Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

32 793

Preventief gezondheidsbeleid

Nr. 653

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT EN DE MINISTERS VOOR LANGDURIGE ZORG
EN SPORT EN VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 februari 2023
Met deze brief sturen wij uw Kamer het Gezond en Actief Leven Akkoord
(GALA) toe en informeren wij u over bijbehorende specifieke uitkering aan
gemeenten voor de uitvoering van de in het GALA gemaakte afspraken.
De stip op de horizon is een gezonde generatie in 2040 met weerbare
gezonde mensen die opgroeien, leven, werken en wonen in een gezonde
leefomgeving met een sterke sociale basis.
In het GALA, dat op 3 februari jongstleden is ondertekend, hebben de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), GGD GHOR Nederland1,
Zorgverzekeraars Nederland (ZN) en het Ministerie van VWS gezamenlijk
afspraken gemaakt op het gebied van gezondheid en welbevinden.
Daarmee bouwen we aan het fundament voor een gerichte lokale en
regionale aanpak van preventie, gezondheid en sociale basis. We geven
op samenhangende wijze uitvoering aan de doelstellingen uit het
coalitieakkoord (Bijlage bij Kamerstuk 35 788, nr. 77) en het Nationaal
Preventieakkoord (Bijlage bij Kamerstuk 32 793, nr. 339). Doel is het
bevorderen en behouden van de fysieke en mentale gezondheid vanaf het
prille begin, de eerste 1.000 dagen, waarbij speciale aandacht uitgaat naar
mensen in kwetsbare situaties. We dragen hiermee bij aan de beweging
van ziekte en zorg, naar gezondheid en preventie. De zogenaamde
«beweging naar de voorkant».
Met het GALA wordt ook een substantiële financiële impuls gegeven aan
gemeenten om de doelen die in het akkoord gesteld zijn te kunnen
behalen. Het financieel arrangement onder het GALA, en ook onder het

1

kst-32793-653
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

GGD’en zijn uitvoeringsdiensten die in opdracht van de gemeenten werken. Gelet op hun
belangrijke rol als kennispartner en adviseur op het gebied van gezondheid ondertekenen zij
het GALA mee.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 793, nr. 653

1

eerder met u gedeelde Hoofdlijnen Sportakkoord II2, is één nieuwe brede
specifieke uitkering (SPUK).
In de SPUK komt er voor gemeenten in deze kabinetsperiode circa
€ 300 miljoen per jaar beschikbaar en € 195 miljoen per jaar structureel
(exclusief IZA middelen).
Bovendien is in het Integraal Zorgakkoord (IZA) (Bijlage bij Kamerstuk
31 765, nr. 655) afgesproken dat er voor gemeenten jaarlijks maximaal
€ 150 miljoen structureel beschikbaar wordt gesteld voor concrete
plannen om de IZA-doelen – die mede gericht zijn op gezondheidsbevordering – te verwezenlijken. Hierover zijn afspraken gemaakt in de
Werkagenda VNG bij het Integraal Zorgakkoord, welke als bijlage aan het
GALA is toegevoegd.
In deze brief lichten we de belangrijkste elementen uit het GALA toe.
Daarbij noemen we ook de verbinding met het IZA en het programma
Wonen Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO). Daarnaast gaan we
in op de financiering van de in het GALA afgesproken acties. Tot slot
beschrijven we hoe de ondersteuning, uitvoering en monitoring van het
GALA er de komende jaren uit ziet.
Doelen van het GALA
Het kabinet heeft een gezonde generatie in 2040 met een focus op de
jeugd door sport, voeding en bewegen in het coalitieakkoord als doel
omarmd. Het verminderen van vermijdbare gezondheidsachterstanden3
vergt daarbij extra aandacht, vanaf de eerste duizend dagen van een kind.
Naast de focus op kinderen en jongeren richten we ons met de gezonde
generatie ook op volwassenen en op (het behoud van) de vitaliteit van het
toenemend aantal ouderen.
VWS, gemeenten, GGD-en en zorgverzekeraars onderschrijven de
volgende gemeenschappelijke doelen:
a) Terugdringen gezondheidsachterstanden
b) Een gezonde fysieke leefomgeving die uitnodigt tot bewegen en
ontmoeten
c) Het versterken van (de verbinding met) de sociale basis
d) Een gezonde leefstijl
e) Versterking van de mentale weerbaarheid en mentale gezondheid
f) Vitaal ouder worden
g) Domeinoverstijgende inzet vanuit een regionale preventie
infrastructuur
Voor deze doelen zijn concrete resultaten geformuleerd in het GALA die
worden gemonitord en waar partijen elkaar op kunnen aanspreken.
Terugdringen gezondheidsachterstanden
In het coalitieakkoord is aangegeven dat het kabinet zich inspant om
vermijdbare gezondheidsverschillen terug te dringen. Het thema
gezondheidsachterstanden loopt daarom als een rode draad door het
GALA. Mensen met een lager opleidingsniveau leven gemiddeld ruim
4 jaar korter en krijgen bovendien ruim 14 jaar eerder te maken met een
slechter ervaren gezondheid dan hoogopgeleiden4. Het verminderen van
2

