Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

31 936

Luchtvaartbeleid

27 830

Materieelprojecten

Nr. 718

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 februari 2020
In uw Kamers is diverse malen de Rijkscoördinatieregeling (RCR) voor de
radar in Herwijnen geagendeerd. De vragen en zorgen van de gemeente
West Betuwe en haar inwoners over de radar neem ik serieus. Daarom
heb ik toegezegd twee onderzoeken uit te laten voeren. Zo heb ik TNO
verzocht om onderzoek te doen naar cumulatieve stralingseffecten naar
aanleiding van de vragen over gezondheidseffecten. Daarnaast heeft het
Rijksvastgoedbedrijf (RVB), in samenwerking met Defensie en TNO,
onderzocht of er alternatieven zijn voor de locatie Herwijnen. Ik heb beide
rapporten eerst, zoals aan u gemeld, met de gemeente West Betuwe
gedeeld. Conform mijn toezegging aan uw beide Kamers en de motie van
het lid Voordewind c.s. (Kamerstuk 31 936, nr. 655), stuur ik u hierbij beide
onderzoeken toe1.
In deze brief licht ik eerst de uitkomsten van beide onderzoeken toe.
Daarna ga ik in op de wijze waarop is en wordt gecommuniceerd met de
inwoners van de gemeente West Betuwe, zoals verzocht door het lid
Moonen (D66). Ik sluit af met conclusies ten aanzien van de toepassing
van de RCR.
TNO – onderzoek naar cumulatieve stralingseffecten
TNO heeft, op basis van een onderzoeksvraag van Defensie en aanvullende vragen van de gemeente West Betuwe en omwonenden, onderzoek
gedaan naar de cumulatieve stralingseffecten. In hun «Evaluatie van
gezondheidsaspecten door RF-velden afkomstig van de voorgenomen
SMART-L radar te Herwijnen» hebben zij deze stralingswaarden onderzocht. In Herwijnen zijn diverse nulmetingen gedaan om de huidige
achtergrondstraling vast te stellen. Daarnaast heeft TNO de inzichten
betrokken van de World Health Organization (WHO), de Gezondheidsraad
en het Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE). Bovendien is
de universiteit van Utrecht geconsulteerd. TNO concludeert dat de
1

kst-31936-718
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 936, nr. 718

1

gelijktijdige samengestelde blootstelling aan straling van onder meer de
KNMI-weerradar, mobiele telefonie, de te verwachten 5G-infrastructuur,
de navigatieradars van schepen op de Waal in combinatie met de
defensieradar onder de geldende ICNIRP2-richtlijn blijft. Daarmee wordt
voldaan aan de geldende wet- en regelgeving en vormt dit geen beperkingen voor het plaatsen van de defensieradar in Herwijnen. Ik kan me
echter goed voorstellen dat er nog vragen zullen zijn. Tijdens de inloopavonden die deel uitmaken van de RCR wordt daarom het rapport nader
toegelicht door het RIVM en TNO. Binnen de RCR laat ik een door
omwonenden voorgedragen wetenschappelijk instituut meekijken naar de
onderzoeksopzet en resultaten van het TNO-onderzoek, waarmee ik
invulling geef aan de motie van het lid Kerstens c.s. (Kamerstuk 31 936, nr.
656).
Zoals aan uw beide Kamers toegezegd (Kamerstuk 31 936, nr. 662), ben ik
voornemens om na plaatsing en voorafgaand aan de operationele
ingebruikneming van de defensieradar in Herwijnen opnieuw metingen
uit te laten voeren. Pas nadat ook in de praktijk is bevestigd dat de radar
voldoet aan de geldende richtlijnen voor straling, kan deze operationeel
gesteld worden. De voor eind 2019 aangekondigde wijziging van de
ICNIRP-richtlijnen heeft nog niet plaatsgevonden. Indien de richtlijnen
wijzigen, wordt daar uiteraard rekening mee gehouden.
Defensie heeft op verzoek van Groep Otten, met het KNMI gesproken over
het verplaatsen van de weerradar naar Nieuw-Milligen. Omdat het KNMI
voor de weerradar ook afhankelijk is van een goede zichtdekking op lage
hoogte, en Herwijnen daar wel en Nieuw Milligen niet de mogelijkheid toe
biedt, is een verplaatsing van de KNMI-radar volgens het KNMI niet aan
de orde.
RVB – onderzoek naar alternatieve locaties
Het RVB heeft, in samenwerking met het Ministerie van Defensie en TNO,
een «locatieonderzoek voor de zuidelijke SMART-L radar» uitgevoerd. Bij
het onderzoek zijn 39 alternatieve locaties aangedragen door de gemeente
West Betuwe en omwonenden. Op 9 december j.l. heb ik de Eerste Kamer
geïnformeerd (Kamerstuk 31 936, R) over de onderzoeksopzet waarin de
volgende stappen zijn beschreven:
1. vaststellen zoekgebied met het criterium van een optimale radardekking op 1.000 voet (ongeveer 300 meter) boven de Randstad en het
deel van Nederland dat niet wordt afgedekt door de radar in Wier;
2. locaties binnen zoekgebied toetsen aan uitsluitingscriteria, zoals
ruimtelijke belemmeringen als rivieren en grootschalige infrastructuur, zones rond windturbines en hoogspanningsmasten, hoge
gebouwen en objecten, stedelijke gebieden, aangewezen natuurgebieden, bebouwde kommen en afzonderlijke woningen;
3. overgebleven locaties doorrekenen en daarbij selecteren van
potentiële vestigingslocaties;
4. beoordeling potentiële vestigingslocaties.
Binnen het vastgestelde zoekgebied vallen veel locaties af gezien
infrastructuur en terreinomstandigheden die obstakels vormen in het
radarbeeld. Er blijven uiteindelijk drie locaties over die een vergelijkbare
radardekking hebben als Herwijnen, te weten: Nieuwpoort, Goudriaan
(beide in de gemeente Molenlanden) en Meerkerk (gemeente Vijfherenlanden). Deze locaties zijn ook voor diverse ruimtelijke kenmerken,
waaronder afstanden tot omwonenden en woonkernen, min of meer

