8
Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:
- het wetsvoorstel Regels ten aanzien van zorg en dwang
voor personen met een psychogeriatrische aandoening of
een verstandelijke handicap (Wet zorg en dwang psychogeriatrische en verstandelijk gehandicapte cliënten) (31996).
Voorzitter: Arib
De algemene beraadslaging wordt hervat.

Staatssecretaris Van Rijn:
Voorzitter. Ik bedank de Kamerleden voor hun inbreng in
eerste termijn. Het is mooi om in algemene zin steun voor
de uitgangspunten van de wet te mogen horen. Ook is
zichtbaar welke moeilijke, complexe afwegingen moeten
worden gemaakt om dit wetsvoorstel tot een evenwichtig
geheel te maken. Een woord van waardering van mijn kant
is op zijn plaats voor de worsteling met de complexe
afweging die wij allemaal maken bij het opstellen van zo'n
goede, maar moeilijke wet.
Het is goed dat wij vandaag over het wetsvoorstel Zorg en
dwang praten, want wij praten en denken al heel lang over
dit onderwerp. Er is al veel over geschreven en het raakt
de emotie van veel mensen, en terecht. De afgelopen jaren
hebben wij daarvan voorbeelden gezien. Heel recent waren
wij verontwaardigd en verdrietig over het trieste overlijden
van een cliënte in een time-outruimte. Deze dramatische
gebeurtenis raakt mij — en ik denk ons allen — diep, en
dwingt ons om telkens weer na te denken over de manier
waarop wet- en regelgeving, zorgverlening, zorgaanbod en
toezicht beter kunnen. In het Europees Verdrag voor de
Rechten van de Mens is bepaald dat de vrijheid van mensen
alleen kan worden ontnomen of beperkt in die gevallen die
bij wet zijn omschreven. Dat geeft aan dat het noodzakelijk
is om goede wetgeving te hebben, die zo goed mogelijk
omschrijft wat wel en niet is toegestaan. Wanneer als
uiterste middel onvrijwillige zorg wordt verleend, horen
cliënten goede rechtsbescherming te hebben en moeten
zorgverleners weten waar zij aan toe zijn, zodat zij zorgvuldig kunnen handelen.
Zoals ook uit de parlementaire behandeling van het wetsvoorstel blijkt, is die wetgeving een permanente afweging
van dilemma's. Diverse Kamerleden hebben hierop gewezen. Mevrouw Agema heeft heel breed geïllustreerd welke
dilemma's allemaal spelen. Het is een dilemma tussen
theorie en praktijk, zoals in de huidige Wet BOPZ, die
eigenlijk alleen gaat over opname in een instelling, waarbij
fixatie en separatie moeten worden geregeld, maar die
onvoldoende kader biedt voor andere vormen van vrijheidsbeperking die wel voorkomen, maar niet voorzien zijn van
een zorgvuldige cliëntenbescherming. Eigenlijk is deze wet
ook niet van toepassing voor de zorgverlening voor
dementerenden en verstandelijk gehandicapten. Er is ook
een dilemma tussen het onderscheid tussen lichte en zware
vormen van onvrijwillige zorg. Wie bepaalt dit? Er moet
ook een afweging worden gemaakt tussen de "veiligheid"
van vrijheidsbeperking en het risico van het niet toepassen

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

daarvan. Een aantal leden heeft gewag gemaakt van de
casus die wij meegemaakt hebben en die ik moet
omschrijven, van een jongen die vastgeketend heeft gezeten. Vlak voor het reces heb ik hem even persoonlijk
gesproken. In die casus zie je precies dit dilemma. Er lijkt
veiligheid te zijn als je heel ingrijpende maatregelen neemt,
maar het gaat ten koste van de vrijheid. Als een cliënt veel
vrijheid krijgt en wegloopt en als er vervolgens wat gebeurt,
hebben wij echter weer een ander debat. Er is ook een
dilemma tussen intramurale zorg en veel andere zorgvormen, waarin onvrijwillige zorg aan de orde kan komen en
waarvoor wij de ogen in de toekomst niet mogen sluiten.
Ook is er een dilemma tussen de wens om precies te weten
wat er gebeurt en de wens om het zorgverleners niet te
moeilijk te maken en niet tot onnodige administratieve
lasten te komen.
Een aantal leden heeft gevraagd waarom het kabinet niet
met één kaderwet over dwang komt. Op dit moment is er
één wet voor dwang, voor ggz, pg en vg, de Wet BOPZ. Uit
diverse wetsevaluaties in het verleden blijkt dat dit kader
slecht aansluit op de praktijk van de zorg voor mensen met
dementie of een verstandelijke beperking. Het effect daarvan
is dat de rechtsbescherming, die dan op papier goed lijkt,
in de praktijk voor cliënten onvoldoende aanwezig is. Gezien
de grote maatschappelijke behoefte aan andere wetgeving,
vond het kabinet het destijds van belang om andere wetgeving te ontwerpen. In 2008 is die keuze ook voor de ggz
gemaakt. Het uiteen trekken van de Wet BOPZ in twee
afzonderlijke regelingen maakt het mogelijk dat de terminologie, de bevoegdheden, de verplichtingen van de zorgaanbieder, de rechten van de cliënt en de mogelijke maatregelen zijn afgestemd op de specifieke kenmerken die bij de
desbetreffende doelgroep horen. Ik ben ervan overtuigd
dat daarmee de facto de rechtsbescherming wordt vergroot.
Vanzelfsprekend is bij het ontwerpen van beide regelingen
wel zo veel mogelijk gekozen voor dezelfde uitgangspunten.
In de brief die ik u voor de zomer heb gestuurd over de
samenhang met de ggz, ben ik er ook al wat uitgebreider
op ingegaan. Bij iedere nota van wijziging is dat geactualiseerd. Ondertussen vinden er doorlopend externe wetsevaluaties en onderzoeken plaats, ook naar de wetgeving die
raakvlakken heeft met dit wetsvoorstel. Volgend jaar worden
de uitkomsten verwacht van een onderzoek door ZonMw
naar de rechtspositie van mensen in de forensische zorg.
Een klein beetje in de rafelranden van dat onderzoek zitten
ook mensen met een lichtelijke verstandelijke beperking;
niet veel, maar het komt voor. Natuurlijk is het mogelijk dat
uit dit onderzoek punten komen die verwerkt zouden kunnen
worden in dit wetsvoorstel. Ik vind het echter belangrijker
dat het veld zo snel mogelijk met dit wetsvoorstel gaat
werken dan dat wij nog, misschien wel jaren, doormodderen
met een verouderd wetssysteem en een verouderd wetsvoorstel waar het veld expliciet om vraagt.
Mevrouw Leijten (SP):
De staatssecretaris haalt een brief aan die hij vlak voor de
zomer heeft gestuurd. Daarin zegt hij: " Eén van de
belangrijkste verschillen is gelegen in het feit dat een groot
deel van de mensen met dementie of een verstandelijke
beperking zijn wil niet (meer) of onvoldoende kan uiten" ...
"Het bieden van rechtsbescherming aan deze groepen moet
daarom op een andere manier worden vormgegeven". Kan
hij uitleggen wat hij daarmee bedoelt? Rechtsbescherming
voor mensen die zich minder kunnen uiten, moet toch niet

4 september 2013
TK 106

106-8-1

minder of anders worden vormgegeven? Er moet op een
andere manier rekening worden gehouden met het voldoen
aan de rechtsbescherming. Ik begrijp nog steeds niet
waarom het nodig is om aan mensen die zich niet, minder
of verminderd kunnen uiten een andere rechtsbescherming
te geven dan aan mensen die bijvoorbeeld via de psychiatrie
in een gedwongen kader van zorg terechtkomen.
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik kom daar straks op terug, maar laat ik vooruitlopend
daarop een voorbeeld geven. Iemand bij wie sprake is van
een ggz-opname, kan vaak luid en duidelijk zeggen waarom
hij of zij het niet wil. Dan treedt als het ware de procedure
automatisch in werking dat, als je dat dan toch noodzakelijk
vindt, de gang naar de rechter plaatsvindt. Door heel veel
dementerenden of verstandelijk gehandicapten kan die wil
niet zo luid en duidelijk worden geuit. Dan mogen wij niet
in een situatie geraken: wie zwijgt, stemt toe. Wij denken
dan dat wij heel goed bezig zijn, maar houden er onvoldoende rekening mee dat, als je het niet kunt zeggen, je
toch moet afwegen of je het wel moet doen. Je moet zorgvuldige stappen ontwerpen, ook in een situatie waarin geen
expliciete afwijzing is. In ieder geval moet je professionaliteit ertoe leiden dat je je toch afvraagt: zijn er alternatieven,
kunnen wij het stappenplan verwerken en op welke manier
kunnen wij die zorg anders vormgeven? In die zin hebben
mensen met minder stem meer waarborgen nodig dan
wanneer dat met uitdrukkingsvaardigheid kan worden geuit.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik heb het in eerste termijn al gezegd, ook in de eerste termijn anderhalf jaar geleden, want wij hebben vandaag de
gekke situatie dat wij voor de tweede keer in eerste termijn
spreken. Wij willen eigenlijk allemaal dat het vastbinden
als vrijheid beperkende maatregel in de zorg tot een minimum wordt beperkt, dat wanneer het noodzakelijk is het
zo kort mogelijk wordt gehouden en dat altijd wordt geëvalueerd of het in de toekomst nog wel nodig. Dat is echter
iets anders dan spreken over een andere rechtsbescherming
voor een andere doelgroep. Ook in de psychiatrie houden
wij er rekening mee dat mensen zich niet kunnen uitdrukken
of verminderd kunnen aangeven wat zij willen. Iemand met
een licht verstandelijke beperking kan heel goed aangeven
wat hij wel of niet wil. Je kunt niet spreken van één groep
en één wijze van uiten. Er wordt consequent gesproken
over het bieden van een andere rechtsbescherming aan
deze groep.
De voorzitter:
Wat is de vraag?
Mevrouw Leijten (SP):
Dat begrijp ik niet. Dat je er in de uitvoering van de rechtsbescherming rekening mee houdt dat mensen minder uitdrukkingsvaardig zijn, daar ben ik heel erg voor. Dat steun
ik. Maar dat is wat anders dan de rechtsbescherming anders
regelen voor die groepen. Dat begrijp ik nog steeds niet.
Waarom moeten mensen die minder uitdrukkingsvaardig
zijn op een andere rechtsbescherming kunnen rekenen?
Dat hoort toch volgens ons juridisch stelsel en onze
rechtsbescherming niet de redenering te zijn?

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

Staatssecretaris Van Rijn:
Ik kom nog specifiek terug op dit onderwerp. Laten wij
echter niet omgekeerd redeneren. Wij zouden kunnen zeggen dat voor iedereen de gang van de rechter geldt. Dan
kunnen wij zeggen dat er mooie rechtsbescherming is,
omdat je dan voor degenen die zeggen dat zij niet willen
naar de rechter gaat. Voor degenen die dat niet kunnen
zeggen, ga je ook naar de rechter en dan? Ik denk dat het
heel verstandig is om voor die mensen, zoals in het wetsvoorstel staat, een heel zorgvuldige procedure te hebben
waarin er rekening mee wordt gehouden dat zij geen ja of
nee kunnen zeggen. Wij kunnen discussiëren over de vraag
of dat een andere rechtsbescherming is. Wij houden zo veel
mogelijk rekening met die andere positie zodat er de facto
een betere bescherming — ik vermijd het woord "rechtsbescherming" even — voor de betreffende cliënten ontstaat.
Mevrouw Leijten (SP):
Wij moeten die term niet vermijden. Mijn fractie vindt het
heel erg belangrijk om dit helemaal uitgewerkt te krijgen.
Dat er een andere procedure wordt gehanteerd als mensen
niet kunnen zeggen of zij ermee instemmen of niet, daar
ben ik het mee eens. Wij moeten juist de cliëntvertrouwenspersoon introduceren voor de doelgroepen die minder
vaardig zijn in het opkomen voor zichzelf. Dat is volgens
mij een noodzaak die iedereen onderkent. Het feit moet zijn
dat ze uiteindelijk dezelfde rechtsbescherming hebben, dus
dat ze naar de rechter kunnen stappen op dezelfde gronden,
dat ze naar de inspectie kunnen stappen op dezelfde gronden en dat de inspectie op dezelfde wijze toezicht houdt.
Dat heet rechtsbescherming. Ik begrijp niet dat die voor
mensen die in een instelling voor ouderenzorg of gehandicaptenzorg wonen anders moet zijn dan voor mensen die
in de gevangenis in een situatie van gedwongen medicatie
komen of in de psychiatrie.
De voorzitter:
Wat is de vraag?
Mevrouw Leijten (SP):
Ik zeg het nog één keer. Een andere procedure daar kan ik
mee akkoord gaan, maar niet met een verschil in rechtsbescherming en uiteindelijk in rechtsgrond.
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik kom nog op dit specifieke onderwerp terug, zoals ik al
heb gezegd.
De voorzitter:
Dit is de derde keer.
Staatssecretaris Van Rijn:
Mij gaat het om de inhoud. Zorgvuldiger omgaan met
mensen die niet in staat zijn om aan te geven wat zij wel
en niet willen, vind ik belangrijk. Dat betekent dat bij de
rechtsbescherming van die mensen ook hoort dat je niet
zegt dat je voor hen ook een gang naar de rechter hebt
geregeld. Als de familie het er niet mee eens is, is een gang
naar de rechter altijd mogelijk. Je moet juist in je systeem
regelen dat extra zorgvuldig wordt omgegaan met het

4 september 2013
TK 106

106-8-2

bedenken van welke zorg nodig is. Ik kom daar dus nog
verder over te spreken.
Mevrouw Agema (PVV):
Inmiddels wordt er in de Tweede Kamer twaalf jaar
gesproken over de wenselijkheid van een wet zoals wij die
vandaag bespreken. De staatssecretaris zegt hier dat deze
wet mogelijk volgend jaar ingrijpend wordt gewijzigd. Hij
wil het wetsvoorstel echter wel graag nu door de Kamer
loodsen, omdat er dan in elk geval iets is. Dan begrijp ik
niet waarom hij een wetsvoorstel terug heeft gestuurd naar
de Koning, de beginselenwet, om in te trekken, terwijl dat
eigenlijk al helemaal klaar was voor behandeling. Hij zegt
dat hij een nieuw wetsvoorstel gaat maken, dat wij ergens
aan het einde van het jaar gaan bespreken. Dat is twee keer
tegengesteld geredeneerd.
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik had al een beetje gehoopt dat mevrouw Agema die vraag
zou stellen. Er is toch een klein beetje sprake van een andere
situatie. Het ene wetsvoorstel, de beginselenwet, is in de
Tweede Kamer gekomen en zij heeft daar in verschillende
bewoordingen het nodige over gezegd. Sommigen vroegen
of het niet gewoon kon worden opgenomen in de AWBZ
en anderen zeiden dat zij het voorstel in elk geval in
samenhang met de AWBZ wilden zien. Ik ben daar, gehoord
de Kamer, aan tegemoetgekomen met de kanttekening dat
ik in het nieuwe wetsvoorstel dezelfde bepalingen zal
opnemen als nu in het voorstel voor de beginselenwet
staan. Er is ook enig verschil tussen acht jaar discussie over
dit wetsvoorstel en drie maanden verschil tussen de indiening van het voorstel voor de beginselenwet en die van het
voorstel voor de AWBZ. Dat is toch een klein beetje verschil.
Dus laten wij proberen bij de feiten te blijven. Aangezien
al jaren over deze wet wordt gediscussieerd en het veld in
wisselende samenstellingen vraagt om daar nu in ieder
geval duidelijkheid over te geven, is het goed dat wij ervoor
zorgen dat er een wet komt die die duidelijkheid biedt. Is
daarmee de zaak klaar en af? Natuurlijk niet. Misschien is
het goed om dat nog even te koppelen aan de vragen over
de evaluatie. Ik vind het belangrijk dat het veld zo snel
mogelijk met de wet gaat werken — daar vraagt het veld
ook om — in plaats van nog jaren door te modderen met
een verouderde wet. Maar ik heb ook begrip voor de wens
van de Kamer om nieuwe inzichten, als die er zouden zijn,
zo snel mogelijk te verwerken in deze wet. Een aantal
Kamerleden heeft gevraagd: kun je de evaluatietermijn van
deze wet niet verkorten naar twee jaar? Ik vind dat wat kort,
maar ik heb er begrip voor als de Kamer dat vraagt. Om die
reden wil ik het amendement daarover steunen.
De voorzitter:
Over welk amendement hebt u het? Dan hebben wij dat
ook gehad.
Staatssecretaris Van Rijn:
Dat cijfer weet ik niet uit mijn hoofd.

Mevrouw Agema (PVV):
De staatssecretaris had mijn vraag verwacht, maar het
antwoord overtuigt niet. Het is niet consequent. Het is toch
raar dat iemand die tbs gekregen heeft, via de BOPZ wel
verblijfrechten heeft en een dementerende niet? Dat hadden
wij dus deze week kunnen oplossen met de beginselenwet
waarin de verblijfsrechten worden geregeld.
Staatssecretaris Van Rijn:
Dan is mevrouw Agema het dus heel erg eens met …
Mevrouw Agema (PVV):
Ik ben nog aan het woord, voorzitter.
Staatssecretaris Van Rijn:
Mijn excuus.
Mevrouw Agema (PVV):
Toch kiest de staatssecretaris ervoor om een wet die wij nu
bespreken en die volgend jaar mogelijk ingrijpend wordt
gewijzigd, alvast door de Kamer te loodsen, maar die andere
niet. Nee, die stuurt hij klaar voor behandeling terug naar
de Koning.
Dat antwoord van net overtuigt niet. Spelen er andere zaken
waarom die beginselenwet is ingetrokken? Is er gemorrel
in de Kamer, in de Eerste Kamer aan de overkant? Spelen
er andere zaken, waar wij niet over geïnformeerd zijn, met
betrekking tot het intrekken van de beginselenwet?
Staatssecretaris Van Rijn:
Het antwoord is nee. De enige zaak die speelt, is dat de
beginselenwet is behandeld in de Kamer en dat diverse
fracties hebben gezegd: ik heb liever dat je dat regelt in de
wet waarin de kern-AWBZ gaat worden geregeld, dan wel
dat je die daar in samenhang mee gaat brengen. In het licht
van die Kamermeerderheid heb ik gezegd: misschien is het
beter om die wet in te trekken en de bepalingen onverkort
over te nemen in de wet over de kern-AWBZ die wij gaan
maken. Als ik mevrouw Agema zo hoor, is zij het er eigenlijk
heel erg mee eens dat dat dezelfde bepalingen zijn.
Mevrouw Agema (PVV):
Ik begrijp niet waarom een veroordeelde crimineel wel zijn
eigen beginselenwet heeft en een dementerende die nooit
iets verkeerds heeft gedaan niet. Dus nee, dat begrijp ik
niet. Maar goed, de redenering gaat volkomen mank. Het
is goed dat de staatssecretaris hier duidelijk zegt dat er niets
anders speelt met betrekking tot het intrekken van de
beginselenwet. Er speelt volgens hem niets anders dan een
gekke redenering, namelijk dat hij een wet die klaar is voor
behandeling, intrekt om hem in een andere wet op te
nemen, terwijl wij de wet die volgend jaar ingrijpend wordt
gewijzigd, vandaag wel alvast door de Kamer moeten
loodsen.

