Dit is een uitgave van:

Herverdeling Aanpassing
tussen jong kost tot
en oud fors 100 miljard

Centraal Planbureau
Postbus 80510 | 2508 GM Den Haag
t (070) 3383 380

Januari 2014 | ISBN 978-90-5833-626-2

CPB Policy Brief | 2014/01

Doorsneesystematiek
in pensioenen
onder druk?
Marcel Lever
Jan Bonenkamp
Ryanne Cox

Samenvatting
Veel pensioenregelingen kennen een doorsneesystematiek. Bij de doorsneesystematiek
betaalt iedereen dezelfde premie (in % van het pensioengevend loon) en bouwt iedereen
hetzelfde pensioen (in % van het pensioengevend loon) op. Deze systematiek leidt tot
herverdeling tussen deelnemers. Dit heeft twee oorzaken. Ten eerste wordt geen rekening
gehouden met verschillen in beleggingshorizon. Een jongere betaalt dezelfde
pensioenpremie en ontvangt dezelfde opbouw als een oudere werknemer, terwijl de inleg
van de jongere langer kan renderen. Hierdoor is de pensioenregeling deels
omslaggefinancierd. Ten tweede wordt in de financiering geen rekening gehouden met
structurele verschillen in de levensverwachting. Dit is ongunstig voor deelnemers met een
gemiddeld lagere levensverwachting (zoals laagopgeleiden) en gunstig voor degenen met
een hogere levensverwachting (zoals hoogopgeleiden). De maatschappelijke discussie richt
zicht voornamelijk op de eerste oorzaak.
Binnen pensioenregelingen met doorsneesystematiek zijn de betaalde premie en de waarde
van de verkregen pensioenrechten niet met elkaar in overeenstemming. Met name bij
onvolledige loopbanen, bijvoorbeeld wegens uittreding of overstap van werknemer naar
zelfstandig ondernemerschap of andersom, kan de herverdeling aanzienlijk zijn. De mate van
herverdeling kan beperkt worden door over te gaan op afnemende opbouw naar leeftijd, of
toenemende premies naar leeftijd, of door de initiële opbouw van rechten te verlagen en de
jaarlijkse indexatie te verhogen. Ten slotte kan worden gedacht aan pensioenregelingen met
individuele rekeningen.
Aan een verandering zijn omvangrijke transitiekosten verbonden. Afschaffing van de
doorsneesystematiek kost huidige deelnemers tussen de dertig en zestig jaar zonder
compenserende maatregelen tot ongeveer tien procent van het aanvullend pensioen. In
totaal vertegenwoordigt dit een waarde van ongeveer honderd miljard euro (rond negen
procent van het totale pensioenvermogen). Het is de vraag of deze transitielast volledig bij
de huidige deelnemers gelegd moet worden. Als het door middel van premieverhogingen
wordt gefinancierd, dan drukt deze last zwaarder op de jongere generaties. Een meer
gelijkmatige verdeling over jongere en oudere generaties is mogelijk door deze via
indexatiekortingen breder uit te smeren. Een eventuele overgang moet worden bezien in het
licht van de financiële situatie van pensioenfondsen en van eventuele andere aanpassingen
van het pensioenstelsel.
Deze CPB Policy Brief bespreekt verschillende alternatieven om de betaalde premie en de
waarde van de verkregen pensioenrechten meer met elkaar in overeenstemming te brengen.
Het beoogt een toegankelijke samenvatting te zijn van de meer technische CPB Notitie
Eindrapportage Voor- en nadelen van de doorsneeproblematiek, die eind december 2013 werd
gepubliceerd. De CPB Policy Brief bevat in vergelijking met de CPB Notitie geen nieuwe
gegevens of inzichten en is bedoeld om de discussie te faciliteren over dit belangrijke
onderwerp binnen het Nederlandse pensioendebat.

