Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

31 239

Stimulering duurzame energieproductie

30 196

Duurzame ontwikkeling en beleid

Nr. 380

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR KLIMAAT EN ENERGIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 3 juli 2023
We maken met elkaar een transitie van een fossiel energiesysteem naar
een duurzaam energiesysteem. Duurzame energie is de toekomst, maar
daarvoor hebben we meer ruimte nodig. Die ruimte vroegtijdig
beschikbaar maken is cruciaal voor het realiseren en versnellen van de
energietransitie.
Daarom bied ik u, mede namens de Minister voor Volkshuisvesting en
Ruimtelijke Ordening (VRO) het ontwerp-Programma Energiehoofdstructuur (PEH) en de onderliggende Integrale Effectanalyse aan. Hiermee
zetten we een belangrijke stap en neemt het Rijk de ruimtelijke regie over
de nationale energiehoofdstructuur van de toekomst; een levensader van
onze samenleving.
Het ontwerp-PEH geeft een eerste beeld van de energiehoofdstructuur die
nodig is voor het energiesysteem van de toekomst en de sturingsinstrumenten om hier te komen. De energiewereld en ruimtelijke ordening zijn
hierin dichter bij elkaar gebracht. Alleen door samenwerking lukt het om
tot de beste ruimtelijke oplossingen te komen in ons dichtbevolkte,
energie-intensieve land dat ook nog veel ruimtelijke transities doormaakt:
van verstedelijking tot klimaatadaptatie, van een landbouwtransitie tot
verduurzaming van de economie. Daarom staat niet alleen het directe
ruimtebeslag centraal, maar ook de milieueffecten, maatschappelijke
kosten, veiligheid en een fijne leefomgeving. In dit ontwerp-PEH is de
kennis van veel departementen, overheden, regio’s en sectoren samen
gekomen. Dit is geen afgerond proces, maar een start van een langdurige
en intensieve samenwerking. De komende jaren zijn nieuwe partnerschappen, burgerbetrokkenheid en innovatie nodig om alles voor elkaar te
krijgen. Daarover blijft het kabinet intensief in gesprek.

kst-31239-380
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 380

1

In december zond ik u de Kamerbrief Hoofdlijnen Programma Energiehoofdstructuur1. Vandaag zend ik u het ontwerp-PEH. In deze brief schets
ik de onderliggende ruimtelijke strategie en de eerste contouren voor
verdere afspraken. Tot slot doe ik meerdere toezeggingen en moties af.
Een overzicht hiervan vindt u onderaan deze brief.
Ruimtelijke strategie energiehoofdstructuur
De uitvoering van het PEH zal uitdagend zijn. In ons land schuurt het nu al
in de ruimte. Op dit moment wordt, project voor project, ruimte gezocht.
Het PEH start in plaats hiervan nu al de organisatie van ruimte die nodig is
voor een volledig klimaatneutraal energiesysteem. Dit zal de uitvoering
van projectprocedures versnellen, omdat deze doorgaans pas starten
nadat er een investeringsbesluit is genomen.
De ruimtelijke strategie die ik voer via het PEH wordt hieronder
beschreven. De afwegingen waar welke functie het beste past kunnen per
landschap en daarmee per regio verschillen. De uitwerking per gebied,
gemeente of provincie wil het Rijk graag samen met gemeenten,
provincies, burgers, grondeigenaren, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties vormgeven.
1. Hergebruik fossiele ruimte voor energiehoofdstructuur
Ten eerste zet ik mij in voor het (her)gebruik van plekken uit het oude
energiesysteem die nog ruimtelijke gereserveerd zijn voor energie.
Hergebruik van bestaande locaties is de meest efficiënte vorm van
ruimtegebruik. Voor de uitrol van het nationale transportnet van
waterstof kan voor een groot deel de bestaande aardgas-infrastructuur
worden hergebruikt. Ook als er nieuwe buisleidingen nodig zijn dan
passen ze hoofdzakelijk in de reeds vastgelegde buisleidingenstroken
in de Structuurvisie Buisleidingen 2012–2035 (bijlage bij Kamerstuk
33 473, nr. 1). Hergebruik geldt ook voor de nationale aanwijzingen
voor energiecentrales2, inclusief de plekken van kolencentrales die
reeds zijn gesloten op 21 plekken in Nederland. Deze ruimte handhaaf
ik als plekken voor duurzame energiecentrales in de toekomst,
bijvoorbeeld op waterstof. De waarborglocaties in Borssele en
Rotterdam handhaaf ik voor kernenergie. De waarborglocatie voor
kernenergie Eemshaven wordt geschrapt, zoals eerder medegedeeld
aan uw Kamer3.
Bij het hergebruik van bestaande reserveringen is een kanttekening te
plaatsen. Samenwerking tussen overheden om buisleidingenstroken of
plekken voor energiecentrales te behouden is tekortgeschoten in het
verleden. Op sommige plekken zijn nieuwe ontwikkelingen zoals
woningbouw ontstaan, waardoor inzet voor het energiesysteem in een
aantal gevallen onmogelijk wordt. Samen met de betrokken ministeries en medeoverheden zal ik mij inspannen om de monitoring,
informatievoorziening en handhaving voor het beheer van de
nationale buisleidingenstroken en aanwijzingen voor grootschalige
elektriciteitsproductie (energiecentrales) te versterken.
2. Anticiperen op elektrificatie
Ten tweede is het belangrijk om te anticiperen op verdere elektrificatie.
Op basis van scenario’s kunnen we rekenen op het vooruitzicht dat er
op veel meer plekken elektriciteit wordt geproduceerd en gebruikt.
Voor hoogspanningsinfrastructuur geldt dat er geen in te vullen
bestaande ruimtelijke reserveringen zijn waarop nieuwe projecten
gebouwd kunnen worden. Zodra een project start en het investeringsbesluit is genomen, start de zoektocht naar ruimte voor het tracé en
1

