Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2018–2019

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2306
Vragen van de leden Westerveld en Buitenweg (beiden GroenLinks) en Van
der Staaij (SGP) aan de Ministers van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en
voor Rechtsbescherming over de gesloten jeugdzorg (ingezonden 13 maart
2019).
Antwoord van Minister De Jonge (Volksgezondheid, Welzijn en Sport), mede
namens de Minister voor Rechtsbescherming (ontvangen 16 april 2019). Zie
ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2018–2019, nr. 2149.
Vraag 1
Hebt u het item «Kinderrechters hebben vaak geen ander alternatief dan
gesloten jeugdzorg» van Nieuwsuur gezien?
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2 en 3
Hoe beoordeelt u de constatering dat jongeren regelmatig in de gesloten
jeugdzorg belanden omdat er geen alternatief is? Vindt u het acceptabel dat
er vrijheidsberovende maatregelen aan kinderen worden opgelegd vanwege
het ontbreken van alternatieven?
Vindt u het acceptabel dat rechters aangeven vaak te moeten kiezen uit twee
kwaden: of de gesloten jeugdzorg, of terug naar de onveilige thuissituatie? Zo
nee, wat gaat u op korte termijn ondernemen om dit te veranderen?
Antwoord 2 en 3
Allereerst vind ik dat langdurig verblijf in een (gesloten) instelling in principe
voor geen enkel kind goed is. Daarom is een van de doelstellingen uit het
actieprogramma Zorg voor de Jeugd het verminderen van het aantal gesloten
plaatsingen, het verkorten van de verblijfsduur en het verbeteren van de
uitstroom. Deze doelstellingen kunnen instellingen voor gesloten jeugdhulp
niet alleen realiseren. Dat vraagt om een jeugdhulp brede aanpak. Die aanpak
is terug te lezen in het plan «De best passende zorg voor kwetsbare
jongeren» dat ik u op 25 maart heb gestuurd.1 Hiermee wil de jeugdhulpsector niet alleen de gesloten jeugdhulp verbeteren, maar ook voorkomen dat
jongeren in de gesloten jeugdhulp komen.