3

1

Inleiding

In de meeste collectieve regelingen voor aanvullend ouderdomspensioen betalen alle
deelnemers een gelijk percentage van het pensioengevend salaris als pensioenpremie en
bouwen hiermee ook eenzelfde percentage van het salaris als pensioenaanspraak op. Voor
bedrijfstakpensioenfondsen is deze zogenoemde doorsneesystematiek zelfs wettelijk
verplicht. Het gebruik van de doorsneesystematiek stamt veelal uit de tijd dat
pensioenregelingen zijn opgericht, in de jaren vijftig van de vorige eeuw. Door de
pensioenopbouw voor ouderen te subsidiëren, was het mogelijk om voor hen in korte tijd
een redelijk pensioen op te bouwen. Het doorsneesysteem zorgde voor gelijke premiekosten
voor werkgevers binnen eenzelfde bedrijfstak en sloot goed aan bij de toen geldende
arbeidspatronen en tijdgeest.
Bij de doorsneesystematiek is er geen onderscheid in pensioenpremie en -opbouw naar
individuele kenmerken van de deelnemers, zoals leeftijd, levensverwachting of
carrièrepatroon. Solidariteit tussen deelnemers aan een pensioenregeling maakt het
mogelijk om wederkerige risico’s te delen, zoals het individuele langlevenrisico, of financiële
risico’s. Het negeren van grote verschillen tussen deelnemers kan er echter toe leiden dat er
onbedoeld en stelselmatig wordt herverdeeld tussen deelnemers. Er is sprake van
herverdeling als deelnemers al bij voorbaat (kunnen) weten dat de regeling naar
verwachting voor hen gunstig of juist ongunstig zal uitpakken. De combinatie van een
uniforme premie en een uniforme opbouw van pensioenrechten leidt tot herverdeling tussen
deelnemers met verschillende kenmerken.
De afgelopen jaren hebben zich enkele ontwikkelingen voorgedaan waardoor herverdeling
vanwege de doorsneesystematiek minder vanzelfsprekend is geworden. Zo legt de
toenemende vergrijzing de financieringslast van subsidies aan ouderen bij een steeds
kleinere groep jongere werknemers neer. Daarnaast nemen de waardeoverdrachten door de
doorsneesystematiek gemiddeld toe door meer variatie in loopbanen. Veel werknemers
werken gedurende een periode in deeltijd of onderbreken hun carrière voor zorg voor
kinderen. Ook door de toename van het aantal zelfstandigen zonder personeel (zzp’ers) en
de opkomst van beschikbare premieregelingen krijgen werknemers op latere leeftijd vaker
te maken met een verlies aan gesubsidieerde opbouw. Toenemende transparantie in
pensioenregelingen en mondigheid van deelnemers leiden ertoe dat zulke subsidies steeds
meer worden herkend en als een probleem worden ervaren. Niet-wederkerige herverdeling
kan daarmee een bedreiging vormen voor de institutionele houdbaarheid van het
pensioenstelsel, zoals al eerder is geconcludeerd door de Commissie Goudswaard (2010).
Deze CPB Policy Brief beschrijft de oorzaken van herverdeling door de doorsneesystematiek,
analyseert de omvang ervan en de doorwerking op de arbeidsmarkt, verkent alternatieve
methoden en de kosten van een eventuele overgang. Een juridische analyse van de gevolgen
van een eventuele afschaffing of wijziging van de doorsneesystematiek voor de
houdbaarheid van de verplichtstelling in Nederlandse aanvullende pensioenregelingen valt
buiten het bereik van dit onderzoek.

