Het dier als donor

Een maatschappelijke dialoog over het gebruiken
van dieren voor orgaantransplantatie bij de mens

Rapport

Het dier als donor

2

Auteurs
Yayouk Willems, Isabelle Pirson, Jeroen Gouman en Petra
Verhoef

Illustraties en foto’s
Laura Marienus
Foto omslag
Still uit animatie ‘Het dier als donor’ © NEMO Kennislink/Sverre Frederiksen
Bij voorkeur citeren als:
Rathenau Instituut (2022). Het dier als donor – Een maatschappelijke dialoog over
het gebruiken van dieren voor orgaantransplantatie bij de mens. Den Haag:
Rathenau Instituut (auteurs: Willems, Y.E., I.S. Pirson, J. Gouman, en P. Verhoef)

De maatschappelijke dialogen zijn georganiseerd door het Rathenau
Instituut en NEMO Kennislink en uitgevoerd in samenwerking met het
Erasmus Medisch Centrum, Leids Universitair Medisch Centrum, de
Nierpatiënten Vereniging Nederland, de Nederlandse Transplantatie
Stichting, de Nederlandse Transplantatie Vereniging en de Raad voor
Dierenaangelegenheden.

Het dier als donor

3

Voorwoord
In het begin van dit jaar werd in de Verenigde Staten voor het eerst een
varkenshart getransplanteerd naar een man van wie het hart nauwelijks nog
werkte. Een dergelijke transplantatie van dier naar mens, in Nederland vanwege
veiligheidszorgen wettelijk niet toegestaan, kwam in het nieuws als een medisch
knap staaltje werk. Op datzelfde moment stonden er in Nederland 133 mensen op
de wachtlijst voor een donorhart. De donorwet uit 2020 heeft weliswaar meer
donoren opgeleverd, maar nog onvoldoende om het tekort aan organen op te
lossen.
Naast de mogelijkheid om een dierlijk orgaan geschikt te maken voor transplantatie
naar de mens, is het in theorie ook mogelijk om een orgaan bestaande uit
menselijke cellen te laten groeien in een dier. Dan is er sprake van een dier-menschimeer. Voorwaarden voor wetenschappelijk onderzoek met dergelijke chimeren
zijn nu op een onduidelijke manier in de Embryowet beschreven. Dieren gebruiken
om het tekort aan donororganen op te lossen roept veel maatschappelijke en
ethische vragen op. Past het wel bij maatschappelijke trends van minder vlees eten
of minder proefdieren gebruiken? Hoe ziet de transplantatieketen eruit als dieren er
onderdeel van zouden zijn? Hoe wegen we dierenwelzijn af tegen welzijn van
mensen met orgaanfalen?
Om zicht te krijgen op de wensen en zorgen die hierover leven heeft het Rathenau
Instituut samen met NEMO Kennislink in 2021 en het begin van 2022 een brede
maatschappelijke dialoog georganiseerd over dit onderwerp: de ‘Donordierdialoog’.
Het rapport Het dier als donor bundelt de resultaten van die gesprekken. Het geeft
aandachtspunten die politici en beleidsmakers kunnen meenemen in de actuele
debatten over de Embryowet en toekomstige besluitvorming over het gebruiken van
dieren voor onderzoek en medische toepassing.
Het Rathenau Instituut bedankt alle samenwerkingspartners en deelnemers die hun
overwegingen en meningen hebben gedeeld, en alle mensen die ons hebben
geholpen om met een breed publiek in gesprek te gaan. Ook danken wij het
ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport dat enthousiast was over het
initiatief om dialoog te gaan voeren en het financieel mogelijk heeft gemaakt.
Drs. Henk de Jong
Directeur Rathenau Instituut

Het dier als donor

4

Samenvatting
Inleiding
Begin 2022 stonden er bijna 1300 mensen op de wachtlijst voor een donor-orgaan.
Er is in Nederland al jaren een tekort aan donor-organen voor mensen die deze
nodig hebben. In de toekomst is het misschien mogelijk om met organen uit dieren
dit orgaantekort op te lossen. Dat zou op twee manieren kunnen: door het
transplanteren van dierlijke organen naar mensen (xenotransplantatie) of door het
in dieren laten groeien van organen bestaande uit menselijke cellen en deze naar
mensen te transplanteren. Een dier met deels menselijke cellen wordt een diermens-chimeer genoemd. Op dit moment is xenotransplantatie in Nederland bij wet
verboden. Dier-mens-chimeren zijn gereguleerd in de Embryowet, maar op een
onduidelijke manier. Beide toepassingen zijn overigens nog niet ver genoeg
ontwikkeld om te gebruiken in Nederland, maar in het buitenland wordt er al wel
onderzoek naar gedaan. Xenotransplantatie kwam in het afgelopen half jaar
tweemaal in het nieuws na experimentele, medische toepassing in de Verenigde
Staten.
Het gebruiken van dieren als oplossing voor het tekort aan transplantatieorganen
voor mensen heeft mogelijk verstrekkende maatschappelijke gevolgen. Voor
mensen die wachten op een orgaan en voor de gezondheidszorg waar dieren een
onderdeel van worden. Daarnaast zet de samenleving steeds grotere vraagtekens
bij het gebruiken van dieren voor medisch-wetenschappelijk onderzoek, en het
gebruiken van dieren ten nutte van de mens in het algemeen.
De vraag hoe we hier als samenleving mee om willen gaan is veelzijdig en raakt
aan verschillende fundamentele waarden en belangen. Gezien de onduidelijkheden
in de Nederlandse wet, en de mogelijk verstrekkende maatschappelijke gevolgen
van het gebruiken van dieren voor orgaantransplantatie, is het van belang dat wordt
onderzocht hoe verschillende Nederlanders hierover denken.
Het Rathenau Instituut en NEMO Kennislink organiseerden samen met
verschillende organisaties een brede, maatschappelijke dialoog over het gebruik
van dieren voor orgaantransplantatie naar mensen. Het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) – dat al in 2018 vroeg om onderzoek en
dialoog om de wetgeving te kunnen verhelderen – financierde de maatschappelijk
dialoog over dit onderwerp. In de dialogenreeks met de titel ‘Donordierdialoog’
stond de volgende vraag centraal: ‘Wat vinden deelnemers van het gebruiken van
dieren om er organen voor mensen in te laten groeien?’.

