naast strafrechtelijke handhaving en opsporing (door
politie en justitie) is ook bestuursrechtelijke handhaving (door andere overheidsorganisaties, bijvoorbeeld gemeenten) een toepassingsdomein bij het
gebruik van drones. Het gebruik van drones voor bestuursrechtelijke handhaving is veelal gebaseerd op sectorale wet- en regelgeving en komt bij de
verschillende domeinen aan bod.

28
29

Saai, gevaarlijk en vies.
Zie www.rijksoverheid.nl/ministeries (laatst geraadpleegd op 18 november 2014).

Toepassingen

Onderzoek naar de preventieve werking van cameratoezicht laat resultaten
zien die gemengd zijn (Taylor, 2011), discutabel zijn (Pain & Townshend,
2002) of beperkt zijn (Germain, 2013). Als het gaat om verwachtingen van
burgers, wordt meer preventieve werking verwacht van de aanwezigheid van
politie dan van cameratoezicht (Sparks et al., 2001; Brands & Schwanen,
2013). Het is de vraag of de preventieve werking van drones vergelijkbaar is
met die van cameratoezicht. De inzet van drones voor preventieve doeleinden komt momenteel nauwelijks voor. Zowel in Nederland als in het buitenland worden drones wel ingezet bij grote evenementen, maar dat is vaak
vooral bedoeld voor crowd control- en live monitoring-doeleinden en niet
primair voor preventie. Crowd control kan bovendien in bepaalde gevallen
overgaan in het gericht volgen van personen.
In zijn algemeenheid kan wel worden gesteld dat de preventieve werking toeneemt zodra de pakkans toeneemt. De literatuur over een generaal effect
voor alle typen delicten is tegenstrijdig: wat betreft generale preventie lijkt
het erop dat daders doorgaans meer rekening houden met de pakkans dan
met bijvoorbeeld de hoogte van de uiteindelijke sancties (Kleemans, 1999,
p. 146; Liska, 1987; Gibbs, 1975; Zimring & Hawkins 1973). Daarmee is niet
gezegd dat de inzet van drones de pakkans daadwerkelijk vergroot, maar
denkbaar is dat uiteraard wel. Pas wanneer op middellange termijn veel meer
drones in de lucht aanwezig zullen zijn, is mogelijk een verandering in de
preventieve werking, veiligheidsgevoelens of verhoging van de pakkans denkbaar. Maar de beperkte preventieve werking van een straatbeeld vol camera’s
kan ook opgaan voor een luchtruim vol drones.
Uit een grote, internationale meta-evaluatie werden 91 wetenschappelijke
evaluaties van cameratoezicht en camerabewaking geïnventariseerd (Welsh
& Farring, 2008). Slechts 41 van de 91 studies bleken aan de inclusiecriteria te
voldoen, waaronder een voor- en nameting en een vergelijking met een controlegebied. In de meeste gevallen hadden camera’s geen effect op de criminaliteit en soms zelfs een negatief effect. In ongeveer een derde van de gevallen was er een positief effect en bleek de geregistreerde criminaliteit gedaald
vergeleken met de periode voor invoering van de camera’s en ten opzichte
van een controlegebied. Zeer bepalend waren de locaties van de camera’s en
het type criminaliteit. Op parkeerterreinen nam de voertuigcriminaliteit met
ruim 50% af. Voor andere locaties en andere typen criminaliteit waren de
effecten minder groot en niet eenduidig.
Naast het bekijken van beelden voor live monitoring-doeleinden, kunnen
camerabeelden ook worden opgenomen en teruggekeken. Veel mensen veronderstellen dat met behulp van camerabeelden kan worden gereconstrueerd wat er is gebeurd en overtreders kunnen worden opgespoord, gearresteerd en vervolgd (Ditton, 2000; Koskela, 2003). In de praktijk blijken camera-

47

48 Het gebruik van drones

beelden inderdaad nuttige informatie op te leveren bij het ophelderen van
misdrijven, onder meer bij (a) het traceren en arresteren van verdachten, (b)
het uitsluiten van verdachten, het identificeren van getuigen, (c) het terugvinden van vermiste personen, (d) het reconstrueren van incidenten en (e)
het terugvinden van gestolen voorwerpen en voertuigen.30 De informatie op
camerabeelden kan ook sturend of richtinggevend zijn bij de opsporing
(Flight & Van Egmond, 2011). Het gebruik van camerabeelden van drones
zou dezelfde meerwaarde kunnen opleveren, maar op dit moment worden
drones niet of nauwelijks ingezet voor dit doel. Net als bij preventie neemt
ook bij de opsporing de kans op bruikbaar materiaal pas toe zodra er op middellange termijn aanzienlijk meer drones in de lucht zijn. Een mogelijke uitzondering voor een direct bruikbare toepassing is bijvoorbeeld het waarnemen van een plaats-delict met behulp van drones. Denk bijvoorbeeld aan een
weiland waar een misdrijf is gepleegd. Wanneer rechercheurs en forensisch
specialisten de plaats betreden, is er een risico dat ze sporen beschadigen.
Door eerst met een drone opnamen te maken, kunnen mogelijk meer sporen
worden veiliggesteld. Deze toepassing wordt voor zover ons bekend is echter
nog niet gebruikt. Wel heeft de politie In 2011 in samenwerking met het
Kadaster en het NLR experimenten uitgevoerd met het in kaart brengen van
een plaats-delict met behulp van drones.
De camerabeelden die via drones worden verzameld kunnen ook worden
verwerkt met verdere beeldverwerkingstechnieken. Daarbij valt onder meer
te denken aan ANPR (automatische kentekenherkenning) en gezichtsherkenning. ANPR is technisch gesproken in een vergevorderd stadium van ontwikkeling, terwijl gezichtsherkenning nog aanzienlijke doorontwikkeling
behoeft. Bij beelden die worden gemaakt met behulp van drones zal het van
de vlieghoogte en de hoek afhangen of kentekenherkenning respectievelijk
gezichtsherkenning mogelijk zijn. Van bovenaf zijn beide technieken niet
inzetbaar, maar onder een kleine hoek (een hoge, tamelijk verticale positie)
wordt kentekenherkenning al mogelijk. Gezichtsherkenning is doorgaans pas
mogelijk onder een veel grotere hoek (een lage, bijna horizontale positie).
Door hun mobiliteit zijn drones daarentegen wel weer beter geschikt om de
juiste hoek en een vooraanzicht van een persoon te vinden. In Nederland is
de opslag van ANPR-gegevens niet toegestaan, een daartoe strekkend wetsvoorstel ligt nog in de Tweede Kamer.31 Het verwerken van beelden met
behulp van ANPR is daarmee nog in ontwikkeling, het verwerken van beelden
met behulp van gezichtsherkenning is iets voor de middellange termijn.

30

31

Onder opsporingsinstanties is er slechts beperkte tevredenheid over het gebruik van cameratoezicht (Custers,
2012). In een Nederlandse survey werd de politie (toen nog 25 korpsen en het KLPD), de Koninklijke Marechaussee, het OM en de vier bijzondere opsporingsdiensten gevraagd naar het gebruik van en de tevredenheid over verschillende opsporingstechnologieën. Hoewel cameratoezicht tot de meest gebruikte opsporingstechnologieën kan worden gerekend, bleek slechts de helft van de organisaties tevreden over de resultaten
ervan. Het gebruik van drones was geen onderdeel van de survey.
Kamerstukken II 2012/13, 33 542, nr. 2 en 3.

Toepassingen

In bepaalde gevallen worden de camerabeelden ook gebruikt als bewijsmateriaal in de rechtszaal, bijvoorbeeld wanneer het delict is gefilmd of wanneer de plaats-delict is vastgelegd op beelden. Ook verkeersongevallen kunnen worden vastgelegd, om later na te gaan wie er aansprakelijk is. Het
gebruik van camerabeelden als bewijsmateriaal is gangbaar in de rechtszaal.
Dat gebeurt doorgaans door het tonen van de beelden aan de rechter (eigen
waarneming van de rechter, artikel 339 lid 1 sub 1 en artikel 340 Wetboek van
Strafvordering) of via een beschrijving van de beelden in een proces-verbaal
(schriftelijke bescheiden, artikel 339 lid 1 sub 5 en artikel 344 lid 1 sub 2 Wetboek van Strafvordering). Voor een overzicht van gevallen waarin ANPR-beelden werden opgevoerd als bewijsmateriaal in strafzaken, zie Flight en Van
Egmond (2011). Er zijn tot op heden in Nederland nog geen gevallen bekend
waarin camerabeelden gemaakt via drones zijn opgevoerd als bewijsmateriaal in de rechtszaal. In de Verenigde Staten zijn wel al zulke gevallen bekend
(Sherwell, 2014).
Recent is een onderzoek uitgevoerd naar het Nederlandse cameralandschap
(Flight, 2013). Daarin wordt een ruwe schatting gemaakt van het aantal
camera’s in Nederland. Naar schatting zijn er ca. 500 politiecamera’s, ca.
3.300 gemeentelijke camera’s, ca. 50.000 camera’s in het openbaar vervoer en
verkeerstoezicht en ca. 1,5 miljoen private bewakingscamera’s. De overheid
beschikt slechts over enkele drones. In 2009 heeft het ministerie van Defensie
75 exemplaren van de Raven aangeschaft en in 2012 zes exemplaren van de
ScanEagle. De politie maakt gebruik van de Raven-drones van defensie, bijvoorbeeld om toezicht te houden tijdens grote evenementen en om te zoeken
naar hennepkwekerijen. Drones kunnen ook worden ingezet bij achtervolgingen. In 2012 zijn 14 aanvragen gehonoreerd om ten behoeve van de politie
drones van defensie in te zetten. Drie aanvragen hadden betrekking op de
handhaving van de openbare orde, de overige aanvragen werden gedaan in
het kader van de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde. Een aanvraag
kan meerdere vluchten betreffen. In totaal werden 112 vluchten aangevraagd
waarvan er 81 zijn uitgevoerd.32
De effectiviteit van cameratoezicht wordt beperkt door een aantal factoren.
Zo zijn beelden die gemaakt zijn in het donker en/of met een camera waarvan de resolutie beperkt is vaak onbruikbaar omdat er te weinig op te herkennen is. Verder is bij vaste camera’s vaak een probleem dat ze onder een te
hoge hoek zijn gemonteerd, hetgeen bij drones een nog groter probleem zal
zijn. Verder zijn daders op camerabeelden vaak (bewust of onbewust) vanaf
hun rug of zijkant gefilmd, waardoor ze onherkenbaar zijn. Hetzelfde geldt
voor daders die zonnebrillen, hoeden of petjes dragen. Daders kunnen ook
baarden of snorren afscheren of juist laten groeien om latere herkenning lastiger te maken. Omdat drones een relatief nieuw fenomeen zijn, kunnen ze
32

Kamerstukken II 2012/13, Aanhangsel Handelingen, Nr. 2216.

49

50 Het gebruik van drones

eenvoudig worden uitgerust met moderne, kwalitatief goede camera’s, waardoor de kwaliteit van de beelden hoog zal zijn. Drones kunnen bovendien zo
worden bestuurd dat ze daders van de voorkant filmen. De hoeken kunnen
echter ook bij laagvliegende drones een probleem zijn voor gezichtsherkenning.
Bovenstaande is vooral gericht op drones die zijn uitgerust met camera’s.
Andere payloads zijn echter ook denkbaar (zie hoofdstuk 2). Zo kunnen
warmtesensoren en/of geluidssensoren bijdragen aan het vaststellen van de
aanwezigheid van personen in een huis of gesloten voertuig. Warmtesensoren zijn ook zeer bruikbaar bij het opsporen van illegale hennepplantages. Tot eind 2013 zijn zo met behulp van drones drie à vier hennepplantages opgespoord (Knoops, 2013). Deze toepassing is dus al in gebruik.
Nog niet in gebruik, maar wel in ontwikkeling zijn drones uitgerust met sensoren voor stofherkenning die, net als speurhonden, aanwezigheid van drugs
kunnen detecteren. Ook bij de handhaving en opsporing van milieudelicten
kunnen zulke sensoren een rol spelen (zie hieronder). Wanneer drones worden uitgerust met een WiFi-hotspot kunnen ze ook indicaties geven over
iemands positie of gebruikt worden om telefoon en internet af te tappen.
Aangezien bovengenoemde payloads reeds beschikbaar zijn, kunnen deze
toepassingen op korte termijn worden verwacht. Op middellange termijn
kunnen drones naar verwachting ook worden uitgerust met DNA-spray, biologische verf of microsensoren teneinde personen of objecten te markeren
om ze eenvoudiger te kunnen identificeren en volgen (Finn & Wright, 2012).
De toepassingen van drones in het justitiële domein die hierboven zijn
genoemd, bestrijken in beginsel alle delicten. Het ligt echter voor de hand dat
drones voor de preventie, opsporing en vervolging van bepaalde typen delicten meer bruikbaar zijn dan voor andere delicten. Met name wanneer (voortvluchtige) personen of voertuigen moeten worden gevolgd, zijn drones op de
middellange termijn mogelijk zeer bruikbaar wanneer ze overal en snel inzetbaar zijn. Daarbij valt in het bijzonder te denken aan inbraken, ramkraken en
overvallen. Ook overlast door hangjongeren, drugsgebruikers, drugsdealers,
straatrovers, zakkenrollers en vandalen kan beter worden gevolgd en aangepakt (Delaere, 2014). Op dit moment zijn de beschikbaarheid en de actieradius beperkend voor deze toepassing. De hoge positie van drones is ook zeer
geschikt om illegale hennepteelt op te sporen met warmtesensoren en soms
zelfs, wanneer er sneeuw op de daken ligt, met camera’s. In Arnhem zijn al de
eerste hennepplantages opgerold via de inzet van drones (Delaere, 2014).
Door het gebruik van ANPR-toepassingen is ook de aanpak van snelheidsovertredingen en de opsporing van voertuigcriminaliteit (autodiefstal, kentekendiefstal, etc.) en van ladingdiefstal voor de hand liggend. Andere ANPRtoepassingen zijn het innen van boetes (bijvoorbeeld opgelegde verkeersovertredingen) en de executie van strafvonnissen (bijvoorbeeld wanneer niet

Toepassingen

duidelijk is waar een veroordeelde zich bevindt of wanneer hij zich aan de
tenuitvoerlegging tracht te onttrekken).33 De aanpak van mobiel banditisme,
een vorm van snelle en relatief eenvoudige vermogenscriminaliteit die door
bendes wordt gepleegd, kan ook baat hebben bij de inzet van drones. In de
VS zijn via drones personen gevolgd die betrokken waren bij gewapende
overvallen: in combinatie met ‘gewone’ camerabeelden lukte het deze personen te identificeren (Farivar, 2014).
Veiligheid
Het veiligheidsdomein is een ander veelgenoemd domein waarin drones toegepast kunnen worden en ook reeds daadwerkelijk worden toegepast. Daarbij wordt het gebruik van drones vooral gezien als het gebruik van mobiele,
vliegende camera’s. Drones zijn dan vooral een observatie- of surveillanceinstrument. Webster (2009) onderscheidt daarbij drie mechanismen: 1. passieve (of non-actieve) systemen, waarbij cameratoezicht afschrikwekkend
werkt, ongeacht of de camera’s wel of niet aan staan;34 2. reactieve systemen,
waarbij cameratoezicht repressief werkt omdat beelden worden opgenomen
en later kunnen worden gebruikt; 3. proactieve systemen, waarbij cameratoezicht real-time is en live monitoring en onmiddellijke reactie mogelijk
zijn. Beelden worden dan bijvoorbeeld doorgezet naar een meldkamer.
De veiligheidsgevoelens gaan door livemonitoring cameratoezicht niet of
nauwelijks omhoog. Voor burgers is vaak onduidelijk of de camera’s reactief
of proactief zijn, met andere woorden: het is onduidelijk of de beelden rechtstreeks worden doorgezet naar bijvoorbeeld een meldkamer (Brands et al.,
2013a). In het geval van zeer kleine en zeer stille drones is de zichtbaarheid
klein en hoeft weinig te worden verwacht van afschrikwekkende werking.
Voor situaties waarin de drones duidelijk zichtbaar aanwezig zijn, is onbekend of veiligheidsgevoelens toe of af zullen nemen. Bij het ‘gewone’ cameratoezicht blijkt een deel van de mensen zich veiliger te voelen en een deel zich
onveiliger te voelen (Brands et al., 2013b). Bij die laatste groep is doorgaans
de aanname dat al het cameratoezicht ‘kennelijk noodzakelijk’ is. Bij de inzet
van drones zal dat niet anders zijn. Mogelijk zullen drones met grotere afmetingen in dat opzicht ook worden beschouwd als indicator van grotere veiligheidsrisico’s.
De inzet van drones kan in algemene zin (achtergrond)informatie opleveren
over bepaalde situaties, zoals de aanwezigheid van mensen, verkenning van
terrein (reconnaissance) en de bebouwing in een bepaald gebied. Als er (nog)
geen sprake is van een ramp of crisis, kan de verkregen informatie worden
geduid als intelligence. Als er sprake is van een incident, zoals een ramp of
een crisis, kan de verkregen informatie bijdragen aan situational awareness.
33
34

Ook hier geldt dat de beschikbaarheid en de actieradius momenteel beperkend zijn voor deze toepassing.
Veiligheidsexpert Bruce Schneier noemt dit ‘security theatre’, zie Schneier (2000).

51

52 Het gebruik van drones

Lastig bereikbare gebieden, bijvoorbeeld afgelegen gebieden of juist zeer
drukke gebieden met verkeersopstoppingen, kunnen met drones makkelijker
toegankelijk worden. De hoge positie vanuit de lucht kan bijdragen aan een
overzicht van de situatie. Foto’s en filmbeelden kunnen achteraf worden
gebruikt voor reconstructies, bewijsvoering en het vorderen van schadevergoedingen.
Het verzamelen van intelligence kan heel breed zijn. Daarbij kan vooral worden gedacht aan crowd control. Hoewel deze term ingrijpen lijkt te
impliceren, is in veel gevallen slechts sprake van monitoring van grote groepen mensen. Drones kunnen overzicht verschaffen over de aantallen mensen
die aanwezig zijn bij bijvoorbeeld demonstraties, festivals, voetbalwedstrijden en evenementen. Het gaat dan vaak om camerabeelden. De beelden
kunnen ook worden gebruikt om bewegingen van mensen te volgen en in te
schatten of iets verkeerd gaat lopen. Denk bijvoorbeeld aan gevallen waarin
een demonstratie zich beweegt naar een ambassade of waarin twee groepen
zich buiten een voetbalstadion naar elkaar toe bewegen. Zulke informatie
kan bijvoorbeeld worden gebruikt om te bepalen waar politie zich moet
opstellen of waar afzettingen moeten komen. Ook bij het bewaken en beveiligen van personen (bijvoorbeeld bedreigde politici, leden van het Koninklijk
Huis), objecten (bijvoorbeeld vliegvelden, havens, kerncentrales) en diensten
(bijvoorbeeld internet, telefoon, drinkwatervoorzieningen) kunnen drones
een rol spelen, bijvoorbeeld als instrument ter observatie en preventie. Bij al
deze toepassingen gaat het vooral om het volgen van bewegingen – het identificeren van individuen is veel lastiger met behulp van drones (Farivar,
2014). Zowel in Nederland als in het buitenland worden drones reeds ingezet
voor crowd control. Naar verwachting neemt deze toepassing de komende
jaren aanzienlijk toe.
In het stadium waarin sprake is van een ramp of crisis of ander incident kunnen drones bijdragen aan situational awareness, waarbij de situatie in kaart
wordt gebracht. In die verkenningsfase zijn vooral drones uitgerust met
camera’s geschikt, bijvoorbeeld om te zien hoeveel mensen zijn betrokken bij
een vechtpartij na een voetbalwedstrijd of bij onlusten naar aanleiding van
een demonstratie. Het voordeel van de inzet van drones is dat daarmee overzicht kan worden verkregen met minder risico’s voor de ordehandhavers op
de grond. Door eerst een goed beeld te verkrijgen van de situatie kan met
minder risico worden ingegrepen wanneer ordehandhavers zich in een
menigte begeven. De informatie kan bijdragen aan beslissingen over hoeveel,
hoe en waar ordehandhavers moeten worden ingezet. Naast zulke crowd
control-toepassingen kan worden gedacht aan het bestrijden van brand, in
het bijzonder grote industriële branden en bosbranden. In het geval van
brand (zoals bij Chemie-pack in Moerdijk) kan vanuit de lucht worden waargenomen hoe groot de brand is, waar brandhaarden zijn en in welke richting

Toepassingen

een brand zich ontwikkelt. Juist in moeilijk toegankelijke gebieden, zoals in
tunnels, kunnen drones meerwaarde hebben. Ook bij overstromingen en
milieurampen kunnen drones nuttige informatie verschaffen. Denk daarbij
bijvoorbeeld aan explosies, giframpen of kernrampen (zoals in Fukushima),
waarbij het nuttig kan zijn om te weten hoe gifstoffen of nucleaire deeltjes
zich door de lucht verspreiden. Vanwege de gezondheidsrisico’s van zulke
stoffen kan de inzet van drones wenselijk zijn. Tot dusver worden in Nederland niet of nauwelijks drones ingezet voor situational awareness.
Op basis van intelligence en situational awareness kan worden ingegrepen
om rampen en crises te voorkomen of aan te pakken. Ook daarbij kunnen
drones een rol spelen. Bij branden kan worden gedacht aan het uitrusten van
drones met brandbestrijders, bijvoorbeeld bluswater (hoewel relatief zwaar)
of andere brandbestrijders (zoals zuurstofverdringers, schuim, poeder, koolstofdioxide of stikstof). Deze toepassingen zijn nog niet in gebruik voor zover
wij weten, maar er zijn wel testen uitgevoerd in de VS (Wells, 2014). De
meeste toepassingen zijn nog in ontwikkeling, met name vanwege het
gewicht van zulke payloads.
Bij crowd control kan wat ingrijpen betreft worden gedacht aan het uitrusten
van drones met luidsprekers, bijvoorbeeld teneinde aan een menigte
de-escalerende boodschappen te kunnen doorgeven, aan het gebruik van
akoestische toepassingen, bijvoorbeeld zeer hoge of lage tonen die mensen
bewegen weg te gaan, en aan het gebruik van intens stroboscopisch licht dat
duizeligheid, disoriëntatie en verlies van evenwicht kan veroorzaken (Finn &
Wright, 2012). Deze toepassingen zijn nog in ontwikkeling.
Hoewel controversieel, worden als denkbare toepassingen het gebruik van
tasers voor het toedienen van een elektrische schok, traangas en rubber
kogels genoemd in de literatuur (Whitehead, 2010). In Zuid-Afrika worden
drones uitgerust met verfbommen, plastic kogels, lichtkogels, pepperspray,
traangas en luidsprekers (Schoemaker, 2014).
Bij reddingsoperaties in het buitenland kan op korte en middellange termijn
worden gedacht aan het verstrekken van water, voedsel, medicijnen, waterzuiveringstabletten en AED’s (draagbare reanimatieapparatuur) aan bijvoorbeeld gestrande bergbeklimmers, woestijnreizigers en schipbreukelingen. In
Nederland kunnen infraroodcamera’s aan drones ook worden gebruikt om
vermiste schaatsers op te sporen (Delaere, 2014) of personen die in een weiland of bos hun roes uitslapen na een festival (teneinde dehydratie of onderkoeling te voorkomen).Ook het evacueren van personen zelf kan met zware
drones op middellange termijn mogelijk worden (search and rescue). Reeds in
ontwikkeling is de toepassing om bij rampen drones uit te rusten met WiFi
om mobiele communicatienetwerken snel te herstellen. Ingrijpen middels
drones bij dreiging jegens personen, objecten of diensten kan bestaan uit het

53

54 Het gebruik van drones

aanbrengen van extra barrières, van het droppen van prikkeldraad tot aan het
uitschakelen van de bedreigers. Dit laatste is vooral een militaire toepassing,
maar hierover wordt in Israël ook discussie gevoerd in het kader van (nationale) veiligheid en dreiging van terroristische aanslagen. Het gaat dan vooral
om targeted killing en de vraag wat wel en niet is toegestaan (Statman, 2004;
Kretzmer, 2005; Gross, 2006). Targeted killing staat ver af van de Nederlandse
situatie.
Infrastructuur
De inzet van drones kan zinvol zijn bij inspecties en onderhoud van
bestaande infrastructuur. Het kan gaan om de infrastructuur van verkeer en
waterstaat, bijvoorbeeld wegen, bruggen, viaducten, spoorlijnen, windmolens, zonnepanelen, booreilanden, dammen en dijken. Knelpunten en
zwakke plekken, bijvoorbeeld als gevolg van erosie of slijtage, kunnen worden opgespoord op basis van camerabeelden. Momenteel worden drones al
regelmatig voor inspecties van infrastructuur ingezet, zowel in Nederland als
in het buitenland. Vrijwel alle aanbieders van dienstverlening met drones
bieden deze toepassing aan.35 Ook kan de inzet van drones bijdragen aan het
monitoren van het gebruik van zulke infrastructuur, onder meer door observaties van scheepvaart, auto’s en luchtverkeer. Daarbij kan handhavend
(denk aan zwaar vrachtverkeer of transport van gevaarlijke stoffen waarbij
niet de verplichte omleiding wordt gevolgd) of ordenend (denk aan omleiden
van wegverkeer bij files of scheepvaart bij bepaalde waterstanden en meldingen daarover) worden opgetreden. De beelden van drones kunnen ook worden gebruikt voor verkeersanalyses, bijvoorbeeld om na te gaan waar knelpunten zitten of wat effecten zijn van omleidingen. Voor zover ons bekend is,
worden drones nog niet of nauwelijks ingezet voor verkeersregulering of verkeersanalyses.
Ook andere infrastructuur, zoals gasleidingen, waterleidingen, het elektriciteitsnetwerk en internet, kan met drones worden gemonitord. Daarbij kan
worden gedacht aan het opsporen van gaslekken, lekkende waterleidingen,
het knappen van hoogspanningskabels, blikseminslagen en het verifiëren
van de aanwezigheid van WiFi-signalen. In ontwikkeling zijn toepassingen
waarbij de kwaliteit van drinkwater kan worden vastgesteld evenals de sterkte
van telefoon- en internetsignalen. Inspectie van hoogspanningsleidingen
bestaat doorgaans uit het onderzoeken van de pylonen, inspecteren van de
isolatoren en opsporen van thermografische problemen. Dit is een toepassing die reeds wordt gebruikt. Bij lekkende gasleidingen en waterleidingen is
het belangrijk om snel te traceren waar het lek zit om verdere lekkage te voorkomen. Boven de pijpleidingen van Alaska worden nu drones ingezet met dit
doel (Jansen, 2014). In bepaalde gevallen kunnen drones bovendien naast
35

Zie de website van branchevereniging DARPAS (www.darpas.nl) voor een overzicht van links naar de websites van de aangesloten bedrijven.

Toepassingen

monitoring ook oplossingen bieden, bijvoorbeeld wanneer ze zijn uitgerust
met apparatuur die het telefoon- en internetverkeer (antennes, WiFi-hotspots, etc.) kan routeren. Zo kunnen drones de dekking van gsm- of internetverkeer verbeteren. Drones met de juiste zendapparatuur kunnen ook fungeren als radiozender.
In het kader van toezicht en handhaving kunnen drones bijdragen aan controles van vergunningen. Daarbij kan worden gedacht aan bouwvergunningen (voldoet de bebouwing aan de gestelde eisen?), sloopvergunningen (is
een gebouw opeens verdwenen?), parkeervergunningen (hebben geparkeerde voertuigen de benodigde vergunning?) en kapvergunningen (zijn
bomen gekapt zonder vergunning?). In veel gevallen zal het om visuele
inspecties gaan, op basis van camerabeelden. Voor zover ons bekend is,
wordt deze toepassing nog niet of nauwelijks gebruikt door bijvoorbeeld
gemeenten, maar deze toepassing zou op korte termijn op grotere schaal
kunnen worden ingezet.
Een ander onderwerp in dit domein betreft cartografie, kartering en geomapping. Dit lijkt een van de meest veelbelovende toepassingen op korte termijn.36 Het inmeten en karteren van gebieden is een van de meest genoemde
toepassingen van drones, onder meer om kaarten te actualiseren. Dit wordt
reeds veelvuldig ingezet in Nederland en in het buitenland. Ook voor deze
toepassing geldt dat vrijwel alle aanbieders van dienstverlening met drones
haar aanbieden. De inzet van drones is doorgaans goedkoper dan luchtfoto’s
van bemande vliegtuigen en helikopters en ook goedkoper dan satellietfoto’s.
Ook kunnen drones onder andere hoeken foto’s maken en metingen doen.
Andere toepassingen die reeds worden aangeboden zijn orthofotografie
(hoogtemetingen van terrein en objecten), 3D-terreinmodellering, vegetatieonderzoek (onder meer een graadmeter voor de kwaliteit van de waterhuishouding en de bodem) en geomorfologie (onderzoek naar aardverschuivingen, kusterosie, seismografische activiteiten en vulkanische activiteiten). Er is
ook een commerciële markt voor, zoals uiteen is gezet in paragraaf 3.1.2.37
Het Kadaster kan met behulp van luchtfoto’s percelen opmeten, nagaan wat
het gebruik is van kadastrale objecten en controleren of bebouwing en
gebruik kloppen met de registraties. Gemeenten kunnen met behulp van
luchtfoto’s voorkomen dat mensen eigendom verkrijgen over een perceel
door verjaring wanneer bijvoorbeeld blijkt dat mensen hun achtertuin
onrechtmatig oprekken (Delaere, 2014).

36

37

COM(2014) 207, A new era for aviation, opening the aviation market to the civil use of remotely piloted aircraft
systems in a safe and sustainable manner. Communication from the commission to the European Parliament
and the Council, Europese Commissie, 8 april 2014.
Bedrijven die zich hiermee bezighouden in Nederland zijn bijvoorbeeld Skeye BV, Geo Infra BV, Unmanned
Aviation Solutions BV, Skycap.com en Aerialtronics (Aerial Group BV).

55

56 Het gebruik van drones

Milieu
Drones met sniffers (sensoren voor het detecteren van onder andere chemische deeltjes) kunnen de uitstoot van bepaalde stoffen meten. Deze toepassing is nog in ontwikkeling. Het kan gaan om de concentraties en samenstelling van vervuiling, bijvoorbeeld concentraties fijnstof. Via samples kunnen
zo de aard en omvang van vervuiling van oppervlaktewater, bodemvervuiling
of luchtvervuiling worden vastgesteld. Drones kunnen dicht bij de bron van
de uitstoot meten, bijvoorbeeld aan de bovenrand van hoge schoorstenen.
Dit kan onder andere de emissie van zwaveldioxide (SO2), stikstofoxiden (NO
en NO2) en ammoniak (NH3) betreffen. Met andere sensoren kunnen ook
licht, geluid en straling worden gemeten. Processen als verzuring, eutrofiëring (vermesting – door overmaat van voedingsstoffen krijgen bepaalde soorten de overhand maar neemt de biodiversiteit af) en verdroging (daling van
de grondwaterspiegel) kunnen worden gemonitord. Overigens zijn drones
milieuvriendelijker dan bemande luchtvaartuigen (RPAS Steering Group,
2013, p. 29).
Als het gaat om afvalverwerking en het illegaal storten van afval kunnen drones ook bijdragen aan de monitoring. Hoewel dit nog niet of nauwelijks met
behulp van drones gebeurt, kan met behulp van luchtfoto’s en filmbeelden
worden getraceerd waar en wanneer er afval is getransporteerd of gedumpt.
Met behulp van bovengenoemde sniffers kan worden nagegaan wat de aard
en samenstelling is van het afval of illegale lozingen. Bij hoge concentraties
van stoffen in de lucht of het water die gezondheidsrisico’s met zich meebrengen kan de bevolking worden gealarmeerd.
Drones kunnen ook helpen bij het vaststellen van (veranderingen in) de biodiversiteit. Dit is de graad van verscheidenheid van planten- en diersoorten.
Met behulp van camerabeelden kan de aanwezigheid van bepaalde soorten
worden vastgesteld en kunnen tevens populatieschattingen worden gedaan.
Wanneer bepaalde diersoorten worden voorzien van een chip, kan met
behulp van RFID ook hun leefgebied en migratiepatroon in kaart worden
gebracht. De drones kunnen dan RFID-lezers bevatten die individuele dieren
of groepen dieren kunnen lokaliseren. Ook kan stroperij en overbevissing
worden tegengegaan in uitgestrekte gebieden. Deze toepassingen zijn nog in
ontwikkeling, maar worden bijvoorbeeld in Zwitserland al toegepast.38
Landbouw
Het gebruik van drones in de landbouw is al gangbaar. Het gaat dan om
monitoring, om landbouwactiviteiten en om agronomie (landbouwkunde,
onderzoek en ontwikkeling ter verbetering van de landbouw). Bij monitoring
kan het gaan om het schatten van biomassa, het volgen van gewassengroei en
38

Zie www.pleinchamp.com/machinisme/actualites-machinisme/des-drones-au-service-de-la-biodiversite
(laatst geraadpleegd op 18 november 2014).

Toepassingen

het inschatten van de opbrengst en kwaliteit van gewassen. Ook de aanwezigheid en omvang van onkruid, plantenziektes, de waterkwaliteit, de
(grond)waterspiegel en irrigatie kunnen relevant zijn om te monitoren. Bij
veeteelt kan het gaan om het volgen van de locatie en gezondheid van de veestapel. Veel van deze toepassingen zijn wellicht meer private toepassingen
(zie volgende paragraaf), maar soms betreft het juist overheidstoepassingen,
bijvoorbeeld bij het uitbreken van dierziekten en daaropvolgende quarantaine en vervoersverboden. In zulke gevallen kunnen met behulp van drones
locaties en bewegingen van vee worden gevolgd. Verder kunnen drones worden ingezet om het weer lokaal nog preciezer te kunnen voorspellen met
behulp van onder meer hygrometers en barometers.
Landbouwactiviteiten die door drones kunnen worden uitgevoerd, zijn onder
meer bemesting en het sproeien van pesticiden. In Japan gebeurt dit reeds,
waar inmiddels 30% van de rijstvelden wordt besproeid met drones (Koebler,
2013).39 Met drones kunnen deze groei- en bestrijdingsmiddelen zeer gericht
worden ingezet (precision farming), waardoor kleinere hoeveelheden volstaan. Bovendien zijn drones sneller dan tractoren en veiliger dan laagvliegende bemande vliegtuigjes. Andere mogelijke toepassingen van drones
zijn het wegjagen van vogels, het planten van zaden, het binnenhalen van
bepaalde oogst en het bevruchten van fruitbomen (Wozniacka, 2013). Vogels
wegjagen met drones zou nu al kunnen, maar zijn we niet in de praktijk
tegengekomen. Planten, oogsten en bevruchten zijn toekomstige ontwikkelingen omdat ze veel meer precisie vergen dan momenteel mogelijk is.
Op het terrein van de agronomie kunnen drones bijdragen aan een verdere
ontwikkeling van de landbouw door bijvoorbeeld te volgen wat de effecten
zijn van bestrijdingsmiddelen, bemesting en irrigatiesystemen op de groei en
ontwikkeling van gewassen of op de onkruidbestrijding. Verder kunnen drones worden ingezet om nesten van dieren te detecteren, bijvoorbeeld voorafgaand aan maai-activiteiten. Deze toepassingen zijn nog in ontwikkeling. De
huidige problemen van bijensterfte in combinatie met de trend naar steeds
kleinere drones, tot het formaat van insecten, hebben geleid tot de gedachte
dat drones (op de middellange termijn) ook kunnen worden ingezet voor de
bevruchting van planten en bomen.40
Grensbewaking en internationale toepassingen
Het gebruik van drones bij grensbewaking is een toepassing die zowel boven
land als boven zee kan worden ingezet. Met name in uitgestrekte gebieden
en/of gebieden die over land lastig bereikbaar zijn, kunnen drones een bijdrage leveren. Bij grensbewaking kan onder meer worden gedacht aan het
39
40

In Nederland hebben we geen vergelijkbare toepassing aangetroffen.
COM(2014) 207, A new era for aviation, opening the aviation market to the civil use of remotely piloted aircraft
systems in a safe and sustainable manner. Communication from the commission to the European Parliament
and the Council, Europese Commissie, 8 april 2014.

57

58 Het gebruik van drones

traceren van smokkel en aan illegale migratie en mensenhandel. In Nederland worden (voor zover ons bekend) geen drones ingezet voor grensbewaking. De Amerikaanse overheid gebruikt drones voor controles bij de meer
dan 3.000 kilometer lange grens met Mexico (Carroll, 2014; Preston, 2014).
Ook de Australische overheid heeft de inzet van drones aangekondigd voor
grenscontroles, met name voor bootvluchtelingen (Stewart, 2014).
In de Nederlandse situatie zou de inzet van drones van meerwaarde kunnen
zijn rondom de wateren van het Caribische deel van het koninkrijk (Aruba,
Curaçao, Sint-Maarten en de eilanden van Caribisch Nederland), bijvoorbeeld in de bestrijding van drugssmokkel. In Europa kunnen drones worden
ingezet boven de Middellandse Zee, denk bijvoorbeeld aan het Italiaanse
eiland Lampedusa, om bootvluchtelingen vanuit Afrika in een vroeg stadium
te detecteren. Frontex, het agentschap van de EU voor grensbewaking,
noemde het gebruik van drones expliciet bij de oprichting van het grensbewakingssyteem EUROSUR.41
Veel van de grensbewakingstoepassingen gaan uit van drones als vliegende
camera’s. Er zijn echter ontwikkelingen met andere sensoren die op dit punt
ook meerwaarde kunnen bieden. Het gebruik van infrarood- of warmtebeelden kan ook bijdragen aan het opsporen van personen in een grensgebied. Ook seismische sensoren en andere bewegingssensoren kunnen in
een grensgebied de aanwezigheid van personen verraden (Dunlap, 2009;
Matthews, 2010). Bij bewegingssensoren kan ook cross-line detectie worden
gebruikt; dit is apparatuur die een signaal afgeeft zodra iemand een grens
passeert (Flight, 2013). Dat kan hardware zijn in de vorm van bewegingssensoren, maar ook software die de inhoud van beelden analyseert. Crossline detectie (als eigenstandige techniek, dus zonder drones) wordt al toegepast in musea, gevangenissen en industrieterreinen.
Andere toepassingen in internationale context zijn spionage en ontwikkelingshulp. Militaire toepassingen vallen buiten de reikwijdte van dit onderzoek. Spionage met behulp van drones kan gericht zijn op activiteiten van
buitenlandse overheden, bijvoorbeeld het ontwikkelen van faciliteiten voor
nucleaire, biologische of chemische wapens, of op activiteiten van buitenlandse bedrijven. Daarbij kan niet alleen worden gedacht aan luchtfoto’s,
maar ook aan afluisterapparatuur. Drones kunnen daarbij worden ingezet als
afluisterapparaat, maar ook als instrument om microfoons of andere apparatuur te droppen. Het is ons niet bekend in hoeverre deze toepassingen reeds
worden ingezet of in ontwikkeling zijn. Naarmate drones in de toekomst
steeds kleiner worden, komen (op middellange termijn) ook steeds meer
indoor-toepassingen in beeld.
41

COM(2011) 873, Proposal for a Regulation of the European Parliament and the Council Establishing the European Border Surveillance System (EUROSUR). Europese Commissie, 12 december 2011.

Toepassingen

Bij ontwikkelingshulp kan worden gedacht aan het verzamelen van intelligence, zoals het in kaart brengen van vluchtelingenstromen, en het leveren
van noodhulp, zoals water, voedsel, medicijnen, waterzuiveringstabletten en
AED’s. Drones kunnen ook worden gebruikt als waarschuwingssysteem om
tijdig mensen te waarschuwen in geval van bijvoorbeeld een overstroming,
vulkaanuitbarsting of oprukkende plunderaars. In zulke gevallen kunnen
mensen tijdig worden geëvacueerd of andere voorzorgsmaatregelen nemen.
Drones kunnen ook bijdragen aan het snel opzetten van een communicatienetwerk door ze uit te rusten met bijvoorbeeld WiFi-hotspots. Deze toepassingen zijn nog niet of nauwelijks in gebruik, maar hulporganisaties zijn zich
hierop aan het oriënteren. Naar verwachting kunnen de monitoringtoepassingen op korte termijn worden ingezet en de hulpverleningstoepassingen
(met zwaardere payloads) op middellange termijn.
Economie
Uit de onderzochte literatuur en gehouden interviews blijkt dat de markt
voor drones enorm zal groeien de komende jaren. Drones zijn primair ontwikkeld in het militaire domein, maar ontwikkelaars, producenten en gebruikers zoeken ook voortdurend naar nieuwe civiele toepassingen (Hayes et al.,
2014). Een dergelijke innovatieve groeimarkt zou de economie en de werkgelegenheid ten goede kunnen komen. Dit zijn echter geen directe toepassingen van drones.
Een toepassing van drones in het economische domein is het gebruik van
drones als vliegende reclamezuilen. Aan drones kan een spandoek, vlag,
lichtkrant of luidspreker worden bevestigd met een reclameboodschap.
Omdat dit naar verwachting eerder een toepassing is voor de private sector
komt dit in de volgende paragraaf aan bod. Echter, ook de overheid zou
natuurlijk op deze manier drones kunnen inzetten, bijvoorbeeld in het kader
van voorlichtingscampagnes. Deze toepassingen zijn in ontwikkeling.
Het gebruik van drones kan ook bijdragen aan de handhaving van economische spelregels, bijvoorbeeld aan het controleren van belastingen. Bij het
controleren van belastingen kan bijvoorbeeld worden gedacht aan motorrijtuigenbelasting (MRB), waarbij het belastingtarief afhangt van het soort
voertuig, het soort brandstof en de gewichtsklasse, de belasting van personenauto’s en motorrijwielen (BPM), waarbij buitenlandse voertuigen ook
belastingplichtig zijn in bepaalde gevallen, de belasting zware motorrijtuigen
(BZM), waarbij zware voertuigen extra belasting moeten betalen, en zakelijke
rijders, waarbij het privégebruik van leaseauto’s gemaximeerd is. Deze toepassingen worden nog niet of nauwelijks gebruikt, maar kunnen op korte termijn worden verwacht.