Bijlage bij Kamerstuk 30 234, nr. 332.
Coalitieakkoord dec 2021 «Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst», bijlage bij
Kamerstuk 35 788, nr. 77, pagina 32.
4
Bron: www.staatvenz.nl.
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 793, nr. 653

2

gezondheidsachterstanden vergt meer dan alleen de inzet op gezondheid.
Mensen met schulden, zonder baan of zorgen over hun woning kunnen
het zich niet veroorloven om gezond te leven of hebben hier geen mentale
ruimte voor. Een bredere blik op gezondheid, zoals ook beschreven in het
coalitieakkoord, en een integrale langdurige aanpak gericht op de wijken
en mensen die kampen met gezondheidsachterstanden is nodig. Deze
opgave begint al bij de eerste duizend dagen van een kind aangezien die
sterk bepalend zijn voor de gezondheid op latere leeftijd. Het programma
Kansrijke Start, waar inmiddels al 267 van de 344 gemeenten5 een aanpak
op hebben, focust zich op deze eerste duizend dagen. Met het GALA
geven we invulling aan de ambitie uit het coalitieakkoord om in elke
gemeente een lokale coalitie kansrijke start in te voeren. Ook kijkt de
Staatssecretaris VWS samen met de Minister voor Armoedebeleid,
Participatie en Pensioenen hoe we, mede in het kader van de «Aanpak
geldzorgen, armoede en schulden», regio’s kunnen ondersteunen met
waar nodig een stevige infrastructuur tussen de eerstelijn en het bredere
sociaal domein.
De verdeling van de SPUK-middelen over gemeenten wordt gebaseerd op
inwonertal en het aantal inwoners met gezondheidsachterstanden
(gebaseerd op inkomensniveau en opleidingsniveau). Gemeenten worden
zodoende in staat gesteld om met prioriteit in te zetten op de inwoners,
buurten en wijken waar sprake is van achterstanden.
Een gezonde fysieke leefomgeving die uitnodigt tot bewegen en
ontmoeten
De inrichting en vormgeving van de buurt heeft invloed op de gezondheid
en leefstijl van de bewoners. Het bepaalt mede in hoeverre mensen
bewegen, elkaar ontmoeten en activiteiten kunnen ondernemen. De
fysieke leefomgeving kan ook druk geven op de gezondheid via onder
andere de luchtkwaliteit, geluidsoverlast en infectieziekterisico’s.
Klimaatverandering voegt daar nieuwe uitdagingen aan toe. Daarom
spreken gemeenten en VWS in het GALA af dat gemeenten zorgen voor
de inzet van gezondheidskundige kennis bij hun besluitvorming over de
fysieke leefomgeving. Met de in het coalitieakkoord gereserveerde
middelen voor de aanpak van de volksziekten obesitas, dementie en
kanker6 investeert VWS in het programma Gezonde Leefomgeving en
stimuleren we maatregelen van gemeenten op het terrein van gezonde
leefomgeving via de SPUK. Verder is afgesproken dat VWS, als onderdeel
van health in all policies (zie verderop in deze brief), het belang van een
gezonde fysieke leefomgeving bij andere departementen agendeert.
Het versterken van (de verbinding met) de sociale basis
Om de gewenste beweging naar de voorkant goed te kunnen maken, is
het nodig de sociale basis te versterken. Uit het coalitieakkoord vloeien
middelen voort voor Een tegen Eenzaamheid en respijtzorg.
In het GALA willen we met name inzetten op de volgende doelen:
− Verbeteren van de mogelijkheden voor inwoners om elkaar (laagdrempelig) te ontmoeten, zich te ontplooien (en te ontspannen) en elkaar te
helpen. Met het oog op de vergrijzing is er specifieke aandacht voor
ouderen.