4

2

Oorzaken herverdeling

Herverdeling tussen deelnemers aan pensioenregelingen met een doorsneesystematiek
wordt in de eerste plaats veroorzaakt doordat op individueel niveau geen rekening wordt
gehouden met de verschillen in beleggingshorizon tussen deelnemers.1 In het
doorsneesysteem correspondeert de premie die een jongere deelnemer betaalt, met dezelfde
pensioenopbouw als de inleg van een oudere deelnemer, hoewel de inleg van de jongere
langer kan renderen. Een jongere betaalt eigenlijk te veel premie voor de opbouw die daar
tegenover staat en een oudere te weinig, als de jaarlijkse indexatie van de pensioenen
gemiddeld lager is dan de behaalde rendementen.
Jongeren betalen door het negeren van deze tijdswaarde mee aan de pensioenopbouw van
oudere generaties en ontvangen als compensatie hiervoor, wanneer ze zelf ouder zijn, een
gesubsidieerde pensioenopbouw van de generaties die dan jong zijn. De pensioenregeling is
hierdoor deels omslaggefinancierd. Deze impliciete afspraak tussen generaties is niet zonder
kosten. Het rendement op overdrachten tussen jongere en oudere deelnemers wordt
namelijk bepaald door de loon- en bevolkingsgroei. Deze groeipercentages liggen onder
normale economische omstandigheden lager dan het rendement op de kapitaalmarkt. In
deze studie rekenen we met een bevolkingsgroei van nagenoeg nul, een loongroei van 3% en
een marktrendement van 5%. Met andere woorden, een gegeven premie-inleg levert, ceteris
paribus, in een pensioencontract met de doorsneesystematiek een lagere pensioenuitkering
op dan in een regeling zonder omslagelement.
Afgezien van dit omslagelement vallen de subsidies die deelnemers als jongere betalen, weg
tegen de subsidies die zij als oudere ontvangen, wanneer zij hun volledige loopbaan pensioen
opbouwen binnen de doorsneesystematiek. In de praktijk is dit niet voor elke werkende het
geval. De herverdeling is gemiddeld aanzienlijk groter wanneer een deelnemer slechts een
deel van de loopbaan pensioen opbouwt in het doorsneesysteem. Ook wanneer deelnemers
op verschillende momenten gedurende de loopbaan pensioen opbouwen en een
verschillende inkomensontwikkeling hebben, kan dit in het doorsneesysteem leiden tot
herverdeling. Als vuistregel kunnen we stellen dat in het doorsneesysteem pensioenopbouw
in de eerste helft van de loopbaan ongunstig is in vergelijking tot een belegging in de markt
en in de tweede helft van de loopbaan gunstig.
De tweede bron van herverdeling in het doorsneesysteem is dat op individueel niveau in de
financiering geen rekening wordt gehouden met verschillen in de levensverwachting tussen
deelnemers. Dit is ongunstig voor deelnemers met een gemiddeld lagere levensverwachting
(laagopgeleiden, mannen) en gunstig voor degenen met een hogere levensverwachting
(hoogopgeleiden, vrouwen). Een deelnemer met een lage levensverwachting ontvangt
immers gemiddeld korter een pensioenuitkering, hoewel hij of zij dezelfde premie heeft
betaald (in procenten van het pensioengevend salaris) als een deelnemer met een hoge
levensverwachting.
1

Voor eerdere studies naar de doorsneesystematiek, zie Boeijen et al. (2006), Bonenkamp (2009) en Bovenberg en Boon
(2010). De belangrijkste nieuwe elementen in onze studie zijn de systematische splitsing van de oorzaken van herverdeling
(tijdswaarde inclusief omslagelement en levensverwachting), de kwantificering van de transitiekosten en het ruimere
aanbod van mogelijke alternatieven.

5

3

Omvang herverdeling

De mate van herverdeling als gevolg van de doorsneesystematiek is bepaald als het netto
profijt van deelname aan de pensioenregeling. Het netto profijt is het verschil tussen de
ontvangen uitkeringen en de betaalde premies, teruggerekend naar de datum van toetreding
tot de regeling. Een negatief netto profijt betekent dat het rendement achterblijft bij dat van
de markt. Het netto profijt is bepaald met een model, dat pensioenpremies en -uitkeringen
voor huidige en toekomstige generaties berekent.2 Het netto profijt van deelname aan de
pensioenregeling, uitgesplitst naar geslacht en opleidingsniveau, is weergegeven in tabel 1.
Tabel 1

Netto profijt pensioenregeling kan vooral bij onvolledige opbouw sterk negatief of
positief zijn
Mannen

Vrouwen

Volledige Opbouw tot 46
opbouw
jaar

Opbouw vanaf
46 jaar

Volledige Opbouw tot 46
opbouw
jaar

Opbouw vanaf
46 jaar

Opleidingsniveau
in % pensioeninkomen
Laag
Netto profijt
- Tijdswaarde
- Levensverwachting