Het dier als donor

5

Aanpak bij de ‘Donordierdialoog’
Tussen maart 2021 en februari 2022 vonden er zes focusgroepbijeenkomsten en
elf dialogen plaats. We realiseren ons terdege dat de term donordier controversieel
is: dieren zijn geen ‘donor’, ze kunnen geen toestemming geven. Maar deze term
nodigt wel uit tot gesprek hierover. We spraken met mensen door heel Nederland
met diverse achtergronden en expertises. Het ging onder andere om patiënten,
artsen, (dier)ethici, varkenshouders, onderzoekers, scholieren, ouderen,
deskundigen uit de transplantatieketen, (diergeneeskunde) studenten, leden van de
Raad voor Dierenaangelegenheden en geïnteresseerde burgers. Door de
verscheidenheid aan deelnemers haalden we een grote diversiteit aan
perspectieven en overwegingen op. De resultaten geven een beeld van het brede
scala aan zorgen, kansen en voorwaarden bij het gebruiken van dieren voor
orgaantransplantatie.
Algemene conclusies van de maatschappelijke dialoog
Ondanks de complexiteit van het onderwerp, bleek het goed mogelijk om het
gesprek over ‘het dier als donor’ aan te gaan. Uit de dialogen komt een
genuanceerd beeld naar voren over het gebruiken van dieren voor
orgaantransplantatie. Vijf hoofdthema’s kunnen worden onderscheiden in de
gesprekken: voordelen en bezwaren voor mensen, kwesties rond het gebruiken van
dieren, het vormgeven van de onderzoekspraktijk, de toepassing in de klinische
praktijk, en de gevolgen voor de maatschappij.
De meeste dialoogdeelnemers waren niet tegen het verder onderzoeken van de
mogelijkheid om dieren te gebruiken voor het oplossen van het tekort aan
donororganen, als daarmee ernstig zieke patiënten geholpen zouden zijn. Wel
vonden ze dat wetenschappers tegelijkertijd moeten inzetten op ‘diervrije’
alternatieven, zoals orgaanperfusie (waarbij ongeschikte organen ‘opgeknapt’
worden) of organoïden (‘mini-orgaantjes’ gegroeid in een lab), zodat het
donordieronderzoek niet ten koste gaat van de ontwikkeling van andere, diervrije,
mogelijkheden. Die diervrije alternatieven voor het oplossen van het orgaantekort
hebben namelijk wel de voorkeur van het overgrote deel van de deelnemers.
Als het in de toekomst mogelijk wordt om dieren te gebruiken voor
orgaantransplantatie, vinden deelnemers het belangrijk dat er veel aandacht is voor
de veiligheid (voorkomen van zoönosen bijvoorbeeld) en voor het dierenwelzijn.
Dieren die gebruikt worden om een mensenleven te redden, moeten een zo goed
mogelijk leven hebben.
Sommige deelnemers sloten het gebruik van dieren voor orgaantransplantatie naar
de mens op voorhand uit. Een deel van hen vond het niet verdedigbaar om dieren
voor menselijke doelen te gebruiken, en dus ook niet voor dit doel. Voor sommigen

Het dier als donor

6

van hen was de onnatuurlijkheid van het mengen van menselijke en dierlijke cellen
de reden om onderzoek en toepassing bij voorbaat af te wijzen.
Aandachtspunten van deelnemers
In de nabije en verre toekomst zal er politieke besluitvorming en verdere
maatschappelijke discussie over dit onderwerp plaatsvinden. Het is belangrijk om te
weten welke kwesties spelen in de Nederlandse samenleving rondom dit
onderwerp, zodat hierop geanticipeerd kan worden wanneer er keuzen gemaakt
moeten worden over de verdere beleidsvorming. Het Rathenau Instituut geeft drie
aandachtspunten, gebaseerd op de – in onze ogen – belangrijkste zorgen en
overwegingen van deelnemers die naar voren kwamen in de dialogen.
•

•
•

Voor deelnemers wegen diverse ethische overwegingen rond het gebruiken
van dieren zwaar, zoals welzijn van het donordier en de proportionaliteit van de
gezondheidswinst voor mensen ten opzichte van de lasten voor het dier.
Deelnemers vragen om strenge eisen voor veiligheid, en om regulering van
onderzoek en toepassing op internationaal niveau.
Deelnemers noemen diverse punten bij eventuele inpassing in het
zorgsysteem, zoals betaalbaarheid, beschikbaarheid en mogelijke afname van
de bereidheid voor mensen om orgaandonor te zijn.

Aanbevelingen van het Rathenau Instituut
Op basis van diverse aandachtspunten uit de dialogen formuleert het Rathenau
Instituut de volgende aanbevelingen voor politici en beleidsmakers die werken aan
relevante wet- en regelgeving voor onderzoek, de medische praktijk of financiering
van onderzoek en therapie-ontwikkeling:
•

Verkrijg in Nederland verdere helderheid over nut en noodzaak van
laboratoriumonderzoek met dier-mens-chimeren en de (ethische) grenzen
die daaraan gesteld moeten worden. Zelfs als we niet verder onderzoek doen
naar de ontwikkeling van organen voor mensen, in hoeverre zijn dier-menschimeren dan alsnog een nuttig en noodzakelijk model om bijvoorbeeld ziekten
beter te begrijpen of de werking van medicatie beter te onderzoeken dan het
geval is met huidige diermodellen? Rechtvaardigt dat regulering buiten de
Embryowet en onder welke voorwaarden? De ministeries van VWS en
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) zouden gesprekken hierover
gezamenlijk kunnen initiëren.