1

ah-tk-20182019-2306
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2019

Kamerstuk 31 839, nr. 634

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

1

Vraag 4
Wat vindt u ervan dat de kinderrechter in het item stelt dat ook kinderen die
gesloten zitten, maar toe zijn aan een «lichtere» vorm van hulp, toch worden
teruggeplaatst omdat er elders geen plek is?
Antwoord 4
Jongeren moeten niet langer dan nodig in de gesloten jeugdhulp verblijven.
In 2018 heb ik op verzoek van uw Kamer een onderzoek laten uitvoeren naar
hoe vaak een machtiging gesloten jeugdhulp verlengd moest worden omdat
tijdige en passende vervolghulp niet beschikbaar zou zijn (motie-Raemakers).2
Het onderzoek liet zien dat actieve, samenwerking faciliterende gemeenten en
expertteams met doorzettingsmacht van betekenis zijn bij het vinden van
passende vervolghulp3. Dat komt ook terug in het plan «De best passende
zorg voor kwetsbare jongeren». Waar nodig gaan de instellingen voor
gesloten jeugdhulp naast expertteams vaker dan nu ook het Centrum voor
Consultatie en Expertise (CCE) inschakelen.
Vraag 5
Wordt naar uw oordeel voldoende meegewogen door de kinderrechter wat
een vrijheidsbenemende maatregel voor gevolgen heeft voor het welzijn van
het kind? Wat is uw reactie op de aanbeveling van de onderzoekster om de
noodzaak en doelmatigheid van een gesloten plaatsing duidelijker in de
rechtsgrond op te nemen, waarbij de Wet verplichte GGZ als voorbeeld kan
dienen, en dat niet alleen de bedreigingen maar ook de doelen in de
beschikking verwoord moeten worden?
Antwoord 5
Kinderrechters zijn zich goed bewust van de ingrijpende gevolgen van een
vrijheidsbenemende maatregel. Dat laat onverlet dat, zoals de onderzoekster
ook al aangeeft, de kinderrechter dikwijls voor een keuze staat tussen een
gesloten plaatsing of een onveilige thuissituatie. Bij kwetsbare kinderen in de
knel zijn dat vaak geen makkelijke keuzes. Daarbij speelt ook de beperkte
beschikbaarheid van andere minder ingrijpende vormen van jeugdhulp met
verblijf een rol. Daardoor kan het voorkomen dat een jeugdige met een
spoedmachtiging wordt geplaatst, terwijl het voorveld nog bekijkt welke
andere opties nog mogelijk zijn. Dat duurt dan te lang. Mede om die reden
maakt de ontwikkeling van alternatieven onderdeel uit van het plan «De best
passende zorg voor kwetsbare jongeren».
De voorbereidingen voor een rechtspositiewet, die gericht is op een
pedagogisch behandelklimaat voor de jeugdigen die verblijven in justitiële
jeugdinrichtingen en instellingen voor de gesloten jeugdhulp, zijn in volle
gang. Dit wetsvoorstel zal eind 2019 voor consultatie worden aangeboden. De
aanbevelingen van de onderzoekster om de noodzaak en doelmatigheid van
een gesloten plaatsing duidelijker in de rechtsgrond op te nemen en niet
alleen de bedreigingen maar ook de doelen in de beschikking te verwoorden,
nemen we mee in de voorbereidingen van deze wet.
Vraag 6
Wat vindt u ervan dat de gesloten jeugdzorg vaak door kinderen wordt
ervaren als een soort gevangenis en ook de kinderrechter in Nieuwsuur stelt
dat gesloten jeugdzorg vergelijkbaar is met het regime in een gevangenis?
Antwoord 6
Dat jongeren het verblijf in een gesloten instelling als een gevangenis hebben
ervaren, vind ik een belangrijk signaal. Deze ervaringen moeten we gebruiken
om de gesloten jeugdhulp beter te maken. Ik ben daarom erg blij dat de
instellingen jongeren actief betrokken hebben bij het opstellen van het plan
«De best passende zorg voor kwetsbare jongeren». Ook bij de uitvoering
blijven zij nauw betrokken. Ik zie dat als een belangrijke randvoorwaarde om
te komen tot een beter leefklimaat in de instellingen voor gesloten jeugdhulp.

