Fotobijschrift omslag:

Agenten van de Dienst Speciale Interventies tijdens een veiligheids
oefening in de omgeving van station Utrecht Centraal. De voorstelbaarheid van een aanslag tegen Nederland is toegenomen. Door te
oefenen is Nederland voorbereid op een inzet tijdens een aanslag.

DTN – december 2023

Dreigingsniveau terrorisme
verhoogd naar substantieel

In het vorige Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN) werd al een
toegenomen terroristische dreiging geschetst, omdat jihadistische
organisaties voorbereidingen troffen om in Europa terroristische aanslagen
te plegen. De terroristische dreiging is de afgelopen maanden dusdanig
toegenomen dat het dreigingsniveau is verhoogd naar 4 (substantieel). Dat
betekent dat er een reële kans is dat een aanslag in Nederland zal
plaatsvinden.
Aanslagen en arrestaties onderstrepen jihadistische dreiging
De terroris)sche dreiging in Nederland die voortkomt uit het jihadisme neemt toe. Organisa)es als
ISIS en Al Qa’ida gebruiken de Gaza-oorlog om sympathisanten aan te sporen aanslagen te plegen
tegen in het Westen. Daarnaast roepen deze organisa)es op tot aanslagen uit wraak voor koranschendingen in verschillende Europese landen. Door deze omstandigheden kunnen enkelingen of
kleine groepen binnen de jihadis)sche beweging zich geroepen voelen om over te gaan tot geweld.
Deze gebeurtenissen hebben niet alleen een mobiliserende werking op Nederlandse jihadisten,
maar ook op radicaalislami)sche personen buiten de jihadis)sche beweging. Alleen handelende
aanslagplegers zijn vaak moeilijker te onderkennen dan groepen. Ook heeI de Gaza-oorlog een
polariserend eﬀect op delen van de samenleving. Het is voorstelbaar dat de spanningen die daaruit
voortvloeien leiden tot geweld tegen Joodse of islami)sche instellingen.

3

In verschillende Europese landen, waaronder in Nederland, zijn in 2023 verdachten gearresteerd
die de inten)e hadden om uit jihadis)sch mo)ef een aanslag te plegen. Zij waren door jihadis)sche groepen aangestuurd of geïnspireerd. Deze arresta)es tonen dat jihadisten aanslagen willen
plegen en daartoe voorbereidingen treﬀen, maar laten ook zien dat de Europese inlich)ngen- en
veiligheidsdiensten terrorisme kunnen onderkennen en aanslagen verijdelen. Hoewel de dreiging
van transna)onale netwerken die zijn verbonden aan buitenlandse jihadis)sche organisa)es door
de arresta)es op korte termijn is afgenomen, is er toch sprake van een verhoogde terroris)sche
dreiging. Bovendien kunnen online propagandacampagnes van, en online contacten met ISIS en
haar Afghaanse afdeling Islami)sche Staat Khorasan Provincie (ISKP) mensen inspireren tot geweld. Aanslagen en arresta)es in Frankrijk, Duitsland, België en het Verenigd Koninkrijk sinds begin
oktober illustreren de risico’s die uitgaan van geradicaliseerde personen, die worden geïnspireerd
door actuele gebeurtenissen en terroris)sche organisa)es.
ISIS en ISKP staan onder militaire druk in respec)evelijk Syrië, Irak en Afghanistan, maar hebben
nog al)jd de inten)e om aanslagen te plegen in het Westen. Daarnaast verschuiI het zwaartepunt
van jihadis)sch geweld van het Midden-Oosten naar delen van Afrika, zoals de hoorn van Afrika en
de Sahel. Vooralsnog is het geweld vooral regionaal gericht. Wanneer lokale jihadis)sche groeperingen aldaar grondgebied weten te beze[en en een vrijhaven creëren, is het mogelijk dat meer
interna)onaal georiënteerde groepen van daaruit aanslagen in het Westen gaan aanmoedigen,
voorbereiden of aansturen.

Radicalisering jonge jihadisten en rechtsextremisten grotendeels online
Met name bij jihadisme en rechts-extremisme speelt de online wereld de laatste jaren een rela)ef
grote rol als het gaat om verspreiding van propaganda, netwerkvorming en het opdoen van nieuwe
contacten. Nu is online radicalisering niet nieuw, maar wel aan verandering onderhevig. De online
dimensie neemt in het dagelijks leven van mensen een steeds prominentere plek in en extremisten
4

DTN – december 2023

spelen hierop in. Zij zoeken gelijkgestemden van over de hele wereld en communiceren vervolgens
via heimelijke en versleutelde chats. Het is voorstelbaar dat een minderjarige of jongvolwassene
na radicalisering binnen het rechtsextremis)sche onlinemilieu overgaat tot geweld. Daarbij valt op
dat lang niet al deze jongeren vanuit een ideologie als het nazisme radicaliseren rich)ng geweld,
maar dat een deel van hen juist een geschikte ideologie zoekt bij al bestaande geweldsfantasieën.
Er zijn ook in Nederland enkele voorbeelden bekend van jonge jihadisten die buiten de gekende
fysieke netwerken om radicaliseren, onder invloed van online propaganda en aanjagers of door
losse online contacten met medestanders in binnen- en buitenland. Arresta)es laten zien dat zij
kunnen overgaan op het plannen van aanslagen, al dan niet in samenwerking met gelijkgestemden
door heel Europa. Evenwel gaat het nog om rela)ef kleine aantallen.

Zorgen over klein deel anti-institutionele beweging en ‘soevereinen’
Tot slot bestaan er zorgen over kleine delen van zowel de an)-ins)tu)onele beweging als van de
zelfverklaarde soevereinen. An)-ins)tu)oneel extremisten blijven het ‘kwaadaardig-elite-narra)ef’
verspreiden, waarbinnen centraal staat dat de bevolking in staat van oorlog verkeert met een interna)onaal opererende elite. Dit draagt met name bij aan de ondermijning van de democra)sche
rechtsorde, maar geweld is tevens voorstelbaar. Daarnaast ontkennen ‘soevereinen’ in algemene
zin de legi)miteit van de overheid en verklaren zichzelf eenzijdig ona_ankelijk van de Nederlandse
staat. De meeste zelfverklaarde soevereinen streven naar een autonoom of zelfvoorzienend leven,
zonder dat er een geweldsdreiging van uitgaat. Door een kleine minderheid wordt echter nagedacht over de vraag wanneer geweld mag worden toegepast of worden voorbereidingen getroﬀen
op een gewelddadige confronta)e met de overheid.

5

DTN – december 2023

Inhoudsopgave
Dreigingsniveau terrorisme verhoogd naar substantieel

3

Inhoudsopgave

8

Inleiding

9

1. Jihadisme en radicale islam

12

Aanslagplannen van netwerken verijdeld, aanslagen in Europa door ISIS geïnspireerd

13

Verhoogde dreiging door mobiliserende gebeurtenissen

14

ISKP wil zich manifesteren met aanslagen in het Westen

17

Gaza-oorlog kan ook Nederlandse jihadistische beweging mobiliseren

18

Ontwikkeling jihadistische groeperingen buiten Europa

21

2. Rechts-terrorisme en -extremisme

24

Rechts-terrorisme blijft voorstelbaar door online radicalisering

24

Rechtsextremisten actief in weerbaarheidstrainingen

26

3. Anti-institutioneel extremisme

30

Geweld vanuit kwaadaardig-elite-narratief voorstelbaar

30

Kleine minderheid zelfverklaarde soevereinen geweldsbereid

31

Themahoofdstuk: Veranderende dreiging door online radicalisering

34

Bijlage: Overzicht van terroristische aanslagen en arrestaties wegens aanslagplanning

38

8

DTN – december 2023

extremis)sche dreiging tegen Nederland nader wordt uitgediept. De hoofdstukken hebben de volgende onderwerpen:
•
Jihadisme en radicale islam
•
Rechts-terrorisme en -extremisme
•
An)-ins)tu)oneel extremisme
•
Themahoofdstuk: Veranderende dreiging door online radicalisering
Bijlage 1 biedt een overzicht van de belangrijkste terroris)sche aanslagen en arresta)es wegens
aanslagplanning in Europa tussen mei en december 2023.

