Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

23 645

Openbaar vervoer

Nr. 668

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 2 juli 2018
Op 21 december 2017 heb ik uw Kamer het rapport «Mogelijkheden
stopzetten studentenreisproduct» aangeboden, waarin verslag is gedaan
van het externe onderzoek dat is verricht naar de (on)mogelijkheden van
het automatisch stopzetten van het studentenreisproduct. In de begeleidende brief bij dit rapport heb ik een pakket met maatregelen aangekondigd om het aantal «ov-boetes» terug te dringen.1 Zoals ik in die brief
heb aangegeven, wordt een deel van deze maatregelen geregeld via een
novelle, die mijn ambtsvoorganger in haar brief van 19 januari 20172
reeds heeft aangekondigd.
Op 15 juni jl. heb ik uw Kamer de novelle (Wijziging van de Aanpassingswet studiefinanciering BES, 34 331) aangeboden. In de begeleidende
brief bij de novelle heb ik toegezegd uw Kamer vóór het zomerreces te
informeren over de stand van zaken van de maatregelen die ik op
21 december jl. heb aangekondigd. Met deze brief doe ik die toezegging
gestand.
Allereerst zal ik ingaan op de maatregelen uit de novelle en vervolgens op
de andere aangekondigde maatregelen. Aan het einde van de brief ga ik
tevens kort in op een verzoek vanuit uw Kamer over de aanpak Beter
Benutten voor Beter Onderwijs.
Novelle
De maatregelen die in de novelle worden beschreven, zal ik hieronder kort
toelichten. De beoogde datum voor inwerkingtreding van deze maatregelen is 1 januari 2019.

1
2

kst-23645-668
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Kamerstuk 23 645, nr. 653.
Kamerstuk 34 331, B.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 645, nr. 668

1

Alleen ov-boetes bij gebruik en oplopend in hoogte
Bij de plenaire behandeling van het wetsvoorstel Aanpassingswet
studiefinanciering BES, heeft de Tweede Kamer het wetsvoorstel inclusief
het subamendement van het lid Van Meenen3 en het nader gewijzigde
amendement Rog/Duisenberg4 aangenomen. Daarmee is in dit
wetsvoorstel nu opgenomen dat de ov-boete:
– alleen wordt opgelegd als de (oud-)student ook daadwerkelijk van het
studentenreisproduct gebruik heeft gemaakt nadat het recht daarop is
verlopen en
– € 75,– gaat bedragen voor de eerste twee halve maanden en € 150,–
vanaf de derde halve maand.
Het doel van de novelle is op een zorgvuldige wijze uitvoering te geven
aan de bovengenoemde amendementen. Zo wordt met de novelle een
wettelijke grondslag gecreëerd voor de gegevensuitwisseling die nodig is
om deze maatregelen te kunnen uitvoeren.
Later in laten gaan van de ov-boete
Momenteel moeten studenten binnen vijf werkdagen van de eerste
maand waarin ze geen reisrecht meer hebben hun studentenreisproduct
stopzetten. Als een student bijvoorbeeld vanaf 1 juni 2018 geen reisrecht
meer heeft, dan moet uiterlijk op donderdag 7 juni 2018 het studentenreisproduct zijn stopgezet bij een ophaalautomaat.5
Om het aantal ov-boetes te verminderen dat ontstaat omdat studenten net
iets te laat zijn met het stopzetten, wordt met de novelle de wettelijke
termijn van 5 werkdagen verruimd tot een termijn van 10 kalenderdagen.
Omdat de uiterste datum voor stopzetten daarmee een vaste datum in de
maand wordt (uiterlijk op de tiende), is dat ook eenvoudiger qua
communicatie.
Stand van zaken technische implementatie
De voorziene inwerkingtredingsdatum voor de maatregelen uit de novelle
is 1 januari 2019. De afgelopen maanden is door DUO, de Regisseur
Studenten Reisrecht (RSR), Translink en de vervoersbedrijven hard
gewerkt om dit technisch gezien mogelijk te maken. De voorbereidingen
voor deze implementatie liggen op schema en worden de komende
maanden voortgezet.
Stand van zaken overige aangekondigde maatregelen
Naast de voorbereidingen voor de maatregelen uit de novelle, zijn de
afgelopen maanden ook de nodige voorbereidingen getroffen om de
overige maatregelen uit het totale maatregelenpakket tijdig te kunnen
implementeren. Hieronder informeer ik uw Kamer over de stand van
zaken rondom deze maatregelen.
Uitbreiden en slimmer gebruik maken van de capaciteit van de blacklist
De blacklist is een instrument dat vervoerders primair inzetten om fraude
en misbruik door reizigers tegen te gaan. De blacklist bevat nummers van
ov-chipkaarten of reisproducten die niet toegelaten mogen worden bij het
3