Het dier als donor

7

•

Neem de volgende overwegingen van deelnemers mee bij het vaststellen
van het financieringsbeleid voor eventueel toekomstig onderzoek naar het
oplossen van het tekort aan donororganen:
• Wanneer onderzoek naar dier-mens-chimeren en xenotransplantatie
gestimuleerd wordt, stimuleer parallel hieraan dan ook onderzoek naar
diervrije alternatieven.
• Waarborg omkeerbaarheid in de ontwikkelingen rondom
‘donordiertoepassingen’. Het is belangrijk om in de toekomst te kunnen
blijven kiezen voor diervrije alternatieven in het licht van wetenschappelijke
ontwikkelingen of veranderende maatschappelijke opvattingen.
• Het bestaande donorsysteem moet blijvend gestimuleerd worden.

•

Laat bij toekomstige politieke besluitvorming of beleidsvorming duidelijk
zien hoe de overwegingen die de deelnemers meegeven rond toepassing
van ‘het dier als donor’ zijn meegewogen. De dialogen laten zien dat er
botsende waarden en belangen zijn. Het is belangrijk dat deze waarden en
belangen zorgvuldig worden benoemd en worden afgewogen bij de motivatie
achter (toekomstige) politieke keuzen.

•

Blijf de relatie tussen mens en dier in de samenleving monitoren. Hoe de
mens zich verhoudt ten opzichte van dieren is dynamisch en toetsing van
mening van experts én burgers zal bij toekomstige ontwikkelingen steeds nodig
zijn.

•

Stimuleer integrale beleidsontwikkeling tussen de ministeries rond dit
thema, met oog voor internationale ontwikkelingen. Een integrale, tussen
verschillende ministeries afgestemde, visie op beleid is nodig op dit onderwerp.
Houd hiervoor ontwikkelingen in het buitenland nauwlettend in de gaten.

Tot slot
Het is belangrijk om met elkaar in gesprek te blijven over dit onderwerp, nu en in de
toekomst, om te bepalen of het een waardevolle toepassing is om dieren te
gebruiken voor organen voor mensen. Met deze dialogen is een begin gemaakt met
dit gesprek. De aanbevelingen kunnen helpen bij het richting geven aan verdere
besluitvorming en dialoog.

Het dier als donor

8

Inhoud
Voorwoord ............................................................................................................ 3
Samenvatting ....................................................................................................... 4
Inleiding .............................................................................................................. 10
1.1
Organen van dier naar mens? .................................................... 10
1.2
Een maatschappelijke dialoog ................................................... 13
1.3
Doel van de Donordierdialoog.................................................... 16
1.4
Organisatie en samenwerkingspartners .................................... 17
1.5
Opzet van het project .................................................................. 18
1.6
Leeswijzer .................................................................................... 19
2

Opzet van de Donordierdialoog ............................................................... 21
2.1
Afbakening van terminologie en doelgroepen .......................... 21
2.1.1
Zorgvuldig woordgebruik ........................................................... 21
2.1.2
Doelgroepen in kaart brengen .................................................... 22
2.2
Verdieping door middel van focusgroeponderzoek.................. 23
2.2.1
Deelnemers .................................................................................. 23
2.2.2
Focusgroepbijeenkomsten ......................................................... 24
2.2.3
Lessen voor het opzetten en voeren van de dialoog ................ 27

3

Uitvoer dialogen en analyse ..................................................................... 28
3.1
Verschillende doelgroepen betrekken ....................................... 28
3.1.1
De dialogen onder de aandacht brengen................................... 28
3.1.2
Voorlichtingsmateriaal voor de dialogen................................... 30
3.2
Dialogenreeks .............................................................................. 33
3.3
Analyse van de gesprekken........................................................ 34
3.3.1
Coderen en analyseren van de focusgroepverslagen .............. 34
3.3.2
Coderen en analyseren van de dialoogverslagen ..................... 35

4

Resultaten ................................................................................................. 37
4.1
Thema 1: Voordelen en bezwaren voor mensen ....................... 38
4.1.1
Verkorten van de wachtlijst ........................................................ 38
4.1.2
Verkleinde kans op afstoting ...................................................... 39
4.1.3
Mogelijkheid tot innovatie .......................................................... 39
4.1.4
Commerciële mogelijkheden ...................................................... 40
4.1.5
Zoönose ....................................................................................... 40
4.1.6
Aanpassingen aan het dier ......................................................... 40

Het dier als donor

4.1.7
4.1.8
4.1.9
4.2
4.2.1
4.2.2
4.2.3
4.2.4
4.3
4.3.1
4.3.2
4.3.3
4.4
4.4.1
4.4.2
4.4.3
4.4.4
4.5
4.5.1
4.5.2
4.5.3
5

9

Zorgen over vervaging van grens tussen mens en dier ........... 41
Gebruik van stamcellen .............................................................. 42
Hellend vlak ................................................................................. 42
Thema 2: Kwesties rond het gebruiken van dieren .................. 43
De relatie tussen mens en dier ................................................... 43
Meewegen van dierenwelzijn ...................................................... 44
Proportionaliteit........................................................................... 46
Verschil tussen dieren ................................................................ 47
Thema 3: Vormgeving van de onderzoekspraktijk .................... 49
Onzekerheid over haalbaarheid ................................................. 49
Verschillende richtingen binnen het onderzoek ....................... 50
Hoge eisen aan veiligheid en voorzorg bij onderzoek .............. 51
Thema 4: Toepassing in de klinische praktijk ........................... 52
Een nieuwe zorgpraktijk ............................................................. 53
Ontwikkelingskosten................................................................... 54
Voorwaarden en regulering ........................................................ 55
De internationale context ............................................................ 56
Thema 5: Maatschappelijke gevolgen ........................................ 57
Solidariteit.................................................................................... 57
Verregaande maakbaarheid ........................................................ 57
De maatschappij van de toekomst ............................................. 59