-18,7
-5,4
-13,3

-53,6
-39,1
-14,5

8,0
20,4
-12,4

-13,0
-7,1
-5,9

-44,7
-38,2
-6,5

13,5
18,9
-5,4

Laag middelbaar
Netto profijt
- Tijdswaarde
- Levensverwachting

-16,8
-5,7
-11,0

-49,9
-38,4
-11,4

9,4
20,1
-10,7

-10,1
-10,9
0,8

-37,1
-37,7
0,6

17,9
16,9
1,1

Hoog middelbaar
Netto profijt
- Tijdswaarde
- Levensverwachting

-13,8
-6,7
-7,1

-44,3
-37,1
-7,2

11,8
18,8
-7,0

-3,9
-9,6
5,7

-31,1
-36,6
5,5

22,7
16,8
5,9

Hoog
Netto profijt
- Tijdswaarde
- Levensverwachting

-3,3
-5,4
2,1

-30,5
-32,6
2,1

19,0
16,9
2,1

-0,4
-6,2
5,8

-28,2
-34,0
5,9

23,1
17,4
5,7

Het netto profijt van volledige opbouw binnen de pensioenregeling is voor alle
sociaaleconomische groepen negatief, als gevolg van de gedeeltelijke omslagfinanciering.
Door de vergrijzing loopt dit effect de komende decennia op tot gemiddeld acht procent van
het aanvullende pensioeninkomen. Hierbij moet wel worden aangetekend dat dit percentage
erg gevoelig is voor vergrijzing, loon- en bevolkingsgroei en de rentestand. Het is mogelijk dit
effect te elimineren, maar dit gaat gepaard met overgangskosten, die hieronder worden
beschreven.
Bij onvolledige loopbanen leidt de doorsneesystematiek tot forse overdrachten tussen de
sociaaleconomische groepen. Een deelnemer die tot halverwege de loopbaan pensioen
opbouwt in het doorsneesysteem, ontvangt door het negeren van de tijdswaarde gemiddeld
2

6

Zie Lever, Bonenkamp en Cox ( 2013) voor een uitgebreid overzicht van deze effecten.

al gauw een derde te weinig pensioen gegeven de ingelegde premies (zie tabel 1). Een
deelnemer die juist in de tweede helft van de loopbaan pensioen opbouwt, ontvangt
gemiddeld een subsidie op de ingelegde premies van bijna twintig procent.
De omvang van de herverdeling van deelnemers met een lagere levensverwachting naar
deelnemers met een hogere levensverwachting is gevoelig voor de samenstelling van de
groep deelnemers. Uitgaande van een deelnemersbestand dat representatief is voor de
Nederlandse beroepsbevolking, ontvangen laagopgeleide mannen vanwege dit
levensverwachtingseffect ruim dertien procent te weinig pensioeninkomen gegeven de
omvang van de ingelegde premies. Hoogopgeleide vrouwen ontvangen juist bijna zes procent
te veel pensioen, zoals te zien is in tabel 1.
Herverdeling van lagere naar hogere sociaaleconomische groepen vloeit overigens niet
alleen voort uit de lagere levensverwachting van lagere sociaaleconomische groepen. In een
doorsneesysteem werken ook het participatie- en inkomensprofiel nadelig uit voor
deelnemers uit de lagere sociaaleconomische groepen. Deze deelnemers betreden de
arbeidsmarkt immers gemiddeld genomen vroeger dan hoogopgeleiden en treden ook
vroeger weer uit. Daarbij stijgt hun inkomen relatief weinig gedurende de loopbaan. De
pensioenopbouw van deze groepen concentreert zich dus aan het begin van de loopbaan en
dat is, zoals eerder geconstateerd, ongunstig in een doorsneesysteem.
Een relativering is hierbij op zijn plaats. De herverdeling van laag- naar hoogopgeleiden in de
aanvullende pensioenen is beperkt vergeleken met de omgekeerde herverdeling van hoognaar laagopgeleiden in de AOW (Bonenkamp et al., 2013). De AOW (eerste pijler) is voor de
meeste mensen de belangrijkste bron van inkomsten na pensionering. In de AOW vindt via
de inkomensafhankelijke premie en de inkomensonafhankelijke uitkeringen herverdeling
plaats van hoge naar lage inkomens, die sterk samenhangen met hoge en lage
opleidingsniveaus. Dat neemt niet weg dat de onbedoelde herverdeling in de tweede pijler de
herverdelende functie van de eerste pijler deels kan ondermijnen. Wat de herverdeling van
mannen naar vrouwen in de aanvullende pensioenen betreft, vindt er overigens enige
compensatie plaats via het nabestaandenpensioen, waarin de herverdeling eerder andersom
loopt.

4

Arbeidsmarkteffecten

De doorsneepremie, die de pensioenopbouw van oudere werknemers subsidieert en die van
jongere werknemers belast, werkt wellicht door in keuzes op de arbeidsmarkt. Een
actuarieel faire premie zou voor jongeren, afhankelijk van het opleidingsniveau, ongeveer
drie tot vier procent van het brutoloon lager liggen en voor ouderen ongeveer drie tot acht
procent van het brutoloon hoger (zie figuur 1). Het nadeel van participatie tot aan de
pensioenleeftijd in een pensioenregeling met doorsneesystematiek neemt voor laag en
middelbaar opgeleide mannen geleidelijk af. Voor hoogopgeleide mannen en vrouwen is
toetreding tot een pensioenregeling vooral gunstig vanaf ongeveer 46 jaar.