De voorzitter:
Dan komen wij daar straks op terug.

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

4 september 2013
TK 106

106-8-3

Staatssecretaris Van Rijn:
Ik zou de opvattingen van een grote meerderheid van de
Tweede Kamer niet als een gekke redenering willen
bestempelen.
Mevrouw Bergkamp (D66):
Ik wil het graag hebben over de Wet zorg en dwang. Ik heb
een specifieke vraag. Ik denk dat de staatssecretaris daar
straks nog wel een toelichting op geeft, maar ik wil deze
vraag alvast meegeven. Mevrouw Leijten vroeg terecht
waarom er verschillen zijn in de rechtspositie. Wat zijn die
verschillen concreet? Ik zou daar heel graag een toelichting
op krijgen, zodat wij ook de inhoud daarachter kennen. Is
de staatssecretaris bereid om die vraag straks mee te nemen
in zijn betoog?
Staatssecretaris Van Rijn:
Dat ga ik zeker proberen.
Ik kom straks ook nog even terug op de vraag van mevrouw
Bergkamp die te maken heeft met hoe wij deze wet beoordelen en hoe wij nieuwe inzichten gaan verwerven en verwerken, en de vraag om een breed onderzoek uit te voeren
naar de gehandicaptenzorg. Ik kan mij voorstellen dat daar
ook in de wetsevaluatie op in wordt gegaan.
De heer Van der Staaij had een vraag over de reden van de
wet. Hij vroeg of er op basis van de kwaliteitswet niet voldoende professionele standaarden ontstaan zodat deze wet
niet nodig zou zijn. In het verlengde daarvan vraagt
mevrouw Bergkamp naar het spanningsveld tussen de eisen
aan de professional en de eisen aan de professionele
autonomie. Tegen de heer Van der Staaij zou ik willen zeggen dat wij zowel met de huidige Wet BOPZ als met dit
wetsvoorstel extra rechtswaarborgen willen bieden, aangezien het hier gaat om onvrijwillige zorg en om een kwetsbare groep mensen. Die extra waarborgen zitten niet in een
zorgbreed geldende kwaliteitswet die eisen stelt en richtlijnen geeft voor de verlening van zorg. Als je extra waarborgen inbouwt in de wet kom je, zoals mevrouw Bergkamp
terecht zegt, in dat spanningsveld tussen regels en vrijheid
van zorgprofessionals terecht. Vandaar dat bij het vormgeven van het stappenplan dat in de wet staat en de daarbij
gestelde eisen aan de hulpverleners en het overleg dat
daarvoor nodig is, elke keer gekeken is naar de haalbaarheid
in de praktijk. Anders gezegd, er is gekeken of we hulpverleners niet te veel inperken in hun professionele autonomie.
Daarbij sluiten wij dan weer aan bij de aanbevelingen van
de Denktank complexe zorg en andere deskundigen.
Ik wil hier een punt aan toevoegen. We kunnen zeggen:
laten we proberen zo veel mogelijk gebruik te maken van
de richtlijnen die in de praktijk worden ontwikkeld. Maar
dit wetsvoorstel en deze onderwerpen hebben wel een
geschiedenis, ook in het veld. Wij praten al een aantal jaren,
ook met het veld, over de vraag of het niet goed zou zijn
om tot verandering te komen, tot cultuur te komen. Ook
het veld is meerdere malen in de gelegenheid gesteld om
richtlijnen te ontwerpen. Dat is tot dusver niet of onvoldoende gelukt. Het lijkt mij dan ook goed om nu, na zo veel
jaren, te verankeren dat wij die cultuuromslag willen gaan
doorvoeren en dat ook een handje te helpen. Daarom is het
ook goed dat deze wet er is.

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

Samengevat: in de kwaliteitswetgeving kun je eigenlijk niet
vangen wat je wil, zoals extra waarborgen voor kwetsbare
groepen. Dat zou je in een richtlijn kunnen vangen, maar
daar hebben wij al een hele tijd op gewacht. Ik ben echter
bereid om dat nog verder aan te jagen. Een aantal mensen
heeft mij daar ook toe opgeroepen. Maar het is ook goed
om nu tegen elkaar te zeggen: wij willen een aantal beginselen, zoals wij die hebben afgesproken, verankeren om
die zaak wat meer te stimuleren.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
De staatssecretaris zegt eigenlijk heel helder dat hij en zijn
voorgangers jaren hebben gevraagd om duidelijke richtlijnen vanuit het veld, maar dat die er niet gekomen zijn en
dat hij nu, behalve deze wet, daar ook extra aandacht en
kracht achter zet. Wij hebben een tijd terug een debat
gevoerd over het kwaliteitsinstituut, het Zorginstituut
Nederland. Een van zijn taken is om daar waar er geen
richtlijnen zijn te stimuleren dat er wel richtlijnen komen.
Gaat de staatssecretaris het kwaliteitsinstituut een opdracht
geven om deze richtlijnen te ontwikkelen?
Staatssecretaris Van Rijn:
Het kwaliteitsinstituut zou daar inderdaad een zeer aanjagende rol in kunnen spelen, zoals wij dat destijds bij de
behandeling van het wetsvoorstel over het kwaliteitsinstituut ook hebben besproken.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
De staatssecretaris spreekt over een aanjagende rol, maar
mijn vraag is eigenlijk of de staatssecretaris dat ook gaat
doen, zodat het kwaliteitsinstituut op dit punt concreet actie
onderneemt. Hij zegt het nu alleen in algemene zin.
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik moet even bekijken wat wij met elkaar hebben geregeld
met betrekking tot het taakgebied van het kwaliteitsinstituut.
Ik vind het een heel redelijke vraag. Mijn primaire antwoord
zou ook ja zijn, maar ik wil graag even kijken wat wij ten
aanzien van het kwaliteitsinstituut hebben afgesproken.
Maar mijn primaire antwoord is ja.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Misschien kan de staatssecretaris later in het debat op dit
punt nog helderheid verschaffen.
De voorzitter:
De staatssecretaris kijkt welwillend.
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik kijk altijd welwillend, voorzitter.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
De staatssecretaris heeft in zijn betoog stilgestaan bij het
belang van deze wet. Ik wil dat belang niet ter discussie
stellen. Hij gaf ook aan dat er bij het opstellen van deze wet
goed geluisterd is naar het zorgveld. In mijn betoog heb ik
aangegeven dat er niet alleen positieve geluiden zijn geko-

4 september 2013
TK 106

106-8-4

men uit het zorgveld, maar dat er ook kritiek is op het
gedetailleerde niveau van de wet. Onder andere ActiZ heeft
die kritiek geuit; toch niet een kleine speler. Kan de staatssecretaris daarop ingaan? Ik hoor hem nu namelijk zeggen
dat er goed naar het zorgveld is geluisterd, dat dit het
resultaat is en dat dit wordt gedragen. Ik krijg echter ook
andere signalen.
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik ga daar in de rest van mijn betoog zeker nog op in.
Ik heb al even gesproken over de parlementaire geschiedenis. Inmiddels kent het wetsvoorstel zorg en dwang een
lange parlementaire geschiedenis, want de eerste termijn
van de plenaire behandeling is al ruim een jaar geleden
geweest, met deels andere Kamerleden en een andere
staatssecretaris. Tijdens de eerste termijn werd goed duidelijk hoe complex het onderwerp is dat in het wetsvoorstel
wordt behandeld, en misschien ook wel hoe het denken
over de onvrijwillige zorg is veranderd.
Het oorspronkelijke wetsvoorstel sloot aan bij de meer traditionele opvatting dat onvrijwillige zorg weliswaar vermeden moest worden, maar voor grote groepen cliënten met
een complexe gedragsproblematiek toch ook in bepaalde
mate onvermijdelijk was. Inmiddels wordt breed de opvatting gedeeld dat onvrijwillige zorg in principe niet moet
worden toegepast en alleen onder zeer uitzonderlijke
omstandigheden na zorgvuldige besluitvorming mogelijk
moet zijn. Soms kunnen we niet anders, maar het uitgangspunt is "nee, tenzij".
De Kamer heeft mijn voorgangster de mogelijkheid geboden
om de inbreng van de Kamer zorgvuldig te wegen en het
wetsvoorstel aan te passen aan de emancipatiebeweging
die met name de gehandicaptenzorg heeft doorgemaakt.
Het past mij om op deze plek mijn voorgangster te bedanken voor het feit dat zij ook gebruik heeft gemaakt van die
ruimte om het wetsvoorstel ingrijpend te veranderen en
het uitgangspunt "nee, tenzij" nadrukkelijk in de wet op te
nemen. Het is goed dat ik nog even memoreer dat het verankeren van dit uitgangspunt in de vierde nota van wijziging
een verdienste van mijn voorgangster is.
Het "nee, tenzij"-beginsel is duidelijk in het wetsvoorstel
verankerd en naast procedurele bepalingen zijn ook de
inhoudelijke afwegingen weergegeven die passen bij een
zorgvuldige besluitvorming. Daarmee kwam mijn voorgangster tegemoet aan de terechte kritiek van de Kamer. Bij het
invullen van het besluitvormingsproces en bij de kwalitatieve afwegingen die moesten worden gemaakt, kon gebruik
worden gemaakt van de aanbevelingen van de Denktank
complexe zorg.
Dan kom ik bij het doel van deze wet. Ik wil hiermee bereiken dat het toepassen van vrijheidsbeperkende maatregelen
in de zorg voor mensen met dementie of een verstandelijke
beperking tot een minimum wordt beperkt en er echt wordt
uitgegaan van "nee, tenzij". Ten eerste wil ik zorgverleners
bewustmaken van het feit dat vrijheidsbeperking meer is
dan fixeren en afzonderen. Het voortdurend ingrijpen in de
persoonlijke levenssfeer van een cliënt is voor hen net zo
ingrijpend. Tijdens werkbezoeken vertellen zij mij daar ook
veel verhalen over. Daarom is gekozen voor de brede definitie van het begrip "onvrijwillige zorg", die zo veel mogelijk

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

aansluit bij de beleving van de cliënt. Ik zal daar straks nog
wat meer over uitweiden.
Daarnaast moet de wet een duidelijk kader bieden voor
zorgverleners. Zij moeten een duidelijk stappenplan volgen
wanneer zij geconfronteerd worden met gedrag van een
cliënt dat tot ernstig nadeel zou kunnen leiden. Ook daar
kom ik nog even op terug. Door dit stappenplan moet
gewaarborgd worden dat handelingsverlegenheid nooit
mag leiden tot het verlenen van onvrijwillige zorg zonder
een specifieke zorgvuldigheidsprocedure. Met andere
woorden: nee, tenzij.
Tot slot wil ik wettelijk vastleggen dat de positie van de
cliënt zo stevig mogelijk is en zijn stem wordt gehoord, juist
wanneer het letterlijk om moeilijk verstaanbaar gedrag gaat.
Dat kan de eigen stem van de cliënt zijn of die van zijn vertegenwoordiger. Het uitgangspunt in de zorg is en moet
zijn dat zorg wordt verleend op basis van vrijwilligheid. Er
gebeurt pas iets aan jouw lijf en leden als je daar toestemming voor hebt gegeven. Voor de zorgverlening aan mensen met dementie of een verstandelijke beperking ligt dat
wezenlijk niet anders. Juist het zorgplan is het instrument
bij uitstek waarin zorgverlener en cliënt of vertegenwoordiger met elkaar kunnen vastleggen op welke manier zij de
zorg zouden willen invullen. Hoe duidelijker en zorgvuldiger
de dialoog is, hoe meer de cliënt zijn eigen regie kan voeren,
of in juridische termen: hoe meer hij zijn eigen zelfbeschikkingsrecht kan uitoefenen. De eerste zeven artikelen van
de wet gaan in op de normale situatie, waarbij met de cliënt
of zijn vertegenwoordiger wordt gesproken over het zorgplan. Er ligt een duidelijke inspanningsverplichting voor de
zorgverlener om er samen met de cliënt uit te komen en
tot overeenstemming te komen.
Bij het uitvoeren van het zorgplan is het eveneens belangrijk
om instemming van de cliënt te hebben. Juist in dat opzicht
is er bij mensen met dementie of een verstandelijke
beperking iets bijzonders aan de hand. Dat zit hem in het
feit dat zij vaak niet, niet meer of niet goed meer kunnen
verwoorden wat zij willen of juist waarom zij iets niet willen.
Als zorgverlener moet je dan invullen wat de wens van de
cliënt is en proberen te achterhalen waarom hij iets wil of
iets juist afwijst. Veel verzorgers en begeleiders doen dat
op een goed gevoel, vanuit de verantwoordelijkheid die zij
voor hun cliënten voelen en omdat zij hun bescherming
willen bieden. Soms worstelen zorgverleners daarmee: doe
ik het nu goed, wanneer ik de cliënt in zijn geuite wens volg
of doe ik het goed als ik hem bescherm tegen ernstig nadeel
of ontluistering? Dat zijn ethische dilemma's.
Tegelijkertijd is het een juridisch dilemma, want in die
situaties vraagt de zorgverlener zich af hoe hij moet omgaan
met het recht op instemming of met de eigen regie van de
cliënt. Dit wetsvoorstel geeft de grenzen van eigen regie
van cliënten aan, maar ook de grenzen voor de zorgverleners bij het inbreuk maken op die eigen regie. Daartoe is
het afwegingskader in de wet neergelegd. Daarbij is alles
erop gericht om vrijwillige zorg zonder vrijheidsbeperking
te kunnen verlenen. En als je onvrijwillige zorg geeft, moet
je dat zo snel mogelijk kunnen afbouwen.
Diverse Kamerleden hebben gevraagd hoe het nu zit met
vrijheidsbeperking in de thuissituatie. Vrijheidsbeperking
in de thuissituatie of in vormen waarin wonen en zorg zijn
gescheiden, mag nu officieel niet. Het gebeurt echter wel.

4 september 2013
TK 106

106-8-5

Soms gebeurt dit, omdat het in dat geval gewoon een vorm
van goede zorgverlening is. Ik ben er absoluut geen voorstander van om vormen van onvrijwillige zorg in de thuissituatie makkelijker te maken. Wat nu niet gebeurt omdat
het niet nodig is, moet straks ook niet gebeuren. Door er
geen uitspraken over te doen, het er niet over te hebben
en niet te bekijken of je het kunt regelen, worden er in de
thuissituatie echter vormen van dwang toegepast zonder
normering en rechtsbescherming van cliënten.
Daarbij speelt de vraag of wij nog wel zo duidelijk kunnen
scheiden wat intramuraal is en wat extramuraal. Er zijn zo
veel verschillende woonvormen en tussenvormen ontstaan
dat het nauwelijks lukt en misschien niet toekomstbestendig
is om daar grenzen te trekken. Daarom gaat dit wetsvoorstel
ook over mensen die niet in een klassieke intramurale
instelling verblijven maar op andere plekken zoals kleinschalige woonvormen. Zorgverleners die op locaties werken,
krijgen handvatten om om te gaan met hun dagelijkse
praktijk. Daarmee worden er dus ook grenzen gesteld aan
die praktijk thuis.
Het zorgvuldige afwegingskader dat in de wet geschreven
is, is niet gebonden aan de locatie, maar dit geldt altijd. Het
kader is ingevuld met overwegingen die overal hetzelfde
behoren te zijn: hoe ga je om met gedrag dat leidt tot ernstig
nadeel, hoe voorkom je dwang en aan welke eisen voor
verantwoorde zorg moet worden voldaan wanneer dit toch
gebeurt? De wet is nu inderdaad toegespitst op de AWBZzorg vanwege de gerichtheid op de zorg voor dementerenden en mensen met een verstandelijke beperking. Een
aantal Kamerleden heeft dat gevraagd. Als wij die zorgvormen op een andere manier financieren, moet in de regelgeving op dat terrein mutatis mutandis uiteraard worden
geregeld dat de Wet zorg en dwang van overeenkomstige
toepassing is.
Mevrouw Agema (PVV):
Die redenatie gaat helemaal mank. Op het moment dat een
dementerende mevrouw in een rolstoel die steeds vergeet
dat zij niet op kan staan, probeert op te staan en dan valt
— dan is alles bont en blauw — kan ik mij voorstellen dat
je uit het oogpunt van goede zorg een rolstoeltafeltje
gebruikt. Dat kan omdat iemand in het verpleeghuis of het
verzorgingshuis woont. Maar de staatssecretaris gaat die
sluiten. Daarbij gaat het ook om de zzp's 3. In de thuissituatie kan ik die mevrouw natuurlijk niet met dat rolstoeltafeltje laten zitten!
Staatssecretaris Van Rijn:
Ook daarop kom ik uitgebreid terug, omdat er voorstellen
zijn gedaan en vragen zijn gesteld hoe het nou zit met
mantelzorg in een thuissituatie, hoe het toezicht geregeld
moet zijn en wat dat allemaal betekent. Daarop heb ik een
aantal antwoorden. Die zal ik straks graag bij dat onderwerp
meenemen.
Mevrouw Agema (PVV):
Daar zou ik inderdaad maar wat langer over nadenken, want
dit kan natuurlijk niet. Ik denk ook dat de staatssecretaris
daar niet in een paar uurtjes uit komt, want hij stopt met
het sluiten van de verzorgingshuizen óf hij gaat iets nieuws
verzinnen.