Conclusies en aanbevelingen .................................................................. 60
5.1
Algemene conclusies van de dialogen ...................................... 61
5.2
Aandachtspunten uit de dialogen .............................................. 62
5.3
Aanbevelingen van het Rathenau Instituut ............................... 64
5.4
Tot slot ......................................................................................... 66

Erkenning ........................................................................................................... 67
Referenties ......................................................................................................... 68
Bijlage 1: Samenwerkingspartners ................................................................... 70
Bijlage 2: Witboek .............................................................................................. 72
Bijlage 3: ‘Het dier als donor’ in de media........................................................ 84
Bijlage 4: Deelnemers in de focusgroepen van experts .................................. 88
Bijlage 5: Details van de dialogen..................................................................... 90

Het dier als donor

10

Inleiding
Begin 2022 stonden er bijna 1300 mensen op de wachtlijst voor een donor-orgaan. 1
Deze mensen hebben vaak een lagere kwaliteit van leven en een grote kans om
vroeg te overlijden, bijvoorbeeld omdat hun hart of nieren heel slecht functioneren.
Zij hopen daarom om op korte termijn een orgaan gedoneerd te krijgen. De
donorwet uit 2020 heeft tot meer potentiële donoren geleid, maar het orgaantekort
is hiermee nog niet opgelost.2, 3 Onder andere omdat niet alle organen geschikt zijn
voor transplantatie. Wetenschappers doen daarom onderzoek naar aanvullende
oplossingen.

1.1

Organen van dier naar mens?

Recent zijn er verschillende wetenschappelijke doorbraken geweest die het in de
(verre) toekomst wellicht mogelijk maken om met dieren een deel van het
orgaantekort op te lossen. Bijvoorbeeld door middel van xenotransplantatie, waarbij
een orgaan van een dier naar een mens wordt getransplanteerd. Al in de jaren
zestig van de vorige eeuw werd er geëxperimenteerd met het transplanteren van
dierlijke organen naar mensen, maar de grote kans op afstoting en het risico op
overdracht van ziekten van dier naar mens blijven grote barrières voor een
daadwerkelijke toepassing (Cooper e.a., 2015).
Inmiddels zijn er nieuwe genetische technieken (zoals CRISPR-Cas), die het
makkelijker maken om genetische aanpassingen te doen. Daarmee is het mogelijk
om een dierlijk embryo zodanig genetisch aan te passen dat een orgaan
getransplanteerd kan worden naar een mens, zonder dat het direct afgestoten
wordt (zie figuur 1). Hierdoor heeft onderzoek naar xenotransplantatie een
hernieuwde impuls gekregen. In oktober 2021 werd in New York een nier van een
genetisch aangepast varken gekoppeld aan een hersendode persoon met nierfalen.
In januari 2022 werd in Baltimore voor het eerst een varkenshart getransplanteerd
1 Het aantal mensen op de wachtlijst voor een donor-orgaan is te vinden op de website van de Nederlandse
Transplantatie Stichting, zie https://www.transplantatiestichting.nl/donatie-transplantatie/wachtlijst-voororgaantransplantatie. Dit getal bevat alleen mensen mee die een operatie aankunnen. Dit heet transplantabel.
2 De nieuwe donorwet is op 1 juli 2020 ingegaan en legt vast dat iedereen vanaf 18 jaar in het Donorregister komt
te staan. Hierin staat de keuze geregistreerd voor het wel of niet doneren van organen en weefsels na
overlijden.
3 Zie ook Brief van de minister voor Medische Zorg aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal,
Den Haag, 7 juli 2021, 33 506, Nr. 44, Voorstel van wet van het lid Pia Dijkstra tot wijziging van de Wet op de
orgaandonatie in verband met het opnemen van een actief donorregistratiesysteem,
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/moties/detail?id=2021D27884

Het dier als donor

11

naar een man met hartfalen (Reardon, 2022). Hoewel hij twee maanden daarna
overleed, werd de operatie aangekondigd als een belangrijke eerste stap richting
het in de medische praktijk gebruiken van dieren voor orgaantransplantatie bij
mensen (Schlich e.a., 2022).
Naast onderzoek naar xenotransplantatie, wordt onderzocht of het mogelijk is om
organen in dieren te laten ontwikkelen vanuit menselijke cellen. Wanneer
menselijke cellen groeien in een dier is er sprake van een dier-mens-chimeer 4 (zie
figuur 2). Patiënt-eigen stamcellen, ingebracht in een dierembryo, kunnen in theorie
uitgroeien tot een menselijk orgaan of weefsel dat na de geboorte van het dier
getransplanteerd kan worden naar de persoon die deze cellen afstond. Omdat er in
dat geval gebruik gemaakt kan worden van patiënt-eigen cellen, wordt de kans op
afstoting van het orgaan kleiner geschat dan bij transplantatie van een
mensenorgaan naar een andere persoon of bij transplantatie van een dierenorgaan
naar een mens. Momenteel moeten mensen met een getransplanteerd orgaan
levenslang medicatie slikken om afstoting tegen te gaan. Die medicijnen hebben
bijwerkingen, zoals een stijging van de bloeddruk en van het suiker- en vetgehalte
in het bloed en een verhoogd risico op infecties, oogproblemen, en suikerziekte. De
hoop is dat bij het gebruik van organen van dier-mens-chimeren zware medicijnen
in mindere mate nodig zullen zijn.
Onderzoek naar dier-mens-chimeren vindt met name op fundamenteel niveau
plaats in het lab. In 2010 lukte het een groep Amerikaanse en Japanse
wetenschappers om een alvleesklier, gemaakt van stamcellen afkomstig van een
muis, in een rat te laten groeien (Kobayashi e.a., 2010). In 2017 maakten
wetenschappers in Amerika bekend dat het ze was gelukt om menselijke
stamcellen in varkens te laten groeien (Wu e.a., 2017). Het percentage menselijke
cellen was nog erg laag. En in april 2021 kondigde een internationaal team van
Spaanse, Amerikaanse en Chinese wetenschappers aan dat ze erin geslaagd
waren om menselijke stamcellen aan een apenembryo toe te voegen, en zo een
aap-mens-chimeer te maken (Tan e.a., 2021). Deze bleef tot twintig dagen in leven
in een petrischaal. Van het daadwerkelijk laten groeien van een compleet menselijk
orgaan in een dier is nog geen sprake.