5

In verband met fusies van gemeenten, verschilt het aantal gemeenten met een aanpak
kansrijke start van het aantal genoemd in de 5e voortgangsrapportage van februari 2022
(Bijlage bij Kamerstuk 32 279, nr. 219).
6
Kamerstuk 32 793, nr. 642.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 793, nr. 653

3

− Verbeteren van de mogelijkheden voor laagdrempelige ondersteuningsvormen (zoals zelfregie- of zelfhulpgroepen) en voorzieningen in
de sociale basis (zonder indicatie).
Dit doen gemeenten met behulp van het opstellen van een beleidsvisie en
uitvoeren van maatregelen. Het resultaat moet zijn dat er in gemeenten
een sterke lokale sociale basis is, met een sterke sociale samenhang en
laagdrempelige toegankelijke voorzieningen waar mensen op elkaar
kunnen terugvallen en meedoen in de samenleving.
Een gezonde leefstijl
In het coalitieakkoord is afgesproken dat de doelen van het Nationaal
Preventieakkoord leidend blijven, met een focus op de jeugd door sport,
voeding en bewegen. De recente cijfers over roken, overgewicht,
alcoholgebruik, bewegen en mentale gezondheid onder volwassenen en
kinderen onderstrepen de urgentie om blijvend in te zetten op de doelen
van het Nationaal Preventieakkoord7 en het bevorderen van een integrale
aanpak van een gezonde leefstijl in een gezonde leefomgeving. Van de
Nederlanders van 18 jaar en ouder rookt 20,6%, heeft 50% overgewicht en
14% obesitas, en drinkt 7,3% overmatig alcohol in 20218. Er wordt extra
ingezet op bewegen. Meer bewegen in het dagelijks leven en minder
zitten levert voor alle lagen van de bevolking, voor alle leeftijden en voor
verschillende gezondheidsproblemen winst op: zowel voor fysieke
problemen (overgewicht, valpreventie) als voor de mentale gezondheid.
De afspraken uit het Nationaal Preventieakkoord worden met het GALA
voortgezet en vertaald naar de lokale opgave voor de gemeenten, VWS,
zorgverzekeraars en de onderlinge samenwerking. Veel gemeenten
hebben een lokaal preventieakkoord afgesloten met publieke en private
partners.
Versterking van de mentale weerbaarheid en mentale gezondheid
Mentale gezondheid en weerbaarheid zijn belangrijke voorwaarden om
gezond te leven en gezond op te groeien. Er bestaan al langer zorgen over
de mentale gezondheid van de Nederlandse bevolking; zo noemt de
Volksgezondheidstoekomstverkenning 2020 dit een van de grootste
gezondheidsrisico’s voor de toekomst9. In het coalitieakkoord is daarom
ook afgesproken dat het Nationaal Preventieakkoord wordt verbreed met
mentale weerbaarheid. De afspraken in het GALA over mentale
weerbaarheid en mentale gezondheid zijn in een uitwerking van. In het
GALA is onder andere afgesproken dat gemeenten mentale gezondheid in
hun bredere aanpak van gezondheid integreren. Ook sluiten zij aan bij de
landelijk aanpak «Mentale Gezondheid: van ons allemaal». VWS faciliteert
en ondersteunt gemeenten vanuit deze aanpak.
Vitaal ouder worden (en GALA in relatie tot het WOZO)
In het coalitieakkoord staat beschreven dat ouderen gezond oud moeten
kunnen worden in hun eigen of passende omgeving. Het is dus belangrijk
dat mensen bij het vorderen van de leeftijd zo lang mogelijk vitaal blijven.
Het bevorderen en behouden van vitaliteit van ouderen is een belangrijk
speerpunt in zowel het GALA als het WOZO-programma. Het
WOZO-programma zet een brede maatschappelijke beweging in gang die
7