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

Staatssecretaris Van Rijn:
Laten we het beleid even vergeten. Met of zonder beleid
en met of zonder versnelling daarin kunnen mensen uit
eigen vrije wil langer thuis willen blijven wonen. Dat moet
je niet uitsluiten. Als zij dan gedurende hun verblijf thuis
soms hulp nodig hebben, vind ik het belangrijk om, ook
daar waar professionele hulp wordt gegeven, te kijken naar
een zorgvuldige besluitvorming over zorg en dwang,
namelijk "nee, tenzij". Dat staat dus even los van het beleid
of van sluiting van verzorgings- of verpleeghuizen: als er
thuis zorg wordt verleend, behoort die aan dezelfde zorgvuldigheidseisen te voldoen als in een instelling.
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Agema.
Mevrouw Agema (PVV):
Ook in de nieuwe situatie moet die alleenstaande oudere
dame zonder toezicht thuis gaan wonen. Dat is ook zzp 3.
Dat kan dus helemaal niet. De staatssecretaris is dus bezig
met afbraakbeleid en heeft niet eens nagedacht over de
gevolgen: "hup, weg die verzorgingshuizen, want de mensen willen toch thuis blijven wonen". Zij zijn alleenstaand
en zitten daar straks. Zij zijn de weg kwijt en zij weten niet
meer waar een sleutel voor is. Dit kabinet zegt: "Zorg en
dwang, voor een alleenstaande, zonder toezicht?"
Staatssecretaris Van Rijn:
Als ik mevrouw Agema goed begrijp, moet zij er juist een
heel groot voorstander van zijn dat ik ervoor zorg dat de
Wet zorg en dwang ook in de thuissituatie van toepassing
is. Er kan immers blijken dat er alleen "zorg en dwang"
toegepast kan worden, dat er ook toezicht uitgeoefend moet
worden, dat dat toezicht er niet is en dat men dus niet langer
thuis kan blijven wonen. Ik denk dus dat mevrouw Agema
juist een heel groot voorstander van dit wetsvoorstel zou
moeten zijn.
Mevrouw Agema (PVV):
Voorzitter, ik word direct aangesproken.
De voorzitter:
Ja natuurlijk, in een debat spreek je elkaar aan.
Mevrouw Agema (PVV):
Ja, maar ik vond het eerdere antwoord van de staatssecretaris iets sympathieker: hij zou er nog wat langer over
nadenken. Ik zou dat laatste blokje niet doen.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik probeer te doorgronden wat de staatssecretaris zegt.
Volgens mij is hij het eens met de heer Kuzu, die in zijn
eerste termijn heeft aangegeven dat deze wet onverkort
van toepassing is op de thuissituatie. Daar schrik ik wel van.
Volgens mij is dit sowieso niet uitdrukkelijk in de wet
geregeld. Er is alleen sprake van "accommodatie", dus niet
van een thuissituatie. Ik schrik daar vooral van omdat een
thuissituatie wezenlijk anders is dan een instelling. Als de
staatssecretaris zegt dat mensen die thuis wonen, recht

4 september 2013
TK 106

106-8-6

hebben op dezelfde zorgvuldige afwegingscriteria als
mensen in een instelling, zou ik willen zeggen: nee, zij
hebben recht op nog verdergaande, nog veel zorgvuldigere
criteria. Voor onze fractie geldt immers dat onvrijwillige
zorg thuis met de aller-, aller-, allergrootste terughoudendheid moet worden verleend, omdat "thuis" thuis moet zijn
en juist een veilige omgeving moet bieden voor cliënten.
Staatssecretaris Van Rijn:
Wanneer ik kom te spreken over hoe het zit met de thuissituatie en de relatie met mantelzorgers, zult u hopelijk vinden
dat ik het erg met u eens ben en dat de zorgvuldigheidseisen die gesteld moeten worden aan eventuele zorg en
dwang thuis, nog veel grotere waarborgen moeten omvatten dan nu. Ik heb de desbetreffende voorstellen van de
heer Van 't Wout gehoord om als het ware extra te kijken
voordat je überhaupt wilt overwegen of fixatie thuis
plaatsvindt. Die voorstellen komen op mij sympathiek over.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik ben blij met dat signaal van de staatssecretaris. Ik hoop
van hem straks op dit punt nog een verdere toelichting te
krijgen, ook in relatie tot de mantelzorger die altijd in de
thuissituatie aanwezig is. Ik ben wel heel benieuwd hoe de
wet wellicht aangepast moet worden of dat er richtlijnen
moeten komen et cetera, want op dit moment regelt de wet
volgens mij helemaal niets voor de thuissituatie. In de wet
gaat het alleen over de AWBZ-zorg en over accommodaties.
Alleen in de memorie van toelichting staat iets over de
thuissituatie, maar in de wettekst zelf wordt daar niet over
gerept.
De voorzitter:
Daar komt de staatssecretaris op terug.
Mevrouw Bergkamp (D66):
Voor D66 is het belangrijk dat de uitgangspunten voor de
intramurale situatie, dus ook "nee, tenzij", ook van toepassing zijn op de extramurale situatie. Ik vind dus ook dat cliënten, of zij nou thuis of in een instelling wonen, op basis
van dezelfde uitgangspunten behandeld moeten worden.
Je moet dus echt voorkomen dat vrijheidsbeperkende
maatregelen worden toegepast. Ik vraag me wel af hoe je
dat in de praktijk gaat doen. Daar komt de staatssecretaris
dan straks misschien ook op terug. Hoe ga je de inspectie
inzetten? Hoe ga je dingen registreren? Ik vind het belangrijk
om de uitgangspunten te delen. Je moet geen onderscheid
maken tussen mensen in een instelling of mensen thuis; zij
hebben recht op dezelfde versterking van de rechtspositie.
Ik zie echter niet in hoe dat in de praktijk gaat gebeuren.
Staatssecretaris Van Rijn:
Dat ga ik straks proberen te vertellen.
Mevrouw Leijten (SP):
Een hoop van de gestelde vragen komen nog terug. Begrijp
ik goed dat dit ging over het stappenplan? Of is dat niet het
blokje waarmee de staatssecretaris nog bezig was of dat
hij al heeft afgerond?

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

Staatssecretaris Van Rijn:
Mijn volgende blokje heet: stappenplan.
De voorzitter:
Hoe is het mogelijk, mevrouw Leijten!
Mevrouw Leijten (SP):
Ik ben niet helderziend. Ik had gevraagd wat de volgorde
zou worden, omdat ik al een paar keer had gehoord …
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik begin het nu een beetje eng te vinden!
Mevrouw Leijten (SP):
Het is mij ingefluisterd, voorzitter. Ik zal u daarvan deelgenoot maken. Ik had namelijk al een paar keer gehoord: daar
kom ik op terug. Ik vroeg het om te voorkomen dat we
iedere keer vragen stellen waarop de staatssecretaris nog
terugkomt. Ik hoop dat hij dan ook ingaat op de zorgverantwoordelijke en op wat dat betekent.
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik heb zojuist aangegeven dat de vierde nota van wijziging
het "nee, tenzij"-beginsel nog duidelijker in het wetsvoorstel
verankert. Dat heeft geleid tot het stappenplan. Dat stappenplan is opschalend. Dat wil zeggen dat steeds meer expertise wordt betrokken die steeds verder van de cliënt afstaat
naarmate de vrijheidsbeperking langer duurt of ingrijpender
is voor de cliënt. Sterker nog, en simpel gezegd: je regelt
een frisse blik op het moment dat je zwaardere afwegingen
moet maken.
Er wordt veel gezegd over het stappenplan, maar je zou het
ook kunnen bekijken als niets anders dan het aansluiten op
het normale professionele handelen van zorgverleners.
Immers, als een cliënt zich verzet tegen zorg, dan is het niet
meer dan normaal om een collega om advies te vragen. En
als vrijheidsbeperking serieus wordt overwogen of voor
langere tijd wordt overwogen, dan is het niet meer dan
normaal om daar de juiste expertise van een arts of een
gedragskundige bij te vragen. Hiermee hebben we de eerste
twee stappen van het stappenplan al te pakken.
Met name door de zorgaanbieders zijn vraagtekens bij het
stappenplan gezet, omdat het gaat om alle vormen van
onvrijwillige zorg en niet slechts om de zware vormen. Dan
is de eerste vraag: wat is "licht" en wat is "zwaar"? De
meeste partijen bedoelen met lichte maatregelen: lichte
beperkingen in de eigen regie. Immers, het is niet "u vraagt,
wij draaien". Je moet niet alle zorg geven die wordt
gevraagd. Het gaat om het inrichten van het eigen leven
binnen de context van de zorg en om wat daarbij redelijkerwijs van de zorgaanbieder mag worden gevraagd. Vanuit
het perspectief van de cliënt, binnen die zorgcontext, kunnen de alledaagse beperkingen net zo veel impact hebben
als een zware maatregel. Anders gezegd: iedere dag moeten
douchen als je dat niet wilt, kan net zo erg zijn als incidenteel een tafelblad voor een rolstoel geplaatst krijgen. Door
te spreken over "lichte" maatregelen wordt ervan uitgegaan
dat we, zoals mijn voorgangster zei, objectief kunnen vaststellen wat "licht" en wat "zwaar" is wat betreft vrijheidsbe-

4 september 2013
TK 106

106-8-7

perking, terwijl cliënten zelf aangeven dat het soms heel
anders kan liggen.
Hoe is dit nu geregeld in het wetsvoorstel? Wat betreft
beperking in de zelfregie is er alleen sprake van onvrijwillige
zorg, van dwang dus, als iemand zich verzet. Een dementerende bewoner wil niet opstaan, maar wordt toch met harde
hand uit bed gehaald. Iemand wil niet douchen, maar wordt
er toch onder gezet. Juist in die gevallen komt het aan op
de kwaliteit van de zorgrelatie en het achterhalen van de
oorzaken van bepaald gedrag. Is een hulpverlener in staat
om een cliënt te verleiden om iets toch te doen, of om hem
ervan te overtuigen iets achterwege te laten? Pas als dat
echt niet lukt en de cliënt voet bij stuk houdt in het afwijzen
van bepaalde zorg, is er sprake van onvrijwillige zorg. De
stelregel moet zijn dat die zorg dan achterwege blijft. Pas
als die zorg echt nodig is om een ernstig nadeel te voorkomen, treedt het stappenplan in werking.
Het doel van het stappenplan is om de onvrijwillige zorg
zo snel mogelijk te laten beëindigen door zorgverleners
nog eens te laten nadenken over en te bewegen tot alternatieven en door er expertise bij te halen. Dat dit werkt, mag
blijken uit de vele pilots en verbeterprogramma's die we in
het veld aantreffen. Heel veel onvrijwillige zorg kan worden
vervangen door vrijwillige alternatieven. Dat wijst erop dat
lang niet alle vormen van lichte vrijheidsbeperking die nu
plaatsvinden, echt nodig zijn. Het toepassen van een stappenplan kan daarbij helpen.
Er zijn ook opmerkingen gemaakt over het administratieve
circus en de hoge administratieve lasten die gepaard zouden
gaan met de registratieverplichting. Als je graag geregistreerd wilt hebben dat er onvrijwillige zorg is toegepast,
treedt er onmiskenbaar administratievelastendruk op. De
zorgaanbieder moet inderdaad meer en misschien wel
gedetailleerder registreren wat er aan onvrijwillige zorg
wordt gegeven. Ik wijs erop dat het stappenplan aansluit
bij de richtlijnen voor professioneel handelen. Je raadpleegt
iemand en dat schrijf je in het logboek. Dat is een normale
gang van zaken, die nu al gebruikelijk is in elk verpleeghuis
en elke zorginstelling. Je kunt het een beetje opblazen en
het labelen als "een heel circus"; dat heb ik wel gemerkt.
Je kunt het echter ook zien als normale zorgverlening. Als
een cliënt zorg afwijst, betrek er dan een collega bij. Haal
er deskundigheid bij als je zwaardere zorg overweegt. De
cliënt centraal stellen betekent dat je, als je dwang toepast
en die situatie te lang duurt, zorgt voor een frisse blik. We
weten uit onderzoek van onder andere de inspectie dat
zorginstellingen die de zorg niet zien als een proces maar
als beheersmatig en incidentgestuurd werken, hier moeite
mee hebben. Daarom help ik die zorginstellingen via het
Actieprogramma onvrijwillige zorg, waarin aandacht wordt
besteed aan het methodisch en systematisch werken op
alle niveaus van de organisatie. Ik hoop dat we daarmee
onnodige dwang er uitfilteren en dat het stappenplan
gebruikt wordt waarvoor het is bedoeld, namelijk het zo
veel mogelijk beperken van langdurige en voor de cliënt
ingrijpende vormen van onvrijwillige zorg, en het zo snel
mogelijk afbouwen van die zorg als die moet worden
ingezet.
De voorzitter:
Mevrouw Leijten heeft een vraag. Ik neem aan dat het blokje
over het stappenplan is afgerond, staatssecretaris?

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

Staatssecretaris Van Rijn:
Min of meer, maar ...
De voorzitter:
Mevrouw Leijten, is het een idee om de staatssecretaris dit
blokje te laten afronden en daarna te interrumperen?
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik kom ook nog op het punt van de zorgverlener, hoor.
De voorzitter:
Ik stel voor dat u dit blokje afrondt. Daarna bied ik de gelegenheid voor interrupties.
Staatssecretaris Van Rijn:
Bij het vormgeven van de registratieverplichtingen is
gezocht naar de juiste balans tussen zo veel mogelijk willen
weten aan de ene kant en het beperken van de administratieve lasten aan de andere kant. Zorginhoudelijk is het van
belang om te registreren welke onvrijwillige zorg er wordt
geleverd. Dat is niet om het registreren zelf, maar om er
belangrijke verbeterinformatie uit te halen. Daarmee is het
registreren onderdeel van de zorgvuldigheidseisen die in
het wetsvoorstel thuishoren.
Registratie is ook belangrijk in het kader van het toezicht.
Een aantal Kamerleden heeft daar ook om gevraagd. De
inspectie kan zien welke aanbieders een verhoogd risico
scoren in het toepassen van vrijheidsbeperkingen. Daarom
moeten de registraties voor de inspectie toegankelijk zijn,
zodat de inspectie niet alleen in het reguliere toezicht kan
nagaan en navragen hoe het zit met vrijheidsbeperking,
maar zij ook aan de hand van de informatie uit de registraties risicogericht toezicht kan houden op instellingen die te
veel, maar ook op instellingen die misschien te weinig
meldingen hebben van zorg en dwang en waarbij zij zich
afvraagt of dat wel klopt. En inderdaad, om de lasten
beperkt te houden, is gekozen voor een registratie bij de
zorgaanbieders zelf. Om hen daarin te ondersteunen, zal
een programma van eisen worden gemaakt dat kan helpen
bij het inrichten van een uniforme registratie. Er is een discussie geweest — die is nog gaande — over de vraag of er
niet een landelijke registratie moet komen. Ik wijs op de
regeldruk en de discussie die je zou kunnen krijgen over de
vraag of dit niet tot een landelijke registratie en een landelijk
ICT-systeem moet leiden: wat betekent dat dan, en moet je
dan je bestaande ICT-systeem opheffen om over te gaan
op een nieuw systeem? We hebben die discussie willen
vermijden door te zeggen: registreer per instelling, maak
de registratie toegankelijk voor de inspectie, maak afspraken
over de standaarden en zorg ervoor dat de inspectie elk
halfjaar de informatie krijgt.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik heb twee vragen over het stappenplan, voorzitter, maar
ik zal de belangrijkste als eerste stellen, omdat ik weet dat
u graag wilt dat het debat sneller gaat.
Ik begrijp goed dat het stappenplan geldt voor situaties
waarin gedwongen, dus met dwang, zorg wordt ingezet.
Als iemand iets niet wil, laten wij dat zo lang mogelijk gaan

4 september 2013
TK 106

106-8-8

totdat dwang echt nodig is. Waarom is het in het kader van
de gelijke rechtsbescherming — waar wij het eerder over
hadden — in de geestelijke gezondheidszorg wel verplicht
om de aanvang van dwangbehandeling bij de inspectie te
melden maar is het straks voor mensen die in de ouderenzorg of in de zorg voor verstandelijke gehandicapten
geconfronteerd worden met gedwongen zorgverlening niet
verplicht om die te melden? Kan de staatssecretaris aangeven op welke wijze dit een gelijke rechtsbescherming is
voor deze twee doelgroepen in de zorg?
Staatssecretaris Van Rijn:
Het komt misschien een beetje door de historie. In de BOPZ
bij de ggz kwam het heel vaak voor dat je over dwangzorg
sprak wanneer er ingrijpende fixatie of separatie moest
plaatsvinden. Overigens is het zo dat er daar geen soort
toetsing vooraf is, maar dat achteraf wordt bekeken hoe
het gaat. Als je alle meldingen die uit het wetsvoorstel zorg
en dwang zouden kunnen voortvloeien op het bordje van
de inspectie zou leggen, werkt het niet om, zoals mevrouw
Leijten zegt, even in de auto te springen en te gaan kijken
bij de gevallen waarover je twijfelt. Dan ontstaat eerder een
ander gevaar, namelijk dat dit een zodanige hoeveelheid is
dat de inspectie nauwelijks kan selecteren waar het precies
zit. Dan komt er bovendien een soort legitimatie van de
melding: ik heb het toch gemeld en daarom is het toegestaan.
Nadenkend over dat brede scala, hebben wij er in dit
wetsvoorstel voor gekozen om de zorgvuldigheid in het
stappenplan bij de instelling te leggen, maar wel te laten
zien en transparant te maken hoe alles wordt toegepast.
Op die manier kan de inspectie risicogericht kijken als zij
het vermoeden heeft dat het ergens niet goed zit.
Mevrouw Leijten (SP):
Dit is echt een flauwekulantwoord. Als de inspectie de
meldingen niet aan zou kunnen, heeft het ook geen zin dat
iedere instelling ze op een eigen website zet, zodat de
inspectie ze kan inzien. De inspectie kan de meldingen aan
of niet, hoe ze nu ook ingezien worden. Als het probleem
is dat de inspectie haar taak niet aankan, moeten wij een
ander debat voeren. Hier gaat het om een gelijke rechtsbescherming voor mensen die afhankelijk zijn van zorgverleners, van derden, en die te maken krijgen met gedwongen
zorgverlening. De staatssecretaris zegt dat het in de psychiatrie eigenlijk altijd om ernstigere zaken gaat. Nee, want
het is ook verplicht om bij de inspectie te melden wanneer
er middelen worden ingezet en maatregelen worden
getroffen. Een maatregel kan bijvoorbeeld ook zijn niet op
verlof gaan en dat soort zaken. Als het hier om het nummer
gaat, moeten wij de inspectiediscussie voeren.
Hier wordt een andere rechtsbescherming gelegitimeerd.
Hierdoor krijgen mensen die oud zijn of een verstandelijke
beperking hebben niet dezelfde bescherming van de
inspectie als de mensen in de psychiatrie. Dat begrijp ik
niet. Waarom moet je verplicht melden dat iemand
gedwongen zorgverlening, gedwongen medicatie,
gedwongen maatregelen opgelegd krijgt als dat in de psychiatrie gebeurt, in een zorginstelling maar ook thuis, en
waarom hoeft dit niet wanneer iemand oud is of verstandelijk gehandicapt? Op die vraag wil ik graag een antwoord.