59

60 Het gebruik van drones

In tabel 3.1 wordt een overzicht geboden van hetgeen in deze paragraaf aan
de orde is geweest.
Tabel 3.1

Kansen van het gebruik van drones in de publieke sector

Domein
Justitie

Payload
Camera’s

Veiligheid

Warmtesensoren
Sniffers
WiFi
DNA-spray, microsensoren
Camera’s

Infrastructuur

Warmtesensoren, blusmiddelen
Sniffers
Camera’s, luidsprekers, stroboscopen,
tasers, traangas
Water, voedsel, medicijnen
WiFi
Camera’s

Milieu
Landbouw

Internationaal

Economie

3.1.2

Antennes/WiFi
Zendapparatuur
Camera’s/sniffers
Camera’s
Camera’s
Weerapparatuur (hygrometers, barometers)
Pesticiden, kunstmest
Zaden
Camera’s, warmtesensoren, bewegingssensoren
Water, voedsel, medicijnen
Camera’s
Reclame

Toepassing
Preventie
Opsporing (o.a. reconstructies, verdachten identificeren/uitsluiten)
Vervolging en berechting (bewijsmateriaal)
Uitvoering straffen/maatregelen (o.a. elektronisch toezicht)
Opsporen hennepplantages, vermiste personen
Opsporen drugs
Aftappen, personen volgen
Personen volgen
Rampenbestrijding en crisisbeheersing (reconnaissance, situational
awareness)
Bewaken en beveiligen, observaties
Brandbestrijding
Giframpen, kernrampen
Crowd control
Reddingsoperaties, search and rescue
Netwerken herstellen bij rampen/crises
Inspecties, monitoring verkeer, handhaving verkeer
Controles vergunningen
Cartografie
Netwerkdekking verbeteren
Radiozendstations
Controle op emissie, illegale afvalstort
Monitoren biodiversiteit, migratiepatronen, stroperijbestrijding
Monitoren plantengroei, plantenziektes
Weersvoorspellingen
Onkruidbestrijding, plantengroei
Zaaien, bevruchten
Grensbewaking, bestrijding smokkel en mensenhandel
Spionage
Noodhulp, ontwikkelingssamenwerking
Belastingcontroles, fraudebestrijding
Vliegende reclamezuilen, voorlichting

Gebruik van drones in de private sector

In deze paragraaf komt het gebruik van drones door particulieren aan bod.
Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen individuele burgers, bedrijven en
wetenschap.
Burgers
In de meeste toepassingen worden drones voorzien van een payload, in het
bijzonder een sensor zoals een camera of sniffer. Er zijn echter ook toepas-

Toepassingen

singen voor drones zonder payload. Daarbij kan vooral gedacht worden aan
het vliegen van drones als hobby, een hobby die in populariteit lijkt toe te
nemen. In deze context wordt eerder gesproken van modelvliegtuigen (met
inbegrip van radiografisch bestuurbare helikopters en andere rotorsystemen)
dan van drones. Er zijn ook wedstrijden, waarbij het gaat om zo goed
mogelijk een reeks voorgeschreven figuren te vliegen of zo hard mogelijk te
vliegen. Een voorbeeld daarvan is pylonracen, waarbij het modelvliegtuig zo
snel mogelijk 10 rondjes om 3 palen in een driehoeksvorm moet vliegen. Bij
combatwedstrijden wordt een papieren lint achter de vliegtuigen gehangen
en is het de bedoeling stukjes van het lint van andermans vliegtuig af te vliegen.
Burgers kunnen modelvliegtuigen en andere kleine drones eenvoudig via
internet bestellen. De kosten bedragen dan tussen enkele tientjes tot hooguit
enkele duizenden euro’s. Veel drones zijn bij aankoop reeds uitgerust met
een camera en anders is een camera relatief goedkoop in de aanschaf en eenvoudig te monteren. Dat biedt burgers de ruimte om ook zelf camera’s in de
lucht te hebben. Toepassingen die nu al plaatsvinden zijn onder meer luchtfoto’s maken van de buurt en die verspreiden onder buurtbewoners. Ook
buurtpreventie en camerabewaking (op initiatief van burgers met een drone)
vanuit de lucht kan een toepassing zijn en wordt hier en daar reeds toegepast
op initiatief van burgers. Daarnaast worden vogelwerkgroepen genoemd, bijvoorbeeld om met behulp van drones nesten te tellen (Heck & Luyendijk,
2014). Tevens willen sporters soms zichzelf vanuit de lucht filmen (Beckham,
2014). Uiteraard is het denkbaar dat burgers ook drones willen inzetten voor
gluren bij de buren. Dat komt in de volgende paragraaf aan bod. Andere payloads en sensoren zijn doorgaans specifieker en soms ook duurder, waardoor
deze minder voor de hand liggend zijn als toepassing door burgers.
Een recente toepassing is het gebruik van drones voor het maken van selfies
vanuit de lucht. Een selfie is een gefotografeerd zelfportret, doorgaans
gemaakt met een smartphone of webcam. Een typisch voorbeeld hiervan is
de zogeheten Nixie, een armband die open te vouwen is tot een drone (NOS,
2014a). Deze drone is nog in de ontwikkelfase.
Reeds mogelijk en in gebruik is de toepassing van zogenoemde spaxels. Deze
term staat voor pixels in space en doelt op drones die zijn uitgerust met ledverlichting. Door de drones in de avondhemel rond te laten vliegen kunnen
dan 3D-illustraties worden getekend, als een soort vuurwerk in de lucht
(Dronelife, 2014).
Drones kunnen door burgers ook worden ingezet om een statement te
maken, te demonstreren of hun vrijheid van meningsuiting vorm te geven.
Een voorbeeld hiervan is een recent voorval in een voetbalstadion waar een

61

62 Het gebruik van drones

drone binnenvloog met de vlag van ‘Groot-Albanië’ tijdens een voetbalwedstrijd tussen Servië en Albanië.42 Nadat een van de Servische voetballers de
vlag te pakken had gekregen, werd hij belaagd door de Albanese spelers.
Woedende supporters liepen vervolgens het veld op en vielen de Albanese
spelers aan, die moesten vluchten naar de kleedkamer en werden bekogeld
met allerlei voorwerpen.
Bedrijven
Onder toepassingen door bedrijven worden hier vooral commerciële toepassingen verstaan die voor bedrijven extra omzet of winst opleveren of juist een
besparing in de kosten. De meest genoemde toepassing voor bedrijven is het
bezorgen van post en/of pakketten. Het bevoorraden van olieplatforms zou
een andere mogelijkheid kunnen zijn. In de Verenigde Staten is regelmatig
gespeculeerd over het bezorgen van pizza’s met behulp van drones
(Pepitone, 2013). Ook in Rusland worden pizza’s bezorgd met drones (Daily
Mail, 2014). Daarnaast wordt regelmatig genoemd het plan van internetbedrijf Amazon om boeken te bezorgen middels drones (Willems, 2013). In
China vindt het afleveren van pakketjes met drones al plaats (Kasteleijn,
2013). De drones bezorgen daar bijvoorbeeld ook taarten. Los van de aanzienlijke beperkingen in gewicht en actieradius, is het Amazon door de federale autoriteiten verboden in de Verenigde Staten pakketjes te bezorgen met
behulp van drones (McNeal, 2014; Telegraaf, 2014d). In Duitsland kondigde
DHL aan pakketjes naar de Waddeneilanden te gaan bezorgen met behulp
van drones (NOS, 2014b). Ondanks dat sommige bezorgtoepassingen zoals
hierboven beschreven concreet hebben plaatsgevonden, lijken het toch
vooral publiciteitsstunts te zijn. Structurele bezorgtoepassingen met behulp
van drones zijn waarschijnlijk meer iets voor de middellange termijn. Nu lijken de meeste voorbeelden (nog) niet rendabel om structureel in te zetten.
Hoewel de Europese Commissie op lange termijn ook het transport van personen met behulp van drones voorziet, is het de vraag of dit (zelfs op middellange termijn) realistisch is.43 Bij personenvervoer zijn vooral de veiligheid en
de draagkracht aandachtspunten.44
Drones worden momenteel ook reeds ingezet in de wereld van film en televisie om hoge camerashots te maken (Fung, 2014). Tijdens de Olympische winterspelen in Sochi werden drones ingezet om sporters te filmen (Charlton,
2014). De Tour de France, de Elfstedentocht en ook voetbalwedstrijden kunnen met behulp van drones in beeld worden gebracht. Ook kunnen voor

42
43

44

Zie www.volkskrant.nl/dossier-ek-voetbal/servie-legt-alle-schuld-van-drone-incident-bij-albanie~a3769470/
(laatst geraadpleegd op 18 november 2014).
COM(2014) 207, A new era for aviation, opening the aviation market to the civil use of remotely piloted aircraft
systems in a safe and sustainable manner. Communication from the commission to the European Parliament
and the Council, Europese Commissie, 8 april 2014.
Merk verder op dat de term UAV (Unmanned Aerial Vehicle) verwarrend kan zijn als een drone wordt ingezet
voor personenvervoer. Uiteraard heeft de term unmanned betrekking op de afwezigheid van de piloot aan
boord van het luchtvaartuig en niet op de algehele afwezigheid van mensen aan boord van het luchtvaartuig.

Toepassingen

films of tv-programma’s overzichtsbeelden van een landschap, stad of
gebouwencomplex worden vervaardigd. Voor films kunnen achtervolgingsscènes vanuit de lucht worden gemaakt (CBS News, 2014). Drones kunnen
een ‘gat’ vullen tussen hijskranen (die in hoogte beperkt zijn) en helikopters
(die hoge kosten met zich meebrengen). Ook in commerciële videotoepassingen, zoals bij het maken van bedrijfspromo’s (bijvoorbeeld beelden
van een bedrijventerrein vanuit de lucht) of instructiefilmpjes (bijvoorbeeld
beelden van verkeerssituaties) kunnen drones een aanvulling zijn. Hetzelfde
geldt voor journalistieke doeleinden: ook hier kan de inzet van drones goedkoper uitpakken dan de inzet van nieuwshelikopters, bijvoorbeeld bij het verslag doen van grote events of politieachtervolgingen. In een gesprek met de
Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) kwam naar voren dat journalisten graag meer gebruik zouden willen maken van drones in het kader van
nieuwsgaring. De inzet van drones voor journalistieke doeleinden wordt
inmiddels aangeduid als drone journalism.45 Drones kunnen ook worden
voorzien van een projector om nieuws of andere beelden te verspreiden
(Hamlet, 2014). In dat geval kunnen beelden bijvoorbeeld live worden geprojecteerd op een gebouw of een muur.
Bedrijfsmatige inzet van drones in de landbouw en visserij is in de vorige
paragraaf al aan bod gekomen. De agrarische sector kan de locatie van vee en
de groei van gewassen monitoren. Drones kunnen nuttig zijn bij bemesting
en bij het sproeien van bestrijdingsmiddelen. In de visserij kunnen drones
helpen bij het opsporen van visscholen. Veel van deze toepassingen zijn
reeds in gebruik.
In de bouwsector kunnen drones worden ingezet voor bijvoorbeeld inspecties van daken, gevels, schoorstenen, dakgoten en hijskranen. Alvorens een
dak op te klimmen kan dan eenvoudig worden nagegaan of en waar onderhoud nodig is. Onlangs is bijvoorbeeld de gevel van de vuurtoren Brandaris
met een drone geïnspecteerd en zijn lekkages opgespoord (Heck, 2014). Ook
in de makelaardij is de inzet van drones steeds gebruikelijker. Makelaars kunnen met behulp van drones eenvoudig laten zien hoe een perceel of gebouw
er vanuit de lucht uitziet. Zulke overzichtsfoto’s kunnen overzicht verschaffen voor potentiële kopers en zo de verkoopbaarheid van objecten vergroten
(of verkleinen). Ook kunnen zulke foto’s informatie verschaffen over bijvoorbeeld de kwaliteit van een dak, hetgeen vervolgens voorwerp van onderhandeling kan worden.
De hierboven genoemde toepassingen voor burgers kunnen soms uitgroeien
tot commerciële toepassingen. Waar burgers graag drones inzetten voor fotografie als hobby, is het ook mogelijk om hiervoor een bedrijf in te huren dat
zulke foto’s kan maken, bijvoorbeeld van iemands woning, wijk of landgoed.
45

Zie http://en.wikipedia.org/wiki/Drone_journalism (laatst geraadpleegd op 18 november 2014).

63

64 Het gebruik van drones

Een laatste commerciële toepassing die we hier noemen is die van de drone
als vliegende reclamezuil. Het is mogelijk om aan drones een object, spandoek, lichtkrant of luidspreker te hangen die een reclameboodschap uitdraagt. Denk bijvoorbeeld aan een groot bierblik of een grote schoen met
logo die onder een drone hangt (Delaere, 2014). Ook kunnen laagvliegende
drones goedkope reclamegadgets verspreiden, bijvoorbeeld stickers, sleutelhangers of poppetjes met reclame erop of kleine samples van de nieuwste
snoepjes, shampoo of speelgoed. Deze toepassing is nog in ontwikkeling,
maar kleine voorwerpen zouden nu al verspreid kunnen worden met behulp
van drones.
Wetenschap
Universiteiten, onderzoeksinstellingen en onderzoeksbureaus kunnen drones op tal van manieren inzetten om onderzoeksgegevens te verzamelen. Een
van de meest voor de hand liggende toepassingen is op meteorologisch
gebied. Drones uitgerust met meteorologische instrumenten kunnen op uiteenlopende plekken in de atmosfeer metingen verrichten, naar onder meer
de luchtvochtigheid, luchtdruk, temperatuur, windkracht en -richting, stofdeeltjes, straling en bewolking. Afgezien van orkanen, kunnen sommige drones stevige stormen doorstaan (Kelly, 2013). In geval van tornado’s is de tijd
om mensen te waarschuwen en te evacueren zeer kort. Wetenschappelijke
inzichten verkregen met behulp van drones kunnen als praktisch resultaat
hebben dat sneller kan worden gereageerd (Kelly, 2013).
Met behulp van grote hoeveelheden gegevens die over langere tijd zijn verzameld kunnen ook klimatologische modellen verder worden ontwikkeld.
Doordat drones data kunnen verzamelen op plekken die tot dusver lastig
bereikbaar waren, kunnen nieuwe wetenschappelijke inzichten worden verkregen (Richardson, 2014). Verdere kennis over het milieu en de atmosfeer
kan worden vergaard. Denk daarbij aan het volgen van (gaten in) de ozonlaag, de hoeveelheid fijnstof in de lucht en de hoeveelheid radioactieve
achtergrondstraling. Bij incidenten en rampen kan de verspreiding van gifwolken of radioactieve deeltjes worden gevolgd. Naast de acute rampenbestrijding kan dat wetenschappelijke inzichten opleveren om modellen voor
de toekomst te verbeteren. De inzet van drones voor meteorologische en klimatologische doeleinden is reeds mogelijk, maar het is ons niet bekend of dit
in Nederland ook daadwerkelijk plaatsvindt.
Drones worden ook in toenemende mate gebruikt in de archeologie (Euronews, 2013). Met behulp van drones kunnen landschappen gedetailleerder
en goedkoper in kaart worden gebracht dan met satellietbeelden. Vanuit de
lucht kunnen patronen worden gezien, bijvoorbeeld in de begroeiing, die
duiden op een oude weg of nederzetting.46 Ook kunnen met behulp van dro46

Zie http://en.wikipedia.org/wiki/Drone_journalism (laatst geraadpleegd op 18 november 2014).

Toepassingen

nes 3D-beelden worden gereconstrueerd van bepaalde sites en opgravingen
worden gevolgd. Een andere (praktische, niet-wetenschappelijke) toepassing
is het voorkomen van plunderingen bij archeologische sites (Salopek, 2014).
In de vorige paragraaf zijn agronomische toepassingen van drones reeds
beschreven, zoals onderzoek naar de effecten van bestrijdingsmiddelen,
bemesting en irrigatiesystemen op de groei en ontwikkeling van gewassen of
op onkruidbestrijding. Ook in de biologie kunnen drones worden gebruikt,
bijvoorbeeld om erosie, ontbossing of de migratie van bepaalde diersoorten
te volgen. Drones kunnen ook bruikbaar zijn om populatieschattingen te
maken van diersoorten of om hun gedrag te volgen (Klonoski, 2013).
Vanzelfsprekend kunnen drones niet alleen worden gebruikt om populatieschattingen van dieren te maken, maar ook van mensen. Dit is onderdeel van
de sociale geografie. In sommige dichtbevolkte gebieden in ontwikkelingslanden, bijvoorbeeld in sloppenwijken, is onduidelijk hoeveel mensen er
wonen. Met behulp van drones kunnen populatieschattingen worden
gemaakt. Ook in landen waar sprake is van goede registraties kan sprake zijn
van grote aantallen illegalen. Door populatieschattingen te vergelijken met
registratiedata kan hier meer zicht op worden verkregen. In moeilijk toegankelijke gebieden, zoals in het regenwoud van de Amazone, worden af en toe
nog steeds nieuwe stammen ontdekt. Drones kunnen bewoners van zulke
gebieden op het spoor komen. In de planologie en ruimtelijke ordening kunnen drones bijdragen aan kartering van gebieden en monitoring van ontwikkelingen zoals verstedelijking of vergroening. Deze toepassingen zijn nog in
ontwikkeling. Ook de in de vorige paragraaf beschreven praktische toepassingen in het verkeer (inspecties, verkeersmonitoring, verkeershandhaving, filebestrijding) kennen een wetenschappelijke dimensie. In de verkeerskunde
worden onder meer modellen ontwikkeld over verkeersstromen en optimalisering van de ruimtelijke ordening. Gegevens verzameld met drones kunnen
deze modellen verder verbeteren en nieuwe inzichten verschaffen.
Drones kunnen ook ingezet worden voor geologische surveys. Dat kan nuttig
zijn bij het vinden van olie en gas en gebeurt momenteel bijvoorbeeld al
boven de Noordzee (Parker, 2014). Dit heeft zowel een praktische kant (waar
zitten olie en gas?) als een wetenschappelijke kant (kennis over het lokaliseren van bodemschatten). Ook in Noorwegen worden met behulp van uiteenlopende sensoren onder drones driedimensionale geologische kaarten
gemaakt om olie op te sporen (Dillow, 2013). Behalve naar olie en gas kan ook
gezocht worden naar zeldzame aardmetalen en -mineralen. Metingen kunnen magnetische velden, zwaartekracht en elektromagnetische straling
betreffen.

65

66 Het gebruik van drones

In tabel 3.2 wordt een overzicht gegeven van de genoemde dronetoepassingen in deze paragraaf.
Tabel 3.2

Kansen van het gebruik van drones in de private sector

Domein
Burgers

Payload
Geen
Camera’s

Bedrijven

Vracht
Camera’s
Projector
Mest, bestrijdingsmiddelen, camera’s
Camera’s

Wetenschap

Reclame, vracht
Weerapparatuur (hygrometers, barometers), sniffers, stralingsmeters

Camera’s

3.2

Toepassing
Hobbyvliegen, wedstrijden
Luchtfoto’s maken
Buurtpreventie, camerabewaking
Vogelwerkgroepen
Bezorgen post/pakketten
Film en tv, filmen van sport en evenementen
Journalistiek
Nieuwsverspreiding, evenementen
Landbouw en veeteelt, monitoring veestapel, plantengroei
Bouw: dak- en gevelinspecties
Makelaardij
Reclame, gadgets verspreiden
Weersvoorspellingen
Weeralarm, evacuaties
Klimaatmodellen verbeteren
Monitoren milieu, fijnstof, straling
Archeologie
Ecologie, biologie: erosie, ontbossing, migratie
Sociale geografie: populatieschattingen, verstedelijking
Verkeerskunde
Geologie: opsporen gas en olie, natuurlijke grondstoffen

Bedreigingen

In deze paragraaf worden de bedreigingen van het gebruik van drones geïnventariseerd. De verschillende soorten dreigingen worden in drie categorieën
besproken. Allereerst (paragraaf 3.2.1) komt het misbruik gericht tegen drones aan bod, dus drones als doel van schade. Vervolgens (paragraaf 3.2.2)
wordt misbruik door het gebruik van drones besproken, dus drones als middel van schade. Zowel bij drones als doel van schade als bij drones als middel
van schade gaat het om intentionele schade.47 Ten slotte (paragraaf 3.2.3)
komen de risico’s en niet-intentionele negatieve effecten (ongewenste
neveneffecten) bij het gebruik van drones aan bod, dus drones als omgevingselement van schade.48
Bij het gebruik van drones wordt vaak genoemd dat er ook bedreigingen voor
de privacy zijn. Het juridisch kader voor privacy en wat privacyrechtelijk wel
en niet is toegestaan wordt uitgebreid besproken in hoofdstuk 5. Hieronder
wordt (vanuit een praktisch perspectief, dus los van de juridische kaders)

47

48

Wat als misbruik wordt beschouwd is normatief en kan onder meer afhangen van individuele normen, groepsnormen en maatschappelijke normen, zie bijvoorbeeld Utz en Kramer (2009). Normen voor nieuwe technologie kunnen onduidelijk zijn, zie bijvoorbeeld Duff (2008).
Deze indeling is los gebaseerd op Parker (1976).

Toepassingen

beschreven waaraan zoal gedacht kan worden bij zulke privacyrisico’s en
daaraan gerelateerde dreigingen.
3.2.1

Drones als doelwit van schade

Drones kunnen op verschillende manieren doelwit zijn van dreigingen.
Drones en hun payloads kunnen doelwit zijn van schade of diefstal, maar ook
de gegevens die door drones worden verzameld of de frequenties die worden
gebruikt door drones kunnen doelwit zijn.
Drones kunnen doelwit zijn van diefstal doordat iemand zich graag de drone
van een ander wil toe-eigenen. Met name bepaalde dure of unieke drones
zijn mogelijk gewild en ook drones met een bijzondere payload, bijvoorbeeld
een waardevol pakket of unieke informatie. Daarnaast kunnen mensen om
verschillende redenen drones van een ander willen beschadigen, bijvoorbeeld omdat ze drones zien als overlastgevend of als inbreukmakend op de
privacy.49 Wanneer een drone neerstort of zelfs doelbewust uit de lucht wordt
geschoten, kunnen ook gegevens in de drone of de payload mogelijk worden
gestolen of gekopieerd. Ook is het denkbaar dat iemand die schade ondervindt van een drone (bijvoorbeeld van een botsende drone), de drone achterhoudt (en wettelijk mag achterhouden) totdat de schade is vergoed. Voor
meer hierover, zie paragraaf 4.2 over onrechtmatige daad en het retentierecht.
Naast de drone en de payload kunnen ook gegevens die door de drone zijn
verzameld doelwit zijn. Het gaat dan om (informatie)beveiligingsrisico’s. Dat
kan intentioneel zijn, door bijvoorbeeld hackers, maar ook non-intentioneel
(door middel van onbedoeld lekken, zie paragraaf 3.2.3). Door informatie te
versleutelen worden deze risico’s verkleind. Naast zulke beveiligingsrisico’s
‘naar buiten’ op het terrein van hacken en lekken van signalen zijn er ook
beveiligingsrisico’s ‘naar binnen’, dat wil zeggen naar ongeautoriseerde
medewerkers. Het kan zijn dat medewerkers binnen een organisatie waar
met behulp van drones informatie wordt verzameld graag mee willen kijken
naar gegevens van anderen waarin ze zijn geïnteresseerd, bijvoorbeeld van
familieleden, buurtgenoten of bekende Nederlanders.
Ook de frequenties die drones gebruiken zijn kwetsbaar voor verstoring en
schade. Bij het verstoren van frequenties van of door drones is het van belang
onderscheid te maken tussen twee soorten frequenties. Enerzijds kan dit de
aanstuurfrequenties van drones betreffen en anderzijds kan het payloadfrequenties betreffen. Het is denkbaar dat een bestuurder met zijn signaal de
besturing van de drone van een ander overneemt. Het overnemen van de
besturing door zich voor te doen als iemand anders wordt aangeduid als
49

Zie bijvoorbeeld Chen et al. (2011) over voorspellende factoren voor misbruik van technologie.

67

68 Het gebruik van drones

spoofing. Hiermee wordt het mogelijk een drone te kapen (FranceschiBicchierai, 2012). Een drone kan vervolgens worden gestolen, uitgeschakeld
of worden gebruikt om bijvoorbeeld in te vliegen op personen of objecten.
Gelet op de lage kosten om een drone aan te schaffen, lijkt de kans op het
overnemen van de besturing om een drone te bemachtigen klein volgens de
personen die zijn geïnterviewd. Niettemin kunnen kostbare of interessante
payloads een reden zijn om de besturing over te willen nemen. Mogelijk zijn
er zelfs hackers die het als een uitdaging, sport of nobel doel zien om
bepaalde frequenties over te nemen.
Jammen is het tijdelijk verstoren of onmogelijk maken van een normaal
gebruik van een bepaalde frequentieband in een bepaald gebied. Een jammer verstoort de ontvangst van signalen van andere zenders door zelf stoorsignalen uit te zenden. Wanneer drones een doelwit zijn, kunnen jammers
worden gebruikt om drones onbestuurbaar te maken of om de payloadfrequenties te verstoren. De payloadfrequenties betreffen bijvoorbeeld de
signalen om camerabeelden, geluidsopnamen of andere sensorische informatie naar de grond te sturen. Wanneer een WiFi-hotspot of telecomapparatuur als payload aan een drone wordt gehangen, worden ook bepaalde
frequenties gebruikt. Iemand die deze signalen wil verstoren kan daarvoor
een jammer inzetten.
Jammen kan twee kanten op: kwaadwillenden kunnen met jammers de aanstuur- en payloadfrequenties van drones verstoren, maar drones kunnen ook
worden uitgerust met jammers om andere signalen te verstoren. Dat laatste
zijn drones als middel van schade, dat komt in de volgende paragraaf aan
bod. In deze en de volgende paragraaf wordt jammen als intentionele dreiging gezien, maar verstoring van frequenties kan ook niet-intentioneel zijn,
wanneer frequenties van drones interfereren met frequenties van andere
drones of andere signalen.
3.2.2

Drones als middel van schade

Zodra drones worden gebruikt met de bedoeling iets of iemand te beschadigen, bijvoorbeeld door in te vliegen op mensen of voorwerpen of door bewust
een payload te droppen boven een persoon of een object, is dit in beginsel
strafbaar, bijvoorbeeld als zaakbeschadiging of vernieling (artikel 350-352 Sr)
of als mishandeling (artikel 300-304b Sr) of poging daartoe. De Duitse bondskanselier Angela Merkel zag in 2013 een drone voor haar ogen neerstorten
(Heine, 2013). De Piratenpartij had de drone bewust laten crashen om aandacht te krijgen. Het incident laat zien dat een aanslag op een hoogwaardigheidsbekleder met behulp van een drone niet enkel theoretisch is en als
zodanig een risico voor de nationale veiligheid kan vormen. Het is ook denkbaar dat iemand een drone op een locatie weglegt, bijvoorbeeld in een

Toepassingen

museum waar een week later een staatshoofd op bezoek komt, met de
bedoeling de drone later op afstand te activeren. Zo kunnen drones worden
ingezet voor ludieke acties, maar ook om chaos te creëren. Verdere risico’s
zitten in verschillende gevaarlijke payloads, bijvoorbeeld wanneer projectielen, bommen, vuurwapens of gevaarlijke stoffen (denk aan giftige gassen) aan
drones worden opgehangen. In het geval van terroristen kan het ook gaan om
het bevestigen van NBC-wapens (nucleaire, biologische en chemische
wapens), bijvoorbeeld wanneer terroristen met behulp van drones antrax
(een infectieziekte, ook wel miltvuur geheten) deponeren in drinkwaterbronnen. In combinatie met een explosief kunnen biologische wapens als
antrax, pokken, pest en tularemie met een drone zeer snel worden verspreid
in de lucht, met grote aantallen slachtoffers als gevolg (Chosun, 2014). Overigens kan een ongevaarlijke payload mogelijk ook al de nodige paniek veroorzaken: wanneer iemand een zakje water onder een drone hangt, zullen de
autoriteiten die niet onmiddellijk durven neerhalen zolang onduidelijk is wat
daarvan de consequenties zijn.
Inmiddels zijn criminelen er ook in geslaagd om met behulp van drones
drugs te smokkelen naar een gevangenis (Freehon & Hutton, 2014). De drone
stortte neer nadat deze in aanraking kwam met speciale draden die ontsnapping per helikopter moeten voorkomen. Een gevangene wist echter de drugs
te bemachtigen voordat bewaarders de drugs in beslag konden nemen. Dit
voorbeeld laat zien dat het smokkelen van drugs en andere contrabande over
landsgrenzen ook denkbaar is. Grote drones zouden in theorie ingezet kunnen worden om personen te helpen ontsnappen uit gevangenissen of illegaal
over landsgrenzen te vervoeren. Ook kunnen drones worden ingezet om illegaal afval te dumpen.
Een ander veelgenoemd punt is dat drones, in het bijzonder wanneer ze zijn
voorzien van camera’s, kunnen worden ingezet om mensen te bespieden.
Daarbij gaat het vooral om peeping tom-verhalen van mensen die andere
mensen (vooral vrouwen) zouden begluren. In de Verenigde Staten ontstond
veel ophef rond een verhaal waarbij een vrouw stelde dat ze werd begluurd
door een drone die voor haar ramen vloog (Bradwell, 2014). Later bleek overigens dat zij niet het doelwit was (Hartquist, 2014), maar dat wil niet zonder
meer zeggen dat haar privacy niet was geschonden. De (juridische) grenzen
van het recht op privacy (en kaders voor wat wel en niet is toegestaan) worden besproken in hoofdstuk 5. Hier volstaat het om te constateren dat voor
deze vrouw in elk geval haar verwachtingen met betrekking tot haar privacy
geschonden leken: wonend op de 26e verdieping hield ze er geen rekening
mee dat er een drone met camera voorbij kon komen vliegen. Mensen die in
de binnenstad of aan een drukke weg op de begane grond wonen, zijn wellicht meer gewend aan het gegeven dat mensen soms naar binnen kijken (of
hebben daartegen maatregelen genomen), maar voor mensen die meer afge-

69

70 Het gebruik van drones

legen of in hoogbouw wonen, liggen de privacyverwachtingen waarschijnlijk
anders. Met behulp van drones is het in elk geval mogelijk om ook bij flatbewoners naar binnen te kijken. Dat kan strafbaar zijn. Op grond van artikel 139f Sr is het strafbaar om heimelijk besloten plaatsen te filmen of fotograferen en op grond van artikel 441b Sr is het strafbaar om heimelijk foto’s
of filmbeelden te maken in openbare ruimtes. Het doet er daarbij niet toe of
beelden worden bewaard.50 Ook het afluisteren van telecommunicatie en het
plaatsen van afluisterapparatuur zijn strafbaar (artikel 139c en 139d Sr). De
formulering van de wetsartikelen (‘een daartoe aangebracht technisch hulpmiddel’) lijkt vooral te doelen op vaste camera’s en afluisterapparatuur, maar
wordt in de wetsgeschiedenis breed geïnterpreteerd. Het technisch hulpmiddel kan bijvoorbeeld ook worden verstopt in een voorwerp, zoals een koffer.
Naar analogie kan daarom ook een camera op een drone als een aangebracht
technisch hulpmiddel worden gekwalificeerd.
De ophef over bij iemand naar binnen gluren met een drone kan nog groter
zijn wanneer een slachtoffer naakt is en wordt gefotografeerd of gefilmd.
Daders kunnen erop uit zijn om naaktbeelden van iemand te maken, bijvoorbeeld vanuit seksuele motieven, uit rancune of om iemand te chanteren.
Wanneer van iemand naaktfoto’s worden gemaakt die vervolgens worden
verspreid of openbaar gemaakt, kan dat strafbaar zijn als aanranding van
iemands goede naam en eer (schriftelijke smaad of laster, artikel 261-262 Sr).
In het geval op de afbeeldingen minderjarigen te zien zijn, betreft het kinderporno. Wanneer naaktfoto’s van iemand worden verspreid, bijvoorbeeld uit
rancune, kan ook dat smaad opleveren of schending van iemands portretrecht.
Het maken van beelden in een privésituatie levert een mogelijke inbreuk op
de privacy op, waarover meer in hoofdstuk 5. Niet alleen het maken van beelden, maar ook het gebruiken van beelden kan specifieke delicten opleveren.
Wanneer mensen in hun eigen achtertuin niet of schaars gekleed zijn, kan
het maken en vervolgens verspreiden van beelden een aanranding van
iemands goede naam en eer inhouden. In het geval er verder weinig sprake is
van bloot kan een overvliegende drone niettemin een inbreuk op iemands
privacy inhouden. Zelfs wanneer een drone niet uitgerust is met een camera
(dat kan vanaf een grote hoogte misschien lastig vast te stellen zijn door een
burger in zijn achtertuin), kan een overvliegende drone inbreuk maken op
iemands privacyverwachtingen.
Het onderscheid tussen een private en een publieke ruimte is van belang om
vast te stellen hoeveel privacy mag worden verwacht en wanneer sprake is
van privacyschendingen. Een praktisch punt is echter dat een drone, in elk
geval in bewoonde gebieden, al snel zowel over private als publieke ruimte
50

Kamerstukken II, 2000/01, 27 732, nr. 3, p. 4.

Toepassingen

vliegt. Naarmate een drone hoger vliegt, valt er meer gebied onder de reikwijdte van een camera. De kans dat daarbij private ruimte zit, neemt dan toe.
Daar staat tegenover dat een laagvliegende drone waarschijnlijk als een grotere privacyinbreuk wordt ervaren dan een hoogvliegende drone. Van overvliegende vliegtuigen en helikopters wordt doorgaans geen zeer grote privacyinbreuk ervaren en van overvliegende satellieten nog minder. Niettemin kan
ook als op het moment van overvliegen geen inbreuk op de privacy wordt
ervaren toch sprake zijn van een inbreuk op de privacy, bijvoorbeeld wanneer een overvliegende drone foto’s maakt die op een later moment worden
verspreid of openbaar gemaakt.
Ook wanneer drones beelden maken van de publieke ruimte kan dat overigens als een privacyinbreuk worden ervaren. Ter illustratie dienen enkele
voorbeelden waarbij een drone werd ingezet boven het strand (Russon,
2014). Voorbijgangers dachten dat de drones werden ingezet om vrouwen in
bikini’s boven het strand te bespieden. In een geval werd zelfs een 17-jarige
jongen die een drone bestuurde aangevallen en mishandeld door een vrouw
(Gardner, 2014). Wanneer iemand (stelselmatig) wordt belaagd, kan sprake
zijn van stalking. Dat is strafbaar op grond van artikel 285b Sr.
Hinderlijk volgen kan ook in de context van bekende personen een bedreigende toepassing van drones zijn. Daarbij kan in de eerste plaats worden
gedacht aan paparazzi die de gangen willen volgen van bijvoorbeeld bekende
acteurs of zangers. Nu drones met een camera goedkoop en eenvoudig te
bestellen zijn op verschillende websites, kan de drempel voor zulke toepassingen lager komen te liggen en kunnen ook burgers hun eigen drone inzetten om iemand te volgen. Ook dit kan resulteren in stalking.
Particuliere opsporingsbureaus en privédetectivebureaus zouden voor verschillende activiteiten drones kunnen inzetten. Denk bijvoorbeeld aan surveilleren, het verzamelen van bewijsmateriaal en het screenen van mensen.
Privédetectives worden soms ingehuurd om na te gaan of sprake is van overspel of om na te gaan of de hoogte van alimentatie nog terecht is (wanneer
een ex-partner samenwoont met een ander of een nieuwe baan heeft, kan de
alimentatieplicht vervallen of de hoogte van de alimentatie aanpassing
behoeven). Het is natuurlijk de vraag of al deze toepassingen kansen of
bedreigingen zijn. Dat is afhankelijk van het perspectief van betrokkenen. In
beginsel is het vooral een kans voor de bureaus die volgens de regels werken,
maar de bedreiging kan ontstaan wanneer burgers zelf zulke activiteiten gaan
ontplooien en minder goed op de hoogte zijn van de regels.
In de vorige paragraaf is de inzet van drones voor spionagedoeleinden reeds
besproken. Bij spionage kan worden gedacht aan een internationale context
waarbij landen inlichtingen willen verzamelen over andere landen (bijvoor-

71

72 Het gebruik van drones

beeld over militaire slagkracht), maar ook aan bedrijfsspionage, waarbij
bedrijfsgeheimen worden verzameld (bijvoorbeeld informatie in contracten,
onderhandelingen of patentaanvragen). Drones kunnen worden ingezet door
buitenlandse overheden of bedrijven om in Nederland inlichtingen te verzamelen. Drones met afluisterapparatuur (en in de toekomst mogelijk ook kleinere, indoor-drones) kunnen worden ingezet om conversaties af te luisteren.
Met behulp van de juiste apparatuur kunnen drones worden gebruikt om
frequenties te scannen die worden gebruikt voor communicatiedoeleinden.
Denk bijvoorbeeld aan het scannen van politiekanalen of mobiele telefonie.
Als signalen voorzien zijn van encryptie (versleuteling), is doorgaans professionele kennis vereist om mee te kunnen luisteren. Ook jammen, het tijdelijk
verstoren of onmogelijk maken van een normaal gebruik van een bepaalde
frequentieband in een bepaald gebied, is mogelijk door middel van drones
die met daartoe geschikte apparatuur zijn uitgerust. Een jammer verstoort
dan de ontvangst van signalen van andere zenders door zelf stoorsignalen uit
te zenden. Het jammen van mobiele telefoons is tamelijk eenvoudig met een
gsm-jammer. Zulke apparaatjes, ongeveer even groot als een gsm, kosten
ongeveer ¼100 en hebben een bereik van enkele meters (Richtel, 2007). Er
zijn ook jammers met een bereik van enkele kilometers (Bereznak, 2014).
Wanneer ze worden aangezet, valt de communicatie weg. Een ander soort
jammer betreft de GPS-jammers (ook wel blockers genoemd). Deze apparaten verstoren navigatiesystemen en signalen voor nood-, spoed- en veiligheidsverkeer. Het gebruik van jammers heeft vaak een criminele bedoeling,
bijvoorbeeld om een waarschuwingsysteem plat te leggen, tracering van
geldwagens onmogelijk te maken of gestolen vrachtwagens onzichtbaar te
maken voor track & trace-systemen.51 Bedrijven zouden jammers kunnen
gebruiken om het (mobiele) telefoonverkeer van hun klanten in hun winkel,
kapsalon of restaurant te beperken, maar daarvan hebben we geen voorbeelden aangetroffen. Het gebruik van jammers die systemen met een publieke
functie verstoren is verboden en strafbaar volgens artikel 161sexies Sr.
In tabel 3.3 is een overzicht weergegeven van de dreigingen die zijn besproken in deze paragraaf.

51

Zie www.agentschaptelecom.nl/algemeen/wettelijk-kader/jammers-verboden-stoorzenders (laatst geraadpleegd op 18 november 2014).

Toepassingen

Tabel 3.3

Bedreigingen: drones als middel van schade

Payload
Geen
Gewicht/vracht
Gevaarlijke payloads (projectielen, wapens,
gif)
Drugs
Afval
Camera’s
Camera’s, WiFi-netwerken en afluisterapparatuur

Geen of jam-apparatuur

3.2.3

Dreiging
Invliegen op mensen/objecten
Payloads droppen
Grote aantallen slachtoffers

Kwalificatie
Mishandeling, vernieling
Mishandeling, vernieling
Zware criminaliteit, terrorisme

Smokkel over grenzen of naar gevangenissen
Illegale afvalstort
Bespieden/begluren,
Naaktfoto’s maken
Paparazzi
Hinderlijk volgen
Particuliere opsporing
Spionage, bedrijfsspionage
Jammen, neerstorten
Kapen, spoofing

Smokkel, drugsdelicten
Milieucriminaliteit
Privacyschending, smaad, aanranding,
afpersing/afdreiging, belaging
Privacyschending, spionage, belaging

Gevaarzetting

Risico’s en neveneffecten van goedwillend gebruik

In deze paragraaf wordt ingegaan op risico’s en neveneffecten bij het (goedwillend) gebruik van drones. Daarbij gaat het om negatieve, niet-intentionele
toepassingen. Of een bepaald neveneffect negatief is (en dus een bedreiging
vormt), is een subjectieve kwestie en kan afhangen van het gekozen perspectief. In een aantal gevallen zijn de beschreven bedreigingen het spiegelbeeld
van de kansen beschreven in de vorige paragraaf, maar dan vanuit een ander
perspectief. In deze paragraaf worden in elk geval zoveel mogelijk de toepassingen beschreven die in het strafrecht als overtreding of misdrijf strafbaar
zijn gesteld. Daarnaast worden ook enkele toepassingen beschreven die naar
verwachting door een breed publiek als onwenselijk zullen worden
beschouwd. Daarbij kan het gaan om effecten van het gebruik van drones
waarvan gebruikers zich niet bewust zijn of consequenties/risico’s die ze op
te koop toenemen.
Veiligheid in de betekenis van luchtvaartveiligheid wordt tot de grootste
risico’s van het gebruik van drones gerekend (GAO Report, 2012). Drones die
neerstorten kunnen bovenop personen vallen en leiden tot verwondingen en
zelfs dodelijke slachtoffers. Naast het neerstorten van drones gaat het om
botsingen met ander luchtverkeer. Daarbij zijn de risico’s nog groter, bijvoorbeeld wanneer een drone botst met helikopters, kleine (sport)vliegtuigen of
zelfs een verkeersvliegtuig. Bij een botsing met een kleine drone zal een verkeersvliegtuig mogelijk niet veel schade oplopen, maar bij een botsing met
een grotere drone, bijvoorbeeld wanneer die een van de motoren raakt, ontstaan gevaarlijke situaties waarbij in potentie veel (dodelijke) slachtoffers
kunnen vallen.

73

74 Het gebruik van drones

Merk op dat er (nog) geen ‘sense and avoid’-compatibiliteit is waarmee botsingen met andere objecten automatisch voorkomen kunnen worden.
Onderzoek dat is uitgevoerd in opdracht van de Australische luchtvaartautoriteit wijst uit dat bij een botsing tussen de veelgebruikte multi-rotordrone en een passagiersvliegtuig de meeste kans bestaat dat de drone wordt
opgezogen door een motor van het passagiersvliegtuig (CASA 2013, p. 7). Bij
zo’n botsing zal de motor hoogstwaarschijnlijk uitvallen, hetgeen overigens
niet direct catastrofale gevolgen met zich hoeft te brengen (CASA 2013, p. 19).
Gezien een aantal recente incidenten met drones en landende passagiersvliegtuigen bij vliegvelden is dit scenario niet enkel denkbeeldig te noemen.52
In het genoemde onderzoek wordt tevens opgemerkt dat een botsing van de
drone met het windscherm van een passagiersvliegtuig tot penetratie van het
windscherm kan leiden, maar meer onderzoek moet worden gedaan om tot
betrouwbare resultaten hierover te kunnen komen (CASA 2013, p. 19). Merk
op dat het uitwijken van grote vliegtuigen om botsingen met drones te voorkomen ook tot veiligheidsrisico’s behoort. Er zijn ook incidenten bekend
waarbij drones een gevaar voor (politie)helikopters vormden.53
Juist om redenen van luchtvaartveiligheid zijn er verschillende beperkingen
voor het gebruik van drones. Meer toestaan zou inhouden dat er meer drones
in het luchtruim komen en meer risico’s met zich meebrengen. Vanwege
deze risico’s is het gebruik van drones in de meeste landen verboden nabij
vliegvelden. Maar ook op andere plekken kan incidenteel luchtverkeer aanwezig zijn, denk bijvoorbeeld aan traumahelikopters of ballonvaart. Hieronder worden de risico’s op het gebied van veiligheid,54 in het bijzonder
risico’s van botsen en/of neerstorten nader besproken.
Drones kunnen uit de lucht komen vallen en dat levert gevaarlijke situaties
op (Barron, 2014). Drones al dan niet voorzien van een payload kunnen
onbestuurbaar raken. Redenen hiervoor kunnen onder meer zijn het opraken
van brandstof, het botsen met een ander voorwerp of (onbedoelde) verstoring van besturingssignalen (jamming, zie ook de vorige paragrafen over
bedoelde frequentieverstoringen). In zulke gevallen kan een neerstortende
drone schade veroorzaken aan personen en objecten. Tevens bestaat de kans
dat loslatende onderdelen, zoals de propellers bij multi-rotorsystemen, letselschade bij mensen veroorzaken. Rotorsystemen vallen doorgaans rechtstreeks naar beneden, terwijl fixed-wingsystemen in bepaalde gevallen in een
glijvlucht naar beneden kunnen komen. Het spreekt voor zich dat zwaardere
drones meer schade kunnen berokkenen, maar gewicht is zeker niet de enige
52
53
54

Zie met betrekking tot incidenten in het Verenigd Koninkrijk Quin (2013) en Gillespie (2014). Zie voor een
overzicht van incidenten in de Verenigde Staten Whitlock (2014).
Zie bijvoorbeeld Celona (2014).
Vaak wordt veiligheid onderverdeeld in safety en security, waarbij safety vooral is gericht op niet-intentionele
veiligheidsdreigingen en security (ook wel vertaald als ‘beveiliging’) vooral is gericht op intentionele veiligheidsdreigingen. In deze paragraaf gaat het om safety issues, de security issues kwamen in de vorige paragrafen al aan bod. Een niet-intentioneel security issue is het eerder genoemde (onbedoeld) lekken van informatie wanneer gegevens verzameld door een drone, bijvoorbeeld bij neerstorten, in handen komen van
andere personen.

Toepassingen

factor die de omvang van de schade bepaalt. Ook de snelheid van de drone is
bepalend. De snelheid en de massa van de drone bepalen samen de kinetische energie en het momentum van de drone. Snelheid is mede afhankelijk
van de voortstuwing en de hoogte van de drone. Daarnaast is de vorm van de
drone van belang. Een vorm die in een glijvlucht resulteert veroorzaakt minder schade, maar een puntige vorm kan nog steeds aanzienlijke impact
hebben. Scherpe rotors kunnen, zeker op hoge snelheid, grote schade veroorzaken, bijvoorbeeld aan de handen van een gebruiker. Een extra gevaarlijke
toepassing kan zijn illegal drone racing, waarbij wordt getracht zo snel mogelijk te vliegen boven bewoond gebied. Hierbij wordt geen neerstorten of botsen beoogd, maar is mogelijk wel sprake van een verhoogd risico daarop.
Wanneer drones worden voorzien van een payload, bijvoorbeeld wanneer
burgers drones willen gebruiken om pakketjes te vervoeren binnen hun straat
of wijk, kan dat gevaarlijke situaties opleveren wanneer de drones te zwaar
beladen zijn. De drones met payload kunnen dan neerstorten, maar ook kan
het gebeuren dat alleen de payload uit de lucht komt vallen, bijvoorbeeld
wanneer die slecht is bevestigd. Uiteraard hangen de aard en omvang van
mogelijke schade af van de payload (gewicht, vorm, etc.) die uit de lucht
komt vallen en in wat voor gebied dit gebeurt. Er kan dan schade ontstaan
aan de drone en de payload, maar ook schade en letsel aan zaken en personen in de omgeving. In geval van zaakbeschadiging of letselschade is het te
verwachten dat schadevergoeding wordt geëist. Voor de eigenaar van de
drone en payload is er het risico dat hij zijn spullen niet of beschadigd terugkrijgt.
Naast veiligheidsrisico’s behoren, zoals hierboven reeds aangegeven, inbreuken op de privacy tot de meest genoemde risico’s die drones met zich meebrengen. Bij privacy gaat het over het beschermen van iemands persoonlijke
levenssfeer. In hoofdstuk 5 wordt nadrukkelijk ingegaan op de juridische
kaders die gelden voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer, in
het bijzonder voor situaties waarin drones worden gebruikt. Teneinde een
concreter beeld te geven van de risico’s waaraan dan kan worden gedacht,
worden in deze paragraaf enkele privacyrisico’s geschetst.
Verschillende privacybegrippen worden in paragraaf 5.1 beschreven. Hier
volstaat het om aan te geven dat privacy verschillende aspecten kent waarop,
ook bij het gebruik van drones, risico’s bestaan: (1) ruimtelijke privacy (bijvoorbeeld op het toilet), (2) relationele privacy (bijvoorbeeld tijdens telefoongesprekken), (3) lichamelijke privacy (bijvoorbeeld ongewenst aanraken), en
(4) informationele privacy (bijvoorbeeld het gebruik van persoonsgegevens).
Deze aspecten kunnen elkaar overlappen. Bij het gebruik van drones kunnen,
afhankelijk van de toepassing, een of meerdere van deze aspecten in het
geding zijn. Zo kan een drone in iemands achtertuin de ruimtelijke privacy

75

76 Het gebruik van drones

schenden en een drone die op mensen botst zelfs iemands lichamelijke privacy schenden. Een drone die mensen filmt of afluistert kan de relationele en
de informationele privacy aantasten.
Informationele privacy en de bescherming van persoonsgegevens is een
complex domein waarop in paragraaf 5.6 nader wordt ingegaan. Om zicht te
verschaffen op de risico’s op dit vlak is de opvatting van Westin typerend, die
privacy duidt als informational self-determination55 (informationele zelfbeschikking): een burger zou zelf het recht moeten hebben te bepalen wat er
met zijn of haar gegevens gebeurt. Het gebruik van drones kan met zich meebrengen dat burgers minder grip hebben op wat er met hun gegevens
gebeurt. Daarbij spelen een tweetal risico’s een rol die het risico op schendingen van informationele privacy vergroten: (1) het risico van gebrekkige transparantie en (2) het risico van zogeheten function creep.
Het risico van gebrekkige transparantie betreft enerzijds het verzamelen van
persoonlijke informatie en anderzijds het gebruiken van zulke informatie.
Doordat drones steeds kleiner en stiller worden, kan het zijn dat burgers niet
op de hoogte zijn van drones die overvliegen en gegevens (zoals camerabeelden) verzamelen. Drones kunnen ook zodanig hoog overvliegen dat ze
niet worden opgemerkt of dat het niet te zien is of er een camera of andere
payload onder hangt. Wanneer onduidelijk is of en welke gegevens met
behulp van drones worden verzameld, kunnen burgers hun recht op informationele zelfbeschikking niet uitoefenen. Datzelfde geldt als onduidelijk is
hoe en waarvoor verzamelde gegevens worden gebruikt. Ook hier is transparantie vereist alvorens informationele zelfbeschikking zinvol kan worden
ingevuld. Door wie gegevens worden verzameld (bijvoorbeeld door de politie,
door de Belastingdienst of door bedrijven) en waarvoor (bijvoorbeeld voor
het oplossen van ernstige misdrijven, voor wetenschappelijk onderzoek of
voor controles van bouwvergunningen) zijn factoren die bepalen of burgers
het gebruik van drones wel of niet op prijs stellen en in hoeverre het burgers
is toegestaan informationele zelfbeschikking uit te oefenen. Voor meer hierover, zie hoofdstuk 5.
Het risico van function creep houdt in dat gegevens worden gebruikt voor
een ander doel dan waarvoor ze oorspronkelijk zijn verzameld. Bij iemands
afweging of het verzamelen en gebruiken van zijn of haar gegevens akkoord
is, moet helder zijn voor welk doel de gegevens worden gebruikt. Veel mensen zullen waarschijnlijk niet zonder meer hun DNA inleveren bij hun zorgverzekeraar, maar zullen dat mogelijk wel doen als dat bijdraagt aan het
ophelderen van een ernstige moord in hun dorp of stad. Het in een latere fase
verruimen van de doelen is een probleem voor het maken van zulke afwegin55

Westin (1967) verstaat onder het recht op privacy ‘a person’s right to determine for himself when, how, and to
what extent information about him is communicated to others’.