Kamerstukken 31 239 en 30 196, nr. 369
Formeel: bestaande vestigingsplaatsen voor grootschalige elektriciteitsproductie vanaf 500 MW
3
Kamerstuk 32 645, nr. 116
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 380

2

eventueel (de uitbreiding van) een hoogspanningsstation. Soms blijkt
dan dat we beter hadden kunnen anticiperen op de groei van de
elektriciteitsvraag. Zo zijn door verstedelijking sommige hoogspanningsstations ingebouwd en is het lastig om deze stations uit te
breiden. Hierdoor moet elders een station worden gebouwd. Daardoor
moeten bewoners en bedrijven langer wachten op hun aansluiting.
We weten dat er daarvoor meer hoogspanningslijnen en -stations
nodig zullen zijn en kunnen in een aantal gevallen ook al inschatten
waar dat zal zijn. Door inzicht te geven in die locaties via het PEH, zijn
gemeenten en provincies in staat om bij woningbouw of de ontwikkeling van bedrijventerreinen vooraf rekening te houden met de
benodigde energie-infrastructuur, in plaats van deze achteraf in te
moeten passen. Ook kunnen we lopende procedures voor bijvoorbeeld
een hoogspanningslijn of -station nu al uitbreiden. Zo hoeft er maar
één keer verbouwd te worden en hebben bewoners maar één keer last
van bouwwerkzaamheden.
In het ontwerp-PEH is een zogenaamde «diepe aanlanding» van
windenergie op zee naar Maasbracht gekozen als ruimtelijke ontwikkelrichting voor het elektriciteitssysteem. In het project van de Delta
Rhine Corridor wordt dit nader onderzocht. Een dergelijke ondergrondse gelijkstroomverbinding is zowel efficiënt vanuit het perspectief van ruimte als vanuit het energiesysteem. Deze diepe aanlanding is
belangrijk voor elektrificatie van de industrie in Chemelot en kan ook
bijdragen (via interconnectie) aan de verduurzaming van Duitsland.
Ook voorkomt het knelpunten op de hoogspanningsinfrastructuur op
diverse plaatsen, doordat de geproduceerde elektriciteit niet eerst door
heel het land over het reguliere hoogspanningsnet getransporteerd
hoeft te worden. Het betekent wel dat in de omgeving van Maasbracht
en Chemelot aanvullende ruimtevraag ontstaat voor stations en
flexibiliteitvoorzieningen als batterijen en elektrolysers.
3. Ruimtelijke regie op opslag en conversie als nieuwe onderdelen in het
energiesysteem
Voor grootschalige conversie en opslag van energie bestond tot nu toe
geen ruimtelijk beleid. Hoewel de ontwikkeling van elektrolyse zich
nog in een beginstadium bevindt, is het belangrijk om nu al rekening
te houden met stevige groei. Voor 2030 heeft uw Kamer een hoge
ambitie vastgesteld. Het streefdoel voor Nederland is dat de elektrolysecapaciteit richting 2032 doorgroeit naar 8 GW. De scenario’s van de
netbeheerders (II3050)4 schetsen bovendien richting 2050 een
doorgroei naar maximaal 45 GW. Grootschalige elektrolyse vergt
zowel een aansluiting op het hoogspanningsnet als het nationale
buisleidingennetwerk, met veel energie- en watertoevoer. Dit neemt
veel ruimte in en daarom wil ik ruimtelijke regie nu vast ter hand
nemen. Dit doe ik door grootschalige elektrolysers alleen toe te staan
nabij de aanlandingspunten van windenergie van zee. Daarnaast is het
nodig om meer ondergrondse opslaglocaties voor waterstof te
realiseren. Daarom wil het kabinet de opslag in zoutcavernes nader
verkennen en inzetten op onderzoek en innovatie om ook offshore
waterstofopslag en elektrolyse te ontwikkelen.
In het energiesysteem van de toekomst zullen batterijen in toenemende mate een belangrijke rol spelen voor het opvangen van
korte-termijn onbalans in vraag en aanbod van elektriciteit. Vanuit het
Rijk wil ik sturen op grootschalige batterijen5 die naar verwachting
nodig zijn voor de balans in het hoogspanningsnet. Batterijen vragen
stroom om zich op te laden en geven stroom als zij ontladen. De
4
5

II3050 is de Integrale Infrastructuur Verkenning door de gezamenlijke netbeheerders voor 2050
Grootschalige batterijen hebben een nutsfunctie in het energiesystem. Kleinschalige batterijen
kunnen dit op regionaal en soms zelfs wijk of buurtniveau doen (denk bijvoorbeeld aan
elektrische auto’s). Kleinschalige batterijen hebben meestal betrekking op eindgebruikers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 380