Gezondheidsenquête 2021, HBSC 2021.
Staat voor Volksgezondheid en Zorg.
9
https://www.volksgezondheidtoekomstverkenning.nl/.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 793, nr. 653

4

een omslag wil maken in de organisatie van ondersteuning en zorg en
zich daarnaast aanpast op de veranderde voorkeuren van ouderen en
daarmee de financiële en personele houdbaarheid bevordert. De
afspraken die in het kader van GALA zijn gemaakt, richten zich op
preventie en vullen vanuit die invalshoek de afspraken uit het
WOZO-programma aan. In het GALA is specifiek aandacht voor bewegen,
ondervoeding en valpreventie. Ook de inzet op het versterken van de
sociale basis draagt in belangrijke mate bij aan de vitaliteit van ouderen.
In het GALA wordt invulling gegeven aan de ambitie in het coalitieakkoord
op het gebied van valpreventie. Gemeenten gaan valpreventieprogramma’s aan (laten) bieden voor hun inwoners van 65 jaar en ouder en
er zijn afspraken gemaakt over de ketensamenwerking met zorgverzekeraars.
Domeinoverstijgende inzet vanuit een regionale preventie infrastructuur
Voor een domeinoverstijgende inzet is samenwerking nodig. Zowel lokaal
alsook regionaal. En niet alleen binnen het gemeentelijk domein en het
zorgdomein (zoals huisarts, wijkverpleegkundige) op lokaal niveau, maar
ook tussen gemeenten en met het zorgdomein op regionaal niveau (zoals
met zorgverzekeraars). In het IZA zijn in de werkagenda over Gezond
leven en preventie, afspraken opgenomen ten aanzien van regionale
samenwerking, een regionale preventie-infrastructuur en de inrichting van
effectieve ketenaanpakken over domeinen heen. Deze afspraken zijn in het
GALA verder uitgewerkt met bouwstenen voor een regionale preventieinfrastructuur en inrichting van de ketenafspraken.
Health in all policies
De gezondheid van mensen wordt door veel factoren beïnvloed. Deze
factoren kunnen individueel zijn, maar ook factoren als bestaans(on)zekerheid, gezondheidsvaardigheden en de fysieke en sociale leefomgeving
kunnen een rol spelen. VWS neemt het initiatief om samen met andere
departementen een agenda op te stellen om gezondheid op diverse
beleidsterreinen te agenderen en tot een integrale afweging te komen van
beleidskeuzes waarin gezondheid wordt meegenomen. Bijvoorbeeld op
het terrein van ruimtelijke ordening, woningbouw, klimaatadaptatie,
mobiliteit en de ontwikkeling van het landelijk gebied. In dit kader wijzen
wij ook op de samenwerking tussen de Ministeries VWS en OCW waar het
gaat om de gezondheidseffecten van cultuurdeelname.10
GALA in relatie tot het Integraal Zorgakkoord (IZA)
Het GALA geeft nadere invulling aan de afspraken die in het IZA zijn
gemaakt over de regionale samenwerking tussen zorgverzekeraars en
gemeenten op het terrein van gezondheidsbevordering en preventie en de
inrichting van ketenaanpakken die meerdere domeinen beslaan (Wet
publieke gezondheid, Wet maatschappelijke ondersteuning, Zorgverzekeringswet en Jeugdwet).
Met het GALA wordt uitvoering gegeven aan de afspraak in het IZA dat
zorgverzekeraars en gemeenten uiterlijk 1 januari 2025 niet-vrijblijvende
regionale samenwerkingsafspraken hebben gemaakt over gezondheidsbevordering. Dit gaat onder meer over een werk- en mandaatstructuur,
voorwaarden waaraan de regionale afspraken over preventie en gezond-