Sleutelbegrippen
•

•
•

•

•

•

•

Accelerationisme: Rechts-extremistisch gedachtegoed waarbij door middel van terroristisch geweld
chaos wordt nagestreefd, om zo een rassenoorlog en de vervanging van de democratie door een nationaalsocialistische en witte etnostaat te bespoedigen.
Activisme: Pogingen van individuen of groepen om op buitenparlementaire wijze, maar binnen de
kaders van de democratische rechtsorde, politieke besluitvorming te beïnvloeden.
Democratische rechtsorde: Een samenleving waarbij de wisselwerking tussen overheid en burgers en
burgers onderling verloopt volgens de principes, procedures en instituties die voortkomen uit de
grondwettelijk vastgelegde vrijheden en rechten. Hierbij gaat het om gelijkheidsrechten, vrijheidsrechten en participatierechten. Dit is de open samenleving die er onder andere voor zorgt dat iedereen binnen dit systeem beschermd wordt en op een vrije manier kan leven.
Extremisme: Het uit ideologische motieven bereid zijn om niet-gewelddadige en/of gewelddadige
activiteiten te verrichten die de democratische rechtsorde ondermijnen. Extremisme kan zich uiten in
geweld, maar ook op niet-gewelddadige wijze. Voorbeelden van niet-gewelddadige ondemocratische
activiteiten zijn het op stelselmatige wijze haat zaaien; angst verspreiden; doelbewust desinformatie
verspreiden; demoniseren en intimideren; verwerpen van wet- en regelgeving; en pogingen doen om
een parallelle samenleving tot stand te brengen waarbij het gezag van de Nederlandse overheid en het
rechtssysteem worden afgewezen.
Ideologisch motief: Het handelen vanuit een bepaald wereldbeeld om een al dan niet specifiek einddoel te bereiken. Dit einddoel kan ook beperkt zijn tot: anders dan nu. Een ideologisch motief is anders
dan een louter persoonlijk, crimineel, of geldelijk motief.
Jihadisme: Een stroming binnen de politieke islam die op basis van een specifieke invulling van de
salafistische leer en op basis van het gedachtengoed van Sayyid Qutb door middel van een gewapende
strijd (jihad) streeft naar een mondiale heerschappij van de islam, en daarmee naar de heroprichting
dan wel instandhouding van de islamitische staat (kalifaat).
Terrorisme: Het uit ideologische motieven (voorbereiden van het) plegen van op mensenlevens gericht geweld, of het veroorzaken van maatschappij-ontwrichtende schade, met als doel (een deel van)
de bevolking ernstige vrees aan te jagen, maatschappelijke veranderingen te bewerkstelligen en/of
politieke besluitvorming te beïnvloeden.

Voor alle definities die worden gebruikt in het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland, zie: www.nctv.nl/onderwerpen/dtn/definities-gebruikt-in-het-dtn

DTN – december 2023

Hoofdstuk 1

Jihadisme en
radicale islam
De grootste terroristische dreiging voor Nederland en de meeste andere
Europese landen blijft voortkomen uit het jihadisme. Aanhangers van dit
gedachtegoed streven ernaar om overheden in de islamitische wereld via
een gewapende strijd omver te werpen en te vervangen door een
islamitische staat of kalifaat, dat uiteindelijk de hele wereld zou moeten
omvatten. Voor deze strijd zijn in hun ogen eveneens terroristische
aanslagen in het Westen noodzakelijk.
Voor Nederland is deze dreiging de afgelopen periode toegenomen. Dit komt in de eerste plaats
door actuele gebeurtenissen als de oorlog in Gaza of koranschendingen in diverse Europese landen. Dit kan een mobiliserende werking hebben op Nederlandse jihadisten en op radicaal islami)sche personen, zowel binnen als buiten de jihadis)sche beweging. Ook kunnen personen onder
invloed van online propaganda buiten de gekende netwerken om radicaliseren. Hoewel het beeld
van de jihadis)sche beweging in Nederland al enkele jaren onveranderd is, kan de dreiging die
hieruit voortkomt toenemen onder invloed van deze gebeurtenissen. Daarnaast komt de dreiging
van personen en transna)onale netwerken die zijn geïnspireerd of worden aangestuurd door Islami)sche Staat in Syrië en Irak (ISIS) en haar Afghaanse afdeling, Islami)sche Staat Khorasan
Provincie (ISKP). Personen die in Europa zijn geradicaliseerd zoeken contact met ISIS-netwerken
buiten Europa voor het uitvoeren van een aanslag.

12

DTN – december 2023

Aanslagplannen van netwerken verijdeld, aanslagen in
Europa door ISIS geïnspireerd
In Nederland en Europa hebben poli)e en inlich)ngen- en veiligheidsdiensten sinds eind 2022 een
aantal aanslagen verstoord van door ISKP geïnspireerde of aangestuurde netwerken (zie Bijlage 1
voor een overzicht). Ook in Turkije, Syrië en Afghanistan zijn aanslagen verstoord van aan ISKP gerelateerde personen en netwerken die verantwoordelijk waren voor aanslagplanning in Europa.
Met deze verstoringsac)es zijn meerdere aanslagen in Europa voorkomen. Het toegenomen aantal
verstoringen van aanslagplots duidt aan de ene kant op een hogere aanslagdreiging vanuit ISKP
rich)ng Europa. Aan de andere kant benadrukt het de eﬀec)viteit van de inlich)ngen- en veiligheidsdiensten in binnen- en buitenland. Nu de betrokken netwerken tenminste )jdelijk zijn verzwakt, zijn de mogelijkheden van ISIS en haar Afghaanse afdeling ISKP om op korte termijn
aanslagen te plegen of te laten plegen in Europa waarschijnlijk afgenomen. Wel blijI de dreiging
hoger dan medio vorig jaar.
Mede dankzij de arresta)es van aan ISIS gelieerde individuen en netwerken zijn er tot nu toe in
2023 in Europa weinig aanslagen geweest. Deze rela)ef kleinschalige aanslagen werden uitgevoerd
door alleenhandelende daders die in sommige gevallen werden geïnspireerd door ISIS. Zo werd in
het Franse Arras op 13 oktober een docent op een middelbare school gedood door een 20-jarige
man. De dader had kort voor zijn gewelddaad in een video trouw gezworen aan ISIS. De aanslag op
drie Zweedse voetbalsupporters in Brussel op 16 oktober werd uitgevoerd door een 45-jarige
Tunesiër die illegaal in België verbleef. In een video zegt de man voor ISIS te handelen en namens
alle moslims wraak te hebben genomen op de koranschendingen in Zweden. ISIS eiste de aanslag
de volgende dag op zonder verwijzing naar de schendingen, maar verklaarde dat burgers uit
Zweden zijn aangevallen omdat het land deel uitmaakt van een wereldwijde coali)e tegen jihadisten. Dergelijke aanslagen kunnen als voorbeeld dienen voor Nederlandse jihadisten of anderszins
geweldsbereide extremisten.