3

plekken waar batterijen aangesloten kunnen worden zijn schaars,
omdat dit ook netcapaciteit vergt. Het is de verwachting dat een
beperkt deel van de aanvragen tot realisatie komt de komende jaren.
Desalniettemin krijgen netbeheerders en medeoverheden op dit
moment veel aanvragen van ontwikkelaars voor grootschalige
batterijen.
Grofweg is het effectief om batterijen ruimtelijk te spreiden over
Nederland, waarbij de voorkeur uitgaat naar concentratie nabij
hoogspanningsstations. Door de vele veranderingen die momenteel in
het elektriciteitsnet plaats vinden, is aanvullend onderzoek nodig. Dit is
inmiddels in gang gezet. Op basis daarvan ben ik voornemens om
samen met netbeheerders en provincies afspraken te maken over de
uitrol van batterijen de komende jaren. Deze zullen resulteren in
scherper locatiebeleid en inrichtingsprincipes voor batterijen. De
oplevering hiervan is voorzien in het eerste kwartaal van 2024.
4. Integrale afweging in de leefomgeving
Het PEH is gericht op de ruimtelijke programmering van nationale
energie-infrastructuur op land met als tijdshorizon 2050 in het
verlengde van de Nationale Omgevingsvisie. Een belangrijk onderdeel
van het PEH is daarom de goede afweging met de andere opgaven in
het ruimtelijk domein. Tegelijkertijd met de energietransitie vinden op
dit moment immers andere grote veranderingen plaats. Ten eerste
vragen een groeiende bevolking, verstedelijking en nieuwe woonbehoeften om het bouwen van veel nieuwe woningen. Klimaatverandering zorgt voor allerlei uitdagingen op het gebied van water en bodem
waar we vitale infrastructuur op moeten aanpassen. Verduurzaming
van de industrie, circulaire economie, verduurzaming van mobiliteit en
de landbouwtransitie hebben elk hun beslag op de ruimte en een
energievraag. De combinatie van al deze ambities is een opgave die
onder regie van het Rijk met provincies, gemeenten, netbeheerders en
ontwikkelaars ter hand wordt genomen. De transities vinden plaats in
de leefomgeving van mensen. Als ook zij goed en vroegtijdig
betrokken worden, worden zowel beleid als de uitvoering van
projecten daar beter van.
5. Lerende aanpak
Terwijl de inkt van het Programma Energiehoofdstructuur droogt, is de
wereld in verandering. Nieuwe technologische ontwikkelingen,
beleidskeuzes in Europa, nieuw onderzoek en geopolitieke ontwikkelingen veranderen het energiesysteem en versnellen de energietransitie.
Dit maakt dat het PEH geen blauwdruk kan zijn voor hoe de energiehoofdstructuur er in 2050 uitziet. Het eerste PEH bevat ruimtelijk beleid
voor keuzes die de meeste huidige scenario’s voor het energiesysteem
nodig zijn. De komende periode start ik een maatschappelijke dialoog
om via het Nationaal Plan Energiesysteem (NPE) scherpere keuzes te
maken voor het energiesysteem van de toekomst. Deze gaan onder
andere over de aard (welke energiebronnen), de omvang (hoeveel
elektronen en moleculen) en de tijd (op welk moment) welke energie
beschikbaar zal moeten zijn. Dit zal de scenario’s verder inkaderen en
heeft impact op de daarvoor benodigde infrastructuur richting 2050. In
de volgende actualisatie van het PEH zullen nieuwe beleidskeuzes die
uit het NPE voortkomen en ander voortschrijdend inzicht weer worden
verwerkt.
Uitvoering
Na vaststelling van het PEH start een juridisch traject waarin onderdelen
uit het PEH worden vertaald naar het Besluit Kwaliteit Leefomgeving en