7

Figuur 1

Actuarieel faire premie is voor jongeren lager en voor ouderen hoger dan
doorsneepremie

Mannen

Vrouwen

De doorsneesystematiek stimuleert de werkgelegenheid van ouderen en remt die van
jongeren. De actuarieel gezien lage pensioenpremie in relatie tot de pensioenopbouw leidt
voor ouderen tot relatief lage loonkosten en/of hoge nettolonen. Evenzo leidt de actuarieel
gezien hoge pensioenpremie voor jongeren tot relatief hoge loonkosten en/of lage
nettolonen. Of de effecten vooral in de loonkosten of brutolonen neerslaan is afhankelijk van
de verdeling van de pensioenpremie over werkgevers en werknemers en van de mate van
afwenteling. Het is denkbaar dat een actuarieel gezien hoge (lage) werkgeverspremie voor
jongeren (ouderen) deels wordt gecompenseerd door een lager (hoger) brutoloon.
Daarnaast kan de doorsneesystematiek van invloed zijn op de keuze om van werknemer
zelfstandige te worden, of andersom. Werknemers zijn veelal verplicht om deel te nemen aan
een pensioenregeling met een doorsneesystematiek, terwijl zelfstandigen veelal in eigen
beheer een pensioen opbouwen, zonder doorsneesystematiek.
Het netto profijt van deelname aan een pensioenregeling met doorsneesystematiek
gedurende de resterende loopbaan is weergegeven in figuur 2. Hieruit blijkt dat toetreding
tot een pensioenregeling met de doorsneesystematiek vooral gunstig is rond middelbare
leeftijd. Het is theoretisch aannemelijk dat financiële prikkels van invloed zijn op de keuze
tussen werknemerschap en zelfstandig ondernemerschap. Toch vinden weinig empirische
studies dat verschillen in beloning een significant effect hebben op deze keuze. Dit zou
kunnen betekenen dat de keuze tussen werknemerschap en ondernemerschap vooral
gedreven wordt door andere factoren. Het gebrek aan empirisch bewijs voor het belang van
financiële prikkels kan ook worden veroorzaakt door problemen bij het op vergelijkbare
wijze meten van inkomen van werknemers en zelfstandigen.3
Hoewel het vooral in de tweede helft van de loopbaan aantrekkelijk is om als werknemer
pensioen op te bouwen, zijn in de tweede helft van de loopbaan meer mensen zelfstandig
ondernemer dan in de eerste helft.4 Het verlies van het voordeel van de doorsneesystematiek
in de tweede helft van de loopbaan is voor deze mensen blijkbaar geen onoverkomelijke
belemmering om zelfstandige te worden. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat mensen
3
4

8

Zie Berkhout et al. (2011).
Zie Waaijers en Lever (2013).

die rond middelbare leeftijd zelfstandige worden, zich niet bewust zijn van de voordelen van
de pensioenopbouw als werknemer. Het is evenwel ook denkbaar dat de impliciete subsidie
op pensioenopbouw voor oudere werknemers wel effect heeft en dat zonder
doorsneesystematiek nog meer mensen zouden kiezen voor zelfstandig ondernemerschap.
Figuur 2
Mannen

Netto profijt van deelname aan de pensioenregeling tot en met de pensioenleeftijd is bij
toetreding vanaf 25 jaar veelal negatief, vanaf middelbare leeftijd veelal positief
Vrouwen

De conclusie is dat de doorsneesystematiek waarschijnlijk gunstig is voor de
arbeidsmarktpositie van oudere werknemers. De systematiek is mogelijk ongunstig voor de
arbeidsmarktpositie van jongeren en ontmoedigt mogelijk de keuze voor zelfstandig
ondernemerschap in de tweede helft van de loopbaan, maar hiervoor is geen hard bewijs.