13

DTN – december 2023

Jihadis)sche groeperingen proberen de Gaza-oorlog echter te gebruiken om sympathisanten aan
te sporen aanslagen te plegen tegen in het Westen. Wereldwijd opererende organisa)es als ISIS en
Al Qa’ida manen tot aanslagen in het Westen. ISIS vraagt in al-Naba aandacht voor het leed van
Pales)jnse moslims. ISIS beschouwt Hamas weliswaar als een ideologische tegenstander, als een
na)onalis)sche organisa)e die samenwerkt met sjii)sche organisa)es als Hezbollah en landen als
Iran, maar grijpt de oorlog wel aan om op te roepen tot aanslagen tegen Joden en Joodse objecten
over de hele wereld. Daarnaast heeI een populaire Amerikaanse jihadis)sche prediker, die ook
populair is onder Nederlandse ISIS-aanhangers, in verband met de oorlog in Gaza in bedekte termen opgeroepen tot geweld tegen Joden.
Het centrale leiderschap van Al Qa’ida roept in een verklaring op haar oﬃciële onlinekanaal AsSahab op 13 oktober, jihadisten ook op om aanslagen te plegen in landen die de betrekkingen met
Israël de laatste jaren hebben genormaliseerd en op Amerikaanse militaire bases, luchthavens en
ambassades in de islami)sche wereld. Ook Al Qa’ida op het Arabisch Schiereiland (AQAS) en Al
Shabaab hebben opgeroepen tot geweld. Het is de vraag of het centrale leiderschap van Al Qa’ida
in staat is om zelf aanslagen uit te voeren in het Midden-Oosten, laat staan het Westen. Waarschijnlijk moet deze oproep meer worden beschouwd als een solidariteitsbetuiging aan Pales)jnen
en is deze vooral gericht op sympathisanten om tot ac)e over te gaan.
Media in binnen- en buitenland besteden veel aandacht aan het leed van Pales)jnse burgers als
gevolg van oorlog in Gaza. Wanneer de berichtgeving hierover en beeldmateriaal hiervan aanhouden of in omvang, ernst en bloederigheid toenemen zullen de emo)es onder pro-Pales)jnse sympathisanten verder verhi[en. In de meeste gevallen zal dit niet leiden tot geweld. Door de oorlog
en de oproepen van terroris)sche groeperingen en predikers bestaat er echter een verhoogde
kans op geweld door sommige jihadis)sche of andere extremis)sche moslims, met name gericht
tegen Israëlische en Joodse personen, loca)es of organisa)es. Het geweldsrisico is mogelijk hoger
bij geradicaliseerde personen die ook kampen met erns)ge psychische of psychosociale problemen.
In het uiterste geval kan het gaan om terroris)sch geweld. Op 2 december viel een 26-jarige man
in Parijs drie mensen aan met een mes en hamer, waarbij één persoon overleed. De man was geïnspireerd door ISIS, de Gaza-oorlog was vermoedelijk een trigger voor zijn daad. In oktober is in
Duitsland een man gearresteerd die ervan wordt verdacht met een vrachtwagen op een pro-Israëldemonstra)e in te willen rijden. Wanneer de Gaza-oorlog langere )jd aanhoudt en verder escaleert, zullen jihadis)sche organisa)es blijven oproepen tot geweld in het Westen en blijI het voorstelbaarder dat personen overgaan tot geweld.

15

DTN – december 2023

en kwetsbare personen vatbaar kunnen zijn voor dergelijke beïnvloeding en online contact onderhouden met gelijkgestemden in andere landen. Opgemerkt moet worden dat hoewel er in Nederland meer gevallen van geradicaliseerde minderjarigen worden onderkend, het vergeleken met de
gekende jihadis)sche beweging nog om rela)ef kleine aantallen gaat. In het themahoofdstuk ‘Veranderende dreiging door online radicalisering’ wordt nader ingegaan op online radicalisering.

Jihadistische gedetineerden blijven risico
In Nederland worden verdachten van en veroordeelden voor een terroris)sch misdrijf bij elkaar
geplaatst op speciale deten)eafdelingen, de zogenaamde Terroristenafdelingen (TA). Hier zi[en
onder meer jihadis)sche terugkeerders uit het strijdgebied in Syrië en Irak gevangen. Door terrorismeverdachten en -veroordeelden bij elkaar op één afdeling te plaatsen, zijn zij niet in staat om
hun gedachtegoed over te brengen op reguliere gede)neerden en wordt de verspreiding van extremis)sch gedachtegoed tegengegaan. Radicalisering in reguliere deten)e komt in Nederland dan
ook minder vaak voor dan in andere Europese landen.
Wel is het zo dat jihadis)sche gede)neerden binnen de TA nieuwe contacten kunnen opdoen met
medejihadisten of reeds bestaande contacten onderhouden. Zo kunnen zij onderdeel (blijven) uitmaken van jihadis)sche netwerken die na vrijla)ng van hun leden een directe of indirecte dreiging
vormen tegen de na)onale veiligheid. Mogelijk hebben frustra)es over hun verblijf in deten)e het
risico op een geweldsdaad verhoogd. De vrijla)ng van een groot aantal terrorismeveroordeelden
in Europa is een reden tot zorg bij veel overheden. Autoriteiten beschikken doorgaans niet over
voldoende capaciteiten om goed zicht te kunnen houden op deze steeds groter wordende groep
ex-gede)neerden.
Na een onherroepelijke veroordeling voor een terroris)sch misdrijf kan het Nederlanderschap
worden ingetrokken van personen met een dubbele na)onaliteit. Inzet van de maatregel is dat terrorismeveroordeelden na deze intrekking en het opleggen van een inreisverbod Nederland zelfstandig verlaten of worden uitgezet. Bij een deel van de jihadisten die het Nederlanderschap zijn
verloren is vertrek tot op heden nog niet gerealiseerd. Hoewel de toepassing van vreemdelingenrechtelijke maatregelen mogelijk blijI, beperkt intrekking van het Nederlanderschap het handelingsperspec)ef en zicht op deze groep terrorismeveroordeelden. Zo krijgt deze groep niet of in
mindere mate begeleiding bij re-integra)e, blijkt handhaving van hun strafrechtelijke voorwaarden
las)g en hebben ze niet of nauwelijks toegang tot sociale voorzieningen. Dit kan leiden tot een verhoogde a_ankelijkheid van hun bestaande jihadis)sche omgeving en daarmee bijdragen aan de
instandhouding van de dreiging die van hen uitgaat.

20

DTN – december 2023

Ontwikkeling jihadistische groeperingen buiten Europa
Organisa)es als ISIS en ISKP staan onder militaire druk in respec)evelijk Syrië en Irak en Afghanistan. Daarnaast verschuiI het zwaartepunt van jihadis)sch geweld van het Midden-Oosten naar
delen van Afrika, zoals West-Afrika, de Sahel en de Hoorn van Afrika. Wanneer lokale jihadis)sche
groeperingen aldaar grondgebied weten te beze[en en een vrijhaven creëren, is het mogelijk dat
meer interna)onaal georiënteerde groepen van daaruit aanslagen in het Westen gaan aanmoedigen, voorbereiden of aansturen.