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

Staatssecretaris Van Rijn:
Misschien moet ik dit een klein beetje nuanceren. Er vindt
wel melding aan de inspectie plaats. Er wordt geregistreerd
op het niveau van de instelling. Elk halfjaar geven de
instellingen een overzicht van de toepassing van onvrijwillige zorg aan de inspectie. De vraag is dus wat de werking
is. Het is niet zo dat de melding achteraf ertoe leidt dat men
in de instelling een zorgvuldige procedure heeft doorlopen.
Mij gaat het erom dat je ervoor zorgt dat die procedure
goed wordt doorlopen. Mij gaat het erom dat de cultuurverandering is dat je geen onvrijwillige zorg toepast, tenzij.
Mij gaat het erom dat de instelling die zorg, als zij die toepast, registreert, dat de inspectie daarin kan kijken, dat de
inspectie elk halfjaar overzichten krijgt en dat de inspectie
dus bij haar toezicht rekening kan houden met plekken waar
te veel of te weinig wordt gemeld. Zoveel verschil is er dus
niet. Misschien is het wel zo — maar dat is aan de Kamer
— dat wij bij de bespreking van de wet ggz ook eens moeten
bekijken wat het goede systeem van registratie en ingrijpen
is.
Deze wet heeft een tweeledig doel. Iedereen roept dat de
cultuur in instellingen moet veranderen. Daar moet geleerd
worden. Daar moet een zorgvuldiger stappenplan worden
gehanteerd. Daar moet geregistreerd worden wat men doet.
Je maakt dit transparant en inzichtelijk door het te registreren bij de instelling en het halfjaarlijks te melden zodat de
inspectie kan bekijken waar er risico's zijn waar toezicht op
uitgeoefend moet worden. Dit lijkt mij een redelijk sluitend
systeem.
Mevrouw Leijten (SP):
Je zult maar op 1 september een ernstige dwangmaatregel
opgelegd krijgen die ergens per 1 januari wordt gemeld.
Bij het inspectietoezicht in maart wordt vervolgens geconstateerd dat daar maar eens naar gekeken moet worden.
Dat is natuurlijk echt je reinste onzin. Als de inspectie die
meldingen nu toch al kan inzien, als de zorginstelling de
melding nu toch al in haar eigen registratie of op haar eigen
website moet zetten, dan vraag ik mij af wat de belemmering is om de melding gewoon verplicht direct bij de
inspectie te doen. Dat lijkt mij veel beter. Als het goed is
zitten er bij de inspectie capabele mensen die kunnen
beslissen waar zij wel en niet direct op af moeten. Die
mensen kunnen bekijken of een bewoner wel erg vaak wordt
opgesloten. Die mensen kunnen bekijken of er bij bepaalde
instellingen wel heel veel meldingen in een maand worden
gedaan. Als dat eens per halfjaar gebeurt, is dat eigenlijk
een legitimering voor niet-toezicht. Al die instellingen die
het goed doen, hebben dit niet nodig. Wij maken deze wet
voor de instellingen die het wegmoffelen, die doofpotten
organiseren. De bewoners daarvan hebben er geen baat
bij dat er een registratiesysteem is en dat er eens per halfjaar inzage is. Als je het toch registreert, moet je het direct
bij de inspectie melden. Daar hebben die mensen baat bij.
Wat is daar nou precies op tegen?
Staatssecretaris Van Rijn:
Daar zit ook een gevaar in. Wat is namelijk de follow-up
van een veelheid aan meldingen waarbij je niet van tevoren
hebt nagedacht over de vraag of je die onvrijwillige zorg
wel moet toepassen? Deze wet regelt nou juist dat je er
intern voor zorgt dat je het niet toepast, tenzij. Bovendien
moet je, als je het toepast, een zorgvuldig stappenplan

4 september 2013
TK 106

106-8-9

volgen. Ten overvloede moet je ook nog laten zien wat je
gedaan hebt. Ik vind het omgekeerde gevaar groter: je denkt
niet te veel na, je past zorg en dwang toe, je meldt het bij
de inspectie en je wacht wel af of er wat van gezegd wordt.
Dat lijkt mij het paard achter de wagen spannen.
De voorzitter:
Het woord is aan mevrouw Bergkamp.
Mevrouw Leijten (SP):
Voorzitter, ik vind het een gotspe dat de staatssecretaris
drie keer geen antwoord geeft op de vraag waarom het een
probleem is om het verplicht te melden als je toch moet
registreren, en de laatste keer zegt dat er zelfs een gevaar
is. Als het stappenplan wordt gehanteerd, is er niks op tegen
om het verplicht te melden.
De voorzitter:
Het woord is aan mevrouw Bergkamp. Of was de heer Van
der Staaij eerder?
Mevrouw Bergkamp (D66):
De heer Van der Staaij was eerder, maar hij staat iets verder
weg.
De voorzitter:
Wat zijn jullie aardig voor elkaar.
Mevrouw Bergkamp (D66):
Zo gaat dat in de commissie VWS. Ik heb een vraag aan de
staatssecretaris over het stappenplan en over de registratie.
In hoeverre biedt het stappenplan voldoende ruimte aan
de professional om binnen de grenzen maatwerk te leveren?
Ik vind dat een groot dilemma, kijken naar de manier
waarop het beschreven staat. Mijn tweede vraag gaat over
de landelijke registratie. Ik kan mij iets voorstellen bij het
pleidooi van de SP. De ggz heeft een landelijk registratiesysteem Argus. Ik snap best dat het heel ingewikkeld is voor
de gehandicaptenzorg en al die verschillende terreinen om
tot één systeem te komen, maar dit is een kans om de
achterstand van de sector ten opzichte van de ggz in te
lopen. Graag een reactie.
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik heb al gezegd dat ik niet tegen een landelijk uniform
systeem ben. Ik probeer een inschatting te maken van wat
het snelste werkt. Wij gaan nu regelen dat het moet worden
geregistreerd. Men moet eens in het halfjaar inzetten. Met
het veld worden afspraken gemaakt om tot standaardisering
van de informatie te komen. Met enige creativiteit zou je
kunnen denken: dan hebben wij een landelijk systeem te
pakken. De volgende stap is om er één landelijk ICT-systeem
van te maken. Ik wil best onderzoeken of dat helpt. Als het
de instellingen helpt bij het verlichten van de administratieve lasten, ben ik ervoor. Op de weg die wij nu gekozen
hebben, stellen wij de vraag waar het precies om gaat.
Registreer wat je doet, geef inzicht aan de inspectie en zorg
voor standaardisering van informatie. Als het een volgende
stap is dat daar één systeem voor komt, dan wil ik daar best

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

naar kijken, maar ik wil wel even onderzoeken of dat nu
geen vertraging oplevert in de zin dat iedereen gaat discussiëren over de vraag hoe het aansluit op het bestaande
systeem, over de afschrijftermijn, enz. Ik ken die discussies.
Dan praten wij meer over het systeem dan over het doel
van deze wet. Om die reden heb ik enige terughoudendheid.
Mevrouw Bergkamp (D66):
Ik snap absoluut dat er een fasering in zit. Je moet beginnen
met de basis, namelijk dat alle instellingen volgens een
bepaald format gaan registreren. Het lijkt mij wel goed om
onze ambitie, om ook op dit vlak een professionaliseringsslag te maken, te regelen. Ik merk dat de staatssecretaris
ervoor open staat om te bekijken of deze ambitie in de vorm
van een Algemene Maatregel van Bestuur kan worden
meegenomen. Mijn vraag over het stappenplan staat nog
wel open.
Staatssecretaris Van Rijn:
Laat ik nog enige vragen over het stappenplan en de toepassing daarvan beantwoorden, in de hoop dat daarmee
ook de vraag van mevrouw Bergkamp wordt beantwoord.
Is dat goed?
Mevrouw Bergkamp (D66):
Ja.
De heer Van der Staaij (SGP):
Ik blijf ertegen aanhikken dat er eenzelfde, uitvoerige procedure voor lichte en zwaardere vormen van vrijheidsbeperking geldt. De reactie van de staatssecretaris daarop was:
ja maar, subjectief zien wij dat ook een verplichte douchebeurt voor iemand ontzettend ingrijpend kan zijn. Aan de
andere kant bekijken wij bij meer wetgeving wat objectief,
qua aard en mate van beperking, aan de orde is. Dat punt
wordt ook vanuit het veld aangedragen. Ik heb in mijn termijn ook verwezen naar jurisprudentie van het Europese
Hof. Wil de staatssecretaris nader reageren op dat aspect?
Staatssecretaris Van Rijn:
Eigenlijk vraagt u of de definitie van "onvrijwillige zorg"
niet te breed is.
De heer Van der Staaij (SGP):
Dat is eigenlijk een andere vraag, maar dat bezwaar, of de
definitie niet te breed is, is ook aan de orde. Zelfs als je
ervan uitgaat dat het dwangmaatregelen betreft die mensen
niet willen, is het mijns inziens een belangrijk verschil of
het gaat om een verplichte douchebeurt of het fixeren van
iemand. Nu lijkt het erop dat via het stappenplan één zware
procedure voor al diezelfde vormen moet gelden.
Staatssecretaris Van Rijn:
Eigenlijk is dit wetsvoorstel geschreven vanuit de beleving
van de patiënt. Wij kunnen tegen elkaar zeggen dat wij een
verplichte douchebeurt minder zwaar vinden dan fixeren.
Daar kunnen wij elkaar wel in vinden, maar de patiënt kan
dat als heel zwaar ervaren. De vraag is dus waar het
onderscheid wordt gemaakt. Doe je het "te licht voor zwaar"

4 september 2013
TK 106

106-8-10

of "te zwaar voor licht"? Of kies je niet zelf wat licht of zwaar
is, maar laat je die keuze vooral aan de patiënt of de vertegenwoordigers daarvan? Als verplicht douchen dan als een
lichte beperking wordt ervaren, iets waar je eigenlijk mee
kunt instemmen, is er geen probleem. Als er echter verzet
is en daarin wordt volhard, dan vind ik het nogal wat om
te zeggen: we beschouwen het als licht en dan kan het
eigenlijk wel. In dat geval vind ik het belangrijk om een
zorgvuldige procedure te doorlopen en consultatie van een
collega te laten volgen. Als je het langdurig wilt doen, moet
onder deskundigen bekeken worden of er alternatieven zijn.
Dat is juist nodig in gevallen waarin men persisteert in
verzet tegen een, in onze ogen, lichte beperking. Het gaat
mij er niet om dat er geen onderscheid zou zijn. Als een
patiënt het echter als zwaar ervaart, moeten wij minimaal
ervoor zorgen dat er een zorgvuldige afwegingsprocedure
plaatsvindt. In het ene geval leidt die ertoe dat je het wel
doet, maar in het andere geval niet.

kun je ervoor zorgen dat je de gegevens die je verlangt,
direct kunt krijgen. Graag krijg ik hierop een reactie.

De heer Van der Staaij (SGP):
Omdat het subjectief verschillend is, gebruik je dan echter
één procedure waarin je geen onderscheid maakt tussen
lichte en zware vormen. Daarmee vraag je ook heel wat van
instellingen, gelet op de last die het veroorzaakt en de herhaling en de termijnen. Ook voor iets wat eigenlijk als normale basiszorg wordt gezien, waar mensen natuurlijk
moeite mee kunnen hebben, stel je namelijk dezelfde eisen
als voor heel ingrijpende vrijheidsbeperkende maatregelen.

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik heb ook een vraag over lichter en zwaarder ingrijpen in
onvrijwillige zorg. De Raad van State is op dit punt uiterst
kritisch geweest en heeft aangegeven dat als dit onderdeel
van de wet niet wordt aangepast, sprake kan zijn van juridisering van de relatie tussen cliënt en zorgverlener. Er gaan
heel veel uren in administratie zitten en die kunnen niet aan
zorg worden besteed. Uiteindelijk zou de wet daardoor zijn
doel voorbij kunnen schieten. De staatssecretaris gaat
hierop nu niet in. Een aantal zorgorganisaties, waaronder
ActiZ, heeft op dit punt gewezen. Als dit ongewijzigd in de
wet blijft staan, schiet de wet met al zijn goede bedoelingen
toch zijn doel voorbij.

Staatssecretaris Van Rijn:
Juist dan lijkt het mij goed om na te denken over de vraag
of er alternatieven zijn. In de praktijk blijkt namelijk dat vaak
ook voor lichte onvrijwillige zorgvormen heel gemakkelijk
alternatieven te vinden zijn. Als je even nadenkt, hoef je
dan geen discussie te voeren. Nogmaals, we praten over
zorg waarin vanuit de patiënt wordt geredeneerd. De patiënt
kan zeggen: ik ervaar het als onvrijwillig; ik heb er last van
en ik wil het niet. Ik vind het moeilijk om wettelijk vast te
leggen wat wij licht vinden en te zeggen "doe dat dan maar
wel" en als wij wettelijk hebben gedefinieerd wat zwaar is,
te zeggen "dan mag het niet". Dan doe wij in mijn ogen
namelijk te snel onrecht aan de opvatting van de patiënt,
omdat het wel degelijk mogelijk is om een zorgvuldige
procedure te volgen, een collega te consulteren en een
zorgvuldig stappenplan te hanteren.
De heer Kuzu (PvdA):
Ik heb net met interesse het interruptiedebat tussen
mevrouw Leijten en de staatssecretaris en mevrouw Bergkamp en de staatssecretaris gevolgd. Tijdens mijn bijdrage
heb ik al een en ander gezegd over het landelijk registratiesysteem. Laat ik vooropstellen dat een landelijk registratiesysteem voor de PvdA niet betekent dat er één systeem is
waarbij zorgorganisaties landelijk gegevens moeten leveren
om die vervolgens te gaan melden. Je kunt het ook zo
invullen dat je uniforme definities hanteert en het systeem
standaardiseert, zoals de staatssecretaris zegt. Ik vraag de
staatssecretaris om in te gaan op het feit dat je op die
manier, aan de hand van een programma van eisen, ook
informatie krijgt waarmee je vergelijkingen over jaren kunt
maken. Het lijkt mij iets tekortdoen aan de ambities van de
staatssecretaris om te zeggen dat het slechts gaat om eens
in de zes maanden melden. Als je dit systeem goed inricht,

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

Staatssecretaris Van Rijn:
Daar ben ik het helemaal mee eens. Als instellingen gaan
registreren en als ze tot standaardisering en uniformering
komen, zodat gegevens optelbaar en door de jaren meetbaar zijn, kan dat misschien een goede bijdrage leveren
aan het onderzoek dat mevrouw Bergkamp vraagt, namelijk
om te bekijken hoe dit zich in de tijd ontwikkelt, wat de cijfers zijn en wat de cultuur achter de ontwikkelingen is.
Daarbij is het erg van belang om de gegevens te registreren,
toegankelijk te maken voor de inspectie en te uniformeren
waar het kan, zodat ze optelbaar en in de tijd vergelijkbaar
zijn. Zo kun je risicotoezicht daarop baseren. Ik herhaal dat
u mij aan uw zijde zult vinden als dit nog slimmer kan met
landelijke systemen.

Staatssecretaris Van Rijn:
Laten wij de gebieden rondom onvrijwillige zorg nog eens
wat nader beschouwen. Wij hebben het niet over een situatie waarin de cliënt instemt met de behandeling, maar
over de situatie waarin de cliënt niet instemt met de
behandeling of dit niet kan aangeven. De vraag is wat je
dan doet. Ga je in de wet regelen dat het mag omdat het
in jouw ogen licht is? Of wil je in ieder geval dat de procedure wordt doorlopen en dat de alternatieven worden
bekeken?
Verschillende leden hebben gevraagd wat er gebeurt als je
je niet verzet, maar als je juist wilt dat dergelijke zorg wordt
verleend. Wat gebeurt er als iemand zich veiliger voelt met
een hekje aan het bed? Ik geloof dat mevrouw Bergkamp
dit voorbeeld noemde en dat het ook in de voorbeelden
van de heer Van der Staaij terugkwam. Hij noemde het
voorbeeld waarin iemand niet door rood mag rijden en
daarom ook maar regelt dat hij bij groen stopt. Volgens mij
was de heer Van der Staaij vergeten dat wij in Nederland
ook vaak oranje lichten hebben, en misschien gaat het daar
wel om. Als een dementerende of verstandelijk gehandicapte iets wil, moet je ook toetsen of dit een uiting van
wilsbekwaamheid is en of er geen gevaar dreigt. Ik ken veel
voorbeelden van bedhekjes waardoor de ruimte om van
het bed te vallen nog groter werd, en waarbij ook de schade
nog groter werd als iemand over het hekje klom en op de
grond viel. Dat betekent dat je ook in een geval waarin de
cliënt om een hekje vraagt, even moet bekijken of het verstandig is en of er alternatieven zijn.

4 september 2013
TK 106

106-8-11

Ik heb kennisgenomen van het amendement van D66 hierover. Wij hebben hier te maken met een afweging tussen
de eigen regie, het zelfbeschikkingsrecht van iemand die
dit wil, en het beoordelingsvermogen van de professional,
die om andere redenen kan denken dat dit niet goed is
omdat het gevaar kan opleveren. Dat is de afweging. Het
punt in het wetsvoorstel is dat wij ervoor kiezen om alles
afwegende toch die zorgvuldige procedure te volgen. Als
je in die afweging zit, heb ik er ook wel begrip voor dat je
ernaar wilt kijken: wil je het echt, is er sprake van wilsbekwaamheid en is het niet zomaar even een uiting? Ik wil
graag nog even kijken naar de precieze formulering van het
amendement van D66 om te zoem of wij daaruit kunnen
komen.
De voorzitter:
Mevrouw Bergkamp knikt.

patiënt en die ervaring stellen wij voorop. Dan ga je kijken
naar alternatieven. Als je dat dan doet, hebben wij twee
eisen: registreer het en doe het zorgvuldig. Daar kan toch
niet zo veel tegen zijn?
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Dik-Faber. Het hoeft niet.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ook de ChristenUnie hecht natuurlijk aan grote zorgvuldigheid. Zoals mevrouw Leijten al in haar inleiding zei: one
size fits all. Het is één procedure voor alle vormen van
onvrijwillige zorg. Eigenlijk is de procedure te licht voor
zwaar ingrijpen en te zwaar voor licht ingrijpen. De staatssecretaris kon heel mooi aangeven dat zo'n boekje inspiratie
biedt voor alternatieven voor vrijheidsbeperking. Dat is
natuurlijk prima. Er zit echter ook een score in: dit is een
lichter ingrijpen, dat is een zwaarder ingrijpen.