10

What is the evidence on the role of the arts in improving health and well-being? A scoping
review (who.int)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 793, nr. 653

5

heidsbevordering moeten voldoen, en passende bekostiging van
coördinatiekosten.
Tevens zijn afspraken gemaakt over toewerken naar landelijk en duurzaam
aanbod van een vijftal erkende ketenaanpakken die meerdere (gemeentelijke) domeinen beslaan: de gecombineerde leefstijlinterventie (GLI), de
aanpak overgewicht en obesitas bij kinderen, valpreventie bij ouderen,
welzijn op recept en kansrijke start. Per 1 januari 2024 wordt in elke regio
in zoveel mogelijk gemeenten gestart met de inrichting van deze
ketenaanpakken.
Met de afspraken in het GALA wordt ook actief uitvoering gegeven aan de
ambitie uit het IZA dat mensen met een (lichte) hulp- of ondersteuningsvraag niet direct een Wmo-maatwerkvoorziening of zorg nodig hebben.
De komende jaren wordt gewerkt aan het versterken van de sociale
infrastructuur (o.a. mantelzorg, vrijwilligers, welzijnswerk) in wijken en
buurten om aan deze hulpvraag te voldoen en zo lang als mogelijk te
voorkomen dat mensen zwaardere zorg nodig hebben.
Brede gebundelde specifieke uitkering (SPUK)
Door middel van de SPUK wordt geld geoormerkt beschikbaar gesteld,
waarmee het ook gegarandeerd wordt ingezet voor preventie en
gezondheidsbevordering. Een wens die zowel door VWS als bestuurders
van gemeenten wordt onderschreven (zie ook de brief «bouwstenen voor
een fundament onder preventiebeleid» van juli 202111). Zoals gezegd
komen met de SPUK extra financiële middelen beschikbaar. De regeling
loopt van 2023 t/m 2026 en wordt uiterlijk 6 februari gepubliceerd.
In deze SPUK wordt de financiering voor 15 onderdelen op de thema’s
sport- en beweegstimulering, cultuurparticipatie, gezondheidsbevordering
en het versterken van de sociale basis gebundeld in één (nieuwe)
uitkering. Hiermee stimuleren we de samenhang en integraliteit in de
uitvoering van de verschillende thema’s. Zo kan valpreventie (valpreventietrainingen zijn veelal in groepsverband) helpen bij het voorkomen van
eenzaamheid. Tegelijkertijd beperken we de administratieve lasten ten
opzichte van 15 losse regelingen. De onderdelen zijn deels reeds langer
lopende programma’s en regelingen, zoals de Brede Regeling Combinatiefuncties (waaronder de buurtsport- en cultuurcoach), kansrijke start en
één tegen eenzaamheid. En deels nieuwe programma’s die vanuit het
coalitieakkoord structureel worden ingezet, zoals valpreventie. Daarnaast
bevat het thema’s die gedurende deze kabinetsperiode van een extra
impuls worden voorzien, zoals de aanpak van overgewicht, gezonde
leefomgeving en mentale gezondheid. Ook worden er in de
SPUK-middelen ten behoeve van het programma WOZO beschikbaar
gesteld, onder andere voor het stimuleren van de vitaliteit van ouderen.
Aan het Hoofdlijnen Sportakkoord II is inmiddels het addendum Bestuurlijke afspraken Brede Regeling Combinatiefuncties 2023–2026 toegevoegd
met afspraken over de SPUK-middelen voor de inzet van functionarissen
in het sport- en beweegdomein. Dit addendum is als bijlage bij deze brief
gevoegd. Ten slotte is het voornemen om de IZA middelen voor
gemeenten beschikbaar te stellen met een wijziging van de brede SPUK.
Deze middelen zijn bestemd voor activiteiten door gemeenten die
bijdragen aan het behalen van de IZA-doelen. Het streven is om dit proces
voor 1 juli 2023 af te ronden.