Kamerstuk 34 331, nr. 20.
Kamerstuk 34 331, nr. 19.
5
Op de website van DUO staat een lijstje met concrete stopzetdata vermeld voor de kalendermaanden in 2018.
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 645, nr. 668

2

inchecken. Wanneer iemand probeert in te checken met een ov-chipkaart
of reisproduct dat op de blacklist staat, dan wordt die kaart of dat product
direct gedeactiveerd. Je kunt er dan niet meer mee reizen.
In mijn brief van 21 december 2017 heb ik enkele maatregelen aangekondigd om de blacklist (die een beperkte capaciteit kent) effectiever te
kunnen inzetten om het aantal ov-boetes te laten afnemen. Over de stand
van zaken van deze maatregelen kan ik uw Kamer het volgende melden:
• NS is momenteel nog bezig met het uitvoeren van haar «proof of
concept» waaruit moet blijken of het technisch en financieel haalbaar
is om een onbeperkte blacklist in de praktijk te gaan gebruiken bij het
in- en uitchecken.
Als NS hiertoe in staat is en een (oud-) student checkt vervolgens met
zijn studentenreisproduct in bij NS, dan wordt het studentenreisproduct gedeactiveerd en is deze ook niet meer bij andere vervoersbedrijven te gebruiken. NS heeft mij laten weten dat naar aanleiding van de
eerste proeven een softwareaanpassing wordt ontwikkeld, waarna de
tests doorgaan. Ook wordt bezien hoeveel procent van de in omloop
zijnde studentenreisproducten bij NS worden gebruikt en wat daarvan
de gebruiksfrequentie (bij NS) is om een inschatting te kunnen maken
van de effectiviteit van deze maatregel.
• Zoals toegezegd wordt in het jaar 2018 het aantal plekken op de
blacklist voor studentenreisproducten verdubbeld. Dit is momenteel in
voorbereiding. Daarna vindt er een verdere verhoging van de
capaciteit plaats voor de maanden dat er een piek is in het aantal
(oud-)studenten dat het studentenreisproduct moet stopzetten,
namelijk van juli tot en met september.
• Daarnaast is toegezegd dat vanaf 2019 gebruik zal worden gemaakt
van een vorm van «smart blacklisting», waarbij alle studentenreisproducten waar geen recht meer op is, gerouleerd worden op de blacklist.
Checkt een student in met zijn studentenreisproduct op een dag
waarop dat product op de blacklist staat, dan wordt het studentenreisproduct gedeactiveerd en kan de student vanaf dat moment niet meer
reizen met zijn studentenreisproduct. Dit rouleren verhoogt de kans dat
er een automatische stopzetting van het studentenreisproduct
plaatsvindt.
Voor deze maatregel geldt dat hij momenteel in voorbereiding is.
Daarbinnen is gekozen voor het uitwerken van een variant waarbij
studentenreisproducten vanaf 1 maand na het verlopen van het
reisrecht rouleren op de blacklist (en niet al direct vanaf de eerste dag
na het verlopen van het reisrecht). De belangrijkste reden daarvoor is
dat we willen voorkomen dat er per ongeluk studentenreisproducten
op de blacklist terecht komen, waarvan DUO later vaststelt dat
(oud-)studenten er toch nog recht op hadden. Op deze manier kunnen
we extra handelingen bij studenten voorkomen.6
• Tot slot heb ik toegezegd dat vanaf 2019 de maximale periode
waarover boetes zullen worden opgelegd (nu 12 maanden) wordt
verkort naar 9 maanden en zo mogelijk naar 6 maanden. Voor deze
maatregel geldt dat deze momenteel in voorbereiding is en dat de
maximale boetetermijn vanaf 1 januari 2019 wordt teruggebracht tot 9
maanden. Mede afhankelijk van hoe de hiervoor genoemde maatregelen met betrekking tot de blacklist zich volgend jaar ontwikkelen, zal ik
samen met de vervoersbedrijven bezien of het mogelijk is om de
boetetermijn daarna nog verder terug te brengen tot 6 maanden.
Net als in mijn brief van 21 december jl., wil ik ook in deze brief
benadrukken dat (oud-)studenten de verplichting houden om hun
studentenreisproduct zelf tijdig bij een ophaalautomaat stop te zetten.
Door het effectiever inzetten van de blacklist kunnen studentenreispro6

Zie ook de passage over de overbruggingsregeling in het mbo op blz. 5 en blz. 6 van mijn brief
van 21 december 2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 645, nr. 668