2
3

Kamerstuk 31 839, nr. 618
Kamerstuk 31 839, nr. 630

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

2

Vraag 7
Wat vindt u van de suggestie van de onderzoekster om meer kleinschalige
woongroepen met specifieke behandelingen te realiseren? Bent u bereid dit
advies te volgen?
Antwoord 7
De suggestie om meer kleinschalige woongroepen met specifieke behandelingen te realiseren, is een bevestiging van de actielijn die is ingezet met het
actieprogramma Zorg voor de Jeugd.
Vraag 8
Is bekend of de wachtlijsten zijn ontstaan door tekorten in de jeugd GGZ of is
het een samenspel van een tekort aan geschikte pleeggezinnen en open
plekken? Is bekend hoeveel de capaciteit moet worden verhoogd om
wachtlijsten te voorkomen? Zo nee, bent u bereid dit te inventariseren?
Antwoord 8
Landelijk zijn deze gegevens niet bekend. Jeugdzorgregio’s zijn verantwoordelijk voor de aanpak van wachtlijsten en wachttijden. In elke regio zijn
daarover afspraken gemaakt. Dat was een voorwaarde waaraan een
jeugdzorgregio moest voldoen om voor het Transformatiefonds in aanmerking te komen. Dit voorjaar ga ik in gesprek met een aantal gemeenten om na
te vragen in hoeverre deze afspraken het gewenste effect sorteren en wat nog
meer nodig is om te lang wachten van jongeren op jeugdhulp tegen te gaan.
Vraag 9
Hoe kan het dat het VN-Kinderrechtencomité al in 1999 opmerkte bezorgd te
zijn over «the long waiting periods for placement in the residential care» en
in 2004, 2009, en 2015 opmerkte dat er onvoldoende gehoor is gegeven aan
deze opmerking? Wat is er sindsdien gebeurd om wachtlijsten terug te
dringen?
Antwoord 9
Als in de regio een beroep wordt gedaan op jeugdhulp die acuut nodig is,
moet die jeugdhulp natuurlijk ook altijd acuut beschikbaar zijn. Daarom is een
regionale wachtlijstaanpak nodig waarbij gemeenten en aanbieders samenwerken aan een passend aanbod van jeugdhulp. Inmiddels hebben alle
regio’s die regionale aanpak. En waar aan de ene kant jeugdhulp acuut nodig
is, kan aan de andere kant soms best even gewacht worden. Dat maakt
wachtlijsten tot een taai en complex onderwerp waar een wereld achter
schuil gaat en waar niet één oplossing voor is. Het Ondersteuningsteam Zorg
voor de Jeugd kan regio’s helpen om hun wachtlijstaanpak te verbeteren.
Vraag 10
Is een oorzaak voor het gebrek aan alternatieven voor de gesloten jeugdzorg
dat de inwerkingtreding van de Jeugdwet gepaard ging met een forse
afbouw van (open) plekken waar jeugdigen konden worden opgevangen?
Antwoord 10
Sinds de decentralisatie is het jeugdhulpgebruik tot de eerste helft van 2018
gestegen. De oorzaak voor het gebrek aan alternatieven voor de gesloten
jeugdhulp ligt dus niet een forse afbouw van residentiele voorzieningen.
Vraag 11
Bent u het met de onderzoekster eens dat het uw verantwoordelijkheid is om
voldoende plekken te realiseren en de verantwoordelijkheid niet enkel aan de
gemeenten overgelaten kan worden? Zo ja, wat gaat u hiermee doen? Zo
nee, waarom niet?
Antwoord 11
De Jeugdwet verplicht gemeenten om zorg te dragen voor een kwalitatief en
kwantitatief toereikend aanbod. Daar waar dit (boven)regionale samenwerking behoeft, zijn gemeenten verplicht dit te organiseren. Mede hiervoor
hebben gemeenten regionale expertteams ingericht. Indien één of meerdere
gemeenten niet aan de verplichtingen vanuit de Jeugdwet voldoen, kan het
Rijk op basis van het interbestuurlijk toezicht ingrijpen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