Dood leider zet kern-ISIS verder onder druk in Syrië en Irak
De nieuwe woordvoerder van ISIS liet op 3 augustus 2023 via het oﬃciële mediakanaal Al-Furqan
weten dat de organisa)e een nieuwe hoogste leider of kalief heeI benoemd. Hij liet eveneens weten dat de vorige kalief eind april in Idlib om het leven was gekomen )jdens gevechten met Hay’at
Tahrir al-Sham (HTS). Daarnaast meldde hij dat de vorige woordvoerder van ISIS door HTS gevangen is genomen. De gevechten en de online retoriek van ISIS laten zien dat er voortdurende vijandschap bestaat tussen ISIS en HTS.
Het blijI vooralsnog gissen naar de iden)teit van de nieuwe leider en de mogelijke gevolgen van
zijn benoeming voor de organisa)e. In ieder geval is aannemelijk dat de slagkracht van kern-IS in
Syrië en Irak verder onder druk is komen te staan doordat haar leiders regelma)g worden uitgeschakeld. Zo is de nieuwe kalief de vijfde sinds de oprich)ng van ISIS in 2014 en de derde sinds de
liquida)e van Abu Ibrahim al-Hashimi al-Qureishi in februari 2022. Naar verwach)ng blijI ISIS middels ondergrondse netwerken in staat om de veiligheidssitua)e in Irak en Syrië nega)ef te beïnvloeden.

Mannen met Nederlandse link in Syrisch-Koerdische detentie
Veel van de westerse mannen die vastzi[en in Syrisch-Koerdische deten)e, onder wie Nederlanders, ervaren hun gevangenschap als uitzichtloos. De kans op spoedige berech)ng door het door
Syrische Koerden geleide bestuur in noordoost-Syrië lijkt gering, alhoewel het bestuur begin juni
aankondigde te zullen beginnen met de berech)ng van de circa tweeduizend ISIS-strijders die niet
uit Syrië of Irak anoms)g zijn. Sindsdien is er weinig meer vernomen van dit voornemen. De kans
op snelle terugkeer naar hun land van vertrek en berech)ng aldaar lijkt evenzeer klein. Zolang de
Nederlandse mannen zich in deten)e bevinden, gaat er waarschijnlijk een zeer beperkte dreiging
van hen uit voor Nederland en Nederlandse belangen in de regio. In het geval van een eventuele
terugkeer kunnen mannen mogelijk een geweldsdreiging vormen. Net als in het geval van teruggekeerde vrouwen kunnen teruggekeerde mannen ook een niet-gewelddadige dreiging vormen, die
zich bijvoorbeeld kan uiten in de verspreiding van propaganda of de ontwikkeling van jihadis)sche
netwerken.

Dreiging Al Qa’ida richting Nederland nog altijd beperkt
De afgelopen jaren was de dreiging van kern-Al Qa’ida rich)ng Europa of westerse doelwi[en in
het buitenland beperkt. Kern-Al Qa’ida was niet in staat tot het uitvoeren, plannen of aansturen
van aanslagen in Europa vanuit het buitenland. Hooguit inspireerde het gedachtegoed van Al
Qa’ida een enkeling tot het plegen van aanslagen. In verreweg de meeste gevallen waren
21

DTN – december 2023

dergelijke eenlingen geïnspireerd door ISIS en niet door Al Qa’ida, zoals onlangs ook weer bleek bij
de aanslagen in Arras en Brussel. Ook vanuit aan Al Qa’ida gelieerde organisa)es in Azië en Afrika,
zoals AQAS of Al Qa’ida in de Islami)sche Maghreb (AQIM) ging er afgelopen jaren slechts een beperkte dreiging uit rich)ng het Westen. In hun geval rich[e de dreiging zich vrijwel uitsluitend op
westerse belangen in de omgeving van hun opera)egebieden in respec)evelijk Jemen en de Sahel.

Zwaartepunt jihadistisch geweld verschuift verder naar delen van Afrika
Al een paar jaar vindt het meeste jihadis)sche geweld niet in het Midden-Oosten plaats, maar in
delen van Afrika. Vooral in Sahellanden als Niger, Mali en Burkina Faso worden steeds meer aanslagen gepleegd. Jihadisten duiken ook geregeld op in het noorden van Togo, Benin en Nigeria. Dit
betekent niet dat er op korte termijn een terroris)sche dreiging tegen Nederland ontstaat. In
tegenstelling tot de kernorganisa)e van ISIS hebben de jihadis)sche groepen in de Sahel geen
ambi)es geuit over de s)ch)ng van een wereldwijd kalifaat. Er zijn ook geen aanslagen gepleegd in
het Westen die werden aangestuurd vanuit de Sahel. Bovendien heeI het gebied niet dezelfde
religieuze aantrekkingskracht als Syrië en Irak. De regionale jihadis)sche organisa)es zi[en niet
verlegen om strijders en het is onwaarschijnlijk dat veel westerse jihadisten naar dit gebied zullen
afreizen. Wel is er een toegenomen dreiging tegen Nederlanders die in de regio verblijven, onder
wie militairen, en tegen Nederlandse bedrijven en organisa)es die in de Sahel opereren.
Op de langere termijn kan er wellicht een ander dreigingsbeeld ontstaan als lokale jihadis)sche
groeperingen, net als eerder in Afghanistan of Syrië en Irak, grondgebied weten te beze[en en een
vrijhaven creëren in de Sahel of de Hoorn van Afrika. Hieruit zouden dan meer interna)onaal georiënteerde groepen aanslagen in het Westen kunnen voorbereiden, aansturen of laten plegen. Op
31 oktober hield de poli)e een 22-jarige man uit Helmond aan voor poging tot deelneming aan
terroris)sche organisa)e. De man stond op het punt om uit te reizen naar de Hoorn van Afrika om
zich aan te sluiten bij ISIS.

22

DTN – december 2023

Hoofdstuk 2

Rechts-terrorisme
en -extremisme
Er blijft een geweldsdreiging voortkomen vanuit de soms zeer jonge
personen die actief zijn binnen een rechtsextremistisch onlinemilieu. Online
delen zij berichten met een nazistische inhoud, verheerlijken geweld of
roepen op tot het ontketenen van een rassenoorlog. Lang niet al deze
jongeren radicaliseren vanuit ideologische overtuigingen richting geweld,
een deel zoekt juist een geschikte ideologie bij hun bestaande geweldslust.
Daarnaast bestaat de Nederlandse rechtsextremistische scene uit klassieke
neonazi's, nationaalsocialisten, alt-right, identitaire groepen en
volksnationalisten. Zij richten zich voornamelijk op de normalisering van
hun rechtsextremistisch gedachtegoed en beschouwen geweld doorgaans
als contraproductief, in ieder geval richting de buitenwereld. Wel houden zij
zich uit oogpunt van ‘zelfverdediging’ wel bezig met gevechts- en
survivaltrainingen en hebben interesse in wapens.