11

Zie ook de kamerbrief-over-bouwstenen-voor-een-fundament-onder-toekomstigpreventiebeleid (Kamerstuk 32 793, nr. 558).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 793, nr. 653

6

Ondersteuning, monitoring en uitvoering
Met de ondertekening van het GALA begint een nieuwe fase waarin de
afspraken van het akkoord in de praktijk gebracht moeten worden.
Ondersteuning
Om gemeenten goed op weg te helpen met de SPUK en het GALA wordt
door de VNG, in samenwerking met de Vereniging Sport en Gemeenten
(VSG) en kennis- en ondersteuningspartijen, een ondersteuningsteam
ingericht dat laagdrempelig benaderbaar is voor gemeenten. Het
ondersteuningsteam fungeert als een vraagbaak voor gemeenten over het
GALA en de SPUK. Door de brede vertegenwoordiging van landelijke
kennispartijen en ondersteuningsorganisaties in het ondersteuningsteam,
kan de VNG waar nodig op inhoudelijke vraagstukken snel doorverwijzen.
Naast de ondersteuning van gemeenten dragen verschillende landelijke
kennisinstellingen vanuit hun eigen expertise bij aan het bevorderen van
gezondheid en preventie. Gedacht kan worden kennispartijen zoals
Pharos, het RIVM, Trimbos, Veiligheid NL en het Voedingscentrum.
Monitoring
Landelijke, regionale en lokale monitoring is essentieel om te kunnen
bepalen in hoeverre de afspraken worden uitgevoerd en welke resultaten
ze opleveren. Uitgangspunt bij al deze monitors is dat zoveel mogelijk
gebruik wordt gemaakt van al bestaande informatie.
Het RIVM adviseert, in samenwerking met de GGD-en en het Mulier
instituut, hoe bestaande en nieuw te ontwikkelen monitors voor de
verschillende deelprogramma’s het beste op elkaar aan kunnen sluiten.
Ook adviseert het RIVM hoe de meer overkoepelende doelen van het
GALA, waar een integrale aanpak voor nodig is (zoals gezondheidsachterstanden), gemonitord kunnen worden. Tot slot wordt, in samenwerking
met de VNG en ZN, de voortgang van de regionale samenwerking tussen
zorgverzekeraars en gemeenten op het gebied van gezondheidsbevordering door het RIVM gemonitord. Het gaat daarbij om inzicht in de
voortgang van regionale afspraken en de voortgang van de inrichting van
de ketenaanpakken waarover in het GALA afspraken zijn gemaakt.
Uitvoering
Naast de impact van de gestelde doelen en acties, is het belangrijk
aandacht te hebben voor de uitvoerbaarheid van het GALA en de brede
SPUK. Dit zal de komende jaren onderwerp zijn van het gesprek tussen
het Ministerie van VWS, het Ministerie van BZK en de VNG. Het eerste
gesprek hierover vindt in de eerste helft van 2023 plaats. Hier wordt ook
besproken hoe de uitvoerbaarheid kan worden meegenomen in de, in het
GALA afgesproken, midterm review in 2024. Deze sluit aan op de midterm
review van het IZA. Daarnaast zal VWS samen met VNG en ZN werken
aan een voorstel voor het opnemen van taken en bevoegdheden in weten regelgeving. Partijen zijn erop gericht dit voorstel begin 2026 gereed te
hebben.
Afsluiting
Onze inzet – en die van VNG, ZN, GGD GHOR en het Ministerie van OCW –
is erop gericht meer energie en daadkracht op het gebied van preventie te
organiseren. Met de gemaakte afspraken in het GALA geven wij een
impuls aan het verbeteren van de gezondheid van alle inwoners van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 793, nr. 653

7

Nederland, met in het bijzonder aandacht voor het verbeteren van de
situatie van mensen met gezondheidsachterstanden en mensen in een
kwetsbare situatie.
Wij hopen u hiermee voldoende geïnformeerd te hebben.
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M. van Ooijen
De Minister voor Langdurige Zorg en Sport,
C. Helder
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E.J. Kuipers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 793, nr. 653

8