NIET ONWETTIG, WEL ONWENSELIJK
Rapport vervolgonderzoek Commissie onderzoek financiële problematiek Amarantis

Den Haag, 14 februari 2013

Inhoudsopgave
Voorwoord ............................................................................................................................. 4

1.

2.

3.

4

Aanleiding tot het onderzoek ........................................................................................... 5
1.1

Autonomie verplicht ................................................................................................. 5

1.2

Het uitlekken van signalen ........................................................................................ 6

1.3

Perspectief van de commissie .................................................................................... 7

1.4

Leeswijzer ................................................................................................................ 7

Opdracht en werkwijze .................................................................................................... 9
2.1

De opdracht tot het vervolgonderzoek ...................................................................... 9

2.2

Samenstelling van de commissie en werkwijze ..........................................................11

Toetsingskader voor geconstateerde feiten ......................................................................13
3.1

Vermoeden van strafbare feiten? .............................................................................13

3.2

Behoorlijk bestuurlijk gedrag? ..................................................................................13

3.3

Doelmatige besteding van publieke middelen? .........................................................15

Signalen, feiten en de weging daarvan ............................................................................17
4.1

De lease-voertuigen .................................................................................................17

4.2

Het opknappen van een woning ..............................................................................23

4.3

Het leveren van kunstvoorwerpen ............................................................................24

4.4

De aan- en verkoop van een pand ............................................................................25

4.5

De adviseur van het College van Bestuur ..................................................................27

4.6

Vermeende nauwe banden met een adviesbureau ....................................................30

4.7

Een betaling van € 210.000 .....................................................................................32

4.8

Medewerkers aangetrokken van adviesbureau..........................................................34

2

Inhoudsopgave
Voorwoord ............................................................................................................................. 4

1.

2.

3.

4

Aanleiding tot het onderzoek ........................................................................................... 5
1.1

Autonomie verplicht ................................................................................................. 5

1.2

Het uitlekken van signalen ........................................................................................ 6

1.3

Perspectief van de commissie .................................................................................... 7

1.4

Leeswijzer ................................................................................................................ 7

Opdracht en werkwijze .................................................................................................... 9
2.1

De opdracht tot het vervolgonderzoek ...................................................................... 9

2.2

Samenstelling van de commissie en werkwijze ..........................................................11

Toetsingskader voor geconstateerde feiten ......................................................................13
3.1

Vermoeden van strafbare feiten? .............................................................................13

3.2

Behoorlijk bestuurlijk gedrag? ..................................................................................13

3.3

Doelmatige besteding van publieke middelen? .........................................................15

Signalen, feiten en de weging daarvan ............................................................................17
4.1

De lease-voertuigen .................................................................................................17

4.2

Het opknappen van een woning ..............................................................................23

4.3

Het leveren van kunstvoorwerpen ............................................................................24

4.4

De aan- en verkoop van een pand ............................................................................25

4.5

De adviseur van het College van Bestuur ..................................................................27

4.6

Vermeende nauwe banden met een adviesbureau ....................................................30

4.7

Een betaling van € 210.000 .....................................................................................32

4.8

Medewerkers aangetrokken van adviesbureau..........................................................34

2

5

Conclusies over de feiten en de weging daarvan ..............................................................37

6

Wat we van bestuurders verwachten ...............................................................................40
6.1

Het gedrag en de context ........................................................................................40

6.2

Drie uitgangspunten ................................................................................................42

De bestuurder staat voor de kwaliteit van onderwijs ........................................................42
De bestuurder handelt professioneel en ethisch verantwoord ...........................................43
De bestuurder is aanspreekbaar op zijn gedrag ................................................................44

Bijlagen ....................................................................................................................................
Bijlagen deel I .......................................................................................................................
Deelnemers expertmeetings ...............................................................................................
Geïnterviewden .................................................................................................................
Brief van de commissie over signalen, d.d. 3 december 2012 ..............................................
Instellingsbesluit en opdracht tot vervolgonderzoek ............................................................
Onderzoeksprotocol ..........................................................................................................
Reactie mevrouw drs. S. Groenewegen, d.d. 8 februari 2013 ..............................................
Reactie namens dhr. dr. L. Lenssen, d.d. 8 februari 2013 ....................................................
Bijlage bij de reactie namens dhr. L.J. Molenkamp, d.d. 8 februari 2013 ..............................
Reactie Ymere, d.d. 7 februari 2013 ...................................................................................
Bijlage deel II .........................................................................................................................
Rapportage Integis BV .......................................................................................................

3

Voorwoord
Begin december 2012 heeft de Commissie onderzoek financiële problematiek Amarantis met
Autonomie verplicht gerapporteerd aan de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
Daaraan voorafgaand zijn delen van een vertrouwelijk concept-rapport naar de media gelekt,
met daarin vermeld een aantal signalen van mogelijke onregelmatigheden in de top van de
organisatie. De inhoud van deze signalen leidde tot een hard publiek oordeel over het
vermeende gedrag van de betrokken (ex-)bestuurders. De commissie betreurt dat de signalen,
die destijds nog niet op hun feitelijkheid waren onderzocht, naar buiten zijn gebracht.
Op verzoek van de minister heeft de commissie de signalen onderzocht. De commissie stelt vast
dat bij zeven van de acht onderzochte signalen geen sprake is van strafbare feiten; bij één
signaal kan de commissie geen oordeel geven over de vraag of al dan niet sprake is van een
vermoeden van een strafbaar feit. Bij drie signalen constateert de commissie dat er geen grond
bestaat misstanden te veronderstellen; betrokkenen treft geen enkele blaam. In drie gevallen
constateert de commissie dat het gedrag van betrokkenen ongepast is geweest. Bij één signaal
is sprake geweest van de schijn van belangenverstrengeling; bij één signaal constateert de
commissie een onregelmatigheid in combinatie met belangenverstrengeling en ongepast
gedrag.
Hiermee is ook niet alles gezegd. De commissie heeft bijvoorbeeld geconstateerd dat sprake was
van een ongebruikelijk ruime lease-regeling, die verschillend geïnterpreteerd kon worden; en dat
gedurende enige jaren niet duidelijk was welke werkzaamheden een bestuursadviseur met een
hoog salaris voor de organisatie verrichtte. De commissie heeft vastgesteld dat deze voorbeelden
pasten binnen de interne regelgeving en interne afspraken van Amarantis. Maar dat maakt het
benutten van alle geboden mogelijkheden nog niet even wenselijk. Ofwel: niet alles wat mag en
kan, hoeft of moet ook. Niet alles wat wettig is, is even wenselijk.
Bestuurders en managers in het onderwijs vervullen met hun gedrag een voorbeeldfunctie in de
organisatie. De commissie is zich ervan bewust dat veel bestuurders in het onderwijs handelen in
de beste publieke traditie van dienstbaarheid, betrokkenheid en matigheid. De commissie wil
deze bestuurders behulpzaam zijn, door in het tweede deel van haar rapport enkele
uitgangspunten uit te werken voor het gedrag van bestuurders en managers in het onderwijs,
en zodoende de discussie hierover in de onderwijssector te stimuleren.

4

1. Aanleiding tot het onderzoek
Naar aanleiding van haar rapport Autonomie verplicht en de publieke verontwaardiging die
ontstond na het uitlekken van een conceptversie, heeft de minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap een vervolgopdracht verstrekt aan de commissie onderzoek financiële problematiek
Amarantis. In dit inleidende hoofdstuk beschrijft de commissie hoe zij de vervolgopdracht heeft
uitgevoerd.

1.1 Autonomie verplicht
De Commissie onderzoek financiële problematiek is in mei 2012 met haar werkzaamheden
begonnen. Haar opdracht was er op gericht de feiten en omstandigheden in kaart te brengen
die er toe hebben geleid dat deze onderwijsorganisatie begin 2012 in de financiële problemen
terecht kwam. In het rapport Autonomie verplicht heeft de commissie verslag gedaan van haar
bevindingen.
In haar eerste rapport heeft de commissie uiteen gezet hoe het financiële probleem bij
Amarantis Onderwijsgroep is ontstaan. Diverse factoren lagen daaraan ten grondslag, zoals de
samenstelling van en de diverse wisselingen in het College van Bestuur, de organisatiestructuur
die uitging van decentraal belegde verantwoordelijkheden en een financieel allocatiemodel dat
was gebaseerd op een beleidsarme verdeling van gelden naar de organisatieonderdelen. De
commissie constateerde ook dat het College van Bestuur op grote afstand van het primaire
proces opereerde, dat de directie Huisvesting het nodige interne toezicht ontbeerde en dat de
organisatiecultuur werd gekenschetst door autocratisch bestuur, geslotenheid en
waakzaamheid. Er was onvoldoende sprake van constructieve relaties met belanghebbenden in
de regio, zoals gemeenten en collega-schoolbesturen. De spanningen tussen het College en de
Raad van Toezicht liepen almaar op; de Raad was niet in staat om met effectieve interventies te
komen. De commissie heeft vervolgens vastgesteld dat de bestuurlijke en financiële gang van
zaken de onderwijskwaliteit van scholen en opleidingen van Amarantis Onderwijsgroep negatief
heeft beïnvloed. In het rapport heeft de commissie ook het aandeel van de Inspectie van het
Onderwijs en het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) geanalyseerd. Op
grond van die analyse heeft zij in het rapport een aantal concrete aanbevelingen geformuleerd.
De commissie heeft in haar rapport onderstreept dat het van belang is dat besturen en scholen
nadenken en discussiëren over enkele meer fundamentele vragen. Ten eerste is in het
onderwijsbestel op goede gronden gekozen voor autonomie van besturen en interne
toezichthouders. Maar de vraag is of de samenleving dat kan blijven doen, gelet op de kwaliteit
die – in een complexer wordende samenleving – voor goed besturen nodig is. Ten tweede is er
de vraag of sommige schoolbesturen niet te groot zijn. Hoe gaan we om met schoolbesturen die
– naar analogie van systeembanken – ‘too big to fail’ geworden zijn? Kunnen we van grote

5

schoolbesturen nog wel zeggen dat zij ‘autonoom’ mogen opereren, gelet op de stelselrisico’s
die met hun omvang samenhangen?
In Autonomie verplicht heeft de commissie aangegeven dat zij zich in haar werkzaamheden
heeft gericht op de opdracht die aan haar is verstrekt. In het eerste rapport ligt het accent dan
ook op de financiën en op het bestuurlijk proces. Daarbij heeft de commissie benadrukt dat
financiën, beheer en bestuur vooral belangrijke steunpilaren zijn. Deze ondersteunen de
leerlingen, studenten en het onderwijs dat door docenten in de klas wordt verzorgd. Dat moet
van kwaliteit zijn. Het besturen dient in het teken te staan van kwaliteit, het is een middel tot
het realiseren van een publiek doel.
Met de onderhavige rapportage trekt de commissie deze lijn door. Het onderzoek naar de
signalen, waarop verderop nader wordt ingegaan, staat ten dienste van de versterking van goed
bestuur, omwille van verbetering van de onderwijskwaliteit.

1.2 Het uitlekken van signalen
Gedurende haar eerdere onderzoekswerkzaamheden heeft de commissie verschillende signalen
ontvangen; deze signalen zijn door de melders ervan geduid als (vermeende) misstanden. Waar
mogelijk is aan de (voormalig) verantwoordelijken van Amarantis gevraagd om een toelichting
op de (inhoud van de) signalen die daartoe waren opgenomen in het vertrouwelijke
conceptrapport. Deze toelichtingen zijn, in het licht van de eerste onderzoeksopdracht, door de
commissie als afdoende beoordeeld. Wel heeft de commissie gemeend dat in het belang van
Amarantis en de betrokkenen deze signalen nader onderzoek verdienden. Na interne
beraadslaging heeft de commissie besloten de signalen op 3 december 2012 per brief te melden
aan de minister van OCW.
Op 1 december 2012 heeft echter eerst De Volkskrant en later op die dag RTL Nieuws
gepubliceerd over de signalen, zoals die waren vermeld in het vertrouwelijke conceptrapport. De
commissie heeft waargenomen dat de signalen aanleiding hebben gegeven tot publieke
verontwaardiging en tot harde oordelen over de betrokken personen en organisaties in
sommige (social) media. Dit zonder dat de signalen op hun feitelijke karakter waren onderzocht
en zonder dat de betrokkenen zich hadden kunnen verdedigen. De commissie betreurt deze
gang van zaken.
De commissie is verontwaardigd over het lekken naar de media en heeft zich nadien dan ook
beraden op de vraag hoe dit heeft kunnen gebeuren. Bij de fase van het wederhoor is de
betrokkenen die inzage kregen in de concepttekst, namelijk gevraagd een
geheimhoudingsverklaring te tekenen. De hardcopy-exemplaren die zijn verstrekt, waren
bovendien voorzien van individuele waarmerken.
De commissie heeft tijdens het vervolgonderzoek de nodige hinder van het lekken ondervonden,
aangezien dit de betrokkenen voorzichtig heeft gemaakt in het verlenen van medewerking. De
6

huidige voorzitter van de commissie, mevrouw drs. F. Halsema, heeft dan ook medio januari
2013 een brief gestuurd aan alle betrokkenen, mede-commissieleden en het secretariaat, met
daarin het verzoek (nogmaals) te bevestigen dat men zich heeft gehouden aan de gevraagde
geheimhouding. Op een brief na zijn alle brieven ondertekend teruggezonden. De commissie
heeft niet kunnen achterhalen wat de oorzaak is waarom betrokkene de brief niet ontvangst
heeft kunnen nemen of heeft genomen en heeft ondertekend.
Vanwege de ernst van de signalen en de beeldvorming daarover in de publiciteit, is het
vervolgonderzoek waartoe de minister de commissie opdracht heeft gegeven, méér dan nodig.
Veruit de meeste betrokkenen hebben de vervolgopdracht van de commissie aangegrepen om
vanuit hun perspectief alsnog de (eventuele) feiten achter de signalen te kunnen toelichten.

1.3 Perspectief van de commissie
De commissie heeft onderzocht of de publieke verontwaardiging over de signalen ook grond
vindt in de feiten. Ook heeft zij de feiten gewogen in het perspectief van enkele relevante
normen. Tevens staat de commissie stil bij de vraag welke lering uit de ‘casus Amarantis’ kan
worden getrokken: wat mogen we verwachten van bestuurders en managers in het onderwijs?
De commissie heeft haar opdracht beschouwd als een tweeledige. Allereerst het onderzoeken
van de signalen op het feitelijke gehalte ervan. De commissie heeft de geconstateerde feiten
beoordeeld op strafbaarheid, op basis van normen van behoorlijk bestuurlijk gedrag en
doelmatigheid van bestedingen. Ten tweede heeft de commissie een tweetal expertmeetings
gehouden om met deskundigen van gedachten te wisselen over wenselijk bestuurlijk gedrag in
de publieke sector en in het onderwijs. Mede op grond daarvan formuleert de commissie een
aantal uitgangspunten.

1.4 Leeswijzer
De commissie doet in dit rapport verslag van de uitkomsten van het vervolgonderzoek. De
indeling van het rapport is als volgt.
In hoofdstuk 2 wordt de opdracht en werkwijze van de commissie uiteen gezet. In hoofdstuk 3
beargumenteert de commissie hoe zij de uitkomsten van het forensisch onderzoek heeft
gewogen. Aan de hand van het Instellingsbesluit en relevante literatuur heeft zij daarvoor een
toetsingskader ontwikkeld.
Hoofdstuk 4 beschrijft de uitkomsten van het forensisch onderzoek. De volledige rapportage van
het forensisch onderzoek is opgenomen in deel II van de bijlagen bij dit commissierapport. De
commissie interpreteert in dit hoofdstuk tevens de geconstateerde feiten in het licht van haar
toetsingskader.

7

In hoofdstuk 5 formuleert de commissie op grond van haar toetsingskader en de uitkomsten van
het forensisch onderzoek enkele conclusies.
Ter afsluiting en mede bij wijze van aanbevelingen beschrijft de commissie in hoofdstuk 6 een
aantal uitgangspunten voor het wenselijke gedrag van bestuurders en managers in het
onderwijs. Zij hoopt daarmee de discussie onder bestuurders in de onderwijssector te stimuleren
en komt tevens tegemoet aan de wens van de minister om aandacht te besteden aan het
‘morele kompas’ van bestuurders1.

1

Zie onder meer de brief van de minister aan de Tweede Kamer op 3 december 2012, Kamerstukken II
2012/13, 33 495, nr. 1.

8

2. Opdracht en werkwijze
De minister van OCW heeft op 12 december 2012 de Commissie onderzoek financiële
problematiek Amarantis opdracht verstrekt tot een vervolgonderzoek. In dit hoofdstuk wordt de
vervolgopdracht nader beschreven. Tevens wordt ingegaan op de samenstelling en werkwijze
van de commissie.