Rechts-terrorisme blijft voorstelbaar door online radicalisering
De geweldsdreiging van rechts-extremisme in Nederland is grotendeels ongewijzigd. De dreiging
schuilt in de mogelijkheid dat een enkeling, die is geradicaliseerd binnen het rechts-extremis)sche
onlinemilieu, overgaat tot geweld. Binnen dit milieu bevinden zich bijvoorbeeld aanhangers van
het accelera)onisme, die met terroris)sch geweld een rassenoorlog willen bespoedigen om het
huidige poli)eke bestel te kunnen vervangen door een wi[e etnostaat. Dat personen uit dit onlinemilieu kunnen overgaan tot geweld bleek dit jaar opnieuw bij twee aanslagen in het Amerikaanse
24

DTN – december 2023

Texas (mei, acht doden) en Florida (augustus, drie doden). In Duitsland en Engeland zijn in mei en
juli jongvolwassen mannen veroordeeld voor het plannen van rechts-terroris)sche aanslagen. Concrete aanslagdreiging blijI echter een uitzondering, de meeste aanhoudingen van zulke rechtsextremisten in Europa zijn wegens online opruiing en het verspreiden van terroris)sche content.
Ook in Nederland zijn dit jaar personen uit dit onlinemilieu aangehouden, op verdenking van een
terroris)sch misdrijf, het dreigen met een aanslag, rekrutering, haatzaaien, discrimina)e en
groepsbelediging.
In Nederland zijn waarschijnlijk een paar honderd personen ac)ef in dit rechtsextremis)sche onlinemilieu, vaak gaat het om minderjarigen of jongvolwassen. Velen van hen kennen een instabiele
thuissitua)e, problemen op school en psychosociale problemen. Bij een deel is tevens sprake van
verslavingsproblema)ek. De optelsom van problemen kan hen beïnvloedbaar maken, waardoor ze
makkelijker door anderen binnen het onlinemilieu kunnen worden aangezet om extremis)sche
ac)viteiten uit te voeren. Daarnaast kan een bestaande interesse in de Tweede Wereldoorlog en
de verheerlijking van het nazisme een rol spelen bij hun radicalisering rich)ng geweld. Wanneer
rechtsextremis)sche ui)ngen voor deze jongeren steeds normaler worden, kan de stap naar nog
extremere en gewelddadigere ui)ngen makkelijker worden gezet.

Een online kraamkamer van haat
Het Terrorgram Collec:ve is een belangrijke bron voor rechtsextremisten en accelera)onisten wereldwijd. Dit is een online netwerk van verschillende kanalen op de communica)e-app Telegram.
Het onderscheidt zich van het bredere extreemrechtse milieu door de expliciete nadruk op terrorisme en geweld. Dit netwerk kent geen hiërarchie, het lidmaatschap is vrijwillig en vrijblijvend. Via
Terrorgram worden aanhangers aangemoedigd om speciﬁeke nazis)sche boeken te lezen, zoals
Mein Kampf, Siege en The Turner Diaries, en worden eigen publica)es verspreid, zoals Militant
Accelera)onism en The Hard Reset. Via dergelijke publica)es wordt geweld aangemoedigd en ideologisch gerechtvaardigd en worden handleidingen verspreid voor het maken van bommen en
saboteren van vitale infrastructuur. Ook worden rechtsextremis)sche terroristen verheerlijkt. Door
dit alles te verpakken in een esthe)sch aantrekkelijke s)jl en memes wordt terroris)sch geweld
onder rechtsextremisten genormaliseerd. Veel content bevat geen extremis)sche logo’s of slogans, waardoor het gemakkelijk verspreid kan worden op mainstream onlineplaoorms om zo een
groter publiek te bereiken.
Bij een groot deel van de content op Terrorgram ligt de nadruk meer op s)jl en presenta)e van afbeeldingen dan op de ideologische drijfveren. Het netwerk is hierdoor aantrekkelijk voor jongeren
die niet op zoek zijn naar ideologische verdieping, maar juist een uitlaatklep willen voor bestaande
geweldsfantasieën. Een deel van de jonge Nederlandse rechtsextremisten binnen dit onlinemilieu
verdiept zich nog wel in accelera)onis)sche literatuur, maar dit wordt minder vanzelfsprekend.
Online wordt veelvuldig gefantaseerd over het vermoorden van personen met een andere etnische
of culturele achtergrond, of seksuele voorkeur. Zo laten deze rechtsextremisten zich online opruiend uit tegen groepen die ze lijken tegen te komen in de echte wereld, zoals moslims of
lhb)q+’ers. Dergelijke ui)ngen worden met name gedaan op Telegram, maar ook op TikTok, in
groepschats van Instagram en in mindere mate op Discord.

25

DTN – december 2023

elkaar communiceren, elkaar aanmoedigen en afspreken voor gezamenlijke evenementen. Dergelijke rechtsextremis)sche Ac)ve Clubs zijn in Nederland vooralsnog een marginaal en slecht georganiseerd verschijnsel, met een enkele groep onder die naam en een handvol ac)eve leden binnen
het online netwerk. In Europa worden door rechts-extremis)sche Ac)ve Clubs soms interna)onale
gevechtsevenementen georganiseerd.
Tegelijker)jd zijn er soortgelijke Nederlandse rechts-extremis)sche groepen die hetzelfde streven
hebben als Ac)ve Clubs, maar buiten het transna)onale netwerk vallen. Deze groepen zijn samen
met de Nederlandse Ac)ve Club bezig om een na)onaal netwerk op te bouwen en organiseren
soms gezamenlijke trainingen. Het aantal deelnemers is vaak beperkt van enkele personen tot
enige )entallen. Op sociale media heeI deze club ruim duizend volgers. Dergelijke groepen rekruteren en indoctrineren jonge, wi[e mannen door ogenschijnlijk alleen sportac)viteiten te organiseren. Aanhangers zijn naar buiten toe doorgaans niet herkenbaar als rechtsextremis)sch. Openlijk
benadrukken ze het belang van vechtsporten, masculiniteit, gezond leven, fysieke bijeenkomsten
en broederschap. Onder de oppervlakte bieden de groepen echter een plaoorm voor rechtsextremis)sch gedachtegoed. Er wordt een wereldbeeld uitgedragen dat draait om de omvolkingstheorie, het voortbestaan van het ‘blanke ras’ en de voorbereiding op een vermeende aanstaande
rassenoorlog. In tegenstelling tot rechtsextremis)sche groepjes in het verleden zoeken ze ac)ef de
samenwerking met andere groepen.
In Nederland zijn de weerbaarheidstrainingen tot nu toe defensief van aard en worden met name
geschaard onder ‘zelfverdediging’; het gebruik van geweld rich)ng anderen wordt niet ac)ef nagestreefd. Vanuit dezelfde gedachte van zelfverdediging blijven sommige rechtsextremisten interesse
hebben in de aanschaf van (vuur)wapens.

27

DTN – december 2023

Hoofdstuk 3

Anti-institutioneel
extremisme
Anti-institutioneel extremisten blijven hun ‘kwaadaardig-elite-narratief’
uitdragen over een internationaal opererende elite die er op uit zou zijn om
de bevolking te onderdrukken, tot slaaf te maken of zelfs te vermoorden.
Daarnaast vormen zelfverklaarde soevereinen een prominente groep
binnen de anti-institutionele beweging. Zij ontkennen de legitimiteit van de
overheid en verklaren zichzelf onafhankelijk van de Nederlandse staat. In
beide gevallen schuilt de dreiging met name in de ondermijning van de
democratische rechtsorde. Wel bestaan er zorgen om kleine delen van
zowel de anti-institutionele beweging in den brede als de zelfverklaarde
soevereinen, waarbinnen wordt nagedacht over de vraag wanneer geweld
mag worden toegepast of voorbereidingen worden getroffen op een
gewelddadige confrontatie met de overheid.