Mevrouw Bergkamp (D66):
Het is inderdaad goed om nog even naar de tekst te kijken.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ook ik zal zorgvuldig kijken naar de tekst van het amendement, maar eigenlijk bedoelde ik dat niet. Ik kan mij namelijk
best voorstellen dat er vrijwillige zorg wordt verleend die
eigenlijk onvrijwillige zorg is, maar dat je toch een stappenplan doorloopt met een zware procedure, juist omdat de
menselijke waardigheid en de lichamelijke integriteit hiermee worden geraakt. Dat is mijn punt niet. Mijn punt is dat
er in de wet geen enkel onderscheid is tussen iemand die
tegen zijn wil wekelijks moet douchen en iemand die in een
isoleercel terechtkomt. Er zit geen enkele gradatie in die
onvrijwillige vormen van zorg die ook echt tegen de wil van
cliënten wordt verricht. Ik heb in mijn betoog gewezen op
het boekje van Vilans, 50 alternatieven voor vrijheidsbeperking in de zorg. Zij bieden alternatieve maatregelen voor
vrijheidsbeperking. Iedere vrijheidsbeperking heeft een
VBM-score. Dit zijn scores vanuit de zorg; deze index is
opgesteld vanuit de zorg. Zou het niet behulpzaam kunnen
zijn om toch enige differentiatie aan te brengen in al die
verschillende vormen, uiteraard met respect voor de individuele situatie van cliënten, zodat niet voor een heel licht
ingrijpen zo'n heel zware procedure moet worden doorlopen?
De voorzitter:
Dat was een heel lange interruptie, mevrouw Dik-Faber.
Staatssecretaris Van Rijn:
Die voorbeelden helpen natuurlijk zeer. Het betekent dat er
alternatieven zijn. Het is mogelijk dat een zorgvorm door
de cliënt als ongelofelijk bedreigend of als onvrijwillige zorg
wordt ervaren, waarvoor dan die hele procedure moet
worden doorlopen. Maar als je dan nog even nadenkt en
het boekje van Vilans erbij pakt, zijn er nog andere zorgvormen in overleg met de cliënt mogelijk waardoor het een
minder groot bezwaar is. Zo zou het naar mijn smaak
moeten werken. Volgens mij is de kern niet zozeer dat wij
met elkaar vinden dat er misschien onderscheid is tussen
heel zware onvrijwillige zorg en lichte onvrijwillige zorg.
Wij draaien het om. Wij redeneren door de ogen van de

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

Staatssecretaris Van Rijn:
Ik heb steeds maar één doel voor ogen: door de ogen van
wie? Volgens mij is de essentie dat het door de ogen van
de patiënt zou moeten zijn.
Mevrouw Agema (PVV):
De afwijzende houding van de staatssecretaris ten opzichte
van het amendement van mijn collega Dille waarmee wordt
geregeld dat alle vrijheidsbeperkende maatregelen gemeld
moeten worden bij de IGZ, gecombineerd met zijn zojuist
gecombineerde wens om dwangzorg in de thuissituatie te
creëren voor alleenstaande dementen en gehandicapten,
leidt tot een heel enge donkere krocht in deze wet. Wat
wordt dan het geval? Er is straks geen plek meer voor zo'n
105.000 mensen die nu nog een indicatie hebben voor verblijf. Nu kan de inspectie nog op bezoek gaan bij die
instellingen. Wat gebeurt er nu straks als er in de eerste
plaats geen melding is en in de tweede plaats de inspectie
niet op huisbezoek gaat bij die 105.000 mensen op wie
dwangzorg wordt toegepast?
Staatssecretaris Van Rijn:
Als er professionele zorg in de thuissituatie wordt verleend,
behoren daar dezelfde zorgvuldigheidwaarborgen aan te
zitten als aan zorg in een instelling. De meldingen zijn dus
hetzelfde. De IGZ krijgt daar inzicht in. De IGZ kan dus op
basis daarvan naar de zorgverlener om te kijken wat er aan
de hand is en zo nodig ingrijpen. Dit heeft niets te maken
met de vraag of je wel of niet in een instelling zit. Ik ben
ervoor om als je professionele zorg krijgt, of je nu in een
instelling zit of niet, en de afweging wordt gemaakt of er
onvrijwillige zorg moet worden toegepast, geldt "nee, tenzij". Het tenzij dient omgeven te zijn met zorgvuldigheidswaarborgen. Eigenlijk regelt deze wet nu juist in die gevallen
meer bescherming dan er nu is.
Mevrouw Agema (PVV):
Dat is echt lariekoek. De inspectie is maar een heel klein
clubje. Dat is geen heel grote organisatie met duizenden
medewerkers. Het zijn er enkele tientallen. Het is een heel
klein clubje. Zij gaan op inspectie uit, onaangekondigd

4 september 2013
TK 106

106-8-12

tegenwoordig. De staatssecretaris gaat het equivalent, zo
zegt Berenschot, van 800 verzorgingshuizen sluiten. Dat
betekent dat er straks geen plek meer is voor 105.000
mensen, die alleenstaand zijn, dement of gehandicapt. De
inspectie heeft helemaal de capaciteit niet om te gaan
controleren of die dwangzorg al dan niet volgens de regels
of binnen de perken wordt uitgevoerd.
Staatssecretaris Van Rijn:
Daarom is het heel goed dat aan de zorg die zorginstellingen
in die gevallen thuis leveren dezelfde eisen worden gesteld
als aan zorg die in een instelling wordt verleend.
Mevrouw Agema (PVV):
800, 105.000. 800 locaties, 105.000 locaties. Met zijn allen
bij elkaar of iedereen versnipperd over het hele land. Ik
vrees dat wij straks nog mensen vastgeketend in hun eigen
badkamer driehoog op een flatje krijgen.
Staatssecretaris Van Rijn:
Wij zijn volgens mij met een debat bezig waarin wij proberen de rechten voor degenen die zorg krijgen en de plichten
voor degenen die zorg verlenen op een heel zorgvuldige
manier met elkaar te bespreken. Dit wetsvoorstel is er nu
juist op gericht om iedereen die zorg krijgt, of het nu in een
instelling is, thuis of in andere woonzorgvormen, van
waarborgen te voorzien voor het geval er sprake moet zijn
van onvrijwillige zorg. Ik kan dan echt met de beste wil van
de wereld niet zien dat dit een slechte situatie is. Ik denk
dat wij juist bezig zijn om de zorgvuldigheid van de toepassing van onvrijwillige zorg uit te breiden.
De heer Van 't Wout (VVD):
Ik denk dat wij ons vooral moeten concentreren op dit
wetsvoorstel en er niet gelijk allerlei beelden die over de
decentralisatie bestaan bij moeten betrekken. Er ligt echter
wel een punt, zoals ik al heb gezegd in mijn eerste termijn,
helemaal los van de decentralisatie. Een thuissituatie is
misschien juridisch niet altijd anders dan bijvoorbeeld de
situatie in een woonvorm, maar in de praktijk wel. Ik heb
al gezegd dat het volgens de VVD in sommige situaties
wellicht denkbaar is dat gedwongen zorg kan helpen om
mensen langer thuis te laten wonen, wat een wens van veel
mensen is. Wij zien daar echter ook wel heel veel risico's.
Het verschil tussen de thuissituatie en bijvoorbeeld een
kleinschalige woonvorm en al helemaal een instelling is
dat daar meer mensen rondlopen en dat er altijd formeel
of informeel toezicht is. Ik heb de staatssecretaris gezegd
wat ons idee daarover is, namelijk dat wij dat specifieker
moeten regelen voor de thuissituatie. Hij zei al dat hij er
nog op in zal gaan. Ik meen dat wij nu bij dat blokje zijn
aangekomen. Ik vraag hem om daar specifiek op in te gaan.
De vraag is of wij afspraken over met name het gemandateerd toezicht heel veilig kunnen maken. Kunnen wij zeggen:
u let even zes uur op? Gaat iemand dan echt niet even een
boodschapje doen en gaat het dan niet mis?
Staatssecretaris Van Rijn:
Het is misschien goed om dat punt nu even bij de kop te
pakken. Een aantal leden zei al dat dit wetsvoorstel uitgaat
van een uniforme regel die, simpel gezegd, altijd een zorg-

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

vuldige procedure beschrijft. Een van de redenen daarvoor
is dat het onderscheid tussen intramuraal en extramuraal
de afgelopen jaren diffuus is geworden en misschien nog
wel diffuser wordt. Een onderdeel van hetzelfde wetsvoorstel is de plicht van zorgaanbieders om bij het toepassen
van onvrijwillige zorg voor verantwoord toezicht op de cliënt
te zorgen. Kan een zorgaanbieder dat niet invullen of
waarmaken, dan kan hij niet op een verantwoorde wijze
onvrijwillige zorg toepassen. Dus die waarborg zit al in dit
wetsvoorstel. Dat is er al in geregeld.
Dan kom ik specifiek op fixatie. Fixatie is een maatregel
waarbij absoluut aan de voorwaarden van een veilige toepassing moet zijn voldaan. Dat is een risicovolle handeling.
Daarom zal het in mijn ogen thuis niet of slechts zeer incidenteel voorkomen. Daarbij geldt wat mij betreft dat het
toezicht door een mantelzorger niet volstaat. Ik heb begrip
voor de wens van de heer Van 't Wout dat er meer duidelijkheid komt over de wijze waarop het toezicht op de cliënt
gedurende het verlenen van onvrijwillige zorg in de thuissituatie wordt ingevuld. Mijn voorstel is het volgende. In de
wet zit nu al in artikel 2, derde lid de mogelijkheid om een
AMvB te maken waarin de omstandigheden waaronder
onvrijwillige zorg kan worden verleend, nader kunnen
worden ingevuld. Gelet op de discussie en de opmerkingen
van de heer Van 't Wout zal ik dat in overleg met veldpartijen doen voor de wijze waarop het toezicht in een thuissituatie door een zorgaanbieder wordt ingevuld bij het toepassen van fixatie.
De voorzitter:
Mevrouw Leijten.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik heb een vraag over de zorgverantwoordelijke. Die is
geïntroduceerd in het wetsvoorstel en houdt toezicht op
het stappenplan en de uitvoering daarvan, maar misschien
wil mevrouw Bruins Slot nog even doorvragen over de
thuissituatie.
De voorzitter:
Ik dacht dat ik daarover ging, maar goed. Mevrouw Bruins
Slot.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Mevrouw Leijten voelde dat heel goed aan. Wat de staatssecretaris nu doet, is opvallend. Hij heeft zonet een uitgebreid betoog gehouden dat er geen onderscheid is tussen
lichte en zware zorg, want het zou allemaal vanuit het perspectief van de cliënt gebeuren. Maar nu zegt hij wel dat
er in de thuissituatie speciale waarborgen voor fixatie
komen. Dat is een beetje dubbel, want nu maakt hij toch
onderscheid tussen lichte en zware vormen van onvrijwillige
zorg. Ik krijg hier graag wat meer uitleg over, want dit is
inconsistent.
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik probeerde te reageren op een opmerking uit de Kamer.
De essentie zit niet zozeer in het toepassen van onvrijwillige
zorg maar in de vraag hoe je het toezicht regelt. Ik begreep
dat er opmerkingen en vragen waren en kritiek was in de

4 september 2013
TK 106

106-8-13

zin van: in het wetsvoorstel staat dat er dan ook goed toezicht moet zijn op de toepassing van onvrijwillige zorg
binnen een instelling. In de thuissituatie kun je zeggen dat
de mantelzorger dat doet, maar Kamerleden hebben op de
risico's daarvan gewezen. Waar in de wetgeving staat dat
wij sowieso nog eens moeten kijken welke onvrijwillige
zorgvormen al of niet bij AMvB moeten worden uitgesloten,
ben ik bereid om op dit specifieke punt te kijken of er nadere
waarborgen voor het toezicht gegeven zouden moeten
worden.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Dan is de conclusie dat de staatssecretaris in de thuissituatie
toch onderscheid gaat maken tussen lichte en zware vormen
van onvrijwillige zorg, terwijl hij net uitgebreid heeft
gemotiveerd dat de thuissituatie en de instelling dezelfde
accommodatie zijn in die zin dat daar geen onderscheid in
wordt gemaakt. Dat is geen logische redenering.
Ik wil daar nog een vervolgvraag over stellen. De staatssecretaris maakt nu achteraf waarborgen voor het toezicht.
Ik heb naar aanleiding van de eerste antwoorden van de
staatssecretaris een amendement ingediend waarin staat
dat in de wet moet worden vastgelegd dat de thuissituatie
een criterium is voor het wel of niet verlenen van onvrijwillige zorg. De situatie kan namelijk buitengewoon ongeschikt
zijn, onafhankelijk van de vraag of het al dan niet een zware
vorm van onvrijwillige zorg is.
De voorzitter:
U bedoelt het amendement op stuk nr. 45, dat zojuist is
rondgedeeld? Ik weet niet of de staatssecretaris dat al heeft.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Precies.
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik wil proberen daar een antwoord op te geven. Ik denk dat
mevrouw Bruins Slot gelijk heeft. Natuurlijk is een thuissituatie, waarin je moet beoordelen wat de context is van het
toepassen van onvrijwillige zorg, een andere situatie dan
een situatie in een zorginstelling. Zij heeft erop gewezen
dat je goede afspraken moet maken met een mantelzorger
die zowel voor de cliënt als voor de zorgverlening een heel
belangrijke factor is. Het is mogelijk dat de mantelzorger
meewerkt door simpelweg een oogje in het zeil te houden,
maar die mantelzorger kan ook overbelast zijn, waardoor
meehelpen of een oogje in het zeil houden helemaal niet
kan. Daarbij spelen de draagkracht en de psychische
belasting inderdaad ook een grote rol. De mantelzorger is
in de zin van het wetsvoorstel nooit verantwoordelijk voor
het toepassen van de onvrijwillige zorg. Dat kan ook helemaal niet. Als de mantelzorger overbelast is, dan moet er
door de zorgverlener een andere oplossing worden gezocht.
Dan kan die niet zeggen: ik pas even onvrijwillige zorg toe
en ik ga ervan uit dat de mantelzorger daar toezicht op
houdt en dat is dan geregeld. Nee, dan is het toezicht dat
nodig is om tot een goede toepassing van die onvrijwillige
zorg te komen, niet aanwezig. Tenzij het anders geregeld
kan worden, kun je die dan niet toepassen.

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Ik ga ervan uit dat de staatssecretaris op een aantal van
mijn vragen daarover nog uitgebreid in zal gaan. Ik wil hem
nog wel meegeven dat een mantelzorger misschien niet
formeel verantwoordelijk zal zijn, maar dat hij of zij zich wel
altijd verantwoordelijk voelt. Het gaat namelijk om zijn of
haar partner of kind. Dat is heel ingewikkeld.
Staatssecretaris Van Rijn:
Juist om die reden moet de mantelzorger daar waar dat
maar kan betrokken worden bij de discussie over de vraag
welke zorg er moet worden versterkt en wat wel en niet
kan, en daar ook een opvatting over hebben. Maar een
mantelzorger kan natuurlijk nooit verantwoordelijk zijn of
een formele toezichtrol hebben in de situatie waarin er
onvrijwillige zorg wordt toegepast. Dat is ook de reden
waarom ik zo gereageerd heb op het voorstel van de heer
Van 't Wout. In die situaties waarin je een fixatie moet toepassen en waarin je dus afhankelijk bent van iemand die
daar toezicht op houdt, kun je als dat toezicht niet goed
geregeld kan worden, niet zo maar veronderstellen dat een
mantelzorger dat dan wel doet. Je moet dan ofwel een
andere oplossing zoeken ofwel die mate van onvrijwillige
zorg niet toepassen.
De voorzitter:
Ik dacht dat wij afgesproken hadden dat er per onderdeel
interrupties kunnen worden gepleegd. Maar ik zie de heer
Van der Staaij, mevrouw Agema en de heer Van 't Wout
weer staan. Ik geef de gelegenheid voor het stellen van een
korte vraag. Dan kan de staatssecretaris daarna met het
volgende onderdeel beginnen. Is dat een idee, mijnheer
Van der Staaij?
De heer Van der Staaij (SGP):
Ik vind het een uitstekend idee. Het kan soms zo maar
gebeuren dat antwoorden op vragen van collega's weer
nieuwe vragen oproepen.
De voorzitter:
Dat dacht ik al.
De heer Van der Staaij (SGP):
Dat was nu ook aan de orde toen de staatssecretaris tegen
de heer Van 't Wout zei dat hij via een AMvB regels wil gaan
stellen over fixaties die betrekking hebben op de thuissituatie. Gaat de staatssecretaris dan ook kijken naar de definitiebepalingen? Volgens het eerste artikel van de wet gaat
het namelijk om AWBZ-zorg en zijn zorgaanbieders mensen
die dat beroeps- of bedrijfsmatig doen. Is het niet ingrijpender als je met de AMvB ook iets voor de thuissituatie wilt
regelen? Moet je dan ook niet naar de definitiebepalingen
van de wet kijken en het hele bereik daarvan?
Staatssecretaris Van Rijn:
Even voor de goede orde: de wet is ook van toepassing in
de thuissituatie als er zorg wordt verleend door een zorgaanbieder die beroeps- of bedrijfsmatig zorg verleent. Dus
niet op de zorg die een mantelzorger verleent. Thuis is geen
accommodatie. Dat was ook een vraag van mevrouw Dik-

4 september 2013
TK 106

106-8-14

Faber. Het wetsvoorstel gebruikt het begrip accommodatie
alleen in het geval van onvrijwillige opname in een voorziening of instelling die specifiek bedoeld is voor de huisvesting van cliënten waarop de wet van toepassing is. Dus
voor zorg in een thuissituatie geldt dat er gewerkt moet
worden met een zorgplan als de zorgverlener dat doet en
de zorgaanbieder zal het stappenplan "nee, tenzij" moeten
toepassen als hij of zij die zorg verleent. Het gaat dus om
de zorg die professioneel of bedrijfsmatig wordt verleend
in de thuissituatie.
Mevrouw Agema (PVV):
Het spijt mij dat ik ook weer bij de interruptiemicrofoon sta
bij hetzelfde blok, voorzitter. Maar ruim een uur geleden
heb ik de onmogelijkheid aangekaart van dwangzorg in de
thuissituatie voor alleenstaande gehandicapten en dementerenden. De staatssecretaris zei toen dat hij daar nog over
na ging denken. Toen begon hij ineens over fixatie. Toen
sloeg mijn maag helemaal om. Wat nu als iemand straks
even in een diepe stoel wordt gezet en de verpleegkundige
gaat naar de volgende patiënt en hij wordt vergeten? Het
is ondenkbaar dat in een thuissituatie bij een alleenstaande
demente of verstandelijke gehandicapte fixatie wordt toegepast.
Staatssecretaris Van Rijn:
En dus bent u het eens met mijn antwoord op een vraag
van de heer Van 't Wout dat in die situaties waarin professionele zorg moet worden verleend in de thuissituatie en
je onvrijwillige zorg zou willen verlenen, dat alleen kan als
er goede waarborgen zijn en er sprake is van toezicht op
die situatie. Anders kan het dus niet.
De heer Van 't Wout (VVD):
Ik probeer het even heel scherp te krijgen. Nu zegt de
staatssecretaris weer dat het alleen onder toezicht kan. Een
van mijn grote zorgpunten is dat onder andere in de
memorie van toelichting wordt gezegd dat er gevallen
denkbaar zijn waarin het toezicht gemandateerd wordt aan
de mantelzorger. Misschien is dat in sommige gevallen wel
denkbaar, maar ik vind het wel eng. Kun je afspraken die
je daarover maakt, altijd waarmaken? Kun je van de mantelzorger verwachten dat dat echt altijd zo gaat? Zal het in
de praktijk zo werken als iemand op afroep beschikbaar is?
We kennen ook de verhalen dat men voor minder lichte
zaken weleens een halfuurtje later komt. Zo gaat dat in de
praktijk nu eenmaal. Ik vind dat we dat heel goed moeten
uitwerken in die Algemene Maatregel van Bestuur. Ik krijg
graag een bevestiging dat het daar ook echt om gaat. Ook
vind ik dat we dit niet moeten doen zolang we die AMvB
niet hebben. Graag een reactie van de staatssecretaris
daarop.
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik heb mij bereid verklaard om in die AMvB op dat specifieke
punt iets te regelen; je kunt er vraagtekens bij plaatsen of
dat toezicht zo geregeld kan worden. Dat lijkt mij ook
belangrijk. Er zal namelijk enig verschil zitten tussen het
toedienen van een medicijn in een vla en het fixeren van
iemand. Het toezicht daarop kun je niet bij de mantelzorger
neerleggen. De AMvB, die als mogelijkheid in de wet is
opgenomen, zal ik daarvoor gebruiken. Ik kan mij voorstel-