2.1

De opdracht tot het vervolgonderzoek

Zoals aangegeven in de inleiding heeft de commissie bij haar eerste onderzoek een aantal
signalen bereikt. De signalen zijn door de melders ervan gekarakteriseerd als (vermeende)
onregelmatigheden. De commissie heeft gelet op de ernst ervan, de signalen op 3 december
2012 per brief gemeld aan de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW)2. De
signalen betreffen de volgende punten:


één of meerdere directieleden en een bestuursadviseur zouden zichzelf dure, in enkele
gevallen ook meerdere lease-voertuigen per persoon hebben toegekend, in combinatie
met de beschikbaarheid van andere secundaire arbeidsvoorwaarden als OV-kaart en/of
taxi-vergoedingen;



de woning van de directeur Huisvesting in het oosten van het land zou zijn opgeknapt
door aannemers/bedrijven die hij inschakelde bij het realiseren van huisvestingsprojecten
voor Amarantis; de directeur huisvesting zou tevens de partner van een opdrachtnemer
onder gunstige voorwaarden opdracht hebben verstrekt tot het leveren van
kunstvoorwerpen voor diverse locaties en het Atrium;



de voorzitter van het College van Bestuur heeft ten tijde van zijn aanstelling bij
rechtsvoorganger ROC ASA een pand gekocht van zijn aanstaande werkgever; het pand
is verkocht nadat hij bij Amarantis is vertrokken;



de voormalig voorzitter van het College van Bestuur van ROC ASA die in 2004 terugtrad
bleef lange tijd - tot in 2010 - met behoud van volledige bezoldiging en secundaire
voorwaarden aan als adviseur van het CvB; dat terwijl door hem vanaf de fusie met ISA
begin 2007 weinig tot geen werkzaamheden meer voor Amarantis zijn verricht;



er zouden nauwe banden zijn tussen de voorzitter van het CvB, een directeur en een
bestuursadviseur enerzijds en een adviesbureau te Amsterdam anderzijds; met de inhuur
van het bureau zouden jaarlijks aanzienlijke bedragen zijn gemoeid; de bestuursadviseur
is inmiddels werkzaam als partner bij het betreffende bureau; in de relatie tussen
Amarantis en het betreffende adviesbureau zou eveneens woningcorporatie De Key
betrokken zijn; de vice-voorzitter van de Raad van Toezicht is tevens lid van de Raad van
Toezicht van De Key;

2

De brief van de commissie aan de minister is opgenomen in de bijlagen bij dit rapport.

9



door de voormalig directeur Huisvesting is gemeld aan Ernst & Young en aan de
commissie dat in 2007 een onduidelijke betaling van € 210.000 heeft plaatsgevonden
door Amarantis Onderwijsgroep, waarschijnlijk via Ymere, aan Fortifere te Castricum.

De commissie heeft in de brief tevens gemeld dat zij tijdens haar onderzoek is gestuit op het feit
dat (1) in 2008-2009 de heer R.A. s’Jacob RA wordt aangetrokken, eerst als extern adviseur en
aansluitend als lid van het CvB, vanuit het adviesbureau waarvan de vice-voorzitter van de Raad
van Toezicht directeur is, en (2) dat de interim-bestuurder die in de zomer van 2011 aantreedt,
eveneens afkomstig is van dit adviesbureau.
Voorafgaand aan de presentatie van het rapport Autonomie verplicht zijn in de media berichten
verschenen over de signalen. De minister heeft in haar brief aan de Tweede Kamer op 3
december 2012 gemeld dat de signalen “in de media en de politiek tot grote verontwaardiging
hebben geleid. Ik deel deze verontwaardiging en vind de signalen zeer ernstig. Ik zal een nader
onderzoek uit laten voeren om alle feiten boven tafel te krijgen.”3
De minister heeft de commissie op 12 december 2012 dan ook formeel verzocht, in de vorm
van aanpassing van het Instellingsbesluit van de commissie, nader onderzoek in te stellen naar
4

de signalen . De minister verzoekt de commissie:


nader onderzoek te doen naar mogelijke persoonlijke bevoordeling, bovenmatig
persoonlijk gebruik van faciliteiten of bevoordeling van derden door de betrokken, al
dan niet gewezen, bestuurders, leidinggevenden of adviseurs van de instelling of haar
rechtsvoorgangers;



daarbij na te gaan en vast te stellen hoe het handelen (of het nalaten daarvan) van
betrokken personen zich verhoudt tot
o

de behoorlijke taakvervulling, bedoeld in artikel 2:9 van het Burgerlijk Wetboek;

o

algemeen aanvaarde normen van doelmatige besteding van publieke middelen.

De minister heeft de commissie in het Instellingsbesluit verzocht haar vóór 1 februari 2013 een
eindrapportage uit te brengen over de bevindingen die voortvloeien uit het onderzoek.

3

Kamerstukken II 2012/13, 33 495, nr.1, p. 2.
Stcrt. 2012, 26578 van 20 december 2012. De aanpassing van het aangepaste Instellingsbesluit is
opgenomen in de bijlage bij dit rapport en is tevens te downloaden vanaf de site van de commissie
www.onderzoekamarantis.nl.
4

10

2.2

Samenstelling van de commissie en werkwijze

Samenstelling
De Commissie onderzoek financiële problematiek Amarantis heeft voor het vervolgonderzoek
gefunctioneerd in de volgende samenstelling:


voorzitter: mevrouw drs. F. Halsema, publicist en o.a. voorzitter van Stichting Vluchteling
en van de Raad van Commissarissen bij WPG Uitgevers;



lid: mevrouw M.F.A. de Wit - Romans, locoburgemeester en wethouder economie, werk
en onderwijs van de gemeente Heerlen;



lid: de heer H. van Moorsel RA MPM, partner bij De Galan Groep.

Het secretariaat van de commissie heeft bestaan uit de heer mr. A.Th.G.M. de Lange (secretaris)
en mevrouw dr. R. van Schoonhoven (adjunct-secretaris).

Hoofdlijn van het onderzoek
De commissie heeft haar onderzoek langs twee onderling samenhangende lijnen gedaan.
Ten eerste is aan het forensisch onderzoeksbureau Integis BV opdracht verleend de signalen te
onderzoeken op hun feitelijke karakter en daarbij na te gaan of en in hoeverre bij deze signalen
sprake is van onregelmatigheden in relatie tot – met name Amarantis-interne – normen zoals
neergelegd in (arbeids-)overeenkomsten, statuten en reglementen. De commissie heeft parallel
aan het forensisch onderzoek op grond van onder meer het Instellingsbesluit en
literatuuronderzoek een toetsingskader bepaald. Met het ontwikkelde kader heeft de commissie
de uitkomsten van het forensisch onderzoek gewogen.
Ten tweede heeft de commissie een tweetal besloten expertmeetings georganiseerd5. Met
deskundigen is van gedachten gewisseld over morele kwesties van bestuur en toezicht in de
(semi-) publieke sector in het algemeen en het onderwijs in het bijzonder. De opbrengst van de
meetings en het nodige literatuuronderzoek heeft de commissie neergelegd in een aantal
uitgangspunten voor het wenselijk gedrag van bestuurders en managers in het onderwijs.

5

Een overzicht van de deelnemers aan de expertmeetings is opgenomen in de bijlage bij dit rapport. De
expertmeetings vonden plaats op 21 december 2012 en 11 januari 2013.

11

Meldingen
Net zo als in de eerste onderzoeksfase is het mogelijk geweest melding te doen bij de commissie
van voor het onderzoek relevante feiten. De commissie heeft langs deze lijn vijf meldingen
ontvangen.
Bij vier van deze vijf meldingen is onder andere aan de hand van de inhoud ervan, van nadere
correspondentie en/of telefonisch contact vastgesteld dat deze geen additionele signalen zijn
zoals bedoeld in de opdracht van de commissie.
Bij één melding heeft een gesprek met de betreffende melders plaatsgevonden door de
forensisch onderzoekers. Op grond daarvan heeft de commissie geconstateerd dat de signalen
uit deze melding vooral betrekking hebben op de periode tot medio 2001, waardoor relevante
bescheiden en documenten niet meer beschikbaar zijn. Daarbij wijken deze signalen qua aard
niet af van de signalen die de commissie al onderzoekt. Omwille van de voortgang en de
proportionaliteit6van haar onderzoek heeft de commissie ervoor gekozen deze signalen niet
nader te onderzoeken.

Hoor en wederhoor
De signalen die de commissie onderzoekt, betreffen een aantal personen en organisaties. Deze
personen en organisaties zijn door het eerder genoemde onderzoeksbureau Integis direct
betrokken in het forensisch onderzoek, onder meer door middel van interviews (‘hoor’). De
meeste van deze personen en organisaties hebben hun medewerking aan het onderzoek
verleend. Integis heeft volgens hun werkwijze de betrokken personen en organisaties voorts in
staat gesteld tot het inzien en becommentariëren van het concept-rapport over het forensisch
onderzoek (‘wederhoor’).
De commissie heeft op haar beurt direct betrokkenen op 1 en 4 februari 2013 gehoord om tot
een weging van eventueel vastgestelde feiten en/of onregelmatigheden te kunnen komen. De
heer dr. L. Lenssen heeft afgezien van een gesprek met de commissie.
Direct betrokkenen zijn tevens in staat gesteld om op 7 februari 2013 ten kantore van de
commissie kennis te nemen van de concept-rapportage van de commissie en daarop te reageren
(‘wederhoor’).
De commissie heeft voor haar vervolgonderzoek en specifiek voor de fase van hoor en
wederhoor een protocol opgesteld. Dit protocol is opgenomen in de bijlage. Het protocol is
gepubliceerd op de website van de commissie en aan betrokkenen uitgereikt.

6

Proportionaliteit wil hier zeggen: staan de te maken kosten van extra onderzoek in verhouding tot de
ernst van het signaal en de verwachte opbrengst

12

3. Toetsingskader voor geconstateerde feiten
De commissie heeft forensisch onderzoeksbureau Integis de signalen laten onderzoeken op hun
feitelijke karakter en op de vraag of bij feiten ook sprake is van onregelmatigheden. De
uitkomsten van dit onderzoek worden in hoofdstuk 4 beschreven. Om deze uitkomsten te
wegen, heeft de commissie een toetsingskader opgesteld. Dat wordt in dit hoofdstuk uiteen
gezet. De commissie heeft dit kader gehanteerd bij de weging van de uitkomsten van het
forensisch onderzoek; die weging wordt eveneens in hoofdstuk 4 beschreven.

3.1

Vermoeden van strafbare feiten?

De commissie baseert haar onderzoek op de taken en bevoegdheden zoals deze zijn neergelegd
in het Instellingsbesluit7.
In het besluit is bepaald dat de commissie, zodra zij het vermoeden heeft van strafbare feiten,
dit meldt aan de minister. De minister kan zodra zij kennis neemt van een vermoeden van
strafbare feiten, aangifte doen bij het Openbaar Ministerie (OM), dan wel dit voor nader
onderzoek aan het OM bekend maken. De betreffende feiten worden in dat geval door de
commissie níet meer nader afgewogen in het licht van normen zoals hierna nog aan de orde
komen. Anders gezegd: de commissie draagt in dat geval de beoordeling over aan de minister
en/of het OM.
Overige geconstateerde feiten zijn door de commissie gewogen in het licht van de vraag of de
feiten in kwestie te voegen zijn onder het begrip ‘behoorlijk bestuurlijk gedrag’ (paragraaf 3.2)
door bestuurders van onderwijsorganisaties en te beschouwen zijn als ‘een doelmatige inzet van
publieke gelden’ (paragraaf 3.3).

3.2

Behoorlijk bestuurlijk gedrag?

Volgens het Burgerlijk Wetboek mogen we van een bestuurder van een onderneming of een
maatschappelijke organisatie verwachten dat hij op zijn taak is berekend en dat hij deze taak
ook nauwgezet vervult. Komt een bestuurder deze verwachting niet na, dan kan hij voor zijn
falen aansprakelijk worden gesteld.

7

Stcrt. 2012, 26578 van 20 december 2012.

13

In de onderwijswetten vinden we deze norm terug in de bepalingen die regelen dat de minister
kan ingrijpen bij een schoolbestuur in het geval van wanbeheer. Volgens bijvoorbeeld de Wet op
het voortgezet onderwijs (WVO)8 kunnen we onder wanbeheer verstaan:


financieel wanbeleid;



ongerechtvaardigde verrijking, al dan niet beoogd, van de rechtspersoon die de school in
stand houdt, een bestuurder of toezichthouder zelf dan wel een derde;



onregelmatigheden, waaronder wordt verstaan het in de hoedanigheid van bestuurder
of toezichthouder handelen in strijd met wettelijke bepalingen of de kennelijke geest
waarmee financieel voordeel wordt behaald ten gunste van de rechtspersoon die de
school in stand houdt, een bestuurder of toezichthouder zelf dan wel een derde, en



het in ernstige mate verwaarlozen van de zorg voor wat door redelijkheid en billijkheid
wordt gevorderd in de omgang met betrokkenen binnen de schoolorganisatie,
waaronder wordt verstaan intimidatie of bedreiging van personeel of leerlingen of
ouders door een bestuurder of toezichthouder.

Onder ‘ongerechtvaardigde verrijking’ wordt in dit verband verstaan dat iemand zich verrijkt ten
koste van de organisatie en dat hiervoor geen grond kan worden gevonden in een
overeenkomst of in de wet.
Als sprake is van wanbeheer kan de minister van het schoolbestuur verlangen dat de nodige
maatregelen worden getroffen om de overtreding van de geschonden norm te herstellen. Als de
9

aanwijzing niet wordt opgevolgd, kan een bekostigingssanctie worden getroffen .
Overigens is onlangs bij de Tweede Kamer een wetsvoorstel tot wijziging van onder andere de
Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) ingediend waarmee eenzelfde artikel wordt
opgenomen in de WEB10.
Nu is ingrijpen bij wanbeheer uiteraard een ‘curatieve’ handeling: de minister kan ingrijpen áls
bewezen is dat een schoolbestuur, bestuurder of toezichthouder in de fout is gegaan. Er is ook
een meer ‘preventieve’ normstelling, in die zin dat in de sectorcodes voor het voortgezet en
beroepsonderwijs wordt gewaarschuwd voor belangenverstrengeling. Zo hanteren besturen in
het voortgezet onderwijs die zijn aangesloten bij de VO-raad de Code Goed Bestuur van deze
organisatie. Deze code stelt onder andere dat bestuurders worden geacht de schijn van
belangenverstrengeling te voorkomen. Besturen die zijn aangesloten bij de MBO Raad worden
geacht zich aan hun governance code te houden. Deze code bevat onder andere bepalingen
over het omgaan met tegenstrijdige belangen.

8

Opgenomen in artikel 103g WVO; Stb. 2010, 80.
Kamerstukken II 2008/09, 31 828, nr. 3, p. 3.
10
Kamerstukken II 2012/13, 33 472, nrs. 1-3. Met de wijziging wordt beoogd een nieuw artikel 9.1.4a in
de WEB in te voegen dat overeenkomt met artikel 103g WVO.
9

14

De commissie voegt aan het voorgaande toe dat zij naast en in samenhang met de voorgaande
criteria die zijn ontleend aan juridische spelregels, tevens kijkt naar de mate waarin gedrag van
bestuurders en managers in onderwijsorganisaties overeenkomt met de verwachting die we
mogen stellen ten aanzien van hun publieke taak in een onderwijsinstelling. De commissie vat
hieronder het tonen van gewenst voorbeeldgedrag en het, in de toelichting op het
Instellingsbesluit genoemde, tonen van bestuurlijk fatsoen en maatschappelijk
verantwoordelijkheidsbesef in relatie tot de inzet van publieke middelen. De commissie duidt dit
aan als het voldoen aan de eis van gepast gedrag.

Criteria in relatie tot de feiten
De commissie heeft als opdracht de signalen te onderzoeken en deze te wegen in het licht van
onder andere ‘behoorlijk bestuurlijk gedrag’. De commissie heeft deze algemene norm
geoperationaliseerd in vier criteria, te weten:


Is sprake van onregelmatigheden?



Is sprake van ongerechtvaardigde verrijking?



Is sprake van (de schijn van) belangenverstrengeling?



Is sprake van ongepast gedrag?

De commissie heeft kortom de feiten die uit het forensisch onderzoek naar voren komen,
gewogen in het licht van de vraag of sprake is van een onregelmatigheid, van
ongerechtvaardigde verrijking, van (de schijn van) belangenverstrengeling en/of van ongepast
gedrag in relatie tot de publieke taak van een onderwijsorganisatie.

3.3

Doelmatige besteding van publieke middelen?

In het Instellingsbesluit is vastgelegd dat de commissie ook moet nagaan of sprake is van een
doelmatige inzet van publieke middelen. Daarbij wordt in de toelichting een handreiking gedaan
hoe dit criterium in te vullen, namelijk: “een handelwijze is doelmatig of efficiënt indien de
desbetreffende inspanningen en uitgaven daadwerkelijk bijdragen aan het verwezenlijken van
11
het beoogde doel en indien de kosten in verhouding staan tot de opbrengsten.” Voor de

commissie is daarbij de, onlangs in werking getreden Wet normering bezoldiging
12

topfunctionarissen publieke en semipublieke sector relevant . De wet oefent overigens al enige
tijd invloed uit in onder meer de onderwijssector, aangezien de bewindspersonen gedurende de

11
12

Stcrt. 2012, 26578 van 20 december 2012.
Kamerstukken II 32 600; Stb. 2012 583/584.