3

ducten van (oud-)studenten worden gedeactiveerd, waardoor zij in ieder
geval geen extra ov-boetes meer blijven ontvangen. Maar, als je als
student zeker wil zijn dat je geen ov-boetes (meer) oploopt, is er maar één
devies: je reisproduct zelf tijdig stopzetten bij een ophaalautomaat.
Verbeteren van de informatiestroom over het einde van het reisrecht
Uit het onderzoeksrapport dat ik in december jl. aan uw Kamer heb
gestuurd, is gebleken dat een deel van de ov-boetes ontstaat als gevolg
van de doorlooptijd van de administratieve processen binnen DUO.
Daardoor komt het voor dat wanneer een (oud-)student voor de eerste
keer een ov-boete ontvangt, deze boete direct betrekking heeft op twee
halve maanden (in plaats van op één halve maand). Ook komt het voor
dat de eerste keer dat een student een ov-boete ontvangt, deze boete op
méér dan twee halve maanden betrekking heeft. Dat kan gebeuren als
DUO met terugwerkende kracht vaststelt dat een student over een
bepaalde periode (soms bijvoorbeeld al twee maanden) geen recht meer
had op een studentenreisproduct. DUO komt dan tot deze vaststelling na
raadpleging van het Basis Register Onderwijs (BRON). In BRON worden
onder meer in- en uitschrijvingen van studenten geregistreerd.
De afgelopen maanden is een aantal belangrijke stappen gezet om de
informatiestroom over de beëindiging van het reisrecht te verbeteren:
• DUO heeft sinds kort haar nieuwe ICT-systeem in gebruik genomen.
Sindsdien wordt de informatie uit BRON automatisch en bijna real
time gebruikt om het recht op studiefinanciering in het ICT-systeem te
herzien. Daardoor kan DUO eerder het einde van het reisrecht van een
(oud-)student constateren en zal het aantal ov-boetes verminderen dat
met terugwerkende kracht wordt opgelegd.
• Een ander voorbeeld is dat er bij mbo-studenten niet meer een
automatisch vooraf ingevulde datum in MijnDUO staat waarop het
recht op studiefinanciering eindigt. Op het moment dat de mboinstelling bijvoorbeeld de afstudeerdatum aan DUO doorgeeft, wordt
deze datum wel in MijnDUO opgenomen en ontvangt de mbo-student
daar van DUO een melding over.
• Verder heb ik de onderwijsinstellingen in het mbo per brief opgeroepen om hun studenten beter te informeren over hun afstudeerdatum.
Uit het onderzoeksrapport dat ik op 21 december 2017 aan uw Kamer
heb gestuurd, was namelijk gebleken dat het vooral voor mbostudenten niet altijd duidelijk is wat de einddatum van het reisrecht is.
Dit wordt onder meer veroorzaakt doordat in het mbo de onderwijsinstelling de student uitschrijft. Hierover is op 17 april jl. ook met uw
Kamer gesproken tijdens het Vragenuur. De suggesties die toen door
het lid Özdil (GroenLinks) zijn gedaan, heb ik meegenomen in de brief
die ik, in afstemming met de MBO Raad, op 23 mei jl. aan de mboinstellingen heb gestuurd.7
De MBO Raad heeft mij laten weten dat ze mijn oproep via een aantal
kanalen (netwerken Werkgeverszaken, Bedrijfsvoering en Bekostiging,
netwerk Communicatie en het Kennispunt MBO Onderwijs & Examinering) extra onder de aandacht heeft gebracht bij de verschillende
doelgroepen binnen de scholen.
Voor wat betreft ov-boetes met terugwerkende kracht wil ik uw Kamer, net
als in mijn antwoorden op vragen uit een schriftelijk overleg8, op het
volgende wijzen. Als gevolg van de maatregel waarbij studenten alleen
nog maar een ov-boete krijgen als ze daadwerkelijk met hun studentenreisproduct reizen nadat het recht daarop is verlopen, zullen er ov-boetes
met een (beperkte) terugwerkende kracht blijven ontstaan. Om de
7
8

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Kamerstuk 23 645, nr. 658.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 645, nr. 668