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

len dat de wet op dat punt niet in werking treedt als die
AMvB er niet is. Ik zal dus mijn uiterste best doen om ervoor
te zorgen dat die AMvB er zo snel mogelijk komt.
De voorzitter:
Korte vraag, mevrouw Leijten, één vraag.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik wil iets weten over de zorgverantwoordelijke, maar misschien komt de staatssecretaris daar nog op. Die krijgt
namelijk een belangrijke rol in het stappenplan. Het is ook
een nieuwe term, die in het wetgevingsjargon op het gebied
van zorg wordt gedefinieerd.
De voorzitter:
Ik kijk even naar de staatssecretaris.
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik weet bijna zeker dat ik eraan toekom, maar ik weet alleen
niet waar.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik wacht wel af.
De voorzitter:
U kennende … Goed, het woord is aan de staatssecretaris.
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik dacht dat ik over de reikwijdte van het wetsvoorstel, ook
in het licht van de voorgenomen decentralisaties, al een
aantal opmerkingen had gemaakt. Naar aanleiding van de
vragen die mevrouw Bruins Slot stelde over de omslagpunten bij de zorg en of de familie daarbij betrokken wordt en
hoe dat proces plaatsvindt, wil ik het volgende benadrukken.
Ja, wanneer iemand niet langer thuis kan blijven, is het
vaak de familie die dat als eerste aangeeft. Dan wordt in
overleg gekeken of er inderdaad een zodanig regieverlies
is of behoefte aan een beschermde woonomgeving dat een
indicatie voor verblijf is aangewezen. Dat zal van persoon
tot persoon verschillen. In de praktijk blijkt ook vaak dat het
omslagpunt van persoon tot persoon verschilt, ook een
beetje afhankelijk van de situatie. Het is echter absoluut
noodzakelijk dat zowel bij de reguliere zorg als bij de
onvrijwillige zorg familie, verwanten, mantelzorgers heel
nauw betrokken moeten zijn bij afspraken.
Er is wat discussie geweest over de vraag hoe in het wetsvoorstel rondom de opname precies de rol van het CIZ is
geregeld. Met name mevrouw Leijten heeft daar een aantal
opmerkingen over gemaakt. Misschien is het goed om dat
toch nog even heel precies langs te lopen. Als er sprake is
van vrijwilligheid, bij een vrijwillige opname, bepaalt het
CIZ alleen de zorgvraag, de indicatie. Als er sprake is van
niet-vrijwilligheid en geen bereidheid, een situatie waarin
niet duidelijk is of iemand zich verzet tegen een opname,
kijkt het CIZ vooraf niet alleen naar de zorgbehoefte maar
ook naar de vraag of iemand zich verzet. Dat is dus geen
toets in de trant van "dan gaat het CIZ naar even zeggen of
onvrijwillige zorg toegepast kan worden", maar dan moet

4 september 2013
TK 106

106-8-15

bij de toets worden aangegeven of er sprake is van verzet.
Als er sprake is van onvrijwilligheid — ik geloof dat de heer
Van 't Wout daarop wees — is er sprake van verzet en dan
doet het CIZ helemaal geen uitspraak en wordt die zaak
gewoon aan de rechter voorgelegd. Als er dus sprake is
van onvrijwilligheid gaat die zaak dus altijd naar de rechter.
De voorzitter:
Ik constateer dat de staatssecretaris dit onderdeel ook heeft
afgerond. Dan krijgt de heer Van 't Wout de gelegenheid
om een vraag te stellen.
De heer Van 't Wout (VVD):
Ik heb nog een vraag over de rol van het CIZ. Dit is inderdaad hoe ik het heb begrepen. Een van de kritiekpunten
van de VVD in eerste termijn met betrekking tot het CIZ was
het soort organisatie dat het is en de wijze waarop indicaties
daar vaak gaan. Wij hebben in de discussie over de hervorming van de langdurige zorg al gezegd dat wij af willen van
digitale invullijstjes bij de indicering van de zorgzwaarte.
Wij willen eigenlijk dat je elkaar ziet en spreekt. Dat is voor
mij belangrijk. Bij zoiets belangrijks als het vaststellen of
er sprake is van verzet of niet, lijkt mij dat ontzettend
belangrijk. Deelt de staatssecretaris mijn opvatting?
Staatssecretaris Van Rijn:
Ja, zo zeg ik klip-en-klaar.
De heer Van 't Wout (VVD):
Gaan wij dat dus ook doen, zo vraag ik dan klip-en-klaar.
Staatssecretaris Van Rijn:
Zo gaan wij het dus ook doen.
Ik kom nu op het punt van de al dan niet onafhankelijke
status van de cliëntvertrouwenspersoon. Mevrouw Leijten
en mevrouw Dik-Faber hebben daar een aantal opmerkingen
over gemaakt. In deze wet regelen wij de beschikbaarheid
van een cliëntvertrouwenspersoon, zoals wij dit ook eerder
gedaan hebben voor de ggz. De discussie hierbij was of je
moet regelen wat de precieze werkwijze en organisatorische
positionering van de cliëntvertrouwenspersoon is. Mijn
ambtsvoorganger heeft daar ook op gewezen. Moet je die
dichttimmeren in de wet? Laat duidelijk zijn dat ook ik zeer
hecht aan de onafhankelijkheid van de cliëntvertrouwenspersoon. Zonder die onafhankelijkheid kan een cliëntvertrouwenspersoon niet werken. Dat kun je op diverse
manieren invullen. Je kunt gebruikmaken van een organisatie voor cliëntvertrouwenspersonen. Dat zou mooi zijn,
maar de vraag is of dat per se in de wet geregeld moet
worden. Ik proef in de Kamer een duidelijke voorkeur om
dat wel te doen. Ik wil met de Kamer afspreken dat ik nog
eens precies naar de formulering van het amendement op
dat punt kijk om buiten twijfel te stellen dat de cliëntvertrouwenspersoon ook onafhankelijk kan zijn en werken.
De voorzitter:
Kan de staatssecretaris misschien aangeven om welk
amendement het gaat?

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

Mevrouw Leijten (SP):
Het gaat om amendement op stuk nr. 39. Dat amendement
is mede ondertekend door de heer Kuzu, mevrouw DikFaber en mevrouw Bergkamp. Mevrouw Voortman, die nu
helaas niet aanwezig kan zijn, heeft aangegeven dat zij het
ook graag wil ondertekenen. Op het moment dat de
staatssecretaris zegt dat hij dit in principe overneemt, kunnen wij elkaar natuurlijk heel veel moeite besparen. In de
Jeugdwet staat de onafhankelijkheid gewaarborgd. Er zijn
verschillende moties aangenomen in de Kamer. Die waren
allemaal van PvdA-huize. Daarin werd gehamerd op de
onafhankelijke positie: je mag niet in dienst zijn en relaties
hebben met de zorgaanbieder waar je cliëntvertrouwenspersoon of patiëntvertrouwenspersoon bent. Als aan dat
principe wordt vastgehouden, komen wij er wel uit. Als de
staatssecretaris niet wil bewegen, zie ik al een Kamermeerderheid.
Staatssecretaris Van Rijn:
Mevrouw Leijten maakt het natuurlijk extra aantrekkelijk
door erop te wijzen dat de Partij van de Arbeid dat in veel
gevallen mooi vindt. Daardoor word ik inderdaad wel verleid. Dat klopt. Laten wij afspreken dat ik nog zal reageren
op de ingediende amendementen. Daaruit zal blijken of de
Kamer in voldoende mate kan instemmen met de wijze
waarop ik dat amendement wil invullen.
Mevrouw Leijten (SP):
Het belangrijke verschil met het door de staatssecretaris
overgenomen amendement is dat wij in de wettekst toevoegen dat het een onafhankelijke positie moet zijn ten opzichte
van de zorgaanbieder waar het werk gedaan wordt. Dat
stond nog niet voldoende in ons eerdere amendement. Dat
hadden wij overigens ook samen met de Partij van de
Arbeid ingediend, om de staatssecretaris nog verder over
de streep te trekken. Voor de tekst die wij hebben gehanteerd, hebben wij gekeken naar de Jeugdwet. Die ligt al bij
de Kamer en wordt binnenkort besproken.
Staatssecretaris Van Rijn:
Zullen wij het dan maar doen? Bij dezen.
De voorzitter:
Heeft een van de leden bezwaar tegen het feit dat het
amendement wordt overgenomen? Ik constateer dat dit
niet het geval is. Dan maakt het onderdeel uit van de wet.
Het amendement-Leijten c.s. (stuk nr. 39) is overgenomen.
Staatssecretaris Van Rijn:
De heer Kuzu heeft nog gevraagd hoe de klachtenprocedure
van de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg zich verhoudt tot de klachtenregeling in de Wet zorg en dwang. De
Wet kwaliteit klachten in de gezondheidszorg is een brede,
algemene wet met rechten voor cliënten en is van toepassing op alle zorg. De Wet kwaliteit klachten in de gezondheidszorg regelt de rechten en plichten van de cliënt en de
zorgaanbieder met betrekking tot de kwaliteit, klachten en
geschillen in de zorg. Die wet is ook van toepassing op de
zorg voor psychogeriatrische en verstandelijk gehandicapte
cliënten en geldt dus voor iedereen. Die wet gaat uit van

4 september 2013
TK 106

106-8-16

vrijwillige zorg. In specifieke situaties is zorg zonder toestemming toegestaan. Daarbij gaat het hoofdzakelijk om
omstandigheden waarin de tijd ontbreekt voor het vragen
van toestemming of waarin onverwijlde zorgverlening nodig
is. Hier gaat het om AWBZ-zorg voor een specifieke categorie cliënten, namelijk mensen met een dementie of een
verstandelijke beperking. Voor het verlenen van zorg en
onvrijwillige zorg is dan het wetsvoorstel Zorg en dwang
van toepassing. Ten opzichte van de klachtenwet is dit dus
een bijzondere wet. Er is dus een algemene klachtenregeling
in de klachtenwet: je legt de zorgaanbieder de verplichting
op om zorg te dragen voor een laagdrempelige afhandeling
van allerlei klachten. De Wet zorg en dwang regelt een
specifieke procedure voor onvrijwillige zorg.
Mevrouw Bruins Slot vroeg welke criteria gaan gelden voor
de deskundige die moet beoordelen of iemand wilsonbekwaam is: wie moet dat zijn? Artikel 3 van de wet regelt dat
een deskundige dit dient vast te stellen overeenkomstig de
daarvoor geldende richtlijnen. Die richtlijnen zijn opgesteld
door deskundige professionals. Voor de wijze waarop
wilsonbekwaamheid moet worden vastgesteld, baseren wij
ons dus op de richtlijnen die vastgesteld zijn door de professionals. Of iemand deskundig is om die richtlijnen toe
te passen, hangt weer af van de opleiding en de ervaring.
Daarvoor geldt eigenlijk hetzelfde: professionals hebben
richtlijnen opgesteld om te bepalen wie beschikt over de
vereiste opleiding en ervaring om de wilsonbekwaamheid
te kunnen vaststellen.
Mevrouw Bruins Slot vroeg hoe de Wet zorg en dwang en
de Wet ggz zich tot elkaar verhouden. Bij het ontwerpen
van beide regelingen is zo veel mogelijk gekozen voor
dezelfde uitgangspunten. Zo is in beide regelingen de zorg
het uitgangspunt en is het toepassen van dwang een uitzondering. Het zijn persoonsgebonden regelingen, waarin de
opzet procedureel is in plaats van dat er wordt voorgeschreven wat in elke situatie geldt, ook om ervoor te zorgen dat
er voldoende ruimte voor de professional blijft. Ze hebben
wel allebei een eigen doelgroep. In de ggz is het verzet
tegen de zorg meestal, maar niet altijd, hevig. Vaak is dat
overduidelijk en is een gang langs de rechter altijd noodzakelijk. Het is een beetje een herhaling, maar voor mensen
met een dubbele problematiek, bijvoorbeeld met psychiatrische problematiek én dementerend, geldt altijd het uitgangspunt dat één wettelijk regime van toepassing zal zijn.
Dat hangt af van de beoordeling van de zorgprofessionals
en de indicatie die een cliënt krijgt. De Wet zorg en dwang
bevat een bepaling over de afstemming met de Wet BOPZ.
Bij de invoering van de nieuwe Wet ggz zullen artikelen
worden opgenomen over de toepassing over en weer tussen de Wet zorg en dwang en de Wet ggz bij dubbele problematiek.
Ik ben al ingaan op de vragen van onder anderen de heer
Van der Staaij over meer harmonisatie. Mevrouw Bruins
Slot vroeg ook nog wat de stand van zaken is met betrekking
tot het wetsvoorstel inzake verplichte ggz. Het wetsvoorstel
Zorg en dwang loopt op dit moment een beetje voor op het
wetsvoorstel Verplichte ggz. In juni 2010 is het wetsvoorstel
Verplichte ggz aangeboden aan de Tweede Kamer. In
november 2010 heeft de vaste commissie voor Veiligheid
en Justitie verslag uitgebracht. In februari 2011 heeft de
staatssecretaris van Veiligheid en Justitie een brief naar de
Kamer gezonden. Daarin staat dat wordt bezien of een
andere opzet van de commissie die de rechter adviseert
over onvrijwillige zorg, mogelijk is. Eind maart 2012 is een

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

concept van de nota van wijziging ter consultatie naar het
veld gezonden. Er zijn vele reacties binnengekomen en die
hebben geleid tot een nota van wijziging. In juni 2013 is het
advies van de Raad van State ontvangen. Binnenkort wordt
de nota van wijziging, met het advies van de Raad van State,
het nader rapport en de nota naar aanleiding van het verslag, naar de Kamer gezonden.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Ik heb een feitelijke vraag. Ik heb ergens gehoord, maar kan
het niet helemaal goed plaatsen, dat de staatssecretaris
van V en J niet meer de eerste ondertekenaar is. Kan dat
kloppen? En is daarmee VWS de trekker geworden?
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik zie aan mijn geheugens achter in de zaal dat dit klopt.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Het is een opvallende beweging dat dit wetsvoorstel van
ministerie veranderd is. Wat is de achtergrond daarvan?
Staatssecretaris Van Rijn:
Het eerlijke antwoord is dat ik dat niet weet. Het laat de
kansen op harmonisatie echter toenemen.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Dat is een heel politiek correct antwoord van de staatssecretaris. Dat kunnen we ook anders vertalen.
De voorzitter:
Staatssecretaris, gaat u verder.
Staatssecretaris Van Rijn:
Verschillende vragen over de administratieve lasten heb ik
volgens mij al beantwoord. Ik heb er al het een en ander
over gezegd in mijn inleiding. Ook de berekening van Actal
is even aan de orde geweest. Het klopt, zoals mevrouw
Bruins Slot al memoreerde, dat die berekening is uitgevoerd
op basis van het wetsvoorstel in zijn oorspronkelijke vorm.
De vierde nota van wijziging voegt lasten toe, maar als we
met elkaar de omslag maken naar meer vrijwillige zorg,
dan zal de wet hopelijk op steeds minder cliënten van toepassing zijn, waardoor de lasten zullen afnemen. Hier zie
je precies het dilemma dat we ook aan het begin van dit
debat met elkaar hebben besproken. Aan de ene kant wil
je dat er wordt geregistreerd — sommige Kamerleden
zeggen: start door naar een landelijke registratie — als er
onvrijwillige zorg wordt toegepast. Dat leidt tot administratieve lasten. Dat moeten we niet ontkennen. We kunnen
met de systemen of door uniformering en standaardisatie
proberen om de administratieve lasten zo laag mogelijk te
krijgen. Aan de andere kant hebben we geprobeerd om met
het stappenplan en de wijze waarop er moet worden geregistreerd, zo dicht mogelijk aan te sluiten bij de praktijk die
veel zorgverleners nu al hebben, waarin ze een logboek
bijhouden over de zorg die op een dag is verleend. Deze
registratie moet daaraan worden toegevoegd. Het is duidelijk dat dit gaat leiden tot administratieve lasten. Ik ga dat
niet ontkennen. Het zijn echter lasten waarvoor we bewust