15

periode van parlementaire behandeling al met de besturen en belangenorganisaties over de in
het wetsvoorstel opgenomen normen hebben overlegd13.
Overigens is in de wet- en regelgeving voor het onderwijs neergelegd dat de minister onderzoek
kan doen naar de doelmatige besteding van gelden door schoolbesturen. Mocht uit het
onderzoek blijken dat sprake is van een ondoelmatige besteding, dan kan de minister besluiten
tot terugvordering14.

Criteria in relatie tot de feiten
De commissie heeft feiten die uit het forensisch onderzoek naar voren komen, tevens bezien in
het perspectief van een ‘doelmatige besteding van publieke gelden’. De commissie heeft
afgewogen:


of de uitgave in kwestie bijdraagt aan realisatie van het beoogde doel;



of de geconstateerde uitgaven in relatie staan tot de beoogde opbrengsten?

In tabel 3.1 heeft de commissie het toetsingskader puntsgewijs samengevat. De commissie
benadrukt hierbij dat dit toetsingskader speciaal voor het onderhavige onderzoek is opgesteld.

Tabel 3.1: toetsingskader voor geconstateerde feiten

Is sprake van een vermoeden van strafbare feiten?
Ja: melding aan de minister, de feiten worden niet gewogen door de commissie
Nee: weging van de feiten door de commissie

Behoorlijk bestuurlijk gedrag?
Is sprake van een onregelmatigheid?
Is sprake van ongerechtvaardigde verrijking?
Is sprake van (de schijn van) belangenverstrengeling?
Is sprake van ongepast gedrag?

Doelmatige besteding van publieke gelden?
Draagt uitgave bij aan realisatie beoogd doel?
Staan de uitgaven in relatie tot de opbrengsten?

13

Zie onder meer de brief van de bewindslieden van OCW aan onderwijsinstellingen en sectorraden, d.d.
14 januari 2011, kenmerk 257165.
14
Het betreft de artikelen 19 tot en met 21 van het Bekostigingsbesluit WVO en artikel 2.5.6 Wet
educatie en beroepsonderwijs (WEB).

16

4 Signalen, feiten en de weging daarvan
De commissie heeft forensisch onderzoeksbureau Integis opdracht gegeven de signalen op hun
feitelijkheid te onderzoeken, en daarbij na te gaan of en in hoeverre bij geconstateerde feiten
sprake is van onregelmatigheden in relatie tot met name interne regelgeving bij Amarantis. De
rapportage van Integis is integraal opgenomen in Bijlage II bij dit rapport.
Op grond van het forensisch onderzoek stelt de commissie vast dat bij haar geen vermoedens
zijn gerezen van strafbare feiten. De feiten uit het forensisch onderzoek zijn vervolgens door de
commissie gewogen aan de hand van de criteria zoals beschreven in het vorige hoofdstuk.
In dit hoofdstuk worden per signaal eerst de bevindingen uit het forensisch onderzoek
samengevat. De inhoud van deze samenvatting is gebaseerd op de rapportage van Integis.
Vervolgens bespreekt de commissie per signaal de gebleken feiten tegen de achtergrond van de
normen ‘behoorlijk bestuur’ en ‘doelmatige besteding van publieke middelen’.

4.1

De lease-voertuigen

Het signaal dat de commissie in de eerste onderzoeksfase over leasevoertuigen en vergoedingen
voor vervoer heeft bereikt, is in de brief van 3 december 2012 als volgt verwoord:

“Eén of meerdere directieleden en een bestuursadviseur zouden zichzelf dure, in enkele
gevallen ook meerdere lease-voertuigen per persoon hebben toegekend, in combinatie met de
beschikbaarheid van andere secundaire arbeidsvoorwaarden als OV-kaart en/of
taxivergoedingen.”

Uit het forensisch onderzoek15 komt naar voren dat het signaal twee personen betreft, te weten:
a) de heer drs. H.J.R. van Setten, die tot 1 december 2005 werkzaam was als lid van het College
van Bestuur van ROC ASA, rechtsvoorganger van Amarantis; daarop aansluitend functioneerde
de heer Van Setten als directeur Huisvesting en
b) de heer dr. L. Lenssen, die tot 1 augustus 2004 werkzaam was als voorzitter van het College
van Bestuur van ROC ASA en die aansluitend tot maart 2011 in dienst bleef als
bestuursadviseur.

15

De feiten beschreven in deze alinea’s zijn gebaseerd op hoofdstuk 7 Signaal 1: De leasevoertuigen uit de
rapportage van Integis.

17

Op 2 juni 2004 heeft de Raad van Toezicht ingestemd16 met een memorandum, waarin onder
andere is opgenomen de lease-regeling die van toepassing is op leden van het College van
Bestuur. Deze regeling stelt dat “een leaseauto ter beschikking (wordt) gesteld, inclusief
brandstof voor binnenlands gebruik. De eigen bijdrage bedraagt € 136,13 per maand bij een
auto van maximaal € 50.000.”
Uit het forensisch onderzoek blijkt dat deze regeling ongebruikelijk veel ruimte biedt voor
uiteenlopende interpretaties17 18. Zo is bijvoorbeeld het bedrag van de leaseauto niet
gemaximeerd en is geen (expliciete) bepaling opgenomen over privégebruik19.

Benutting van de regeling door de heer Van Setten20
De heer Van Setten functioneert vanaf december 2005 als directeur Huisvesting. De forensische
onderzoekers constateren dat daarbij wordt afgesproken dat de lease-regeling uit het
memorandum van 2 juni 2004 van toepassing blijft. Overigens merken de forensische
onderzoekers op dat de betreffende arbeidsovereenkomst destijds niet door de heer Van Setten
is ondertekend en dat daarin geen melding wordt gemaakt van de, vanaf 1 december 2005 van
toepassing zijnde lease-regeling.
De heer Van Setten heeft onder de lease-regeling de beschikking gehad over twee auto’s. Eén
daarvan is een Peugeot Partner met een grijs kenteken; daarnaast beschikt hij achtereenvolgens
over een Peugeot 307, 206 en 307.
De heer Van Setten heeft privé een ov-jaarkaart aangeschaft waarvan hij de kosten declareert
onder de lease-regeling. De heer Van Setten heeft bij de forensisch onderzoekers aangegeven
dat met benutting van de ov-kaart de lease-kosten konden worden beperkt.
Jaarlijks zijn berekeningen gemaakt van de lease-kosten en de kosten van de ov-jaarkaart. Op
grond daarvan is steeds gekomen tot een eigen bijdrage in de kosten door de heer Van Setten.
Deze bijdragen verschilden door de tijd heen en waren, indien de omissie ter zake de
verrekening van de jaarlijkse bijdrage in beschouwing wordt genomen, relatief beperkt.

16

In zijn reactie op het concept-rapport geeft de heer Molenkamp op 7 februari 2013 aan dat “op 2 juni
2004 (vervolg van 21 maart 2001) de Raad van Toezicht een memorandum heeft vastgesteld.”
17
Zie alinea 53 in de rapportage van Integis.
18
De heer Molenkamp geeft in zijn reactie op het concept-rapport op 8 februari 2013 aan dat “de leaseregeling naderhand is aangepast voor nieuwe CvB-leden en alle leasecontracten zijn ondergebracht bij
Athlon Carlease.”
19
In zijn reactie op het concept-rapport geeft de heer Molenkamp op 7 februari 2013 aan dat “wel een
eigen bijdrage vanwege privégebruik was bepaald. De lease-regeling is naderhand aangepast voor nieuwe
CvB-leden.”
20
De weergegeven feiten zijn gebaseerd op paragraaf 7.4.3 van de rapportage van Integis.

18

De heer Van Setten heeft aangegeven dat steeds het kader van de leaseregeling als
uitgangspunt is genomen en dat hij ruim binnen het maximum is gebleven.
De forensische onderzoekers zijn van mening dat de uitvoering van de lease-regeling door de
heer Van Setten heeft plaatsgevonden binnen het normenkader.

Behoorlijk bestuurlijk gedrag
De commissie is nagegaan of sprake is van onregelmatigheden, van ongerechtvaardigde
verrijking en/of van (de schijn van) belangenverstrengeling. Tevens is de commissie nagegaan of
is voldaan aan de eis van het tonen van gepast gedrag.
De lease-regeling die op de heer Van Setten van toepassing is, dateert uit de periode dat hij lid
was van het College van Bestuur van ROC ASA. De toenmalige Raad van Toezicht stemde in met
deze regeling21. Bij omzetting van zijn functie naar directeur Huisvesting is afgesproken dat de
arbeidsvoorwaarden, waaronder de lease-regeling, zouden doorlopen.
De commissie vindt het niet van goed bestuur getuigen dat het College van Bestuur over (het
benutten van) de lease-regeling in de arbeidsovereenkomst met de heer Van Setten geen
duidelijke afspraken heeft gemaakt. De afspraken zijn mondeling overeen gekomen, en niet
neergeslagen in een wederzijds ondertekende arbeidsovereenkomst. Het College van Bestuur
heeft de mogelijkheid onbenut gelaten om tot een verduidelijking van de ruime
interpretatiemogelijkheden te komen.
Het benutten van de regeling door de heer Van Setten als zodanig kan volgens de commissie
niet worden gezien als een onregelmatigheid, noch als een ongerechtvaardigde verrijking. Het
criterium van (de schijn van) belangenverstrengeling is op de onderhavige feiten niet van
toepassing.
Tegelijkertijd vraagt de commissie zich af of het gebruik door de heer Van Setten
overeenkomstig de bedoeling van de regeling is. De commissie vindt dat de regeling immers
duidelijk stelt dat ‘een leaseauto ter beschikking wordt gesteld’. De regeling vermeldt niet dat
dit ook kan betekenen dat twee auto’s benut mogen worden; evenmin stelt de regeling dat de
kosten van een ov-jaarkaart en/of taxikosten kunnen worden gedeclareerd. Zelfs als hiermee
binnen de financiële grenzen wordt gebleven, vindt de commissie deze wijze van gebruik niet
overeenkomstig het voorbeeldgedrag dat wordt verwacht van hogere functionarissen in het
onderwijs. Dit komt volgens de commissie niet overeen met de eis van het tonen van gepast
gedrag.

21

De heer Molenkamp geeft in zijn reactie op het concept-rapport op 7 en op 8 februari 2013 aan dat
“de Raad van Toezicht deze regeling vaststelde, conform haar statutaire taak en verantwoordelijkheid.”

19

Doelmatige besteding van publieke gelden
Tot recent functioneerde de heer Van Setten als directeur Huisvesting van Amarantis
Onderwijsgroep. Hij verrichtte werkzaamheden voor het schoolbestuur waarvan kan worden
gesteld dat deze verbonden zijn met het verzorgen van onderwijs. Kennelijk bestond er een
relatie tussen deze werkzaamheden en de betreffende lease-uitgaven (inclusief ov-jaarkaart en
taxikosten). Of en in hoeverre de gemaakte kosten ook proportioneel zijn kan de commissie niet
vaststellen.

Benutting van de regeling door de heer Lenssen22
De onderzoekers constateren dat de regeling uit het memorandum van 2 juni 2004 na
terugtreding van de heer Lenssen tot bestuursadviseur, met ingang van 1 augustus 2004, van
toepassing is gebleven op de heer Lenssen.
Vanaf maart 2005 heeft de heer Lenssen de beschikking over een (gebruikte) VW Touareg 3.2
V6 Automaat. De lease-kosten bedragen € 2059,89 per maand. De heer Lenssen betaalt een
maandelijkse eigen bijdrage van € 738,02.
Met ingang van maart 2008 wordt deze auto vervangen door een (gebruikte) Volvo XC90 D5
Sport. De heer Lenssen betaalt Amarantis een maandelijkse eigen bijdrage van € 680,39.
De forensische onderzoekers hebben geen aanwijzingen dat de heer Lenssen de beschikking
heeft gehad over een ov-jaarkaart; er zijn evenmin aanwijzingen dat hij structureel en/of hoge
kosten voor taxivervoer heeft gedeclareerd.
De forensische onderzoekers zijn van mening dat het gebruik van de leaseauto door de heer
Lenssen heeft plaatsgevonden binnen het normenkader.

Behoorlijk bestuurlijk gedrag23
De commissie is nagegaan of sprake is van onregelmatigheden, van ongerechtvaardigde
verrijking en/of van (de schijn van) belangenverstrengeling. Daarop aansluitend heeft de
commissie gewogen of is voldaan aan de eis van het tonen van gepast gedrag.

22

De weergegeven feiten zijn gebaseerd op paragraaf 7.4.2 van de rapportage van Integis.
Namens de heer Lenssen is op 8 februari 2013 gereageerd op het voor hem relevante deel van de
concept-rapportage van de commissie; de reactie is opgenomen in de bijlagen bij Deel I van dit rapport.
23

20

De commissie constateert dat de lease-regeling in 200424 voor het eerst met instemming van de
Raad van Toezicht van toepassing is op de heer Lenssen25. Daarna wordt de functie in de
betreffende arbeidsovereenkomst omgezet tot die van bestuursadviseur en valt de heer Lenssen
voor wat betreft zijn arbeidsvoorwaarden onder de verantwoordelijkheid van het College van
Bestuur. Het College van Bestuur laat ook bij continuering van de arbeidsovereenkomst in de
zomer van 2007 de bepalingen met betrekking tot de lease-regeling ongewijzigd.
Op dit punt is de commissie van mening dat het College van Bestuur onder andere in 2007 met
de stilzwijgende verlenging de mogelijkheid onbenut heeft gelaten andere, duidelijker afspraken
te maken met de heer Lenssen over de toepassing van de lease-regeling. Het College van
Bestuur had dit moment kunnen aangrijpen om te komen tot een soberder regeling.
Aangezien het gebruik van de lease-regeling door de heer Lenssen is gebaseerd op de
betreffende arbeidsovereenkomst en regeling, constateert de commissie dat geen sprake is van
een onregelmatigheid. Ook is geen sprake van ongerechtvaardigde verrijking. Het criterium van
(de schijn van) belangenverstrengeling acht de commissie in dit verband niet relevant.
De commissie betwijfelt of de wijze waarop de regeling door de heer Lenssen in zijn
hoedanigheid als adviseur is benut, overeenkomt met het voorbeeldgedrag en het
maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef dat verwacht mag worden van (voormalig)
bestuurders en managers in onderwijsorganisaties. Anders gezegd, de commissie plaatst
vraagtekens bij de handelwijze in relatie tot het criterium van het tonen van gepast gedrag.

24

De heer Molenkamp geeft in zijn reactie op het concept-rapport op 7 februari 2013 aan dat de regeling
al vanaf 2001 van toepassing was.
25
De heer Molenkamp geeft in zijn reactie op het concept-rapport op 7 en 8 februari 2013 aan deze
weergave niet te delen: “Onjuist is dat de heer Lenssen voor wat betreft zijn arbeidsvoorwaarden onder
de verantwoordelijkheid van het CvB valt. (…) De heer Lenssen viel – net als CvB-leden – ook ten tijde van
zijn bestuursadviseurschap onder de verantwoordelijkheid van de RvT.” “De Raad van Toezicht maakte
afspraken met de heer Lenssen tav zijn vertrek en tevens over zijn beloning tot zijn vertrek, daarna en mbt
zijn eventuele vroegpensioen. Deze zaken zijn besproken en vastgelegd in notulen van de Raad van
toezicht, waaronder van de commissie RvT (voorzitter Rvt: Jansen en vicevoorzitter RvT Groenewegen): zie
bijgaand verslag d.d. 21 mei 2004 [Cie. bijgevoegd in de bijlagen van Deel I van dit rapport]. Voornoemd
verslag van de commissie RvT is de weergave van de opmaat naar de Regeling Arbeidsvoorwaarden 2 juni
2004, zoals vastgesteld door de Raad van Toezicht. Onder punt 2 van het verslag d.d. 21 mei 2004 staan
de arbeidsvoorwaarden en de kosten van de vervroegde uittredingregeling voor de werkgever. Als gevolg
van gewijzigde fiscale regels werden die kosten per 1 januari 2006 ongeveer 30 % hoger. Dit is destijds
berekend door een extern financiële deskundige (De Clerq advocaten). Dus per 1 januari 2006 werd de
uitvoering van de contractuele afspraken van de RvT met Lenssen door de fiscale wijzigingen ingaande 1
januari 2006 duurder (naar schatting ca. 30%).”

21

Doelmatige besteding van publieke gelden
De commissie heeft voorts de doelmatigheid van de uitgaven bezien die Amarantis
Onderwijsgroep op dit punt verrichtte. Het is voor de commissie op grond van onderzoek niet
duidelijk tot welk moment en in welke omvang betrokkene daadwerkelijk actief was als
bestuursadviseur binnen en voor de Amarantis Onderwijsgroep; met ingang van 2009 was
sprake van een inzet in afnemende mate, waarbij de werkzaamheden op detacheringsbasis voor
InHolland tot medio 2010 doorliepen26. Omdat de werkzaamheden in aard en omvang niet
duidelijk zijn bepaald, kan de commissie de doelmatigheid van de lease-uitgaven in het geval
van de heer Lenssen niet vaststellen.