5

Mogelijke alternatieven

Wat zijn mogelijke alternatieven voor het huidige systeem? De herverdeling in het
doorsneesysteem is de laatste jaren toegenomen, doordat werknemers minder vaak
gedurende hun volledige loopbaan pensioen opbouwen op basis van een doorsneepremie.
Ook heeft de opbouw van een pensioenfonds een grotere diversiteit aan deelnemers dan
vroeger. Herverdeling wegens de verschillen in de tijdswaarde van de premie-inleg (zie tabel
1) kunnen worden voorkomen door de combinatie van een doorsneepremie en -opbouw te
vervangen. In deze alternatieven is het mogelijk de overdrachten tussen jongeren en
ouderen, en de herverdeling tussen deelnemers met afwijkende carrière- en inkomenspaden
te elimineren. Herverdeling wegens verschillen in levensverwachting blijft echter ook bij
deze alternatieven bestaan.
Er zijn vier soorten alternatieven. Ten eerste een combinatie van doorsneeopbouw met een
premie die toeneemt met de leeftijd van de deelnemer (progressieve premies; zie de groene
lijn in figuur 3, links). Een tweede alternatief is de combinatie van doorsneepremie met een
leeftijdspecifiek opbouwpercentage dat daalt naarmate de deelnemer ouder wordt
(degressieve opbouw; zie de rode lijn in figuur 3, rechts).
Een derde alternatief is om de jaarlijkse aanpassing van pensioenrechten gelijk te stellen aan
het verwachte rendement (‘rendementindexatie’). De koppeling aan het verwachte

9

rendement zou in de plaats komen van de veelal bestaande koppeling aan lonen of prijzen.
Deze variant komt in wezen neer op degressieve opbouw. Om de premielast bij een hogere
jaarlijkse indexatie niet te doen stijgen, kan de maatregel gecombineerd worden met een
lager opbouwpercentage. Deze opbouwmethodiek wordt momenteel al gehanteerd in een
aantal beroepspensioenregelingen (onder meer voor fysiotherapeuten, huisartsen en
medisch specialisten).
Het vierde alternatief ligt buiten de kaders van het collectieve pensioencontract. Het is de
overgang op individuele rekeningen, waarbij de deelnemer jaarlijks het behaalde rendement
op zijn beleggingen ontvangt.
Figuur 3

Mogelijke alternatieven: progressieve premies bij uniforme opbouw of uniforme premies
bij degressieve opbouw

Pensioenpremie
30

Pensioenopbouw
4,0

% pensioengrondslag

3,5

25

% pensioengrondslag

3,0
20

2,5

15

2,0

1,5

10

1,0
5

0,5

0

0,0
20

25

30

doorsneesysteem

35

40

45

50

degressieve opbouw

55

60

65

progressieve premies

70

20

25

30

doorsneesysteem

35

40

45

50

degressieve opbouw

55

60

65

70

progressieve premies

Een overgang van een doorsneesysteem naar een van deze alternatieven elimineert zowel de
herverdeling in de pensioenopbouw, als de mogelijke verstoring van de arbeidsmarkt. De
overgang kent echter ook andere effecten. Zo verschuift bij degressieve opbouw en
rendementindexatie het zwaartepunt van de pensioenopbouw naar voren, waardoor de
opbouw gevoeliger wordt voor inflatierisico’s en de arbeidsparticipatie van de werknemer
vroeg in de carrière. Dit kan gunstig zijn voor mensen die vroeg beginnen met werken. Het
kan echter ook ongunstig zijn, indien op jonge leeftijd weinig of geen pensioen wordt
opgebouwd, bijvoorbeeld wegens studie of een flexibele arbeidsrelatie.
Progressieve premies leiden tot hogere premiekosten voor de werkgever bij oudere
werknemers, wat nadelig kan zijn voor de arbeidsmarktpositie van ouderen. Jongere
werknemers betalen bij progressieve premies juist lagere (werknemers)premies.
Waarschijnlijk sluit dit beter aan bij het inkomen en het bestedingspatroon van jongeren. Bij
omzetting van doorsneepremies in progressieve premies valt de solidariteit tussen
werkgevers in dezelfde bedrijfstak weg: werkgevers met een jonger werknemersbestand
gaan dan gemiddeld een lagere premie betalen dan werkgevers met een ouder
werknemersbestand.
Bij een eventuele overgang op individuele rekeningen vervalt de mogelijkheid tot
intergenerationele risicodeling. Intergenerationele risicodeling stelt pensioenregelingen in

10

staat om schokken uit te smeren over een langere periode en over meerdere generaties
deelnemers.
Herverdeling binnen pensioenregelingen door verschillen in levensverwachting tussen
deelnemers van een pensioenregeling lijkt maatschappelijk minder als een probleem te
worden gezien. Mogelijke alternatieven, zoals verschillende premies voor mensen met een
gezonde of ongezonde levensstijl, zouden deze herverdeling kunnen beperken, maar zijn
veelal lastig uitvoerbaar. Verschillende premies voor bijvoorbeeld mannen en vrouwen zijn
juridisch mogelijk in strijd met de wet gelijke behandeling. Een alternatief zou zijn om
gebruik te maken van indirecte maatregelen, gebaseerd op de positieve samenhang tussen
levensverwachting en inkomen. Hierbij valt te denken aan het aftoppen van fiscaal
gefacilieerde pensioenopbouw, zoals het kabinet recent heeft voorgesteld, of het hanteren
van hogere premies voor pensioenopbouw over hoge inkomens.