de Energiewet. Daarnaast wordt de interbestuurlijke handhaving en
monitoring voor het behoud van ruimte voor energiehoofdstructuur
aangescherpt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 380

4

Voor projecten die volgen op het PEH geldt dat het PEH voortbouwt op de
lopende investeringen van de netbeheerders. De investeringsbesluiten
worden voor de komende 10 jaar gedaan en zodoende ligt de focus van
PEH op de ruimte die na 20230 nodig is. Dat stelt ons in staat om nu al de
benodigde ruimte voor energiehoofdstructuur voor toekomstige projecten
te gaan programmeren. De versnelling van projecten door het PEH zal
daarom hoofdzakelijk in de periode na 2030 merkbaar zijn. Algemeen
beleid zoals de ontwerpprincipes of voorkeurslocaties gelden na
vaststelling direct voor nieuwe projecten van nationaal belang.
Het kabinet heeft eerder aangekondigd zoveel mogelijk te willen
voorkomen dat de energietransitie in de knel komt door de stikstofproblematiek6. Daarom verkent het kabinet of het mogelijk is om geen of minder
beperkingen op te leggen aan energie(-infrastructuur)projecten die op
korte termijn een toename van stikstofuitstoot en -depositie veroorzaken,
maar op de langere termijn een substantiële afname leveren en bijdragen
aan natuurherstel. Daarover vindt ook overleg plaats met de Europese
Commissie in het kader van REPowerEU.
Via de provinciale arrangementen onder het programma NOVEX7 is dit
jaar het iteratieve proces gestart dat het Rijk met provincies is aangegaan
onder leiding van de Minister voor VRO. Concreet betekent dit dat per
provincie gevraagd is om alle ruimtelijke Rijks- en lokale opgaven bijeen
brengen, waarbij we met elkaar zullen leren, bijsturen, aanpassen en tot
oplossingen komen in zogenaamde provinciale ruimtelijke arrangementen. Het PEH is een belangrijke bijdrage om de ruimte voor de
nationale energiehoofdstructuur inzichtelijk te maken. Door de clustering
van elektrolysers, de aanlanding van windenergie van zee en het
hergebruik van de locaties van energiecentrales komt er een grote
ruimtevraag terecht bij de industrieclusters. Dit helpt de industrie bij
snelle verduurzaming en voorkomt extra lijnverbindingen naar het
achterland. Provincies zijn ondertussen bezig om via zogenaamde
provinciale energievisies, de ruimtevraag van hun regionale energiesysteem in kaart te brengen. Regionale aantakkingen voor de zogenaamde
cluster 6 bedrijven worden via de pMIEK’s8 geprogrammeerd. Dit loopt
gelijk op en helpt bij de regie op ruimte voor het energiesysteem.
Tot slot start een gebiedsaanpak voor enkele plekken waar veel opgaven
samen komen, zoals de locaties waar windenergie van zee aanlandt. Want
het PEH heeft een belangrijke impact op zogenoemde NOVEX-gebieden.
Dit zijn complexe gebieden waar veel ruimtelijke opgaven samenkomen.
Voorbeelden zijn de verstedelijkingsgebieden en de industriële
complexen. Het PEH bevat ten aanzien van de nationale energieinfrastructuur ruimtelijk inzicht voor deze gebieden.
Vervolgproces
Vanaf september zal het ontwerp-PEH ter inzage liggen en start de
officiële zienswijzeperiode. Het kabinet verwacht het definitieve PEH eind
2023 vast te kunnen stellen, samen met een Uitvoeringsagenda. Ook
daarna blijf ik in gesprek over de vormgeving van het ruimtelijke
energiesysteem van de toekomst en de uitvoering daarvan. In samen-