Verantwoordelijkheid Raad van Toezicht en College van Bestuur
Ten aanzien van de lease-regeling die op de heren Lenssen en Van Setten van toepassing was,
wil de commissie nog het volgende opmerken. De commissie vindt dat de lease-regeling te
algemeen, te weinig gedetailleerd was en daardoor teveel ruimte bood aan interpretatie door de
betrokkenen. De commissie acht dit niet behoren tot ‘goed besturen’, mede omdat regels er
ook zijn om mensen helderheid te bieden en hen daarmee te beschermen tegen misbruik en
oneigenlijk gebruik. Een duidelijker regeling zou ook in het belang zijn geweest van
betrokkenen. De toenmalige Raad van Toezicht en daarop aansluitend het College van Bestuur
27

hebben hierin onvoldoende verantwoordelijk geopereerd . Het was volgens de commissie beter
geweest als de Raad en het College duidelijker hadden onderbouwd op welke gronden en bij
welke functies de lease-regeling kon worden benut.

26

Zie ook paragraaf 4.5.
De heer Molenkamp geeft in zijn reactie op het concept-rapport op 7 februari 2013 aan dat de heer
Lenssen ten tijde van zijn bestuursadviseurschap onder de verantwoordelijkheid viel van de RvT.
27

22

4.2

Het opknappen van een woning

De commissie heeft voorts het volgende signaal genoteerd:

“De woning van de directeur Huisvesting in het oosten van het land zou zijn opgeknapt door
aannemers/bedrijven die hij inschakelde bij het realiseren van huisvestingsprojecten voor
Amarantis.”

Samenvatting bevindingen forensisch onderzoek28
Het signaal heeft betrekking op de heer drs. H.J.R. Van Setten, die in 2003 samen met zijn
echtgenote een huis betrok in Ruinerwold.
De forensische onderzoekers constateren dat er geen interne regelgeving, voorschriften, beleid
of procedures zijn aangetroffen die zien op het ten behoeve van privéaangelegenheden laten
verrichten van werkzaamheden door relaties van Amarantis en/of diens rechtsvoorgangers.
Tegelijkertijd geven zij aan dat terughoudendheid dient te worden betracht bij het verstrekken
van privé-opdrachten aan relaties van Amarantis door leden van het College van Bestuur, zeker
als deze opdrachten direct verbonden zijn met een portefeuille waarmee een CvB-lid is belast.
De heer Van Setten was in de betreffende periode binnen het CvB van ROC ASA belast met de
portefeuille huisvesting.
Voorts constateren de onderzoekers dat het huis te Ruinerwold voor ruim € 2 ton is verbouwd.
Van deze werkzaamheden is aantoonbaar € 14.208,10 verricht door zes bedrijven die golden als
‘regelmatige leveranciers onderwijsgroep’. Door een zevende bedrijf, dat gold als een
incidentele leverancier, zijn werkzaamheden verricht ter waarde van € 22.720,25.
De onderzoekers hebben uit het oogpunt van proportionaliteit niet onderzocht of deze en/of
andere bedrijven méér werkzaamheden hebben verricht aan de woning te Ruinerwold. Daar
hebben zij geen aanwijzingen voor aangetroffen. Noch is gebleken dat de door de heer Van
Setten verstrekte opdrachten niet marktconform (tot stand) zijn (gekomen).

Behoorlijk bestuurlijk gedrag
De commissie constateert dat op grond van de gebleken feiten niet gesproken kan worden van
een onregelmatigheid door de heer Van Setten, noch over ongerechtvaardigde verrijking. De
handelwijze van de heer Van Setten is niet passend bij de functie en verantwoordelijkheid die hij
destijds had. Aangezien de heer Van Setten in de betreffende periode lid was van het College
van Bestuur van ROC ASA en belast was met de huisvestingsportefeuille van die organisatie,
28

De feiten die worden beschreven in deze samenvatting zijn gebaseerd op hoofdstuk 8 Signaal 2a: Het
opknappen van een woning uit de rapportage van Integis.

23

vindt de commissie dat sprake is van de schijn van belangenverstrengeling. De betreffende
handelwijze heeft geleid tot geruchten die schade toebrengen aan het aanzien van de
organisatie.

Doelmatige besteding van publieke gelden
De commissie is niet gebleken dat met de geconstateerde feiten inzet van publieke gelden
gemoeid is geweest.

4.3

Het leveren van kunstvoorwerpen

In de eerste onderzoeksfase heeft de commissie het volgende signaal bereikt:

“De directeur huisvesting zou tevens de partner van een opdrachtnemer onder gunstige
voorwaarden opdracht hebben verstrekt tot het leveren van kunstvoorwerpen voor diverse
locaties en het Atrium.”

Samenvatting bevindingen forensisch onderzoek29
Het signaal betreft de directeur huisvesting, de heer drs. H.J.R. van Setten. De opdrachtnemer
betreft een interieurarchitect; de ‘partner’ betreft diens zakenpartner, zijnde een beeldend
kunstenaar.
De forensische onderzoekers stellen vast dat de beeldend kunstenaar in totaal zes schilderijen
heeft geleverd aan ROC ASA, dus vóór de fusie met ISA en vóór het betrekken van het Atrium.
De zes schilderijen vertegenwoordigen een waarde van € 16.311,04. De onderzoekers hebben
geen aanwijzingen aangetroffen dat de kunstenaar meer dan deze zes schilderijen aan
Amarantis heeft geleverd.
Er zijn voor de onderzoekers geen redenen te veronderstellen dat de heer Van Setten gunstige
voorwaarden heeft verstrekt aan de beeldend kunstenaar bij het leveren van de kunstwerken
van diens hand.

29

De feiten die worden beschreven in deze samenvatting zijn gebaseerd op hoofdstuk 9 Signaal 2b: Het
leveren van kunstvoorwerpen uit de rapportage van Integis.

24

Behoorlijk bestuurlijk gedrag
De commissie kan met betrekking tot de gebleken feiten constateren dat geen sprake is van
onregelmatigheden verricht door één van de betrokkenen, noch van ongerechtvaardigde
verrijking. Voorts is er volgens de commissie geen sprake van (de schijn van)
belangenverstrengeling. Evenmin kan de commissie stellen dat de betreffende handelingen niet
voldoen aan de eis van het tonen van gepast gedrag.

Doelmatige besteding van publieke gelden
De levering van betreffende kunstvoorwerpen vond plaats aan Amarantis Onderwijsgroep. De
commissie vindt het niet ongebruikelijk dat schoolbesturen kunst aanschaffen. Het bedrag dat
met deze aankoop gemoeid is geweest lijkt de commissie niet buiten proporties. Of met
betrekking tot de geconstateerde feiten sprake is geweest van een doelmatige inzet van
publieke gelden heeft de commissie niet kunnen vaststellen.

4.4

De aan- en verkoop van een pand

In 1999 is de heer L.J. Molenkamp in dienst getreden bij ROC ASA, de rechtsvoorganger van
Amarantis Onderwijsgroep; de heer Molenkamp is in 2006 voorzitter geworden van het College
van Bestuur. Het signaal dat de commissie eerder heeft bereikt, betreft het volgende:

“De voorzitter van het College van Bestuur heeft ten tijde van zijn aanstelling bij
rechtsvoorganger ROC ASA een pand gekocht van zijn aanstaande werkgever; het pand is
verkocht nadat hij bij Amarantis is vertrokken.”

Samenvatting bevindingen forensisch onderzoek30
De heer Molenkamp is in juni 1999 als lid College van Bestuur in dienst getreden van ROC ASA.
De aanstelling is begin 1999 overeen gekomen. De heer Molenkamp en zijn gezin wonen op dat
moment nog in Den Haag en gaan op zoek naar een woning in Amersfoort. Op 7 juli 1999
sluiten de heer Molenkamp en zijn echtgenote een koopovereenkomst met ROC ASA voor een
pand in Amersfoort; dit pand is in 1995 in bezit gekomen van ROC ASA. De koopprijs bedraagt
€ 340.335 (fl. 750.000,-).

30

De feiten die worden beschreven in deze samenvatting zijn gebaseerd op hoofdstuk 10 Signaal 3: De
aan- en verkoop van een pand.

25

Volgens de forensische onderzoekers heeft het toenmalige bestuur van ROC ASA besloten tot
verkoop omdat het ongeschikt was voor het geven van onderwijs. Het pand is vervolgens
getaxeerd door een makelaar. Het bestuur heeft het pand eerst voor koop aangeboden aan het
personeel. De heer Molenkamp was één van de geïnteresseerden. Over de aankoopprijs kon niet
worden onderhandeld want deze was vastgezet op de taxatie door de makelaar. Volgens de
forensische onderzoekers is er geen aanleiding te veronderstellen dat de prijs op andere dan
zakelijke gronden tot stand is gekomen.
De heer Molenkamp en zijn echtgenote hebben het pand in het voorjaar van 2011 te koop
aangeboden omdat de kinderen het huis uit waren en het huis te groot was geworden. Op 9
juni 2011 is de koopovereenkomst getekend; de verkoopprijs bedraagt € 940.000. De forensisch
onderzoekers hebben geen relatie aangetroffen tussen het vertrek van de heer Molenkamp bij
Amarantis en de verkoop van het pand.
De heer Molenkamp heeft in 1999 en 2000 met privé-middelen voor ruim € 3 ton laten
verbouwen aan het pand. De onderzoekers hebben vastgesteld dat deze verbouwingen en/of
het later volgend (groot) onderhoud niet zijn verricht door leveranciers van Amarantis; overigens
hebben zij geen aanwijzingen dat relaties van Amarantis zijn betrokken bij de verbouwing en
het onderhoud van het pand. De waardestijging die het pand in 12 jaar tijd heeft gekend is
volgens de onderzoekers realistisch.

Behoorlijk bestuurlijk gedrag
De commissie is over de gebleken feiten van mening dat het handelen van de heer Molenkamp
en de betrokken bestuurders en interne toezichthouders geen onregelmatigheid oplevert en dat
geen sprake is van ongerechtvaardigde verrijking. Mede gelet op de open procedure die bij de
aankoop is gevolgd en de betrokkenheid van een makelaar zijn volgens de commissie
waarborgen gecreëerd voor het voorkomen van de (schijn van) belangenverstrengeling. De
handelwijze van betrokkenen is in de ogen van de commissie niet te karakteriseren als in strijd
met het criterium van het tonen van gepast gedrag.
Wel merkt de commissie op dat de heer Molenkamp in Het Parool op 4 december 2012
publiekelijk heeft verklaard dat het achteraf gezien niet verstandig was het huis te kopen. “Nu
zou ik het niet meer doen.” De commissie vindt deze uitspraak terecht. De commissie voegt er
31

aan toe dat het van de toenmalige Raad van Toezicht niet verstandig was het betreffende pand
te koop aan te bieden aan het personeel.

31

Formeel beschikte ROC ASA destijds over een Stichtingsbestuur en een College van Bestuur; het
Stichtingsbestuur werd nadien omgezet in een Raad van Toezicht. Omwille van de leesbaarheid is hier
gekozen voor de aanduiding ‘Raad van Toezicht’.

26

Doelmatige besteding van publieke gelden
De commissie is niet gebleken dat met de geconstateerde feiten inzet van publieke gelden
gemoeid is geweest.

4.5

De adviseur van het College van Bestuur

De commissie heeft zich in het vervolgonderzoek tevens gebogen over het volgende signaal:

“De voormalig voorzitter van het College van Bestuur van ROC ASA die in 2004 terugtrad bleef
lange tijd - tot in 2010 - met behoud van volledige bezoldiging en secundaire voorwaarden aan
als adviseur van het CvB; dat terwijl door hem vanaf de fusie met ISA begin 2007 weinig tot
geen werkzaamheden meer voor Amarantis zijn verricht32.”

Samenvatting bevindingen forensisch onderzoek33
Het signaal betreft de heer dr. L. Lenssen. Per 1 augustus 2004 treedt hij terug als voorzitter van
het College van Bestuur van ROC ASA; de functie wordt gewijzigd in die van bestuursadviseur.
Vervolgens wordt overeengekomen dat de heer Lenssen per 1 augustus 2005 zijn dienstverband
zal voortzetten volgens de eerder overeengekomen arbeidsvoorwaarden, tot 1 augustus 2007.
Deze overeenkomst wordt na laatstgenoemde datum stilzwijgend voortgezet, waardoor een
overeenkomst voor onbepaalde tijd ontstaat.
De forensisch onderzoekers constateren dat in de zomer van 2007 de heer Lenssen een bruto
maandsalaris ontvangt van € 10.782,10. Voor de commissie komt dit overeen met een bruto
jaarsalaris in 2007 van circa € 140.000,-, exclusief onkostenvergoedingen en lease-regeling.
In de zomer van 2005 wordt afgesproken dat de heer Lenssen zal worden belast met specifieke
en projectmatige werkzaamheden, met de nadruk op advisering over
onderwijsaangelegenheden waarbij de heer Lenssen zijn werkzaamheden naar eigen inzicht zal
indelen.
In november 2006 wordt de heer Lenssen om niet gedetacheerd bij InHolland als lector
maatschappelijk ondernemen. De aard en omvang van de werkzaamheden zullen in onderling
overleg worden bepaald. De detacheringsovereenkomst was ten minste van toepassing tot
medio 2010.

32

Betrokkene is door de Raad van Toezicht in 2010 ontslagen; betrokkene is een bodemprocedure
gestart, voor zover bekend bij de commissie is deze zaak nog gaande.
33
De feiten die worden beschreven in deze samenvatting zijn gebaseerd op hoofdstuk 11 Signaal 4: De
adviseur van het College van Bestuur uit de rapportage van Integis.

27

De forensische onderzoekers geven aan dat in de loop van 2009 door Amarantis met de heer
Lenssen gesprekken worden gevoerd over beëindiging van de arbeidsovereenkomst. Daarbij
wordt onder meer verwezen naar een vermelding in de uitspraak van de Commissie van Beroep
dat “ten tijde van het verlenen van het ontslag aan de functie van adviseur al zeer geruime tijd,
tenminste een jaar, inhoudelijk geen daadwerkelijke invulling werd gegeven.” De heer Lenssen
heeft op dit punt bij de forensisch onderzoekers aangegeven dat zijn werkzaamheden in het
kader van de detachering gewoon zijn doorgelopen.
Behoorlijk bestuurlijk gedrag34
Alvorens de commissie ingaat op de weging van de feiten merkt zij op dat de Raad van Toezicht
en daarop volgend het College van Bestuur35 van Amarantis de werkzaamheden van de heer
Lenssen - buiten een algemene aanduiding in de arbeidsovereenkomst zoals deze gold na
augustus 2004 - niet nader hebben omschreven. Mede door de stilzwijgende verlenging van de
overeenkomst na augustus 2007 heeft het ontbroken aan specificatie van de aard en intensiteit
van de werkzaamheden36. Evenmin is in de detacheringsovereenkomst met InHolland bepaald
wat de aard en omvang van de activiteiten van de heer Lenssen uit hoofde van zijn lectoraat
zouden zijn. De commissie stelt vast dat de Raad van Toezicht en het College van Bestuur van
Amarantis Onderwijsgroep daarmee een ruime regeling hebben geschapen en deze hebben
laten voortbestaan.
Aangezien de heer Lenssen in de periode 2004-2010 op basis van een arbeidsovereenkomst en
derhalve met instemming van eerst de Raad van Toezicht en daarop volgend het College van
Bestuur werkzaam is geweest als bestuursadviseur, kan de commissie niet stellen dat sprake is
van een onregelmatigheid, noch van ongerechtvaardigde verrijking en/of (de schijn van)
belangenverstrengeling.
De commissie constateert dat de heer Lenssen niet is gevraagd verantwoording af te leggen
over zijn werkzaamheden bijvoorbeeld in de vorm van een jaarlijkse rapportage van
werkzaamheden en functioneringsgesprekken. De heer Lenssen heeft de commissie
documenten toegezonden waarmee enig zicht ontstaat op de activiteiten vanuit zijn lectoraat37.
De commissie verbaast zich over het ogenschijnlijk ontbreken van een systematische,
wederkerende, integrale vorm van verslaglegging en verantwoording, aangezien met de inzet
van de heer Lenssen als bestuursadviseur (al dan niet gedetacheerd) een aanzienlijk bedrag aan
publieke middelen gemoeid is geweest. Gelet op het genoten salaris had zijn bijdrage aan de
34

Namens de heer Lenssen is op 8 februari 2013 gereageerd op het voor hem relevante deel van de
concept-rapportage van de commissie; de reactie is opgenomen in de bijlagen bij Deel I van dit rapport.
35
De heer Molenkamp geeft in zijn reactie op het concept-rapport op 7 en 8 februari 2013 aan deze
weergave niet te delen: “Onjuist is dat de heer Lenssen voor wat betreft zijn arbeidsvoorwaarden onder
de verantwoordelijkheid van het CvB valt. (…) De heer Lenssen viel – net als CvB-leden – ook ten tijde van
zijn bestuursadviseurschap onder de verantwoordelijkheid van de RvT.”
36
De heer Molenkamp merkt in zijn reactie op het concept-rapport op 7 februari 2013 op dat “Integis de
werkzaamheden heeft opgesomd in haar rapport.”
37
Deze informatie is opgenomen in de bijlage.