Toepassingen

gen. Het is dan voor burgers steeds lastiger te volgen wat er met hun gegevens gebeurt en ook lastiger om onjuistheden of verkeerde beeldvorming die
in andere contexten kunnen ontstaan, te corrigeren.
Het gebruik van drones kan ook zogenoemde chilling effects hebben. Daarmee wordt bedoeld de mogelijkheid dat mensen zich anders gaan gedragen
zodra ze denken dat ze in de gaten worden gehouden. Het gebruik van drones kan gedrag beïnvloeden. Dat kan de bedoeling zijn, bij ongewenst of verboden gedrag, maar ook juist niet de bedoeling zijn, wanneer het gevoel van
vrijheid of zelfs de menselijke waardigheid wordt aangetast (Volovelsky, 2014;
Villasensor, 2013). Bij demonstraties en politieke manifestaties kan de inzet
van drones ertoe leiden dat mensen niet willen deelnemen of onherkenbaar
willen zijn. Dat kan het recht op vrijheid van meningsuiting en het recht op
demonstratie uithollen. Het gebruik van drones, zeker wanneer ze in grote
hoeveelheden in de lucht aanwezig zijn, kan zeer visueel zijn en het beeld van
een surveillance society oproepen (Wall & Munahan, 2011). Dat kan weer vragen oproepen bij mensen over in welk soort samenleving ze willen leven.
Finn et al. (2014, p. 26-27) wijzen er in hun rapport over privacy en drones op
dat onderzoek van psychologen uitwijst dat mensen zich anders gaan gedragen indien zij zich ervan bewust zijn dat ze onder observatie van de overheid
staan. Clarke (2014b) betoogt daarbij dat de verwijdering van de fysieke realiteit bij het gebruik van drones die zijn uitgerust met camera’s bepaalde psychologische en sociale belemmeringen bij het gebruik van drones wegneemt.
De auteur waarschuwt ervoor dat het gebruik van drones voyeuristische neigingen bij personen kan versterken.
Wanneer drones systematisch worden ingezet boven bepaalde gebieden, kan
dat op gespannen voet staan met het gelijkheidsbeginsel (zie ook Finn et al.,
2014, p. 43). Denk bijvoorbeeld aan het inzetten van drones door de politie
boven bepaalde wijken, waar de kans op criminaliteit en incidenten hoger
wordt ingeschat. Zo heeft de politie het afgelopen jaar specifiek boven
Almere drones ingezet om woninginbraken te bestrijden (Telegraaf, 2014e).
Op zulke zogeheten hotspots is zodanig veel criminaliteit, dat de voorspelbaarheid groot wordt (Sherman, 1995). Het gebruik van drones kan dan
mogelijk als stigmatiserend worden ervaren en leiden tot self-fulfilling
prophecies (zie ook Custers et al., 2013). Wanneer de politie bijvoorbeeld
alleen drones gebruikt in bepaalde wijken onder de aanname dat daar de
meeste criminaliteit heerst, zullen drones in die wijken ook de meeste criminaliteit vinden, al was het maar omdat ze elders niet zijn ingezet. Wanneer
een bepaalde wijk wordt gekenschetst door een etnisch of religieus, kan de
inzet van drones als discriminerend worden ervaren.
Vanwege de hoek en de hoogte waaronder drones personen waarnemen, is
het vaak lastig om personen vanuit de lucht te identificeren. Zoals hierboven
is beschreven, kan er desondanks sprake zijn van privacyinbreuken. Specifiek

77

78 Het gebruik van drones

bij zakdrones of armbanddrones om selfies te maken zijn herkenbare foto’s
juist de bedoeling. Een ander risico, onder meer in het justitiedomein, is dat
van identiteitsverwisselingen. Op basis van beelden die drones vanuit de
lucht maken, kan het in bepaalde gevallen zijn dat iemand wel identificeerbaar is. In veel gevallen zal het veel meer gaan om het aannemelijk maken
van een identiteit. Denk bijvoorbeeld aan een licht kalende, blonde man met
een scheiding die een bepaald adres verlaat en in een herkenbare zwarte
Audi stapt. Zulke interpretaties en inschattingen zijn vatbaar voor fouten.
Daarnaast is er het risico op identiteitsfraude. Wanneer een crimineel bijvoorbeeld de politie op het verkeerde been wil zetten, is het dragen van
petjes of pruiken denkbaar.
Een andere mogelijkheid bij het gebruik van drones in het justitiedomein is
dat van verplaatsingseffecten. Bij bepaalde vormen van surveillance en
cameratoezicht verplaatst criminaliteit zich naar andere wijken. Gezien het
grote bereik van sommige drones zijn er minder verplaatsingseffecten te verwachten, maar het is denkbaar dat criminaliteit zich meer zal verplaatsen
naar locaties uit het zicht van drones, bijvoorbeeld naar binnenshuis of naar
plekken waar niet gevlogen kan of mag worden.
Met drones kunnen grote hoeveelheden data worden verzameld. De hoeveelheden kunnen dusdanig groot zijn dat ze onhanteerbaar worden. De opslag
van grote hoeveelheden gegevens is doorgaans geen probleem, maar het
terugvinden en doorzoeken kan tijdrovend zijn, zeker wanneer het ongestructureerde data betreft, zoals camerabeelden. Er kan onvoldoende capaciteit blijken te zijn om alle data te verwerken. Een ander risico is dat er onvoldoende capaciteit is om aan de verzamelde resultaten opvolging te kunnen
geven.
Een laatste risico dat we tegenkwamen bij het gebruik van drones wordt wel
de playstation mentality genoemd (Finn & Wright, 2010, p. 190). Hiermee
wordt vooral gedoeld op toepassingen in het domein van militaire toepassingen en targeted killing, waarbij het voor de bestuurders van drones kan lijken
alsof ze van achter een computerscherm een computerspel spelen, terwijl ze
in werkelijkheid echte drones aansturen, boven echte mensen. Dit kan
potentieel negatief en verslavend werken (Blinka & Miskuška 2014). Ook in
niet-militaire toepassingen is het denkbaar dat het verschil tussen een spel
en de werkelijkheid meer diffuus wordt. Vanwege de afstand tussen de
bestuurder en de drone (c.q. de bestuurder en de persoon boven wiens hoofd
wordt gevlogen) kunnen personen mogelijk steeds meer tot objecten verworden in het perspectief van de bestuurder. Ook het hoge perspectief vanuit de
lucht zou hieraan kunnen bijdragen en gevoelens van macht kunnen meebrengen. Doordat de bestuurders van drones op afstand zitten, kan het lastiger zijn om de reacties van personen over wie de drone heen vliegt te peilen.

Toepassingen

Voor degenen boven wie de drones vliegen, kan het lastig zijn om terugkoppeling te geven aan de bestuurder wanneer ze dat niet op prijs stellen.
In tabel 3.4 wordt een overzicht weergegeven van de dreigingen die in deze
paragraaf aan bod zijn geweest.
Tabel 3.4
Risicocategorie
Veiligheidsrisico’s

Privacyrisico’s

Overige risico’s

Andere risico’s en neveneffecten van het gebruik van drones
Concrete dreiging
Neerstorten, botsen, racen (mishandeling, vernieling)
Luchtverkeer in gevaar brengen
Overnemen van besturing
Diefstal van drones/payloads bij neerstorten
Onderscheppen van payloadsignalen (afluisteren, meekijken)
Niet met rust gelaten worden, hinder, overlast
Grootschalig/illegaal verzamelen persoonsgegevens (inbreuk op informational self-determination)
Gebrekkige transparantie (zicht op gebruik persoonsgegevens kwijtraken)
Function creep (grip op gebruik persoonsgegevens kwijtraken)
Chilling effects
Stigmatisering en discriminatie (bijv. bij hotspots policing)
Identiteitsverwisselingen
Verplaatsingseffecten criminaliteit
Data overload
Playstation mentality

79

4

Juridisch kader
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op het bestaande juridisch kader bij het
gebruik van drones, met uitzondering van regels die voortvloeien uit het
recht op privacy. Het hoofdstuk is als volgt opgebouwd. Allereerst wordt in
paragraaf 4.1 een overzicht gegeven van de regelgeving op het gebied van
luchtvaart bij het gebruik van drones. Daarna worden in paragraaf 4.2 kort de
belangrijkste aansprakelijkheidsregels onderzocht. Ten slotte worden in
paragraaf 4.3 toepasselijke artikelen uit het Wetboek van Strafrecht besproken. Bij elk onderdeel worden kort de geconstateerde knelpunten in
regelgeving benoemd. Daarmee geeft dit hoofdstuk antwoord op onderzoeksvraag 3 (‘wat zijn de kaders van bestaande wet- en regelgeving in Nederland voor het gebruik van drones door de overheid (voor civiele doeleinden) en
door particulieren en wat zijn daarbij knelpunten?’)

4.1

Luchtvaartwetgeving

Drones worden in de luchtvaartwet- en regelgeving behandeld als luchtvaartuigen waar dit juridische kader op van toepassing is. Staten zijn soeverein over hun luchtruim, hetgeen inhoudt dat staten onafhankelijk van
andere staten bepalen op welke manier het luchtruim binnen hun territorium wordt gebruikt. Toch zijn er belangrijke verdragen van toepassing
waarin staten overeenkomen onder welke voorwaarden luchtvaartuigen zich
in elkaars luchtruim mogen begeven en worden belangrijke afspraken
gemaakt over beveiliging.
In Europees verband wordt gestreefd naar een gemeenschappelijk Europees
luchtruim, een Single European Sky.56 Ter uitvoering hiervan heeft Nederland
onder andere met een aantal omringende landen een functioneel luchtruimblok ingesteld.57 Onder de regels voor de Single European Sky vallen ook de
zogenoemde luchtverkeersregels, de verkeersregels die in de lucht gelden.58
In Europees verband wordt gewerkt aan specifieke luchtverkeersregels voor
drones. Deze regels zijn echter nog niet gereed. Daarnaast zet de Europese
Unie ook in op de verbetering van de veiligheid in de luchtvaart en heeft
eisen vastgesteld waaraan luchtvaartuigen, piloten en luchtvaartorganisaties
moeten voldoen. Veel van de luchtvaartregels die worden ontwikkeld zijn
gebaseerd op de normen en werkwijzen van de International Civil Aviation
Organization (hierna: ICAO).
56
57

58

Zie Verordening nr. 549/2004 van het Europees Parlement en de Raad van 10 maart 2004 tot vaststelling van
het kader voor de totstandbrenging van het gemeenschappelijke Europese luchtruim (Pb EU L 96).
Nederland werkt bijvoorbeeld actief mee aan een nieuw Europees luchtruim: de Single European Sky. Sinds
1 juni 2013 vormt Nederland samen met Duitsland, Frankrijk, Zwitserland, België en Luxemburg één blok: het
Functional Airspace Block Europe Central, door ratificering van het Verdrag betreffende de oprichting van het
functioneel luchtruimblok ‘Europe Central’ van 2 december 2010 (‘FABEC-verdrag’).
Vanaf 4 december 2014 zijn de luchtverkeersregels uit de Uitvoeringsverordening (EU) nr. 923/2012 van de
Commissie van 26 september 2012 tot vaststelling van gemeenschappelijke luchtverkeerregels en operationele bepalingen betreffende luchtvaartnavigatiediensten- en procedures (Pb EU L 281) van toepassing. Deze
regels zijn van toepassing op alle luchtvaartuigen en daarmee ook op drones.

82 Het gebruik van drones

Een belangrijke Europese verordening op dit gebied is echter niet van toepassing op onbemande luchtvaartuigen lichter dan 150 kg.59 Aangezien de
meeste drones minder dan 150 kg wegen, wordt op het Europees wettelijk
kader verder niet ingegaan. Het is mogelijk dat na het wijzigen van de verordening, de Europese Commissie ook een voorstel doet om het gebruik van
drones binnen de Europese Unie te reguleren en te harmoniseren. Wij merken wel op dat sinds 4 december 2014 de Europese luchtverkeersregels ook
van toepassing zijn op het gebruik van drones.60 Nederland kan voor deze
uitvoeringsverordening eventueel bij de Europese Commissie een uitzondering aanvragen.
Het Verdrag van Chicago is het meest invloedrijke verdrag op het gebied van
internationale burgerluchtvaart.61 Met betrekking tot drones is het van
belang dat op 15 november 2012 een nieuw voorschrift in werking is getreden
in het Verdrag van Chicago, waarin bepalingen worden voorzien voor drones.62 Dat wil in het kort zeggen dat voor internationale vluchten met drones
(1) het systeem moet zijn gespecificeerd en goedgekeurd, (2) de onderneming
die de vluchten exploiteert moet beschikken over een certificaat en (3) personen die het luchtvaartuig besturen beschikken over een bewijs van bevoegdheid. Nederland moet dit amendement in haar eigen wetgeving doorvoeren
voor zover het internationale vluchten met drones betreft.
Het belangrijkste onderscheid dat in Nederland wordt gemaakt is (1) het
gebruik van drones voor recreatieve doeleinden en (2) het gebruik van drones
voor commercieel of beroepsmatig gebruik. Onder beroepsmatig gebruik van
drones wordt ook het beroepsmatig gebruik van drones in de publieke sector
verstaan. Voor het militair gebruik van drones is aparte wetgeving van toepassing die in dit rapport niet wordt behandeld.
Hiernavolgend worden de Nederlandse luchtvaartregels voor commercieel
en beroepsmatig gebruik van drones door particulieren (hieronder vallen
natuurlijke personen en bedrijven) (paragraaf 4.1.1), recreatief gebruik van
drones (paragraaf 4.1.2), en beroepsmatig gebruik van drones door de overheid behandeld (paragraaf 4.1.3). Opgemerkt moet worden dat het in het
algemeen verboden is op zodanige wijze met drones aan het luchtverkeer

59

60

61
62

Zie bijlage II onderdeel i van Verordening nr. 216/2008 van het Europees Parlement en de Raad van 20 februari 2008 tot vaststelling van gemeenschappelijke regels op het gebied van burgerluchtvaart en tot oprichting
van een Europees Agentschap voor de veiligheid van de luchtvaart.
Zie de Uitvoeringsverordening (EU) nr. 923/2012 van de Commissie van 26 september 2012 tot vaststelling
van gemeenschappelijke luchtverkeerregels en operationele bepalingen betreffende luchtvaartnavigatiediensten en -procedures (Pb EU L 281).
Verdrag van 7 december 1944, Trb. 1973, 109.
Amendement 43 wijzigt Annex 2 bij het Verdrag van Chicago. Het nieuwe voorschrift 3.1.9 wordt daarin opgenomen, dat bepaalt dat een op afstand bestuurbaar luchtvaartuig moet opereren in overeenstemming met de
voorwaarden die zijn opgenomen in met het amendement aan Annex 2 toegevoegde appendix 4. Zie de toelichting op het Conceptbesluit tot wijziging van het Besluit bewijzen van bevoegdheid voor de luchtvaart, het
Besluit luchtvaartuigen 2008, het Besluit vluchtuitvoering en het Besluit burgerluchthavens, p. 7.

Juridisch kader

deel te nemen dat daardoor personen of zaken in gevaar kunnen worden
gebracht.63
4.1.1

Commercieel en beroepsmatig gebruik van drones door
particulieren

Op grond van de Wet luchtvaart is het verboden te vliegen met drones zonder
bewijs van bevoegdheid en zonder bewijs van luchtwaardigheid van het
luchtvaartuig. Verder is het op het moment van schrijven verboden te vliegen
met een drone tot 150 kg uit hoofde van een bedrijf of beroep dan wel ‘tegen
vergoeding of met baat’. Wel kan er een gecombineerde ontheffing van deze
verboden worden gekregen van de Minister van Infrastructuur en Milieu. De
drone wordt in luchtvaartwet- en regelgeving gekwalificeerd als een ‘onbemand luchtvaartuig’. Hiermee wordt een luchtvaartuig bedoeld dat wordt
gebruikt uit hoofde van bedrijf of beroep danwel tegen vergoeding of met
baat. Drones tot 150 kg worden in de luchtvaartwetgeving aangeduid als een
‘licht onbemand luchtvaartuig’. Bij overtreding van het verbod om deel te
nemen aan het luchtverkeer zonder ontheffing kan een boete worden opgelegd van maximaal ¼8.100.64 Bovendien kan bij overtreding van de aan de
ontheffing verbonden voorwaarden de ontheffing worden ingetrokken.
Bedrijven mogen op dit moment dus niet zonder ontheffing vluchten met
drones exploiteren of voor de uitvoering van hun beroep gebruiken. De
regelgeving is bijvoorbeeld ook van toepassing op een boer die voor inspectie
van zijn land een drone wil gebruiken.
De Inspectie Leefomgeving en Transport geeft namens de Minister van Infrastructuur en Milieu onder voorwaarden een gecombineerde ontheffing af
voor het commercieel of beroepsmatig vliegen met lichte onbemande luchtvaartuigen.65 In de praktijk gaat het hierbij in beginsel om vluchten die vallen
onder zogenoemde ‘Klasse 1’-vluchten met drones tot 150 kg. Daarom wordt
in deze paragraaf slechts op de regelgeving voor Klasse 1-vluchten ingegaan.
Voor vluchten met drones van meer dan 150 kg wordt geen ontheffing verleend. Een ontheffing voor het commercieel of beroepsmatig vliegen met
drones wordt pas verleend indien aannemelijk wordt gemaakt dat:
– De bestuurders hun vlucht veilig kunnen voorbereiden en de vlucht veilig
kan worden uitgevoerd.
– Een lijst met technische specificaties van het luchtvaartuig beschikbaar is.
– Het lichte onbemande luchtvaartuig luchtwaardig is.
– De bestuurder beschikt over een opleiding, gedegen kennis en ervaring.

63
64
65

Artikel 5.3 van de Wet luchtvaart.
Zie artikel 11.9 lid 1 Wet luchtvaart Een voorlopige hechtenis van maximaal 6 maanden is ook mogelijk.
Op grond van artikel 2.1 lid 4, artikel 3.21 lid 1 en artikel 5.5 Wet luchtvaart.

83

84 Het gebruik van drones

–

–
–
–

De operator van de vlucht beschikt over een bedrijfshandboek, waarin
wordt ingegaan op de structuur van de organisatie, de standaardwerkmethoden en het uit te voeren luchtwerk.
Een veiligheidsmanagementsysteem is ingevoerd in de organisatie.
De verschillende procedures worden gevolgd in de voorbereiding en de
uitvoering van de vlucht.
Het nationaliteits- en inschrijvingskenmerk – toegekend door de beheerder van het luchtvaartuigregister middels een bewijs van inschrijving – op
het luchtvaartuig is aangebracht. Ook moet een ‘brandplaatje’ in of op het
luchtvaartuig zijn aangebracht, met daarin het nationaliteitskenmerk,
inschrijvingskenmerk en contactinformatie van de eigenaar of houder (zie
ILT 2013, p. 11-14).66

In de instructie van het ministerie van Infrastructuur en Milieu wordt aangegeven dat voor het verkrijgen van een bewijs van bevoegdheid ‘bedrevenheid
en ervaring in de luchtvaart’ moet worden aangetoond. Dat kan worden aangetoond door middel van het bezit van een certificaat van een geaccepteerd
opleidingstraject voor vliegers van onbemande luchtvaartuigen in Nederland
of door middel van het afleggen van een examen van de ‘Euro USC Ground
School’ (gevestigd in het Verenigd Koninkrijk, Nederland, Ierland en Italië) en
het NLR in Nederland. Het ministerie van Infrastructuur en Milieu merkt op
dat de onbemande luchtvaartuigen verzekerd moeten zijn overeenkomstig
de Europese Verordening 785/2004.67
Daarnaast worden algemene luchtverkeersregels als voorwaarde aan de ontheffing verbonden. De volgende belangrijke voorwaarden zijn van toepassing
op het maken van commerciële of beroepsmatige vluchten met drones:
– Alleen bij daglicht mag worden gevlogen met continu goed zicht op het
vliegtuig (binnen de visual line of sight).
– Vluchten worden uitgevoerd door minstens 2 personen – de vlieger en
waarnemer – waarvan er één gezagvoerder is. Indien aanvullende apparatuur moet worden bediend, moet dit gebeuren door een derde persoon.68
– Er mag slechts tot 120 meter hoog boven grond of water worden gevlogen.
– Er mag niet verder dan 500 meter van de vlieger/gezagvoerder worden
gevlogen.
– Er moet minstens 150 meter (horizontaal) van aangesloten bebouwing en
mensenmenigten worden gevlogen.
– Niet mag worden gevlogen boven wegen, spoorwegen, waterwegen,
havens of grote bouwwerken, met uitzondering van 30-kilometer- en
60-kilometerwegen.
66
67

68

Conform ICAO, annex 7.
Op grond van artikel 4 van Verordening (EG), nr. 785/2004 van het Europees Parlement en de Raad van
21 april 2004, betreffende de verzekeringseisen voor luchtvervoerder en exploitanten van luchtvaartuigen
(PB EU L 138/1).
Het gaat hierbij om meer dan het in- of uitschakelen van bijvoorbeeld camera of laser.

Juridisch kader

–

Er moet meer dan 3 kilometer afstand worden gehouden van civiele en
militaire luchthavens (zie ILT, 2013, p. 9 en 10).69

Daarbij kunnen er wel enkele uitzonderingen op deze voorwaarden voor een
ontheffing worden gemaakt. De Minister van Infrastructuur en Milieu kan
bijvoorbeeld toestemming geven om onder speciale omstandigheden de
afstand van 500 meter te vergroten met een gekwalificeerde waarnemer en
geaccordeerde communicatieprocedure. De minimale afstand tot mensen en
bebouwing kan soms ook worden verkleind, afhankelijk van de risicoanalyse
en het maatschappelijk belang om met de drones te vliegen.
Ten slotte gelden er nog de volgende voorschriften voor het vliegen van drones:
– per vlucht moet van Provinciale Staten een ‘tijdelijk en uitzonderlijk
gebruik’ (TUG)-ontheffing worden verkregen van het verbod op te stijgen
en te landen, anders dan van of op een luchthaven;
– twee dagen voorafgaand aan de vlucht moet een Notice To Air Men
(NOTAM) worden ingediend;
– een dag voorafgaand aan de vlucht moet een melding worden gedaan aan
de Minister van Infrastructuur en Milieu en de burgemeester van de
gemeente waarin wordt opgestegen.70
Het is vooralsnog onduidelijk of het mogelijk is op commerciële of beroepsmatige basis met drones autonome vluchten uit te voeren. Op grond van de
Wet luchtvaart blijft er namelijk altijd een ‘piloot’ verantwoordelijk voor de
vluchtuitvoering en het tijdig en correct uitwijken voor ander luchtverkeer.71
Conceptregelgeving voor op afstand bestuurbare luchtvaarttuigen
Op 22 mei 2014 heeft het ministerie van Infrastructuur en Milieu het ‘Ontwerpbesluit voor op afstand bestuurde luchtvaartuigen’ ter internetconsultatie beschikbaar gesteld.72 Het doel van het voorgestelde besluit is om een
kader te bieden voor drones tot 150 kg met het oog op de veiligheid van personen en zaken. In de memorie van toelichting van het Ontwerpbesluit wordt
gesteld dat de groei van nieuwe deelnemers aan het luchtverkeer met name
door operaties van commerciële aard is te verklaren. Bovendien zouden de
‘randen van het gebied waarbinnen mag worden gevlogen vaker worden

69

70
71

72

Tevens moet rekening worden gehouden met artikel 1 van de Regeling sluiting luchtruim boven Den Haag en
kasteel Drakensteijn, artikel 1 van de Regeling sluiting luchtruim Scheveningen en artikel 1 van de Regeling
sluiting luchtruim nationale herdenkingen.
Op grond van artikel 35 lid 3 Regeling veilig gebruik luchthavens en andere terreinen.
Zie bijvoorbeeld artikel 5:6 van de Wet luchtvaart met betrekking tot het verbod een vlucht uit te voeren zonder dat er een gezagvoerder aanwezig is en artikel 5:7 lid 2 Wet luchtvaart, waarin is bepaald dat de gezagvoerder verantwoordelijk is voor de uitvoering van een vlucht in overeenstemming met de regels uit de Wet
luchtvaart.
Zie het Ontwerpbesluit tot wijziging luchtvaartbesluiten waarmee regels voor op afstand bestuurde luchtvaartuigen (RPA’S) worden vastgesteld. Beschikbaar via www.internetconsultatie.nl/afstandbestuurde_
luchtvaartuigen (laatst geraadpleegd op 15 juli 2014). De internetconsultatie was opengesteld tot 20 juni 2014.

85

86 Het gebruik van drones

opgezocht’ en zou ‘ondanks minder geschikte meteorologische omstandigheden’ vaker worden geprobeerd te vliegen.73 Kortom, volgens de toelichting
is nadere regelgeving noodzakelijk gezien het toenemend aantal vluchten en
de daarmee gepaard gaande veiligheidsrisico’s. Zonder deze nadere
regelgeving is het gebruik van drones zonder ontheffing verboden.
Het ontwerpbesluit geeft uitvoering aan in de wet opgenomen bepalingen.
Met het ontwerpbesluit wordt bovendien uitvoering gegeven aan amendement 43 van bijlage 2 van het Verdrag van Chicago, dat regels bevat voor
internationale vluchten met op afstand bestuurde, onbemande, luchtvaartuigen. De regels van lagere overheden blijven onverminderd van toepassing.
Het ontwerpbesluit stelt voor om voor de uitvoering van een vlucht met een
drone voor commerciële en beroepsmatige doeleinden een (1) bewijs van
bevoegdheid voor bestuurders, (2) een bewijs van luchtwaardigheid met
betrekking tot het luchtvaartuig en (3) een certificaat vast te stellen voor het
bedrijf dat vluchten tegen vergoeding exploiteert (de operator). Daarbij moet
een drone voor commerciële en beroepsmatige doeleinden worden onderscheiden van een drone die wordt gebruikt voor recreatieve doeleinden.74
De eisen waaraan moet zijn voldaan om voornoemde documenten te verkrijgen zullen bij ministeriële regeling worden vastgesteld. Het concept van deze
regeling is tot 21 november 2014 opengesteld in het kader van een internetconsultatie.75 In de conceptregelgeving wordt voor het verkrijgen van een
bewijs van bevoegdheid voor bestuurders kennis verondersteld over de volgende onderwerpen: algemene kennis over de werking van drones,
aerodynamica, vluchtvoorbereiding, luchtvaartwetgeving, meteorologie,
gezondheidsaspecten bij het vliegen, navigatie en operationele procedures.
Bovendien moet relevante praktijkervaring worden aangetoond.
In de conceptregelgeving wordt voorgesteld dat ter verkrijging van een bewijs
van luchtvaardigheid de drone een technische keuring dient te ondergaan.
Bij de keuring wordt gelet op de technische specificaties van de drone, het
grondstation, de bedrading, het voorhanden hebben van een vlieghandboek
met gebruikslimieten en een beschrijving van noodscenario’s. In het concept
wordt bepaald dat voor de vluchtuitvoering van de operator wordt verwacht
dat een operationeel handboek voorhanden is en een veiligheidsanalyse,
waarbij blijkt dat de operatie veilig en goed kan worden uitgevoerd.

73
74
75

Zie de toelichting op het Conceptbesluit tot wijziging van het Besluit bewijzen van bevoegdheid voor de luchtvaart, het Besluit luchtvaartuigen 2008, het Besluit vluchtuitvoering en het Besluit burgerluchthavens, p. 9.
Zie de toelichting op het Conceptbesluit tot wijziging van het Besluit bewijzen van bevoegdheid voor de luchtvaart, het Besluit luchtvaartuigen 2008, het Besluit vluchtuitvoering en het Besluit burgerluchthavens, p. 7.
Zie ‘Regeling voor op afstand bestuurde luchtvaartuigen (RPA’s)’. Beschikbaar via: www.internetconsultatie.nl/
regels_afstandbestuurde_luchtvaartuigen (laatst geraadpleegd op 11 november 2014).

Juridisch kader

Voor vluchten met drones voor commerciële en beroepsmatige doeleinden
worden in de conceptregelgeving de volgende beperkingen voorgesteld:
– vluchten mogen slechts plaatsvinden gedurende de daglichtperiode;
– het luchtvaartuig moet binnen de visual line of sight van de vlieger of
waarnemer blijven;
– het luchtvaartuig moet binnen maximaal 500 meter laterale afstand van
de vlieger blijven;
– het luchtvaartuig mag maximaal 120 meter hoog vliegen. Het operatiegebied is minimaal 150 meter verwijderd van mensenmassa’s, aaneengesloten bebouwing, wegen en spoorlijnen.76
De regels van lagere overheden blijven van toepassing.
Het ministerie van Infrastructuur en Milieu heeft aangegeven dat met het
besluit en de regeling voor ‘op afstand bestuurde luchtvaartuigen’ drones
fasegewijs in het Nederlands luchtruim worden toegelaten. De ontwikkelingen met dit type luchtvaartuig zijn nieuw en daarom wordt elke stap voor de
toelating gecontroleerd om na te gaan of de operatie van deze luchtvaartuigen veilig kan plaatsvinden. In de eerste fase wordt daarom het maken van
vluchten met drones boven mensen, gebouwen en infrastructuur niet toegelaten. Verder is het van belang dat de vlieger altijd oogcontact houdt met het
luchtvaartuig om botsingen te voorkomen en zijn er eisen gesteld aan de
snelheid en het gewicht van drones. Pas als de veiligheid bewezen goed is, zal
de volgende fase worden ingevoerd. Het ministerie van Infrastructuur en
Milieu heeft aangegeven naar aanleiding van de internetconsultatie na te
denken over aanpassing van de vereiste afstand van 150 meter van mensenmassa’s, aaneengesloten bebouwing, wegen en spoorlijnen in een aantal
gevallen. De volgende fasen worden in Europees verband ontwikkeld om zo
tot geharmoniseerde of eventueel gezamenlijke Europese regelgeving te
komen. Daarmee kan uiteindelijk een gezamenlijke, open Europese markt
voor drones worden gerealiseerd.
4.1.2

Recreatief gebruik van drones

Onder het ‘recreatief gebruik van drones’ moet het gebruik van drones met
een recreatief doel, zonder baat en niet tegen vergoeding worden verstaan.
Drones voor recreatief gebruik worden in de luchtvaartwetgeving als een
modelluchtvaartuig gekwalificeerd.
Het gebruik van een drones tot 25 kg (inclusief payload) voor recreatief
gebruik is uitgezonderd van onder andere het verbod te vliegen zonder
bewijs van bevoegdheid en het verbod te vliegen zonder bewijs van lucht-

76

Zie de Concepttoelichting op voorgenomen Regeling op afstand bestuurbare luchtvaartuigen, p. 7.

87

88 Het gebruik van drones

waardigheid.77 In plaats daarvan geldt de Regeling modelvliegen. Op 1 juli
2013 is de Regeling modelvliegen gewijzigd met de toevoeging dat slechts bij
daglicht en niet boven mensenmenigten of bebouwing mag worden gevlogen.78
De Regeling modelvliegen stelt in artikel 2 de volgende belangrijke beperkingen aan het gebruik van drones voor recreatieve doeleinden:
– de omstandigheden en locaties laten het toe tijdens de gehele vlucht goed
zicht te houden op het luchtvaartuig en het luchtruim daaromheen;
– de bestuurder houdt tijdens de gehele vlucht goed zicht op het luchtvaartuig (de drone blijft binnen de visual line of sight);
– de vlucht wordt tijdens de daglichtperiode uitgevoerd;
– de vlucht wordt niet uitgevoerd boven aaneengesloten bebouwing of
kunstwerken, industrie- en havengebieden daaronder begrepen, dan wel
boven mensenmenigten, spoorlijnen en voor motorrijtuigen toegankelijke verharde openbare wegen, met uitzondering van wegen in
30-kilometerzones binnen de bebouwde kom en wegen in 60-kilometerzones buiten de bebouwde kom;
– het luchtvaartuig vliegt maximaal 300 meter boven de grond of water;
– het luchtvaartuig blijft minimaal 3 km uit de buurt van civiele of militaire
luchthavens.79
Meer concreet houdt deze regeling in dat mensen bijvoorbeeld overdag met
drones (van niet meer dan 25 kg) boven een natuurgebied, boven wegen binnen een 30-kilometerzone, of in de achtertuin van hun huis tot 300 meter
hoog mogen vliegen, voor zover zicht wordt gehouden op het luchtvaartuig
en wordt voldaan aan de overige voorschriften die in de Regeling modelvliegen en luchtvaartwetgeving zijn opgenomen.80 De boete op het nietnaleven van deze regeling bedraagt maximaal ¼8.100.81 Opgemerkt zij dat de
Regeling modelvliegen onverlet laat dat lagere overheden – zoals de
gemeente en provinciale staten – nadere regels kunnen opstellen met het oog
op de veiligheid, het milieu of de openbare orde.82

77
78
79
80
81

82

Artikel 11, eerste lid, Besluit bewijzen van bevoegdheid voor de luchtvaart en artikel 2, tweede lid, Besluit
luchtvaartuigen 2008.
Stcrt. 2013, 17149.
Zie artikel 2 van de Regeling modelvliegen.
Zie ook artikel 5:3 van de Wet luchtvaart.
De Regeling modelvliegen is namelijk gebaseerd op artikel 1a, lid 3 van het Luchtverkeersreglement, dat op
zijn beurt is gebaseerd op artikel 5:5 van de Wet luchtvaart. Het handelen in strijd met artikel 5:5 is strafbaar
met een hechtenis van ten hoogste zes maanden of een geldboete van de derde categorie op grond van artikel 11:9 lid 1 sub b, onderdeel 4 van de Wet luchtvaart. Zie ook de toelichting op de wijziging in Stcrt. 2013,
17149 onder het kopje uitvoering en handhaving.
Zie ook de toelichting in Stcrt. 2013, 17149.

Juridisch kader

4.1.3

Beroepsmatig gebruik van drones door de overheid

De luchtvaartwetgeving maakt in Nederland geen verschil tussen het civiel en
publiek beroepsmatig gebruik van drones. Het regelgevend kader zoals
omschreven in paragraaf 4.1.1 is daarom ook van toepassing op het beroepsmatig gebruik van drones in de publieke sector. Dit betekent dat ook voor dit
gebruik een ontheffing nodig is. Dergelijke ontheffingen zijn op het moment
van schrijven (november 2014) nog niet verleend. De bepalingen van hoofdstuk 4 van de Wet luchtvaart met betrekking tot vluchtuitvoering zijn niet van
toepassing op vluchtuitvoering ten behoeve van douane- en politiedoeleinden.
De nationale politie maakt met enige regelmaat gebruik van drones in haar
taakuitoefening. Meer specifiek wordt van een drone van het type Raven
gebruikgemaakt, dat in eigendom is van het ministerie van Defensie. In bijzondere gevallen kan de krijgsmacht namelijk bijstand verlenen aan de nationale politie.83 In antwoord op Kamervragen heeft Minister Opstelten van Veiligheid en Justitie aangegeven dat drones onder andere zijn ingezet voor de
detectie van hennepkwekerijen met behulp van warmtezoekers als payload.84
De Raven opereert op een hoogte van ongeveer 300 meter.85
De Minister van Veiligheid en Justitie bepaalt in overeenstemming met de
Minister van Defensie op welke wijze deze bijstand wordt verleend. In het
kader van de handhaving van de openbare orde en veiligheid kan de burgemeester een aanvraag doen om gebruik te mogen maken van de Raven. Voor
de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde kan een officier van justitie,
via het College van Procureurs-Generaal, een aanvraag doen om gebruik te
mogen maken van de drone.86
De vluchten met drones van het type Raven worden door Defensiepersoneel
uitgevoerd en vinden plaats op basis van de Regeling vluchten militaire
onbemande luchtvaartuigen. Specifiek voor het gebruik van drones voor
observatiedoeleinden vanuit de lucht die niet zwaarder zijn dan 25 kg geldt
dat de vlucht wordt afgestemd met eventueel ander luchtverkeer in het
gebied. Feitelijk stelt de Minister van Defensie in overeenstemming met de
Minister van Infrastructuur en Milieu een bijzonder luchtverkeersgebied in.
Dat gebied wordt exclusief toegekend aan de Raven. Een dergelijk gebied
wordt door middel van een NOTAM bekendgemaakt, zodat luchtvarenden

83
84

85
86

Artikel 58 Politiewet 2012.
Zie Antwoord op Kamervragen van 8 mei 2013 over het bericht dat onbemande militaire vliegtuigen (‘drones’)
steeds vaker in Nederland worden ingezet als opsporingsmiddel van de politie, kenmerk 365567 en Antwoord
op Kamervragen van 20 juni 2014 over de inzet van onbemande luchtvaartuigen, kenmerk 458328.
Antwoord op Kamervragen van 8 mei 2013 over het bericht dat onbemande militaire vliegtuigen (‘drones’)
steeds vaker in Nederland worden ingezet als opsporingsmiddel van de politie, kenmerk 365567.
Zie Antwoord op Kamervragen van 20 juni 2014 over de inzet van onbemande luchtvaartuigen, kenmerk
458328.

89

90 Het gebruik van drones

weten in welk gebied en voor welke duur gebruik wordt gemaakt van de militaire drone in het betreffende gebied.87 De minister geeft aan dat ‘met het
oog op de vertrouwelijkheid en effectiviteit van strafrechtelijke onderzoeken
het doorgaans niet wenselijk is inzet van de vluchten vooraf aan te kondigen’.88 Hier is uit af te leiden dat aankondiging in de Staatscourant van de
vlucht bij deze toepassing van drones uitgesteld wordt tot na de actie.
4.1.4

Frequentiegebruik van drones

Drones worden op afstand bestuurd en maken daarvoor gebruik van
bepaalde zendfrequenties. Voor het gebruik van zendfrequenties voor het
besturen van de drone en frequenties voor het versturen van bijvoorbeeld
beeldinformatie is een vergunning nodig, voor zover het gebruik niet valt binnen het ‘vergunningsvrije spectrum’. Vergunningen worden verleend door
het Agentschap Telecom van het ministerie van Economische Zaken. In het
hiernavolgende worden kort de vergunningsvoorwaarden toegelicht voor het
commercieel gebruik en beroepsmatig gebruik door particulieren, recreatief
gebruik door particulieren en beroepsmatig gebruik door de overheid.
Commercieel en beroepsmatig gebruik door particulieren
Het Agentschap Telecom merkt in zijn rapport over het frequentiegebruik
van drones in Nederland op dat commerciële en beroepsmatige vliegers
overwegend gebruikmaken van de vergunningsvrije 2,4 GHz band. Door de
payloads van de drone, zoals voor de opname van videobeelden, wordt ook
wel gebruikgemaakt van de 5,8 GHz band.89 Op basis van de Regeling gebruik
van frequentieruimte zonder vergunning 2008 is het gebruik van deze bandbreedtes toegestaan voor zover wordt voldaan aan de beperkingen uit de
regeling.
Op grond van de Regeling gebruik frequentieruimte zonder vergunning 2008
geldt voor het vliegen binnen het breedbandspectrum een vermogenslimiet
met betrekking tot het uitgestraalde vermogen van de antenne. De fabrikant
van drones moet daarnaast verklaren dat wordt voldaan aan eisen die zijn
vastgelegd in Europese richtlijnen, in het bijzonder de Europese Richtlijn
voor Radio- en randapparaten.90 Respondenten van het Agentschap Telecom
geven aan dat deze verklaring kenbaar wordt gemaakt door middel van een
conformiteitsverklaring en door het plaatsen van de zogenoemde ‘CE-marke-

87
88
89
90

Artikel 1a Regeling vluchten militaire onbemande luchtvaartuigen.
Antwoord Kamervragen van 29 januari 2014 over bekend maken van vluchten met onbemande vliegtuigen,
kenmerk 2014Z00288.
Rapport Agentschap Telecom 2014, p. 19 en 20.
Richtlijn 1999/05/EG van het Europees Parlement en de Raad van 9 maart 1999 betreffende radioapparatuur
en telecommunicatie-eindapparatuur en de wederzijdse erkenning van hun conformiteit, PB EU L 091. De
richtlijn wordt vervangen door Richtlijn 2014/53/EU van het Europees Parlement en de Raad van 16 april 2014
betreffende de harmonisatie van de wetgevingen van de lidstaten inzake het op de markt aanbieden van
radioapparatuur en tot intrekking van Richtlijn 1999/5/EG, PB EU L 153. EU-lidstaten dienen de nieuwe richtlijn uiterlijk op 12 juni 2016 om te zetten in nationale wetgeving.

Juridisch kader

ring’ op het apparaat, de verpakking en de handleiding. Zonder de verklaring
mag de apparatuur niet op de Europese markt worden aangeboden.91
Voor relatief korte afstanden, waarbij visueel zicht blijft op de drone, en korte
vluchten lijken de 2,4 GHz en 5,8 GHz frequentiebanden voldoende. De
risico’s lijken ook beperkt, ook al zou nog nader onderzoek kunnen worden
gedaan naar de compatibiliteit indien een groot aantal drones van dezelfde
frequenties gebruik gaat maken.92 Wel liggen er mogelijk veiligheidsrisico’s
indien vergunningen worden uitgegeven voor het vliegen met drones buiten
het gezichtsveld over grotere afstand, omdat daarvoor de toegestane vermogens te laag zijn en daarom van andere frequenties gebruik moet worden
gemaakt.93
Het Agentschap Telecom merkt op dat voor het gebruik van drones over grotere afstanden in internationaal verband afspraken moeten worden gemaakt
over de frequentietoedeling. Volgens het Agentschap Telecom kan op basis
van informele reacties van collega-autoriteiten worden geconcludeerd dat er
in de omliggende landen momenteel geen of slechts beperkt sprake is van
een samenhangend beleid voor drones ten aanzien van het frequentiegebruik.
Recreatief gebruik door particulieren
In een studie heeft het Agentschap Telecom vastgesteld dat de consumentendrones meestal vliegen binnen het WiFi-spectrum van de 2,4 GHz frequentieband (Rapport Agentschap Telecom, 2014). Het vliegen binnen de 2,4 GHz
band heeft als voordeel dat, door middel van verschillende modulatietechnieken, een groot aantal zenders in dezelfde band actief kunnen zijn zonder
onderlinge interferentie te veroorzaken. Ook zijn deze modulatietechnieken
in zekere mate immuun tegen het actief verstoren (jamming) en onderscheppen (interceptie) van de transmissies.94
Het vliegen binnen de 2,4 GHz frequentieband vindt daarmee meestal plaats
binnen de vergunningsvrije banden in het frequentiespectrum.95 Het versturen van video- of foto-opnamen vindt soms plaats via apparatuur die opereert via de vergunningsvrije 5,8 GHz frequentieband. Hierboven is al uiteengezet wat de beperkingen met betrekking tot het vermogen van de zenders en
de verplichte CE-markering inhouden.
De auteurs van het rapport van het Agentschap Telecom over het frequentiegebruik door drones wijzen erop dat veel producten op de Nederlandse
markt uit het buitenland komen. Om het toezicht effectiever te maken zet het

91

92
93
94
95

Zie Inspectie Leefomgeving en Transport, ‘Informatiebulletin, lichte onbemande luchtvaartuigen’, Ministerie
van Infrastructuur en Milieu, september 2013, p. 20 (voetnoot 20). De regels verantwoordelijkheden voor de
CE-markering zijn neergelegd in Verordening (EG) nr. 765/2008 en Besluit 768/2008/EU.
Rapport Agentschap Telecom 2014, p. 24.
Rapport Agentschap Telecom 2014, p. 20.
Rapport Agentschap Telecom 2014, p. 17.
Rapport Agentschap Telecom 2014, p. 5. Zie de Regeling gebruik frequentieruimte zonder vergunning 2008,
bijlage 8 onder categorie 3.

91

92 Het gebruik van drones

Agentschap de benodigde standaardisatie van frequenties op de internationale agenda.96
Beroepsmatig gebruik van drones door de overheid
De overheid draagt de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van publieke
taken die van groot belang zijn voor de samenleving. Daarom is voor het
gebruik van frequenties voor de uitvoering van publieke taken een voorkeurspositie toegewezen.97 Met betrekking tot het beroepsmatig gebruik van drones door de publieke sector is het van belang dat de drones niet door frequentiegebruik van andere drones worden gestoord, zodat de publieke taak
zo goed mogelijk kan worden uitgeoefend. De toegang tot toereikende frequentieruimte moet daarom geregeld en gegarandeerd zijn.
In zogeheten ‘behoefte-onderbouwingsplannen’ kunnen de betrokkenen
beleidsverantwoordelijke departementen aantonen dat het gebruik van
bepaalde frequenties noodzakelijk is voor de uitvoering van de publieke taak.
Het Agentschap Telecom is in bespreking met defensie, de brandweer en
nationale politie over welke frequentieruimte het beste kan worden toegewezen aan drones die door de overheid worden gebruikt.98
4.1.5

Knelpunten met betrekking tot de luchtvaartwetgeving

Op het moment van schrijven (november 2014) is het niet toegestaan om
beroepsmatig of op commerciële basis met drones te vliegen zonder een ontheffing van het ministerie van Infrastructuur en Milieu. Aan het gebruik van
drones op beroepsmatige of commerciële basis worden voorwaarden verbonden die uitgebreid uiteen zijn gezet. Dit beleid is ingegeven door de
risico’s die aan het gebruik van drones verbonden zijn voor het overige luchtverkeer en de risico’s voor personen. Nieuwe regelgeving voor het commercieel en beroepsmatig gebruik van drones is nog in ontwikkeling. Daarbij
worden ook de reacties op de gepubliceerde internetconsultaties bestudeerd
voor verdere verbetering van de regelgeving.
De geïnterviewde respondenten die op commerciële of beroepsmatige wijze
van drones gebruikmaken, hebben vrijwel unaniem aangegeven de
regelgeving als te strikt te ervaren. Hoewel regelgeving op zichzelf als noodzakelijk wordt ervaren, gezien de veiligheidsrisico’s, worden vooral de opleidingseisen als onnodig strikt ervaren. Verder worden de volgende eisen in het
bijzonder als knellend ervaren: (a) de TUG-ontheffing van de provincie,
(b) toestemming van landeigenaren, (c) de eis dat NOTAM’s vijf dagen voorafgaand aan de vlucht moet worden ingediend en (d) de melding die een dag
96
97
98

Zie het Rapport Agentschap Telecom 2014, p. 7.
Kamerstukken II 2007/08, 31 412, nr. 3, p. 4.
Tegelijkertijd zal bij het gebruik van drones voor de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde onder
omstandigheden mogelijk ook gebruik worden gemaakt van het frequentiespectrum voor recreatief en commercieel dronegebruik, teneinde onopgemerkt te kunnen blijven.