2

International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 936, nr. 718

2

vergelijkbaar met Herwijnen, maar scoren op deze aspecten niet significant beter.
Echter deze drie locaties bevinden zich niet op overheidsterrein of terrein
dat zonder meer verkrijgbaar en bereikbaar is, dan wel bestemd kan
worden. De locaties en benodigde terreinen voor toegangswegen
bevinden zich op meerdere kadastrale percelen die in handen zijn van
verschillende eigenaren.
In het rapport wordt daardoor geconcludeerd dat er voor het realiseren
van de defensieradar op één van die alternatieve locaties vanwege de
eigendomssituatie, de planologische omstandigheden en de benodigde
onderzoeken minimaal 18 tot 24 maanden extra tijd nodig zal zijn ten
opzichte van de huidige situatie van de locatie Herwijnen.
Eventuele beroepsprocedures en verdere infrastructurele aanpassingen,
zoals bijvoorbeeld een aan te leggen ontsluitingsweg over een of
meerdere percelen van verschillende eigenaren, kunnen eveneens een
behoorlijk vertragende effect hebben op de realisatietijd van de defensieradar. Deze eventuele extra vertraging komt dan bovenop de door het RVB
genoemde periode van minimaal 18 tot 24 maanden.
Communicatie met inwoners van de gemeente West Betuwe
In het debat met de Eerste Kamer heb ik lid Moonen (D66) toegezegd
terug te willen kijken op het proces sinds het afkondigen van de RCR op
7 juni 2019 en de bekendstelling daarvan aan uw Kamers. Op 30 augustus
jl. heb ik een gesprek gevoerd met de burgemeester en verantwoordelijk
wethouder van de gemeente West Betuwe. Hierin heb ik aangegeven de
vragen van omwonenden serieus te nemen en daarom onderzoeken in te
stellen die hierop betrekking hebben, te weten het onderzoek naar
alternatieve locaties en het onderzoek naar cumulatieve stralingseffecten.
Mede naar aanleiding van de afspraak met de gemeente West Betuwe om
de communicatie te verbeteren, is op 20 september 2019 een website
online gezet (https://www.defensie.nl/onderwerpen/radarstations). Hierop
wordt alle relevante informatie van defensie die betrekking heeft op de
militaire radar bekend gesteld. Alleen operationeel vertrouwelijke
informatie kan niet worden gedeeld. Ook is een e-mailadres geopend om
vragen te kunnen stellen en suggesties voor onderzoeksvragen en
alternatieve locaties aan te kunnen leveren. (radarstations@mindef.nl).
Om bekendheid te geven aan deze mogelijkheid is hier op de website van
de gemeente ook aandacht aan besteed. Ook in regionale media zijn
hierover berichten geplaatst. De hoofdthema’s van de vragen waren:
1. Effecten van de radar op de leefomgeving;
2. Normen en criteria van onderzoek;
3. Locatiekeuze;
4. Proces en communicatie;
5. Klachten en schade.
Op 9 december jl. is op de website een informatiebundel geplaatst van de
eerste vragen en antwoorden. Binnenkort wordt een tweede informatiebundel op de website geplaatst met alle antwoorden op de gestelde
vragen die verband hielden met de lopende onderzoeken. Tevens zullen
de vragenstellers per mail deze bundel met vragen en antwoorden
ontvangen. Het blijft voor de inwoners van de gemeente West Betuwe
tijdens de RCR-procedure mogelijk om vragen te stellen via https://
www.defensie.nl/onderwerpen/radarstations.
Zoals toegezegd zullen er inloopbijeenkomsten tijdens de verschillende
fases van de RCR georganiseerd worden waarbij vragen van betrokkenen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 936, nr. 718