28

organisatie onomstotelijk vast moeten staan, bijvoorbeeld blijkend uit verslaglegging. Aan deze
onduidelijke situatie hebben allereerst de Raad van Toezicht en daarop volgend het College van
Bestuur deel gehad, maar ook de heer Lenssen heeft in dezen verantwoordelijkheid. De
commissie is van mening dat vanuit het oogpunt van maatschappelijk
verantwoordelijkheidsbesef alle betrokkenen de situatie eerder hadden moeten en kunnen
beëindigen. De handelwijzen van betrokkenen vindt de commissie niet passend bij wat van
betrokkenen uit hoofde van hun functie mocht worden verwacht.

38

Doelmatige besteding van publieke gelden

De commissie stelt vast dat voor de periode 2007-2010 door haar niet is te bepalen of en in
welke mate de heer Lenssen daadwerkelijk heeft gefunctioneerd als bestuursadviseur van
Amarantis Onderwijsgroep39. In deze periode heeft hij zijn arbeidsvoorwaarden behouden,
neerkomende op – indicatief - vier maal een jaarsalaris van € 140.000, exclusief
onkostenvergoedingen en lease-regeling40.
De commissie vindt dat de (stilzwijgend verlengde) arbeidsovereenkomst met de heer Lenssen
na zijn terugtreden als CvB-voorzitter in 2004 te lang heeft geduurd. Bovendien was deze
onduidelijk voor wat betreft de aard en omvang van de te verrichten werkzaamheden41 en
liepen de arbeidsvoorwaarden die hij genoot als CvB-voorzitter ongewijzigd door. Daarmee is
voor de commissie de kans aanwezig dat de betreffende uitgaven disproportioneel zijn
42

geweest .

38

Namens de heer Lenssen is op 8 februari 2013 gereageerd op het voor hem relevante deel van de
concept-rapportage van de commissie; de reactie is opgenomen in de bijlagen bij Deel I van dit rapport.
39
Al dan niet in zijn hoedanigheid als gedetacheerd lector bij InHolland.
40
De heer Molenkamp merkt in zijn reactie op het concept-rapport bij deze passage het volgende op:
“Indien de heer Lenssen (geboren 1947) gebruik zou maken van de VUT regeling en de uitvoering van de
contracten tussen hem en de Raad van Toezicht zouden naar mijn herinnering/inschatting de organisatie,
vanwege het gewijzigde fiscale regime per 1 januari 2006, het volgende kosten: 2006: minimaal
600.000, 2007: minimaal 480.000, 2008: minimaal 360.000, 2009: minimaal 240.000, 2010: minimaal
120.000. Begin 2009 heeft Molenkamp tegen Lenssen gezegd: wegwezen, neveninkomsten opgeven +
Amarantis betaalt niets in het kader van de VUT regeling, tenzij openheid over neveninkomsten. Aanpak
juridisch door gesproken met mr. E. van Win, De Clerq Advocaten en in vol overleg met Raad van
Toezicht. Conflict met Lenssen ontstond en de inzet werd: Lenssen moest vertrekken zonder nog iets te
krijgen. Over de neveninkomsten en einde dienstverband zijn (gerechtelijke) procedures gevoerd onder
verantwoordelijkheid en met directe bemoeienis van de RvT. Uw commissie kan niet de opmerkingen over
het salaris maken zonder deze context te melden.”
41
Als bestuursadviseur en/of als gedetacheerd lector bij InHolland.
42
Met ingang van 1 januari 2013 is het niet toegestaan dat met topfunctionarissen in de publieke sector
wordt afgesproken dat hun salaris doorloopt ná het neerleggen van hun functie. De ontslagdatum mag
niet ingaan op een datum die later ligt dan het moment van stoppen van de werkzaamheden. Het betreft
artikel 2.10, lid 3 en artikel 1.6, lid 3 van de Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en
semipublieke sector (WNT).

29

4.6

Vermeende nauwe banden met een adviesbureau

Het volgende signaal is gedurende de eerste onderzoeksperiode ter attentie van de commissie
gekomen:

“Er zouden nauwe banden zijn tussen de voorzitter van het CvB, een directeur en een
bestuursadviseur enerzijds en een adviesbureau te Amsterdam anderzijds; met de inhuur van
het bureau zouden jaarlijks aanzienlijke bedragen zijn gemoeid; de bestuursadviseur is
inmiddels werkzaam als partner bij het betreffende bureau; in de relatie tussen Amarantis en
het betreffende adviesbureau zou eveneens woningcorporatie De Key betrokken zijn; de
vicevoorzitter van de Raad van Toezicht is tevens lid van de Raad van Toezicht van De Key.”

Samenvatting bevindingen forensisch onderzoek43
De forensisch onderzoekers hebben de in het signaal aangeduide betrokkenen als volgt
geïnterpreteerd:
-

De voorzitter van het CvB betreft mogelijkerwijs de heer L.J. Molenkamp

-

De directeur betreft waarschijnlijk de heer drs. H.J.R. van Setten

-

De bestuursadviseur betreft de heer dr. L. Lenssen

-

Het adviesbureau betreft CBE (Group) te Amsterdam

-

De vicevoorzitter van de Raad van Toezicht betreft mevrouw drs. S. Groenewegen.

De onderzoekers constateren over ‘vermeende nauwe banden’ het volgende.


Het is onwaarschijnlijk dat er nauwe banden zouden zijn (geweest) tussen de heer
Molenkamp en genoemd bureau aangezien aannemelijk is dat de (zakelijke) band niet
goed, eerder slecht was.



Het is niet aannemelijk dat de heer Lenssen als bestuursadviseur formeel opdrachten
heeft verstrekt aan CBE.



De heer Lenssen was tussen 2006 en 2010 nauw betrokken bij ‘boardroomsessies’ van
CBE. Volgens CBE ontving Lenssen hiervoor geen betaling aangezien deze activiteiten
vielen onder zijn lectoraat bij InHolland.



De heer Lenssen was volgens hemzelf en volgens CBE geen partner in de zin van
vennoot of maat; er was geen sprake van een arbeidsovereenkomst tussen Lenssen en
CBE. CBE heeft verklaard dat de heer Lenssen na zijn promotie in 2011 als zzp-er
betaalde werkzaamheden heeft verricht voor de Academica van CBE.

43

De feiten die worden beschreven in deze samenvatting zijn gebaseerd op hoofdstuk 12 Signaal 5:
Vermeende nauwe banden met een adviesbureau uit de rapportage van Integis.

30



De heer Van Setten heeft aangegeven niet te zijn ingehuurd door CBE en heeft ook
geen betalingen van CBE ontvangen voor verrichte werkzaamheden.



Er is volgens de onderzoekers geen aanleiding te veronderstellen dat er ongewenste c.q.
ongepaste nauwe banden zouden bestaan tussen enerzijds de heren Molenkamp,
Lenssen en Van Setten en anderzijds het adviesbureau CBE (Group).

De onderzoekers beschrijven een samenwerkingsrelatie tussen Amarantis, De Key en CBE
waarbij ook andere partijen betrokken waren. De onderzoekers hebben geen aanleiding te
veronderstellen dat sprake zou zijn geweest van ongewenste c.q. ongepaste nauwe banden
tussen Amarantis, De Key en mevrouw Groenewegen.
Over de omvang van de inhuur van CBE door Amarantis geven de onderzoekers aan dat uit
notulen van het College van Bestuur blijkt dat het zou gaan om een bedrag van € 480.000 in
2008. In de jaren voor en na 2008 waren de door CBE in rekening gebrachte bedragen lager.
Voor wat betreft het bedrag in 2008 geeft CBE aan dat hierin mede begrepen waren de kosten
voor inzet van CBE in een gezamenlijk project van Amarantis met een aantal andere partijen.
Amarantis functioneerde daarbij als penvoerder waarbij de kosten deels werden verrekend met
die andere partijen. Dit is bevestigd door de heer Molenkamp. Volgens CBE bedroeg de feitelijke
omzet van CBE bij Amarantis in 2008 € 252.000,-.

Behoorlijk bestuurlijk gedrag
De commissie constateert op grond van de gebleken feiten dat geen sprake is geweest van
onregelmatigheden, noch van ongerechtvaardigde verrijking en/of (de schijn van)
belangenverstrengeling. Evenmin constateert de commissie dat de handelwijze in strijd is met de
eis van het tonen van gepast gedrag.

Doelmatige besteding van publieke gelden
De commissie heeft niet onderzocht of en in welke mate de werkzaamheden die door CBE in
opdracht van Amarantis zijn verricht, bij hebben gedragen aan de realisatie van de opdracht van
dit schoolbestuur, noch dat deze uitgaven in relatie staan tot de gerealiseerde opbrengst. Het
lijkt de commissie overigens aannemelijk dat het heeft bijgedragen aan de te realiseren doelen.
Met betrekking tot de betrokkenheid van de heer Lenssen bij werkzaamheden voor activiteiten
van CBE is de vraag naar de doelmatige besteding van publieke gelden als zodanig niet aan de
orde (zie ook het signaal in paragraaf 4.5).

31

4.7

Een betaling van € 210.000

De commissie heeft in de eerste onderzoeksfase het volgende gesignaleerd:

“Door de voormalig directeur Huisvesting is gemeld aan Ernst & Young en aan de commissie
dat in 2007 een onduidelijke betaling van € 210.000 heeft plaatsgevonden door Amarantis
Onderwijsgroep, waarschijnlijk via Ymere, aan Fortifere te Castricum.”

Samenvatting bevindingen forensisch onderzoek44
Uit het forensisch onderzoek komt naar voren dat het een betaling betreft van € 280.000 (excl.
btw) door woningcorporatie Ymere aan de firma Fortiteer BV te Castricum, op grond van een
factuur d.d. 12 juni 2006. Op de factuur is aangegeven dat het betreft: “werkzaamheden,
advisering en bemiddeling inzake de ISA-projecten.”
In deze periode werken de scholengroep ISA, rechtsvoorganger van Amarantis, en Ymere samen
aan de realisatie van een project te Amsterdam Slotervaart. Het project gaat uiteindelijk niet
door. Om het geschil over de door ISA respectievelijk Ymere gemaakte kosten te beslechten,
worden twee vaststellingsovereenkomsten gesloten, één in 2009 en één in 2010. Bij de
vaststellingsovereenkomst uit 2010 wordt bepaald dat Amarantis 50% van de factuur van
Fortiteer aan Ymere vergoedt.
Woningcorporatie Ymere heeft in de persoon van de heer S. Schuwer en J. van den Berg
medewerking verleend aan de interviews van het forensisch onderzoek. De heer J.N.W.
Molenaar, enig aandeelhouder en bestuurder van Fortiteer BV, heeft niet gereageerd op de
uitnodiging van Integis voor een interview; hij is wel ingegaan op de mogelijkheid kennis te
nemen van het relevante deel van het concept-rapport van Integis.
De forensische onderzoekers beschrijven dat de factuur volgens een aantal geïnterviewden naar
verluidt een ‘aanbrengfee’ was, opgesteld op verzoek van een oud-directeur van een
bouwbedrijf die het contact tussen Ymere en ISA zou hebben gelegd. De heer Molenaar van
Fortiteer BV, enig aandeelhouder en bestuurder, duidt na kennisneming van de conceptrapportage de onderbouwing van de factuur niet aan als aanbrengfee.
Omdat de heer Molenaar niet heeft meegewerkt aan een interview hebben de forensisch
onderzoekers de kennelijke intermediaire rol van dit bedrijf niet kunnen duiden. Mede om die
reden hebben zij met betrekking tot het signaal en de aangetroffen feiten geen nadere
werkzaamheden verricht.

44

De feiten die worden beschreven in deze samenvatting zijn gebaseerd op hoofdstuk 13 Signaal 6: Een
betaling van € 210.000 uit de rapportage van Integis.

32

Behoorlijk bestuurlijk gedrag en doelmatige besteding van publieke gelden45
De commissie constateert dat feitelijk sprake is geweest van een betaling door Ymere in 2006
waar geen duidelijke verplichting tegenover stond, en dat de helft van deze betaling uiteindelijk
in het kader van een schikking tussen partijen voor rekening is gekomen van Amarantis
Onderwijsgroep.
Integis heeft op 31 januari 2013 haar rapport aan de commissie uitgebracht. Het is de
commissie gebleken dat Integis het onderzoek niet kon afronden wegens gebrek aan
medewerking van een van de betrokkenen. Dit was voor de commissie onbevredigend. Tegen
deze achtergrond heeft de commissie Integis op 7 februari 2013 gevraagd nader onderzoek te
doen. Op basis hiervan heeft de commissie op basis van de jaarrekeningen van Fortiteer (daartoe
onderzocht door Integis) kunnen vaststellen dat in 2006 een bedrag van € 280.000 is geboekt
ten gunste van Fortiteer BV uit hoofde van 'omzet adviezen'. Ook heeft zij inzage gehad in de
factuur die voor hetzelfde bedrag door Fortiteer BV aan Ymere is gezonden. In 2007 is een
bedrag van € 150.000 geboekt ten laste van Fortiteer BV uit hoofde van 'commissie'. De
commissie heeft geen toegang gekregen tot de bankafschriften van de betrokkene. De
commissie kan gelet hierop niet geen oordeel geven over de vraag of al dan niet sprake is van
een vermoeden van een strafbaar feit dan wel of er redenen zijn om de betaling anderszins als
zonder grond of ondoelmatig aan te merken.
Het ontbreekt de commissie aan de formele bevoegdheden om het signaal verder te kunnen
onderzoeken, bijvoorbeeld door de boekhouding bij Fortiteer in te zien en fiscale en
bankgegevens op te vragen. De commissie komt daardoor niet toe aan een weging op grond
van de criteria. Daarom geeft de commissie de minister in overweging om de bevoegde
instanties te vragen een oriënterend onderzoek uit te voeren. De commissie heeft deze
overweging in een brief d.d. 14 februari 2013 aan de minister neergelegd.
Terzijde merkt de commissie op dat zij zowel in haar eerste46, als in het vervolgonderzoek door
deskundigen is gewezen op de kwetsbaarheid van de onderwijsinstellingen ten opzichte van de
vastgoedsector. Onderzoek hiernaar valt echter buiten de opdracht van de commissie.

45

Op 7 februari 2013 heeft Ymere schriftelijk opmerkingen ingediend bij dit deel van de conceptrapportage van de commissie; de reactie van Ymere is opgenomen in de bijlagen bij Deel I van deze
rapportage.
46
Vermeld op pagina 43 van Autonomie Verplicht.

33

4.8

Medewerkers aangetrokken van adviesbureau

Ten slotte heeft de commissie zich gebogen over het volgende signaal:

“De commissie is tijdens haar onderzoek gestuit op het feit dat (1) in 2008-2009 de heer
s’Jacob wordt aangetrokken, eerst als extern adviseur en aansluitend als lid van het CvB, vanuit
het adviesbureau waarvan de vicevoorzitter van de Raad van Toezicht directeur is, en (2) dat de
interim-bestuurder die in de zomer van 2011 aantreedt, eveneens afkomstig is van dit
adviesbureau.”

Samenvatting bevindingen forensisch onderzoek47
De forensische onderzoekers zijn ervan uit gegaan dat het in het signaal gaat over het inhuren
van a) de heer R.A. s’Jacob RA in 2008-2009 en b) de heer drs. P. Raets in 2011. Beiden waren
destijds werkzaam voor Het Expertisecentrum (HEC). Mevrouw drs. S. Groenewegen,
vicevoorzitter van de Raad van Toezicht, was in de betreffende periode eveneens werkzaam bij
het HEC.

De inhuur en benoeming van de heer s’Jacob
Uit het forensisch onderzoek komt naar voren dat in maart 2008 tussen de Raad van Toezicht
en het College van Bestuur van Amarantis is gesproken over het aantrekken van een
procesbegeleider voor de (bedrijfsvoering van) financiën en ict. Mevrouw Groenewegen heeft in
dat gesprek de naam van de heer s’Jacob genoemd; de heer s’Jacob wordt vervolgens
ingehuurd vanuit het HEC. De onderzoekers constateren dat het noemen van een naam niet in
strijd is met de relevante interne regelingen. De commissie komt op dit punt bij de weging nog
terug.
De heer s’Jacob wordt met ingang van 1 februari 2009 aangesteld als lid van het College van
Bestuur. De onderzoekers is niet gebleken dat HEC financieel of anderszins voordeel heeft
verkregen bij de indiensttreding van de heer s’Jacob bij Amarantis.
Mevrouw Groenewegen heeft volgens de onderzoekers ten aanzien van de indiensttreding van
de heer s’Jacob onafhankelijk van de (deel)belangen van de instelling en onbevangen ten
opzichte van elkaar en van het College van Bestuur kunnen opereren en niet in strijd gehandeld
met de statuten. Daarbij wordt vermeld dat de regeling ‘Goed bestuur binnen Amarantis
Onderwijsgroep’ door de Raad van Toezicht pas op 4 februari 2009, dus na zijn indiensttreding
is vastgesteld.