Juridisch kader

van te voren moet worden gedaan aan de Minister van Infrastructuur en
Milieu en de burgemeester van de gemeente waarin wordt opgestegen. De
toestemming van landeigenaren vloeit niet voort uit de luchtvaartwetgeving
maar uit het burgerlijk recht.
Per provincie gelden andere voorwaarden voor het verkrijgen van de TUGontheffing. Het ministerie van Infrastructuur en Milieu heeft aangegeven in
overleg te zijn met de provincies om de TUG-regeling voor het commercieel
en beroepsmatig gebruik van drones tot 25 kg aan te passen. Mogelijk wordt
daardoor dit knelpunt weggenomen. Daarnaast geven sommige respondenten aan dat door de grootte van de gebieden die zijn toegewezen aan de vliegvelden weinig ruimte blijft voor het commercieel en beroepsmatig gebruik
van drones. Met betrekking tot de vereiste toestemming van landeigenaren
wordt volgens de respondenten een minimale inbreuk gemaakt op de eigendomsrechten van landeigenaren, omdat veel drones verticaal opstijgen. De
eis dat vijf dagen van tevoren een melding moet worden gedaan van de
vlucht wordt door veel respondenten als onwerkbaar gezien, aangezien het
weer zo ver van te voren veelal slecht te voorspellen is. In de praktijk wordt
daarom vaak de NOTAM zekerheidshalve ingediend, waarbij het weer op de
dag zelf wordt afgewacht. Ten slotte wordt ook de melding aan het ministerie
van Infrastructuur en Milieu en de burgemeester van de gemeenten waarbinnen wordt gevlogen niet altijd noodzakelijk geacht.
Op de consultatievoorstellen voor nieuwe regelgeving voor het commercieel
en beroepsmatig gebruik van drones zijn meerdere reacties ontvangen. In
deze reacties is onder andere bezwaar geuit tegen: (a) de minimale 150 meter
afstand tot gebouwen en mensen, (b) de ontheffing bij de provincie, (c) de
NOTAM en (d) de kosten voor de opleiding, keuring en registratie.99 In een
aanvullend gesprek met de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ)
bleek dat die een proefproces overweegt om meer duidelijkheid te krijgen
over beschikbare ruimte voor het gebruik van drones binnen de huidige weten regelgeving. Er zij op gewezen dat in het kader van de internetconsultatie
wordt nagedacht over aanpassing van de regelgeving, waaronder de afstandseis van 150 meter in een aantal gevallen. Bovendien bevat de ontwerpregeling die gepubliceerd is in het kader van internetconsultatie een uitzondering
op de afstandseis in het geval dat een vaartuig, voertuig of gebouw het voorwerp vormt van het luchtwerk dat mag worden verricht. Het ministerie van
Infrastructuur en Milieu heeft daarnaast in een gesprek benadrukt dat voor
het vereiste van de minimale afstand van 150 meter van personen of gebouwen een ontheffing kan worden verleend.

99

De reacties op de internetconsultatie van het ‘Ontwerpbesluit tot wijziging luchtvaartbesluiten waarmee regels
voor op afstand bestuurbare luchtvaartuigen (RPA’s) worden vastgesteld’ zijn beschikbaar gemaakt op
www.internetconsultatie.nl/afstandbestuurde_luchtvaartuigen/reacties (laatst geraadpleegd op 18 november
2014).

93

94 Het gebruik van drones

De regels worden daarnaast door respondenten als complex ervaren. Als
onderzoekers kunnen wij deze stelling onderstrepen, gezien de verschillende
in dit hoofdstuk beschreven toepasselijke wetten, regelingen en voorwaarden
die in de praktijk worden gesteld door zowel hogere als lagere overheden.
Onduidelijk blijft bijvoorbeeld hoe wel op straat binnen een 30-kilometergebied of in een achtertuin mag worden gevlogen, maar niet boven bebouwing
of andere mensen. Dat roept de vraag op of alleen in een rechte lijn naar
boven mag worden gevolgen.
De geïnterviewde respondenten hebben aangegeven dat veel mensen die
gebruikmaken van drones voor commerciële en beroepsmatige doeleinden
van dezelfde drones gebruikmaken als consumenten voor recreatieve doeleinden. In dat kader zijn de verschillen in regelgeving soms lastig uit te leggen, zoals de beperking van de hoogte van 120 meter voor commerciële en
beroepsmatige doeleinden en 300 meter voor recreatieve doeleinden, alsmede de opleidingen en certificeringsvereisten voor het gebruik van drones
voor commerciële en beroepsmatige doeleinden. Mede in het kader van de
internetconsultatie voor een nieuwe regeling voor het commercieel en
beroepsmatig gebruik van drones zal het ministerie van Infrastructuur en
Milieu in de komende periode bezien of ook de regelgeving voor het recreatief gebruik van drones moet worden aangepast.
Verschillende publieke organen zijn in overleg met het ministerie van Infrastructuur en Milieu over het gebruik van drones voor de uitvoering van overheidstaken. In de huidige situatie is nog geen sprake van het gebruik van
eigen drones door de politie of de brandweer. Een beleidsvisie voor het
gebruik van drones door deze overheidsorganisaties is nog in ontwikkeling.
Wel is duidelijk dat de politie en brandweer een bijzondere positie innemen
binnen het luchtvaartverkeer.

4.2

Aansprakelijkheidswetgeving

Bij het gebruik van drones blijven de regels uit het Burgerlijk Wetboek van
toepassing. Het leerstuk van de onrechtmatige daad verdient hierbij bijzondere aandacht. De toepasselijkheid van de onrechtmatige daad bij het
gebruik van drones wordt toegelicht in paragraaf 4.2.1. Daarnaast worden de
productaansprakelijkheidsregels kort behandeld in paragraaf 4.2.2. Bij het
maken van opnames met drones zijn mogelijk ook regels uit het auteursrecht
van toepassing. In paragraaf 4.2.3 wordt daarom tevens kort ingegaan op de
toepasselijkheid van het auteursrecht. Eventuele knelpunten van dit juridisch
kader worden toegelicht in paragraaf 4.2.4.

Juridisch kader

4.2.1

Onrechtmatige daad

De bestuurder van een drone kan onder omstandigheden aansprakelijk worden gesteld voor veroorzaakte schade. Wanneer bijvoorbeeld een drone in
botsing komt met een persoon, gebouw of andere drone, is de bestuurder
verplicht de schade te vergoeden indien de botsing aan hem kan worden toegerekend.100 Het slachtoffer kan in dat geval schadevergoeding eisen van de
bestuurder op grond van artikel 6:162 BW.
Indien de drone gebreken vertoonde maar toch met de drone wordt gevlogen
en schade wordt veroorzaakt, is de bezitter van de drone tevens aansprakelijk
op grond van artikel 6:173 BW. Toch kan het lastig zijn het toebrengen van
het schade door een persoon te bewijzen of de bezitter van een drone aan te
spreken, omdat er niet altijd getuigen zullen zijn die de bestuurder de schade
hebben zien toebrengen (Parlevliet, 2014, p. 72). Daarbij moet ook worden
opgemerkt dat het lastig kan zijn de bestuurder of bezitter van een drone te
traceren. Zonder het vereiste ‘brandplaatje’ met de contactinformatie – dat
slechts bij commercieel en beroepsmatig gebruik als vereiste wordt gesteld –
kan het ook lastig zijn de bezitter van de drone op te sporen. Indien de
schade wordt veroorzaakt door een fout in de hardware of software van de
drone, kan de bestuurder of bezitter eventueel op zijn beurt de producent
van de drone aanspreken. Zie daarvoor verder paragraaf 4.2.2 over productaansprakelijkheid. In dat kader kan het relevant zijn om drones te voorzien
van een unieke identificatie, bijvoorbeeld een kentekenplaatje met een uniek
nummer of een transponder met een uniek signaal.
De overheid kan ook aansprakelijk worden gesteld voor het toebrengen van
schade met een drone. De Minister van Veiligheid en Justitie geeft aan in antwoord op Kamervragen dat wanneer op verzoek van het ministerie van
Veiligheid en Justitie een drone wordt ingezet in het kader van een dienstverlening van Defensie, in principe het ministerie van Veiligheid en Justitie
verantwoordelijk is voor de schade, behalve bij opzet of grove schuld aan de
kant van Defensie.101
Tevens is het denkbaar dat drones een inbreuk maken op het recht op privacy van betrokkenen, waarbij de schade immaterieel van aard is. De
onrechtmatigedaadsleer stelt ook dat schadevergoeding kan worden geëist
voor handelingen die ‘in strijd zijn met hetgeen volgens ongeschreven recht
in het maatschappelijk verkeer betamelijk is’.102 Daarvan is bijvoorbeeld
100 Zie bijvoorbeeld Rb. ’s-Gravenhage, 27 juli 2005, ECLI:NL:RBSGR:2005:AU3442 ten aanzien van het veroorzaken van schade met een regulier modelvliegtuig door een stuurfout.
101 Antwoord op Kamervragen van de Leden Schouw en Hachchi op 18 oktober 2013 over het bericht dat ‘onbestuurbare drones uit de lucht kunnen vallen bij regen of wind’ (Kamerstukken II 2013/14, nr. 282).
102 Zie artikel 6:162 lid 2 BW: ‘Als onrechtmatige daad worden aangemerkt een inbreuk op een recht en een doen
of nalaten in strijd met een wettelijke plicht of met hetgeen volgens ongeschreven recht in het maatschappelijk
verkeer betaamt, een en ander behoudens de aanwezigheid van een rechtvaardigingsgrond.’

95

96 Het gebruik van drones

sprake indien met een drone opnames worden gemaakt van een zonnebadende buurman of buurvrouw. De situatie is minder duidelijk ‘in strijd met
hetgeen in het maatschappelijk verkeer betamelijk is’ indien de drone slechts
boven een tuin of afgesloten erf vliegt en tegelijkertijd opnames maakt van
personen die zich daar ‘toevallig’ bevinden. Ernstige geluidhinder of het hinderlijk aanwezig zijn op een private plaats kan onder omstandigheden ook
een onrechtmatige daad opleveren, omdat dit iemand bijvoorbeeld op een
onaanvaardbare manier kan belemmeren in een ongestoord woongenot.
Drones kunnen door middel van geluidsoverlast of door slechts de aanwezigheid op meer private plekken ernstige hinder veroorzaken. Het is afhankelijk
van de omstandigheden van het geval of de activiteit wel of niet als maatschappelijk betamelijk wordt geacht.
Koops (2014) wijst ook op de vooralsnog denkbeeldige situatie waarbij een
drone met een mobiel reclamebord boven een tuin hangt. Mogelijk is daarbij
sprake van een onrechtmatigedaadsituatie. Tevens, zo beargumenteert
Koops, zou een persoon wellicht een beroep kunnen doen op zijn recht als
grondeigenaar om de drone toegang te ontzeggen boven zijn tuin (artikel 5:21 lid 3 BW) of met een beroep op de overhangendetakkenregeling (artikel 5:44 lid 1 BW) de drone mogen verwijderen vlak boven zijn grond. Het ligt
daarbij voor de hand dat eerst de bestuurder van de drone wordt gemaand de
drone te verwijderen alvorens tot andere maatregelen wordt overgegaan
(Koops 2014).103 In geval van schade is er mogelijk ook een retentierecht op
grond van artikel 5:23 BW, hetgeen inhoudt dat de grondeigenaar een
gecrashte drone kan achterhouden totdat zijn schade is vergoed.
De journalistiek zal ook gebruikmaken van drones teneinde video- en fotoopnames te maken. Journalisten moeten zich ook houden aan de luchtvaartregels. De beroepsgroep valt onder het regime voor beroepsmatig en commercieel gebruik van drones. Voor overtreding van de luchtvaartregels kan
een boete worden uitgeschreven. Ook kan journalisten eventueel een
onrechtmatige daad worden toegerekend indien op een verboden plek opnames worden gemaakt en materiële of immateriële schade wordt veroorzaakt.
Indien de opnames een algemeen belang dienen, houdt de rechter rekening
met de omstandigheden van het geval en worden de in het geding zijnde
belangen afgewogen. Op dit moment is er nog geen jurisprudentie beschikbaar om enige richting of voorbeelden te geven onder welke omstandigheden
het gebruik van drones door journalisten zonder de juiste ontheffing aanvaardbaar wordt geacht. De Nederlandse Vereniging van Journalisten overweegt een proefproces om meer duidelijkheid te krijgen, zo werd aangegeven
tijdens een gesprek met de organisatie.

103 Daarbij wordt door Koops de vraag opgeworpen of het onder omstandigheden zal zijn toegestaan de drone
uit de lucht te schieten.

Juridisch kader

Het ligt voor de hand dat ook de ‘paparazzijournalistiek’ in de toekomst
gebruik zal maken van drones om opnames te maken. Het is mogelijk met
drones heimelijk opnames te maken, waarbij tevens een inbreuk wordt
gemaakt op de persoonlijke levenssfeer van de betrokkene. Voor de beoordeling of de publicatie van opnames die door een drone zijn gemaakt door de
beugel kan, zal de rechter een afweging maken tussen het privacybelang van
de betrokkene en het belang om de informatie te openbaren als onderdeel
van het recht op de vrijheid van meningsuiting. Het belang van de vrijheid
van meningsuiting weegt zwaarder indien een ernstige misstand wordt aangetoond (Hins, 2013, p. 104).
Van belang is daarbij dat ‘bekende Nederlanders’ onder bepaalde omstandigheden een grotere privacyinbreuk moeten dulden, maar deze is niet onbeperkt. In een zaak waarbij foto’s van het interieur van een woning van Koning
Willem-Alexander en Koningin Máxima door het dagblad Privé werden gepubliceerd, oordeelde de rechter bijvoorbeeld dat het recht op privacy van het
koningspaar zwaarder woog dan het recht op de vrijheid van meningsuiting.
Het publiek belang dat hier bestond uit ‘bevrediging van de nieuwsgierigheid’ van mensen kon hier niet als reden worden aanvaard om de inbreuk op
de persoonlijke levenssfeer te rechtvaardigen. Daarentegen mochten de
foto’s van het exterieur van het huis wel worden gepubliceerd.104 De mate
(1) in hoeverre een persoon stelselmatig gevolgd wordt, (2) op welke locatie
de afbeeldingen worden gemaakt, en (3) in hoeverre de berichtgeving bijdraagt aan het publiek debat, zijn drie relevante factoren om te beoordelen of
een ongerechtvaardigde inbreuk op het recht op privacy heeft plaatsgevonden.105 Ook wordt gekeken naar de inhoud, vorm en gevolgen van de publicatie voor de betrokkene.106
4.2.2

Productaansprakelijkheid

De consument van een drone kan de producent van drones aansprakelijk
stellen voor een gebrek in het product op grond van artikel 6:185 BW.107
Indien bij normaal gebruik de drone door een gebrek plotseling neerstort en
letsel of schade veroorzaakt, kan onder omstandigheden de producent voor
deze schade worden aangesproken.108 Onder een ‘gebrek’ wordt de situatie
verstaan waarbij het product niet de veiligheid biedt die men daarvan, alle
omstandigheden in aanmerking genomen, mag verwachten. Een product kan
een veiligheidsgebrek hebben dat terug is te voeren op (a) een gebrekkige
productie, (b) een gebrekkig ontwerp of (c) gebrekkige informatie of instruc-

104 Zie Rb. Amsterdam 25 februari 2004, ECLI:NL:RBAMS:2004:AO4371.
105 EHRM 24 juni 2004, nr. 59320/00 (Caroline von Hannover v. Duitsland, r.o. 69-73).
106 EHRM 7 februari 2012, nrs. 40660/08 en 60641/08 (Caroline von Hannover v. Duitsland II).
107 De Nederlandse regeling uit 1990 voor productaansprakelijkheid is gebaseerd op de Europese richtlijn
85/374/EEG, PbEG 1985, L210/2.
108 Zie ook artikel 6:190 BW.

97

98 Het gebruik van drones

tie (Van Boom & Van Doorn, 2006, p. 264). In de context van drones is het
overigens nog niet duidelijk welke veiligheidsmaatregelen als noodzakelijk
worden beschouwd.
Het begrip producent wordt ruim geïnterpreteerd.109 Als producent wordt
aangemerkt: (1) de fabrikant van het eindproduct, (2) de fabrikant van een
onderdeel of grondstof van het product, (3) degene die zich als producent
presenteert door op een product zijn naam, merk of ander onderscheidingsteken aan te brengen, (4) de commerciële importeur van het product in de
Europese Unie en (5) de leverancier indien de naam van de producent niet
kan worden vastgesteld. Indien er meerdere producenten zijn, kan de benadeelde zelf kiezen op welke producent de schade wordt verhaald.110 Door de
onderhavige regeling hoeft de benadeelde de schuld van de producent niet te
bewijzen. De benadeelde hoeft ‘slechts’ de schade, het gebrek en het causaal
verband tussen het gebrek en de schade te bewijzen.111 Producenten kunnen
wel onderling afspraken maken over aansprakelijkheid voor productschade.
Aangezien er veel en geavanceerde onderdelen in drones verwerkt zijn, kan
het verhalen van schade tussen producenten onderling voor juridische problemen zorgen. Voor zover drones niet zelf (niet-voorgeprogrammeerde)
beslissingen kunnen nemen, lijkt er geen juridische noodzaak te bestaan om
het productaansprakelijkheidsregime speciaal voor drones aan te passen.112
4.2.3

Auteursrechtelijke aspecten

Het auteursrecht is een onderdeel van de intellectuele-eigendomsrechten en
vormt daarom geen onderdeel van het aansprakelijkheidsrecht. Wel vormt
het portretrecht uit de Auteurswet wellicht een grond om schadevergoeding
te eisen bij een geschil tussen particulieren op basis van een onrechtmatige
daad. Het is daarom van belang het portretrecht als onderdeel van het
auteursrecht kort te behandelen.
Indien met een drone opnames worden gemaakt van het gezicht van een
individu en vervolgens deze opnames zonder toestemming worden geopenbaard, bijvoorbeeld gepubliceerd op internet, kan het portretrecht van de
betrokkene in het spel zijn. Het portretrecht is van toepassing als iemands
identiteit uit een portretafbeelding naar voren komt (Gielen, 2011, p. 503).
Meestal gaat het daarbij om het gezicht van een persoon, maar ook aan
iemands houding kan onder omstandigheden een persoon worden herkend
(Gielen, 2011, p. 503).113 Op basis van het portretrecht mag iemand zelf

109 Zie artikel 6:187 BW.
110 Zie artikel 6:189 BW.
111 Zie artikel 6:188 BW.
112 Zie hierover meer uitgebreid, bijvoorbeeld, Bertolini 2013, p. 235-239.
113 Zie HR 30 oktober 1987, NJ 1988, 277, r.o. 3.2.

Juridisch kader

beslissen of de beeltenis geopenbaard mag worden voor zover diegene een
redelijk belang heeft.114
Een commercieel motief bij de openbaarmaking van afbeeldingen kan bijvoorbeeld een redelijk belang van de betrokkene zijn om een publicatie tegen
te houden.115 De Hoge Raad heeft verder aangegeven dat het redelijke belang
van de betrokkene moet worden afgewogen tegen de vrijheid van meningsuiting om een afbeelding waarop portretrecht berust te openbaren (publiceren).116
4.2.4

Knelpunten aansprakelijkheidswetgeving

De toereikendheid van de aansprakelijkheidswetgeving met betrekking tot
het gebruik van drones is in dit onderzoek slechts kort aangestipt. Van respondenten en uit de literatuur hebben we geen signalen ontvangen dat het
juridisch kader met betrekking tot de aansprakelijkheidswetgeving en
auteursrecht tekortschiet bij het gebruik van drones. Wellicht dat er meer
vragen opdoemen naarmate op meer intensieve wijze van drones gebruik
wordt gemaakt. Met onderzoek dat meer specifiek gericht is op aansprakelijkheidsvraagstukken worden eventuele knelpunten wellicht zichtbaar. Vooralsnog zijn er door ons geen knelpunten gesignaleerd ten aanzien van de onderzochte aansprakelijkheidswetgeving bij het gebruik van drones.

4.3

Strafrecht

De bepalingen uit het Wetboek van Strafrecht zijn onverkort van toepassing
op het gebruik van drones. Het voert te ver in het kader van dit onderzoek om
alle mogelijke strafbepalingen te noemen. In veel gevallen betreft het traditionele delicten waarbij drones een nieuwe toepassing vormen. Denkbaar is
dat bijvoorbeeld sprake is van mishandeling of het toebrengen van lichamelijk letsel, indien iemand opzettelijk met een drone op een persoon
invliegt.117 Bovendien bevatten de meeste Algemene Plaatselijke Verordeningen bepalingen waarin uiteenlopende verstoringen van de openbare orde
strafbaar zijn gesteld. Drones die worden gebruikt om een strafbaar feit te
plegen kunnen verbeurd worden verklaard.118 De drone moet dan worden
gezien als een voorwerp waarmee het strafbare feit is begaan.

114 Het zal bij het gebruik van drones in verband met portretrechten in de regel gaan om portretten die niet in
opdracht zijn gemaakt. Daarbij is artikel 21 van de Auteurswet van toepassing.
115 Zie HR 19 januari 1979 (’t Schaep met de vijf pooten).
116 HR 21 januari 1994 (Ferdi E.)
117 Zie bijvoorbeeld artikel 301 Sr en artikel 302 Sr.
118 Op grond van artikel 33a Sr.

99

100 Het gebruik van drones

In paragraaf 4.3.1 en 4.3.2 worden de strafbepalingen met betrekking tot het
heimelijk observeren van mensen met drones en zaakbeschadiging door
middel van drones uitgelicht. Tevens worden de gesignaleerde knelpunten
benoemd in paragraaf 4.3.3.
4.3.1

Heimelijk observeren met drones

Bij het gebruik van drones met video- of fotoapparatuur als payload zijn
eventueel de bepalingen voor het heimelijk maken van afbeeldingen toepasselijk. Het Wetboek van Strafrecht (hierna: Sr) stelt in artikel 139f Sr en 441b
Sr het heimelijk filmen van mensen strafbaar.
In artikel 139f Sr is het heimelijk filmen in (a) een woning en op (b) ‘niet voor
het publiek toegankelijke plaatsen’ strafbaar gesteld als een misdrijf tegen de
openbare orde. Het artikel is eind jaren zestig opgesteld. In die tijd was de
foto- en videotechniek zodanig ontwikkeld dat het mogelijk werd met technische middelen binnen te dringen in de persoonlijke levenssfeer van mensen.119
In de context van drones is het denkbaar dat een drone enige tijd voor een
raam of boven een tuin zweeft teneinde opnames van een persoon in een
besloten plaats te maken. De tuin wordt in de memorie van toelichting op het
wijzigingsvoorstel van artikel 139f Sr en 441b Sr uitdrukkelijk als besloten
plaats aangemerkt waar iemand zich in principe onbespied mag wanen.120
Tevens is het mogelijk dat drones met video- of fotoapparatuur binnenshuis
rondvliegen en daarbij personen herkenbaar in beeld brengen.
Een persoon is strafbaar in het geval dat bij het filmen met een drone opzettelijk en wederrechtelijk een afbeelding van een persoon in een besloten
plaats wordt vervaardigd. Opsporingsautoriteiten die daartoe bevoegd en
gemachtigd heimelijk afbeeldingen maken van personen zijn bijvoorbeeld
niet strafbaar, omdat de gedraging dan niet wederrechtelijk plaatsvindt. Van
een ‘afbeelding’ is slechts sprake wanneer de gefotografeerde of gefilmde
persoon herkenbaar in beeld wordt gebracht. De wetgever heeft in 2001 aangegeven dat het fotograferen van niet-herkenbare personen doorgaans geen
aantasting van de persoonlijke levenssfeer oplevert.121 Het is de vraag of bij
het fotograferen of filmen van mensen van bovenaf mensen herkenbaar in
beeld komen. Het filmen is heimelijk indien de aanwezigheid van een camera
niet op duidelijke wijze kenbaar is gemaakt. Ook bij cameratoezicht voor de
beveiliging in een huis moeten mensen in principe op de hoogte worden
gesteld van het gebruik van de camera.122 Het opzet moet zijn gericht op het
vervaardigen van een afbeelding en het vervaardigen van een afbeelding van
een persoon.123 In 2012 heeft de Hoge Raad nog een arrest gewezen waarin
119 Kamerstukken II 2000/01, 27 732, nr. 3, p. 2.
120 Kamerstukken II 2000/01, 27 732, nr. 3, p. 10-11.
121 Kamerstukken II 2000/01, 27 732, nr. 3, p. 9 en Kamerstukken II 2000/01, 27 732, nr. 5, p. 12.
122 Kamerstukken II 2000/01, 27 732, nr. 3, p. 13.
123 Kamerstukken II 2000/01, 27 732, nr. 3, p. 11.

Juridisch kader

werd bevestigd dat het heimelijk filmen van een dame in een pashokje met
een camera strafbaar is op grond van artikel 139f Sr.124 Mogelijk is een persoon niet strafbaar indien een groot maatschappelijk belang wordt gediend
bij het heimelijk maken van opnames met drones.125
Het heimelijk afbeeldingen maken van personen met een aangebracht technisch hulpmiddel op publiekelijk toegankelijke plaatsen is ook strafbaar
gesteld in artikel 441b Sr als een overtreding tegen de openbare orde. Hiervoor geldt een lagere straf dan voor het heimelijk filmen in besloten plaatsen.
Het element van ‘daartoe aangebracht technisch hulpmiddel’ wordt in de
wetsgeschiedenis breed geïnterpreteerd. Het technisch hulpmiddel kan ook
worden verstopt in een voorwerp, zoals een koffer.126 Naar analogie kan
daarom ook een camera op een drone als een aangebracht technisch hulpmiddel worden gekwalificeerd. Het gebruik van camera’s die niet tot doel
hebben om afbeeldingen van personen te maken – zoals het gebruik van
camera’s om verkeersstromen in de gaten te houden – valt buiten de strafbepaling, aldus de wetgever.127
4.3.2

Zaakbeschadiging

Het opzettelijk en wederrechtelijk of door schuld invliegen met een drone op
een zaak, zoals een voertuig, kan het begaan van het delict zaakbeschadiging
met zich meebrengen (zie ook Parlevliet, 2014, p. 67).128 Bij het opzettelijk en
wederrechtelijk of door schuld beschadigen van andere luchtvaartuigen met
een drone, kan eventueel ook artikel 168 Sr of artikel 169 Sr van toepassing
zijn. Daarnaast kan artikel 170 Sr of artikel 171 Sr van toepassing zijn indien
met een drone door opzet of door schuld een gebouw wordt beschadigd.
Koops (2014, p. 618) beargumenteert dat individuen wellicht rechtmatig drones vlak boven hun grond uit de lucht mogen schieten indien aanmaningen
niet voldoende zijn. Daarbij zal een dergelijke zaakbeschadiging ook niet
wederrechtelijk zijn. Ons inziens zal toepassing van deze mogelijkheid discussie opleveren binnen de rechtspraktijk.
In het Wetboek van Strafrecht zijn mogelijk de specifieke delicten tegen
luchtvaartuigen van toepassing. Op grond van artikel 383 Sr is het een strafbaar feit om een luchtvaartuig zoals genoemd in artikel 381 Sr uit te rusten
voor doeleinden van geweldpleging. Bovendien stelt artikel 385a Sr het bijvoorbeeld strafbaar om een luchtvaartuig ‘door geweld, bedreiging met
geweld of vreesaanjaging’ in eigen macht te brengen of van zijn route te doen

124 HR 14 februari 2012, ECLI:NL:HR:2012:BU5254. Zie ook Kamerstukken II 2000/01, 27 732, nr. 3, p. 12.
125 Zie ook Kamerstukken II 2000/01, 27 732, nr. 3, p. 6.
126 Kamerstukken II 2000/01, 27 732, nr. 3, p. 7
127 Kamerstukken II 2000/01, 27 732, nr. 3, p. 10.
128 Zie bijvoorbeeld artikel 350 Sr artikel 351 Sr en artikel 352 Sr.

101

102 Het gebruik van drones

afwijken. Drones lijken niet onder de definitie van luchtvaartuigen in artikel 86a lid 1 Sr te vallen (Parlevliet, 2014, p. 68, 69).129
4.3.3

Knelpunten

Op basis van ons literatuuronderzoek en interviews met respondenten zijn er
geen significante knelpunten met de strafwetgeving gesignaleerd. Wel zou de
wetgever de definitie van luchtvaartuigen in artikel 86a lid 1 Sr kunnen heroverwegen. De definitie ziet hoofdzakelijk op passagiersvliegtuigen, terwijl
technologische ontwikkelen ook allerlei criminele gedragingen gericht tegen
drones mogelijk maken waarbij substantiële schade kan worden veroorzaakt.

129 Artikel 86a lid 1 Sr luidt als volgt: ‘1. Onder Nederlandse luchtvaartuigen worden verstaan:
a
luchtvaartuigen die zijn ingeschreven in Nederlandse luchtvaartuigregisters;
b
luchtvaartuigen die zonder bemanning zijn verhuurd aan een huurder die de hoofdzetel van zijn bedrijf, of,
indien de huurder niet een zodanige zetel heeft, zijn vaste verblijfplaats, in Nederland heeft.’

5

Recht op privacy in relatie tot het gebruik
van drones
Aanleiding tot dit onderzoek waren deels de zorgen van parlementariërs over
het gebruik van drones in relatie tot het recht op privacy. In dit hoofdstuk
wordt nader ingegaan op het recht op privacy in relatie tot het gebruik van
drones. Daarmee geeft dit hoofdstuk antwoord op onderzoeksvraag 4 (‘Wat
zijn de mogelijke (negatieve) effecten van het gebruik van drones op het gebied
van privacy en op welke manier kan de privacy het meest effectief worden
gewaarborgd?’). Deze vraag is ook al deels beantwoord in hoofdstuk 3, waar is
ingegaan op (privacy)dreigingen die het gebruik van drones met zich mee
kan brengen. In dit hoofdstuk komen de juridische kaders voor privacy aan
bod. In paragraaf 5.1 wordt allereerst nader ingegaan op het recht op privacy.
Paragraaf 5.2 behandelt specifiek het recht op privacy zoals dat in de Nederlandse Grondwet te vinden is. Paragraaf 5.3 gaat kort in op het recht op privacy zoals neergelegd in artikel 8 van het Europees Verdrag van de Rechten
van de Mens. Uit het recht op privacy vloeien bepaalde beperkingen voort bij
het gebruik van drones door de overheid. In paragraaf 5.4 wordt daarom het
juridisch kader met betrekking tot het gebruik van drones voor de handhaving van de openbare orde en hulpverlening toegelicht. Vervolgens worden in
paragraaf 5.5 de regels met betrekking tot het gebruik van drones ten
behoeve van de opsporing toegelicht. Bij het gebruik van drones met
camera’s en andere sensoren worden tevens vaak persoonsgegevens verwerkt. Het recht op privacy omvat ook de bescherming van persoonsgegevens van betrokken individuen. Daarom wordt in paragraaf 5.6 ook het
juridisch kader voor de verwerking van persoonsgegevens en het gebruik van
drones toegelicht. Ten slotte is paragraaf 5.7 gewijd aan eventuele maatregelen om de privacy van mensen te beschermen.

5.1

Het recht op privacy

Voor privacy en het recht op privacy bestaan geen algemeen geaccepteerde
definities. In deze paragraaf worden daarom kort enkele termen onderscheiden en enkele breder gedeelde opvattingen over bepaalde begrippen weergegeven als opmaat voor de volgende paragrafen.
Privacy wordt doorgaans verdeeld in vier verschillende aspecten:
(1) ruimtelijke privacy (bijvoorbeeld op het toilet), (2) relationele privacy (bijvoorbeeld tijdens telefoongesprekken), (3) lichamelijke privacy (bijvoorbeeld
ongewenst aanraken) en (4) informationele privacy (bijvoorbeeld het gebruik
van persoonsgegevens) (zie bijvoorbeeld Borking 2010).130 Privacy en het
recht op privacy zijn in zoverre verschillende begrippen dat iemand niet
altijd, overal en onbeperkt een recht kan claimen op privacy. Het recht op
130 Zie ook voor een uitgebreid overzicht met betrekking tot privacy en drones: Finn et al. (2014).

104 Het gebruik van drones

privacy is begrensd en bovendien kunnen er inbreuken op het recht op privacy plaatsvinden. Inbreuken op het recht op privacy zijn soms toegestaan,
bijvoorbeeld wanneer de politie is gemachtigd iemand af te tappen.
De basis voor het recht op privacy zoals we dat nu kennen is tot zekere
hoogte terug te voeren op de opvattingen over privacy van Warren en
Brandeis (1890). Zij spreken over het recht op privacy als het recht om met
rust gelaten te worden (‘the right to be let alone’). Dit omvat in beginsel alle
vier bovengenoemde aspecten van privacy. Hoewel deze opvatting uit de
Verenigde Staten afkomstig is en vooral daar wordt toegepast, kan gesteld
worden dat deze ook de kern raakt van het recht op privacy zoals dat in de
Nederlandse Grondwet (paragraaf 5.2) en het EVRM (paragraaf 5.3) is terug te
vinden. Ook daar gaat het in de kern om een recht met rust gelaten te worden, vertaald in een recht op een persoonlijke levenssfeer.
Het recht op een persoonlijke levenssfeer raakt alle vier genoemde privacyaspecten. Wanneer er bovendien gegevens worden verzameld, opgeslagen
en/of verwerkt over personen, komt het begrip informationele privacy nader
in beeld. In het kader van informationele privacy is de al eerder genoemde
opvatting van Westin relevant. Westin (1967) verstaat onder het recht op privacy ‘a person’s right to determine for himself when, how, and to what extent
information about him is communicated to others’. Dit wordt ook wel aangeduid als ‘informational self-determination’ (informationele zelfbeschikking):
een burger zou zelf het recht moeten hebben te bepalen wat er met zijn of
haar gegevens gebeurt. Het gebruik van drones kan met zich meebrengen dat
burgers minder grip hebben op wat er met hun gegevens gebeurt. Een recht
op informationele zelfbeschikking is deels terug te vinden in de Nederlandse
en Europese wetgeving, maar is begrensd en zeker niet altijd, overal en onbeperkt uitoefenbaar voor burgers. Een burger heeft bijvoorbeeld geen keus in
de gegevensverwerkingen die plaatsvinden door de Belastingdienst teneinde
een juiste belastingaangifte te kunnen sturen.
Het recht op informationele privacy en bepalingen over informationele zelfbeschikking zijn geregeld in specifieke wetgeving. Deze wetgeving heeft in
Nederland en in Europa betrekking op de bescherming van persoonsgegevens (zie paragraaf 5.6 over het begrip persoonsgegevens). In Nederland
gaat het dan om de Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp), die is gebaseerd op een Europese Richtlijn (95/46/EC).131 De Wbp geeft aan op basis van
welke grondslagen persoonsgegevens mogen worden verwerkt en stelt daaraan voorwaarden in de vorm van enkele beginselen voor de behoorlijke verwerking van persoonsgegevens. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om vooraf doelen vaststellen, niet meer gegevens verzamelen dan nodig is voor die doelen,
zorgen voor voldoende kwaliteit van de gegevens, de gegevens niet voor
131 Merk op dat voor politie en justitie aparte regimes gelden: in plaats van de Wbp zijn dan de Wet politiegegevens (Wpg) of de Wet justitiële en strafvordelijke gegevens (Wjsg) van toepassing.

Recht op privacy in relatie tot het gebruik van drones

andere doelen gebruiken dan eerder is aangegeven, voldoende beveiliging en
transparantie en rechten van datasubjecten om gegevens te rectificeren of te
laten verwijderen. In paragraaf 5.6 wordt nader ingegaan op de Wbp, de verwerking van persoonsgegevens en het gebruik van drones.
De vraag is in hoeverre privacyissues bij drones anders zijn dan bij andere,
vergelijkbare technologieën en situaties. Een aantal zaken zijn bij drones
wezenlijk anders. In vergelijking met ‘gewoon’ cameratoezicht zijn de hoeken
en het bereik waaronder kan worden gefilmd met drones wezenlijk anders.
Door de steeds grotere beschikbaarheid zal ook de hoeveelheid drones, en
daarmee de hoeveelheid observaties en eventueel vastgelegde gegevens, aanzienlijk toenemen. Een ander nieuw aspect is dat drones beschikbaar komen
voor grote groepen burgers die naar eigen inzicht van drones gebruik zullen
maken. Handhaving van de regels wordt daarmee een grotere uitdaging, niet
alleen in omvang, maar ook in duiding van de toelaatbaarheid van nieuwe
toepassingen.

5.2

Recht op privacy op basis van de Grondwet

In de Nederlandse wet- en regelgeving is het recht op privacy in de eerste
plaats neergelegd in artikel 10 van de Grondwet. Artikel 10 lid 1 van de
Grondwet garandeert het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer van mensen.132 Verder beschermt artikel 11 Grondwet meer specifiek de
onaantastbaarheid van het lichaam, artikel 12 Grondwet het recht op
onschendbaarheid van de woning en artikel 13 Grondwet het brief-, telefoonen telegraafgeheim. Voor het gebruik van drones is in het bijzonder het algemene recht op privacy uit artikel 10 Grondwet van belang. Artikel 10 Grondwet luidt als volgt:
‘Artikel 10
1. Ieder heeft, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen,
recht op eerbiediging van zijn persoonlijke levenssfeer.
2. De wet stelt regels ter bescherming van de persoonlijke levenssfeer in
verband met het vastleggen en verstrekken van persoonsgegevens.
3. De wet stelt regels inzake de aanspraken van personen op kennisneming van over hen vastgelegde gegevens en van het gebruik dat
daarvan wordt gemaakt, alsmede op verbetering van zodanige gegevens.’

132 Artikel 10 van de Grondwet luidt als volgt: ‘1. Ieder heeft, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen, recht op eerbiediging van zijn persoonlijke levenssfeer. 2. De wet stelt regels ter bescherming van de persoonlijke levenssfeer in verband met het vastleggen en verstrekken van persoonsgegevens. 3. De wet stelt regels
inzake de aanspraken van personen op kennisneming van over hen vastgelegde gegevens en van het gebruik dat
daarvan wordt gemaakt, alsmede op verbetering van zodanige gegevens.’

105

106 Het gebruik van drones

Artikel 10 lid 1 van de Grondwet kent aldus aan een ieder een recht op eerbiediging van zijn persoonlijke levenssfeer toe. Voor zover een inbreuk wordt
gemaakt op het recht op de persoonlijke levenssfeer door het gebruik van
drones door de overheid moeten de beperkingen op dit grondrecht in de wet
zijn vastgelegd. Artikel 10 lid 2 Grondwet stelt verder dat de wet regels stelt
voor de verwerking van persoonsgegevens ter bescherming van de persoonlijke levenssfeer. Als afgeleide hiervan stelt de Nederlandse Wet bescherming
persoonsgegevens algemene regels op ter bescherming van persoonsgegevens. Bij het gebruik van drones zijn deze privacyregels op het gebied van
persoonsgegevens van belang, zodra bijvoorbeeld camerabeelden van mensen worden gemaakt.
De Nederlandse wetgever moet bij het maken van formele wetgeving toetsen
aan de bepalingen uit de Grondwet. Nederlandse rechters kunnen echter in
uitspraken niet direct toetsen aan de Nederlandse grondwet in verband met
het grondwettelijk toetsingsverbod. Naar aanleiding van de motie Franken
d.d. 17 mei 2011, moet de Nederlandse overheid bij nieuwe wetgeving waarbij persoonsgegevens worden verzameld een Privacy Impact Assessment
(PIA) uitvoeren.133 Het doel is daarbij het recht op privacy bij nieuwe wetgeving zo goed mogelijk te waarborgen. Zoals eerder is opgemerkt, wordt in
deze studie geen volledige PIA uitgevoerd. Wel worden in paragraaf 5.7
mogelijke maatregelen genoemd waarmee het recht op privacy beter kan
worden gewaarborgd.

5.3

Recht op privacy op basis van artikel 8 EVRM

Het recht op privacy volgt ook uit verschillende internationale verdragen.134
Nederlandse rechters moeten wel toetsen aan internationale verdragen,
waardoor in het bijzonder het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens
(EVRM) een prominente rol speelt in de Nederlandse rechtspleging. Artikel 8
EVRM luidt als volgt:
‘Artikel 8 – Recht op eerbiediging van privéleven, familie- en gezinsleven
1. Een ieder heeft recht op respect voor zijn privéleven, zijn familie- en
gezinsleven, zijn woning en zijn correspondentie.
2. Geen inmenging van enig openbaar gezag is toegestaan in de uitoefening van dit recht, dan voor zover bij de wet is voorzien en in een
democratische samenleving noodzakelijk is in het belang van de
nationale veiligheid, de openbare veiligheid of het economisch welzijn
van het land, het voorkomen van wanordelijkheden en strafbare fei-

133 Kamerstukken I 2010/11, 31 052, nr. D.
134 Zie bijvoorbeeld artikel 8 van Europees Verdrag van de Rechten van de Mens, artikel 17 van het Internationaal
Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten, artikel 7 en 8 van het Handvest van de grondrechten van
de Europese Unie en artikel 12 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.

Recht op privacy in relatie tot het gebruik van drones

ten, de bescherming van de gezondheid of de goede zeden of voor de
bescherming van de rechten en vrijheden van anderen.’
Van belang is dat de reikwijdte van het privacyrecht – onder andere door
jurisprudentie van het Europees Hof van de Rechten van de Mens (EHRM) –
zeer breed en niet aan een ‘uitputtende definitie’ onderhevig is.135 Het recht
op privacy omvat bijvoorbeeld ook een recht op woongenot. In de zaak Hatton bijvoorbeeld, oordeelde het EHRM dat de klagers, mevrouw Hatton en
anderen, terecht hebben gesteld dat het lawaai van passagiersvliegtuigen bij
het vliegveld Heathrow onacceptabel was. De klagers stelden dat door het
lawaai hun recht op een ongestoord woongenot, zoals beschermd als aspect
van het recht op privacy in artikel 8 EVRM, niet voldoende werd gewaarborgd.136 Het EHRM overwoog dat het Verenigd Koningrijk op zichzelf niet
verantwoordelijk is voor de geluidshinder van vliegtuigen die door een privaat bedrijf wordt veroorzaakt en daarmee geen inbreuk maakt op het recht
op privacy zoals bedoeld in artikel 8 EVRM. Tegelijkertijd moet de Staat redelijke maatregelen treffen om de persoonlijke levenssfeer van de betrokken
individuen zo goed mogelijk te beschermen.137 De Staat kan niet volstaan
met een verwijzing naar slechts het economisch belang van zo veel mogelijk
vluchten bij een vliegveld, maar moet tevens zo goed mogelijk de inmenging
in de persoonlijke levenssfeer beperken en naar alternatieve oplossingen zoeken. Maatregelen moeten worden genomen die een juiste balans vormen tussen de in het geding zijnde belangen.138 De zaak Hatton is relevant in de context van het gebruik van drones, omdat naar analogie van deze zaak van de
overheid kan worden verwacht dat in haar beleid wordt gestreefd naar een
balans tussen het economisch belang en het recht op privacy van de betrokkenen.
In beginsel hebben mensen het recht met elkaar om te gaan en relaties aan te
gaan – ook in het openbare leven – zonder inmenging van de overheid. Het
recht op privacy creëert daarmee zogezegd een ‘zone van interactie’ die vrij is
van overheidsinmenging.139 Eventueel kan hieruit worden afgeleid dat het
gebruik van drones met een camera als payload door de overheid een inmenging vormt op het recht op privacy, zoals gearticuleerd in artikel 8 EVRM.
Toch wordt door het Straatsburgse hof wel rekening gehouden met de
omstandigheid dat een feit als de privacyinbreuk zich in het openbare leven
afspeelt. Bij gebruik van camera’s voor toezichtdoeleinden houden zowel het
EHRM als de Nederlandse Hoge Raad nadrukkelijk rekening met de ‘redelijke

135 Zie EHRM 25 september 2001, nr. 44787/98, par. 56 (P.G. en J.H./Het Verenigd Koninkrijk).
136 EHRM 2 oktober 2001, nr. 36022/97, par. 76 (Hatton en anderen/Het Verenigd Koninkrijk).
137 EHRM 2 oktober 2001, nr. 36022/97, par. 95 (Hatton en anderen/Het Verenigd Koninkrijk).
138 EHRM 2 oktober 2001, nr. 36022/97, par. 97 (Hatton en anderen/Het Verenigd Koninkrijk).
139 Zie bijvoorbeeld EHRM 27 oktober 1994, nr. 18535/91, par. 31 (Kroon en anderen t. Nederland) en EHRM
12 januari 2010, nr. 4158/05, par. 61 (Gillian en Quinton/Het Verenigd Koninkrijk).