4 We spreken van dier-mens-chimeer (en niet mens-dierchimeer), omdat het een dier is met slechts een klein
aandeel van menselijke cellen.

Het dier als donor

12

Figuur 1 Xenotransplantatie: stappen die nodig zijn om een dierenorgaan geschikt te maken
voor transplantatie naar de mens.

Figuur 2 Dier-mens-chimeren: stappen die nodig zijn om een orgaan van menselijke cellen
te laten groeien in een dier.

Op dit moment wordt er in een aantal landen onderzocht of het gebruiken van
organen uit dieren voor mensen mogelijk is. Van het daadwerkelijk transplanteren
naar mensen is nog (lang) geen sprake. In Nederland is het uitvoeren van
medische verrichtingen met toepassing van xenotransplantatie verboden. 5 Ook aan
de ontwikkeling van dier-mens-chimeren zitten wettelijke beperkingen, alhoewel
daar enige onduidelijkheid over is (zie kader 1 ‘Mens-diercombinaties in de
Embryowet’). In het buitenland, zoals in de Verenigde Staten, Japan en Duitsland,
zijn onderzoekers wél bezig met onderzoek naar beide toepassingen. Daarom is
het van belang om te bespreken of we deze toepassingen ook in Nederland verder
willen onderzoeken en ontwikkelen. Of juist niet. Dan kan de Nederlandse
wetgeving daarop mogelijk aangepast worden.

5 Artikel 6a van Wet op bijzondere medische verrichtingen, zie: wetten.nl - Regeling - Wet op bijzondere medische
verrichtingen - BWBR0008974 (overheid.nl)

Het dier als donor

13

Kader 1 Mens-diercombinaties in de Embryowet
Bij het creëren van dier-mens-chimeren brengen onderzoekers menselijke
stamcellen, die zich nog tot allerlei weefsel kunnen ontwikkelen, in een dierlijk
embryo. Dit kunnen embryonale stamcellen zijn (afkomstig van een menselijk
embryo), of geïnduceerde pluripotente stamcellen (iPS-cellen). iPS-cellen zijn
cellen die worden ‘geherprogrammeerd’ tot stamcellen vanuit lichaamscellen
(bijvoorbeeld vanuit huidcellen). iPS-cellen kunnen dus gevormd worden
zonder dat daar een menselijk embryo als bron voor stamcellen voor gebruikt
hoeft te worden.
Dier-mens-chimeren die gemaakt worden met embryonale stamcellen worden
gereguleerd binnen de Embryowet. 6 De Embryowet stelt vanuit het oogpunt
van respect voor menselijk leven grenzen aan handelingen met
geslachtscellen en embryo's. Een dier-mens-chimeer die tot stand is gebracht
met embryonale stamcellen mag niet langer dan veertien dagen worden
ontwikkeld in het lab en mag niet worden ingebracht in een baarmoeder. Of
dat met een dier-mens-chimeer die tot stand is gebracht met iPS-stamcellen
wél mag, laat de Nederlandse wet momenteel in het midden. De techniek om
iPS-cellen te maken bestond namelijk nog niet ten tijde van het opstellen van
de eerdere versie van de Embryowet.
Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) heeft in 2018 de
Gezondheidsraad gevraagd om onderzoek te doen naar de onduidelijkheid in
de wet over ‘mens-diercombinaties’ waar dier-mens-chimeren en cybriden 7
onder vallen. De Gezondheidsraad adviseerde in reactie hierop in 2019 om
een nieuwe, toekomstbestendige regeling op te stellen voor biotechnologische
ontwikkelingen, zodat elk onderzoek naar dier-mens-chimeren en cybriden
individueel beoordeeld kan worden door een nog aan te wijzen instantie
(Gezondheidsraad, 2019). De Raad van State nam dit advies niet over, omdat
ze het niet mogelijk achtte om al duidelijke regels voor de medisch-ethische
afwegingen te maken. Bovendien zou het opstellen van een regulerend kader
impliciet betekenen dat ‘onderzoek naar mens-diercombinaties in beginsel
wordt toegestaan.’ 8

1.2

Een maatschappelijke dialoog

Het gebruiken van dieren als oplossing voor het tekort aan transplantatieorganen
voor mensen heeft mogelijk verstrekkende maatschappelijke gevolgen. Voor