47

De feiten die worden beschreven in deze samenvatting zijn gebaseerd op hoofdstuk 14 Signaal 7:
Medewerkers aangetrokken van adviesbureau uit de rapportage van Integis.

34

De inhuur van de heer Raets
De forensisch onderzoekers beschrijven hoe is gekomen tot de inhuur van de heer Raets,
interim-voorzitter van het College van Bestuur. De onderzoekers constateren dat mevrouw
Groenewegen bij de gang van zaken betrokken is geweest. In de notulen van de vergadering
van de Raad van Toezicht op 22 juni 2011 wordt geen melding gemaakt van het feit dat
mevrouw Groenewegen zich heeft onttrokken aan de beraadslagingen c.q. niet zou hebben
deelgenomen aan de stemming. Opgemerkt wordt wel dat volgens een versie van de notulen
een ander lid van de Raad van Toezicht niet met de benoeming instemt wegens strijdigheid met
de regels van goed bestuur in het onderwijs.
De forensische onderzoekers komen tot de conclusie dat ten aanzien van de inhuur van de heer
Raets, mevrouw Groenewegen in strijd heeft gehandeld met de regeling ‘Goed bestuur binnen
Amarantis Onderwijsgroep’, i.c. de bepalingen die gaan over het tegengaan van strijdige
belangen. Zij hebben geen aanwijzingen dat dit heeft geleid tot negatieve financiële gevolgen
voor Amarantis en/of positieve financiële gevolgen voor HEC en mevrouw Groenewegen.

Behoorlijk bestuurlijk gedrag48
De commissie is van mening dat de betrokkenheid van mevrouw Groenewegen bij de inhuur en
aansluitend de benoeming van de heer s’Jacob niet is te duiden als een onregelmatigheid;
ongerechtvaardigde verrijking door mevrouw Groenewegen is de commissie niet gebleken.
De commissie merkt daarbij wel op dat hierbij geen sprake is van een onregelmatigheid omdat
de regeling Goed bestuur binnen Amarantis pas begin 2009 formeel door de Raad van Toezicht
wordt vastgesteld. De inhuur en indiensttreding van de heer s’Jacob vinden daaraan
voorafgaand plaats. Het komt de commissie echter onwaarschijnlijk voor dat leden van de Raad
van Toezicht, zoals mevrouw Groenewegen, in de jaren 2008 en 2009 geen kennis hebben
gehad van de regeling die dan in de maak is. Voorts merkt de commissie op dat de inhuur van
de heer s’Jacob door Amarantis, geleid heeft tot omzet voor het HEC. Tezamen genomen
concludeert de commissie dat hierbij sprake is geweest van belangenverstrengeling. Mevrouw
Groenewegen heeft met de inhuur en indiensttreding van de heer s’Jacob het risico gelopen dat
zij niet meer onafhankelijk en objectief kon functioneren als toezichthouder van Amarantis
Onderwijsgroep. De commissie vindt haar handelwijze niet passend bij wat van een
toezichthouder mag worden verwacht.
Dit geldt tevens ten aanzien van de betrokkenheid van mevrouw Groenewegen bij de inhuur
van de heer Raets. Mevrouw Groenewegen heeft met haar betrokkenheid bij deze inhuur in
strijd gehandeld met relevante bepalingen uit de regeling ‘Goed bestuur binnen Amarantis
48

Mevrouw Groenewegen heeft de commissie op 8 februari 2013 aangegeven dat zij de weging van de
commissie niet deelt. De commissie heeft haar opmerkingen opgenomen in de bijlagen van Deel I van
deze rapportage.

35

Onderwijsgroep’. De inhuur van de heer Raets door Amarantis heeft geleid tot omzet voor het
HEC. Er is in deze situatie sprake van belangenverstrengeling. De commissie vindt de
handelwijze van mevrouw Groenewegen niet passend bij wat van een toezichthouder mag
worden verwacht. Ongerechtvaardigde verrijking is ook in dit geval niet gebleken.
De commissie benadrukt dat niet is gebleken dat mevrouw Groenewegen financieel voordeel
heeft gehad bij de inhuur van de heer s’Jacob en de heer Raets.

Doelmatige besteding van publieke gelden
Volgens de commissie is toetsing van de geconstateerde feiten aan de norm van een doelmatige
besteding van publieke gelden in dit geval niet relevant.

36

5 Conclusies over de feiten en de weging daarvan
De commissie heeft als vervolgopdracht aanvaard om na te gaan of bij Amarantis
Onderwijsgroep sprake is geweest van persoonlijke bevoordeling door bestuurders,
leidinggevenden of adviseurs van de instelling of haar rechtsvoorgangers. Daarbij is de
commissie verzocht aan te geven hoe het handelen van betrokkenen zich verhoudt tot normen
ten aanzien van behoorlijk bestuurlijk gedrag en een doelmatige inzet van publieke gelden. De
commissie heeft haar onderzoek gericht op de signalen die zij in de eerdere onderzoeksfase
heeft ontvangen en die zij op 3 december 2012 per brief aan de minister van OCW heeft
gemeld.
De commissie heeft forensisch onderzoeksbureau Integis onderzoek laten verrichten naar het al
dan niet feitelijke karakter van de signalen en na laten gaan of met betrekking tot
geconstateerde feiten sprake is van eventuele onregelmatigheden.
Om de uitkomsten van het feitenonderzoek te wegen, heeft de commissie een toetsingskader
opgesteld dat bestaat uit drie stappen en een aantal nadere criteria:


Is sprake van strafbare feiten?



Is sprake van behoorlijk bestuurlijk gedrag?



o

Is sprake van onregelmatigheden?

o

Is sprake van ongerechtvaardigde verrijking?

o

Is sprake van (de schijn van) belangenverstrengeling?

o

Is sprake van ongepast gedrag?

Is sprake van doelmatige inzet van publieke middelen?

De commissie heeft het toetsingskader toegepast op de door Integis geconstateerde feiten.

Strafbare feiten?
De commissie concludeert dat bij zeven van de acht de onderzochte signalen géén sprake is van
het vermoeden van strafbare feiten. Bij één signaal heeft zij geen oordeel kunnen geven over de
vraag of al dan niet sprake is van een vermoeden van een strafbaar feit.

37

Behoorlijk bestuurlijk gedrag?
Op een aantal punten constateert de commissie dat de Raad van Toezicht en het College van
Bestuur hetzij regelingen hebben getroffen die grond geven voor (te) ruime interpretaties, hetzij
kansen onbenut hebben gelaten om onduidelijke regelingen te corrigeren. Het betreft daarbij in
het bijzonder de lease-regeling die gold voor de heren Lenssen en Van Setten en de regeling die
met de heer Lenssen was overeengekomen over de invulling van zijn bestuursadviseurschap (al
dan niet in combinatie met zijn detachering). De commissie acht dit in strijd met goed besturen.
Met betrekking tot lease-regelingen in het onderwijs als zodanig merkt de commissie overigens
op dat Raden van Toezicht en Colleges van Bestuur er goed aan doen na te gaan en duidelijk te
beargumenteren op welke gronden en bij welke functies inzet van een lease-regeling aan de
orde is.
Bij een drietal signalen die zijn onderzocht, is de conclusie van de commissie dat er geen enkele
reden is te veronderstellen dat sprake zou zijn van een misstand. Het betreft de volgende
signalen:


het leveren van kunstvoorwerpen door een zakenpartner van een interieurarchitect die
door Amarantis werd ingehuurd;



de aankoop en verkoop van een pand van ROC ASA door de heer Molenkamp;



vermeend nauwe banden tussen de enkele betrokkenen uit de top van de organisatie
van Amarantis, adviesbureau CBE te Amsterdam en woningcorporatie De Key.

Ten aanzien van drie signalen heeft de commissie vastgesteld dat, hoewel geen sprake is van
onregelmatigheden en/of ongerechtvaardigde verrijking, sprake is van ongepast gedrag van
betrokkenen. Het gaat daarbij om:


de wijze waarop door de heer Van Setten gebruik is gemaakt van de ongebruikelijk
ruime lease-regeling;



de inzet van opdrachtnemers van Amarantis bij het opknappen van de woning van de
heer Van Setten (zie ook hierna);



de mate waarin de heer Lenssen en het CvB de weinig gespecificeerde
arbeidsovereenkomst als bestuursadviseur en het ontbreken van systematische, integrale
verantwoording over feitelijk verrichte werkzaamheden lieten voortbestaan tot ver na de
oorspronkelijk overeengekomen datum van 1 augustus 2007.

Bij één signaal heeft de commissie geconstateerd dat sprake is geweest van de schijn van
belangenverstrengeling. Daarbij gaat het over:


de omstandigheid dat de voormalig directeur Huisvesting, in de periode dat hij nog lid
was van het CvB en verantwoordelijkheid droeg voor de huisvestingsportefeuille,
reguliere leveranciers van Amarantis opdracht verstrekte voor
verbouwingswerkzaamheden aan zijn woning te Ruinerwold.

38

Bij één signaal concludeert de commissie dat sprake is geweest van een onregelmatigheid in
combinatie met belangenverstrengeling en ongepast gedrag. Het betreft:


de betrokkenheid van mevrouw Groenewegen, vicevoorzitter van de Raad van Toezicht
en tevens werkzaam bij HEC, bij de inhuur door Amarantis van de heren s’Jacob en
Raets vanuit HEC.

Doelmatige besteding van publieke gelden?
De commissie plaatst verder vraagtekens bij de doelmatigheid van de uitgaven voor de leaseregeling in het geval van de heer Lenssen. De commissie acht de kans aanwezig dat de uitgaven
voor (het continueren van) de aanstelling van de heer Lenssen na diens terugtreden als
bestuursvoorzitter in 2004, welke uitgaven doorliepen tot maart 2011, disproportioneel zijn
geweest.
Ten aanzien van één signaal, te weten de betaling van een factuur aan Fortiteer BV door Ymere,
waarvan Amarantis Onderwijsgroep uiteindelijk de helft voor eigen rekening nam, heeft de
commissie vastgesteld dat zij niet beschikt over de bevoegdheden om nader onderzoek te
verrichten.
Terzijde merkt de commissie op dat zij zowel in haar eerste, als in het vervolgonderzoek door
deskundigen is gewezen op de kwetsbaarheid van de onderwijsinstellingen ten opzichte van de
vastgoedsector. Onderzoek hiernaar viel echter buiten de opdracht van de commissie.

39

6 Wat we van bestuurders verwachten
In Autonomie verplicht heeft de commissie geconstateerd dat het bestuurlijk functioneren bij
Amarantis Onderwijsgroep heeft bijgedragen aan de financiële problematiek waarin de
organisatie terecht kwam. Ook is de commissie in het vorige rapport ingegaan op de structuur
en het stelsel waarbinnen dit heeft kunnen gebeuren. In het onderhavige rapport staat het
gedrag van enkele betrokkenen centraal. De commissie constateert dat dit gedrag in het
algemeen niet als onwettig is te karakteriseren; in een aantal gevallen benoemt zij het echter
wel als onwenselijk. Immers: niet alles wat kán, hoeft of moet ook. In dit slothoofdstuk besteedt
de commissie in algemene zin aandacht aan het wenselijke gedrag van bestuurders en
managers49 in het onderwijs.
Er bestaat geen lijst van gedragsvoorschriften voor wenselijk gedrag van bestuurders in het
onderwijs. Veelal is ‘goed bestuur’ een kwestie van intuïtie en Fingerspitzengefühl, waarbij
dikwijls pas na incidenten duidelijk wordt dat er een onzichtbare grens is overschreden in
gewenst gedrag. Bestuurders in het onderwijs hebben een voorbeeldfunctie. Met hun gedrag
vertegenwoordigen zij de belangrijke waarden van de publieke sfeer: betrokkenheid,
dienstbaarheid, professionaliteit en matigheid. Zij zijn daarmee het voorbeeld voor de
organisatie die zij vertegenwoordigen en voor de burgers die van hun diensten gebruikmaken.
Op basis van een tweetal expertmeetings en literatuuronderzoek reikt de commissie in dit
hoofdstuk een aantal uitgangspunten aan voor wenselijk gedrag van bestuurders in het
onderwijs. Zij beoogt daarmee deels te bevestigen wat al gebruik is onder een groot aantal
‘goede bestuurders’ in de onderwijssector, deels bestuurders aan te zetten tot verandering van
hun praktijken.

6.1

Het gedrag en de context

In Autonomie verplicht heeft de commissie Amarantis Onderwijsgroep geanalyseerd als ‘kind
van zijn tijd’. De organisatie is ontstaan in een periode dat van scholen en hun besturen werd
verwacht en gevraagd te fuseren. Geclusterde opleidingen werden doelmatiger gevonden onder
één bestuur dan een ‘versnipperde’ infrastructuur bestaande uit vele kleine (beroeps)opleidingen. Grotere besturen konden meer aan, konden meer verantwoordelijkheid dragen en
konden effectiever optreden als gesprekspartner in regio’s tegenover gemeentebesturen,
regionale bureaus arbeidsvoorziening en werkgevers. De overheid kon en wilde verder
terugtreden. Instellingen kregen aldus in de loop van de achterliggende decennia meer ruimte
en meer autonomie. Die ruimte bestond onder andere uit de invoering van ‘lumpsum’
bekostiging: uitgaven werden niet meer achteraf gedeclareerd, maar een normbedrag werd
vooraf ontvangen en de besteding daarvan werd achteraf verantwoord.
49

Omwille van de leesbaarheid wordt in het vervolg van dit hoofdstuk gesproken over ‘bestuurders’.
Daaronder verstaat de commissie tevens intern toezichthouders en managers.

40

Amarantis heeft deze ontwikkeling zeker niet als enige doorgemaakt. Voor álle scholen en
besturen in het onderwijs vormde dit in de afgelopen twintig de relevante beleidscontext.
Besturen ontwikkelden en voegden zich daar naar.
De ontwikkeling naar meer autonomie en bestedingsvrijheid – dat laatste overigens in de jaren
negentig wel in ruil voor het doorvoeren van de nodige bezuinigingen – is gepaard gegaan met
de introductie van ‘new public management’: van publieke diensten zoals scholen werd vanaf
de tweede helft van de jaren negentig in toenemende mate bedrijfsmatigheid,
ondernemerschap en concurrentie verwacht. Deze filosofie of ‘doctrine’ was dermate dominant
dat veruit de meeste schoolbesturen in Nederland hierin zijn meegegaan. Temeer daar er onder
de noemer van ‘governance’ passende bestuurlijke modellen werden aangereikt om de slag naar
innovatiever onderwijs te maken, dat beter zou passen bij de vraag van de omgeving. Zo raakte
bijvoorbeeld het ‘besturen op afstand’, later gevolgd door ‘het raad van toezicht model’, in het
onderwijs in zwang.
De geleidelijke schaalvergroting en toenemende autonomie betekenden dat schoolbesturen –
deels als raden van toezicht – op afstand kwamen te staan van het primaire onderwijsproces.
Daarbij werd de concurrentie tussen scholen en hun besturen normaal of zelfs gewenst geacht.
Passend bij de bestuurlijke filosofie werden bestuurders en managers gezocht die het onderwijs
ondernemend konden maken. Deze ‘moderne’ bestuurders en managers kwamen veelal van
buiten het onderwijs en afficheerden zich soms als ‘chief executive officier’ van een
scholengroep in een bepaalde regio.
De afstand – figuurlijk en vaak ook letterlijk – tussen bestuurders, hogere functionarissen en
intern toezichthouders in het onderwijs enerzijds en de professionals op de werkvloer anderzijds
is in de achterliggende decennia onmiskenbaar toegenomen. De ‘top’ van onderwijsorganisaties
heeft zich daarbij wellicht te sterk gericht naar de doctrine van New Public Management
(output, resultaat, rendement) terwijl voor de professionals op de werkvloer juist de interactie
met de leerling, de kwaliteit en voortgang van het leerproces, voorop bleef staan. Het is niet
vreemd dat in sommige onderwijsorganisaties daarmee de verhouding tussen de bestuurlijke top
en de basis gespannen is geraakt.
De toegenomen afstand tussen ‘bestuur’ en ‘basis’ kan in organisaties zoals Amarantis een
verklaring ervoor zijn dat in enkele gevallen onwenselijk gedrag werd vertoond. Met onwenselijk
gedrag bedoelt de commissie gedrag van bestuurders en managers dat volgens de regels nog
nét kan, bijvoorbeeld omdat dit bekend is uit de marktsector, maar waarvan men ook kan
zeggen dat dit voor een publieke organisatie ongepast is.
Deze context verklaart ten dele waarom het soms ‘mis’ gaat en er signalen ontstaan over
bestuurders zoals in de vorige hoofdstukken zijn besproken. Tegelijkertijd vindt de commissie
deze context of systeemkant geen afdoende verklaring voor ongewenst gedrag. Immers,
bestuurders zijn en blijven altijd zelf verantwoordelijk voor hun handelen, ook als de context

41

bepaalde vormen van gedrag zou hebben ‘uitgelokt’. Er zijn bovendien vele, vele bestuurders in
het onderwijs die weten dat bepaald gedrag strijd oplevert met publieke waarden.