107

108 Het gebruik van drones

verwachting van privacy’ van mensen in het openbare leven.140 Afhankelijk
van de omstandigheden van het geval wordt de privacyinmenging dan als
meer of minder ingrijpend beoordeeld. Finn et al. betogen dat het monitoren
van gedrag van individuen in de publieke ruimte met meer geavanceerde
middelen dan camera’s in ieder geval wel als een inbreuk van artikel 8 lid 1
EVRM gekwalificeerd moet worden (Finn et al., 2014, p. 56). Aangezien drones veelal gebruikmaken van payloads waarbij persoonsgegevens worden
verwerkt, is het recht op privacy van personen in het geval van observatie in
ieder geval geschonden indien persoonsgegevens worden verwerkt en opengeslagen door overheidsinstanties.141
Het één op één vergelijken van de privacyinbreuk bij het gebruik van drones
met camera’s als payload en regulier cameratoezicht in het openbare leven is
echter niet juist.142 Schermer en Van der Heide (2013) wijzen er bijvoorbeeld
op dat: (1) met drones een veel groter gebied met cameratoezicht kan worden
bestreken, (2) drones niet altijd zichtbaar zullen zijn voor de betrokkenen in
tegenstelling tot reguliere camera’s voor cameratoezicht binnen gemeenten,
en (3) drones met camera’s wellicht vaker zullen worden ingezet dan cameratoezicht met helikopters die zijn uitgerust met camera-apparatuur door de
lagere kosten (Schermer & Van der Heide 2013, p. 1774-1775). Finn et al.
(2014, p. 25-26) wijzen er bovendien terecht op dat drones niet alleen camerabeelden kunnen maken, maar ook uitgerust kunnen zijn met andere sensoren die inbreuk maken op andere aspecten van het recht op privacy.
Overheidsmaatregelen die inbreuk maken op artikel 8 EVRM kunnen zijn
gelegitimeerd indien wordt voldaan aan de voorwaarden van artikel 8 lid 2
EVRM. Deze voorwaarden zijn: (1) dat een van de doelen zoals genoemd in
artikel 8 lid 2 EVRM wordt nagestreefd, (2) de inbreuk ‘bij wet is voorzien’ en
(3) de maatregel ‘noodzakelijk is in een democratische samenleving’. Aan de
eerste voorwaarde kan eenvoudig worden voldaan, omdat de doelen breed
zijn opgezet. Het gebruik van drones door de overheid kan altijd wel onder
één van de doelen zoals opgesomd in artikel 8 lid 2 EVRM worden ondergebracht. In het kader van het beschermen van de nationale veiligheid is het
bijvoorbeeld denkbaar dat in bepaalde gebieden bij grootschalige evenementen – zoals tijdens de Nucleaire Kerntop in 2014 in Den Haag – drones door
de overheid worden ingezet. Ook in het kader van de openbare veiligheid of

140 Zie bijvoorbeeld EHRM 25 september 2001, nr. 44787/98, par. 57 (P.G. en J.H./Verenigd Koninkrijk), EHRM
2 september 2010, nr. 35623/05, par. 44 (Uzun/Duitsland), HR 20 april 2004, ECLI:NL:HR:2004:AL8449, HR
12 oktober 2010, ECLI:NL:HR:2010:BM4211.
141 Zie bijvoorbeeld EHRM 25 september 2001, nr. 44787/98, par. 57 (P.G. en J.H./Verenigd Koninkrijk), EHRM
2 september 2010, nr. 35623/05, par. 44 (Uzun/Duitsland) en EHRM 6 juni 2006, nr. 62332/00, par. 72
(Segerstedt-Wiberg/Zweden). In de memorie van toelichting op de Wet bijzondere opsporingsbevoegdheden
wordt ook opgemerkt dat registratie van beelden ingrijpender is dan het waarnemen van beelden of bewegingen van een opsporingsambtenaar, die daarvan achteraf verslag doet. Bij registratie is het mogelijk op elk
moment een exacte en volledige weergave te geven van hetgeen is waargenomen en mogelijk gericht te zoeken op tijd en plaats (Kamerstukken II 1996/97, 24 403, nr. 3, p. 27).
142 Zie ook Finn et al. (2014, p. 25).

Recht op privacy in relatie tot het gebruik van drones

ter voorkoming van wanordelijkheden en strafbare feiten kunnen gemeenten
en de politie drones inzetten als vorm van cameratoezicht. Ook hulpverleningsdiensten kunnen voor de bescherming van de gezondheid of de rechten
en vrijheden van anderen drones inzetten. Daarbij kan worden gedacht aan
de inzet van drones bij bijvoorbeeld calamiteiten of voor het opsporen van
vermiste personen.
De inzet van drones door de overheid moet op grond van artikel 8 lid 2 EVRM
tevens ‘bij de wet voorzien’ zijn. Uit jurisprudentie van het EHRM kan worden afgeleid dat deze wet toegankelijk en voorzienbaar moet zijn.143 De wet
kan zowel geschreven als ongeschreven zijn. Daarbij zal in ogenschouw moeten worden genomen dat verschillende sensoren onder drones verschillende
inbreuken op het recht op privacy maken. Afhankelijk van de intensiteit van
de inbreuk op het recht op privacy is meer gedetailleerde regelgeving met
beperkingen voor het gebruik van drones op zijn plaats. Daarbij kan worden
benadrukt dat het voor burgers duidelijk moet zijn onder welke omstandigheden de inzet van drones mogelijk is en op welke manier het gebruik van
drones een inbreuk op de persoonlijke levenssfeer kan maken. Het EHRM
heeft in verschillende uitspraken erop gewezen dat de eis van voorzienbaarheid een nadrukkelijke rol speelt bij technologieën die steeds geavanceerder
en indringender worden.144
Het vereiste dat de inzet van drones noodzakelijk moet zijn in een democratische samenleving houdt in dat er een dringende maatschappelijke behoefte
moet bestaan voor de inzet van drones. De maatregel dient daarbij tevens
proportioneel te zijn, dat wil zeggen dat de inbreuk op privacy van de betrokkene niet onevenredig mag zijn in verhouding tot het doel dat met de inbreuk
wordt verwezenlijkt.145 De overheid zal dus moeten motiveren welke toegevoegde waarde de inzet van drones zal opleveren en hoe deze inzet opweegt
tegen het belang van het recht op privacy aan de andere kant van de
medaille. In de toetsing van schendingen van het recht op privacy kent het
EHRM in de regel een margin of appreciation toe aan de verdragsstaten. Dat
wil zeggen dat verdragsstaten van het EVRM enige vrijheid hebben in het
implementeren van de regels die de overheid toepasselijk acht, in dit geval
voor de inzet van drones. Afhankelijk van onder andere culturele factoren en
de historie van een staat, denken landen verschillend over de voorwaarden
waaronder zij de toepassing van drones door overheidsdoeleinden noodzakelijk achten. Het ligt dus voor de hand dat staten in de toekomst het gebruik
van drones voor overheidsdoeleinden onder verschillende voorwaarden zul-

143 Zie EHRM 26 april 1979, nr. 6538/74, par. 49 (Sunday Times/Het Verenigd Koninkrijk) en EHRM 12 mei 2000,
35394/97, par. 27 (Khan/Het Verenigd Koninkrijk).
144 Zie bijvoorbeeld EHRM 24 april 1990, nr. 11105/84, par. 32 (Huvig/Frankrijk), EHRM 1 juli 2008, nr. 58243/00,
par. 62 (Liberty/Het Verenigd Koninkrijk) en EHRM 2 september 2010, nr. 35623/05, par. 61 (Uzun/Duitsland).
145 Zie EHRM 25 maart 1983, nrs. 5947/72, 6205/73, 7052/75, 7061/75, 7107/75, 7113/75, en 7136/75, par. 97
(Silver et al./Het Verenigd Koninkrijk) en EHRM 26 maart 1987, nr. 9248/81, par. 81 (Leander/Zweden).

109

110 Het gebruik van drones

len reguleren. Wel legt artikel 8 EVRM onder omstandigheden minimumvoorwaarden voor regelgeving op waar lidstaten zoals Nederland zich aan
moeten houden. Daarom wordt in de hiernavolgende analyse van de
regelgeving van drones bij de handhaving van de rechtsorde, voor de opsporing en ten aanzien van de verwerking van persoonsgegevens ook rekening
gehouden met de vereisten die voortvloeien uit artikel 8 EVRM.

5.4

Regels voor het gebruik van drones ter handhaving van de rechtsorde

De inzet van drones ter handhaving van de openbare orde ligt het meest voor
de hand bij toezichtdoeleinden door middel van cameratoezicht. Bij de huidige mogelijke toepassingen moet daarbij vooral worden gedacht aan cameratoezicht met drones op plekken waar veel overlast voorkomt (paragraaf 5.4.1), voor surveillancedoeleinden (paragraaf 5.4.2), en voor crowd
control-doeleinden bij voetbalwedstrijden, demonstraties of evenementen
(paragraaf 5.4.3).
5.4.1

Cameratoezicht met drones op hotspots

Het gebruik van camera’s ter handhaving van de rechtsorde op plekken waar
veel overlast of criminaliteit voorkomt kan zowel door gemeenten als de politie worden ingezet. Deze plekken worden ook wel ‘hotspots’ genoemd.
De juridische grondslag voor het gebruikmaken van cameratoezicht om overlast tegen te gaan binnen gemeenten op last van de burgemeester is neergelegd in artikel 151c Gemeentewet. Het is gebruikelijk dat de bevoegdheid
van de burgemeester om camera’s in te zetten in de Algemene Plaatselijke
Verordening wordt opgenomen, waarna de burgemeester bepaalt op welke
plekken de camera’s zullen worden ingezet en voor hoe lang de gegevens
bewaard blijven. Het besluit tot plaatsing van camera’s is een besluit in de zin
van de Algemene wet bestuursrecht waartegen bezwaar en beroep openstaan
(Flight 2013, p. 47).
Cameratoezicht op last van de burgemeester mag alleen plaatsvinden voor
zover de privacybeperkende maatregel noodzakelijk is. De gemeente moet
dus voor installatie aantonen dat cameratoezicht in het belang van de handhaving van de openbare orde noodzakelijk, proportioneel en subsidiair is.146
Deze toets sluit overigens aan bij de vereisten uit artikel 8 EVRM. Het gebruik
van camera’s voor andere doeleinden dan handhaving van de openbare orde
kan niet plaatsvinden op grond van artikel 151c Gemeentewet. Het is bijvoorbeeld denkbaar dat van cameratoezicht gebruik wordt gemaakt voor bewaking en beveiliging van een milieuzone en het tegengaan van verloedering
146 Kamerstukken II 2003/04, 29 440, p. 4.

Recht op privacy in relatie tot het gebruik van drones

van de leefomgeving, maar dit kan niet op grond van artikel 151c Gemeentewet. Voor het gebruik van camera’s voor deze doeleinden moet worden
teruggevallen op het juridisch raamwerk van bijvoorbeeld de Wet bescherming persoonsgegevens (Flight, 2013, p. 48-49) of de Wet politiegegevens.
Het is de vraag of het gebruik van drones voor andere doeleinden dan toezicht door de gemeente de proportionaliteitstoets doorstaat.
Op het moment van schrijven (november 2014) is cameratoezicht op grond
van artikel 151c Gemeentewet alleen mogelijk voor zover het vast cameratoezicht betreft op openbare plekken. In 2004 verstond het CBP nog onder
openbare plekken: ‘plaatsen die voor iedereen toegankelijk zijn, waaronder
openbare plantsoenen, parken en voor een ieder vrij toegankelijke overdekte
passages en winkelgalerijen’ (Smeets, 2004, p. 27). Drones met een camera
als payload zijn echter geen ‘nagelvaste’ camera’s op een muur, maar meer
vergelijkbaar met een helikopter waarbij van een camera gebruik wordt
gemaakt. Tevens kunnen drones over tuinen en erven vliegen die niet voor
een ieder toegankelijk zijn.
Het wetsvoorstel voor ‘flexibel cameratoezicht’ maakt het ook mogelijk om
‘losse camera’s’ in te zetten voor cameratoezicht binnen gemeenten.147 Op
1 april 2014 is het wetsvoorstel door de Tweede Kamer aangenomen. De Eerste Kamer moet zich echter nog over het wetsvoorstel buigen. In de Memorie
van Toelichting van het wetsvoorstel en in de Nota naar aanleiding van het
verslag wordt expliciet opgemerkt dat cameratoezicht door het gebruik van
drones ook tot de mogelijkheden behoort.148 Wel merkt de minister op dat
‘vanwege de ruimere mogelijkheden en de inherente privacygevaren’ de inzet
van vliegende camera’s als een zwaarder middel kan worden aangemerkt dan
de inzet van vaste camera’s.149 Bovendien wijst de minister op de noodzaak
van het uitvoeren van een subsidiariteitstoets. Het in de gaten houden van
een ‘hotspot’ van criminaliteit op een en dezelfde plaats met drones ligt dan
niet voor de hand indien cameratoezicht op hetzelfde gebied met vaste
camera’s kan worden gehouden.
In de memorie van toelichting wordt meer algemeen opgemerkt dat los
cameratoezicht noodzakelijk wordt geacht voor het houden van toezicht op
verplaatsende overlast veroorzaakt door hangjongeren, drugsgebruikers,
drugsdealers, straatrovers, zakkenrollers en vandalen binnen de publieke
ruimte.150 Het gebruik van drones die zijn uitgerust met een camera voor
deze doeleinden wordt dus niet uitgesloten door het wetsvoorstel. Het wetsvoorstel schrijft voor dat de burgemeester een gebiedsaanwijzing intrekt
147 Kamerstukken II 2012/13, 33 582, nr. 2 (Wijziging van de Gemeentewet in verband met de verruiming van de
bevoegdheid van de burgemeester tot de inzet van cameratoezicht).
148 Zie Kamerstukken II 2012/13, 33 582, nr. 3, p. 12 en Kamerstukken II 2012/13, 33 582, nr. 3, p. 4, 8-9.
149 Kamerstukken II 2012/13, 33 582, nr. 3, p. 12.
150 Kamerstukken II 2012/13, 33 582, nr. 3, p. 3.

111

112 Het gebruik van drones

waarbinnen cameratoezicht voor een bepaalde duur mogelijk wordt
gemaakt, zodra het cameratoezicht niet langer noodzakelijk is. Van gemeenten wordt verwacht dat de inzet van het cameratoezicht periodiek wordt
geëvalueerd.151 Voordat de duur van het cameratoezicht binnen een bepaald
gebied is verlopen, kan de burgemeester beslissen het cameratoezicht eventueel te verlengen.152 De beelden worden uitgelezen onder regie van de politie.153
Toch kunnen er enkele kanttekeningen worden gemaakt bij het wetsvoorstel
voor flexibel cameratoezicht. Hoewel uitsluitend in de openbare ruimte
cameratoezicht mag worden gehouden, kunnen drones, in tegenstelling tot
vast cameratoezicht, zich feitelijk boven tuinen en erven begeven voor het
maken van camerabeelden. In het wetsvoorstel wordt wel gesuggereerd om
in voorkomende gevallen warmtebeeldcamera’s in te zetten. Tot dusver kunnen drones niet door gemeenten worden ingezet ter controle van bijvoorbeeld een bouwvergunning. Het wetsvoorstel flexibel cameratoezicht biedt
daarvoor ook geen grondslag, omdat de doelbinding van het cameratoezicht
is beperkt tot handhaving van de openbare orde.
Wanneer drones systematisch worden ingezet boven bepaalde gebieden, kan
dat strijd met het gelijkheidsbeginsel opleveren. Denk bijvoorbeeld aan het
inzetten van drones boven bepaalde probleemwijken, waar de kans op criminaliteit en incidenten hoger wordt ingeschat. Zo heeft de politie het afgelopen jaar specifiek boven Almere drones ingezet om woninginbraken te
bestrijden (Telegraaf, 2014e). Op zogeheten ‘hotspots’ met veel criminaliteit
wordt de voorspelbaarheid groot (Sherman, 1995). Het gebruik van drones
kan dan als stigmatiserend worden ervaren en leiden tot self-fulfilling
prophecies. Wanneer de politie bijvoorbeeld alleen drones gebruikt in
bepaalde wijken onder de aanname dat daar de meeste criminaliteit heerst,
zullen drones in die wijken ook de meeste criminaliteit vinden, al was het
maar omdat ze elders niet zijn ingezet. Wanneer een bepaalde wijk wordt
gekenschetst door een etnisch of religieus karakter, kan de inzet van drones
als discriminerend worden ervaren.
Daarnaast roept de Memorie van Toelichting de vraag op, op welke manier
burgers geïnformeerd kunnen worden over het gebruik van ‘vliegend cameratoezicht’ door een gemeente. Voor burgers kan het lastig – zo niet onmogelijk – zijn om na te gaan voor welk specifiek doel een drone binnen een
gemeente wordt ingezet. Denkbaar is dat een andere privacyinbreuk wordt
ervaren indien een drone wordt ingezet voor hulpverleningsdoeleinden of
voor toezichtsdoeleinden. Het wetsvoorstel schrijft voor dat het cameratoe-

151 Kamerstukken II 2012/13, 33 582, nr. 3, p. 5.
152 Kamerstukken II 2012/13, 33 582, nr. 3, p. 6.
153 Kamerstukken II 2012/13, 33 582, nr. 3, p. 7.

Recht op privacy in relatie tot het gebruik van drones

zicht voor burgers kenbaar is. Voor vliegend cameratoezicht betekent dat, dat
in ieder geval aan de randen van het cameragebied de inzet van drones kenbaar wordt gemaakt.154
Ten slotte is het opvallend dat vrijwel geen enkele vermelding wordt gemaakt
in de Kamerstukken over het wetsvoorstel over beperkingen op grond van
luchtvaartwetgeving. In sectie 4.1.3 is immers geconstateerd dat het in principe verboden is beroepsmatig van drones gebruik te maken, tenzij er een
ontheffing voorhanden is. Onder bepaalde voorwaarden wordt door het
ministerie van Infrastructuur en Milieu een ontheffing verleend, maar slechts
bij een bijzonder maatschappelijk belang wordt een ontheffing verleend
waarbij ook boven bebouwing of mensen mag worden gevlogen. De luchtvaartwetgeving lijkt daarom op zijn minst zeer beperkend te zijn voor inzet
van ‘vliegend cameratoezicht’ binnen gemeenten. Pas in de Memorie van
Antwoord155 richting de Eerste Kamer wordt voor het eerst gerefereerd aan de
(veiligheids)eisen die de luchtvaartwetgeving stelt.
5.4.2

Cameratoezicht met drones voor de uitvoering van de politietaak

De politie mag gebruikmaken van drones die zijn uitgerust met een camera
voor de uitvoering van de politietaak. In artikel 3 van de Politiewet 2012 is
aangegeven dat de politietaak is: het in ondergeschiktheid aan het bevoegd
gezag en in overeenstemming met de geldende rechtsregels zorgen voor de
daadwerkelijke handhaving van de rechtsorde en het verlenen van hulp aan
hen die deze behoeven. Handhaving van de rechtsorde omvat zowel handhaving van de openbare orde als strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde (strafrechtelijke opsporing).
De politie mag op publieke plaatsen surveilleren ter handhaving van de
openbare rechtsorde. Meer concreet houdt dat bijvoorbeeld de detectie van
misdrijven in en het staande houden van personen die op heterdaad op een
misdrijf worden betrapt. De politie mag daarvoor hulpmiddelen inzetten,
voor zover deze middelen een geringe inbreuk op de persoonlijke levenssfeer
van mensen meebrengen. Ook drones die zijn uitgerust met een camera kunnen als hulpmiddel worden ingezet. Het gaat dan niet om camera’s die worden ingezet met als doel toezicht op de openbare orde en veiligheid (want
daarvoor geldt het regime van artikel 151c Gemeentewet) maar om camera’s
die (op grond van artikel 3 Politiewet 2012) worden gebruikt als hulpmiddel
om een dreigende verstoring van de openbare orde af te wenden of, indien de
openbare orde daadwerkelijk wordt verstoord, daaraan zo snel mogelijk een
einde te maken en in voorkomende gevallen te komen tot een aanhouding.156

154 Kamerstukken II 2012/13, 33 582, nr. 3, p. 5.
155 Kamerstukken I 2014/15, 33 582, B, p. 4.
156 Kamerstukken II 2010/11, 30 880, nr. 3.

113

114 Het gebruik van drones

Aan de ene kant zorgt de omstandigheid dat het handhavingsmiddel in de
publieke ruimte wordt ingezet wellicht voor een minder grote privacyinbreuk. Aan de andere kant (a) kunnen drones die zijn uitgerust met
camera’s een zeer grote ruimte observeren, (b) zijn drones onder omstandigheden niet zichtbaar, en (c) kan er mogelijk een verkillend effect optreden op
het gedrag van mensen bij het gebruik van drones door de politie. Specifieke
regelgeving, bijvoorbeeld in de vorm van een richtlijn die de inzet van drones
die zijn uitgerust met camera’s voor toezichtdoeleinden door de politie
regelt, is daarom wellicht op zijn plaats. Steeds zal een afweging gemaakt
moeten worden of de inzet van het middel proportioneel en subsidiair is. Een
routinematige inzet van drones voor surveillancedoeleinden is om die reden
problematisch (zie ook Schermer & Van der Heiden 2013, p. 1778).
Voor uitvoering van de hulpverlenende taak van de politie zijn drones die zijn
uitgerust met camera’s mogelijk zeer geschikt. Zoals in hoofdstuk 3 is aangegeven, kunnen drones op eenvoudige wijze en tegen lage kosten snel overzicht van een bepaald gebied verschaffen. Bij calamiteiten zal een drone dan
al snel zijn toegevoegde waarde bewijzen, omdat op basis van het verschafte
overzicht de juiste middelen voor een incident kunnen worden ingezet. Ook
voor andere hulpverleningsdiensten, zoals de ambulancedienst of brandweer, heeft de inzet van drones potentieel een grote toegevoegde waarde. De
eventuele privacyinbreuk die in het kader van de hulpverlening plaatsvindt,
wordt al snel proportioneel geacht door het belang van de slachtoffers dat
daar tegenover staat.
Uit navraag bij het ministerie van Infrastructuur en Milieu blijkt dat er (nog)
geen ontheffing is verleend voor het gebruik van drones door de politie. Uit
paragraaf 4.1.3 is af te leiden dat het regime voor beroepsmatig gebruik van
drones van toepassing is en daarom een ontheffing of vergunning noodzakelijk is. Op dit moment worden drones beperkt ingezet via een regeling met
Defensie, waarbij aan de vereisten uit de luchtvaartwetgeving wordt voldaan.
Uit onze interviews blijkt wel dat politie en brandweer in gesprek zijn met het
ministerie van Infrastructuur en Milieu om een ontheffing (en in de toekomst
wellicht een vergunning) te krijgen voor het gebruikmaken van drones. Of bij
eventuele verlening van een ontheffing het ook mogelijk wordt boven bebouwing en mensen te vliegen en onder welke voorwaarden, is op dit moment
nog niet te zeggen. Het ligt wel voor de hand dat het vliegen boven bebouwing en mensen mogelijk zal zijn om de politietaak goed te kunnen uitvoeren.
5.4.3

Cameratoezicht voor crowd control-doeleinden

Bij grote evenementen of (kans) op rellen bij voetbalwedstrijden of demonstraties zet de politie vaak verschillende typen camera’s in. Het gebruik van

Recht op privacy in relatie tot het gebruik van drones

drones die zijn uitgerust met een camera behoort tot de mogelijkheden om
toezicht te kunnen houden op grote mensenmassa’s.
De minister heeft in de toelichting op het wetsvoorstel flexibel cameratoezicht opgemerkt dat de inzet van ‘vliegende camera’s’ ter handhaving van
de openbare orde noodzakelijk kan zijn om overzicht te houden op de verplaatsing van grote mensenmassa’s in de publieke ruimte. Op die manier zou
effectief en tijdig kunnen worden voorkomen dat de handhaving van de
openbare orde in gevaar komt omdat te veel mensen op hetzelfde moment
bij elkaar komen.157 De juridische basis voor de inzet van drones die zijn uitgerust met een camera door de politie kan eventueel worden gebaseerd op
artikel 3 Politiewet.
Bij zogenoemde ‘risicowedstrijden’ in de voetbalsport of bij aanwijzingen van
ongeregeldheden zou de inzet van drones die zijn uitgerust met een camera
kunnen worden overwogen. De inzet moet daarbij wel voldoen aan de voorwaarden van proportionaliteit en subsidiariteit. Indien cameratoezicht met
een camerazuil of op politievoertuigen kan volstaan, ligt de inzet van drones
die zijn uitgerust met een camera bijvoorbeeld niet voor de hand. Schermer
en Van der Heide (2013, p. 1777) merken nog op dat de aard van het evenement tevens een rol kan spelen. Door het verkillend effect dat drones kunnen
hebben, is het bijzonder van belang de proportionaliteitstoets bij de inzet van
drones met camera’s bij bijvoorbeeld politieke manifestaties strikt uit te voeren.
Zoals al in de vorige paragraaf is opgemerkt, is er tot op heden nog geen ontheffing of vergunning verleend voor het gebruik van drones door politie voor
crowd control-doeleinden. Een punt van aandacht bij een eventuele regeling
is daarbij wel in hoeverre boven mensenmassa’s mag worden gevlogen in
verband met veiligheidsrisico’s. Mogelijk is het niet altijd noodzakelijk van
bovenaf opnames te maken, maar kan ook vanaf de zijkant worden gefilmd.

5.5

Regels voor het gebruik van drones voor opsporingsdoeleinden

De politie en het Openbaar Ministerie zijn verantwoordelijk voor de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde.158 Onder de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde wordt verstaan de daadwerkelijke voorkoming, de
opsporing, de beëindiging, de vervolging en de berechting van strafbare feiten, alsmede de uitvoering van beslissingen van de rechter of het OM in strafzaken.159
Het gebruik van drones voor deze doelen is slechts mogelijk op grond van
artikel 3 Politiewet 2012 in combinatie met artikel 141 en 142 Sv, voor zover

157 Kamerstukken II 2012/13, 33 582, nr. 3, p. 9.
158 Artikel 3 Politiewet 2012 jo 141 en 142 Wetboek van Strafvordering.
159 Kamerstukken II 1985/86, 19 535, nr. 3, p. 6.

115

116 Het gebruik van drones

een geringe inbreuk op de persoonlijke levenssfeer van de betrokkene wordt
gemaakt en de opsporingsactiviteit niet zeer risicovol is voor de integriteit en
beheersbaarheid van de opsporing.160 Opsporingsmethoden die een geringe
inbreuk op de persoonlijke levenssfeer van betrokkenen maken, mogen ook
worden ingezet voordat een redelijk vermoeden van schuld van een misdrijf
bestaat.161 Opsporingsambtenaren, met de officier van justitie als verantwoordelijke en coördinator van het opsporingsonderzoek, zullen bij de eventuele inzet van drones altijd een afweging moeten maken of de inzet van het
middel proportioneel is gezien de omstandigheden van het geval en of er
geen minder ingrijpende middelen voorhanden zijn. Uiteraard blijft de
regelgeving op het gebied van de luchtvaart en verwerking van persoonsgegevens onverkort van toepassing.
De inzet van drones is tot nu toe beperkt gebleven tot inzet ten behoeve van
de opsporing van hennepkwekerijen met een warmtekijker op basis van de
Regeling vluchten militaire onbemande luchtvaartuigen. Toch kan de inzet
van drones ook voor andere opsporingsdoeleinden overwogen worden. In dit
rapport wordt inzet van drones voor opsporingsdoeleinden overwogen in de
volgende vier situaties: het in kaart brengen van een plaats delict (paragraaf 5.5.1), observatie met een camera (paragraaf 5.5.2), observatie met een
warmtebeeldkijker (paragraaf 5.5.3) en ter interceptie van communicatiesignalen (paragraaf 5.5.4). In het hiernavolgende wordt nagegaan op basis
van welke juridische grondslag en toetsing de toepassing van drones kan
worden overwogen.
5.5.1

In kaart brengen van een plaats delict

Uit onze interviews is gebleken dat drones die zijn uitgerust met cameraapparatuur zich goed lenen voor sporenonderzoek op een plaats delict. Een
drone kan snel en gedetailleerd overzicht verschaffen over een afgebakend
gebied. De beelden kunnen waardevolle sporen opleveren, zonder dat een
gebied mogelijk wordt ‘besmet’ door onderzoekers die erin rondlopen.
Deze toepassing kan plaatsvinden op grond van artikel 3 Politiewet in combinatie met artikel 141 en 142 Sv binnen een opsporingsonderzoek, omdat de
eventuele privacyinbreuk die hierbij plaatsvindt minimaal is.
5.5.2

Gebruik van drones ter observatie

Drones met een camera als payload kunnen worden ingezet ter observatie
van personen of voertuigen. Alhoewel de observatie van personen met een

160 Zie HR 20 januari 2009, ECLI:NL:HR:2009:BF5603, NJ 2009, 225, m.nt. Borgers, HR 13 november 2012,
ECLI:NL:HR:2012:BW9338, NJ 2013, 413, m.nt. Borgers en HR 7 juli 2014, ECLI:NL:PHR:2014:623. Zie uitgebreid bijvoorbeeld Fokkens & Kirkels-Vrijman 2009, p. 115-120.
161 Zie HR 13 juni 1995, ECLI:NL:HR:1995:ZD1120 en HR 13 november 2012, ECLI:NL:HR:2012:BW9338.

Recht op privacy in relatie tot het gebruik van drones

multi-rotordrone op dit moment nog geen reële optie is vanwege de geringe
vliegtijd, verandert dat wellicht in de nabije toekomst.
De eenmalige inzet van drones met camera’s voor observatiedoeleinden kan
waarschijnlijk gebaseerd worden op artikel 3 van de Politiewet in combinatie
met artikel 141 en 142 van het Wetboek van Strafvordering. Het Europees Hof
voor de Rechten van de Mens en de Hoge Raad hebben namelijk eerder
geoordeeld dat de betrokken individuen bij observatie van het gedrag van
mensen voor de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde met het
gebruik van camera’s op openbare plekken minder privacy mogen verwachten ten aanzien van overheidsbemoeienis in hun privéleven.162 De privacyinbreuk blijft daarom sneller gering.
Echter, bij het gebruik van drones met camera ter observatie ligt het voor de
hand dat de opnames worden vastgelegd, zodat de beelden later nog kunnen
worden bekeken. Bij het vastleggen van persoonsgegevens door gebruik van
camera’s is er in ieder geval sprake van een inbreuk op artikel 8 EVRM.163
Zoals is opgemerkt, kan het gebruik van drones met camera’s voor observatiedoeleinden tevens mogelijk een ‘chilling effect’ opleveren voor het gedrag
van mensen. Daarom zal er bij het gebruik van drones die zijn uitgerust met
camera’s in de regel sprake zijn van een inbreuk op artikel 8 EVRM.
Het EHRM legt minimale kwalitatieve eisen op aan de nationale wetgeving
van lidstaten bij toepassing van observatiemethoden en het vastleggen van
camerabeelden door overheidsinstanties. Bezien vanuit de vereisten van artikel 8 EVRM, vormt artikel 3 Politiewet in combinatie met artikel 141 en 142 Sv
wellicht een voldoende wettelijke basis. Daarbij is het wel van belang dat de
betrokkenen op de hoogte kunnen raken van de observatie en dat regels met
betrekking tot de verwerking van persoonsgegevens van toepassing zijn.
Camerabeelden vallen onder de Wet politiegegevens, die onder andere
bewaartermijnen voorschrijft voor de verwerking van persoonsgegevens.
Bezien vanuit vereisten uit de genoemde jurisprudentie van het EHRM over
de regeling voor de verwerking van persoonsgegevens legt de Nederlandse
wetgeving in principe voldoende voorwaarden op aan de verwerking van persoonsgegevens en verleent zij de noodzakelijke instrumenten aan betrokkenen om hun recht op inzage, correctie en verwijdering uit te kunnen oefenen.

162 Zie bijvoorbeeld EHRM 25 september 2001, nr. 44787/98, par. 57 (P.G. en J.H./Verenigd Koninkrijk), EHRM
2 september 2010, nr. 35623/05, par. 44 (Uzun/Duitsland), HR 20 april 2004, ECLI:NL:HR:2004:AL8449 en HR
12 oktober 2010, ECLI:NL:HR:2010:BM4211.
163 Zie bijvoorbeeld EHRM 25 september 2001, nr. 44787/98, par. 57 (P.G. en J.H./Verenigd Koninkrijk), EHRM
2 september 2010, nr. 35623/05, par. 44 (Uzun/Duitsland) en EHRM 6 juni 2006, nr. 62332/00, par. 72 (Segerstedt-Wiberg/Zweden). In de memorie van toelichting op de Wet bijzondere opsporingsbevoegdheid wordt
ook opgemerkt dat registratie van beelden ingrijpender is dan het waarnemen van beelden of bewegingen
door een opsporingsambtenaar, die daarvan achteraf verslag doet. Bij registratie is het mogelijk op elk
moment een exacte en volledige weergave te geven van hetgeen is waargenomen en is het mogelijk gericht
te zoeken op tijd en plaats (Kamerstukken II 1996/97, 24 403, nr. 3, p. 27).

117

118 Het gebruik van drones

De politie, eventueel in overleg met een officier van justitie, zal tevens telkens
(a) een afweging moeten maken of de inzet van het middel proportioneel is
gezien de omstandigheden van het geval en (b) moeten nagaan of er geen
minder ingrijpende middelen voorhanden zijn (de subsidiariteitstoets).
Tevens zal er een proces-verbaal moeten worden opgemaakt van de inzet van
de opsporingsmethode.
Het gebruik van drones voor observatiedoeleinden ter handhaving van overtredingen en lokale voorschriften uit een Algemene Plaatselijke Verordening
binnen een gemeente, zoals de controle van bouwvergunningen, milieubepalingen en mogelijk zelfs bijstandsfraude, is tevens denkbaar. Ook hierbij
geldt dat inzet van het handhavingsmiddel op grond van artikel 3 Politiewet
in combinatie met artikel 141 en 142 Sv, slechts mogelijk is voor zover een
geringe inbreuk op het recht op privacy wordt gemaakt. Mogelijk is het
gebruik van een drone toelaatbaar voor de controle op openbare plaatsen of
boven bebouwing, maar niet boven meer besloten plaatsen zoals een tuin,
omdat daarbij een meer dan geringe inbreuk op het recht op privacy van de
betrokkenen plaatsvindt. Er zijn geen voorbeelden bekend waarbij de
gemeente in samenwerking met politie en justitie drones ter handhaving van
de strafrechtelijke rechtsorde heeft ingezet en daarom is ook geen jurisprudentie beschikbaar om de legitimiteit van het middel te boordelen. Naar analogie van jurisprudentie ten aanzien van observatie door opsporingsambtenaren ter handhaving van de rechtsorde binnen gemeenten, is het voor
publieke handhavingsdiensten in ieder geval niet toegestaan met een drone
maanden achtereen boven een bepaald huis te vliegen of door een raam van
een woning te kijken.164
Indien de observatie van personen of een voertuig in het kader van een
opsporingsonderzoek door politie en justitie ‘stelselmatig’ wordt, is de inzet
van de bijzondere opsporingsbevoegdheid ‘stelselmatige observatie’ vereist.165 Van een opsporingsonderzoek is kort gezegd sprake (1) bij een redelijk
vermoeden van een misdrijf, (2) bij een redelijk vermoeden van betrokkenheid bij het in georganiseerd verband beramen van misdrijven die een ernstige inbreuk op de rechtsorde leveren, ofwel (3) bij aanwijzingen van een ter-

164 Zie bijvoorbeeld HR 21 maart 2000, ECLI:NL:HR:2000:AA5254 (125 observaties over een periode van
acht maanden vanaf de openbare weg, ook in een woning, door sociale rechercheurs teneinde vast te stellen
of verdachte samenwoonde met de medeverdachte, leverde niet slechts een geringe inbreuk op de persoonlijke levenssfeer van de verdachte op). Maar zie ook bijvoorbeeld Rechtbank Limburg, 6 november 2013,
ECLI:NL:RBLIM:2013:8519 (18 kortstondige observaties van woning door sociale rechercheurs in onderzoek
naar bijstandsfraude is mogelijk op grond van artikel 2 Politiewet (oud) jo 141 en 142 Sv) en Rechtbank Zutphen, 22 juli 2011, ECLI:NL:RBZUT:2011:BR3890 (15 kortstondige observaties van een woning vanaf de openbare weg teneinde de aanwezigheid van een verdachte met een medeverdachte waar te nemen in het kader
van onderzoek naar uitkeringsfraude is mogelijk op grond van artikel 2 Politiewet (oud) jo 141 en 142 Sv).
165 Zie ook Antwoord op Kamervragen van 20 juni 2014 over de inzet van onbemande luchtvaartuigen, kenmerk
458328.

Recht op privacy in relatie tot het gebruik van drones

roristisch misdrijf. De bijzondere opsporingsbevoegdheid die vereist kan zijn,
is ‘stelselmatige observatie’.166
In geval van verdenking van een misdrijf kan de officier van justitie in het
belang van het onderzoek een bevel geven tot stelselmatige observatie van
een persoon of voertuig. Voor de inzet van observatie als opsporingsmethode
in een besloten plaats, niet zijnde een woning, moet het gaan om een misdrijf
als omschreven in artikel 67 lid 1 Sv dat een ernstige inbreuk op de rechtsorde oplevert. Mogelijk zijn voor de stelselmatige observatie van een persoon
in een tuin, op een afgesloten industrieterrein of in een loods (met een
micro-drone), de zwaardere voorwaarden van toepassing voor observatie
binnen een besloten plaats.167 Echter, in deze situatie wordt niet in een
besloten plaats getreden voor de uitvoering van de observatie. Jurisprudentie
over toepassing van de opsporingsmethode kan in de toekomst hier mogelijk
uitsluitsel over bieden. Het bevel voor stelselmatige observatie mag maximaal drie maanden duren, met eventueel een verlenging van nogmaals drie
maanden.
Voor de beoordeling of sprake is van ‘stelselmatigheid’ geeft de wetsgeschiedenis aan dat daarbij ‘een min of meer volledig beeld van een bepaald aspect
uit het privéleven’ van de betrokken persoon wordt verkregen.168 Om te
beoordelen of daarvan sprake is, heeft de wetgever de volgende factoren
meegegeven: de duur, plaats, intensiteit, frequentie en het al dan niet toepassen van een technisch hulpmiddel.169 De rechtspraak heeft tevens de zwaarte
van het delict als factor ontwikkeld bij de beoordeling of er sprake is van stelselmatige observatie.170 Onderzoek dat door het WODC is uitgevoerd in 2002
en 2004 wijst uit dat er onder opsporingsambtenaren en officieren van justitie onduidelijkheid bestaat over de juiste interpretatie van het begrip stelselmatigheid (Bokhorst et al., 2002, p. 121-127 en Beijer et al., 2004, p. 59-60).
Uit deze onderzoeken blijkt dat bij de inzet van observatieteams in een
opsporingsonderzoek zekerheidshalve in veel gevallen de bijzondere opsporingsbevoegdheid van stelselmatige observatie door een officier van justitie
wordt ingezet. Hierbij moet wel worden aangetekend dat niet onderzocht is
in hoeverre deze onderzoeksresultaten nog actueel zijn.

166 Zie artikel 126g van het Wetboek van Strafvordering (hierna: Sv) voor inzet van stelselmatige observatie bij
een redelijk vermoeden dat er een misdrijf is gepleegd door een individu, artikel 126o Sv voor opsporingsonderzoeken naar een redelijk vermoeden van betrokkenheid van het in georganiseerd verband beramen van
misdrijven die een ernstige inbreuk op de rechtsorde opleveren, en 126zd Sv in opsporingsonderzoeken bij
aanwijzingen dat er een terroristisch misdrijf wordt of is gepleegd.
167 Zie artikel 126g lid 2 Sv. In de memorie van toelichting bij de Wet Bijzondere opsporingsbevoegdheden worden namelijk ‘loodsen, erven en garages’ als besloten plaatsen aangemerkt (Kamerstukken II 1996/97, 25 403,
p. 40, 77).
168 Kamerstukken II 1996/97, 24 403, p. 26-27.
169 Kamerstukken II 1996/97, 24 403, p. 27.
170 HR 29 maart 2005, ECLI:NL:HR:2005:AS2752.

119

120 Het gebruik van drones

Een lastig punt is de beoordeling of er bij het gebruik van een drone met
camera als payload sprake is van het gebruik van een technisch hulpmiddel.
De drone zelf is vooral een platform en waarschijnlijk niet te duiden als een
technisch hulpmiddel, net zoals een politieauto geen technisch hulpmiddel
is. Ook een ‘zintuigversterkend middel’, zoals een verrekijker of een camera
die slechts als monitor fungeert, wordt niet aangemerkt als technisch hulpmiddel.171 Echter, bij het gebruik van drones met camera zullen de beelden
worden opgeslagen of rechtstreeks worden doorgestuurd naar het observatiecentrum en daarom kan de camera die is bevestigd aan de drone waarschijnlijk wel als technisch hulpmiddel aangemerkt, met name wanneer beelden
worden opgeslagen. In dat geval moet doorgaans worden voldaan aan de
bepalingen uit het Besluit technische hulpmiddelen. Bij toepassing van de
bijzondere opsporingsbevoegdheid van stelstelmatige observatie en het
gebruik van drones door de politie voor de uitvoering daarvan, moet dan
worden nagegaan of de payload van een drone aan de technische en procedurele eisen van het Besluit technische hulpmiddelen voldoet.172
Het is sterk afhankelijk van de omstandigheden of sprake is van stelselmatigheid. Uit antwoord op Kamervragen is af te leiden dat meestal geen bevel
voor stelselmatige observatie wordt afgegeven bij het gebruik van drones.
Een indicatie dat een bevel voor stelselmatige observatie niet noodzakelijk is,
is gelegen in de veronderstelling dat het eenmalige gebruik van drones voor
observatie op dit moment slechts een geringe inbreuk op de persoonlijke
levenssfeer van de betrokken individuen maakt. Uit jurisprudentie is tevens
af te leiden dat in de regel geen – of slechts een geringe – inbreuk op de privacy wordt gemaakt bij het gebruik van camera’s ter observatie van gedragingen in het openbare leven.173 Drones die zijn uitgerust met camera’s kunnen
echter ook gedragingen in meer besloten gebieden observeren, zoals in een
tuin of binnen een woning met een warmtebeeldkijker (zie paragraaf 5.3.3).
Deze factoren geven een indicatie dat sprake kan zijn van een meer dan
geringe privacyschending.
Er is nog geen rechtspraak beschikbaar over observatie specifiek met betrekking tot het gebruik van drones voor opsporingsdoeleinden. Op het moment
van schrijven is de vliegduur van drones met multi-rotorsystemen nog
171 Kamerstukken II 1996/97, 24 403, p. 27.
172 Stb. 2006, 524.
173 Zie bijvoorbeeld Gerechtshof Amsterdam, 6 november 2013, ECLI:NL:GHAMS:2013:4988 (geen compleet
beeld van bepaalde aspecten van het leven van de verdachte door observatie op openbare plekken gedurende los van elkaar staande drie dagen), Rechtbank Overijssel, 26 april 2013, ECLI:NL:RBOVE:2013:BZ9338
(geen sprake van stelselmatig observatie bij éénmalige observatie vanaf openbare weg), Rechtbank Alkmaar,
3 februari 2012, ECLI:NL:RBALK:2012:BV2848 (observatie via camera op voordeur. Betrokkenen mochten zich
niet onbespied wanen. Geen volledig beeld van een bepaald aspect van privéleven verkregen en beperkte privacyinbreuk). Gerechtshof ’s-Gravenhage, 11 mei 2010, ECLI:NL:GHSGR:2010:BN2110 (geen privacyinbreuk
bij observatie vanaf de openbare weg op een parkeerplaats van een auto), HR 12 oktober 2010, ECLI:NL:HR:
2010:BM4211 (persoonlijke levenssfeer niet in relevante zin aangetast bij 38 kortdurende observaties van verdachte in het openbare leven), HR 29 maart 2005, ECLI:NL:HR:2005:AS2752 (observatie vanaf de openbare
weg van binnengaan en verlaten van percelen gedurende 32 dagen op één of meerdere dagdelen).

Recht op privacy in relatie tot het gebruik van drones

beperkt tot ongeveer een half uur. Fixed-wingsystemen, zoals de Raven, kunnen niet boven een bepaalde locatie voor langere tijd hangen en (nog) geen
gezichten van mensen onderscheiden.174 De eenmalige inzet van drones, de
korte tijdsduur van de observatie en de relatief slechte beeldkwaliteit zijn
sterke indicaties dat de privacyinbreuk op de betrokkenen beperkt blijft en de
observaties op dit moment in de regel daarom niet als stelselmatig behoeven
te worden gekwalificeerd. Het is echter aan de rechter om hierover het eindoordeel te geven ten tijde dat een verdachte bezwaar maakt tegen de inzet
van de opsporingsmethode. Alhoewel de observatie van personen met een
drone van het multi-rotorysteemtype op dit moment nog geen reële optie is
vanwege de geringe vliegtijd, verandert dat wellicht in de nabije toekomst.
De eenmalige inzet van drones met camera’s voor observatiedoeleinden kan
waarschijnlijk gebaseerd worden op artikel 3 van de Politiewet in combinatie
met artikel 141 en 142 van het Wetboek van Strafvordering. Het Europees Hof
van de Rechten van de Mens en de Hoge Raad hebben namelijk eerder geoordeeld dat de betrokken individuen bij observatie van het gedrag van mensen
voor de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde met het gebruik van
camera’s op openbare plekken een minder grote verwachting van privacy ten
aanzien van overheidsbemoeienis in hun privéleven mogen hebben.175 De
privacyinbreuk blijft daarom sneller gering.
Echter, bij het gebruik van drones met camera ter observatie ligt het voor de
hand dat de opnames worden vastgelegd, zodat de beelden later nog kunnen
worden bekeken. Bij het vastleggen van persoonsgegevens door gebruik van
camera’s is er in ieder geval sprake van een inbreuk op artikel 8 EVRM.176
Zoals is opgemerkt, kan het gebruik van drones met camera’s voor observatiedoeleinden tevens mogelijk een ‘chilling effect’ opleveren op het gedrag
van mensen. Daarom zal er bij het gebruik van drones die zijn uitgerust met
camera’s in de regel sprake zijn van een inbreuk op artikel 8 EVRM.
Het EHRM stelt lage kwalitatieve eisen aan de nationale wetgeving van lidstaten bij toepassing van observatiemethoden en het vastleggen van camerabeelden door overheidsinstanties. Bezien vanuit de vereisten van artikel 8
EVRM, vormt artikel 3 Politiewet in combinatie met artikel 141 en 142 Sv wellicht een voldoende wettelijke basis. Daarbij is het wel van belang dat de
174 Antwoord op Kamervragen van 20 juni 2014 over de inzet van onbemande luchtvaartuigen, kenmerk 458328.
Deze bevinding wordt bevestigd in de afgenomen interviews.
175 Zie bijvoorbeeld EHRM 25 september 2001, nr. 44787/98, par. 57 (P.G. en J.H./Verenigd Koninkrijk), EHRM
2 september 2010, nr. 35623/05, par. 44 (Uzun/Duitsland), HR 20 april 2004, ECLI:NL:HR:2004:AL8449 en HR
12 oktober 2010, ECLI:NL:HR:2010:BM4211.
176 Zie bijvoorbeeld EHRM 25 september 2001, nr. 44787/98, par. 57 (P.G. en J.H./Verenigd Koninkrijk), EHRM
2 september 2010, nr. 35623/05, par. 44 (Uzun/Duitsland) en EHRM 6 juni 2006, nr. 62332/00, par. 72 (Segerstedt-Wiberg/Zweden). In de memorie van toelichting op de Wet bijzondere opsporingsbevoegdheden wordt
ook opgemerkt dat registratie van beelden ingrijpender is dan het waarnemen van beelden of bewegingen
door een opsporingsambtenaar die daarvan achteraf verslag doet. Bij registratie is het mogelijk op elk
moment een exacte en volledige weergave te geven van hetgeen is waargenomen en mogelijk gericht te zoeken op tijd en plaats (Kamerstukken II 1996/97, 24 403, nr. 3, p. 27).