4

benodigde informatie-uitwisseling behapbaar en zorgvuldig te laten
verlopen, gaat er immers enige tijd overheen voordat DUO via RSR en
Translink is geïnformeerd over de vraag of de (oud-)student nog met het
reisproduct heeft gereisd nadat hij er geen recht meer op had. Daarom zal
DUO bij inwerkingtreding van deze maatregel uit de novelle de informatievoorziening aan (oud-)studenten uitbreiden. Na de 10e en de 15e werkdag
van de maand zal een bericht worden gestuurd naar (oud-) studenten die
het studentreisproduct ten onrechte nog niet hebben stopgezet. Aangegeven zal worden dat DUO heeft geconstateerd dat de student zijn
studentenreisproduct niet op tijd heeft stopgezet en dat als hij ermee reist,
er een ov-boete wordt opgelegd.
Verder zal DUO, zoals ik afgelopen december al aankondigde, aanpassingen in de nieuwe ICT-systemen doorvoeren waardoor studenten in
MijnDUO kunnen zien hoeveel maanden reisrecht zij nog hebben (op
basis van de informatie die op dat moment bij DUO bekend is). Deze
aanpassing zal naar verwachting in het voorjaar van 2019 gerealiseerd
zijn.
Plaatsen van ophaalautomaten bij onderwijsinstellingen
Om de drempel voor (oud-)studenten zo laag mogelijk te maken om hun
studentenreisproduct tijdig stop te zetten, heb ik een proef aangekondigd
om bij een aantal mbo-instellingen, hogescholen en universiteiten een
ophaalautomaat te plaatsen. In afstemming met de vervoersbedrijven en
RSR zijn de afgelopen periode twaalf onderwijsinstellingen geselecteerd
om aan de proef deel te nemen. Al deze twaalf onderwijsinstellingen
hebben aangegeven aan de proef te willen deelnemen. Deze zomer zullen
de ophaalautomaten worden geplaatst. In 2019 zal een evaluatie
plaatsvinden.
Blijven verbeteren van de communicatie over het studentenreisproduct
Naast de bovengenoemde maatregelen, blijft het uiteraard erg belangrijk
dat DUO zo goed mogelijk communiceert over het stopzetten van het
studentenreisproduct. In de beleidsreactie op het rapport van de Nationale
ombudsman over de informatievoorziening van DUO aan studenten met
een betalingsachterstand,9 heeft mijn ambtsvoorganger aangegeven wat
DUO allemaal heeft gedaan om deze communicatie te verbeteren. Een
voorbeeld daarvan is een filmpje op de DUO-website waarin studenten
stap-voor-stap kunnen zien hoe het studentenreisproduct stopgezet moet
worden.
Ook de afgelopen periode heeft DUO verbeteringen in de communicatie
doorgevoerd, zoals: het verder verduidelijken van teksten op de website,
het plaatsen van advertenties op Facebook en Instagram en het regelmatiger verspreiden van berichten via Twitter. Verder is het belang van het
tijdig stopzetten bij een ophaalautomaat en het risico op ov-boetes onder
de aandacht gebracht bij leerplichtambtenaren.
Onafhankelijk (audit)onderzoek
Zoals in de brief van 21 december 2017 stond, is het totale bedrag aan
opgelegde ov-boetes de laatste jaren afgenomen (van € 52,6 miljoen in
2014; naar € 45,0 miljoen in 2015; naar € 40,7 miljoen in 2016). Inmiddels
is duidelijk geworden dat het totale bedrag aan opgelegde ov-boetes in
2017 is uitgekomen op € 36,5 miljoen. Het doel van het door mij aange-

9

Kamerstuk 25 268, nr. 147.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 645, nr. 668

5

kondigde pakket aan maatregelen is en blijft om ervoor te zorgen dat deze
dalende trend zich voortzet en dat steeds minder studenten een ov-boete
krijgen.
In de bovengenoemde brief kondigde ik aan dat ik jaarlijks een onafhankelijk (audit)onderzoek zal laten uitvoeren. Daarin wordt, mede op basis
van rapportages van DUO, gemonitord wat de effecten van de maatregelen zijn en wat daaromtrent (mede op basis van toekomstige ontwikkelingen) nog verbeterd zou kunnen worden. Dit eerste onafhankelijke
(audit)onderzoek zal ik eind 2019, ongeveer een jaar na de voorziene
inwerkingtredingsdatum van de maatregelen uit de novelle, laten
uitvoeren.
Tot slot
Op donderdag 21 juni jl. is in de procedurevergadering van de vaste
commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) verzocht uw
Kamer vóór Prinsjesdag te informeren over de aanpak Beter Benutten
voor Beter Onderwijs.
In mijn brieven van 22 december 201710 en 12 juni jl.11 heb ik toegelicht
waarom het dilemma dat hierbij op tafel ligt zo complex is en waarom er
geen eenvoudige oplossingen voor bestaan. Dat maakt dat ik, zoals ik in
de brieven heb aangegeven, verwacht dat ik uw Kamer niet eerder dan
eind 2018 hierover kan informeren. Mocht dit gaandeweg toch mogelijk
blijken, dan zeg ik nogmaals toe dat ik dat uiteraard niet zal nalaten.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

10
11

Kamerstuk 23 645, nr. 652.
Kamerstuk 23 645, nr. 665.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 645, nr. 668

6