6.2

Drie uitgangspunten

De commissie wil de discussie in het onderwijs over wenselijk bestuurlijk gedrag stimuleren.
Daardoor kan tussen ‘top’ en werkvloer een gedeelde opvatting ontstaan over goed bestuur,
hetgeen de afstand verkleint en de onderlinge band versterkt. Hiertoe introduceert de
commissie een drietal uitgangspunten voor wenselijk bestuurlijk gedrag50.

De bestuurder staat voor de kwaliteit van onderwijs
Voor bestuurders in het onderwijs dient de kwaliteit van het primaire proces voorop te staan.
Daarvoor zijn zij verantwoordelijk. In Autonomie verplicht heeft de commissie enkele
aanbevelingen geformuleerd waardoor dit beginsel beter raakt ingebed.

Enkele aanbevelingen van de commissie uit ‘Autonomie verplicht’


De voorzitter van het CvB legt een bestuursverklaring af waarin wordt ingegaan op de relatie
tussen bestuur, beheer en onderwijs.



Elke vier jaar wordt afgewogen of het dienstverband van CvB-leden wordt voortgezet. De Raad
van Toezicht betrekt in deze afweging het advies van het medezeggenschapsorgaan.



De benoeming van RvT-leden vindt plaats via een openbare procedure; de uitkomst wordt
gemeld bij de Inspectie van het Onderwijs. Bij tussentijds terugtreden van een lid legt de
voorzitter dit uit aan de Inspectie.



RvT-leden beschikken over de door de VO-raad en MBO Raad vastgestelde competenties . Er
komt een basisopleiding voor RvT-leden van een raad van toezicht.



De RvT verantwoordt de samenstelling van de raad in het jaarverslag.

De commissie voegt hier de volgende punten aan toe.
Ten eerste: in de ogen van de commissie dienen bestuurders en managers in het onderwijs te
wéten wat het is om onderwijs te geven. Alléén het feit dat ‘je zelf ook kinderen hebt die op
school zitten’ is niet genoeg aanbeveling voor een goede onderwijsbestuurder. Er moet
aantoonbare betrokkenheid zijn bij het onderwijs, bij de interactie tussen leerling, ouders en
leraar. Heeft een bestuurder dit niet, dan wordt het doorgronden van de complexiteit van, en de
gevoeligheden in een organisatie uitermate lastig. Dit geldt overigens zowel voor bestuurders
50

De commissie ontleent deze indeling aan H.D. Tjeenk Willink, De bureaucratisch-bedrijfsmatige logica.
In: Algemene beschouwing uit het jaarverslag van de Raad van State over 2005. Den Haag: Raad van
State, 2006. Tevens, van dezelfde auteur: De kwaliteit van het primaire proces, 2009. Beide documenten
zijn te downloaden vanaf http://www.raadvanstate.nl/tjeenkwillink/ .

42

die van buiten het onderwijs komen, als voor bestuurders die al een loopbaan in het onderwijs
achter de rug hebben.
Ten tweede: dit geldt mutatis mutandis ook voor de raden van toezicht in het onderwijs: in de
raad móet onderwijsinhoudelijke expertise vertegenwoordigd zijn. De commissie heeft in dit
verband er in haar eerste rapport Autonomie verplicht op gewezen dat nu nog vaak leden van
de Raad van Toezicht worden aangesteld op grond van (politieke) coöptatie. Zij heeft in dat
rapport gepleit voor openbare wervings- en selectieprocedures voor RvT-leden. De commissie
voegt daaraan toe dat het de voorkeur heeft als tenminste één lid van de RvT een achtergrond
in het onderwijs heeft.

De bestuurder handelt professioneel en ethisch verantwoord
In Autonomie verplicht heeft de commissie verwoord dat bestuur en management worden
geacht te handelen op basis van duidelijke structuren, transparante processen en regels.

Enkele aanbevelingen uit ‘Autonomie verplicht’


De governance-codes voor de vo- en mbo-sector worden verplicht toegepast en nageleefd bij
alle instellingen.



Het CvB zorgt voor een meerjarenstrategie inclusief risico-analyses en een duidelijke, afgeronde
planning&control cyclus; het CvB legt jaarlijks verantwoording af in het directie- en het
jaarverslag.



Het CvB en de RvT zorgen voor een efficiënte en heldere organisatiestructuur binnen een
instelling, zodat het CvB en overig management slagvaardig kan opereren.

De commissie benadrukt dat, in lijn met heldere regels, ook het individuele gedrag van
betrokkenen professioneel en ethisch verantwoord moet zijn.
Goede bestuurders zijn immers professioneel: zij weten waar hun grenzen liggen en gaan daar
niet over heen. Goede bestuurders houden de kennis en kunde die zij voor hun functie nodig
hebben op peil. Ze investeren zelf in verbetering van hun professionaliteit, in relatie tot de
publieke opgave van hun instelling.
Goede en professionele bestuurders kennen en gebruiken alle relevante beroepsethische
standaarden, niet als een opgelegde begrenzing van hun gedrag maar als een kwestie van
beroepseer. Deze beroepsethische standaarden zijn dikwijls neergeslagen in ‘governance codes’
(bijvoorbeeld ten aanzien van het omgaan met, vermijden van tegenstrijdige belangen).

43

Professioneel en ethisch verantwoord handelen betekent dat bestuurders de beginselen van
behoorlijk bestuur internaliseren en elke dag toepassen. Dit betekent bijvoorbeeld:


handelen op basis van duidelijke bevoegdheden, en bevoegdheden alleen gebruiken
waarvoor deze zijn bedoeld;



staan voor zorgvuldige, goed voorbereide besluiten en de correcte behandeling van
betrokkenen;



staan voor de motivering en feitelijke onderbouwing van besluiten, die daarmee logisch
en begrijpelijk zijn;



het juist en consequent toepassen van (interne) regels;



gelijke gevallen op gelijke wijze behandelen;



onpartijdig zijn bij het nemen van een besluit, open en eerlijk zijn;



het vertrouwen dat mensen in het bestuur en toezicht hebben gesteld, niet beschamen.

De commissie beveelt aan dat op grond van de discussie in het onderwijs over gewenst
bestuurlijk gedrag, een ‘eed’ voor bestuurders in het onderwijs wordt ontwikkeld.
Onderwijsbestuurders leggen deze eed af bij hun (her)benoeming, ten overstaande van de
stakeholders van de organisatie.

De bestuurder is aanspreekbaar op zijn gedrag
Goed besturen betekent het afleggen van verantwoording. In Autonomie verplicht heeft de
commissie enkele aanbevelingen geformuleerd gericht op versterking van het
verantwoordingsproces in het onderwijs.

Enkele aanbevelingen uit ‘Autonomie verplicht’


Goed bestuur gaat uit van een open en transparante houding naar stakeholders en
toezichthouders; daardoor ontstaan checks & balances die de organisatie scherp houden en
tijdig van koers kunnen doen veranderen. Het CvB legt over de omgang met stakeholders
jaarlijks verantwoording af in een directie- en jaarverslag.



De RvT moet zijn verantwoordelijkheid volledig kunnen waarmaken; daarom moet de RvT
eigenstandig onderzoek kunnen of laten uitvoeren binnen de instelling (onderzoeksrecht).



De voorgeschreven informatievoorziening aan de medezeggenschapsorganen moet worden
nageleefd. In het toezichtskader van de Inspectie van het onderwijs wordt het functioneren van
de medezeggenschap als indicator en onderdeel van goed bestuur opgenomen.



Gemeenten worden door overleg nadrukkelijk bij de beleidslijnen van schoolbesturen betrokken.
Van het overleg wordt verslag gemaakt dat beschikbaar wordt gesteld aan de Inspectie van het
onderwijs.



Het CvB zorgt voor een ‘commissie stakeholders’. Deze commissie bewaakt de relatie van het
bestuur met relevante stakeholders. De Raad van Toezicht ziet toe op de instelling en het
functioneren van deze commissie.

44

De commissie voegt er aan toe dat ‘aanspreekbaar zijn’ op gedrag en beslissingen méér is dan
‘verantwoording afleggen’ over het beleid en de resultaten daarvan. Een goede bestuurder
ontwijkt namelijk niet het gesprek over zijn eigen bestuurlijke gedrag en verantwoordelijkheid
maar gaat dat juist aan. Een goede bestuurder heeft er een groot belang bij om zijn eigen
tegenspraak te organiseren. Ten eerste kweekt hij daarmee vertrouwen in de organisatie en
versterkt al doende de onderlinge verbondenheid. Hij kan daarmee, ten tweede, ook voorkomen
dat er een informeel circuit van geruchten en roddel op gang komt dat de organisatie en hem
beschadigt. Als derde kan hij daarmee vermijden dat hij ten prooi valt aan het ‘Peterprincipe’51:
hij is gestegen tot zijn ‘niveau van incompetentie’ en is eigenlijk niet capabel voor zijn werk
maar bij een gebrek aan tegenspraak blijft dit bedekt.
Dit betekent dat er gesprekken plaatsvinden in het bestuur en de Raad van Toezicht, en tussen
bestuurders en leraren bijvoorbeeld. Maar ook gesprekken met collega-bestuurders van andere
scholen vallen hier onder. Daarnaast zou het goed zijn als er regelmatige, uitgebreide evaluaties
plaatsvinden van het bestuur en van de Raad van Toezicht, als van de bestuurders. Ten dele
kunnen dit zelfevaluaties zijn, maar het verdient de voorkeur als ook lager geplaatste managers
en professionals op de werkvloer in de gelegenheid worden gesteld om openlijk hun oordeel te
geven over het functioneren van het boven hen gestelde bestuur.
Leidinggeven in een onderwijsinstelling betekent namelijk dat er een grote verantwoordelijkheid
is voor, en dienstbaarheid aan de professionals op de werkvloer, de leerlingen en hun ouders.
Dit impliceert de bereidheid om moeilijke beslissingen te nemen, ook als daar weerstand tegen
is. Maar het betekent vooral uitleg geven en rekenschap afleggen.

De verleiding is volgende de commissie groot om in reactie op incidenten in het onderwijs
nadere, gedetailleerde regels te ontwerpen waarmee wordt beoogd onwenselijk bestuurlijk
gedrag ‘in te dammen’. De commissie denkt niet dat dit gaat helpen. Eerder zal het leiden tot
de schijn van regulering, waaraan na verloop van tijd onvermijdelijk voor het bredere publiek de
teleurstelling is gekoppeld dat ergens opnieuw een bestuurder ‘de mist in is gegaan’.
De commissie benadrukt dat ongewenst gedrag van bestuurders, toezichthouders en
leidinggevenden in het onderwijs alleen terug te dringen is door het versterken van een gedeeld
moreel bewustzijn. Dit vormt een beter tegengif tegen toekomstige bestuurlijke misstanden dan
nieuwe, gedetailleerde regelgeving. De commissie roept de betrokken bestuurders en
professionals in het onderwijs op het tot hun gezamenlijke verantwoordelijkheid te rekenen dat
dit bewustzijn versterkt. Het aangaan van de discussie over gewenst bestuurlijk gedrag is de
basis daarvan.

51

L.J. Peter & R. Hull, Het Peterprincipe, waarom alles altijd verkeerd gaat. Utrecht: L.J. Veen, 1983.

45

Bijlagen
Bijlagen deel I

Deelnemers Expertmeetings

Dr. mr. drs. M. Februari, schrijver, rechtsfilosoof
Prof. dr. J.H.J. van den Heuvel, emeritus hoogleraar beleidswetenschap aan de Vrije
Universiteit Amsterdam
Prof. Mr. M. Scheltema, regeringscommissaris voor algemene regels van bestuursrecht,
oud-staatsecretaris
De heer D. Terpstra, voorzitter College van Bestuur Hogeschool InHolland
Mr. H.D. Tjeenk Willink, minister van Staat, vml. vice-president Raad van State
Dr. A.M. Verbrugge, filosoof, verbonden aan de VU Amsterdam, voorzitter Beter Onderwijs
Nederland (BON)

Geïnterviewden

De commissie heeft in het kader van het hoor en wederhoor gesproken met:
•

Mw. drs. S. Groenewegen, vml. lid RvT Amarantis Onderwijsgroep

•

Dhr. L.J. Molenkamp MPA EMPM, vml. lid CvB ROC ASA en vml. voorzitter CvB
Amarantis Onderwijsgroep, in aanwezigheid van mw. mr. drs. G.H. Van der Waaij,
AssumDelft Advocaten N.V. te Leusden

•

Dhr. P. Pollen MBA, chairman en mede-oprichter CBE Group, en dhr. dr. Olaf McDaniel,
managing partner CBE Nederland

•

Dhr. drs. H.J.R. van Setten, vml. lid CvB ROC ASA en vml. directeur huisvesting
Amarantis Onderwijsgroep, in aanwezigheid van dhr. mr. W. Hogenkamp, Hogenkamp
Advocaten te Meppel

Dhr. dr. L. Lenssen, vml. voorzitter CvB ROC ASA en bestuursadviseur van Amarantis, heeft
afgezien van een gesprek met de commissie.

Brief van de commissie over signalen, d.d. 3 december 2012

Instellingsbesluit en opdracht tot vervolgonderzoek

STAATSCOURANT

Nr. 26578
20 december
2012

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Besluit van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van
12 december 2012, nr. WJZ/ 467367 (10236), houdende vervolgonderzoek
Commissie onderzoek financiële problematiek Amarantis
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap;
Gelet op artikel 2, eerste en tweede lid, van de Wet vergoedingen adviescolleges en commissies,
alsmede gelet op de artikelen 2.5.6 en 2.5.10 van de Wet educatie en beroepsonderwijs, en artikel 19
van het Bekostigingsbesluit WVO;
Besluit:

ARTIKEL I. WIJZIGING INSTELLINGSBESLUIT COMMISSIE ONDERZOEK FINANCIËLE
PROBLEMATIEK AMARANTIS
Het Instellingsbesluit Commissie onderzoek financiële problematiek Amarantis wordt gewijzigd als
volgt:
1. In artikel 2, derde lid, wordt na ‘Het onderzoek’ ingevoegd:, bedoeld in het tweede lid,.
2. Aan artikel 2 worden drie leden toegevoegd, luidend:
4. In aanvulling op het tweede en derde lid heeft de commissie met ingang van 3 december 2012
tot taak, mede op basis van de kennis, feiten en signalen waarover de commissie de beschikking heeft gekregen bij het onderzoek, bedoeld in het tweede en derde lid, nader onderzoek te
doen naar mogelijke persoonlijke bevoordeling, bovenmatig persoonlijk gebruik van faciliteiten
of bevoordeling van derden door de betrokken, al dan niet gewezen, bestuurders, leidinggevenden of adviseurs van de instelling of haar rechtsvoorgangers.
5. Het nader onderzoek betreft dezelfde periode als het onderzoek, bedoeld in het tweede en
derde lid, en is erop gericht, ten aanzien van de in het vierde lid bedoelde personen vast te
stellen hoe hun handelen of nalaten zich verhoudt tot:
a. de behoorlijke taakvervulling, bedoeld in artikel 2:9 van het Burgerlijk wetboek;
b. algemeen aanvaarde normen van doelmatige besteding van publieke middelen.
6. Indien betrokkenen naar het oordeel van de commissie niet of onvoldoende meewerken aan
het nader onderzoek, overlegt de commissie daarover een schriftelijke verklaring aan de
Minister. Indien bij het nader onderzoek het vermoeden rijst van strafbare feiten, meldt de
commissie dit aan de Minister.
3. In artikel 3 wordt ‘artikel 8, eerste lid’ vervangen door: artikel 8, lid 1a.
4. In artikel 5, eerste lid, wordt na onderdeel a een onderdeel a1 ingevoegd, luidend:
a1. mevrouw drs. F. Halsema te Amsterdam, lid, tevens voorzitter, met ingang van 3 december
2012, ten behoeve van het nader onderzoek, bedoeld in artikel 2, vierde lid.
5. In artikel 8, eerste lid, wordt ‘het in dit besluit omschreven onderzoek’ vervangen door: het
onderzoek, bedoeld in artikel 2, tweede en derde lid.
6. In artikel 8 wordt na het eerste lid een lid 1a ingevoegd, luidend:
1a. De commissie brengt vóór 1 februari 2013 een eindrapportage uit aan de minister over de
bevindingen die voortvloeien uit het onderzoek, bedoeld in artikel 2, vierde lid.
7. Aan artikel 11, tweede lid, wordt een volzin toegevoegd, luidend: Tevens biedt de commissie zo
spoedig mogelijk na aanvang van haar onderzoek, bedoeld in artikel 2, vierde lid, een begroting en
een planning inzake dat onderzoek aan de minister aan.

1

Staatscourant 2012 nr. 26578

20 december 2012

ARTIKEL II. INWERKINGTREDING
Dit besluit treedt in werking met ingang van de dag na de datum van uitgifte van de Staatscourant
waarin het wordt geplaatst en werkt terug tot en met 3 december 2012.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker.