121

122 Het gebruik van drones

betrokkenen op de hoogte kunnen raken van de observatie en regels met
betrekking tot de verwerking van persoonsgegevens van toepassing zijn.
Camerabeelden vallen onder de Wet politiegegevens, die onder andere
bewaartermijnen voorschrijft voor de verwerking van persoonsgegevens.
Deze wetgeving legt in principe voldoende beperkingen op aan de verwerking van persoonsgegevens en verleent de noodzakelijke instrumenten aan
betrokkenen om hun recht op inzage, correctie en verwijdering uit te kunnen
oefenen.
De politie, eventueel in overleg met een officier van justitie, zal tevens telkens
(a) een afweging moeten maken of de inzet van het middel proportioneel is
gezien de omstandigheden van het geval en (b) moeten nagaan of er geen
minder ingrijpende middelen voorhanden zijn (de subsidiariteitstoets).
Tevens zal er een proces-verbaal moeten worden opgemaakt van de inzet van
de opsporingsmethode.
5.5.3

Warmtebeeldkijker

Het gebruik van een warmtebeeldkijker voor het opsporen van hennepplantages is vermoedelijk mogelijk op grond van artikel 3 Politiewet. In 2009
heeft de Hoge Raad namelijk bepaald dat het gebruik van een warmtebeeldkijker om de gedragingen van mensen in een woning heimelijk te observeren
mogelijk is op grond van artikel 3 Politiewet in combinatie met artikel 141 en
142 Sv.177
Bij de observatie met een warmtebeeldkijker voor het opsporen van hennepplantages lijkt een minder zware privacyinbreuk plaats te vinden dan bij het
gebruik van een warmtebeeldkijker bij een woning, omdat er in het eerste
geval geen personen in een woning worden geobserveerd. Uit antwoorden op
Kamervragen is gebleken dat drones met een warmtebeeldkijker in het verleden al veelvuldig zijn ingezet voor het opsporen van hennepplantages.178
Naast de inzet van een drone met warmtebeeldkijker voor observatiedoeleinden is het ook voorstelbaar dat een drone met warmtebeeldkijker
wordt ingezet tijdens een huiszoeking of arrestatie van een verdachte binnen
een woning.179 De drone kan dan strategische informatie aan opsporingsambtenaren doorgeven over de locatie van de verdachten.
De grondslag in artikel 3 van de Politiewet in combinatie met artikel 141 en
142 Sv lijkt daarom afdoende voor de eenmalige inzet van drones met
camera’s of een warmtebeeldkijker voor de strafrechtelijke handhaving van
de rechtsorde.

177 HR 20 januari 2009, ECLI:NL:HR:2009:BF5603.
178 Antwoord op Kamervragen van 20 juni 2014 over de inzet van onbemande luchtvaartuigen, kenmerk 458328.
179 Zie ook Antwoord op Kamervragen van 20 juni 2014 over de inzet van onbemande luchtvaartuigen, kenmerk
458328.

Recht op privacy in relatie tot het gebruik van drones

5.5.4

Onderscheppen van communicatie met een drone

Met bepaalde drones is het mogelijk om voor langere tijd boven een bepaalde
locatie te hangen. Onder de drone kunnen sensoren worden gehangen die
signalen uit de lucht kunnen onderscheppen. Gedacht kan worden aan het
onderscheppen van telecommunicatieverkeer of het onderscheppen van
gesprekken tussen mensen met een richtmicrofoon. De onderschepte informatie kan daarna worden geanalyseerd. Deze mogelijkheid wordt in de praktijk nog niet toegepast.
Mogelijkerwijs kan er een soort router onder een drone worden gehangen die
zich voordoet als een WiFi-netwerk, waarbij het mogelijk wordt gemaakt
internetverkeer van betrokkenen af te tappen (Gittleson, 2014).180
Bij toepassing van deze denkbeeldige opsporingsmethode wordt een zware
inbreuk op het recht op vertrouwelijke correspondentie van de betrokkene
gemaakt, waarvoor het EHRM bij een schending in het algemeen stringente
voorwaarden in nationale wetgeving voorschrijft.181 Daarom zou het in
Nederland voor de hand liggen de bijzondere opsporingsbevoegdheid toe te
passen voor het onderscheppen van niet voor het publiek bestemd communicatieverkeer dat plaatsvindt via een aanbieder van een communicatiedienst met een technisch hulpmiddel.182 Daar is sprake van indien communicatieverkeer van een persoon met een technisch hulpmiddel, zoals een
camera bevestigd aan een drone, wordt onderschept dat bijvoorbeeld van
een draadloze internetverbinding uit een woning gebruikmaakt. Het onderscheppen van communicatieverkeer zonder de medewerking van de communicatieaanbieder kan plaatsvinden in het kader van een opsporingsonderzoek naar misdrijven die een ernstige inbreuk op de rechtsorde opleveren en
indien het onderzoek de toepassing van de opsporingsmethode dringend
vordert. Bovendien is een bevel van een officier van justitie en machtiging
van een rechter-commissaris vereist. Wij merken nogmaals op dat in de praktijk van deze mogelijkheid nog geen gebruik wordt gemaakt door Nederlandse opsporingsdiensten.
Indien communicatie met bijvoorbeeld een richtmicrofoon onder een drone
wordt afgevangen, ligt het voor de hand dat voldaan moet worden aan de
voorwaarden voor toepassing van de bijzondere opsporingsbevoegdheid
voor het onderscheppen van vertrouwelijke communicatie.183 De bijzondere
opsporingsbevoegdheid voor het opnemen van vertrouwelijke communicatie
is tevens aan zware voorwaarden gebonden. Het opsporingsmiddel mag
alleen worden toegepast in opsporingsonderzoek met betrekking tot misdrij-

180 Op de in het nieuwsbericht aangehaalde ‘BlackHat’-conferentie deed de drone zich voor als WiFi-netwerk,
waar sommige mobiele telefoons automatisch verbinding mee maakten. Op deze manier kon de drone mobiel
verkeer onderscheppen en informatie over de telefoon uitlezen.
181 Zie artikel 126l Sv, artikel 126s Sv en artikel 126zf Sv.
182 Zie artikel 126m Sv, artikel 126o Sv en artikel 126zg Sv.
183 Zie artikel 126l Sv, artikel 126s Sv en artikel 126zf Sv.

123

124 Het gebruik van drones

ven zoals omschreven in artikel 67 Sv die een ernstige inbreuk op de rechtsorde opleveren. De inzet van het opsporingsmiddel moet dringend noodzakelijk zijn in het opsporingsonderzoek. Naast een bevel van een officier van
justitie moet een machtiging van een rechter-commissaris worden verkregen.
Het bevel kan voor maximaal vier weken worden gegeven, maar in deze
(vooralsnog denkbeeldige) situatie zal het een kortstondige interceptie van
communicatie betreffen.
Indien een sensor onder een drone slechts incidenteel locatiegegevens van
telecommunicatieverkeer onderschept, kan wellicht met de wettelijke basis
van artikel 3 Politiewet in combinatie met artikel 141 en 142 Sv worden volstaan. Immers, op 1 juli 2014 heeft de Hoge Raad een arrest gewezen waarin
is bepaald dat het gebruik van een IMSI-catcher onder omstandigheden
plaats kan vinden op basis van artikel 3 Politiewet in combinatie met artikel 141 en 142 Sv.184 Een IMSI-catcher is een opsporingsmiddel waarmee de
locatie van een verdachte kan worden vastgesteld.185 In het onderhavige
geval werd een IMSI-catcher ingezet waarbij het mobiele telefoonnummer
van de verdachte al bekend was en de officier van justitie toestemming had
gegeven voor gebruik van het opsporingsmiddel. Tevens werd er een procesverbaal opgemaakt van de inzet van het opsporingsmiddel en de resultaten
van de inzet. Daarmee heeft volgens het Hof ’s-Gravenhage niet een meer
dan geringe inbreuk op de persoonlijke levenssfeer van de verdachte plaatsgevonden.186 De Hoge Raad bevestigt deze uitspraak van het Hof.187 Indien
bij herhaling een IMSI-catcher wordt ingezet en een min of meer volledig
beeld van een bepaald aspect van het privéleven van de betrokkene wordt
verkregen, is de inzet van de bijzondere opsporingsbevoegdheid van stelselmatige observatie op zijn plaats.

5.6

Regels met betrekking tot de verwerking van persoonsgegevens

In paragraaf 5.1 is aangegeven dat het gebruik van drones en het gebruik van
drones met camera’s waarbij beelden worden geregistreerd en opgeslagen
een specifieke inbreuk op bepaalde aspecten van het recht op privacy maken.
De bescherming van persoonsgegevens wordt in de Nederlandse Grondwet
en in internationale verdragen expliciet benoemd als een grondrecht.
In Nederland wordt de verwerking van persoonsgegevens genormeerd door
de Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp).188 De Wbp stelt voorwaarden

184 Zie HR 1 juli 2014, ECLI:NL:HR:2014:1562.
185 Zie voor de toepassing van een IMSI-catcher als payload onder een drone Robison jr., 2011.
186 Zie HR 1 juli 2014, ECLI:NL:HR:2014:1562, r.o. 3.2.2.
187 HR 1 juli 2014, ECLI:NL:HR:2014:1562, r.o. 3.6.
188 In het geval van verwerking bij de politie of justitie zijn in plaats van de Wbp de kaders van respectievelijk de
Wet politiegegevens (Wpg) of de Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens (Wjsg) van toepassing.

Recht op privacy in relatie tot het gebruik van drones

aan de verwerking van persoonsgegevens door zowel de overheid als private
partijen en vormt daarmee het algemeen juridisch kader voor de bescherming van persoonsgegevens. In bepaalde sectoren gelden soms meer specifieke wetten voor de verwerking van persoonsgegevens. In het bijzonder zijn
daarbij de Wet politiegegevens en Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens
van belang voor de verwerking van persoonsgegevens door politie en justitie.
Echter, de principes en het algemene toetsingskader bij de verwerking van
persoonsgegevens zijn zeer vergelijkbaar met die in de Wet bescherming persoonsgegevens. Om deze reden wordt in het hiernavolgende slechts de Wbp
als juridisch kader behandeld.
Regelgeving voor de bescherming van persoonsgegevens is slechts van toepassing voor zover er persoonsgegevens worden verwerkt. Een persoonsgegeven is ieder gegeven dat tot een natuurlijk persoon herleidbaar is.
De verwerking van persoonsgegevens vindt in ieder geval plaats indien de
persoonsgegevens in computers worden opgeslagen. Video- en fotoopnames worden aldus aangemerkt als persoonsgegevens indien de opnames herleidbaar zijn tot een individu. Merk op dat biometrische gegevens,
locatiegegevens en verkeersgegevens door de artikel 29-werkgroep (een
samenwerkingsverband van nationale toezichthouders binnen de Europese
Unie) ook onder omstandigheden als persoonsgegevens worden aangemerkt
(Finn et al., 2014, p. 63). Een belangrijke voorwaarde om gegevens als persoonsgegevens aan te merken is dat de herkenning of identificatie van de
betrokkenen redelijkerwijs mogelijk moet zijn.
Bij het gebruik van drones is identificatie van de betrokken individuen met
gemaakte camerabeelden niet vanzelfsprekend. Opnames van mensen van
bovenaf worden namelijk niet per definitie als persoonsgegevens aangemerkt. In 2004 gaf het College Bescherming Persoonsgegevens (CBP) nog aan
dat luchtfoto’s die niet uitvergroot kunnen worden totdat personen duidelijk
zichtbaar zijn worden, niet als persoonsgegevens worden aangemerkt. Hetzelfde geldt voor beelden van verkeersstromen of mensenmassa’s (Smeets,
2004, p. 34 en 51). Echter, onder bepaalde omstandigheden zijn videoopnames van drones wel herleidbaar tot personen, indien bijvoorbeeld van
een gezicht van een persoon opnames worden gemaakt. Kentekengegevens
zullen in de regel ook aangemerkt worden als persoonsgegevens, omdat deze
direct of indirect herleidbaar zullen zijn tot een individu.
Enige onduidelijkheid bestaat tevens over de vraag of opnames van huizen
aangemerkt kunnen worden als persoonsgegevens. Mogelijk is een huis indirect tot een persoon herleidbaar, indien ook het huisnummer zichtbaar is of
als een afbeelding of video van een huis samen met andere informatie openbaar wordt gemaakt (Van der Sloot, 2011, p. 178-179).189 In antwoord op
189 Zie ook artikel 29 Werkgroep, Advies 4/2007 over het begrip persoonsgegeven, Brussel 20 juni 2007, p 10.

125

126 Het gebruik van drones

Kamervragen van de leden Schouw, Verhoeven en Hachchi geeft Minister
Opstelten, mede namens de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,
aan dat ‘bij foto’s van vastgoed niet zonder meer sprake is van herleidbaarheid
tot personen’.190 Het eindoordeel wordt door de bewindslieden overgelaten
aan het CBP. Het CBP heeft geen richtsnoeren op zijn website gepubliceerd
over het gebruik van drones in relatie tot de Wet bescherming persoonsgegevens. Wel heeft het CBP deelgenomen aan het rondetafelgesprek van de
vaste commissie voor Veiligheid en Justitie van de Tweede Kamer op 12 september 2013 en een schriftelijke bijdrage geleverd waarin de wetstechnische
aspecten van en het juridisch kader voor het gebruik van drones in Nederland zijn geschetst. Kern van de bijdrage is dat het huidige wettelijk kader
voldoende aanknopingspunten geeft voor een eerste beoordeling voor het
rechtmatig gebruik van drones in relatie tot privacy. De Europese privacytoezichthouders, verzameld in de artikel 29-werkgroep, zullen begin 2015 een
opinie uitbrengen over het gebruik van drones in de publieke en private sector. Het CBP is actief bij het opstellen van de opinie betrokken.
Persoonsgegevens mogen tevens slechts voor welbepaalde, uitdrukkelijk
omschreven en gerechtvaardigde doeleinden worden verwerkt.191 Meer concreet houdt deze voorwaarde in dat de verantwoordelijke in de zin van de
Wbp, bijvoorbeeld het bedrijf dat of de instelling die voor beveiligings- of
inspectiedoeleinden drones inzet of de particulier die in opdracht opnames
met drones laat maken, van te voren moet vaststellen voor welk doel persoonsgegevens verwerkt worden. De verwerkingsgrondsgrondslagen voor de
verwerking van persoonsgegevens zijn te vinden in artikel 8 Wbp.
De meest voor de hand liggende verwerkingsgrondslag voor het gebruik van
drones voor particulieren voor commercieel of beroepsmatig gebruik ligt in
het ‘gerechtvaardigde belang’ om persoonsgegevens te verwerken.192 Ter
beveiliging van een terrein of voor de inspectie van een gebouw is sprake van
een economisch belang om persoonsgegevens in de vorm van opnames van
personen te verwerken. Dit economische belang moet worden afgewogen
tegenover het recht op privacy van de betrokkene. Voor die belangenafweging moeten een proportionaliteitstoets en subsidiariteitstoets gedaan worden. De proportionaliteitstoets houdt in dat de inbreuk op het recht op privacy van de betrokkene niet onevenredig mag zijn met het met de verwerking
te dienen doel. De subsidiariteitstoets houdt in dat het doel waarvoor de persoonsgegevens worden verwerkt in redelijkheid niet op een andere, voor de
betrokkene minder nadelige wijze kan worden verwezenlijkt.193

190 Antwoord op Kamervragen van de leden Schouw, Verhoeven en Hachi over drones die huizen fotograferen
van Minister Opstelten op 31 maart 2014, Kamerstukken II 2013/14, nr. 1413.
191 Artikel 7 Wbp.
192 Te vinden in artikel 8 sub f Wbp.
193 Zie Kamerstukken II 1997/98, 25 892, nr. 3, p. 80.

Recht op privacy in relatie tot het gebruik van drones

De verantwoordelijke in de zin van de Wbp is verplicht betrokkenen zo goed
mogelijk te informeren over de verwerking van persoonsgegevens.194 In de
context van het gebruik van drones zal dit veelal het bedrijf of de overheidsinstelling zijn dat/die van drones gebruikmaakt of de opdrachtgever voor het
gebruik van drones. De vervulling van deze zogenoemde ‘informatieplicht’
uit de Wbp kan op verschillende manieren plaatsvinden. Bij cameratoezicht
op een bedrijventerrein met behulp van drones is het bijvoorbeeld mogelijk
een informatiebord te plaatsen met de mededeling dat er cameratoezicht
door middel van drones plaatsvindt. Door borden aan de rand van het toezichtsgebied te plaatsen kan het terrein worden afgebakend. Dat gebied
waarop cameratoezicht plaatsvindt mag niet groter zijn dan noodzakelijk. Op
dezelfde manier zou bijvoorbeeld ook een gemeente haar inwoners over het
gebruik van drones kunnen informeren. Zowel particulieren als overheidsinstanties kunnen op een website informatie geven over het doel waarmee de
gegevensverwerkingen plaatsvinden en de wijze waarop betrokkenen contact
kunnen opnemen met de gegevensverwerker teneinde hun recht op inzage,
correctie of verwijdering te kunnen uitoefenen.195
Het voert te ver om in dit onderzoek alle overige verplichtingen uit de Wet
bescherming persoonsgegevens te analyseren. Wel kan nog opgemerkt worden dat de verantwoordelijke in de zin van de Wbp een melding van het verwerken van persoonsgegevens moet doen aan het CBP.196 Opgeslagen persoonsgegevens moeten verder te allen tijde afdoende worden beveiligd met
technische en organisatorische maatregelen.
De Wet bescherming persoonsgegevens is niet van toepassing indien persoonsgegevens slechts voor ‘huishoudelijke doeleinden’ worden verwerkt.197
Deze uitzondering is bijvoorbeeld van toepassing bij het vliegen met een
drone voor recreatieve doeleinden, waarbij persoonsgegevens worden verwerkt door gebruik van foto- of videoapparatuur.198 Daarnaast is de uitzondering in de Wbp van belang voor de verwerking van persoonsgegevens voor
journalistieke doeleinden.199 Indien sprake is van de verwerking van persoonsgegevens voor journalistieke doeleinden, zijn bepaalde bepalingen uit
de Wbp niet van toepassing. Het gaat daarbij in het bijzonder om de informatieplicht aan betrokkenen en de meldingsplicht voor de verwerking van persoonsgegevens aan het CBP. De journalistieke exceptie rechtvaardigt dus
geen ongelimiteerde verwerking van persoonsgegevens. De uitzondering
voor de toepassing van bepaalde artikelen uit de Wbp is niet beperkt tot

194 Artikel 33-34 Wbp.
195 Zie onder andere artikel 33, 34 en 35 Wbp.
196 Artikel 27 Wbp.
197 Artikel 2 sub a Wbp.
198 Zie ook Antwoorden op Kamervragen van het lid Oosenbrug over de regelgeving met betrekking tot drones
van staatssecretaris Teeven op 26 juni 2013, Kamerstukken II 2012/13, nr. 2691.
199 Zie artikel 3 lid 2 Wbp.

127

128 Het gebruik van drones

gegevensverwerkingen van slechts de pers.200 De uitzondering is van toepassing voor een ieder die persoonsgegevens verwerkt met een journalistiek
doel, dat wil zeggen het bekend maken van informatie, meningen of ideeën.
201 Het CBP heeft de journalistieke exceptie verder in een richtlijn afgebakend
door onder andere te vereisen dat het moet gaan om een (objectieve) informatieverzameling en een regelmatige bezigheid.202

5.7

Mogelijke maatregelen om privacy te beschermen

In de vorige paragrafen is uitvoerig uiteengezet op welke manier het juridisch
kader maatregelen voorschrijft om de privacy van de betrokkenen te beschermen. Samengevat maakt het huidige juridisch kader de inzet van drones door
de overheid voor de handhaving van de orde en opsporing onder voorwaarden mogelijk. Wel wordt van de betrokken partijen telkens verwacht dat
nagegaan wordt dat de privacyinbreuk slechts plaatsvindt voor welomschreven doeleinden en dat een proportionaliteits- en subsidiariteitstoets worden
uitgevoerd. Daarnaast moeten de regels omtrent de verwerking van persoonsgegevens worden nageleefd.
Het is duidelijk dat de inzet van drones moet voldoen aan de geldende weten regelgeving. Maar ook binnen die kaders is er dus bepaalde beslisruimte
met betrekking tot de inzet van drones. Een extra waarborg voor de privacy
die tevens meer rechtszekerheid voor burgers oplevert, is het opstellen van
een beleidsvisie, waarin overheidsinstanties aangeven welk gebruik ze maken
van drones binnen de bestaande beslisruimte. Tijdens het onderzoek zijn wij
geen beleidsvisies tegengekomen over het gebruik van drones. Wel hebben
respondenten van de nationale politie aangegeven bezig te zijn met het ontwikkelen van een beleidsvisie voor de inzet van drones. Als er door de Rijksoverheid een integrale beleidsvisie zou worden opgesteld voor de inzet van
drones, is het denkbaar dat daarin ook plannen worden gepresenteerd voor
het aanpassen van de huidige wet- en regelgeving. Voor de contouren van
mogelijke nieuwe wetgeving wordt verwezen naar hoofdstuk 7.
Nieuwe wetgeving zou bovendien moeten worden voorzien van een ‘privacy
impact assessment’. Dat heeft de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie
namelijk toegezegd aan de Eerste Kamer naar aanleiding van de motie Franken d.d. 17 mei 2011.203 Nieuwe wetgeving zou bovendien kunnen worden
voorzien van een horizonbepaling, in combinatie met een evaluatiebepaling.
Een horizonbepaling is een bepaling dat de betreffende wetgeving of delen
daarvan afloopt op een bepaalde datum. Over verlenging moet een expliciet
besluit worden genomen op basis van de verplicht uitgevoerde evaluatie.
200 Zie HvJ EG 16 december 2008, C-73/07 (Tietosuojavaltuutettu/Satakunnan Markkinapörssi Oy, Satamedia Oy).
201 Zie Tekst en Commentaar Telecommunicatierecht, artikel 3 lid 2 Wbp met verwijzing naar Kamerstukken II
1997/98, 25 892, nr. 3, p. 74.
202 Zie de CBP Richtsnoeren voor publicatie van persoonsgegevens op internet, p. 42-47.
203 Kamerstukken I 2010/11, 31 052, nr. D.

Recht op privacy in relatie tot het gebruik van drones

Horizonbepalingen dwingen tot zorgvuldige evaluaties. Periodiek evalueren
heeft als voordeel dat scherp gekeken wordt naar de toegevoegde waarde van
wetgeving en dat de noodzaak tot eventuele aanpassingen sneller aan het
licht komt.
Regelgeving met betrekking tot de bescherming van persoonsgegevens is van
toepassing op het gebruik van drones door zowel particulieren als overheidsinstanties voor zover daarbij persoonsgegevens worden verwerkt. Op 26 juni
2013 heeft Staatssecretaris Teeven in antwoord op Kamervragen aangegeven
de wet- en regelgeving voor het gebruik van drones voldoende toegerust te
vinden om rekening te houden met het beschermen van de persoonlijke
levenssfeer als het gaat om het civiele gebruik van drones die zijn uitgerust
met camera’s.204 Toch bestaat er nog wel onduidelijkheid over de toepassing
van de wetgeving, omdat de beelden niet altijd tot personen herleidbaar zijn,
en over de toepassing van de wetgeving bij opnames van bijvoorbeeld woningen. Tevens is nog onduidelijk hoe burgers kunnen worden geïnformeerd
over de doelen waarop drones in bepaalde situaties worden ingezet.
Door bepaalde technische maatregelen te nemen kan de verwerker van persoonsgegevens ook de privacyinbreuk van de betrokkene beperken. Google
heeft bijvoorbeeld voor haar ‘Google Streetview’-dienst de gezichten van de
betrokkenen individuen en kentekengegevens van auto’s onzichtbaar
gemaakt. Bij de verwerking van persoonsgegevens door gebruik van opnameapparatuur bij drones kunnen bijvoorbeeld achteraf met software individuen
in hun geheel of kentekens onzichtbaar worden gemaakt indien deze gegevens niet noodzakelijk zijn voor het nastreven van het doel. De nieuwe privacyverordening, die mogelijk binnen een paar jaar in werking treedt, verplicht
de verantwoordelijken voor de gegevensverwerkingen om ook technische
maatregelen te nemen om ervoor te zorgen dat slechts die gegevens worden
verwerkt die noodzakelijk zijn voor het verwezenlijken van het doel.205 Dit
wordt ook wel aangeduid met de term ‘privacy by design’.
Het gebruik van drones voor opsporingsbevoegdheden door onder meer de
Nationale Politie kan toegespitst worden op specifieke delicten, waarmee
verder tegemoet wordt gekomen aan de eisen van proportionaliteit en subsidiariteit. Een afweging kan dan zijn om drones bijvoorbeeld wel in te zetten
in de strijd tegen gewapende overvallen maar niet om fietsendiefstallen tegen
te gaan. Net als bij verschillende andere opsporingsbevoegdheden kan ertoe
worden besloten dat gegevens die via drones worden verzameld slechts voor
een beperkte opslagtermijn mogen worden vastgelegd.206 Ook kunnen drones selectief worden ingezet in bepaalde gebieden (‘hotspots’) en/of op
bepaalde tijdstippen. Daarmee wordt de inzet gerichter en eerder proportioneel dan wanneer drones ongericht worden ingezet. Verder kan worden over204 Antwoorden op Kamervragen van het lid Oosenburg over de regelgeving met betrekking tot drones van
staatssecretaris Teeven op 26 juni 2013, Kamerstukken II 2012/13, nr. 2691.
205 Zie artikel 23 Algemene verordening gegevensbescherming (concept).
206 In beginsel voorziet de Wet politiegegevens hier reeds in.

129

130 Het gebruik van drones

wogen een plan te ontwikkelen waarin wordt vastgelegd hoeveel en welke
drones de politie heeft danwel voornemens is aan te schaffen en voor welke
doeleinden. Een dergelijk plan, waarin ook technische eisen kunnen worden
opgenomen, kan ook deel uitmaken van een beleidsvisie zoals hierboven is
beschreven.
Omdat het bij privacy ook vaak gaat om verwachtingen van burgers, zijn
transparantie en kenbaarheid belangrijk. Net als de bordjes die zijn opgehangen bij cameratoezicht in uitgaansgebieden, kunnen burgers over het gebruik
van drones worden geïnformeerd. Daarbij kan worden gedacht aan het plaatsen van informatieborden aan de randen van een aangewezen plek waarbinnen eventueel gebruik wordt gemaakt van ‘vliegend cameratoezicht’. Mobiel
cameratoezicht wordt in de toekomst immers wellicht mogelijk gemaakt op
basis van een gebiedsaanwijzing binnen gemeenten.207
Met het oog op kenbaarheid kan tevens worden gedacht aan verschillende
kleurcodes voor drones. De welbekende gele kleur met blauwe strepen voor
drones van hulpverleningsdiensten en de witte kleur met blauwe strepen
voor drones voor de zichtbare activiteiten van de politie. Een stap verder gaat
het idee om drones met camera’s als payload van andere kleuren of merktekens te voorzien dan drones zonder camera’s. Daarbij moet wel worden
aangetekend dat kleuren en/of markeringen vanaf grote afstand moeilijk
zichtbaar kunnen zijn, zeker bij kleinere typen drones. Handhaving van zulke
regels kan mogelijk echter lastig blijken.
Als het gaat om verwachtingen kan voorlichting aan zowel gebruikers als burgers helpen als maatregel om de privacy beter te waarborgen. Een realistisch
beeld over wat drones wel en niet kunnen, kan bijdragen aan een realistisch
beeld van de privacyverwachtingen die men mag hebben. Dat neemt mogelijk een deel van de onterechte zorgen op het vlak van privacy weg. Wanneer
bijvoorbeeld een burger vreest in zijn achtertuin te worden gefilmd door een
drone maar een gebruiker kan uitleggen dat de betreffende drone niet is uitgerust met een camera, kan een (deel van een) probleem uit de wereld worden geholpen. Merk op dat verwachtingen kunnen verschillen per doelgroep
en kunnen veranderen in de tijd (zie bijvoorbeeld Walrave et al., 2012). Voorlichting richting het publiek kan eventuele spookverhalen ontzenuwen. Voorlichting richting gebruikers van drones kan meer inzicht geven in de (privacy)zorgen die burgers hebben, waarop het gebruik (en eventueel zelfs het
ontwerp) van drones kan worden aangepast.

207 Kamerstukken II 2012/13, 33 582, nr. 3, p. 5.

6

Internationaal beleid voor het gebruik van
drones
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op onderzoeksvraag 5 (‘Welke wet- en
regelgeving bestaat er in de ons omringende landen met betrekking tot het
gebruik van drones?’). Om deze onderzoeksvraag te beantwoorden is de wetgeving met betrekking tot het gebruik van drones in België, Frankrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Australië en de Verenigde Staten208 bestudeerd. De analyse heeft vooral betrekking op de nationale bepalingen van de
luchtvaartwetgeving voor het gebruik van drones, omdat deze wetgeving in
de eerste plaats de mogelijkheden en beperkingen voor het gebruik van drones aangeeft.
In paragraaf 6.1 tot en met 6.5 zullen steeds de algemene regels met betrekking tot het commerciële en recreatieve gebruik van drones worden geanalyseerd. In paragraaf 6.6 wordt het hoofdstuk afgesloten met een korte
beschouwing van de dronewetgeving in de onderzochte landen ten opzichte
van de wet- en regelgeving in Nederland.

6.1

België

In België bestaat er nog geen specifiek wettelijk kader voor het commerciële
gebruik van drones. Wel is de luchtvaartwetgeving onverkort van toepassing.
De hoofdregel is dat het commercieel gebruik van drones op dit moment niet
is toegestaan in België.
Onder strikte voorwaarden kan het Belgische Directoraat-Generaal Luchtvaart toestemming geven voor het gebruik van drones voor niet-commerciële
doeleinden, zoals voor testvluchten, opleiding en vluchten voor wetenschappelijke doeleinden. De drone-industrie in België heeft aangeven dat het
onwenselijk is dat er geen specifiek wettelijk kader voor het commercieel
gebruik van drones bestaat.209 Aan deze regelgeving wordt gewerkt, maar
deze is op het moment van schrijven nog niet beschikbaar.
Voor het recreatief gebruik van drones kan slechts op ‘modelbouwvliegvelden’ worden gevlogen die erkend zijn door het Directoraat-Generaal
Luchtvaart. Voor het gebruik van een dergelijk vliegveld moet tevens een vergunning worden verkregen. De volgende belangrijke voorwaarden gelden
voor het recreatief gebruik van drones tussen de 1 kg en 150 kg in België:
– vluchten mogen slechts plaatsvinden bij daglicht;

208 De Verenigde Staten behoren niet tot de ‘ons omringende landen’ maar zijn in de analyse betrokken als toonaangevend land waar veel discussie plaatsvindt over het gebruik van drones.
209 Zie Astrid Roelandt, ‘Belgische drone-industrie dringt aan op duidelijke wetgeving’, deredactie.be, 14 augustus 2014. Beschikbaar op: http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/economie/1.2057253 (laatst geraadpleegd op
28 oktober 2014).

132 Het gebruik van drones

–
–
–
–
–
–
–

slechts op modelbouwvliegvelden mag worden gevlogen;
het vliegen moet buiten vliegzones plaatsvinden;
er moet op meer dan 40 meter afstand van toeschouwers worden gebleven, tenzij er een beschermingsnet beschikbaar is;
slechts onder weersomstandigheden waarbij botsingen in de lucht vermeden kunnen worden, mag worden gevlogen;
op meer dan 200 meter moet van woningen worden gebleven, tenzij er
schriftelijke en ondertekende toestemming is van de luchtvaartautoriteit;
een afstand van meer dan 100 meter van woningen of bijgebouwen moet
worden aangehouden;
op meer dan 200 meter moet worden gebleven van autowegen, hoofdwegen, schouwen, watertorens, kerktorens, waterwegen, spoorwegen,
hoogspanningslijnen, windturbines, GSM-masten, industriële installaties
en haveninstallaties.210

In België is in vergelijking met Nederland vergelijkbare regelgeving van toepassing op het gebied van aansprakelijkheidsrecht, privacyrecht en strafrecht. 211 Verschillende nieuwsberichten geven aan dat drones door de Belgische lokale politie worden ingezet bij evenementen, files, rampen en voor de
opsporing van wietteelt.212

6.2

Frankrijk

In Frankrijk wordt net als in Nederland een juridisch onderscheid gemaakt
tussen het dronegebruik voor (1) commerciële en beroepsmatige doeleinden
en (2) recreatieve doeleinden.
In Frankrijk is ons inziens een complex juridisch raamwerk aanwezig voor
commerciële en beroepsmatige vluchten met drones. Voor het commercieel
en beroepsmatig gebruik van drones worden in Frankrijk vier scenario’s
onderscheiden waar aparte regelgeving op van toepassing is.213 Twee scenario’s betreffen vluchten binnen het zicht van de bestuurder, hierbij moet een
maximale afstand van 100 meter tussen de drone en de bestuurder worden
aangehouden. Het ene scenario betreft vluchten buiten bewoonde gebieden
en het andere scenario betreft vluchten boven bebouwing. De andere twee
scenario’s betreffen vluchten buiten het zicht van de bestuurder. Het ene sce-

210 Gebaseerd op circulaire CIR/GDF-01, artikel 8.4.
211 Zie voor een uitgebreide vergelijking van de privacyaspecten bij het gebruik van drones EC 2014, p. 80-126.
212 Zie Steven Alen, ‘Drone van politie vindt wiet tussen maïs in Hamont-Achel’, De Morgen, 24 oktober 2012,
beschikbaar op: www.demorgen.be/binnenland/drone-van-politie-vindt-wiet-tussen-mais-in-hamont-achela1523045/ (laatst geraadpleegd op 28 oktober 2014), Stijn Vossen, ‘Genkse politie gaat ‘drone’ gebruiken’, De
Morgen, 20 april 2012, beschikbaar op: www.demorgen.be/binnenland/genkse-politie-gaat-drone-gebruikena1426221/ (laatst geraadpleegd op 28 oktober 2014), en deredactie.be, ‘Drone houdt carnaval Binche in de
gaten’, 24 februari 2014, beschikbaar op: http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/videozone/ookdatnog/1.1890034
(laatst geraadpleegd op 28 oktober 2014).
213 Daarbij worden tevens zeven typen drones onderscheiden. Een beschrijving van deze typen valt buiten het
bestek van dit onderzoek.

Internationaal beleid voor het gebruik van drones

nario betreft vluchten buiten bewoonde gebieden en op een maximale
afstand van 1000 meter tussen de drone en de bestuurder. Het andere scenario is meer complex en betreft vluchten buiten bewoonde gebieden, buiten
het zicht en zonder beperking in afstanden.
Het voert te ver om in het kader van dit onderzoek alle specifieke regels te
noemen, maar in het algemeen zijn onder andere de volgende regels op de
eerste drie scenario’s van toepassing op drones tot 25 kg voor commercieel
en beroepsmatig gebruik:
– Voorafgaande toestemming van de luchtvaartautoriteit is noodzakelijk
voor vluchten. Daarbij kan een tijdelijke vergunning onder bepaalde
voorwaarden worden verkregen. De vergunning is echter niet noodzakelijk voor vluchten binnen de voorwaarden van scenario 1.
– Te allen tijde moet een afstand van 30 meter van personen worden aangehouden.
– Vluchten mogen slechts plaatsvinden buiten gecontroleerd luchtruim en
buiten vliegvelden.
– De vluchten mogen plaatsvinden op maximaal 150 meter hoogte.
– De bestuurder moet in het bezit zijn van een certificaat van een afgelegd
theorie- en praktijkexamen.
– Het bezit van een handleiding voor de vluchten met drones is noodzakelijk.
– Het afsluiten van een luchtvaartverzekering is verplicht.214
Voor vluchten op basis van scenario 2 zijn nog strengere regels van toepassing die vergelijkbaar zijn met reguliere vluchten met een bemand luchtvaartuig. Trainingen voor het verkrijgen van een certificaat om te vliegen met
drones mogen plaatsvinden binnen de voorwaarden voor vluchten voor
recreatieve doeleinden.215
Het recreatief gebruik van drones wordt in Frankrijk gereguleerd door het
juridisch kader voor vluchten met modelvliegtuigen, net als in Nederland.
Daarbij is geen vergunning vereist om te vliegen met drones.
Het recreatief gebruik van drones is in Frankrijk aan onder andere de volgende beperkingen onderhevig:
– vluchten mogen plaatsvinden tot op 150 meter hoogte;
– altijd moet bij daglicht worden gevolgen;
– de drone moet binnen het gezichtsveld van de bestuurder (binnen de
visual line of sight) blijven;

214 Zie www.developpement-durable.gouv.fr/Etre-apte-au-telepilotage-de-drone.html (laatst geraadpleegd op
18 november 2014).
215 Zie www.developpement-durable.gouv.fr/Questions-frequentes.html (laatst geraadpleegd op 18 november
2014).

133

134 Het gebruik van drones

–
–
–
–

slechts buiten steden mag worden gevlogen, zonder hinder voor mensen
en dieren;
buiten het bereik van vliegvelden moet worden gebleven;
buiten gereguleerd luchtruim moet worden gebleven;
onder alle omstandigheden moet 30 meter afstand van mensen worden
gehouden.

Op de website van de Franse luchtvaartautoriteit wordt verder vermeld dat
de regels uit het burgerlijk recht en strafrecht onverkort van toepassing zijn
op het gebruik van drones. Ook wordt nog specifiek opgemerkt dat de privacyregels bij het verwerken van persoonsgegevens van toepassing zijn indien
van video- en fotoapparatuur gebruik wordt gemaakt.216

6.3

Duitsland

In Duitsland wordt het gebruik van drones net als in Nederland onderscheiden in (1) commercieel en beroepsmatig gebruik en (2) het gebruik voor
recreatieve doeleinden.
Voor het commercieel en beroepsmatig gebruik van drones boven de 5 kg
moet in Duitsland een vergunning worden aangevraagd. Deze vergunning
wordt door de lokale luchtvaartautoriteiten van de Duitse deelstaten uitgegeven. Wel zijn de regels tot op bepaalde hoogte geharmoniseerd. De volgende
specifieke voorwaarden gelden voor het gebruik van drones tussen de 5 kg en
25 kg:
– toestemming van de grondeigenaar is noodzakelijk;
– de vlucht moet binnen het gezichtsveld van de bestuurder (binnen de
visual line of sight) plaatsvinden;
– een minimale afstand van 1,5 kilometer van vliegvelden moet worden
gehouden;
– alleen met toestemming onder bepaalde voorwaarden mag worden gevlogen in speciale luchtverkeersgebieden;
– de vlieghoogtes worden vastgesteld door de lokale luchtvaartautoriteiten;
– de vlieghoogte is tot 100 meter boven de grond of water;
– voor vluchten binnen de bebouwde kom moeten de lokale autoriteiten
worden ingelicht;
– bij vluchten boven beschermde natuurgebieden moet de lokale natuurautoriteit worden geïnformeerd;
– obstakels en hoogspanningskabels moeten worden omzeild;

216 Zie bijvoorbeeld: www.developpement-durable.gouv.fr/Drones-civils-loisir-aeromodelisme.html (laatst geraadpleegd op 18 november 2014).

Internationaal beleid voor het gebruik van drones

–

de bestuurder kan te allen tijde ‘real time’ ingrijpen in het vluchtpad van
de drone via een controller.217

In Duitsland worden geen specifieke vergunningen afgegeven voor het
gebruik van drones van meer dan 25 kg. De drones worden dan behandeld als
normale vliegtuigen. Daarmee is de Duitse wetgeving meer restrictief vergeleken met Nederland.
Een belangrijk verschil met Nederland is dat in Duitsland de uitzonderingen
op specifieke beperkingen uit de luchtvaartwetgeving beperkt zijn tot drones
tot 5 kg. In Duitsland is het gebruik van drones tot 5 kg vrij, voor zover aan de
algemene luchtverkeersregels wordt voldoen. Deze algemene regels betreffen
onder andere:
– het aanhouden van een minimale afstand van 1,5 kilometer van vliegvelden;
– vluchten mogen niet plaatsvinden in speciale vliegzones zonder toestemming;
– vluchten boven industriële terreinen of mensenmenigten mogen niet
plaatsvinden zonder toestemming van de lokale luchtvaartautoriteit;
– vluchten moeten worden uitgevoerd binnen het gezichtsveld van de vlieger op maximaal 200 tot 300 meter afstand;
– over het algemeen geldt een vluchthoogte van 100 meter. Lokale regels
schrijven mogelijk een andere vlieghoogte voor (zie ook Solmecke, 2014).
Voor het gebruik van drones boven de 5 kg moet een vergunning worden
aangevraagd, ook als dit recreatief gebruik betreft. In Duitsland geldt een verzekeringsplicht voor het vliegen met drones, zelfs voor recreatief gebruik
(Sonnenschein, 2014). Toestemming van landeigenaren is nodig bij vluchten
met drones boven de 5 kg. De (1) vergunning, (2) verzekeringsplicht en
(3) toestemming van landeigenaren voor het vliegen met drones voor recreatieve doeleinden zijn significante verschillen met het Nederlandse stelsel.
Met betrekking tot privacy wordt opgemerkt dat bij het aanvragen van een
vergunning tevens een verklaring omtrent een zorgvuldige verwerking van
persoonsgegevens moet worden afgegeven aan de lokale luchtvaartautoriteiten.218

217 Zie het informatieblad ‘Kurzinofmation über die Nutzung von unbemannten Luftfahrtsystemen’ van het Bundesministerium für Verkehr und digitale Infrastruktur. Beschikbaar op: www.bmvi.de//SharedDocs/DE/Publikationen/VerkehrUndMobilitaet/unbemannte-luftfahrtsysteme.pdf?__blob=publicationFile (laatst geraagdpleegd op 4 november 2014).
218 Zie bijvoorbeeld het informatieblad ‘Kurzinofmation über die Nutzung von unbemannten Luftfahrtsystemen’
van het Bundesministerium für Verkehr und digitale Infrastruktur. Beschikbaar op: www.bmvi.de//SharedDocs/DE/Publikationen/VerkehrUndMobilitaet/unbemannte-luftfahrtsysteme.pdf?__blob=publicationFile
(laatst geraadpleegd op 4 november 2014).

135

136 Het gebruik van drones

6.4

Het Verenigd Koninkrijk

Het dronebeleid binnen het Verenigd Koninkrijk kenmerkt zich door de flexibele luchtvaartwetgeving voor drones lichter dan 20 kg. Verder wordt net als
in Nederland onderscheid gemaakt tussen het recreatief en commercieel
gebruik van drones.
Drones van 20 kg en minder die worden ingezet voor commerciële doeleinden worden uitgezonderd van een groot aantal regels in het Verenigd
Koninkrijk.219 Wel moeten zij onder andere aan de volgende voorwaarden
voldoen:
– De bestuurder mag alleen vliegen indien deze er redelijkerwijs vanuit kan
gaan dat de vlucht veilig kan worden gemaakt.
– Het gebruik van drones voor commerciële doeleinden moet worden aangemeld bij de luchtvaartautoriteit van het Verenigd Koninkrijk.
– De vlieger moet demonstreren voldoende gekwalificeerd te zijn om te
vliegen. Dat kan worden gedemonstreerd met een opleiding voor het vliegen met drones bij het instituut EuroUSC.
– De bestuurder moet visueel contact kunnen houden met het luchtvaartuig ten opzichte van andere vliegtuigen, personen, voertuigen, vaartuigen en gebouwen om botsingen te voorkomen. Een maximumafstand
vanaf de bestuurder van 500 meter is van toepassing.
– Een verzekeringsplicht is van toepassing.
– Het is verboden binnen speciale vliegzones te vliegen zonder toestemming van de luchtverkeersleiding.
– Het is verboden hoger dan 400 voet (ongeveer 122 meter) van de grond te
vliegen.
– De luchtvaartautoriteit van het Verenigd Koninkrijk kan additionele voorwaarden voorschrijven voor het gebruik van drones voor commerciële
doeleinden.220
De volgende specifieke regels gelden voor het gebruik van drones voor observatie en data verzameling:
– er geldt een verbod op het vliegen van drones binnen 150 meter van elk
drukbezet gebied;
– er geldt een verbod op het vliegen van drones binnen 150 meter van een
openlucht bijeenkomst van meer dan 1000 mensen;
– er geldt een verbod op het vliegen binnen 50 meter van elke vaartuig,
voertuig of gebouw;
– er geldt dat een minimale afstand van 50 meter moet worden gehouden
van mensen.221
219 Op grond van artikel 253 van de ‘CAP 722’.
220 Op basis van artikel 166 van de CAP 722, ‘Unmanned Aircraft System Operations in UK Airspace – Guidance’,
2012.
221 Op basis van artikel 167 van de CAP 722, ‘Unmanned Aircraft System Operations in UK Airspace – Guidance’,
2012.

Internationaal beleid voor het gebruik van drones

Een uitzondering op een van deze regels kan worden verkregen van de luchtvaartautoriteit in het Verenigd Koninkrijk. Het is onduidelijk of deze flexibele
regels in vergelijking met andere landen in de nabije toekomst van toepassing blijven. In 2014 vond er een incident plaats boven Essex, waarbij een
drone gevaarlijk dicht bij een vliegtuig vloog dat aan het landen was. De
Britse pilotenorganisatie wil naar aanleiding van het incident strenge regels
krijgen (Quin, 2014). Echter, gezien de regels hierboven zou het op basis van
de bestaande regels al niet zijn toegestaan boven een vliegzone te vliegen of
op 500 meter hoogte. Op 7 december 2014 is wederom een incident in het
nieuws naar buiten gekomen waarbij een drone op 700 voet hoogte bijna een
passagiersvliegtuig raakte bij het vliegveld van Heathrow op 22 juli 2014 (Gillespie, 2014). Ook die drone had daar niet mogen vliegen op basis van de
bestaande regels in het Verenigd Koninkrijk.
Zoals hierboven is opgemerkt, geldt er een apart regime voor het recreatief
gebruik van drones in het Verenigd Koninkrijk. De luchtvaartautoriteit in het
Verenigd Koninkrijk stelt de volgende belangrijke voorwaarden aan het recreatief gebruik van drones:
– het is verboden te vliegen in speciale vliegzones;
– het is verboden hoger dan 400 voet (ongeveer 122 meter) vanaf de grond
te vliegen;
– altijd moet binnen het gezichtsveld van de vlieger (binnen de visual line
of sight) worden gevlogen, in ieder geval binnen 500 meter afstand van de
vlieger;
– een afstand van 150 meter afstand van bewoonde gebieden moet worden
aangehouden;
– een afstand van 50 meter afstand van personen, vaartuigen, voertuigen of
gebouwen moet worden aangehouden.222
In het Verenigd Koninkrijk maken drones ook veelal gebruik van het 2,4 GHz
spectrum.223
Op basis van berichtgeving van de Britse krant The Guardian hebben ook
politiekorpsen en brandweerkorpsen reeds toestemming gekregen om van
drones van minder dan 20 kg gebruik te maken bij hun werkzaamheden.
Daarbij gelden de gebruikelijke voorwaarden van een maximale hoogte van
400 voet en binnen het gezichtsveld van de bestuurder (Hopkins, 2013). Het
voert te ver in het kader van dit onderzoek om heel het juridisch kader van
het Verenigd Koninkrijk te bespreken. Wel is de regelgeving voor de bescherming van persoonsgegevens vergelijkbaar met die van Nederland, omdat de
regels zijn gebaseerd op dezelfde Europese richtlijn, 95/46/EC.