3

zoveel mogelijk zullen worden beantwoord. Verslaglegging van die
bijeenkomsten wordt op de genoemde webpagina geplaatst. De RCR
schrijft geen reactiemogelijkheid en inloopbijeenkomsten voor in de
voorontwerpfase. Echter, ook tijdens de voorontwerpfase van het
inpassingsplan zal ik in overleg met de gemeente een of meerdere
informatiebijeenkomst(en) en een reactiemogelijkheid bieden. Hiermee
kom ik tegemoet aan de vraag van het lid Rietkerk (CDA) en de wensen
van de gemeente West Betuwe om de omwonenden zoveel mogelijk aan
de voorkant te betrekken. Dit doet niet af aan de eerder geplande
bijeenkomst(en) tijdens de fases die horen bij de standaard
RCR-procedure en de mogelijkheden hierbij voor inspraak en beroep. Ook
deze bijeenkomst(en) zullen in overleg met de gemeente West Betuwe
worden georganiseerd. Daarnaast zal op de genoemde webpagina
informatie worden gegeven over de inhoud en procedure van de RCR,
waaronder actuele informatie over plaats en tijdstip van de bijeenkomsten.
Conclusies en toepassen RCR
De uitkomsten van beide onderzoeken geven geen aanleiding om het
besluit tot toepassen van de RCR voor de radar te Herwijnen te herzien.
Zo laat het onderzoek naar de cumulatieve stralingseffecten zien dat met
de plaatsing van de SMART-L radar op de locatie Broekgraaf 1 te
Herwijnen de stralingsbelasting binnen de daarvoor geldende ICNIRPrichtlijnen blijft. Het onderzoek naar alternatieve locaties laat zien dat er
geen significant betere, snel beschikbare alternatieve locaties zijn. Het
realiseren van een radarstation op een van de geïdentificeerde alternatieve locaties zou namelijk leiden tot een vertraging van minimaal 18 tot
24 maanden. Vanwege het risico op uitval van de huidige radar en de
onvoldoende dekking van deze radar te Nieuw Milligen, acht ik dit niet
acceptabel.
Daarnaast geldt nog een nationaal belang dat geen verder uitstel kan
verdragen, namelijk de realisatie van de geplande windmolenparken in
Flevoland. Ik heb u dat gemeld in het overleg met de Tweede Kamer op
4 september (Kamerstuk 31 936, nr. 662) en op 3 december 2019 in de
Eerste Kamer. Het uitblijven van een definitieve verklaring van geen
bezwaar voor de geplande windmolenparken in Flevoland, die onderdeel
uitmaken van het Energieakkoord, vormt een ernstig procesrisico voor
realisatie van deze windparken. Ik wil daarom spoedig de definitieve
verklaring van geen bezwaar af kunnen geven voor deze windmolenparken. Daartoe is het noodzakelijk dat de huidige radar in Nieuw Milligen
zo snel mogelijk wordt vervangen.
Binnenkort wordt het RCR-besluit afgekondigd in de Staatscourant zodat
de RCR formeel kan aanvangen. Ik heb het College van B&W en de
Gemeenteraad van West Betuwe hiervan eerder vandaag op de hoogte
gesteld met de toezending van een aanbiedingsbrief en de beide
onderzoeksrapporten.
De Staatssecretaris van Defensie,
B. Visser

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 936, nr. 718

4