2

Staatscourant 2012 nr. 26578

20 december 2012

TOELICHTING
Algemeen
Het voorliggende besluit regelt een nieuwe taak van de commissie en de benoeming van een nieuwe
voorzitter, zoals aangekondigd in mijn brief van 3 december 2012 aan de Voorzitter van de Tweede
Kamer der Staten-Generaal (Kamerstukken II 2012/13, 33 495, nr.1, p. 2).
Op 3 december 2012, de dag waarop de Commissie onderzoek financiële problematiek Amarantis haar
rapport aan mij uitbracht, stelde de commissie mij ook in kennis van zeer ernstige signalen die haar
tijdens haar onderzoek hebben bereikt over mogelijke persoonlijke bevoordeling, bovenmatig
persoonlijk gebruik van faciliteiten of bevoordeling van derden door (gewezen) bestuurders, interne
toezichthouders, leidinggevenden of adviseurs van de instelling. Vanwege de ernst van de signalen
acht ik het noodzakelijk dat de commissie deze op korte termijn alsnog aan een gedegen onderzoek zal
onderwerpen. Uitgangspunt daarbij is de informatie waarover de commissie nu al beschikt. Wel kan
de commissie bij het nader onderzoek ook relevante aanvullende informatie over bovenbedoelde
personen betrekken.
De onderzoekperiode is dezelfde als die van het oorspronkelijk onderzoek. Die periode reikt (vanuit het
verleden rekenend) tot 1 maart 2012.
Tot lid tevens voorzitter van de commissie is benoemd mevrouw drs. F. Halsema.

Artikelsgewijs
Artikel I, onderdeel 2 (artikel 2, vierde lid)
Onder ‘bestuurders’ worden in dit lid ook verstaan, interne toezichthouders.

Artikel I, onderdeel 2 (artikel 2, vijfde lid)
De woorden ‘behoorlijke vervulling’ in artikel 2:9 van het BW geven aan dat van een bestuurder
verwacht mag worden dat hij op zijn taak is berekend en deze nauwgezet vervult (zie HR 10 januari
1997, NJ 1997, 360).
Wat doelmatige aanwending van publieke middelen betreft: een handelwijze is doelmatig of efficiënt
indien de desbetreffende inspanningen en uitgaven daadwerkelijk bijdragen aan het verwezenlijken
van het beoogde doel en indien de kosten in verhouding staan tot de opbrengsten.
Het toetsingskader voor de Commissie is dus breed: getoetst wordt aan principes van ‘behoorlijke
taakvervulling’ en ‘doelmatige besteding van publieke middelen, in het licht van algemeen aanvaarde
normen ter zake’. Dit betekent dat bezien moet worden of de betrokkene op zijn of haar taak was
berekend en deze nauwgezet vervulde, en of het handelen van betrokkene daadwerkelijk heeft
bijgedragen aan het verwezenlijken van de beoogde doelen, met kosten die in verhouding staan tot de
opbrengsten. Daarmee omvat het toetsingskader ook een morele dimensie: bestuurlijk fatsoen en
maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef, in relatie tot inzet van publieke middelen.

Artikel I, onderdeel 2 (artikel 2, zesde lid)
De schriftelijke verklaring, bedoeld in dit lid, geeft aan dat een betrokkene niet of onvoldoende
meewerkt aan het onderzoek. Deze verklaring wordt door de commissie overgelegd aan de Minister.
Op grond van artikel 162 van het Wetboek van strafvordering zijn openbare colleges en ambtenaren
die in de uitoefening van hun bediening kennis krijgen van een misdrijf met de opsporing waarvan zij
niet zijn belast, verplicht daarvan onverwijld aangifte te doen aan de Officier van Justitie, onder meer
indien door het misdrijf ‘inbreuk op of onrechtmatig gebruik wordt gemaakt van een regeling waarvan
de uitvoering of de zorg voor de naleving aan hen is opgedragen’. Het nader onderzoek zou een
vermoeden van strafbare feiten aan het licht kunnen brengen. De Minister zal zodra zij daarvan kennis
krijgt, aangifte doen bij het Openbaar Ministerie (OM), dan wel dit voor nader onderzoek aan het OM
bekend maken. Aan de Officier van Justitie worden desgevraagd alle inlichtingen verstrekt, waartoe
ook kan behoren de in dit lid bedoelde verklaring.
De woorden ‘dan wel dit voor nader onderzoek aan het OM bekend te maken’ bieden enige ruimte om
te handelen naar hoe de feiten zich aandienen. Er kan soms terughoudendheid zijn om aangifte te
doen, en de drempel kan lager zijn om informatie ter kennis van het OM te brengen. Daarmee wordt
dan de strafrechtelijke beoordeling bij het OM gelegd. Als er weinig twijfel over is dat strafbare feiten
zijn gepleegd, zal het ministerie aangifte doen. Als het handelen van betrokken zich meer in een

3

Staatscourant 2012 nr. 26578

20 december 2012

strafrechtelijk grijs gebied bevindt, kan het ministerie het OM informatie verschaffen, zodat het
OM deze kan beoordelen.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker.

4

Staatscourant 2012 nr. 26578

20 december 2012

Onderzoeksprotocol

Commissie onderzoek financiële problematiek Amarantis

Onderzoeksprotocol, tweede fase
versie d.d. 28 januari 2013

Algemeen
De opdracht van de Commissie onderzoek financiële problematiek Amarantis (hierna: de Commissie), is
door de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap op 12 december 2013 uitgebreid. In het
Instellingsbesluit Commissie onderzoek financiële problematiek Amarantis1 is daartoe als aanvullende
opdracht opgenomen:
•

•

nader onderzoek te doen naar mogelijke persoonlijke bevoordeling, bovenmatig persoonlijk
gebruik van faciliteiten of bevoordeling van derden door de betrokken, al dan niet gewezen,
bestuurders, leidinggevenden of adviseurs van de instelling of haar rechtsvoorgangers;
het nader onderzoek is erop gericht, ten aanzien van hiervoor bedoelde personen vast te stellen
hoe hun handelen of nalaten zich verhoudt tot: a. de behoorlijke taakvervulling, bedoeld in
artikel 2:9 van het Burgerlijk wetboek; b. algemeen aanvaarde normen van doelmatige
besteding van publieke middelen.

De Commissie bestaat uit de volgende personen:
•
•
•

voorzitter: mevrouw drs. F. Halsema, voorzitter Stichting Vluchteling en commissaris bij WPG
Uitgevers
lid: mevrouw R. de Wit, locoburgemeester en wethouder economie, werk en onderwijs van de
gemeente Heerlen
lid: de heer H. van Moorsel, Master of Public Management, Registeraccountant en onder meer
Partner bij De Galan Groep.

1. Ondersteuning
De Commissie wordt in de uitoefening van haar opdracht ondersteund door een secretariaat. Het
secretariaat is ondergebracht bij het Centrum voor Arbeidsverhoudingen Overheidspersoneel (CAOP) en
is gehuisvest aan het Lange Voorhout te Den Haag.
De Commissie verleent voorts aan extern onderzoekers i.c. Integis BV opdracht werkzaamheden te
verrichten en stemt de aard, omvang en diepgang van de werkzaamheden periodiek met de extern
onderzoekers af, waarbij de secretaris van de Commissie als contactpersoon fungeert.
1

Stcrt. 2012, nr. 2657.

1

Commissie onderzoek financiële problematiek Amarantis

2. Rechtmatig vergaren en/of gebruiken van gegevens
Het onderzoek dat door en namens de Commissie wordt uitgevoerd, wordt op behoorlijke en
zorgvuldige wijze verricht. Dit houdt onder meer in dat de Commissie, het secretariaat en de extern
onderzoekers zich onthouden van het onrechtmatig vergaren van gegevens en zich onthouden van het
gebruiken van onrechtmatig verkregen gegevens.
In haar rapportage doet de Commissie mededeling over de wijze van het verkrijgen en/of het gebruik
van gegevens ten behoeve van zijn rapportages.

3. Interviews door de Commissie (‘hoor’)
a. De Commissie zal relevante betrokkenen horen onder meer door middel van interviews. De
interviews zijn gericht op het komen tot een weging van eventueel gebleken feiten uit het
forensisch onderzoek.
b. Betrokkenen worden vanuit het secretariaat tijdig op de hoogte gesteld van datum en tijdstip
van de interviews. Tevens worden betrokkenen vooraf geïnformeerd over de te verwachten
hoofdlijn van de bevraging en over de inhoud van dit protocol.
c. De informatie die aan de Commissie wordt verstrekt tijdens interviews, wordt vertrouwelijk
behandeld. Dit betekent dat zij alleen door de Commissie wordt gebruikt in het kader van het
onderhavige onderzoek.
d. In de rapportage van de Commissie zal geen tot personen herleidbare informatie worden
opgenomen en zullen geen personen worden genoemd indien de verstrekkers van de informatie
dat hebben gevraagd of de Commissie het vertrouwelijke karakter van de informatie heeft
moeten begrijpen. Dit geldt ook voor andere mededelingen van de Commissie naar buiten.
e. De in punt d beschreven handelwijze geldt niet voor personen die een functie vervullen of
hebben vervuld bij de Raad van Toezicht en het College van Bestuur van (rechtsvoorgangers van
de) Amarantis Onderwijsgroep.
f.

Van de interviews die de Commissie houdt worden gespreksverslagen gemaakt. Ten behoeve
daarvan wordt het gesprek op de band vastgelegd, tenzij de geïnterviewde daar bezwaar tegen
heeft. De bandopnamen worden vernietigd nadat het verslag definitief is vastgesteld.

g. Het gespreksverslag – dat doorgaans geen woordelijk verslag zal zijn – wordt aan de
geïnterviewde voorgelegd. Door hem/haar geconstateerde onjuistheden in het verslag zullen,
eventueel na vergelijking met de bandopname, gecorrigeerd worden. Bovendien kan
2

Commissie onderzoek financiële problematiek Amarantis

geïnterviewde in een naschrift bij het verslag aanvullende informatie verstrekken of nadere
inzichten naar voren brengen.
h. Het gespreksverslag wordt definitief vastgesteld nadat de reactie van de geïnterviewde is
ontvangen of binnen een door de Commissie gestelde redelijke termijn geen reactie is
ontvangen.

4. Inzage in concept-rapportage Commissie (‘wederhoor’)
a. De commissie biedt direct betrokkenen de gelegenheid om kennis te nemen van de inhoud van
het concept-rapport en te reageren op in het concept-rapport vermelde passages die op hen
betrekking hebben, voor zover de in het concept-rapport van de commissie vermelde informatie
niet reeds is opgenomen in de rapportage van Integis BV.
b. Daartoe zal het concept-rapport voor betrokkenen ter inzage liggen bij het CAOP, op een datum
en tijd die tijdig aan betrokkenen bekend wordt gemaakt.
c. Betrokkenen die van deze gelegenheid gebruik maken, dienen een geheimhoudingsverklaring te
tekenen.

5. Rapportage Commissie
De Commissie brengt begin februari 2013 een rapportage uit aan de minister. Indien de Commissie
voorziet dat zij de in dit besluit gestelde rapportagetermijn zal overschrijden, stelt zij de minister
daarvan direct in kennis. Zij geeft daarbij een indicatie van de termijn waarop de rapportage wel zal zijn
afgerond.

6. Openbaarheid
Rapporten, notities, verslagen en andere producten die door of namens de Commissie worden
vervaardigd, worden niet door de Commissie openbaar gemaakt, maar uitsluitend aan de minister
uitgebracht.
De Commissie verstrekt tot het publiceren van haar rapport geen informatie over het onderzoek en de
resultaten daarvan.

3

Commissie onderzoek financiële problematiek Amarantis

7. Aanspreekpunt namens de Commissie
Voor vragen aan of over de Commissie kan men contact opnemen met de secretaris van de Commissie:
de heer mr. A.Th.G.M. de Lange, p/a CAOP, Postbus 556, 2501 CN Den Haag; telefoon : 070 - 376 59 35.
Informatie over de werkzaamheden van de Commissie is te vinden op de website:
www.onderzoekamarantis.nl.
Dit protocol ‘tweede fase’ is tevens te vinden op de genoemde website van de Commissie.

4

Reactie mevrouw drs. S. Groenewegen, d.d. 8 februari 2013

Op 7 februari was ik in de gelegenheid om kennis te nemen van een deel van de
hoofdstukken 4.6 en 4.8 van het rapport Onderzoek Financiële positie Amarantis.
Ik wil de volgende opmerkingen maken:
1. In paragraaf 4.8 wordt gerefereerd aan een gesprek van de RvT en CvB over het
aantrekken van een procesbegeleider, waarbij ik de heer s’ Jacob voorgesteld zou
hebben. Ik ben bij dit gesprek niet aanwezig geweest en heb pas enige tijd daarna
op verzoek van de Collegevoorzitter meerdere namen genoemd van geschikte
kandidaten, waaronder de naam van de heer s’Jacob. Ik heb geen verdere
bemoeienis gehad met deze benoemingsprocedure. Het CvB was
eindverantwoordelijk en het bevoegd gezag bij de aanstelling van de heer s’Jacob
als adviseur. Een RvT heeft de functie het College van Bestuur bij te staan en van
advies te dienen waar nodig. Het noemen van een naam kan niet aangemerkt
worden als de schijn van belangenverstrengeling.
2. De heer s’ Jacob is niet door mij voorgedragen als lid van het College van Bestuur
en ik heb ook niet geopperd dat hij een mogelijke kandidaat zou kunnen zijn. Het
is tegen de regels van HEC en contractueel niet toegestaan om als adviseur over
te stappen en in dienst te treden van een opdrachtgever. De heer s’ Jacob heeft
zelf gesolliciteerd, terwijl HEC er geen belang bij had dat s’ Jacob lid van het CvB
werd. Ik heb mij niet bezig gehouden met deze benoemingsprocedure. De
stelling van de commissie dat ik door het opperen van de naam van de heer s’
Jacob niet in de geest gehandeld heb van de aanstaande regeling deel ik niet.
3. De procedure bij het aanstelling van de heer Raets als interim voorzitter CvB is
transparant en conform het mandaat van de RvT verlopen. Ik heb de procedure
begeleid, maar de heer Raets is niet door mij voorgedragen als kandidaat. Ik ben
niet aanwezig geweest bij de selectiegesprekken van de twee leden van het CvB
en evenmin bij het sollicitatiegesprek van de heer Raets met de voorzitter van de
RvT. Op het moment dat de heer Raets als beoogd voorzitter CvB werd genoemd,
ben ik me bewust geweest van het governance probleem. Ik heb de voorzitter
gezegd dat ik bereid was terug te treden uit de RvT, daarin heeft de heer Janssen
niet willen bewilligen, daar ik zowel de juridische procedures rond de heer
Lenssen deed als de onderhandelingen over de vaststellingsovereenkomst met de
heer Molenkamp. Om de governance inzake deze benoeming in goede banen te
leiden, is op advies van Mr. Van Win ervoor gekozen om goede waarborgen in te
bouwen zodat ik niet betrokken zou zijn bij de beoordeling en de aansturing van
de werkzaamheden van de heer Raets. Hierover is de RvT schriftelijk
geïnformeerd en dit heeft de RvT in haar beraadslagingen op 22 juni betrokken.
Deze handelwijze is conform de Code Good Governance in de BVE sector en de
eigen interne code, die beide voorschrijven dat als een belangenconflict dreigt, de
RvT dit transparant moet maken en moet oplossen conform de regel ‘ leg uit en
pas toe’. Daarmee zet een RvT niet haar eigen code buiten werking, maar handelt
ze zoals een goed toezichthoudend orgaan dient te doen. Ik vind dat er in zeer
moeilijke omstandigheden naar letter en geest van wetten, regels en protocollen
juist is gehandeld. In termen van moreel kompas, wat is de meetlat hiervoor? Bij
zo’n weging kan de commissie toch niet alleen een technocratische exercitie
doen, maar moet ze toch ook wegen of de toezichthouders een gewetensvolle en
transparante afweging in een complexe situatie hebben gemaakt.
Saskia Groenewegen d.d. 8 februari 2013

Reactie namens dhr. dr. L. Lenssen, d.d. 8 februari 2013

Commissie onderzoek financiële positie
Amarantis
Ingekomen
Briefnummer
Zaaknummer

0-02-2013
CofpA/13.001
G05.2

Commissie onderzoek financiële positie
Amarantis
Ingekomen
Briefnummer
Zaaknummer

0-02-2013
CofpA/13.001
G05.2

Bijlage bij de reactie namens dhr. L.J. Molenkamp, d.d. 8 februari 2013

Reactie Ymere, d.d. 7 februari 2013

Ymere merkt hierbij op dat zij in de brief dhr. J. Teerenstra hebben genoemd; dit dient te zijn:
dhr. G. Teerenstra.

Commissie onderzoek financiële positie
Amarantis
Ingekomen
Briefnummer
Zaaknummer

7-2-2013
CofpA/13.00115
G.05.2

Bijlage deel II
Rapportage Integis BV