222 Zie p. 33 van de Model Aircraft: A Guide to Safe Flying (juni 2013).
223 Zie p. 42 van de Model Aircraft: A Guide to Safe Flying (juni 2013).

137

138 Het gebruik van drones

6.5

Australië

Naar eigen zeggen was Australië het eerste land dat sinds 2002 specifiek het
gebruik van drones heeft gereguleerd.224 In Australië wordt tevens een onderscheid gemaakt tussen (1) het commercieel en beroepsmatig gebruik van
drones en (2) het gebruik van drones voor recreatieve doeleinden.
Voor het uitvoeren van commerciële en beroepsmatige vluchten zijn de volgende algemene voorwaarden van toepassing:
– een maximale hoogte van 400 voet (120 meter) boven onbewoond gebied,
tenzij toestemming door de luchtvaartautoriteit wordt verleend;
– een verbod op van vluchten binnen speciale luchtvaartgebieden zonder
toestemming;
– vluchten moeten binnen het gezichtsveld van de bestuurder blijven (binnen de visual line of sight), tenzij toestemming wordt verleend door de
luchtvaartautoriteit;
– er geldt geen verzekeringsplicht, maar deze wordt wel aangeraden;
– slechts in de juiste weeromstandigheden mag worden gevlogen.225
Daarnaast moeten voor het commercieel en beroepsmatig gebruik van elk
type drone, onafhankelijk van het gewicht, twee certificaten van de Australische luchtvaartautoriteit worden verkregen, namelijk de ‘Unmanned Aerial
Vehicle Controller’s Certificate’ en de ‘Unmanned Operator’s Certificate’.226
Meer specifieke voorwaarden worden daarbij door de luchtvaartautoriteit
gesteld.227 Autonome of voorgeprogrammeerde vluchten zijn toegestaan,
voor zover de drone en verbinding constant worden gemonitord door de
bestuurders en de bestuurders op ieder moment kunnen ingrijpen.228 Clarke
merkt op dat de Australische luchtvaartautoriteit voornemens is het commercieel en beroepsmatig gebruik van drones op te delen in vier gewichtscategorieën waarop verschillende regels van toepassing zijn.229 De gedachte daarbij
is dat lichtere drones tot minder schade zouden leiden (Clarke, 2014a). De
bedoeling is dat de regels voor commercieel en beroepsmatig gebruik van
drones nogmaals worden aangepast voor 2016.230

224 Zie: www.casa.gov.au/scripts/nc.dll?WCMS:STANDARD::pc=PC_100376 ‘Australia was the first country in the
world to regulate remotely piloted aircraft, with the first operational regulation for unmanned aircraft in 2002.’
225 Zie www.casa.gov.au/scripts/nc.dll?WCMS:STANDARD::pc=PC_100375 (laatst geraadpleegd op 18 november
2014). Zie meer uitgebreid CASR Regulation 101-1.
226 Zie www.casa.gov.au/scripts/nc.dll?WCMS:STANDARD::pc=PC_100375 (laatst geraadpleegd op 18 november
2014).
227 Zie CASA (Civil Aviation Safety Authority Australia) Regulation 101, Advisory Circular, unmanned aircrafts and
rockets, July 2002. Beschikbaar op: www.casa.gov.au/wcmswr/_assets/main/rules/1998casr/101/101c01.pdf
(laatst geraadpleegd op 18 november 2014).
228 Zie CASA Regulation 101-1, par. 5.2.2.
229 Deze categorieën zijn: 0-2kg, 2-7 kg, 7-25 kg en >25 kg. In het voorstelde amendement ‘NPRM 1309OS’ is de
Australische luchtvaartautoriteit voornemens de twee certificeringsvereisten voor drones voor commercieel en
beroepsmatig gebruik te laten vervallen. Zie http://casa.gov.au/scripts/nc.dll?WCMS:STANDARD::pc=PC_102028 (laatst geraadpleegd op 18 november 2014).
230 Zie www.casa.gov.au/scripts/nc.dll?WCMS:STANDARD::pc=PC_100375 (laatst geraadpleegd op 18 november
2014).

Internationaal beleid voor het gebruik van drones

Voor het uitvoeren van vluchten met drones tot 25 kg voor recreatief gebruik
zijn de volgende algemene voorwaarden van toepassing:
– vluchten mogen slechts plaats vinden binnen het gezichtsveld van de
bestuurder (binnen de visual line of sight), waarbij ook zicht wordt
gehouden op ander luchtvaartverkeer;
– vluchten mogen slechts bij daglicht worden uitgevoerd;
– de maximale vlieghoogte is 400 voet (120 meter) boven een gecontroleerd
vlieggebied;
– een minimale afstand moet worden aangehouden van 30 meter van mensen, voertuigen, gebouwen en vaartuigen;
– een minimale afstand van 5,5 km van vliegvelden moet worden aangehouden;
– het is niet toegestaan om te vliegen boven bevolkte gebieden. Daarbij
worden als voorbeelden genoemd: stranden, tuinen, veel bezochte parken of sportvelden waarop wordt gespeeld.231
In een infographic geeft de Australische luchtvaartautoriteit op haar website
nogmaals kort de regels weer.232 Wij verwijzen naar Clarke (2014a) voor een
analyse van de Australische regelgeving op het gebied van aansprakelijkheidsrecht en strafrecht. De Australische luchtvaartautoriteit geeft op haar
website aan zich uitsluitend met de luchtvaartveiligheid bezig te houden en
verwijst voor ‘privacy issues’ naar de Office of the Australian Information
Commissioner.233

6.6

Verenigde Staten

Door middel van een instructie van de Amerikaanse president Obama is de
Amerikaanse luchtvaartautoriteit, de Federal Aviation Authority (hierna:
FAA), opgedragen een kader te creëren voor het gebruik van onbemande
luchtvaartuigen van onder de 25 kg binnen het Amerikaanse luchtruim voor
2016.234
Op het moment van schrijven geldt nog geen specifiek wettelijk regime voor
het gebruik van drones voor commerciële en beroepsmatige doeleinden in de
Verenigde Staten. Wel is duidelijk geworden dat de FAA inderdaad jurisdictie
heeft het gebruik van drones in de Verenigde Staten te reguleren (Scott,
2014).

231 Zie www.casa.gov.au/scripts/nc.dll?WCMS:STANDARD::pc=PC_100375 (laatst geraadpleegd op 18 november
2014). Zie meer uitgebreid de CASA Regulation 101-3.
232 Beschikbaar op: www.casa.gov.au/wcmswr/_assets/main/lib100071/flying_with_control_model.pdf (laatst
geraadpleegd op 18 november 2014).
233 Zie www.casa.gov.au/scripts/nc.dll?WCMS:STANDARD::pc=PC_100376 (laatst geraadpleegd op 18 november
2014).
234 Zie de FAA Modernization and Reform Act 2012.

139

140 Het gebruik van drones

Op ad hoc basis worden ontheffingen verleend door de FAA voor het commercieel en beroepsmatig gebruik van drones. Deze ontheffingen zijn onder
andere verleend aan zes film- en televisieproductiebedrijven voor het maken
van opnames, aan universiteiten voor testdoeleinden en wetenschappelijk
onderzoek, aan verschillende lokale politieautoriteiten, aan het Federal
Bureau of Investigation, aan het Department of Homeland Security en aan
ruimtevaartorganisatie NASA (Fung, 2014; Farivar, 2014).
Meer dan 500 aanvragen heeft de FAA nog in overweging (Farivar, 2014). Het
is vooralsnog onduidelijk onder welke voorwaarden een ‘Certificate of Authorization’ door de FAA wordt afgegeven.
Het recreatieve gebruik van drones van niet meer dan 25 kg is in de Verenigde
Staten eveneens aan een apart regime onderhevig. De volgende belangrijke
voorwaarden voor het recreatief gebruik van drones zijn van toepassing:
– vluchten mogen slechts plaatsvinden bij daglicht;
– de vlucht moet plaatsvinden binnen het gezichtsveld (binnen de visual
line of sight) van de bestuurder;
– een maximale hoogte van 400 voet (ongeveer 122 meter) vanaf de grond
moet worden aangehouden;
– een afstand van 5 mijl (ongeveer 8 kilometer) van een vliegveld moet worden gehouden, behoudens uitzonderingen;
– de vlucht met een drone mag nooit interfereren met bemand luchtverkeer
en moet daar altijd voorrang aan geven;
– lokale autoriteiten kunnen bepaalde voorwaarden opleggen.235
Deze regels zijn ook in een infographic van de Amerikaanse luchtvaartautoriteit weergegeven.236 Een voorbeeld van voorwaarden van lokale autoriteiten
is bijvoorbeeld het verbod in de Verenigde Staten om te vliegen boven nationale parken, zoals het Yosemite National Park (Kravets 2014). Een Nederlander heeft onlangs een boete gekregen wegens overtreding van dit verbod in
het Yellowstone National Park (Nicks, 2014). In de Verenigde Staten is verder
geen vergelijkbare regelgeving op het gebied van privacy en de verwerking
van persoonsgegevens van toepassing. Ingezetenen van de Verenigde Staten
hebben bijvoorbeeld geen redelijke verwachting van privacy met betrekking
tot hun gedragingen op straat. Deze norm, die is afgeleid uit jurisprudentie
van het Amerikaanse hooggerechtshof, zorgt ervoor dat er weinig juridische
bezwaren bestaan tegen de inzet van drones door opsporingsinstanties in de
Verenigde Staten. In de Verenigde Staten zijn op het moment van schrijven
geen specifieke regels van toepassing op de verwerking van persoonsgegevens bij het gebruik van drones. Bij hinderlijke vluchten met drones kunnen

235 Op basis van section 336 van de FAA Modernization and Reform Act of 2012. Zie ook www.faa.gov/uas/publications/model_aircraft_operators/ (laatst geraadpleegd op 28 oktober 2014).
236 Beschikbaar op: www.faa.gov/uas/publications/model_aircraft_operators/assets/img/model-aircraftinfographic.png (laatst geraadpleegd 28 november 2014).

Internationaal beleid voor het gebruik van drones

de bestuurders uiteraard wel onder omstandigheden aansprakelijk worden
gesteld.

6.7

Beschouwing internationaal gebruik van drones

De analyse van de drone-wetgeving in België, Frankrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Australië en de Verenigde Staten laat zien dat het dronebeleid in Nederland vergelijkbaar is met dat van de meeste van deze landen.
Alleen België laat op het moment van schrijven een sterk afwijkend beeld
zien, omdat er in het geheel nog geen specifiek juridisch kader voor het
gebruik van drones aanwezig is.
Opvallend is dat in de meeste van de door ons onderzochte landen een
onderscheid wordt gemaakt tussen (1) het commercieel en beroepsmatig
gebruik van drones en (2) het gebruik van drones voor recreatieve doeleinden. Alhoewel in sommige gevallen van dezelfde platforms en payloads
gebruik wordt gemaakt, geldt in de regel een lichter regime voor het recreatief gebruik van drones. Wel wijken de regels op detailniveau in alle door ons
onderzochte landen af van de luchtvaartregelgeving die van toepassing is op
het gebruik van drones tot 25 kg in Nederland. De regels met betrekking tot
de gewichtsklasse(n) laten bijvoorbeeld het volgende beeld zien:
Tabel 6.1

Internationale vergelijking gewichtsklassen drones

Land
Nederland
België
Frankrijk
Duitsland
Verenigd Koninkrijk
Australië
Verenigde Staten

Gewichtsklasse(n) bij juridisch kader voor drones
0-25 kg, 25-150 kg en >150 kg
1-150 kg
0-2 kg, 2-25 kg, 25-150 kg en >150 kg
0-5 kg, 5-25 kg, en >25 kg
0-7 kg, 7-20 kg, 20-150 kg en >150 kg
Geen. Maar speciaal regime voor <25 kg voor recreatief gebruik
Geen gegevens beschikbaar voor commercieel en beroepsmatig gebruik. Speciaal
regime voor <25 kg voor recreatief gebruik

Hierbij valt op te merken dat sommige van de door ons onderzochte landen
een lichter wettelijk regime aanhouden voor micro-drones.
Tevens is het opvallend dat de landen afwijkende maximale hoogten aanhouden. Deze verschillen in maximale vlieghoogten voor het gebruik van drones
zijn in de volgende tabel weergegeven:

141

142 Het gebruik van drones

Tabel 6.2

internationale vergelijking maximale vlieghoogtes drones

Land

Max. hoogte commercieel en beroepsmatig gebruik
Nederland
120 meter
België
Onbekend
Frankrijk
150 meter
Duitsland
100 meter
Verenigde Koninkrijk 122 meter (400 voet)
Australië
122 meter (400 voet)
Verenigde Staten
onbekend

Max. hoogte recreatief gebruik
300 meter
Onbekend
150 meter
100 meter
122 meter (400 voet)
122 meter (400 voet)
122 meter (400 voet)

Uit deze tabel blijkt dat, in vergelijking met de door ons onderzochte landen,
de maximale vlieghoogte voor drones voor recreatief gebruik in Nederland
afwijkt van andere landen. Het ministerie van Infrastructuur en Milieu heeft
naar aanleiding van de internetconsultatie aangegeven te werken aan een
hoogtebeperking voor het recreatief gebruik van drones van 120 meter
(400 voet).
Daarnaast kan in een tabel worden weergegeven welke minimale afstand
moet worden aangehouden van personen en objecten.
Tabel 6.3

Overzicht van aan te houden minimale afstanden bij gebruik van drones in
onderzochte landen

Land
Nederland
België

Frankrijk
Duitsland
Verenigd Koninkrijk

Minimale afstand commercieel en beroepsmatig
gebruik
150 meter van personen gebouwen
-

30 meter afstand van personen
Specifiek m.b.t. gebruik van drones voor observatie
en data verzameling:
50 meter van elk vaartuig, voertuig of gebouw

Australië

50 meter van personen
150 meter afstand van druk bezette gebieden en
gebieden met een verzameling van meer dan 1000
mensen
-

Verenigde Staten

-

Minimale afstand recreatief gebruik
40 meter van toeschouwers
100 meter van woningen of bijgebouwen
200 meter van wegen
30 meter afstand van personen
150 meter afstand van bewoonde gebieden
50 meter van personen, gebouwen, voertuigen en
vaartuigen

30 meter van mensen, gebouwen, voertuigen en
vaartuigen
-

Uit de tabel is – in vergelijking met de door ons onderzochte landen – af te
leiden dat de Nederlandse minimale afstand van 150 meter van mensen en
gebouwen als algemene regel voor commercieel en beroepsmatig gebruik
van drones relatief ver is te noemen in vergelijking met andere landen. Daarbij moet wel worden aangetekend dat een ontheffing kan worden verleend

Internationaal beleid voor het gebruik van drones

voor het aanhouden van een kleinere afstand tot personen en objecten. Het
ministerie van Infrastructuur en Milieu heeft dan ook aangegeven dat deze
ontheffing bijvoorbeeld regelmatig wordt verleend bij het commercieel en
beroepsmatig gebruik van drones voor inspecties van windmolens of gebouwen. Daarnaast is het in vergelijking met de andere door ons onderzochte
landen opvallend dat geen minimale afstand van drones bij het recreatief
gebruik van drones in Nederland wordt voorgeschreven. Daarbij kan wel
worden opgemerkt dat als algemene luchtverkeersregel geldt dat personen
niet in gevaar mogen worden gebracht bij het gebruik van drones.237 Uit deze
regel kan dan ook worden afgeleid dat drones niet te dicht bij personen
mogen vliegen.
Ten slotte is het opvallend dat in sommige landen de luchtvaartautoriteiten
ook expliciet voorwaarden stellen aan de verwerking van persoonsgegevens
en natuurbescherming. In Duitsland wordt bijvoorbeeld een verklaring
omtrent de verwerking van persoonsgegevens standaard vereist bij de vergunningsaanvraag. Daarnaast gelden er bijvoorbeeld in zowel Duitsland als
Frankrijk bijzondere bepalingen ter bescherming van natuurgebieden.
Het overzicht van landen die in dit hoofdstuk aan bod zijn gekomen, geeft
weliswaar een beeld van verschillende belangrijke ontwikkelingen, maar is
verre van compleet. Het valt buiten de reikwijdte van dit onderzoek om alle
landen te bespreken, maar ook in landen als Japan, Israël, Canada, ZuidAfrika en Zwitserland zijn ontwikkelingen te bespeuren die mogelijk interessant zijn.238 Verschillende voorbeelden afkomstig uit deze landen zijn in
hoofdstuk 3 aan bod gekomen. Een dieper rechtsvergelijkend onderzoek zou
meer inzicht kunnen verschaffen.
Alles bij elkaar valt op dat alle onderzochte landen om redenen van luchtvaartveiligheid regelgeving hanteren die terughoudend is als het gaat om al te
ruime mogelijkheden voor het gebruik van drones. Tegelijkertijd wordt in
veel landen onderzocht of de regelgeving voldoende is toegerust voor de toekomstige ontwikkelingen en is er discussie over welke vormen van gebruik
van drones juridisch mogelijk zouden moeten zijn. Nederland is geen koploper hierin, maar ligt wat betreft maatschappelijke discussie over het gebruik
van drones en discussie over eventuele aanpassingen van wet- en regelgeving
ook zeker niet achter op de ontwikkelingen in andere landen.

237 Zie voor een vergelijkbare opmerking p. 9 van het informatieblad ‘Kurzinofmation über die Nutzung von unbemannten Luftfahrtsystemen’ van het Bundesministerium für Verkehr und digitale Infrastruktur in Duitsland.
238 Finn et al. (2014, p. 364-377) hebben ook andere landen in aanmerking genomen in hun rechtsvergelijking
naar de toepasselijke luchtvaartwetgeving bij het gebruik van drones.

143

7

Conclusies
In dit rapport is verkennend onderzoek uitgevoerd naar drones. Daarbij is
getracht zoveel mogelijk facetten van het onderwerp mee te nemen in ons
onderzoek. De hoofdvraag is dan ook breed geformuleerd en luidt als volgt:
Wat zijn de verwachte kansen en bedreigingen van het gebruik van drones, in hoeverre bieden de huidige wettelijke kaders ruimte voor deze
kansen en voor maatregelen tegen deze bedreigingen en, voor zover die
ruimte er niet is, wat zijn de contouren van de wet- en regelgeving die
daarvoor wel ruimte zou bieden?
In dit hoofdstuk geven wij antwoord op de bovenstaande onderzoeksvraag
door de eerste vijf deelvragen te beantwoorden (paragraaf 7.1). Deze deelvragen zijn uitgebreid aan bod gekomen in de hoofdstukken 2 tot en met 6. De
laatste deelvraag (‘Wat zijn de contouren van de benodigde wet- en
regelgeving om voorbereid te zijn op het gebruik van drones?’) wordt in een
aparte paragraaf van dit hoofdstuk besproken (paragraaf 7.2). Ten slotte worden suggesties gedaan voor vervolgonderzoek naar het gebruik van drones
(paragraaf 7.3).

7.1

Antwoorden op de onderzoeksvragen

1
Wat voor soorten drones bestaan er en wat is er technisch mogelijk?239
In hoofdstuk 2 hebben wij een viertal kenmerken van drones benoemd waarmee we de voornaamste verschillen tussen drones en hun technische eigenschappen hebben geduid. Deze vier kenmerken zijn: (1) het type drone
(fixed-wing, multi-rotor of anders), (2) de mate van autonomie van de drone
(menselijk bestuurd, menselijk gedelegeerd, onder toezicht van een persoon
of volledig autonoom), (3) de grootte en het gewicht van de drone (grote drones van 25 tot 150 kg, kleine drones van 2 tot 25 kg en minidrones tot 2 kg) en
(4) de gebruikte energiebron van de drone (vliegtuigbrandstof, accu, brandstofcel of zonne-energie). Deze eigenschappen zijn onder meer van belang
voor de actieradius, vliegduur en draagkracht van de drone. Voor een analyse
van deze eigenschappen wordt verwezen naar hoofdstuk 2.
Naast de verschillende soorten drones en de kenmerken (het ‘platform’), zijn
de soorten payloads eveneens een belangrijk aspect bij het beantwoorden
van de vraag wat er technisch mogelijk is bij het gebruik van drones. Daarbij
kan onderscheid worden gemaakt tussen sensoren en overige payloads.
Onder sensoren vallen bijvoorbeeld (a) camera’s, (b) microfoons, (c) biologische sensoren, (d) chemische sensoren en (e) meteorologische sensoren.
Andere payloads zijn bijvoorbeeld (a) voorwerpen om af te leveren (postpakketjes, maaltijden, bevoorrading, smokkelwaar), (b) wapens en gerelateerde
239 De beschreven (huidige en toekomstige) technische mogelijkheden zijn niet zonder meer juridisch
toegestaan.

146 Het gebruik van drones

voorwerpen, (c) voorwerpen aan reclame gerelateerd (banners, flyers),
(d) voorwerpen ten behoeve van hulpdiensten (AED, bluspoeder, EHBOdozen) en (e) jammers en WiFi-hotspots. Dit is uiteraard maar een selectie
van de mogelijke payloads, in principe kan vrijwel alles aan een drone worden gekoppeld voor zover het volume en het gewicht dit toelaten.
De verwachte tendens is dat drones steeds kleiner, lichter, efficiënter en
goedkoper worden. Door deze ontwikkelingen worden drones steeds beter
beschikbaar voor een groot publiek en worden steeds meer praktische toepassingen benut. Dit zorgt van een toename van het aantal drones op de
middellange termijn, hetgeen op haar beurt nieuwe uitdagingen op het
gebied van infrastructuur en luchtvaartveiligheid met zich meebrengt. Daarnaast zullen drones steeds autonomer worden en in het verlengde daarvan
steeds meer in staat zijn om in zwermen te opereren.
2

Wat zijn de kansen en de bedreigingen van het gebruik van drones?
Wat zijn, in het bijzonder, de kansen en bedreigingen van het gebruik
van drones voor de nationale veiligheid en de criminaliteit?
In hoofdstuk 3 zijn de kansen en bedreigingen van het gebruik van drones
geanalyseerd, met speciale aandacht voor kansen en bedreigingen op het
gebied van de nationale veiligheid en criminaliteit. Kort gezegd zijn er in vrijwel alle maatschappelijke sectoren kansen te vinden. In de publieke sector
zijn er kansen binnen de volgende sectoren: justitie, veiligheid, infrastructuur, milieu, landbouw, grensbewaking en internationale toepassingen. In de
private sector zijn er kansen voor burgers, bedrijven en wetenschap. De voornaamste kansen liggen vooralsnog veelal bij het gebruik van camera’s in
combinatie met drones. In de publieke sector liggen er bijvoorbeeld
mogelijkheden voor criminaliteitspreventie, bij het maken van reconstructies
van plaatsen-delict, rampenbestrijding, dijkinspecties, fraudebestrijding,
grensbewaking, en milieu- en landbouwcontroles. In de private sector zijn
mogelijke cameratoepassingen het maken van luchtfoto’s, buurtpreventie en
het doen van populatieschattingen. Ook in de wereld van film, televisie en
entertainment liggen veel kansen. Daarnaast zijn er tal van kansen voor drones die uitgerust zijn met andere sensoren. Enkele voorbeelden zijn drones
met warmtesensoren voor het opsporen van hennepplantages, drones met
water, voedsel of medicijnen voor reddingsoperaties en drones met bestrijdingsmiddelen voor de landbouw.
Tegenover de kansen staan bedreigingen waarbij drones een doel van schade
kunnen zijn, een middel van schade kunnen zijn of een omgevingsfactor
kunnen zijn die schadelijke effecten met zich mee kan brengen. Met betrekking tot drones als doel van schade kan worden gedacht aan het bewust
beschadigen of stelen van drones, of drones waarbij met behulp van payloads
op illegale of onrechtmatige wijze gegevens worden verzameld. Bij drones als
middel van schade kan worden gedacht aan (intentionele) bedreigingen van

Conclusies

grote variëteit, bijvoorbeeld veiligheidsrisico’s als het invliegen op mensen of
objecten, het droppen van bepaalde (schadelijke) payloads, en privacyrisico’s
als het bespieden van mensen of het hinderlijk volgen van personen. Met
betrekking tot drones als bedreiging of risico als omgevingsfactor moet vooral
worden gedacht aan (vooral non-intentionele) veiligheids- en privacyrisico’s.
Bij non-intentionele veiligheidsrisico’s moet worden gedacht aan verschillende bedreigingen met betrekking tot het luchtverkeer (neerstorten, botsen,
etc.). In dit rapport is bijvoorbeeld verwezen naar verschillende incidenten
waarbij drones gevaarlijk dicht bij vliegtuigen in de buurt kwamen die met
een landing op een vliegveld bezig waren. Onderzoek van de Australische
luchtvaartautoriteit wijst uit dat een botsing tussen een passagiersvliegtuig
en de veelgebruikte multi-rotordrone het meest waarschijnlijk leidt tot
motorfalen van een van de motoren van het betrokken passagiersvliegtuig.
Bij privacyrisico’s kan worden gedacht aan het niet met rust gelaten worden
door drones (hinder en overlast), maar ook aan het grootschalig (al dan niet
illegaal) verzamelen van persoonsgegevens, gebrekkige transparantie voor
burgers over wie persoonsgegevens worden verzameld en wat daarmee
gebeurt en function creep (gegevens gebruiken voor andere doelen dan waarvoor ze oorspronkelijk zijn verzameld). Verschillende van deze risico’s kunnen zowel intentioneel zijn als non-intentioneel, bijvoorbeeld door onoplettendheid of onbekendheid met de regelgeving. Andere risico’s zijn chilling
effect, stigmatisering en discriminatie, identiteitsverwisselingen, een overload
aan gegevens en de zogeheten playstation mentality. Voor meer toelichting
wordt verwezen naar hoofdstuk 3.
3

Wat zijn de kaders van bestaande wet- en regelgeving in Nederland
voor het gebruik van drones door de overheid (voor civiele doeleinden)
en door particulieren en wat zijn daarbij knelpunten?
In hoofdstuk 4 is ingegaan op de toepasselijke juridische kaders uit de luchtvaartwetgeving, het civiele recht en het strafrecht bij het gebruik van drones
in Nederland. Het ministerie van Infrastructuur en Milieu handhaaft een verbod op het commercieel of beroepsmatig vliegen met drones. Daarom moet
er een ontheffing worden verkregen van het ministerie om op commerciële
basis, in de uitoefening van een beroep of bedrijf, of als overheidsinstanties
met drones te vliegen.
Aan de ontheffing voor het commercieel en beroepsmatig gebruik van drones
worden verschillende voorwaarden gesteld. Deze voorwaarden betreffen bijvoorbeeld het hebben van een verzekering en het volgen van een opleiding
voor het vliegen met drones. Bovendien zijn vluchten in principe beperkt tot
een hoogte van 120 meter, waarbij in principe op een afstand van minimaal
150 meter van personen en gebouwen moet worden gebleven. Nieuwe
regelgeving is in de maak waarmee op basis van een vergunning met drones

147

148 Het gebruik van drones

op commerciële of beroepsmatige basis kan worden gevlogen. Daarbij gelden
enigszins vergelijkbare eisen aan het dronegebruik. Voordat de vlucht plaatsvindt moeten wel de lokale autoriteiten worden geïnformeerd, moet er een
‘tijdelijk en uitzonderlijk gebruik’ (TUG)-ontheffing worden verkregen van
Provinciale Staten en moet er voorafgaand aan de vlucht een zogenoemde
‘Notice To Air Men’ (NOTAM) bij het ministerie van Infrastructuur en Milieu
worden ingediend. De belangrijkste regels zijn in hoofdstuk 4 uitgebreid uiteengezet.
Voor het recreatief gebruik van drones die minder wegen dan 25 kg is geen
ontheffing nodig van het ministerie van Infrastructuur en Milieu. In dat geval
worden de drones aangemerkt als ‘modelvliegtuigen’ en is de ‘regeling
modelvliegen’ van toepassing. Daardoor worden deze kleine drones vrijgesteld van andere verplichtingen in de luchtvaartwetgeving, die wel van toepassing zijn op het commercieel en beroepsmatig gebruik van grotere drones. Bij recreatief gebruik mag onder verschillende voorwaarden worden
gevlogen. Deze voorwaarden betreffen bijvoorbeeld de vereisten dat:
(1) alleen bij daglicht wordt gevolgen, (2) binnen het gezichtsveld van de
bestuurder wordt gebleven, (3) op maximaal 300 meter hoogte wordt gevlogen en (4) niet boven mensen of gebouwen wordt gevlogen.
Op basis van de interviews en aanvullende gesprekken worden door de respondenten enkele knelpunten gesignaleerd. De respondenten die op commerciële of beroepsmatige basis van drones gebruikmaken, ervaren de regels
als zeer strikt. In het bijzonder worden de TUG-regel en de NOTAM-berichtgeving als onnodig ervaren. Hierbij moet worden aangetekend dat de regeling voor de TUG-ontheffing in de nabije toekomst wellicht wordt gewijzigd.
Daarnaast hebben enkele organisaties aangegeven behoefte te hebben aan
de mogelijkheid op meer flexibele wijze van drones gebruik te kunnen
maken, buiten de huidige en in hun ogen strenge vereisten voor het commercieel of beroepsmatig gebruik van drones. Andere respondenten wijzen juist
op de gevaren van het gebruik van drones voor overig vliegverkeer en de
schade die drones aan mensen en gebouwen kunnen veroorzaken. Deze
risico’s zouden de relatief strikte regels voor commercieel en beroepsmatig
gebruik rechtvaardigen. Wel merken wij daarbij op dat een deel van deze
regels niet geldt voor het recreatief gebruik van drones, terwijl juist ook in
deze sector in de laatste jaren op grote schaal gebruik wordt gemaakt van
drones.
Ons inziens is er een discrepantie met betrekking tot bijvoorbeeld de maximaal toegestane vlieghoogte bij recreatief gebruik van drones (300 meter) ten
opzichte van die bij commercieel en beroepsmatig gebruik van drones
(120 meter). Dit geldt ook ten opzichte van de minimaal vereiste afstand van
personen en gebouwen van 150 meter bij commercieel en beroepsmatig
gebruik van drones (behoudens ontheffingen) ten opzichte van het recreatief
gebruik van drones, waarvoor geen voorgeschreven minimale afstand van

Conclusies

toepassing is. Gezien de hoeveelheid consumentendrones die in de afgelopen jaren zijn verkocht, is het volgens ons raadzaam meer onderzoek te doen
naar de veiligheidsrisico’s van het recreatieve gebruik van drones en eventuele aanpassing van het huidige juridisch kader. Een aantal incidenten met
drones en regulier luchtvaartverkeer heeft het afgelopen jaar plaatsgevonden,
waarbij het waarschijnlijk om recreatief gebruik van drones ging. Indien de
regelgeving in de desbetreffende landen was nagekomen, hadden deze incidenten niet plaatsgevonden. Mogelijk waren de betrokken individuen niet op
de hoogte van de regelgeving of zijn de regels intentioneel overtreden. Daarbij moet ook opgemerkt worden dat handhavingsinstanties nog zoekende
zijn naar manieren om illegaal gebruik van drones ter plaatse op effectieve
wijze te doen stoppen en gebiedsverboden voor drones te handhaven.
Een ander knelpunt is dat de huidige regelgeving als complex wordt ervaren.
Dit geldt niet alleen voor professionele organisaties. Een voorbeeld van deze
complexiteit is de regeling dat er wel mag worden gevlogen binnen 30-kilometerzones, maar niet boven bebouwing bij recreatief gebruik van drones.
Wij onderstrepen het advies van respondenten dat consumenten beter geïnformeerd moeten worden over de gevaren van het vliegen met drones en de
toepasselijke regels voor recreatief gebruik van drones.
Naast de luchtvaartwetgeving zijn de regels uit het civiele recht, waaronder
het aansprakelijkheidsrecht en het strafrecht, onverkort van toepassing. Over
het algemeen lijken beide regelgevende kaders toereikend te zijn en
duidelijke grenzen te stellen aan het gebruik van drones. Respondenten hebben vrijwel geen kritiek gehad op deze twee wettelijke kaders. Wel zou de
wetgever kunnen overwegen de specifieke delicten in het Wetboek van Strafrecht tegen luchtvaartuigen aan te passen, omdat onbemande luchtvaartuigen daar op dit moment niet onder lijken te vallen.
4

Wat zijn de mogelijke (negatieve) effecten van het gebruik van drones
op het gebied van privacy en op welke manier kan de privacy het
meest effectief worden gewaarborgd?
In hoofdstuk 3 zijn privacyrisico’s die zich (bedoeld en onbedoeld) kunnen
voordoen bij het gebruik van drones beschreven vanuit een praktisch perspectief, dus los van de juridische kaders. Het gaat dan onder meer om het
bespieden van mensen, hinderlijk volgen, grootschalig verzamelen van persoonsgegevens, gebrekkige transparantie en function creep. In hoofdstuk 5 is
ingegaan op het recht op privacy in relatie tot het gebruik van drones. Het
recht op privacy is onder meer neergelegd in de Nederlandse Grondwet en
het EVRM. Voor de opsporing en handhaving zijn specifieke bepalingen terug
te vinden in het Wetboek van Strafvordering. Wanneer het gaat om het verzamelen en/of verwerken van persoonsgegevens is bovendien de Wet bescherming persoonsgegevens van toepassing. Uit de analyse in hoofdstuk 5 is

149

150 Het gebruik van drones

gebleken dat verschillende payloads onder drones op verschillende wijze
inbreuk kunnen maken op de persoonlijke levenssfeer van de betrokkenen.
Het gebruik van drones met camera’s maakt een inbreuk op het recht op privacy van mensen zoals gegarandeerd in artikel 8 EVRM, ook in de openbare
ruimte. In het kader van de handhaving van de openbare orde of bij de
opsporing van strafbare feiten kan de overheid van drones gebruikmaken,
voor zover onder andere aan de voorwaarden van artikel 8 EVRM wordt voldaan. Indien drones bijvoorbeeld worden ingezet om criminaliteit op ‘hotspots’ te monitoren of gebruikt worden voor ‘crowd control’-doeleinden bij
demonstraties, zullen de betrokken autoriteiten moeten nagaan in hoeverre
andere – minder ingrijpende maatregelen, zoals ‘vaste camera’s’ – hetzelfde
resultaat kunnen bereiken en in hoeverre de maatregel proportioneel is.
In het bijzonder wanneer persoonsgegevens worden verzameld, is de Wet
bescherming persoonsgegevens (Wbp) van toepassing. Dit is bijvoorbeeld het
geval wanneer drones opnames maken waarbij personen herkenbaar in
beeld komen. De Wbp stelt dat persoongegevens enkel mogen worden verzameld en verwerkt wanneer daarvoor een juridische grondslag is. Ook moet
het verzamelen en verwerken van de persoonsgegevens aan bepaalde voorwaarden voldoen.
De huidige juridische kaders bieden zodoende verschillende waarborgen
voor de privacy in bijvoorbeeld de opsporing en de handhaving en/of wanneer persoonsgegevens worden verzameld en verwerkt. Omdat de handhaving van privacybescherming soms lastig kan zijn, zeker wanneer in de nabije
toekomst steeds grotere aantallen drones zullen worden gebruikt door overheid, bedrijven en particulieren, kan ook aan andere dan juridische privacywaarborgen worden gedacht. Een organisatorische maatregel zou kunnen
zijn het opstellen van een beleidsvisie, waaruit blijkt hoe de overheid drones
zal inzetten binnen de bestaande beslisruimte. Dat levert mogelijk meer
transparantie, meer rechtszekerheid en realistischere privacyverwachtingen
op. Nieuwe wetgeving zou bovendien voorzien kunnen worden van een privacy impact assessment, waarin privacyrisico’s expliciet en gedetailleerd in
kaart worden gebracht, en van horizonbepalingen en evaluatieverplichtingen. Een technische maatregel zou kunnen zijn het softwarematig onherkenbaar maken van individuen en kentekens in camerabeelden. Privacy kan verder worden gewaarborgd door het verzamelen en verwerken van persoonsgegevens te beperken in omvang (selectieve inzet) en in duur van de opslag.
De transparantie en de kenbaarheid van het gebruik van drones kan mogelijk
worden verhoogd door gebiedsmarkeringen waar drones worden ingezet,
door kleurcodes (voor zover zichtbaar) voor drones en door verdere voorlichting over wat drones wel en niet kunnen.

Conclusies

5

Welke wet- en regelgeving bestaat er in de ons omringende landen met
betrekking tot het gebruik van drones?
In hoofdstuk 6 is de luchtvaartwetgeving voor het gebruik van drones in België, Frankrijk, Duitsland, Het Verenigd Koninkrijk, Australië en de Verenigde
Staten onderzocht. De luchtvaartwetgeving is namelijk het meest bepalend
voor het gebruik van drones en de voorwaarden die daarvoor gelden.
Deze internationale vergelijking laat zien dat de wet- en regelgeving in
Nederland sterk vergelijkbaar is met de meeste van deze landen. Alleen België laat op het moment van schrijven een sterk afwijkend beeld zien, omdat
er in het geheel nog geen specifiek juridisch kader voor het gebruik van drones aanwezig is.
De meeste door ons onderzochte landen maken net als Nederland een
onderscheid tussen enerzijds het commercieel en beroepsmatig gebruik van
drones en anderzijds het recreatief gebruik van drones. Enkele van de door
ons onderzochte landen hadden nog geen beleid voor het gebruik van drones
beschikbaar of stelden zware eisen aan het (tevens recreatief) gebruik van
drones.
In de meeste onderzochte landen gelden voor drones tot 25 kg bepaalde uitzonderingen van regels uit de luchtvaartwetgeving. Daarbij is het opvallend
dat een aantal landen nog minder vereisten oplegt aan het gebruik van de
lichtste (micro)drones van 7 kg en minder. In verhouding met het buitenland
is verder opvallend dat de maximale vlieghoogte van 300 meter en het ontbreken van een minimale afstand met betrekking tot personen en gebouwen
voor het recreatief gebruik van drones in Nederland uit de pas loopt met de
door ons onderzochte landen. Het ministerie van Infrastructuur en Milieu
heeft naar aanleiding van de internetconsultatie aangegeven te werken aan
een hoogtebeperking voor het recreatief gebruik van drones van 120 meter
(400 voet).
Om redenen van luchtvaartveiligheid hanteren alle onderzochte landen
regelgeving die terughoudend is als het gaat om al te ruime mogelijkheden
voor het gebruik van drones. Tegelijkertijd wordt in veel landen, net als in
Nederland, onderzocht of de regelgeving voldoende is toegerust op de toekomstige ontwikkelingen en is er discussie over welke toepassingen van drones mogelijk zouden moeten zijn. Nederland is geen koploper hierin, maar
ligt wat betreft maatschappelijke discussie over het gebruik van drones en
discussie over eventuele aanpassingen van wet- en regelgeving ook zeker niet
achter op de ontwikkelingen in andere landen.

7.2

Contouren voor toekomstige wet- en regelgeving

In deze paragraaf wordt ingegaan op de laatste onderzoekvraag:

151

152 Het gebruik van drones

6

Wat zijn de contouren van de benodigde wet- en regelgeving om
voorbereid te zijn op het gebruik van drones?
Het is onmogelijk om hier gedetailleerd weer te geven hoe toekomstige weten regelgeving eruit zou moeten komen te zien, onder meer omdat dat afhankelijk is van toekomstige technologische ontwikkelingen en de maatschappelijke en politieke wenselijkheid van het mogelijk maken van bepaalde
toepassingen van drones. Een brede inventarisatie van de wenselijkheid van
en het maatschappelijk draagvlak voor specifieke toepassingen van drones
vallen buiten de scope van dit onderzoek. Bovenstaande vraag wordt derhalve vooral ‘agenderend’ beantwoord, dat wil zeggen er worden hier knelpunten en aandachtspunten benoemd die op de agenda van de wetgever en/
of andere partijen zouden moeten staan bij het ontwikkelen van nieuwe weten regelgeving. Deze punten hebben vooral betrekking op de luchtvaartwetgeving, de privacywetgeving en het strafrecht (wat betreft opsporingsbevoegdheden). De huidige aansprakelijkheidswetgeving lijkt toereikend te zijn voor
het gebruik van drones.
Om te beginnen zou ons inziens elk initiatief tot nieuwe wet- en regelgeving
met betrekking tot onbemande luchtvaartuigen voorafgegaan moeten worden door een beleidsvisie waarin staat welke nieuwe wet- en regelgeving vanuit die visie nodig is en waarom. Een dergelijke visie zou duidelijk moeten
maken welke toepassingen wenselijk zijn (en welke niet) en waarom. Voor
het gebruik van drones door de overheid, bijvoorbeeld bij handhaving en
opsporing, zou uit een dergelijke beleidsvisie ook moeten blijken hoe de
overheid voornemens is de beslisruimte binnen bestaande en nieuwe wet- en
regelgeving in te vullen.
Tijdens het uitvoeren van dit onderzoek is ons opgevallen dat de betrokken
overheidsinstanties bij het gebruik van onbemande luchtvaartuigen het
beleid tot op zekere hoogte los van elkaar ontwikkelen. Het ministerie van
Infrastructuur en Milieu is bijvoorbeeld verantwoordelijk voor de veiligheid
van het luchtverkeer, het Agentschap Telecom voor een goed frequentiebeleid bij het gebruik van drones en het ministerie van Veiligheid en Justitie
voor de privacyregelgeving en voor het gebruik van drones voor handhaving,
hulpverlening en opsporing. Opvallend is dat het Wetsvoorstel flexibel cameratoezicht, dat tevens toezicht met behulp van drones mogelijk zal maken,
geen rekening houdt met de regels die voortvloeien uit de luchtvaartwetgeving.240 Een meer geïntegreerde aanpak zou kunnen leiden tot meer
geïntegreerde regelgeving.
In het verlengde hiervan ligt het aandachtspunt om regulering op internationaal niveau na te streven. In Nederland kunnen bepaalde toepassingen van
drones weliswaar juridisch worden toegestaan of verboden, maar zolang buitenlandse fabrikanten drones ontwikkelen met heel andere eigenschappen,
kan handhaving van zulke regelgeving lastig blijken. Als ongewenste of ver240 Pas in de Memorie van Antwoord richting de Eerste Kamer wordt voor het eerst gerefereerd aan de (veiligheids)eisen die de luchtvaartwetgeving stelt, zie Kamerstukken I, 2014/15, 33 582, B, p. 4.

Conclusies

boden technologie in het buitenland snel en goedkoop beschikbaar is, kan
het lastig zijn om deze technologie van de Nederlandse markt te weren.
Bij het ontwikkelen van nieuwe wet- en regelgeving voor onbemande luchtvaartuigen zou ook gekeken kunnen worden naar hoe deze tot op zekere
hoogte technologieonafhankelijk kan worden geformuleerd. Dit geldt zowel
voor regulering van (het gebruik van) drones als voor regulering van de payloads. Door bepaalde technologie al te specifiek te benoemen, kan wetgeving
sneller verouderd raken en niet meer van toepassing zijn op nieuwe technologieën of lastig toepasbaar c.q. lastig te duiden zijn in nieuwe situaties. Voor
zover regulerende bepalingen toch technologiespecifiek zijn, zoals bijvoorbeeld technologische specificaties, kan worden overwogen deze te regelen in
lagere regelgeving (bijvoorbeeld in algemene maatregelen van bestuur,
ministeriële regelingen of lokale regelgeving) die binnen de kaders van
hogere wetgeving eenvoudiger (en sneller) te wijzigen is dan die hogere wetgeving zelf.
In de voorbereiding van nieuwe wet- en regelgeving voor het gebruik van
drones (luchtvaartwetgeving en bijvoorbeeld een verruiming van opsporingsbevoegdheden) zou ons inziens ook een privacy impact assessment moeten
worden overwogen. Dit kan bijdragen aan het in kaart brengen van de aard
en omvang van potentiële privacyrisico’s. Op basis van een privacy impact
assessment kunnen bovendien mogelijke risicobeperkende maatregelen worden geformuleerd, waardoor bepaalde kansen van het gebruik van drones
kunnen worden benut terwijl bijkomende risico’s van het gebruik van drones
kunnen worden verkleind. Naar Duits voorbeeld zou bij een vergunningverlening ook een verklaring omtrent de verwerking van persoonsgegevens kunnen worden vereist, om op die manier rekening te houden met de privacybelangen van de betrokkenen.
Een expliciete overweging bij nieuwe wet- en regelgeving wanneer het een
verruiming van opsporingsbevoegdheden betreft, zou ons inziens moeten
zijn om horizonbepalingen en evaluatieverplichtingen in te bouwen. Daarmee wordt actief gestuurd op periodiek evalueren en bijstellen van wet- en
regelgeving. Gelet op de elkaar snel opvolgende technologische ontwikkelingen kan dit een instrument zijn om steeds alert te kunnen blijven op de vraag
of wet- en regelgeving nog in de pas loopt met de beschikbare technologie.
Bij nieuwe luchtvaartwetgeving zouden ons inziens evaluatiebepalingen
moeten worden opgenomen maar zijn horizonbepalingen onwenselijk
omdat ze economische onzekerheden met zich kunnen meebrengen.
Inhoudelijk wordt de huidige luchtvaartwet- en regelgeving door veel respondenten als strikt ervaren. Gelet op de snelle technologische ontwikkelingen
verwachten wij dat de aantallen drones in de lucht de komende jaren zeer
snel zullen toenemen. Dat zet het huidige stelsel (dat gekarakteriseerd kan
worden als ‘nee, tenzij...’) enorm onder druk. Ook de handhaving van deze
regels staat bij grote aantallen drones onder druk. Vandaar dat ons inziens

153

154 Het gebruik van drones

serieus zou moeten worden onderzocht of de mogelijkheden onder behoud
van veiligheid kunnen worden verruimd. Daarmee wordt mogelijk meer tegemoetgekomen aan de wensen van bepaalde groepen gebruikers, maar worden ook de technologische ontwikkelingen beter gekanaliseerd.
Concreet kan daarbij gedacht worden aan analogieën met de introductie van
auto’s ruim een eeuw geleden. Sinds die tijd is er voor auto’s een infrastructuur ontwikkeld met onder meer wegmarkeringen, verkeersborden, bewegwijzering, kentekens, parkeerplaatsen, asfalt en snelwegen. Bij grote aantallen drones in de lucht kan eveneens gedacht worden aan luchtroutes, in het
bijzonder aanvliegroutes en landingsroutes, opstijg- en landingsplaatsen en
gebiedsmarkering op plekken waar wordt gevlogen met drones. Verplichte
verzekeringen en kentekens voor drones (voor aansprakelijkheid) en kleurcoderingen (voor transparantie en herkenbaarheid) zouden daarbij op termijn
ook moeten worden overwogen.
Gezien het aantal drones dat nu al in gebruik is en de mogelijkheden die er
liggen om van drones gebruik te maken, is het een overweging om na te gaan
in hoeverre een lichter wettelijk regime (luchtvaartwetgeving) voor drones
onder 5 of 7 kg zou kunnen gelden. Meer ruimte voor bepaalde toepassingen
kan worden gecreëerd door te heroverwegen of de verschillende
(gewichts)klassen voor drones wel goed zijn onderscheiden en of de voorwaarden per gewichtsklasse voldoende aansluiten bij de maatschappelijke
behoeften. In verschillende landen zijn er ontwikkelingen gaande om de
laagste gewichtsklassen veel meer of zelfs geheel vrij te geven, waardoor voor
deze drones meer een stelsel ontstaat van ‘ja, tenzij...’. Daarbij moet wel worden aangetekend dat er geen lineair verband is tussen gewicht en de omvang
van veiligheidsrisico’s. Naast gewicht zijn ook de vorm en snelheid van een
drone van belang als het gaat om de impact op voorwerpen en mensen. Een
van grote hoogte neerstortende drone van 1 kilo kan evenveel schade aanrichten aan iemands hoofd als een drone van 10 kilo. Tevens kunnen losvliegende onderdelen, zoals de propellers van multi-rotordrones, letselschade veroorzaken.
Een verdere detaillering van luchtvaartregels voor verschillende gewichtsklassen kan meer ruimte bieden waar dat mogelijk is wat betreft de luchtvaartveiligheid, maar staat wel op gespannen voet met het knelpunt dat de
regelgeving nu al als complex wordt ervaren. Hieraan kan enerzijds tegemoet
worden gekomen door andere onderscheiden (zoals het onderscheid tussen
enerzijds recreatief en anderzijds commercieel en beroepsmatig gebruik van
drones) te verwijderen uit de wet- en regelgeving, anderzijds ligt hier een
aandachtspunt met betrekking tot voorlichting omtrent wat wel en niet is
toegestaan. Met name voor de niet-professionele gebruikers, een groep die
snel in aantal toeneemt, zou voorlichting grote meerwaarde kunnen hebben
als het gaat om naleving van de regels. Naar voorbeeld van buitenlandse

Conclusies

luchtvaartautoriteiten zou er bijvoorbeeld een infographic beschikbaar kunnen worden gesteld met een heldere weergave van de belangrijkste regels. De
verspreiding van dit materiaal zou bijvoorbeeld via verkooppunten van drones kunnen verlopen. Verdere indamming van risico’s en dreigingen van het
gebruik van drones zou kunnen liggen in het opstellen van verdere, al dan
niet verplichte (technische) specificaties, certificering en opleiding. Meer
onderzoek naar de veiligheidsaspecten omtrent het gebruik van drones is
wellicht noodzakelijk alvorens dergelijke specificaties worden opgesteld.
Tot slot kan in nieuwe wet- en regelgeving aandacht worden besteed aan privacy by design en andere privacywaarborgen. Daarbij valt te denken aan
regelgeving die technologische oplossingen aanbeveelt of zelfs voorschrijft
(zoals het softwarematig onherkenbaar maken van personen of kentekens in
camerabeelden), het versleutelen van gegevenssignalen en aan regelgeving
die nadere voorwaarden stelt aan het verzamelen en verwerken van persoonsgegevens middels het gebruik van drones.