Het dier als donor

14

mensen die wachten op een orgaan, voor de gezondheidszorg waarin dieren
onderdeel kunnen worden van de bestaande transplantatieketen, 9 maar ook voor
de samenleving die steeds grotere vraagtekens zet bij het gebruiken van dieren
voor medisch-wetenschappelijk onderzoek. De vraag hoe we hier als samenleving
mee om willen gaan is veelzijdig en raakt aan verschillende fundamentele waarden
en belangen. Vragen gaan over hoe mensen zich tot dieren (moeten) verhouden,
het afwegen van dierenwelzijn én welzijn van mensen met orgaanfalen, en
overwegingen rond wetenschappelijke mogelijkheden én risico’s.
De beslissing over het gebruiken van dieren als bron voor transplantatieorganen
vraagt om een zorgvuldige afweging, waarbij het van belang is dat een
verscheidenheid aan overwegingen, perspectieven en waarden wordt
meegenomen. Hierin moeten (ervarings-)deskundigen – zoals mensen met
orgaanfalen, dierenartsen, (proef)dierdeskundigen, artsen, wetenschappers – maar
ook het algemene publiek worden betrokken (Rathenau Instituut, 2019a).
Het Rathenau Instituut en NEMO Kennislink namen daarom in 2020 gezamenlijk
het initiatief om een brede en zichtbare maatschappelijke dialoog te gaan voeren
over het gebruiken van dieren voor het oplossen van het tekort aan
transplantatieorganen bij mensen.
Een maatschappelijke dialoog bestaat uit verschillende dialoogbijeenkomsten.
Hiermee kan een gezamenlijk proces van meningsvorming gefaciliteerd worden
over onderwerpen waarover verschillend wordt gedacht. Een dialoog is geen debat
waarin vaststaande standpunten worden uitgewisseld, waarin deelnemers elkaar
proberen te overtuigen, of waarin deelnemers moeten kiezen of ze voor of tegen
zijn. In een dialoog voeren deelnemers gesprekken waarin ze verschillende
overwegingen en perspectieven met elkaar delen (Verhoef e.a., 2021). Een
belangrijk functie van maatschappelijke dialogen is ook om het gesprek breder in
de samenleving aan te wakkeren, dus ook buiten de dialoogbijeenkomsten zelf. Dat
kan bijvoorbeeld door de uitkomsten van verschillende bijeenkomsten te delen via
landelijke media.
Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) steunde dit initiatief
van het Rathenau Instituut en NEMO Kennislink en kende in december 2020 een
6
7
8
9

Zie: wetten.nl - Regeling - Embryowet - BWBR0013797 (overheid.nl)
Bij cybriden brengen onderzoekers een menselijke celkern in een ontkernde, dierlijke eicel. Elke cel bevat dan
een celkern met menselijk DNA en mitochondriaal DNA van dierlijke herkomst. Zo ontstaat een embryo met
99,9% menselijk DNA in de celkern en 0,1% dierlijk DNA.
Zie: Voorlichting betreffende de regulering van cybriden en chimaeren, Bijlage bij Kamerstukken II 2020/21,
34990, nr. 8, Raad van State
Met de transplantatieketen bedoelen we iedereen die betrokken is rondom de logistiek van het transplanteren
van organen.

Het dier als donor

15

subsidie toe aan het project om dialogen te organiseren door heel Nederland. 10 De
rijksoverheid had al eerder kenbaar gemaakt het belangrijk te vinden dat hierover
het maatschappelijke gesprek zou worden gevoerd. 11 Dit omdat het ministerie van
VWS handvatten zoekt voor het wegnemen van onduidelijkheden in de Embryowet
en het beter reguleren van onderzoek met dier-mens-chimeren en cybriden (zie
kader 1 ‘Mens-dier combinaties in de Embryowet’). In het coalitieakkoord van 2021
– 2025 is aangekondigd dat op basis van de derde evaluatie van de Embryowet de
regulatie van deze toepassingen verhelderd moeten worden (zie kader 2 ‘Derde
evaluatie Embryowet). 12
Cybriden spelen inmiddels geen belangrijke rol meer in het huidige
wetenschappelijke onderzoek (Gezondheidsraad, 2019 en KNAW, 2019). Bij
cybriden brengen onderzoekers een menselijke celkern in een ontkernde, dierlijke
eicel. Elke cel bevat dan een menselijke kern en mitochondriaal DNA van dierlijke
herkomst. Zo ontstaat een embryo met 99,9% menselijk DNA in de celkern en 0,1%
dierlijk DNA. Aanvankelijk werden cybriden ontwikkeld als alternatief voor
onderzoek met stamcellen van menselijke embryo’s. Deze belofte is echter niet
uitgekomen, onder andere doordat er met de ontwikkeling van iPS-cellen een beter
alternatief is voor verkrijgen van menselijke stamcellen (zie kader 1 ‘Mens-dier
combinaties in de Embryowet’).
Als initiatiefnemers van de dialoog hebben we daarom, in overleg met het ministerie
van VWS en de samenwerkingspartners, besloten om cybriden niet mee te nemen
als onderwerp van gesprek in de dialogenreeks. Daarnaast hebben we, in overleg
met de samenwerkingspartners en het ministerie van VWS, besloten om naast diermens-chimeren ook het onderwerp xenotransplantatie te betrekken in de dialogen.
Beide toepassingen roepen deels dezelfde vragen op, aangezien ze beide gaan
over transplantatie vanuit dier naar mens. Daarnaast is onderzoek naar
xenotransplantatie in een veel verder gevorderd stadium dan het onderzoek naar
dier-mens-chimeren. Daarom vonden we het belangrijk om ook deze toepassing nú
mee te nemen in de dialogen.
In de maatschappelijke dialoog stonden dus twee toepassingen centraal:
xenotransplantatie en dier-mens-chimeren. De titel van de reeks dialogen was
‘Donordierdialoog’. In de dialogen spraken we zowel over onderzoek naar deze
toepassingen als de uitvoering van deze toepassingen in de medische praktijk. De
focus lag op orgaantransplantatie, maar in de gesprekken werd het laten groeien en
10 Deze subsidie is onderdeel van maatschappelijke gesprekken over handelingen met embryo’s zie:
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/embryos/embryo%E2%80%99s-en-wetenschappelijkeontwikkelingen
11 Kamerstukken II 2017/2018, 34 990, nr. 1
12 Coalitieakkoord 2021 – 2025, Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst. VVD, D66, CDA &
ChristenUnie

Het dier als donor

16

transplanteren van weefsel en cellen ook meegenomen. Ook meer fundamentele
kennisontwikkeling hoort daarbij. Dit brede perspectief op
toepassingsmogelijkheden namen we mee in de dialogenreeks.