Geweld vanuit kwaadaardig-elite-narratief voorstelbaar
Volgens het kwaadaardig-elite-narra)ef verkeert de bevolking in staat van oorlog met een vermeende elite. Dit narra)ef wordt gevoed door complo[heorieën over actuele gebeurtenissen,
waardoor aanhangers hun denkbeelden keer op keer beves)gd zien. Binnen het narra)ef zijn verschillende subnarra)even te onderscheiden die bijdragen aan intoleran)e en mogelijk geweldplegingen rich)ng delen van de bevolking. Een elite met kwade bedoelingen komt in elk van die
narra)even terug, maar het varieert wie precies tot die elite gerekend worden en wat die elite precies doet. Er is bijvoorbeeld een subnarra)ef waarin de elite zich schuldig zou maken aan
30

DTN – december 2023

kinderhandel en satanisch kindermisbruik. Er zijn verschillende subnarra)even waarin de bescherming van tradi)onele waarden en normen centraal staat. Zo zou de vermeende elite haar macht
zeker willen stellen door ‘woke’-gedachtegoed aan de bevolking op te dringen over zaken als abortus, klimaatverandering, immigra)e en lhb)q+-rechten. In enkele spirituele subnarra)even staat
een existen)ële strijd tussen goed en kwaad centraal of verzet tegen de moderne geneeskunde.
Volgens één van deze narra)even is de elite ‘bezeten door Satan’ en in een ander wordt zij geassocieerd met controle over gezondheid en voeding. Ten slo[e is er een rechtsextremis)sch subnarra)ef, waarin de elite Joods of poli)ek links is en de omvolkingstheorie centraal staat.
De dreiging die uitgaat van deze beweging schuilt met name in de ondermijning van de democra)sche rechtsorde. De geweldsdreiging vanuit an)-ins)tu)oneel extremisme blijI over het algemeen
beperkt. Wel draagt het narra)ef bij aan een sfeer van bedreiging, in)mida)e en intoleran)e. Net
als bij een deel van de rechtsextremisten ligt de poten)e voor geweld besloten in de vijandbeelden
die worden geschetst. Door een irreëel en angstaanjagend beeld te verspreiden van een kwaadaardige elite, dragen zij gezamenlijk bij aan een klimaat waarin personen of kleine samenwerkingsverbanden geïnspireerd kunnen raken om geweld te gebruiken. Hoewel er meestal niet expliciet
wordt opgeroepen tot geweld, kunnen sommigen vanwege het geschetste vijandbeeld de conclusie trekken dat gewelddadig verzet de enige op)e is. Demoniseren, dehumaniseren en het gebruik
van termen als ‘onderdrukking’, ‘genocide’, ‘tribunalen’, ‘heilige oorlog’ en ‘existen)ële strijd’ kunnen bijdragen aan deze conclusie.

Kleine minderheid zelfverklaarde soevereinen geweldsbereid
Zelfverklaarde soevereinen vormen een prominente groep binnen de an)-ins)tu)onele beweging.
Zij ontkennen de legi)miteit van de overheid en verklaren zichzelf ona_ankelijk van de
Nederlandse staat. De aanhang van de soevereinenbeweging wordt geschat op ongeveer )enduizend personen. De belangstelling voor en de aanhang van de beweging lijken toe te nemen. Van
verreweg de meeste soevereinen gaat geen geweldsdreiging uit, zij streven naar een autonoom of
zelfvoorzienend leven.
Dit ligt anders bij een kleine maar radicale minderheid van de soevereinenbeweging, die streeI
naar een vervanging van het huidige rechtssysteem door hun eigen we[en, handhaving, rechtspraak en volkstribunalen. Zij dagen de overheid uit en zoeken daarbij soms de confronta)e. Dit is
tot op heden niet met geweld, maar er wordt wel nagedacht over de vraag wanneer geweld mag
worden toegepast. Zo pleiten sommigen ervoor dat eigen handhavers (‘sheriﬀs’) vuurwapens mogen gebruiken om zichzelf te verdedigen en aanhoudingen te verrichten. In februari zijn bij een
zelwenoemde sheriﬀ in Nederland een vuurwapen en muni)e aangetroﬀen. Ook wordt er gesproken over grootschalige burgerarresta)es van poli)ci en poli)eambtenaren. De omvang van deze
minderheid is las)g in te scha[en, mogelijk gaat het om enkele honderden aanhangers. Een kleiner
deel keurt het gebruik van geweld goed en propageert wapenbezit. Het risico bestaat dat aanhangers zich gaan richten op mili)evorming en eigenrich)ng. Wanneer hun organisa)ekracht toeneemt, neemt de geweldsdreiging waarschijnlijk ook toe

31

DTN – december 2023

Tot slot bereiden sommige van de zelfverklaarde soevereinen in Nederland zich voor op een gewelddadige confronta)e met de overheid. Deze voorbereidingen zijn defensief van aard: men
zoekt de confronta)e zelf niet op en verwacht dat de overheid deze zal ini)ëren. Zij proberen onder meer aan (vuur)wapens te komen en volgen schietlessen en gevechtstrainingen. In september
is een zelfverklaard soevereine ex-militair veroordeeld tot achcen maanden gevangenisstraf, omdat hij geprobeerd heeI vuurwapens en muni)e te kopen. Er is niet gebleken dat hij concrete
plannen had met de wapens.

32

DTN – december 2023

Themahoofdstuk

Veranderende dreiging
door online radicalisering
Met name bij jihadisme en rechts-extremisme zijn online propaganda,
netwerken en contacten in de laatste jaren een relatief grotere rol gaan
spelen. In dit DTN worden verschillende Nederlandse voorbeelden
genoemd van jonge jihadisten en rechtsextremisten die dit jaar zijn
gearresteerd, nadat ze online waren geradicaliseerd. Elders in Europa zijn
meerdere online geradicaliseerde personen gearresteerd op verdenking van
het voorbereiden van een aanslag en voor misdrijven als online opruiing en
de verspreiding van terroristische content (zie Bijlage 1: Overzicht van
terroristische aanslagen en arrestaties wegens aanslagplanning).
Online radicalisering is niet nieuw, maar wel aan verandering onderhevig. Voortbordurend op eerdere trends als radicalisering via sociale mediaplaoorms, communiceren extremisten sinds enkele
jaren meer op heimelijke en versleutelde chats met gelijkgestemden van over de hele wereld. Lidmaatschap van terroris)sche organisa)es wordt daardoor minder belangrijk dan de online verspreiding van extremis)sch gedachtegoed. Wel kunnen zulke organisa)es en andere
extremis)sche aanjagers – net als overigens statelijke actoren via de verspreiding van desinforma)e – mensen inspireren tot het plegen van geweld. Hierbij gaat een eclec)sch geheel van extremis)sche denkbeelden en geweldsfantasieën geregeld samen met complo[heorieën en psychische of
psychosociale problemen. Het wordt bovendien gangbaarder om niet meer alleen propaganda te
ontvangen, maar ook zelf te produceren en zo bij te dragen aan de radicalisering van anderen.
Personen die voornamelijk online radicaliseren zijn vaak erg jong of zelfs minderjarig en kunnen
deel uitmaken van een netwerk waarvan de leden rela)ef ver uit elkaar of zelfs in een ander land

34

DTN – december 2023

wonen. Soms raken ze in zeer korte )jd overtuigd van terroris)sch gedachtegoed, een extremis)sche ideologie, complo[heorieën of een combina)e van deze drie.