6

Kamerstukken 34 682 en 35 334, nr. 108
Kamerstuk 34 682, nr. 92
8
Provinciaal Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat (pMIEK).
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 380

5

werking met provincies, gemeenten en belanghebbenden in de verschillende regio’s ben ik ervan overtuigd dat we ook de ruimtelijke dimensie
van de energietransitie kunnen realiseren.
De Minister voor Klimaat en Energie,
R.A.A. Jetten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 380

6

Bijlage
Met het PEH worden de volgende moties afgedaan:
Datum

Indieners

Kamerstuk
nummer

Beschrijving

Invulling door PEH

17/12/2019

Dik-Faber (CU),
Harbers (VVD),
Mulder (CDA) en
Sienot (D66)

Kamerstuk 32 813,
nr. 418

Het kabinet geeft met het PEH invulling
aan het verzoek om een nationaal plan
voor de infrastructuur van nationaal
belang op te stellen.

20/11/2019

Van der Lee (GL)

Kamerstuk 35 300
XIII, nr. 35

29/10/2020

Regterschot (VVD),
Terpstra (CDA)

Kamerstuk 34 682,
nr. 58

Verzoekt de regering, een nationaal
plan voor de infrastructuur van
nationaal belang op te stellen, de
rol van de netbeheerders bij de
RES te borgen, bij de appreciatie
van de RES in te gaan op de
consequenties op de kosten van
infrastructuur om zo de effecten op
de energierekening voor burgers
zo beperkt mogelijk te houden.
Verzoekt de regering, een nationaal
plan op te stellen, in aanvulling op
het Klimaatakkoord en vervlochten
met de regionale energiestrategieën, voor het transport en de
opslag van energie, waarin
duidelijke keuzes worden gemaakt
over waar energie moet worden
opgewekt, hoe deze dient te
worden getransporteerd en waar
nodig dient te worden opgeslagen.
Verzoekt de regering, in de eerste
voortgangsbrief over de NOVI in
2021 met verschillende scenario’s
te laten zien wat de ruimtelijke
gevolgen zijn van enkele alternatieve invullingen binnen de
energietransitie, waaronder een
energiemix met meer kernenergie
in de opgave richting 2050.

04/03/2021

Beckerman (SP),
Nijboer (PvdA),
Kröger (GL)

Kamerstuk 35 603,
nr. 51

Spreekt uit dat er geen kerncentrale kan komen in Groningen en
dat de Eemshaven als mogelijke
locatie in SEV III geschrapt moet
worden.