6

Overgangsproblematiek

Welk alternatief ook wordt gekozen, in alle gevallen is sprake van overgangsproblematiek.
Het afschaffen van de doorsneeystematiek is nadelig voor deelnemers die al een deel van
hun pensioen onder deze systematiek hebben opgebouwd. Immers, deze mensen hebben de
lasten van de doorsneesystematiek al ondervonden (lage opbouw gegeven de ingelegde
premie aan het begin van de loopbaan), maar profiteren niet meer van de baten (hoge
opbouw gegeven de ingelegde premie aan het einde van de loopbaan). Het verlies van deze
impliciete pensioenrechten vertegenwoordigt een waarde van bijna honderd miljard euro.
Dit komt overeen met circa negen procent van het totale aanvullende pensioenvermogen. Dit
blijkt uit een vergelijking van de pensioenrechten die overblijven met en zonder afschaffing
van de doorsneesystematiek.
Het verlies van impliciete rechten is gevoelig voor de hoogte van de rente en de
bevolkingsopbouw van het pensioenfonds (zie tabel 2). Bij een lage marktrente is het
verschil met het rendement op het omslagelement in de doorsneesystematiek minder groot,
waardoor de impliciete rechten in omvang kleiner zijn. Voor een pensioenfonds met een oud
(‘grijs’) deelnemersbestand zijn de impliciete rechten ook relatief laag, omdat veel
werknemers al in de tweede helft van hun loopbaan zitten of al gepensioneerd zijn. Zij
hebben dus al een groot deel van hun impliciete rechten verzilverd. Voor een jong (‘groen’)
pensioenfonds geldt uiteraard het omgekeerde. De overgangsproblematiek is het grootst
voor werknemers rond 46 jaar.
Tabel 2

Omvang impliciete pensioenrechten doorsneesystematiek

Basisscenario
1%-punt lager disconto
Grijs fonds
Groen fonds

In mld euro’s

% Pensioenvermogen

97
81
-

9
6
3
20

11

Een pensioenregeling is in marktwaarde een zero-sum game: een voordeel voor de ene
generatie is een nadeel voor een andere generatie. Afschaffing van de doorsneesystematiek
stelt alle huidige en toekomstige deelnemers in staat een hoger rendement op hun
pensioenpremie te genereren vanwege het wegvallen van het omslagelement. Dit voordeel
voor toekomstige generaties loopt uiteindelijk op tot circa acht procent van het aanvullende
pensioeninkomen (zie de blauwe lijn in figuur 4). Bij overstap op degressieve opbouw staat
hier direct de afschrijving van de impliciete pensioenrechten tegenover. Dit slaat
noodzakelijkerwijs neer bij de huidige actieve deelnemers die (een deel van) de
gesubsidieerde pensioenopbouw mislopen. Zonder compenserende maatregelen kunnen
huidige deelnemers in de leeftijd tussen de dertig en zestig jaar al gauw tot ongeveer tien
procent minder aanvullend pensioen tegemoet zien. Figuur 4 illustreert deze generatieeffecten, uitgedrukt in procenten van het aanvullend pensioeninkomen.
Figuur 4

Overstap op degressieve opbouw is nadelig voor bestaande deelnemers, maar gunstig
voor toekomstige deelnemers (generatie-effecten naar geboortejaar in procenten van
aanvullend pensioeninkomen)

Via aanvullende maatregelen kan een deel van de transitielast voor de huidige werknemers
verschoven worden naar gepensioneerden, of naar toekomstige werknemers. Als de opbouw
van rechten voor de huidige werknemers uniform blijft, zoals onder de doorsneesystematiek,
en de meerkosten ten opzichte van degressieve opbouw worden betaald uit de premie, dan
drukken de transitielasten zwaarder op de huidige jongere generaties. Zij worden nog lange
tijd geconfronteerd met extra premieopslagen (de rode lijn). Een nog gelijkmatigere
verdeling kan worden bewerkstelligd door deze transitielast via indexatiekortingen uit te
smeren (de groene lijn). De transitielast komt dan ook voor een deel te liggen bij de reeds
gepensioneerde deelnemers. Het is echter de vraag of een decennialange premieverhoging of
indexatiekorting realistisch is.
Afgezien van een eventueel verlies aan toekomstige pensioenopbouw bij overstap op een
alternatieve financieringssystematiek, wordt die opbouw de komende jaren sowieso belast
met de kosten om de buffers van de pensioenfondsen aan te vullen. Het effect van de
12