Extremisten zetten in op online radicalisering
Het overgrote deel van de radicalisering vindt momenteel online plaats. Chatapplica)es, gamingplaoorms en sociale media spelen een faciliterende en aanjagende rol, in het bijzonder wanneer contentmodera)e in gebreke blijI. Zowel jihadis)sche als rechtsextremis)sche groepen
gebruiken het internet ac)ef voor de werving van minderjarigen. De genoemde jonge accelera)onisten en vergelijkbare rechtsextremisten zijn vrijwel uitsluitend online ac)ef en ISIS benut het gebrekkige toezicht in de online gamesector om hun desinforma)e en propaganda te verspreiden.
Op het gameplaoorm Roblox konden nazis)sche gebruikers bijvoorbeeld lhb)q+-symbolen aanvallen en speciﬁek voor Nederland is aldaar een spel ontdekt, waarin men als ISIS-terrorist poli)eagenten kon aanvallen.
De onlinewereld kan niet worden losgezien van de oﬄine realiteit. Een instabiele thuissitua)e, problemen op school, psychische en psychosociale problemen of criminaliteit werken door in onlinegedrag. Dergelijke ervaringen kunnen personen ontvankelijker maken voor extremis)sche
boodschappen en gedragingen. Niet iedereen is dan ook even ontvankelijk voor extremis)sch gedachtegoed en lang niet iedereen die daarvoor ontvankelijk is, zet uiteindelijk de stap naar geweld.
Deze ontvankelijkheid werkt door in online aanbevelingsalgoritmes. Recente onderzoeken laten
zien dat alle sociale mediaplaoormen de zichtbaarheid van extremis)sche content versterken naar
gebruikers die daadwerkelijk interesse in dergelijke berichten tonen. Deze personen zijn bijvoorbeeld geabonneerd op extremis)sche kanalen of volgden hier doelbewust externe links naar. Dat
is anders dan de veronderstelling dat mensen alleen door algoritmes en aanbevelingen radicaliseren: personen die er minder ontvankelijk voor waren kregen weinig aanbevelingen voor extremis)sche kanalen en wanneer ze dit wel kregen, klikten ze er zelden op.

Leeftijdsverschillen op internet geen obstakel
Het internet kent weinig obstakels voor radicalisering. Waar in de fysieke wereld een te groot leef)jdsverschil de sociale interac)e bemoeilijkt, is deze leeIijdsbarrière online veel minder groot. Op
sociale media kunnen jongeren veel eerder in aanraking komen met terroris)sche propaganda en
zelfs deel gaan uitmaken van online extremis)sche en terroris)sche netwerken. Inlich)ngen- en
veiligheidsdiensten en de poli)e signaleren dan ook dat het percentage jonge terrorismeverdachten steeds groter wordt. De Nederlandse poli)e maakte in 2020 melding van het feit dat de voorgaande jaren zeer jonge personen, onder wie minderjarigen, zijn aangehouden op verdenking van
het verspreiden van terroris)sche propaganda en het beheer van socialemediakanalen. Europol
signaleerde in 2022 dat ronselaars en hun doelgroep steeds jonger zijn. In Frankrijk neemt het aantal minderjarige terrorismeverdachten sinds enkele jaren toe en in het Verenigd Koninkrijk is inmiddels twin)g procent van alle gearresteerde verdachten van extremisme en terrorisme
minderjarig, vijf keer meer dan in 2019. Dit betreI voor een belangrijk deel online opruiing en de
verspreiding van geweldspropaganda door rechts-extremisten jihadisten.

35

DTN – december 2023

Vanaf 2020 zijn er in Europa )entallen )eners aangehouden op verdenking van het voorbereiden
van een terroris)sche aanslag. Sinds mei 2023 zijn verschillende jonge jihadisten en rechtsextremisten gearresteerd of veroordeeld voor mogelijke aanslagplanning in Nederland, België, Duitsland, Engeland, Italië, Oostenrijk en Polen. Slechts tweemaal slaagden )eners er binnen Europa in
om hun plan ook daadwerkelijk uit te voeren. De bekendste is de des)jds 18-jarige jongen, die in
2020 de Franse leraar Samuel Paty op straat onthoofde na een online lastercampagne over blasfemie. In oktober 2022 pleegde een toen 19-jarige jongen een aanslag op een lhb)q+-bar in de
Slowaakse hoofdstad Bra)slava, nadat hij was geradicaliseerd binnen het rechtsextremis)sche onlinemilieu.
Het merendeel van de aanslagplannen van online geradicaliseerde jongeren wordt onderkend of
mislukt. Gedeeltelijk komt dit doordat er door het gebruik van het internet voor het delen van terroris)sche plannen of content een grotere kans bestaat op detec)e en uiteindelijk aanhoudingen.
Het is mogelijk ook een gevolg van de jonge leeIijd. Kinderen zijn vaak minder goed in staat een
aanslag van enige complexiteit voor te bereiden en beschikken doorgaans niet over de ﬁnanciën
om professionele aanslagmiddelen aan te schaﬀen. Ook lijkt het minder eenvoudig voor jihadisten
en rechtsextremisten die geen fysiek contact onderhouden om, al dan niet in groepsverband, een
concrete aanslag uit te voeren. Terwijl met name jongeren online terroris)sche content verspreiden, zijn de daadwerkelijke aanslagplegers in Europa gemiddeld een stuk ouder. Tegelijker)jd blijI
het heel las)g om te voorspellen wie er uiteindelijk overgaat tot geweld.

Fysieke afstand vormt geen belemmering
Daarnaast kent het internet ook geen afstandsbarrières. Fysieke extremis)sche netwerken bevinden zich doorgaans in bepaalde steden of wijken: de zogenoemde radicaliseringshaarden. Wie op
aanzienlijke afstand woont van deze extremis)sche netwerken zal minder snel in contact komen
met extremis)sch gedachtegoed of onderdeel worden van een fysiek extremis)sch netwerk. Bovendien is het vanaf een afstand las)ger om intensieve contacten met een netwerk te onderhouden. Online speelt afstand echter geen rol en is al)jd een medestander te vinden. Ideologisch
gelijkgestemden kunnen zo een netwerk vormen en elkaar s)muleren tot het plegen van een aanslag, ook al wonen ze aan de andere kant van de wereld. Zo stond de minderjarige scholier die in
mei in Frankrijk werd opgepakt op verdenking van het voorbereiden van een jihadis)sche aanslag
online in contact met andere jonge geradicaliseerden door heel Europa. De aanslagpleger in Bra)slava praa[e voorafgaand aan en direct na zijn aanslag via Twi[er en 4Chan met medestanders
over de hele wereld, zoals inmiddels gebruikelijk binnen het rechtsextremis)sch onlinemilieu.
Verder is het opvallend dat de aangehouden Nederlanders uit onder andere Deventer geïnteresseerd zouden zijn in het plegen van een aanslag in België. Door online contacten kunnen ook na)onale grenzen voor aanslagdoelwi[en vervagen. Wel is het zo dat een klassieke aanslag nog al)jd
fysiek moet worden voorbereid en uitgevoerd. Een te grote afstand tussen aanslagpleger en doelwit blijI in die zin onprak)sch. Daarnaast blijven ook online barrières bestaan, zoals bijvoorbeeld
taal. Nederlandse jihadisten vinden daardoor moeilijk aanslui)ng bij Arabischtalige netwerken en
zijn voornamelijk ac)ef in Engelstalige online-kanalen. Ook de onlinegenera)e rechtsextremisten
brengt een groot deel van hun )jd door op Engelstalige kanalen.