4 september 2013
TK 106

106-8-17

kiezen, juist omdat we de cultuurwijziging met elkaar willen
bewerkstelligen dat er steeds minder onvrijwillige zorg
plaatsvindt.
Mevrouw Leijten — hier komt haar punt van zojuist — heeft
gevraagd wie verantwoordelijk is voor de inzet van
dwangzorg. In het wetsvoorstel is de zorgverantwoordelijke
degene die het zorgplan opstelt. Diegene is dus ook verantwoordelijk voor de eventuele, te vermijden, onvrijwillige
zorg. Wie binnen een zorginstelling de zorgverantwoordelijke is, kan per zorgaanbieder verschillen. Cruciaal is dat
iemand over de vereiste kennis en ervaring beschikt. De
wet bepaalt dat. In het ene geval kan het een orthopedagoog
zijn, in het andere geval een verpleegkundige. De verantwoordelijkheid van de zorgverantwoordelijke betekent niet
dat deze in zijn of haar eentje beslist. Met het stappenplan
wordt geregeld dat voor het daadwerkelijk opnemen van
onvrijwillige zorg in het zorgplan een bespreking plaatsvindt
in het multidisciplinaire team en dat een arts of orthopedagoog ermee moet instemmen.
De heer Kuzu vroeg mij hoe de zorgaanbieders verantwoording afleggen over de toepassing van de onvrijwillige zorg.
In het wetsvoorstel is vastgelegd dat zorgaanbieders die
onvrijwillige zorg verlenen, moeten zorgdragen voor een
op het niveau van de instelling of locatie geldend beleidsplan waarin in ieder geval wordt vastgelegd door middel
van welke alternatieven zo veel mogelijk wordt getracht
onvrijwillige zorg te voorkomen, hoe de instelling omgaat
met onvrijwillige zorg en de afbouw daarvan en hoe het
intern toezicht op onvrijwillige zorg is georganiseerd. Bij
het opnemen van onvrijwillige zorg in het individuele
zorgplan moet rekening worden gehouden met deze algemene uitgangspunten die de instelling moet vaststellen.
Daarnaast moet het bestuur van de zorgaanbieder een door
hem ondertekende analyse geven bij het overzicht van
onvrijwillige zorg dat eens in de zes maanden aan de
inspectie moet worden toegezonden.
Mevrouw Leijten (SP):
Dit is een beetje te mager, als je het mij vraagt. Ook bij het
toezicht op ernstige vrijheidsberoving in de geestelijke
gezondheidszorg houdt de inspectie toezicht op een stappenplan. Ze houdt er toezicht op dat het wordt voorkomen,
dat het goed wordt bijgehouden en dat wat er gebeurt niet
voortduurt. Ze kijkt naar dat laatste na een week, na drie
weken, na zes weken en na drie maanden. Stelt de staatssecretaris met dit wetsvoorstel nu echt voor dat mensen in
een instelling voor ouderenzorg of gehandicaptenzorg te
maken kunnen krijgen met gedwongen zorg waarvan in het
slechtste geval pas na zes maanden melding kan worden
gedaan aan, en kennis kan worden genomen door de
inspectie?
Staatssecretaris Van Rijn:
Er zijn een paar gelaagdheden. Ik zei zonet al dat de instelling die deze zorg verleent, sowieso al een beleidsplan moet
hebben waarin te zien is wat het beleid is op gebied van
onvrijwillige zorg, en welke alternatieven er zijn. In het
stappenplan zit een gelaagdheid: wat komt na overleg in
het zorgplan terecht en welke onvrijwillige zorg ga je
afspreken na raadpleging van een deskundige? Stel nu dat
de zorgverlener een onvrijwillig element in het zorgplan
wil brengen. Dan moet hij een deskundige raadplegen. Er

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

is geregeld dat het maximaal voor een termijn van drie
maanden mag gebeuren, en dat de zorgverlener binnen die
drie maanden moet laten zien hoe het afgebouwd wordt.
Stel nu dat de cliënt of de familie het er niet mee eens is
en zegt: fijn dat je het afgewogen hebt, maar ik ben het er
niet mee eens. Dan kan die cliënt of die familie ogenblikkelijk doorgaan naar de deskundigen die een onafhankelijk
advies moeten geven over de vraag of de onvrijwillige zorg
deugt.
Daarnaast zijn er natuurlijk nog andere mogelijkheden. Je
kunt naar de rechter als je een klacht hebt ingediend en niet
tevreden bent. Instellingen moeten binnen twee weken op
die klacht reageren. Je kunt ook besluiten of je het met die
reactie eens bent. Kortom, enerzijds is er een zorgvuldige
procedure met raadpleging van deskundigen, en anderzijds
kun je als cliënt of vertegenwoordiger meteen doorschakelen als je het er toch niet mee eens bent. Je kunt dan óf
gebruikmaken van je recht om naar de onafhankelijke deskundige te gaan, óf gebruikmaken van je recht van klachten,
óf gebruikmaken van de gang naar de rechter als je het niet
eens bent met de behandeling van je klacht.
Mevrouw Leijten (SP):
Gedurende deze hele wetsbehandeling wordt nu al gezegd
door de verschillende staatssecretarissen die deze wet
verdedigen: omdat de cliënten over wie het gaat minder
mondig zijn, hebben we een andere rechtsbescherming
nodig. Die andere rechtsbescherming resulteert erin dat de
inspectie pas na zes maanden betrokken wordt in plaats
van direct. Dat verschil wordt uitgelegd door te zeggen dat
er stappenplannen en gelaagdheden zijn en er doorgeschakeld kan worden. Maar wat heb je daaraan als je vastgebonden zit of ligt en aan je lot wordt overgelaten, of erger?
De voorzitter:
En uw vraag is?
Mevrouw Leijten (SP):
Mijn vraag is waarom het nodig is om de minder mondige
medemens in een afhankelijke zorgrelatie minder rechten
te geven. Die stappenplannen en externe deskundigen
hebben we namelijk ook in de geestelijke gezondheidszorg
waarin de mondige cliënt zit. Het gaat mij erom dat de
inspectie eigenlijk afwezig gemaakt wordt bij de minder
mondige patiënten en cliënten.
Staatssecretaris Van Rijn:
Even voor de goede orde: wat betreft registratie en melding
bij de inspectie zijn zorg en dwang en verplichte ggz volledig
geharmoniseerd. Je moet registreren wat je doet, je meldt
het aan de inspectie en de inspectie krijgt de gegevens. Er
komt elke zes maanden een overzicht, de instelling registreert intern en er is geen verplichting tot landelijke registratie. Daarin zit geen verschil. Het verschil zit erin dat we
het arsenaal eigenlijk uitbreiden voor de situatie waarin er
minder mondigheid is. Dat is het doorlopen van het hele
stappenplan.
Er zit ook een ander element in. Wij hebben met elkaar een
uitgebreide discussie gevoerd over de vraag: wat gaat nu
helpen? Gaat regelgeving helpen? Gaan richtlijnen helpen?

4 september 2013
TK 106

106-8-18

Gaat een wet helpen? Of gaat het eigenlijk om de cultuurverandering? Natuurlijk gaan we met deze wet regelen dat
er allerlei waarborgen komen voor de onvrijwillige zorg,
dat er registratie komt en dat die registratie toegankelijk is
voor de inspectie zodat zij toezicht kan uitoefenen. De
essentie is echter dat wij naar cultuurverandering willen.
Die cultuurverandering moet plaatsvinden op de werkvloer,
met het management, in de organisatie en met de zorgverleners. Ik ben ervan overtuigd dat het beter is om maximaal
erop in te zetten dat je het niet doet. Als je echter overweegt
om het wel te doen, neem je een beslissing daarover en
moeten er controles en stappenplannen zijn. Als het fout
gaat, moet je bezwaar kunnen maken en naar de rechter
kunnen stappen. De essentie is dat je handvatten geeft voor
de cultuurverandering, zodat die in de instelling plaatsvindt.
Dat zal meer werking hebben dan het te melden en dat er
vervolgens niets gebeurt.

sitie van de onmondige, maar zeer kwetsbare bewoners in
zorginstellingen ten opzichte van de kwetsbare bewoners
van andere instellingen. Dat begrijp ik niet en daar heb ik
nog steeds geen uitleg over gekregen.

Mevrouw Leijten (SP):
Dat laatste, dat er gemeld wordt en dat er niets gebeurt, is
natuurlijk een schande van de bovenste plank. Ik heb de
staatssecretaris gevraagd om een analyse van de wijze
waarop dit in de situatie in het noorden van het land heeft
plaatsgevonden. Daar is pas anderhalf jaar nadat er iemand
overleden is na een worsteling — of wat is het geweest? —
überhaupt aandacht geschonken aan wat daar is gebeurd.
Dat zou natuurlijk nooit mogen gebeuren.

Laat ik de casus-NOVO maar eens even oppakken. De Kamer
heeft vastgesteld wat de procedure is als er een melding
komt en hoe de inspectie dan moet reageren. Volgens het
standaardprotocol moet eerst de instelling gevraagd worden
om een intern onderzoek te doen. Eventueel kan er een
extern onderzoek worden gedaan. Er kan ook een onderzoek
door de inspectie worden gedaan.

Dat is iets anders dan de rechtsbescherming van een persoon. Het is wel degelijk zo dat een melding bij de inspectie
op dit moment verplicht is als er sprake is van dwangzorg
die valt in het kader van de BOPZ wanneer je in de psychiatrie verblijft, maar ook wanneer je op dit moment in een
ouderenzorginstelling verblijft. Die verplichte melding vervalt. Ik vraag mij werkelijk af welke rechtsbescherming of
verbetering van de rechtsbescherming er is, al zijn er 70
zorgverantwoordelijken. Een zorginstelling die geen goede
cultuur heeft, zal er altijd allerlei brochures, accountants en
interne commissies tegenaan gooien. Een zorginstelling
met een goede cultuur — dat heb ik de hele tijd gezegd —
heeft dit helemaal niet nodig. Die zal natuurlijk melden en
willen dat de inspectie komt kijken. Daarom begrijp ik nog
steeds niet waarom het nodig om van alles te registreren
en een keer per halfjaar te melden wat je allemaal voor
dwangzorg toepast, maar waarom het onmogelijk is om dit
gewoon direct bij de inspectie te melden. Dat is een toch
een veel betere procedure?
Staatssecretaris Van Rijn:
Hoe is dat nu eigenlijk geregeld dan? Wat zijn in de huidige
situatie dan de waarborgen voor dementerenden en verstandelijke gehandicapten?
Mevrouw Leijten (SP):
Dat is een interessante vraag. Ik heb in de eerste termijn
ook gevraagd hoe het mogelijk is dat de inspectie het
afgelopen jaar bij al die verpleeghuizen langs is geweest
en daarbij in de helft van de gevallen heeft geconstateerd
dat dwangmaatregelen te veel, te lang en te zwaar worden
ingezet, maar dat zij niet ingrijpt. Het is dus wel degelijk
mogelijk om dit te signaleren, te constateren en te registreren. Er wordt alleen niets gedaan. Dat is een ander probleem. Het gaat mij hier echter om het verschil in rechtspo-

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

De voorzitter:
Ik stel voor dat de staatssecretaris ofwel een reactie geeft
ofwel verdergaat met zijn betoog, maar geen wedervragen
meer stelt.
Staatssecretaris Van Rijn:
Waar zet je op in? Zet je in op de cultuurverandering? Wij
zeggen immers met z'n allen dat die eigenlijk het allerbelangrijkste is. Of zet je in op het feit dat er gemeld moet
worden, terwijl je er niet zeker van bent wat daarmee bij
de instelling zelf verder gebeurt?

Het is niet zo dat de inspectie in de casus-NOVO pas aan
het werk is gegaan na een uitzending van Nieuwsuur. Dat
is niet waar. Dat stel ik even vast. Er is een incident geweest,
een dramatische gebeurtenis. Die is gemeld. Het standaardprotocol met betrekking tot de inspectie is toen uit de kast
gehaald. Er is een intern onderzoek gedaan. Dat voldeed
niet. Daarna volgde een extern onderzoek. Dat voldeed ook
niet. Vervolgens kwam er een onderzoek door de inspectie.
Dat leidde tot verscherpt toezicht en uiteindelijk tot sluiting
van de locatie. Er is ook een strafrechtelijk onderzoek
geweest om te bekijken of er sprake was van strafrechtelijk
handelen. Daar ging de uitzending over, omdat de familie
kennelijk onvrede had met de uitkomst van dat strafproces.
Dat kan ik mij vanuit de positie van de familie ook voorstellen.
De casus-NOVO is exemplarisch voor de wijze waarop het
fout kan lopen, maar laten wij nu niet doen alsof dit door
problemen rondom toezicht is gekomen. Er heeft onderzoek
plaatsgevonden. Dat heeft geleid tot sluiting van de locatie.
Er heeft een strafrechtelijk onderzoek plaatsgevonden. Dat
heeft geleid conclusies waar je het wel of niet mee eens
kunt zijn. Het heeft geleid tot sluiting van de locatie en tot
consequenties voor de raad van bestuur. Laten wij nu niet
doen of dat dan heel erg slecht is gegaan. Wat daar heeft
plaatsgevonden, is dramatisch en daar moeten wij van
leren. Ik vind het daarom belangrijker om te bekijken hoe
je binnen de instellingen een nieuwe cultuur krijgt. Mevrouw
Bruins Slot heeft vandaag ook gevraagd hoe de cultuur kan
veranderen, zodat het "nee, tenzij"-principe niet alleen een
papieren tijger is, waarover je af en toe eens wat moet
melden. In die cultuur is het essentieel dat je je elke keer
als je onvrijwillige zorg moet toepassen, afvraagt of dit wel
moet en dat je, als je dat doet, bekijkt of er alternatieven
zijn. Bovendien moet je bekijken of je die onvrijwillige zorg
zo snel mogelijk kunt afbouwen. Verder moet je dit niet in
je eentje doen, maar ook een collega raadplegen. Die cultuurverandering lijkt mij belangrijker dan te veel administra-

4 september 2013
TK 106

106-8-19

tieve procedures. Daar zullen wij het met elkaar over eens
zijn. Die cultuurverandering vind ik echt heel essentieel.
Mevrouw Bergkamp (D66):
Ik ga toch nog even concreet in op de casus NOVO. Ik deel
de mening van de staatssecretaris dat die cultuuromslag
belangrijk is en dat wij nu een wet hebben waarmee wij dat
proberen te borgen in de samenleving. Welke verbetering
brengt deze wet voor de casus NOVO? Ik kijk naar het
experimenteren met een werkwijze. Ik kijk naar de deskundigheid van het personeel. Ik kijk naar de consequenties
die eraan verbonden zijn. Ik zou hierop graag een reactie
van de staatssecretaris krijgen.
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik denk dat wetgeving nooit kan voorkomen dat er fouten
worden gemaakt en dat er dingen misgaan. Het wetsvoorstel zorg en dwang zet het "nee, tenzij"-principe heel centraal, zodat hulpverleners en bestuurders zich er meer van
bewust worden wat onvrijwillige zorg is. Zij moeten steeds
verplicht nagaan waar dat noodzakelijk is en zij moeten
steeds op zoek gaan naar vrijwillige alternatieven. Het is
heel belangrijk dat dat "nee, tenzij" in alle hoofden terechtkomt. In de casus NOVO zou deze wet bestuurders veel
bewuster de beslissing hebben laten nemen welke hulpverleners in de instelling deskundig genoeg waren om eventuele onvrijwillige hulp te verlenen. Misschien zou de wet
ertoe hebben geleid dat hulpverleners zich meer bewust
waren van het feit dat onvrijwillige hulp werd toegepast.
Het stappenplan uit de wet zou ertoe hebben kunnen leiden
dat hulpverleners vooraf beter hadden nagedacht over
vrijwillige alternatieven voor die onvrijwillige zorg. De
betrokken zorgverleners hadden kunnen toetsen of het criterium "ernstig nadeel" in deze casus eigenlijk wel aan de
orde was en dat deze cliënt überhaupt wel naar de separeer
had moeten worden gebracht. Waarom is dat nodig
geweest? Misschien zou de wet ook geholpen hebben om
de juiste deskundigheid te betrekken bij het opstellen van
een adequaat zorgplan.
Het is niet zo dat wet- en regelgeving — ik spreek wel eens
van zwarte letters op wit papier — fouten kan voorkomen.
Wet- en regelgeving kan wel een kader scheppen om ervoor
te zorgen dat de omstandigheden, de bewustwording, de
zorgvuldigheid, de registratie, de transparantie bijdragen
aan een cultuur waarin dit soort fouten hopelijk minder
voorkomt.
In het begin van mijn betoog heb ik al gezegd dat ook de
casus NOVO ons allemaal dwingt om na te denken over de
manier waarop ons systeem in elkaar zit en over de vraag
hoe steeds weer verbeteringen mogelijk zijn. Hoe zou deze
wet daarbij helpen? Ik wil het illustreren, maar ook nuanceren. Het wetsvoorstel zorg en dwang zet het "nee, tenzij"principe centraal, opdat de bewustwording bij hulpverleners
en bestuurders sterker wordt. Er is de verplichting om na
te denken of je het moet doen en zo ja, of er alternatieven
zijn. Ik verwacht dat dit een belangrijke bijdrage levert aan
een cultuurverandering. Het feit dat er altijd een stappenplan moet worden doorlopen, hoe ingewikkeld ook en hoe
vaak je ook denkt "moet dat nou", maakt dat je altijd moet
nadenken over de afwegingen rond onvrijwillige zorg,
ongeacht de vraag of een cliënt er vrijwillig of onvrijwillig
zit. In instellingen wordt soms gewerkt met gekleurde

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

bandjes om te weten of mensen er vrijwillig of onvrijwillig
zitten. Dat gaat verdwijnen, omdat deze procedure moet
worden doorlopen als er onvrijwillige zorg moet worden
toegepast. Maar wetgeving kan niet voorkomen dat er zaken
misgaan, dat er fouten worden gemaakt. Zorg is, gelukkig,
mensenwerk. Als er iets gebeurt, moeten wij er elke keer
van leren om het beter te maken.
Over de wet zorg en dwang is heel lang gesproken …
De voorzitter:
Mevrouw Bergkamp heeft volgens mij nog een vraag.
Mevrouw Bergkamp (D66):
Dat klopt. Ik vind het wel leuk om hier zo dichtbij te staan,
bij de interruptiemicrofoon, maar ik heb inderdaad wel een
vraag.
Staatssecretaris Van Rijn:
Dat vind ik trouwens ook wel leuk.
De voorzitter:
Het schijnt wederzijds te zijn.
Mevrouw Bergkamp (D66):
Ik kan een heel eind meegaan met wat de staatssecretaris
zegt, namelijk dat wij incidenten niet kunnen voorkomen,
dat het mensenwerk is en dat wij echt een cultuuromslag
willen. Er zijn echter twee gaten in het verhaal waarvan ik
zeg en vind dat wij meer kunnen leren uit de casus van
NOVO, hoe dramatisch de situatie daar ook was. Ik schrok
ervan dat een instelling kan experimenteren met een
bepaalde werkwijze terwijl wij niet weten of die voldoet aan
de Kwaliteitswet. Per ongeluk hebben wij daar via de media
— zo zijn wij er in ieder geval achter gekomen — informatie
over gekregen. Kunnen wij volgens de staatssecretaris niet
meer doen om de kwaliteit aan te scherpen en daar beter
toezicht op te houden? Uit de uitzending van Nieuwsuur
bleek wel dat niet iedereen kan leren of heeft geleerd om
om te gaan met vrijheidsbeperking. Het is heel ingewikkeld
om dat te voorkomen. Verpleegkundigen hebben een BIGregistratie, net zoals artsen. Zij hebben een bepaalde
scholing nodig. Vrijheidsbeperking wordt echter vaak toegepast door verzorgenden en begeleiders. Is het niet een
idee om er werk van te maken dat men zich bijvoorbeeld
gaat inschrijven in een kwaliteitsregister? Ik wil daar een
concreet voorstel voor horen.
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik ben het daarmee eens, maar ik heb misschien nog
onvoldoende gereageerd op de vraag of er in de opleiding
meer aandacht aan moet worden gegeven. Mevrouw
Bergkamp kan in het actieplan lezen over een aantal acties
die zich met name richten op de vraag hoe wij de opleidingen kunnen versterken, hoe wij de kennis kunnen vergroten
en ervoor kunnen zorgen dat, ook via het trainingsprincipe,
kennis en kunde over het toepassen van onvrijwillige zorg
veel beter verspreid worden over de instellingen. Dat willen
wij realiseren met dat actieplan.