7.3

Vervolgonderzoek

Gelet op de snelle technologische ontwikkelingen zou een diepgaander
onderzoek naar het gebruik van kleinere, lichtere, efficiëntere en goedkopere
drones over twee tot drie jaar wenselijk kunnen zijn. Daarbij zouden in elk
geval de ontwikkelingen met betrekking tot meer autonome drones en het
gebruik van drones in zwermen verdere aandacht moeten krijgen.
Zodra de overheid via een beleidsvisie nadere richting geeft aan het gebruik
van drones op bepaalde terreinen, ontstaat ook de vraag in hoeverre de huidige wetgeving aanpassing behoeft. In de vorige paragraaf zijn hiervoor weliswaar contouren aangegeven, maar zijn geen suggesties gedaan voor hoe het
wettelijk kader eruit zou moeten komen te zien. Hoe nieuwe wetgeving eruit
zou moeten zien is ook een vraag voor vervolgonderzoek. Tevens moet rekening worden gehouden met vergelijkbare technologische ontwikkelingen met
betrekking tot autonome voertuigen en vaartuigen die mogelijk vergelijkbare
disruptieve technologieën kunnen blijken te zijn. Het is raadzaam tijdig op
deze ontwikkelingen in te spelen en hierop beleid te ontwikkelen. Op die
manier kan de veiligheid zo goed mogelijk worden gewaarborgd en kunnen
de kansen worden benut.
Alles overziend lijkt het erop dat we pas aan het begin staan van deze ontwikkelingen. Het is duidelijk dat de situatie van mevrouw Van Buren uit Groningen die een drone in haar achtertuin vindt en zich afvraagt wat het is (zie
paragraaf 1.1) straks een zeldzaamheid zal zijn. Zoals meer dan een eeuw
geleden auto’s een zeldzaamheid in het straatbeeld waren en ze nu heel
gewoon zijn, zo zullen waarschijnlijk ook drones binnen afzienbare tijd heel

155

156 Het gebruik van drones

gewoon zijn in het luchtbeeld. Vrijwel niemand zal zich dan nog afvragen wat
voor apparaten het zijn.

Summary
The use of drones
An exploratory study on unmanned aerial vehicles (UAVs)

Background, research questions and scope
Unmanned aerial vehicles (UAVs), often referred to as drones, have become
easy and inexpensive to buy, and it is generally expected that the use of
drones by private individuals, businesses and public authorities will increase
tremendously in the coming years. This raises questions as to what is technologically feasible, legally permissible, and socially desirable.
The main research question is: what are the anticipated possibilities and
threats associated with the use of drones, to what extent does the current
legal framework offer room for these possibilities and measures to counter
these threats, and to the extent that this room does not exist, what are the
contours of legislation that would provide this room? To answer this question, six sub-questions were formulated:
1 What types of drones exist and what is technologically feasible?
2 What are the opportunities and threats associated with the use of drones?
In particular, what are the opportunities and threats associated with the
use of drones with regard to national security and criminality?
3 What is the existing legal framework in the Netherlands for the use of
drones by the government (for civil, non-military purposes) and by private individuals, and what are the issues encountered here?
4 What are the possible (negative) effects of the use of drones with regard to
privacy and in what way can privacy be most effectively safeguarded?
5 What legislation do surrounding countries have with regard to the use of
drones?
6 What are the contours of future legislation to prepare society for the use
of drones?
This is an exploratory study into the opportunities and threats of drone use
and into legal framework for drone use, and not a study into the desirability
of different applications for the use of drones. This study not only describes
the current possibilities of and threats posed by the use of drones, but also
describes future developments. In most cases the horizon is fairly short (1 to
5 years), but sometimes the longer term is examined (10 to 15 years). The
focus of this study is on the use of drones by the state for civil (non-military)
purposes and the use of drones in the private sector. Military applications fall
outside of the scope of this study.

158 Het gebruik van drones

Methodology
The research questions have been answered through literature study and
interviews. The literature study has been conducted on the basis of an analysis of scientific literature, professional literature and media messages with
regard to the use of drones. For the legal research questions, the current legal
frameworks and case law regarding the use of drones have been analysed.
This legal study focused on the Dutch situation, but also examined the situation in Belgium, France, Germany, the United Kingdom, Australia and the
United States. No exhaustive comparative legal study was performed, as this
is merely an exploratory study.
Interviews were held with experts in various relevant disciplines, including
scientists who develop drones, companies that build or use drones, companies that offer services using drones and organisations that purchase such
services, organisations in the security sector and scholars in the fields of privacy, ethics and fundamental rights, and scholars and experts in the fields of
criminal law, aviation law and privacy law. All in all, in-depth interviews were
held with 17 individuals, with the aid of a semi-structured questionnaire. The
interviews were complemented with conversations with roughly the same
number of people in other organisations.

Results and conclusions
The different types of drones can be differentiated in terms of the type (fixedwing, multi-rotor, etc.), the degree of autonomy, the size and weight, and the
power source. These specifications are important, for example for the drone’s
cruising range, the maximum flight duration and the loading capacity. Aside
from the drone itself (i.e., the ‘platform’) various types of payloads can be distinguished, including freight (e.g., mail parcels, medicines, fire extinguishing
material, flyers, etc.) and different types of sensors (e.g., cameras, sniffers,
meteorological sensors, etc.). The trend is for drones to become smaller,
lighter, more efficient and cheaper. As a result, drones will become increasingly available to the public at large and will be used for an increasing range
of purposes. Drones will become increasingly autonomous and also more
capable of operating in swarms.
The possibilities for the use of drones can be found in virtually all sectors of
society. In the public sector they can potentially be used in the prevention of
crime, in making reconstructions of crime scenes, in countering disasters, for
dike inspections, countering fraud, guarding borders, and for environmental
and agricultural inspections. In the private sector there is potential for camera applications, to make aerial photographs, neighbourhood crime prevention, and for population census estimations. Drones also have wide possibili-

Summary

ties in the field of cinematography, television and entertainment. Additionally, there are numerous potential applications for drones equipped with a
payload, such as drones with heat sensors to detect cannabis plantations,
drones that carry water, food or medicine for rescue operations, and drones
with pesticides for use in agriculture.
The potential for drones is offset by the threats that make drones the target of
damage, the means of inflicting damage, or an environmental factor that can
be responsible for damaging effects. Regarding drones as target of damage
includes the deliberate damaging or theft of drones or of their payloads,
including collected data. As a means of inflicting damage, this includes a
wide variety of (intentional) threats, for instance security threats by using
drones to collide with people or objects, to drop certain (hazardous) payloads, and privacy risks in terms of spying on people or annoyingly monitoring them. As an environmental factor, this includes (especially non-intentional) safety and privacy risks. Non-intentional safety risks include various
threats regarding air traffic (crashing, colliding, etc.). Privacy risks can consist
of being harassed by drones (nuisance and annoyance), but also the largescale (legal or illegal) collection of personal data, inadequate transparency for
citizens as to what data are collected and what the data are used for, as well
as ‘function creep’ (using data for other purposes than they were originally
collected for).
In the Netherlands, the most relevant legal frameworks with respect to the
use of drones are aviation law, liability law, privacy law and criminal law. The
Ministry of Infrastructure and the Environment enforces a prohibition on
commercial and professional use of drones. For flights with drones on commercial grounds, as part of the performance of a professional or business
activity, or by government entities, an exemption must be obtained which is
subject to several conditions, such as having proper insurance and completing a training course. Flights are, in principle, limited to an altitude of
120 metres, must remain outside the reach of humans, and may not be conducted over buildings. Before any flight is made, local authorities need to be
informed, a ‘temporary and special use’ (tijdelijk en uitzonderlijk gebruik,
TUG) exemption must be obtained from provincial level government authorities, and a so-called ‘Notice To Air Men’ (NOTAM) must be submitted to the
Ministry of Infrastructure and the Environment. New regulations are currently being drafted to enable the use of drones on commercial and professional grounds on the basis of a permit. No exemption is required for the recreational use of drones that weigh less than 25 kg. In that case the drones are
designated as ‘model planes’ and the ‘regulation on flying model planes’
(regeling modelvliegen) applies. Recreational use of drones is only permitted
under conditions of daylight, within the operator’s direct view, to a maximum altitude of 300 metres, and not over people or buildings.

159

160 Het gebruik van drones

As regards legal issues associated with the use of drones, it is notable how
respondents who use drones on commercial or professional grounds perceive the rules as being very strict. The TUG rule and the NOTAM notification, in particular, are seen as unnecessary. By contrast, other respondents
point to the danger of using drones for other aerial traffic and the damage
that drones may cause to people and buildings. Enforcement authorities are
searching for ways to effectively stop the illegal use of drones, and to maintain area prohibitions for drones. Another issue is that the current regulations
are seen as complex, also by professional organisations. Respondents voiced
virtually no criticism of the legal frameworks of civil law, particularly with
regard to liability law and criminal law. Both legal frameworks appear to be
adequate and to impose clear limits on the use of drones.
Potential (negative) effects of the use of drones that can occur (intentionally
or not) with respect to privacy include spying on people, monitoring them in
an annoying manner, the large-scale collection of personal data, inadequate
transparency and ‘function creep’. The right to privacy is laid down in the
Dutch Constitution as well as in the European Convention on Human Rights
(ECHR). Specific provisions for criminal investigation and law enforcement
can be found in the Dutch Penal Code. Furthermore, where it concerns the
collection and/or processing of personal data, for instance when shooting
images in which people are recognizable, the Personal Data Protection Act
(Wet bescherming persoonsgegevens, Wbp) applies. The Wbp stipulates that
personal data may only be collected and processed if this has a legal basis,
and this collection and processing must meet certain conditions. Using
drones with cameras is a violation of people’s right to privacy as stipulated in
ECHR Article 8, which also applies to public space. The state is permitted to
use drones for public safety and criminal investigations only when the conditions of ECHR Article 8 are met. The relevant authorities must determine to
what extent other, less intrusive measures could achieve the same result, and
the proportionality of the measure.
The legal framework thus offers various legal safeguards for privacy. As
enforcement of the protection of privacy can be difficult, other than legal
safeguards can also be considered. An organisational measure could be to
draw up a policy vision that outlines how the state will use drones within its
existing legal competences. This may create more transparency, more legal
assurances and more realistic expectations regarding privacy. New legislation
could moreover be tied to a privacy impact assessment that maps out privacy
risks explicitly and in detail, and to mandatory evaluations. A technical measure could be to use software to render individuals and car license plates
unrecognisable. Privacy could furthermore be protected by limiting the collection and processing of personal data in terms of size (selective use) and
storage term. The transparency of and familiarity with the use of drones

Summary

could possibly be increased by means of area demarcations where drones are
used, colour codes for drones, and providing the public further information
on what drones are and what they are capable of.
The international comparison with Belgium, France, Germany, the United
Kingdom, Australia and the United States shows that Dutch aviation law is
very similar to most of these countries. Most of the examined countries apply
exceptions to the aviation law rules for drones weighing up to 25 kg. It is
notable that a number of countries apply even less demands to the use of the
lightest (micro) drones of 7 kg and less. It is also remarkable how the maximum altitude of 300 metres for the recreational use of drones in the Netherlands deviates from the maximum altitude that other countries apply. For
reasons of air traffic safety, all countries apply regulations that aim to prevent
too liberal use of drones. At the same time, many countries including the
Netherlands are studying whether the regulations are sufficient to cope with
future developments, and are debating which types of drones use should be
permitted. The Netherlands is not a frontrunner here, but with regard to the
social debate on the use of drones and on possible amendments to rules and
regulations, it certainly does not trail behind other countries either.
It is not possible to set out in detail the contours for future legislation, as this
depends on future technological developments and the social and political
desirability of permitting or prohibiting particular applications of drones. A
broad inventory of the desirability of and the social support for specific applications of drones falls outside the scope of this study. Future aviation law,
privacy law and criminal investigation law could be supplemented with the
creation of a policy vision, more cooperation between government entities,
the pursuit of international regulations, making rules independent of technology (to some extent), the use of privacy impact assessments, privacy by
design, and the incorporation of mandatory evaluations. Given the number
of drones already in use now and the further possibilities for their use, one
option to consider would be to create a lighter legal framework (in aviation
law) for drones weighing up to 5 or 7 kg. It should be noted however that
weight is not the only factor to determine safety risks.
Particularly for the non-professional user – a rapidly growing group – information campaigns could be very valuable with a view to compliance with
regulations. Information material could for example be disseminated via the
sales outlets for drones. A further mitigation of the risks and threats of the use
of drones could be achieved by defining additional (technical) specifications
and (mandatory or not) certification and training.
The number of drones in the air is expected to increase rapidly in the coming
years. This will put enormous pressure on a system of permits and exemp-

161

162 Het gebruik van drones

tions. Having large numbers of drones will also put the enforcement of such
rules under pressure. Expanding the possibilities for drone use while maintaining safety would meet the demands of particular groups of users, and
would help to regulate the technological developments. Concretely, we may
draw analogies with the introduction of automobiles over a century ago.
Since then, a whole infrastructure has been developed for cars consisting of
road markings, traffic signs, signposting, parking places, license plates,
asphalt and highways. With large numbers of drones in the air we can likewise imagine air routes, with take-off and landing sites and specific approach
lanes, and the demarcation of drone flight zones. Insurances and license
markings (with a view to liability) and colour coding (for transparency and
recognisability) would also need to be considered eventually.

Literatuur
Ackerman, S. (2011). Last call for army’s ‘flying beer keg’ drone. Wired,
1 december 2011. Geraadpleegd in september 2014: www.wired.com/
2011/01/last-call-for-armys-flying-beer-keg-drone.
Barron, J. (2014). Drones outpacing rules as popularity soars in New York.
New York Times, 3 augustus 2014. Geraadpleegd in september 2014:
www.nytimes.com/2014/08/04/nyregion/drones-outpacing-rules-aspopularity-soars-in-new-york.html.
Beckham, J. (2014). Drones will transform sports photography: Once the FAA
gets out of the way. Wired. Geraadpleegd op 23 september2014:
www.wired.com/2014/09/drones-will-transform-sports-photographyon
cefaa-gets-way.
Bereznak, A. (2014). A Florida resident drove around with a cellphone jammer
for two years before being caught. Geraadpleegd op 1 mei 2014:
www.yahoo.com/tech/a-florida-resident-drove-around-with-a-cellphonejammer-84369099229.html.
Beijer, A., Bokhorst, R.J. Boone, M., Brants, C.H., & Lindeman, J.M.W. (2004).
De Wet bijzondere opsporingsbevoegdheden: Eindevaluatie. Den Haag:
Boom Juridische uitgevers. Onderzoek en beleid 222.
Bertolini, A. (2013). Robots as products: The case for a realistic analysis of
robotic applications and liability rules, law innovation and technology.
Law, Innovation and Technology, 5 (2), 214-247.
Blinka, L., & Mikuška, J. (2014). The role of social motivation and sociability of
gamers in online game addiction. Cyberpsychology: Journal of Psychosocial
Research on Cyberspace, 8(2), article 6. doi: 10.5817/CP2014-2-6.
Bokhorst, R.J., Kogel, C.H. de, & Meij, C.E.M. van der (2002). Eindevaluatie
van de Wet BOB – fase 1: De eerste praktijkervaringen met de Wet bijzondere
opsporingsbevoegdheden. Arnhem: Gouda Quint. Onderzoek en beleid 197.
Boom, W.H. van, & Doorn, C.J.M. van (2006) Productaansprakelijkheid. In
E. Hondius & G.J. Rijken, G.J. et al (red.)., Handboek Consumentenrecht
(pp. 261-280). Zutphen: Uitgeverij Paris.
Borking, J.J.F.M. (2010). Privacyrecht is code: Over het gebruik van privacy
enhancing technologies (proefschrift, Universiteit Leiden). Deventer: Kluwer.
Bradwell, M. (2014). Undressed Seattle woman reports peeping Tom drone
spying through her window. Geraadpleegd op 24 juni 2014: www.upi.com/
Top_News/US/2014/06/24/Undressed-Seattle-woman-reports-peepingTom-drone-spying-through-her-window/8021403637472.
Brands, J., & Schwanen, T. (2013). Experiencing and governing safety in the
night-time economy: Nurturing the state of being carefree. Emotion, Space
and Society, 11, 67-78.
Brands, J., Schwanen, T., & Aalst, I. van (2013a). What are you looking at? Visitor’s perspectives on CCTV in the night-time economy. European Urban
and Regional Studies, doi:10.1177/0969776413481369.

164 Het gebruik van drones

Brands, J., Schwanen, T., & Aalst, I. van (2013b). Fear of crime and affective
ambiguities in the night-time economy. Urban Studies, 51(15), p. 1-17.
Bürkle A., Segor, F. & Kollmann M. (2011). Towards autonomous micro UAV:
Swarms. Journal of Intelligent and Robotic System, 61(1) 339-353.
Caroll, R. (2014). US border patrol drone crashes off California coast. The
Guardian, 28 januari 2014. Geraadpleegd in februari 2014: www.theguardian.com/world/2014/jan/28/us-border-patrol-drone-crashescalifornia-mexico.
CASA (Civil Aviation Safety Authority) (2013). Potential damage assessment of
a mid-air collision with a small UAV. Melbourne: Alexander Radi, Monash
University.
CBS News (2014). Will the FAA allow Hollywood to use drones? CBS News,
3 juni 2014. Geraadpleegd in juni 2014: www.cbsnews.com/news/faaconsiders-drone-use-for-film-and-tv-industries.
Celona, L. (2014). NYPD copter, drone have near-miss over Brooklyn.
New York Post, 17 september 2014. http://nypost.com/2014/09/17/nypdhelicopter-has-near-miss-with-drone-in-skies-over-brooklyn.
Charlton, A. (2014). Sochi drone shooting Olympic TV, not terrorists. Yahoo
News, 10 februari 2014. Geraadpleegd in februari 2014: http://
news.yahoo.com/sochi-drone-shooting-olympic-tv-notterrorists-152517775.html.
Chen, J.V., Ross, W.H., & Yang, H.-H. (2011). Personality and Motivational
Factors Predicting Internet Abuse at Work. Cyberpsychology: Journal of Psychosocial Research on Cyberspace, 5(1), article 5.
Christensen, Clayton M. (2003). The innovator’s solution : creating and sustaining successful growth. Cambridge, MA: Harvard Business Press.
Chosun (2014.) Military Worries About Biochemical Drone Attack. Chosun,
10 april 2014. Geraadpleegd in april 2014: http://english.chosun.com/site/
data/html_dir/2014/04/10/2014041001949.html.
Clarke, R. (2014a). Understanding the Drone Epidemic. Computer Law &
Security Review, 30, 230-246.
Clarke, R. (2014b). The Regulation of the Impact of Civilian Drones on Behavioral Privacy. Computer Law & Security Review, 30, 286-305.
Custers, B.H.M. (2012). Technology in policing: Experiences, obbstacles and
police needs. Computer Law & Security Review, 28(1), 62-68.
Custers, B.H.M., Calders, T., Schermer, B., & Zarsky, T. (red.) (2013). Discrimination and privacy in the information society: Data mining and profiling in
large databases, Heidelberg: Springer.
Daily Mail (2014). Not just pie in the sky! Russian pizzeria claims to be the
first to offer deliveries by helicopter drone. Daily Mail, 25 juni 2014.
Geraadpleegd in juli: www.dailymail.co.uk/news/article-2669157/Not-justpie-sky-Russian-pizzeria-claims-offer-deliveries-helicopter-drone.html.
Delaere, M. (2014). Vliegende politiewagens. Binnenlands Bestuur, 25 april
2014.

Literatuur

Dillow, C. (2013). Norwegian geologists begin drone-guided quest for oil.
Popsci, 20 mei 2013. Geraadpleegd in april 2014: www.popsci.com/
technology/article/2013-05/norwegian- geologists-are-searching-oildrones.
Ditton, J. (2000). Crime and the city: Public attitudes towards open-street
CCTV in Glasgow. British Journal of Criminology, 40(4), 692-709.
Dronelife (2014). Spaxel drones ‘draw’ three-dimensional figures in midair.
Dronelife, 26 september 2014. Geraadpleegd op 27 september 2014: http://
dronelife.com/2014/09/26/spaxel-drones-draw-three-dimensionalfigures-midair.
Duff, A. (2008). The normative crisis of the information society. Cyberpsychology: Journal of Psychosocial Research on Cyberspace, 2(1), article 3.
Dunlap, T. (2009). We’ve got our eyes on you: when surveillance by unmanned aircraft systems constitutes a Fourth amendment search. South
Texas Law Review, 51(1), 173-204.
Euronews (2013). Drone-assisted archeology. Euronews, 15 oktober 2013.
Geraadpleegd in april 2014: www.euronews.com/2013/10/15/droneassisted-archeology.
FAA (2013). Integration of Civil Unmanned Aircraft Systems (UAS) in the
National Airspace System (NAS) Roadmap. Washington, DC: Federal Aviation Administration.
Farivar, C. (2014). The airborne panopticon: how plane-mounted cameras
watch entire cities. Ars Technica, 10 juli 2014. Geraadpleegd op 11 juli 2014:
http://arstechnica.com/tech-policy/2014/07/a-tivo-for-crime-howalways-recording-airborne-cameras-watch-entire-cities.
Finn, R.L., & Wright, D. (2012). Unmanned aircraft systems: Surveillance,
ethics and privacy in civil applications. Computer Law & Security Review,
28, 184-194.
Finn, R.L., Wright D., Donovan, A., Jacques, L., & De Hert, P. (2014). Privacy,
data protection and ethical risks in civil RPAS operation: D3.3: Final report
for the European Commission. Z.pl.: Z.uitg.
Flight, S., & Egmond, P. van (2011). Hits en hints: De meerwaarde van ANPR
voor de opsporing. Amsterdam: DSP Groep.
Flight, S. (2013) Cameratoezicht in Nederland: Een schets van het Nederlandse
cameralandschap. Amsterdam: DSP-groep.
Franceschi-Bicchierai, L. (2012). GPS hijacking catches feds, drone makers off
guard. Wired, 19 juli 2012. Geraadpleegd op 20 juli 2014: www.wired.com/
2012/07/drone-gps-spoof/all.
Freehon, C., & Hutton, B. (2014). Remote control drone carrying drugs crashlands at Wheatfield Prison. The Independent, 25 juni 2014. Geraadpleegd op
26 juni 2014: www.independent.ie/irish-news/video-remote-controldrone-carrying-drugs-crashlands-at-wheatfield-prison-30384204.html.
Fung, B. (2014). The FAA is Hollywood letting use drones – and more exemptions are on the way, The Washington Post, 25 september 2014. Geraad-

165

166 Het gebruik van drones

pleegd op 26 september 2014: www.washingtonpost.com/blogs/theswitch/wp/2014/09/25/the-faa-is-letting-hollywood-use-drones-andmore-exemptions-are-on-the-way.
GAO Report (2012). Unmanned aircraft systems: Measuring progress and
addressing potential privacy concerns would facilitate integration into the
national airspace system: Report to congressional requesters. Washington,
DC: US Government Accountability Office.
Gardner, J. (2014). Moment angry women assaulted a man for flying his
drone on the beach and accused him of being a pervert. Daily Mail, 8 juli
2014. Geraadpleegd op 9 juli 2014: www.dailymail.co.uk/news/
article-2652262/Thats-little-pervert-Bizarre-moment-crazed-womanassaults-man-flying-drone-beach.html.
Germain, S. (2013). A prosperous ‘business’: The success of CCTV through the
eyes of international literature. Surveillance Society, 11, 134-147.
Gibbs, J.P. (1975). Crime, punishment and deterrence. New York: Elsevier
1975.
Gielen, Ch. (red.) (2011). Kort begrip van het intellectuele eigendomsrecht.
Deventer: Kluwer.
Gillespie, J. (2014). Airliner threatened by drone near-miss at Heathrow. The
Sunday Times, 7 december 2014.
Gittleson, K. (2014). Data-stealing Snoopy drone unveiled at Black Hat. BBC
News, 28 maart 2014: www.bbc.com/news/technology-26762198.
Gross, M.L. (2006). Assassination and targeted killing: Law enforcement, execution of self-defence? Journal of Applied Philosophy, 23(3), 323-335.
Hamlet, R. (2014). Projector Drone: Can drones broadcast the news? Drone
Journalism, 26 juni 2014. Geraadpleegd op 27 juni 2014: www.drone
journalism.org/news/2014/6/projector-drone.
Hartquist, E. (2014). Drone accused of peeping into woman’s window was
photographing aerial views. USA Today, 24 juni 2014. Geraadpleegd op
25 juni 2014: www.usatoday.com/story/news/nation-now/2014/06/24/
seattle-woman-drone-apartment-washington/11339835.
Hayes, B., Jones, Chr., & Töpfer, E. (2014). Eurodrones Inc. Amsterdam: Transnational Institute.
Heck, W. (2014). Een vuurtoren check je met een drone. NRC Handelsblad,
10 mei 2014. Geraadpleegd op 11 mei 2014: www.nrc.nl/handelsblad/van/
2014/mei/10/een-vuurtoren-check-je-met-een-drone-1374152.
Heck, W., & Luyendijk, W. (2014). Het kan er ook één van de CIA zijn. NRC
Handelsblad, 7 juli 2014, p. 8-9.
Heine, F. (2013). Merkel buzzed by mini-drone at campaign event. Der
Spiegel, 16 september 2013. Geraadpleegd in april 2014: www.spiegel.de/
international/germany/merkel-campaign-event-visited-by-mini-dronea-922495.html.
Hins, A.W. (2013). De journalistieke exceptie en de bescherming van persoonsgegevens. Mediaforum (4), 98-104.

Literatuur

Hopkins, N. (2013). Revealed: who can fly drones in UK airspace. The Guardian, 25 januari 2013 Geraadpleegd in mei 2014: www.theguardian.com/
world/2013/jan/25/who-can-fly-drones-uk-airspace.
HSD (The Hague Security Delta) (2014). A blessing in the skies? Challenges
and opportunities in developing drones. Confidentieel rapport.
ILT (Inspectie Leefomgeving en Transport) (2013). Informatiebulletin, lichte
onbemande luchtvaartuigen. Geraadpleegd in mei 2014: www.ilent.nl/
Images/Informatiebulletin%20lichte%20onbemande%20luchtvaartuigen_tcm334-342963.pdf.
Jansen, B. (2014). FAA approves first commercial drone over land. USA Today,
10 Juni 2014. Geraadpleegd op 11 juni 2014: www.usatoday.com/story/
money/business/2014/06/10/faa-drones-bp-oil-pipeline-aerovironmentnorth-shore/10264197.
Kasteleijn, N. (2013). Drones gebruiken om pakketjes te bezorgen, in China
gebeurt het. NRC handelsblad, 2 september 2013. Geraadpleegd op 3 september 2014: www.nrc.nl/nieuws/2013/09/04/drones-gebruiken-om-pak
ketjes-te-bezorgen-in-china-gebeurt-het.
Kravets, D. (2014). Drones banned at Yosimite National park. Ars Technica,
3 mei 2014. Geraadpleegd op 4 mei 2014: http://arstechnica.com/techpolicy/2014/05/drones-banned-at-u-s-yosemite-national-park.
Kelly, D. (2013). Scientists hope to predict tornadoes by using little drones.
Los Angeles Times, 8 juni 2013. Geraadpleegd op 9 juni 2014: http://
articles.latimes.com/2013/jun/08/nation/la-na-oklahoma-tornadodrones-20130609.
Kleemans, E. (1999). De rationele keuzebenadering. In: E. Lissenberg, S. van
Ruller & R. van Swaaningen (red.), Tegen de regels IV (pp. 139-153). Nijmegen: Ars Aequi.
Klonoski, B. (2013). Biologists using drones to spy... on nature. Ryot, 28 juni
2013. Geraadpleegd in april 2014: www.ryot.org/biologists-using-dronesto-spy-on-nature/272301.
Knoops, G.G.J. (2013). Politie-drones boven uw tuin? Nederlands Juristenblad, 42, 2920-2927.
Koebler, J. (2013). Drones will revolutionize farming first, not delivery.
Motherboard, 16 december 2013. Geraadpleegd in april 2014: http://
motherboard.vice.com/blog/drones-will-revolutionize-farming-first-notdelivery.
Koops, E.J. (2014). Drones, grondeigendom en de luchtkolom van artikel 5:21
BW. Ars Aequi (september), 610-613.
Koskela, H. (2003). A two-edged sword: public attitudes towards video surveillance in Helsinki. The European group conference paper. Helsinki: University of Helsinki.
Kretzmer, D. (2005). Targeted killing of suspected terrorists: Extra-judicial
executions or legitimate means of defence? European Journal of International Law, 16(2), 171-212.

167

168 Het gebruik van drones

Liska, A.E. (1987). Perspectives on deviance. Englewood-Cliffs: Prentice-Hall.
Matthews, W. (2010). Border patrol at 19,000 feet: UAVs take flight along
Texas border – during daylight. Defense News, 14 juni 2010. Geraadpleegd
in april 2014: www.defensenews.com/article/20100614/DEFFEAT01/6140318/Border-Patrol-19-000-Feet.
McNeal, G. (2014). Six things you should know about Amazon’s drones.
Forbes, 11 juli 2014. Geraadpleegd op 12 juli 2014: www.forbes.com/sites/
gregorymcneal/2014/07/11/six-%09things-you-need-to-know-aboutamazons-drones.
Mortimer, G., & Parrot, A.R. (2011). Drone causes German politicians to
debate privacy and sUAS. SUANews.com, 2 januari 2011. Geraadpleegd in
april 2014: www.suasnews.com/2011/01/3268/parrot-ar-drone-causesgerman-politicians-to-debate-privacy-and-suas.
Nicks, D. (2014). Dutch man fined for crashing drone into Yellowstone hot
spring. Time, 26 september 2014. Geraadpleegd op 27 september 2014:
http://time.com/3433295/yellowstone-drone-crash.
NOS (2014a). Selfies maken met je armband-drone. NOS, 29 september 2014.
Geraadpleegd op 30 september 2014: http://nos.nl/op3/artikel/704142selfies-maken-met-je-armbanddrone.html.
NOS (2014b). Drone is nieuwe postbode op Duits waddeneiland. NOS,
24 september 2014. Geraadpleegd op 25 september 2014: http://nos.nl/
op3/artikel/702209-drone-is-nieuwe-postbode-op-duits-waddeneiland.html.
Pain, R., & Townshend, T. (2002). A safer city centre for all? Senses of ‘community safety’ in Newcastle upon Tyne, Geoforum, 33, p. 105-119.
Parlevliet, W.H.K. (2014). Handboek Luchtrecht, Kluwer 2014.
Parker, D. (1976). Crime by Computer, New York, NY: Charles Scribner’s Sons,
1976.
Parker, M. (2014). Drones offer 360° vision for oil-hunting geologists, The
Conversation, 24 januari 2014. Geraadpleegd in april 2014: http://
theconversation.com/drones-offer-360-vision-for-oil-huntinggeologists-22022.
Pepitone (2013). Domino’s tests drone pizza delivery. CNN, 4 juni 2013.
Geraadpleegd in april 2014: http://money.cnn.com/2013/06/04/
technology/innovation/dominos-pizza-drone.
Preston, J. (2014). Border patrol seeks to add digital eyes to its ranks.
New York Times, 21 maart 2014. Geraadpleegd op 22 maart 2014:
www.nytimes.com/2014/03/22/us/border-securitys-turn-toward-thehigh-tech.html?_r=0.
Quinn, B. (2014). Drone permits issued to UK operators increase by 80%. The
Guardian, 26 oktober 2014. Geraadpleegd op 27 oktober:
www.theguardian.com/world/2014/oct/26/drones-permit-uk-british-airline-pilots-association-unmanned-aircraft-house-of-lords.

Literatuur

Rapport Agentschap Telecom (2014). Mobiel in de lucht. Intern rapport,
10 juni 2014, Groningen.
Richardson, B. (2014). Drones could revolutionize weather forecasts, but
must overcome safety concerns. The Washington Post, 25 april 2014.
Geraadpleegd op 26 april 2014: www.washingtonpost.com/blogs/capitalweather-gang/wp/2014/04/25/drones-could-revolutionize-weatherforecasts-but-must-overcome-safety-concerns.
Richtel, M. (2007). Devices enforce silence of cellphones, illegally. New York
Times, 4 november 2007. Geraadpleegd in april 2014: www.nytimes.com/
2007/11/04/technology/04jammer.html?pagewanted=all&_r=0.
Robinson jr, C.A. (2011). Petite cyber drone packs punch. Defense Media Network, 24 September 2011. Geraadpleegd in april 2014:
www.defensemedianetwork.com/stories/petite-cyber-drone-packs-punch.
RPAS Steering Group (2013). Roadmap for the integration of civil remotelypiloted aircraft systems into the European Aviation System: Final report
from the European RPAS Steering Group – Annex 3: A study on the societal
impact of the integration of civil RPAS into the European Aviation System.
Geraadpleegd in april 2014: http://ec.europa.eu/enterprise/sectors/
aerospace/files/rpas-roadmap-annex-3_en.pdf.
Russon, M.A. (2014). Are flying drones a peeping Tom’s dream tool? International Business Times, 11 juni 2014. Geraadpleegd op 12 juni 2014:
www.ibtimes.co.uk/are-flying-drones-peeping-toms-dream-tool-1452278.
Salopek, P. (2014). Drones: Archaeology’s newest tool to combat looting.
National Geographic, 11 april 2014. Geraadpleegd op 12 april 2014: http://
news.nationalgeographic.com/news/2014/04/140411-drones-jordandead-sea-looting-archaeology.
Schneier, B. (2000). Secrets & Lies: digital security in a networked world.
New York: Wiley and Sons.
Schoemaker, R. (2014). Gewapende drone jaagt protestmassa uiteen. Webwereld, 16 juni 2014. www.webwereld.nl/beveiliging/82893-gewapendedrone-jaagt-protestmassa-uiteen.
Schermer, B., & Heide, M. van der (2013). Privacyrechtelijke aspecten van
drones. Nederlands Juristenblad, 27, 1773-1779.
Scott, A. (2014). U.S. Aviation safety board says FAA can enforce rules on drones. Reuters, 18 november 2014. Geraadpleegd op 19 november 2014:
www.reuters.com/article/2014/11/18/usa-drones-fineidUSL2N0T810H20141118.
Sherman, L.W. (1995). Hot spots of crime and criminal careers of places. In
J. Eck & D. Weisburd (red.), Crime and place (pp. 35-52). Monsey, NY/
Washington, DC: Criminal Justice Press/The Police Executive Research
Forum.
Sherwell, Ph. (2014). First conviction using drone evidence in US. Telegraph
London, 30 januari 2014.

169

170 Het gebruik van drones

Sloot, B. van der (2011). De wegen van Google zijn ondoorgrondelijk: Over
Street view en dataprotectie. Privacy & Informatie (4), 176-190.
Smeets, A.H.C.M. (2004). Camera’s in het publieke domein: Privacynormen
voor het cameratoezicht op de openbare orde. Den Haag: College Bescherming Persoonsgegevens. Achtergrondstudies en verkenningen 28.
Solmecke, C. (2014). Civilian drones and the legal issues surrounding their
use. Internetrecht. Geraadpleegd op 11 februari 2014: www.wbs-law.de/
internetrecht/civilian-drones-legal-issues-surrounding-use-50459.
Sonnenschein, C. (2014). Definitionssache: Flugmodell und Versicherungspflicht. 30 januari 2014. Geraadpleegd op 31 januari 2014: http://
recht.dmfv.aero/allgemein/definitionssache.
Sparks, R., Girling, E., & Loader, I. (2001). Fear and everyday urban lives.
Urban Studies, 38, p. 885-898.
Statman, D. (2004). Targeted killing. Theoretical Inquiries in Law 5(1),
179-198.
Stewart, C. (2014). $3bn plan for drone force to patrol our borders. The
Australian, 15 februari 2014. Geraadpleegd op 16 februari 2014:
www.theaustralian.com.au/national-affairs/policy/bn-plan-for-droneforce-to-patrol-our-borders.
Taylor, E. (2011). Awareness, understanding and experiences of CCTV
amongst teachers and pupils in three UK schools. Information Polity, 16,
p. 303-318.
Telegraaf (2014a). Even schrikken: Een drone in je tuin. Telegraaf, 12 juni
2014. Geraadpleegd op 13 juni 2014: www.telegraaf.rtvnoord.nl/artikel/
artikel.asp?p=135055.
Telegraaf (2014b). Man krijgt vermiste drone terug. Telegraaf (video). Geraadpleegd in september 2014: www.telegraaf.nl/tv/nieuws/binnenland/
22739644/Man_krijgt_vermiste_drone_terug__.html.
Telegraaf (2014c). Drone-rat is wereldnieuws. Telegraaf, 11 september 2014.
Geraadpleegd op 12 septermber 2014: www.telegraaf.nl/binnenland/
23068964/__Nederlander_maakt__rat_drone__.html.
Telegraaf (2014d). Amazon-bezorgdienst met drones verboden. Telegraaf,
25 juni 2014. Geraadpleegd op 26 juni 2014: www.telegraaf.nl/dft/
nieuws_dft/22781766/__Amazon-bezorgdienst_met_drones_verboden__
html.
Telegraaf (2014e). Almere schakelt leger in tegen inbrekers. Telegraaf,
31 januari 2014. Geraadpleegd in april 2014: www.telegraaf.nl/binnenland/
22259204/__Almere_schakelt_leger_in_tegen_inbrekers__.html.
USDOD (2011). Unmanned systems integrated roadmap. Washington, DC: US
Department of Defence. Geraadpleegd in februari 2014: www.defence.gov/
pubs/DOD-USRM-2013.pdf.
Utz, S., & Kramer, N. (2009). The privacy paradox on social network sites revisited: The role of individual characteristics and group norms. Cyberpsychology: Journal of Psychosocial Research on Cyberspace, 3(2), article 2.

Literatuur

Villasensor, J. (2013). Privacy, security and human dignity in the digital age:
Observations from above: Unmanned aircraft systems and privacy. Harvard Journal of Law & Public Policy, 36, 457, 458.
Volovelsky, U. (2014). Civilian uses of unmanned aerial vehicles and the
threat to the right to privacy: An Israeli case study. Computer Law & Security Review, 30, 306-320.
Wall, T., & Monahan, T. (2011). Surveillance and violence from afar: The politics of drones and liminal security-scapes. Theoretical Criminology, 15(3),
239-254.
Walrave, M., Vanwesenbeeck, I., & Heirman, W. (2012). Connecting and protecting? Comparing predictors of self-disclosure and privacy settings use
between adolescents and adults. Cyberpsychology: Journal of Psychosocial
Research on Cyberspace, 6(1), article 3. doi: 10.5817/CP2012-1-3.
Warren, S.D., & Brandeis, L.D. (1890). The right to privacy: The implicit made
explicit. Harvard Law Review, (1890), 193-220.
Webster, W. (2009). CCTV policy in the UK: Reconsidering the evidence base.
Surveillance and Society, 6(1), 10-22.
Wells, J. (2014). Could the next wildfire be fought bij a drone? CNBC, 20
november 2014. Geraadpleegd op 21 november 2014: www.cnbc.com/id/
102200957.
Welsh, B.C., & Farring, D.P. (2008). Effects of closed circuit television surveillance on crime. Campbell Systematic Reviews, (17).
Westin, A. (1967). Privacy and freedom. Londen: Bodley Head.
Whitehead, J.W. (2012). Drones over America: Tyranny at home. Geraadpleegd
op april 2014: https://archive.org/details/DronesOverAmericaTyranny
AtHome.
Whitlock, C. (2014). Near mid-air collisions with drones. Geraadpleegd op
26 november 2014: www.washingtonpost.com/wp-srv/special/national/
faa-drones.
Willems, M. (2013). Daar komt je pakketje aangevlogen: Amazon wil bezorgen met drones. NRC handelsblad, 2 december 2013.Geraadpleegd in april
2014 : www.nrc.nl/nieuws/2013/12/02/daar-komt-je-pakketje-aanvliegenamazon-wil-bezorgen-met-drones.
Wozniacka, G. (2013). Drones could revolutionize agriculture, farmers say.
Huffington Post, 14 december 2013, Geraadpleegd in april 2014: www.huf
fingtonpost.com/2013/12/14/drones-agriculture_n_4446498.html.
Wood, R.J., Avadhanula, S., Menon, M., & Fearing, R.S. (2003). Microrobotics
using composite materials: the micromechanical flying insect thorax. In
Proceedings of IEEE International Conference on Robotics and Automation
(pp. 1842-1849).Taipei: IEEE.
Wright, D. & Hert, P. de (2012). Privacy impact assessment. Heidelberg: Springer.

171

172 Het gebruik van drones

Yong, E. (2014). Autonomous drones flock like birds. Nature.com, 26 februari
2014. Geraadpleegd op 27 februari 2014: www.nature.com/news/
autonomous-drones-flock-like-birds-1.14776.
Zimring, F.E., & Hawkins, G.J. (1973). Deterrence: The legal threat in crime
control. Chicago, University of Chicago Press.

Bijlage 1

Samenstelling
begeleidingscommissie

Voorzitter
Prof. dr. B.J. Koops

Hoogleraar regulering van technologie, Universiteit van Tilburg

Leden
Prof. dr. R. Babuska

Hoogleraar Intelligent Control and Robotics,
TU Delft
Drs. M.B.J. Koning
Strategisch adviseur, staf Landelijke Eenheid,
Nationale Politie
A.L.M. van Oudheusden MA Senior beleidsanalist/adviseur crisis management, Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Mr. dr. B.W. Schermer
Partner, Considerati en Universitair docent,
Universiteit Leiden
Mr. J.J. Stam
Raadadviseur in algemene dienst, DGRR,
Ministerie van Veiligheid en Justitie

Bijlage 2

Lijst geïnterviewde personen

Geïnterviewde personen
Lucas van Oostrum
Aerialtronics
Wouter Oude Alink
Aerospace law Leiden
Rob van Nieuwland
DARPAS
Jean-Pierre Lentz
Europese Commissie
Koen de Vos
Europese Commissie
Jetske Bootsma
I&M
Ron van de Leijgraaf I & M
Tjeerd Tiedemann
Nationale Politie
[anoniem]
NCTV
[anoniem]
NCTV
Marloes van Noorloos NJCM
Charlotte Nortier
OM
Peter Timmerman
OM
Pieter Franken
Skeye B.V.
Jeroen van den Hoven TU Delft
Seumas Miller
TU Delft
Quirine Eijkman
Universiteit Leiden

Aanvullende gesprekken (geen interviews)
Piet Feenstra
Agentschap Telecom
Frans Hofsommer
Agentschap Telecom
Otto Volgenant
Boekx
Tal Zarsky
Haifa University
Sijbren de Jong
HCSS
Willem Oosterveld
HCSS
Peter Wijninga
HCSS
Peter Elias
HSD
Antonio Nogueras
Eurocontrol
Piet Hoogeboom
NLR
Frank Wokke
NLR
Rosa Garcia Lopez
NVJ
Ingrid Alsemgeest
Rode Kruis
Tomas Martini
Rode Kruis
Richard van Deventer Skycap
Jaap van Middelburg TNO