1.3

Doel van de Donordierdialoog

Het doel van de Donordierdialoog was om met verschillende mensen in gesprek te
gaan en een goed onderbouwd beeld te krijgen van hoe verschillende
Nederlanders denken over het gebruiken van dieren voor het verkrijgen van
organen voor transplantatie naar mensen.
In de maatschappelijke dialoog stond deze vraag centraal: ‘Wat vinden deelnemers
van het gebruiken van dieren om er organen voor mensen in te laten groeien?’. De
uitkomsten van deze gesprekken helpen om de perspectieven en overwegingen die
spelen in de Nederlandse samenleving mee te nemen in de politieke besluitvorming
en beleidsontwikkeling rond de Embryowet. Ze vormen daarmee een aanvulling op
adviezen rond dier-mens-chimeren, zoals de eerder genoemde adviezen van de
Gezondheidsraad en Raad van State, en de adviezen in de derde evaluatie
Embryowet (zie kader 2 ‘Derde evaluatie Embryowet’). De resultaten van de
maatschappelijke dialoog geven ook inzicht in de gevoelens en meningen van
verschillende groepen Nederlanders over xenotransplanatie, hetgeen wettelijk
verboden is in ons land. Bij ons weten staat die wetgeving momenteel niet ter
discussie.

Het dier als donor

17

Kader 2 Derde evaluatie Embryowet
De derde evaluatie Embryowet onderzocht het huidige functioneren en de
toekomstbestendigheid van de Embryowet en hoe deze kunnen worden
verbeterd. De onderzoekers betrokken daarbij regelgeving en beleid in andere
landen en de medisch-wetenschappelijke en maatschappelijke ontwikkelingen.
Er zijn verschillende deelthema’s waarop het functioneren van de Embryowet
tijdens de derde evaluatie werd beoordeeld.13 De regulatie van chimeren en
cybriden maakten onderdeel uit van de evaluatie.
De derde evaluatie van de Embryowet, gepubliceerd in februari 2021, beveelt
aan om af te zien van regulering van chimeren onder de Embryowet als er
gebruik wordt gemaakt van iPS-cellen. iPS-cellen zijn cellen die worden
‘geherprogrammeerd’ tot stamcellen vanuit lichaamscellen (bijvoorbeeld vanuit
huidcellen). De evaluatiecommissie vond onder andere dat de bescherming
van menselijk leven niet in het geding komt bij dit type onderzoek. De iPSchimeer is immers grotendeels dier en er worden geen menselijke embryo’s
gebruikt bij de totstandkoming van de chimeer. Dit in tegenstelling tot de
‘oude’ manier om chimeren te vormen waarbij stamcellen afkomstig van
menselijke embryo’s worden gebruikt.
In plaats daarvan stelt de commissie voor om toetsing van onderzoek naar en
toezicht op gebruik van iPS-chimeren te reguleren buiten de Embryowet,
bijvoorbeeld binnen de wettelijke kaders rond dierenwelzijn of de toepassing
van biotechnologie. Indien nodig kunnen er binnen die regulering extra
voorwaarden gesteld worden aan onderzoek met chimeren. De commissie
stelt verder voor dat mens-diercybriden, immers grotendeels menselijke
embryo’s, wél onder de Embryowet beschermd kunnen worden.

1.4

Organisatie en samenwerkingspartners

Het Rathenau Instituut en NEMO Kennislink organiseerden de brede
maatschappelijke dialoog projectmatig. Het Rathenau Instituut was penvoerder van
het project en wetenschappelijk-inhoudelijk verantwoordelijk voor het opzetten,
uitvoeren en rapporteren van de maatschappelijke dialoog. Het Rathenau Instituut
draagt ook verantwoordelijkheid voor de conclusies en aanbevelingen. NEMO
13 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/03/15/derde-evaluatie-embryowet

Het dier als donor

18

Kennislink was verantwoordelijk voor het informeren van verschillende
doelgroepen, het ontwikkelen van voorlichtingsmateriaal voor de dialogen, het
bereik in verschillende media en het voeren van dialogen met een brede
afspiegeling van de samenleving. De twee organisaties stemden wekelijks af en
benutten voortdurend elkaars brede expertise.
De dialogen zijn georganiseerd in samenwerking met partijen die vanuit hun
expertise of ervaring kennis hebben van verschillende aspecten rondom het gebruik
van dieren voor orgaantransplantatie naar de mens (zie figuur 3). De
consortiumpartners waren het Erasmus Medisch Centrum (Erasmus MC), Leids
Universitair Medisch Centrum (LUMC), de Nederlandse Transplantatie Vereniging
(NTV), de Nederlandse Transplantatie Stichting (NTS), de Nierpatiënten Vereniging
Nederland (NVN) en de Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA).14 In bijlage 1
zijn details over de betrokken partijen te vinden.

Figuur 3 Overzicht van de samenwerkende partijen en hun expertiseveld.

1.5

Opzet van het project

Het project liep van januari 2021 tot mei 2022 en bestond uit drie fasen (zie figuur
4). In de eerste fase zorgden we voor de afbakening van het project en verdiepten
we ons in het onderwerp. In deze fase werden de standaardterminologie en de
14 De RDA is geen officiële consortiumpartner maar wel een actieve samenwerkingspartner en heeft gedurende
het gehele project input gegeven en toegang verleend tot het netwerk van eigen leden.