4 september 2013
TK 106

106-8-20

In delen van de zorg, waaronder het deel van de zorg in
kwestie, worden evidencebased methodes gebruikt; wat is
goed en wat is niet goed? Dat is in veel opzichten echter
nog een jonge wetenschap. Er is namelijk nog niet zoveel
bekend en nog niet zoveel evidence voor een antwoord op
de vraag hoe het precies in elkaar zit. Dat is ook de reden
waarom het misschien zo lang duurt voordat er professionele richtlijnen komen. Ik wil graag de invoering van professionele richtlijnen stimuleren, zodat wij weten wat goede
en minder goede methodes zijn. Ik wijs erop dat het in de
reguliere zorg moeilijk is en dat het nog veel moeilijker is
in de zorg waarin je niet alleen maar met medische kwesties
te maken hebt, maar ook met empathie en goed moet
kunnen luisteren naar patiënten en cliënten die zich heel
moeilijk kunnen uiten. Dat wil echter niet zeggen dat wij er
niet heel hard aan moeten werken. Dus ja, ook op het gebied
van professionele richtlijnen zal het nodige moeten
gebeuren.
Wij zullen binnenkort ook een wet over de professionalisering van de care naar de Kamer sturen. Er wordt nu onderzoek verricht naar de vraag welke mate van professionalisering binnen de verschillende sectoren plaatsvindt. Moet
het op één leest worden geschoeid of moeten wij rekening
houden met verschillen tussen de diverse sectoren? Moeten
wij met registers gaan werken en ervoor zorgen dat professionalisering, registratie van professionals en misschien
wel vormen van tuchtrecht plaatsvinden? Wij ontwikkelen
daarvoor voorstellen. Daarbij wil ik aan de ene kant rekening
houden met verschillen tussen sectoren, zowel inhoudelijk
als qua stand van de techniek, maar aan de andere kant
moeten wij wel een aantal stappen vooruitzetten. Qua
opleiding, richtlijnen en professionalisering kan de Kamer
dus nog nadere voorstellen van mij verwachten.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Professionalisering is altijd goed en er kan ook niemand
tegen meer aandacht voor het onderwerp in de opleiding
zijn, maar laten wij nog even teruggaan naar de praktijk.
Stel dat een dementerende in een thuissituatie onvrijwillige
zorg krijgt en er iets misgaat. Stel dat een mantelzorger
toezicht houdt, zoals de staatssecretaris wil. Wie is dan
aansprakelijk? Is de mantelzorger aansprakelijk voor het
feit dat het fout gaat met de zorg die door een professional
wordt geleverd?
Staatssecretaris Van Rijn:
Nee!
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Is de mantelzorger ook niet verantwoordelijk? Is er geen
aansprakelijkheid en geen verantwoordelijkheid? Blijft de
mantelzorger volgens de staatssecretaris dus buiten de
reikwijdte van deze wet?
Staatssecretaris Van Rijn:
Ja!
De heer Van 't Wout (VVD):
In het debat heeft iedereen betoogd dat deze wet in meer
of mindere mate belangrijk kan zijn, maar dat het vooral

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

gaat om de cultuuromslag. Daarvoor hebben wij onder
meer het Actieprogramma onvrijwillige zorg. Wij gaan
straks deze wet gaan evalueren, maar daarbij zal vooral
bekeken worden of een bepaalde regel in een bepaalde
situatie klopt en dergelijke. Ik vind het echter belangrijk om
ook te kijken, als het actieprogramma in 2014 of misschien
later klaar is, of de cultuuromslag echt gelukt is. Het is heel
makkelijk om te roepen om een cultuuromslag. Dat is vaak
de oplossing voor allerlei dingen, maar wanneer is het
geslaagd? Ik zou daarover graag nog iets van de staatssecretaris horen. Ik weet dat dit een moeilijke vraag is, maar
als dit onze ambitie is, moeten wij die wel concreet kunnen
maken.
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik ben het met de heer Van 't Wout eens. In veel gevallen
zal het een zoektocht zijn naar de manier waarop wij verbeteringen het beste kunnen meten, registeren en zichtbaar
maken. Er zitten objectieve aspecten in, zoals hoeveel meldingen gedaan worden, of ze terecht zijn en of ze toe- of
afnemen. Er zitten ook tevredenheidsaspecten in: wat vinden verwanten en mantelzorgcliënten zelf van de verleende
zorg? Is er ontevredenheid of niet? Het heeft ook te maken
met de vraag of medewerkers tevreden zijn. Hebben zij het
gevoel dat zij kunnen werken in een situatie waarin goed
naar hun signalen geluisterd wordt en waarin ingegrepen
wordt als dat niet zo is? Mevrouw Leijten heeft er al op
gewezen dat er zowel binnen de instelling als bij de
inspectie verschillende mogelijkheden zijn om dat te doen.
Ik ben zeer bereid om bij het vervolmaken van het Actieprogramma vrijwillige zorg ook te bekijken hoe wij kunnen
meten dat de cultuurverandering niet alleen vorm krijgt op
papier en in cijfertjes, maar ook echt vlees en bloed krijgt.
Ik zeg graag toe dat ik aan de hand van de evaluatie van de
wet en het actieplan zal bekijken of wij onze doelstellingen
bereiken. Ik ben er erg voor om de doelstellingen scherper
te formuleren waar dat kan. Wel wijs ik erop dat wij nog
grote slagen te maken hebben op het gebied van de richtlijnen, de best practices en de professionalisering van het
personeel. Dit is dus geen kwestie van een korte adem.
De voorzitter:
Mevrouw Leijten, hebt u een vraag over dit punt?
Mevrouw Leijten (SP):
Dit was het einde van een betoog. Ik heb nog heel veel
vragen openstaan. Ik zal u niet vervelen door al die vragen
hier opnieuw te stellen. Een belangrijke vraag was wat de
staatssecretaris vindt van het oordeel van de vorige
staatssecretaris dat dwangmaatregelen geen relatie hebben
met de inzet van voldoende personeel. In het verlengde
daarvan, hoe oordeelt de staatssecretaris over het mechanisme dat er een sterke tendens bestaat om iets wat misgaat, altijd laag in de organisatie weg te moffelen, terwijl
de leidinggevenden en bestuurders in de organisatie hierbij
juist een verantwoordelijkheid hebben? Op die vraag is de
staatssecretaris niet ingegaan. Wij willen allemaal een cultuuromslag, maar ik wil vooral weten hoe wij medewerkers
helpen die bij ons aankloppen omdat zij alleen op de afdeling staan met acht dementerende bewoners die een
gedragsprobleem hebben, en daarom gedwongen zijn om
dwangmaatregelen te gebruiken terwijl zij dat eigenlijk niet

4 september 2013
TK 106

106-8-21

willen. Waar kunnen die medewerkers precies naartoe?
Door wie weten zij zich beschermd?
Staatssecretaris Van Rijn:
Het gaat mij te ver om te zeggen dat er helemaal geen
causaal verband is tussen personeelsbezetting en onvrijwillige zorg. Als alle medewerkers van een afdeling ziek zijn,
bijvoorbeeld als gevolg van verkeerd eten bij de jaarlijkse
barbecue, dan kan de zorgverlener die op de groep staat,
in de verleiding komen om te kiezen voor veiligheid en het
vermijden van risico's ten koste van de vrijheid. In dat geval
is er dus een causaal verband tussen personeelsbezetting
en onvrijwillige zorg. Er zijn echter ook onderzoeken, bijvoorbeeld van de Universiteit Maastricht, waaruit blijkt dat
personeelsbezetting niet de allesbepalende — of zelfs geen
belangrijke — factor is bij de vraag wanneer je onvrijwillige
zorg toepast. Daarop doelde de vorige staatssecretaris. De
vraag of onvrijwillige zorg wordt toegepast, is sterk afhankelijk van de visie van de directe zorgverleners op de vermogens van de cliënt. Staat het management erachter? Is
de organisatie in staat om de cultuurverandering te ondersteunen? Ik heb wat citaten nagevraagd van Kamerleden.
Ik geloof dat u zelf ook zoiets een keer hebt genoemd. Er
zijn zorgorganisaties, groot en klein, die met dezelfde middelen en een sterke visie op vrijheid en op onvrijwillige zorg
in staat zijn om niet of nauwelijks vrijheidsbeperkingen toe
te passen. Er zijn ook organisaties die veel personeel hebben en toch slecht scoren.
Het omgaan met vrijheidsbeperkingen heeft natuurlijk te
maken met personeelsbeleid, met management, met
organisatie en met een visie die door hoog en laag wordt
gedeeld, maar heeft ook te maken met de cultuur binnen
een instelling. Hoe kijkt men aan tegen probleemgedrag?
Kent men de cliënten goed? Zijn er vertrouwde gezichten
op de groep? Wordt creativiteit gestimuleerd door het
management? Is men bereid om risico's te nemen? Zijn er
hulpmiddelen om daarmee om te gaan? Daar gaat het om.
In zo'n cultuur bij de instellingen waarover ik spreek ook in
periodes van onderbezetting niet snel teruggevallen op het
toepassen van vrijheidsbeperkingen. Vrijheid en veiligheid
zijn twee kanten. 100% vrijheid bestaat niet en je kunt niet
tegelijkertijd 100% veiligheid hebben. Dat zegt veel — dat
ben ik ook met mevrouw Leijten eens — over de openheid
en de cultuur in een instelling om te kunnen melden, te
kunnen klagen en een aantal zaken te kunnen doen. Dat kan
binnen de instelling zijn. Dat kunnen meldingen bij de
inspectie zijn. Soms wordt er helaas gebruikgemaakt van
de media. Dan vind ik het eigenlijk te laat en niet goed.
Laten wij echter niet doen alsof dat het allesbepalende
element is. Wij zullen ook in de gehandicaptenzorg en ook
bij langdurige zorg nu, morgen, gisteren en overmorgen
discussie met elkaar krijgen over de vraag of er wel voldoende geld is, of er wel voldoende personeel is en of er
wel voldoende personeelsbezetting is. Die discussies zijn
van alle tijden. Die zullen er blijven en wij zullen ze moeten
blijven voeren.
De discussie over onvrijwillige zorg is ook een discussie
over cultuur en gedrag. Hoe ga je met cliënten om? Hoe zit
het in elkaar? Wat voor instelling is het eigenlijk? Die cultuur
kunnen wij met dit wetsvoorstel een aantal stappen dichterbij brengen.

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

Mevrouw Leijten (SP):
Ik zal er morgen maar een motie over indienen dat de
medewerker rechtsbescherming krijgt. Ik heb wel een volgende vraag. De staatssecretaris geeft aan dat kennen en
gekend worden cruciaal is voor de inzet van gedwongen
zorg en dat er grote verschillen zijn tussen zorginstellingen.
Wij kennen uit de praktijk, zowel de staatssecretaris als ik,
die zorginstellingen van heel nabij. Er zijn goede voorbeelden en voorbeelden waarbij de tranen je in de ogen schieten. Wetend dat die verschillen nog zo groot zijn, begrijp ik
niet dat er wordt besloten dat de huidige rechtsbescherming
in de Wet BOPZ vervalt dat de inspectie toezicht houdt op
de individuele dwangmaatregel die wordt opgelegd aan
een bewoner van een zorginstelling. Dat zou je pas moeten
doen als je daartoe overgaat, als je weet dat overal die
cultuur goed is en overal dat kennen en gekend worden
optimaal geregeld is. Nog steeds heb ik geen antwoord
gekregen op de vraag waarom het nodig is dat wij met een
nieuwe wet de rechtsbescherming niet verbeteren, maar
eigenlijk een stap terug doen. Waarom is het onmogelijk
om de inspectie toezicht te laten houden op de individuele
dwangmaatregel die wordt opgelegd door zorginstellingen?
Staatssecretaris Van Rijn:
Volgens mij gaan wij de discussie herhalen. Ik heb een
aantal malen aangegeven waarom ik denk dat dit niet de
goede insteek is. Mevrouw Leijten is het niet eens met het
antwoord en dat mag. Ik ben erop uit dat wij met deze wet
een aantal stappen zetten die het mogelijk maken om die
noodzakelijke verandering te realiseren.
Ik heb een paar korte slotopmerkingen. Ik zei aan het begin
van mijn betoog dat er over de Wet zorg en dwang al heel
lang is gesproken. Ook voor diegenen die het niet op alle
onderdelen met deze wet eens zijn, is het wel duidelijk dat
die er nu moet komen. Dat is niet omdat het dan klaar is.
Het is wel om samen met het actieplan een nieuwe en
misschien wel beslissende stap te zetten naar een andere
cultuur waarin "nee, tenzij" de rode draad is. Het is ook wel
omdat bij alle dilemma's die er blijven, het na vele jaren
discussie goed is om die nieuwe stap nu te zetten. Ik spreek
de hoop uit en heb ook de verwachting dat dit wetsvoorstel
in ieder geval een bijdrage zal leveren aan een grotere en
bewustere bekwaamheid van allen die betrokken zijn bij de
zorgverlening aan kwetsbare mensen die zelf niet of moeilijk
kunnen zeggen wat er mis is. Alleen al om die reden hoop
ik op een zo breed mogelijke steun van de Kamer.
De voorzitter:
Staatssecretaris, er is een aantal amendementen ingediend
waarop u nog niet hebt gereageerd. Ik neem aan dat dit
schriftelijk zal gebeuren.
Staatssecretaris Van Rijn:
Is het een idee dat ik toezeg dat ik ervoor zorg dat er morgen
voor twee uur een schriftelijke reactie is op alle ingediende
amendementen?
De voorzitter:
Dat is goed.

4 september 2013
TK 106

106-8-22

Mevrouw Bruins Slot (CDA):
De heer Kuzu en ik hebben er tijdens onze inbreng een punt
van gemaakt. Het is leuk, dat Actieprogramma onvrijwillige
zorg. Zo lang BTN en ActiZ echter niet meedoen is het
draagvlak wel echt heel erg beperkt en is de kans op succes
behoorlijk gering. Dat vind ik echt een groot probleem.

een bepaald percentage minder te separeren, een bepaald
percentage minder af te zonderen en een bepaald percentage minder te fixeren. Ik weet niet of die doelen allemaal
zijn gehaald, maar het is in elk geval goed om in de beginfase zo'n doelstelling te formuleren. Is dat mogelijk, zo vraag
ik de staatssecretaris.

De voorzitter:
Ik vraag u om niet te reageren op opmerkingen die buiten
de interruptiemicrofoon worden gemaakt, staatssecretaris.

Staatssecretaris Van Rijn:
Ik heb hierover al een opmerking gemaakt naar aanleiding
van de vragen van de heer Van 't Wout. Ik denk dat het heel
goed is om dat actieplan zo actiegericht mogelijk te maken
en te kijken waar wij doelen kunnen formuleren die meetbaar zijn, zodat wij na een tijdje kunnen bekijken of het nu
helpt of niet en of wij nu opschieten of niet. Dat moeten wij
heel goed doen. Ik beschouw deze opmerking van de heer
Kuzu als een aansporing om ervoor te zorgen dat het
actieplan zo actie- en doelgericht mogelijk is.

Staatssecretaris Van Rijn:
Ik mag er toch wel om glimlachen, voorzitter?
De voorzitter:
Ja, glimlachen mag altijd in dit huis. Dat hebben we nodig.
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik denk niet dat — ik weet dat zelfs zeker — dat ActiZ en
BTN er niet voor zijn om onvrijwillige zorg zo veel mogelijk
te beperken en om tot alternatieven te komen. In de aanloop
naar dit wetsvoorstel, waarin er nog wat punten te verdienen waren, is het misschien ook wel goed om te zeggen:
wij kunnen niet op alle punten medewerking verlenen aan
het actieplan, want wij hebben nog een aantal zwarigheden.
Ik denk dat het zeer helpt als deze Kamer met een zo breed
mogelijke steun dit wetsvoorstel aanneemt en dat wij uitspreken dat het heel goed is dat het actieplan er komt. Dan
ben ik er vast van overtuigd dat ik ActiZ en BTN zover krijg
dat zij fulldressed zullen gaan meewerken aan dit actieplan.
Als dat niet lukt, zal ik pas in een laatste instantie naar de
Kamer komen. Ik ben er namelijk van overtuigd dat het wel
lukt.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Aan de overtuiging van de staatssecretaris zal het in elk
geval niet liggen. Op welke termijn verwacht hij dit? Als wij
het hele wetstraject moeten afwachten voordat deze
belangenverenigingen in beweging komen, gaat het lang
duren. In het rapport van de inspectie en aan hetgeen bij
NOVO is gebeurd, hebben wij gezien dat er nog veel
instellingen zijn die het slechtste jongetje van de klas zijn.
Die moeten bijtrekken.

De heer Kuzu (PvdA):
Dat betekent dus ook dat wij in de toekomst meer informatie
krijgen over wat die acties precies inhouden en welke
doelstellingen daaraan worden gekoppeld? Versta ik dat
juist?
Staatssecretaris Van Rijn:
Ik kan mij voorstellen dat ik de Kamer regelmatig rapporteer
over de voortgang van het actieprogramma.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
De beraadslaging zal morgen worden voortgezet. De
staatssecretaris heeft toegezegd dat er morgen voor twee
uur een schriftelijke reactie komt op de ingediende amendementen. Ik dank de staatssecretaris en de aanwezige
Kamerleden.

Staatssecretaris Van Rijn:
Dus ga ik daar direct na de stemming mee beginnen.
De heer Kuzu (PvdA):
Dat is positief. Dat was één van de twee opmerkingen die
ik nog wilde maken. De tweede opmerking ligt in het verlengde van wat de heer Van 't Wout stelde. Als je een
actieprogramma opstelt, wat de PvdA-fractie apprecieert,
is het de bedoeling dat er doelen en ambities worden
vastgelegd. Ik zie graag een actieprogramma waarin heel
erg wordt ingezet op het veranderen van de cultuur. Als wij
daar als overheid middelen voor vrijmaken, moeten wij
toch ook aan de voorkant doelen kunnen stellen voor wat
wij anders willen? Denk bijvoorbeeld aan de intentieverklaring die in 2008 is afgesloten. Daarin werd afgesproken om

Tweede Kamer

Wet zorg en dwang psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte cliënten

4 september 2013
TK 106

106-8-23