indexatiekortingen in het verlies aan pensioeninkomen is bij fondsen met een nominale
dekkingsgraad rond 110% groter dan het effect van de overgang op degressieve opbouw.
Het verlies voor de verschillende generaties vanwege indexatiekortingen in combinatie met
de overgang naar degressieve opbouw kan oplopen tot maximaal ongeveer 25 procent van
het aanvullende pensioeninkomen. Deze cumulatie van effecten kan voor deelnemers pijnlijk
zijn. Afschaffing van de doorsneesystematiek zou voor deelnemers minder pijnlijk zijn in een
situatie met grote financiële buffers bij pensioenfondsen.

7

Conclusie

In het licht van de toegenomen arbeidsmobiliteit en een grotere diversiteit aan deelnemers is
het wenselijk om de pensioenopbouw voor elke leeftijd (meer) in evenwicht te brengen met
de pensioenpremie. De transitielast van een dergelijke overgang zou echter bovenop de
kosten komen (in de vorm van premieverhogingen, of indexatiekortingen) die deelnemers
nu en in de nabije toekomst ondervinden om de financiële situatie van de pensioenfondsen
te verbeteren. Het is zodoende de vraag of een meer fundamentele overstap op een
alternatief systeem op dit moment opportuun is. Tegelijkertijd leiden deze omstandigheden
er mogelijk toe dat deelnemers juist nu kritischer kijken naar wat hun pensioenregeling hun
oplevert.
Een mogelijke afschaffing van de doorsneesystematiek zou onderdeel moeten zijn van de
bredere discussie over de houdbaarheid van het pensioenstelsel. Een eventuele aanpassing
van het pensioencontract, waarin de indexatie hoger of minder onzeker wordt, zou op de
kortere termijn de pensioenopbouw iets meer actuarieel evenwichtig maken. De discussie
over een meer fundamentele aanpassing blijft echter nodig. Deze CPB Policy Brief bespreekt
de voor- en nadelen van de doorsneesystematiek en vier alternatieven. Natuurlijk verlangt
iedere verandering een keus van politiek en andere belanghebbenden.

13

Referenties
Berkhout, P., J. Hartog en M. Van Praag, 2011, It’s the opportunity cost, stupid! How selfemployment responds to financial incentives of return, risk and skew, Tinbergen Institute
Discussion Paper 165/3, Tinbergen Instituut, Amsterdam.
Boeijen, D., C. Jansen, C.E. Kortleve en J.H. Tamerus, 2006, Leeftijdsolidariteit in de
doorsneepremie, in: O. Steenbeek en S. van der Lecq (eds), Kosten en baten van collectieve
pensioensystemen, Kluwer, 147-165.
Bonenkamp, J., 2009, Measuring lifetime redistribution in Dutch occupational pensions, De
Economist, vol. 157(1): 49-77.
Bonenkamp, J., J. Mackenbach, W. Nusselder en H. ter Rele, 2013, Herverdeling door
pensioenregelingen, Netspar Design paper 16, 2013.
Bovenberg, L., en B. Boon, 2010, Now is the time: overstap naar degressieve
pensioenopbouw nu wenselijk en mogelijk, Netspar NEA Paper 36.
Commissie Goudswaard, 2010, Een sterke tweede pijler: naar een toekomstbestendig stelsel
van aanvullende pensioenen.
Lever, M.H.C., J.P.M. Bonenkamp en R. Cox, 2013, Voor- en nadelen van de
doorsneesystematiek, CPB Notitie, CPB, Den Haag, www.cpb.nl.
Waaijers, R.M., en M.H.C. Lever, 2013, Inkomen en netto profijt van sociale zekerheid
gedurende de levensloop, CPB Achtergronddocument, www.cpb.nl.

14

Dit is een uitgave van:

Solidariteit Aanpassing
in pensioen kost tot
onder druk 100 miljard

Centraal Planbureau
Postbus 80510 | 2508 GM Den Haag
t (070) 3383 380

Januari 2014 | ISBN 978-90-5833-626-2

CPB Policy Brief | 2014/01

Doorsneesystematiek
in pensioenen
onder druk?
Marcel Lever
Jan Bonenkamp
Ryanne Cox