36

DTN – december 2023

Radicalisering kan binnen enkele weken plaatsvinden
Tenslo[e kan een radicaliseringsproces zich online snel voltrekken, wat )jdige onderkenning en
preven)ef ingrijpen bemoeilijkt. Dit is niet nieuw, ook personen die zo’n )en jaar geleden naar ISIS
in Syrië reisden radicaliseerden soms in enkele weken. Personen die er mede door psychische of
psychosociale problemen, een instabiele thuissitua)e, problemen op school of werk, problema)sch drank- en drugsgebruik of crimineel gedrag ontvankelijk voor zijn, vinden op het internet gemakkelijk de weg naar extremis)sch gedachtegoed. Online groepsgesprekken zijn vanwege de
anonimiteit veelal extremer dan in de fysieke wereld, waarbij nieuwkomers in onlinegroepen zich
snel conformeren naar de heersende groepsmores, zonder zich te beseﬀen dat sommige uitspraken voortkomen uit overdrijvingen of stoerdoenerij. Overigens hoeI dit niet te betekenen dat radicaal gedachtegoed ook wordt omgezet naar gewelddadig gedrag.
Rekruteerders en aanjagers komen via sociale media en online chatkanalen bij videogames bovendien rela)ef snel en eenvoudig in contact met jongeren. Op sociale media met beperkte contentmodera)e als TikTok, kunnen kinderen worden geconfronteerd met extremis)sche video’s. Een
recente trend binnen het jihadisme is het gebruik van Snapchat, om mogelijk vatbare jongeren
daarvandaan door te verwijzen naar versleutelde communica)ekanalen als Telegram. Wanneer zij
doorklikken, belanden zij mogelijk in een extremismefuik waar zij alleen nog maar berichten zien
die hun extremis)sche overtuigingen beves)gen en aanwakkeren. Online worden deze jongeren
vervolgens onafgebroken blootgesteld aan extremis)sche en terroris)sche content en gaan deel
uitmaken van netwerken die elkaar voortdurend blijven voeden met terroris)sche ideeën. Zo kan
hun radicaliseringsproces zich in korte )jd voltrekken.

37

DTN – december 2023

Bijlage

Overzicht van terroristische
aanslagen en arrestaties
wegens aanslagplanning
Het onderstaande biedt een overzicht van de belangrijkste terroristische
aanslagen en arrestaties wegens aanslagplanning in Europa tussen begin
mei en 5 december 2023. Veroordelingen voor dergelijke delicten zijn niet
meegenomen in het overzicht, omdat deze raken aan eerdere arrestaties in
het verleden en niet tekenend hoeven te zijn voor het actuele
dreigingsbeeld.
Mei 2023

• 4 mei: Nederland, België. Een minderjarige ISIS-aanhanger is in Nederland opgepakt die verdacht wordt
van betrokkenheid bij een mogelijk aanslagplan. In hetzelfde kader zijn zeven personen opgepakt in
Vlaanderen.
• 30 mei: Italië. Een minderjarige ISIS-aanhanger is aangehouden op verdenking van het voorbereiden van
een aanslag.

Juni 2023

• 6 juni: Nederland. Een man uit Deventer is aangehouden wegens zijn contacten met de groep in België
en Nederland die op 4 mei zijn aangehouden.

• 14 juni: Hongarije. Een Noorse man is in Boedapest aangehouden na het online dreigen met een grootschalige aanslag; hij dreigde met aanvallen op vliegvelden en treinsta)ons uit rechtsextremis)sch
mo)ef.
• 16 juni: Frankrijk. Een 21-jarige ISIS-aanhanger is aangehouden omdat hij samen met een minderjarige,
die reeds op 5 maart was aangehouden, mogelijk een mesaanval wilde plegen in kerken of op ‘vijanden
van de islam’.
• 16 juni: Polen. Een 18-jarige ISIS-aanhanger is opgepakt op verdenking van het voorbereiden van een
zelfmoordaanslag op overheidsgebouwen.
• 17 juni: Oostenrijk. Drie ISIS-aanhangers, waarvan twee minderjarig, zijn aangehouden in verband met
een aanslagplan gericht op de Pride Parade in Wenen. De groep had contact met een Belgische medestander.

DTN – december 2023

Juli 2023

• 6 juli: Nederland en Duitsland. In Breda en Eindhoven zijn een 29-jarige man en een 31-jarige vrouw
aangehouden op verdenking van voorbereidingshandelingen voor een terroris)sch misdrijf. In hetzelfde
onderzoek werden in Duitsland zeven personen opgepakt. Het netwerk is verbonden aan ISKP.
• 20 juli: Finland. De Finse poli)e heeI vier mannen aangehouden op verdenking van het beramen van
rechts-terroris)sche aanslagen op migranten, poli)eke tegenstanders en kri)eke infrastructuur. De
mannen trainden om zelfgemaakte 3D-geprinte wapens te gebruiken.

Augustus 2023

• 7 augustus: Bosnië. Een 43-jarige ISIS-aanhanger is aangehouden op verdenking van het voorbereiden
van een aanslag op islami)sche geleerden, die zich nega)ef uitspreken over militante ac)viteiten van
andere moslims.

September 2023

• 6 september: Nederland. Een 41-jarige man is gearresteerd op verdenking van voorbereidingshandelingen voor moord, het bezit van een vuurwapen en bedreiging. Hij was voornemens een televisiepresentator te vermoorden uit een combina)e van psychosociale problemen, complot-denken en
rechtsextremis)sch en radicaal-islami)sch gedachtegoed.
• 17 september: Oostenrijk. Een 16-jarige jongen is gearresteerd op verdenking van het voorbereiden van
een jihadis)sche aanslag. Online geïnspireerd door ISIS wilde hij met een mes voorbijgangers op het
centraal sta)on van Wenen aanvallen tot hij door de poli)e werd doodgeschoten. Hij zag er op het
laatste moment vanaf.

Oktober 2023

• 13 oktober: Frankrijk. Een 20-jarige man stak een leraar dood op een school in Arras. De dader had kort
voor zijn gewelddaad in een video trouw gezworen aan ISIS.

• 15 oktober: Engeland. Een 44-jarige man uit Marokko stak twee personen neer in Hartlepool, waarna
één overleed aan de verwondingen. De Britse veiligheidsdienst beschouwt het incident als een islami)sch extremis)sche aanslag.
• 16 oktober: België. Een 45-jarige Tunesiër heeI in Brussel met een automa)sch wapen twee Zweedse
voetbalsupporters gedood. Een andere persoon raakte erns)g gewond. In een video zegt de man te handelen voor ISIS en namens alle moslims wraak te hebben genomen op de koran-schendingen in Zweden.
• 24 oktober: Duitsland. Een 29-jarige man uit Duisburg is gearresteerd op verdenking van het met een
vrachtwagen willen inrijden op een pro-Israël-demonstra)e. De man is eerder veroordeeld omdat hij
zich in Syrië bij ISIS had aangesloten.

39

DTN – december 2023

November 2023

• 9 november: België. Als onderdeel van een gecoördineerde poli)eac)e in zes Europese landen is een
23-jarige man opgepakt op verdenking van het voorbereiden van het plegen van terroris)sche aanslagen. De man zou een leidende rol spelen in een interna)onaal en online accelera)onis)sch netwerk.
• 16 november: Duitsland. Een 18-jarige rechts-extremist is aangehouden voor het voorbereiden van een
terroris)sche aanslag, nadat hij online herhaaldelijk dreigde mensen te willen doden. Bij een huiszoeking zijn wapens en muni)e aangetroﬀen.
• 28 november: Duitsland. Twee )eners zijn aangehouden op verdenking van het beramen van een aanslag op een synagoge of kerstmarkt. Het is nog niet duidelijk in hoeverre echt voorbereidingen zijn getroﬀen voor het plegen van de aanslag.

December 2023

• 1 december: Duitsland. Een 20-jarige ISIS-aanhanger is aangehouden nadat hij online aankondigde met
een mes een aanslag te willen plegen op bezoekers van een kerstmarkt.

• 2 december: Frankrijk. In Parijs viel een 26-jarige man drie mensen aan met een mes en hamer, waarbij
één persoon is overleden. De man was geïnspireerd door ISIS, de Gaza-oorlog vormde mogelijk een
trigger.

Uitgave
Nationaal Coördinator
Terrorismebestrijding
en Veiligheid (NCTV)
Postbus 20301, 2500 EH Den Haag
Turfmarkt 147, 2511 DP Den Haag
070 751 5050
Meer informatie
www.nctv.nl
info@nctv.minjenv.nl
@nctv_nl

december 2023