04/03/2021

Sienot (D66),
Mulder (CDA)

Kamerstuk 35 603,
nr. 59

Spreekt uit dat er geen kerncentrale wordt gerealiseerd in de
provincie Groningen.

20/12/2022

Boucke (D66),
Erkens (VVD)

Kamerstuk 32 813,
nr. 1157

Verzoekt de regering voor de uitrol
van elektrolyse een programmatische aanpak op te stellen,
bijvoorbeeld naar gelijkenis van de
aanpak voor wind op zee,
gebruikmakend van een tendersystematiek inclusief jaarlijkse
kostendalingen;
verzoekt de regering daarbij
locaties aan te wijzen voor
grootschalige elektrolyse in
samenwerking met netbeheerders
en provincies.

Moties

Het kabinet geeft met het PEH invulling
aan het verzoek om een nationaal plan
voor de transport en opslag van energie
van nationaal belang op te stellen. Het
PEH bevat de gevraagde keuzes over
transport, op slag en opwekking.

Het PEH is gebaseerd een Integrale
Effecten Analyse. Deze analyse is
gedaan op basis van een aantal
«extreme» scenario’s, waarin het
scenario «Sterke knopen / kernenergie»
er een van is. Deze scenario’s zijn
extremen. D.w.z. de scenario’s zijn
bedoeld als een indicatie van de hoeken
van het speelveld in 2050 en niet van
verschillende beleidsopties.
Na vaststelling van het PEH volgt een
traject om PEH juridisch te borgen in
het Besluit Kwaliteit Leefomgeving
(BKl). Daarmee wordt de locatie
Eemshaven als waarborglocatie van een
vestigingsplaats voor kernenergie
geschrapt.
Na vaststelling van het PEH volgt een
traject om PEH juridisch te borgen in
het Besluit Kwaliteit Leefomgeving
(BKl). Daarmee wordt de locatie
Eemshaven als waarborglocatie van een
vestigingsplaats voor kernenergie
geschrapt.
Het kabinet geeft invulling aan het
verzoek tot het aanwijzen van voorkeurslocaties in de vorm van het PEH.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 380

7

Datum

Indieners

Kamerstuk
nummer

Beschrijving

Invulling door PEH

28/03/2023

Kröger (GL),
Thijssen (PvdA)

Kamerstuk 29 023,
nr. 414

Het PEH anticipeert op de ruimtevraag
van een klimaatneutraal energiesysteem aan de hand van een aantal
scenario’s. De nieuwe doelen zien op
een versnelling van de energietransitie,
waardoor de gevraagde ruimte al
eerder nodig is.

12/5/2019

Smeulders
Van Eijs Ronnes

Kamerstuk 34 682,
nr. 10

Verzoekt de regering ervoor zorg te
dragen dat de investeringen van
de netbeheerders in lijn worden
gebracht met wat nodig is om deze
aangescherpte doelen te halen en
de Kamer over de voortgang te
informeren; verzoekt de regering
tevens het Programma Energiehoofdstructuur (PEH) en andere
programma’s op het gebied van
netcapaciteit op dit punt te
actualiseren.
Verzoekt de regering, om het
indicatieve buisleidingentracé
Laarbeek-Echt-Susteren uit de
Structuurvisie Buisleidingen te
schrappen,

Moties

Het indicatieve tracé tussen Laarbeek en
Echt-Susteren is per toezegging van de
Minister van Binnenlandse Zaken, in
samenspraak met de Minister van
Economische Zaken en Klimaat, in 2019
geschrapt.
Het voornemen van PEH is om de
overige indicatieve tracés om te zetten
in reserveringsgebieden, zodat een
gesloten netwerk van gereserveerde
buisleidingenstroken ontstaat. Hierbij
worden de reeds aangelegde buisleidingen als vertrekpunt gehanteerd. Deze
aanpassingen en actualisaties zullen
vervolgens worden doorgevoerd in het
Besluit kwaliteit leefomgeving.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 239, nr. 380

8