3

Vraag 12
Hoe verhoudt zich het opleggen van vrijheidsbenemende maatregelen omdat
er geen alternatieven zijn zich tot Internationale verdragen, zoals het Verdrag
inzake de Rechten van het Kind?
Antwoord 12
De artikelen 5 van het EVRM en 37, onder b, van het IVRK vormen de
verdragsrechtelijke grondslag voor vrijheidsbenemende maatregelen van
jeugdigen. Volgens het IVRK mag dit slechts worden toegepast als uiterste
maatregel en voor de kortst mogelijke duur. In de regeling inzake gesloten
jeugdhulp in hoofdstuk 6 van de Jeugdwet is dit nader uitgewerkt. Op grond
daarvan kan de kinderrechter een machtiging gesloten jeugdhulp afgeven als
naar zijn oordeel jeugdhulp noodzakelijk is in verband met ernstige opgroeiof opvoedingsproblemen die de ontwikkeling van de jeugdige naar volwassenheid ernstig belemmeren èn de opneming en het verblijf noodzakelijk zijn
om te voorkomen dat de jeugdige zich aan deze jeugdhulp onttrekt of
daaraan door anderen wordt onttrokken.
De rechter zal daarbij afwegen welke alternatieven beschikbaar en effectief
zijn. Dit geldt ook wanneer een machtiging wordt verzocht voor een
verlenging van het gesloten verblijf. Indien de rechter constateert dat een
denkbaar alternatief feitelijk niet bestaat of beschikbaar is, zal hij in het
individuele geval desondanks recht moet spreken en in het belang van de
betreffende jeugdige moeten afwegen of een gesloten plaatsing op grond van
het wettelijke kader noodzakelijk moet worden geacht.
Vraag 13
Hoe beoordeelt u de uitspraak van het VN-Kinderrechtencomité die erop wijst
dat vrijheidsbeneming een katalysator vormt voor inbreuken op andere
rechten van de minderjarige?
Antwoord 13
Deze en andere uitspraken sterken mij in mijn opvatting dat vrijheidsbeneming altijd gericht moet zijn op het ontwikkelingsdoel van het kind.
Vraag 14
Wordt het recht van het kind om gehoord te worden in een procedure die
leidt tot gesloten jeugdhulp voldoende in de praktijk toegepast? Zo ja, hoe is
dit te rijmen met zaken waarin de rechter besluit om het kind in de gesloten
jeugdzorg op te nemen omdat er geen alternatief is, dit tegen de wil van een
kind?
Antwoord 14
De kinderrechter informeert een minderjarige vanaf 12 jaar altijd over zijn
recht om gehoord te worden. Bij een beslissing over een gesloten plaatsing
laat de kinderrechter de inbreng van de jongere meewegen, maar hij dient in
het belang van het kind alle ter zake doende informatie af te wegen. Een
machtiging voor gesloten jeugdhulp kan alleen worden verleend indien naar
het oordeel van de kinderrechter jeugdhulp noodzakelijk is in verband met
ernstige opgroei- of opvoedingsproblemen die de ontwikkeling van de
jeugdige naar volwassenheid ernstig belemmeren én gesloten plaatsing
noodzakelijk is om te voorkomen dat de jeugdige zich aan deze jeugdhulp
onttrekt of daaraan door anderen wordt onttrokken. Er vindt een afweging
plaats welke alternatieven er mogelijk zijn, waaronder vrijwillige ambulante of
residentiele jeugdhulp. Maar als duidelijk is dat een dergelijk alternatief niet
haalbaar is en de situatie zeer ernstig is, kan de kinderrechter tot het oordeel
komen dat een gesloten plaatsing te verkiezen is boven een situatie waarin
een jongere onvoldoende hulp krijgt en of in een onveilige omgeving moet
blijven.
Vraag 15
Wat is uw reactie op de aanbeveling dat de inhoudelijke vereisten vastgelegd
dienen te worden waaraan een instemmingsverklaring en de persoon van de
gedragswetenschapper dienen te voldoen, waaronder begrepen dat de
gedragswetenschapper niet werkzaam mag zijn bij de verzoekende gecertificeerde instelling?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

4

Antwoord 15
Het staat voor mij buiten kijf dat de verklaring van de gedragswetenschapper
een onafhankelijk gegeven deskundig oordeel dient te zijn. In algemene zin
geldt dat de gekwalificeerde gedragswetenschappers als zodanig niet
inhoudelijk betrokken zijn bij de totstandkoming van het verzoek tot afgifte
van een machtiging. In jurisprudentie van de Hoge Raad is bepaald dat de
gekwalificeerde gedragswetenschapper wel in dienst mag zijn bij de
verzoekende accommodatie.
De Hoge Raad oordeelt dat de enkele omstandigheid dat de gedragswetenschapper in dienst is van de verzoekende instantie, niet in de weg staat aan
de bruikbaarheid van de door hem afgegeven instemmingsverklaring. Wel
kunnen bijkomende omstandigheden aanleiding geven tot twijfel aan de
onafhankelijkheid van de gedragswetenschapper en daarmee aan de
objectiviteit van diens onderzoek, hetgeen de bruikbaarheid van de door hem
afgegeven instemmingsverklaring kan aantasten.
Bij het opstellen van het wetsvoorstel voor een gezamenlijke rechtspositiewet, gericht op een pedagogisch behandelklimaat, voor de jeugdigen die
verblijven in justitiële jeugdinrichtingen en instellingen voor de gesloten
jeugdhulp, zullen ook de aanbevelingen uit het onderzoek van Maria de Jongde Kruijf wordt betrokken.
Vraag 16
Hoe beoordeelt u de ontwikkeling dat jongeren met justitiële achtergrond
steeds vaker zijn geplaatst in gesloten jeugdhulp in het licht van de risico’s
die hiermee gepaard gaan voor de doelgroep van de gesloten jeugdhulp?
Hoe verhoudt deze ontwikkeling zich tot de keuze van de wetgever om deze
groepen juist bewust te scheiden?
Antwoord 16
Om hier meer beeld bij te krijgen laat ik hier via ZonMw onderzoek naar
verrichten in het kader van de longitudinale effectmonitor jeugdzorg plus. De
call voor onderzoekers staat uit en ik verwacht in de eerste helft van 2020 het
onderzoeksrapport.
Vraag 17
Wat is uw opvatting over de aanbeveling dat gesloten jeugdhulp altijd met
een ondertoezichtstelling gepaard zou moeten gaat, mede gelet op de
rechtsbescherming van de jeugdige?
Antwoord 17
Er is nog geen onderzoek gedaan naar de ervaring met een machtiging
gesloten jeugdhulp zonder ondertoezichtstelling. Er staat een subsidieoproep
uit voor nader onderzoek naar de plaatsingen zonder kinderbeschermingsmaatregel en de stijging van dit type plaatsingen. De onderzoeksresultaten
worden verwacht na de zomer van 2020.
Vraag 18
Wat is uw reactie op het oordeel dat het alarmerend is hoe vaak de rechter
de gecertificeerde instelling heeft moeten berispen wegens onvoldoende
voortvarendheid bij het realiseren van een vervolgplaatsing? Hoe verhoudt
deze bevinding uit de rechtspraktijk zich tot de beoordeling van gecertificeerde instellingen op basis van het normenkader?
Antwoord 18
Het spreekt voor zich dat er door de jeugdbeschermer altijd zo voortvarend
mogelijk moet worden opgetreden. Dat geldt in het bijzonder in situaties
waarin een jongere in geslotenheid behandeld wordt. Uit het onderzoek komt
naar voren dat in een aantal zaken van vóór de invoering van de Jeugdwet
(1 januari 2015), toen het Bureau jeugdzorg verantwoordelijk was voor de
Jeugdbescherming, een gebrek aan voortvarendheid of duidelijkheid omtrent
het bieden van toekomstperspectief werd verweten. Ik onderschrijf dat deze
situatie niet wenselijk is. Het feit dat voor invoering van de nieuwe Jeugdwet
de rechter bureaus jeugdzorg heeft berispt, betekent nog niet dat ook nu
sprake is van een alarmerend optreden van de (huidige) gecertificeerde
instelling (GI). Ik merk daarbij nog op dat de mate waarin de GI tot voortvarendheid in staat is sterk bepaald wordt door de beschikbaarheid van een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

5

passend vervolgtraject. De GI is daarvoor afhankelijk van de zorg die
gemeenten hebben ingekocht.
Het keurmerkinstituut beoordeelt jaarlijks het functioneren van de gecertificeerde instellingen op basis van het normenkader. Het normenkader bevat
eisen op het gebied van kwaliteitsmanagement en -borging. De gecertificeerde instellingen worden op basis van dit normenkader jaarlijks getoetst
door het Keurmerkinstituut. Hierbij wordt beoordeeld of instellingen hun
werkzaamheden dusdanig op orde hebben dat zij werken conform de
gestelde eisen uit het normenkader. Indien zij hier niet aan voldoen, wordt
getoetst of zij maatregelen nemen. Het normenkader biedt geen normen die
beschrijven welke mate van voortvarendheid in concrete gevallen geboden is.
Daar is het normenkader niet voor bedoeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

6