Het dier als donor

19

status van wetenschappelijke bevindingen omschreven. Ook organiseerden we
focusgroepen – verdiepende gesprekken in kleine groepen van
ervaringsdeskundigen of burgers – om inhoudelijk richting te krijgen voor de
dialogen met verschillende groepen uit de samenleving.
Het doel van de tweede fase was het verbreden van de discussie en het betrekken
van verschillende doelgroepen. We ontwikkelden informatiemateriaal om de
verschillende dialogen goed te kunnen voeren en het brede publiek te betrekken.
Het voeren van de verschillende dialogen vond plaats in deze fase. Ook
informeerden we pers en maatschappij over de dialogen. In de derde fase stond
analyseren en rapporteren van de inzichten uit de gesprekken centraal.

Figuur 4 Tijdslijn en projectmatige aanpak van het project.

Dit rapport is het eindproduct van het project. Hierin hebben we de resultaten van
de verschillende focusgroepgesprekken en dialogen gebundeld. Het rapport brengt
in beeld hoe verschillende Nederlanders denken over het gebruiken van dieren
voor orgaantransplantatie naar de mens en onderzoek hiernaar. We voorzien deze
resultaten van interpretatie en geven handelingsperspectieven voor politici,
beleidsmakers en andere geïnteresseerden.

1.6
•

Leeswijzer
In hoofdstuk 2 geven we een overzicht van de methoden die we hebben
gebruikt om de focusgroepbijeenkomsten en dialogen voor te bereiden en

Het dier als donor

•

•

•

20

lichten we toe hoe we de focusgroepbijeenkomsten hebben opgezet en
uitgevoerd.
In hoofdstuk 3 schetsen we hoe we de dialogen onder de aandacht hebben
gebracht en hoe we ze hebben uitgevoerd. Ook bespreken we in dit hoofdstuk
hoe de resultaten van de focusgroepbijeenkomsten en dialogen zijn
geanalyseerd.
In hoofdstuk 4 beschrijven we de resultaten van alle gesprekken
(focusgroepbijeenkomsten en dialogen) aan de hand van vijf hoofdthema’s en
aangevuld met citaten uit deze gesprekken.
In hoofdstuk 5 eindigen we het rapport met conclusies en handelingsopties.

Het dier als donor

2

21

Opzet van de Donordierdialoog

Het doel van deze brede maatschappelijke dialoog was om in de Nederlandse
samenleving een gesprek te voeren over de wenselijkheid van het gebruiken van
dieren voor orgaantransplantatie naar mensen. Ook onderzoek en inbedding in de
klinische praktijk, waren onderdeel van het gesprek. In dit hoofdstuk beschrijven we
hoe we de focusgroepbijeenkomsten hebben opgezet en uitgevoerd en de dialogen
hebben voorbereid (fase 1).

2.1

Afbakening van terminologie en doelgroepen

Voordat we begonnen met het opzetten en voeren van focusgroepgesprekken en
dialogen, bepaalden we op welke toepassingen we ons zouden richten en in welke
bewoordingen. We noemden dat afbakening.

2.1.1

Zorgvuldig woordgebruik

Dier-mens-chimeren, xenotransplantatie en daaraan gerelateerde termen zijn
complex. Het doel van de brede maatschappelijke dialoog was niet om deze
toepassingen wetenschappelijk te doorgronden, maar om met elkaar in gesprek te
gaan over de mogelijke maatschappelijke en ethische kwesties en de impact die
deze technologische ontwikkelingen kunnen hebben op mens, dier en samenleving.
Het was daarom van belang om terminologie rondom deze toepassingen eenvoudig
te houden, maar wel zorgvuldig. We hebben daarom aan het begin van het project
een witboek opgesteld (zie bijlage 2). Het witboek bestaat uit een overzicht van de
onderwerpen die we bespraken en de terminologie die we gebruikten gedurende de
gesprekken. De samenwerkingspartners hebben meegedacht over de juiste termen
en informatie in het witboek. Bij het opstellen van het witboek hebben we gelet op
de volgende zaken:
•

De termen die we gebruikten moesten makkelijk te communiceren zijn en het
publiek prikkelen om met elkaar in gesprek te gaan. Zo hadden we een korte
en bondige titel voor het project gekozen: ‘Het dier als donor’, met de ondertitel
‘Een dialoog over het aanpassen en gebruiken van dieren om er organen voor
mensen in te laten groeien’. We refereerden naar onze brede maatschappelijke
dialoog als de ‘Donordierdialoog’, en gebruikten op social media de hashtags
#donordier, in combinatie met #dialoog of #dialogen. Dit nodigde uit tot

Het dier als donor

•

•

•

22

gesprek: want de titel stelde direct de vraag centraal of we dieren willen
gebruiken voor orgaantransplantatie naar mensen. Dat dieren geen
toestemming kunnen geven om donor te zijn kreeg aandacht in de gesprekken.
De termen die we gebruikten moesten begrijpelijk zijn voor een breed publiek.
Zo probeerden we termen als xenotransplantatie of dier-mens-chimeren te
vermijden. Het onderscheid tussen beide toepassingen werd gemaakt met
concrete voorbeelden. Bijvoorbeeld door te verwijzen naar een varkenshart dat
wordt getransplanteerd naar een mens, of een mensenhart dat groeit in een
varken en daarna wordt getransplanteerd.
De informatie die we gaven moest wetenschappelijk correct zijn. Het witboek
was geen uitgebreide literatuurstudie maar gaf wel een helder geschreven
overzicht van wat technisch wel en niet kan met deze toepassingen. 15
Samenwerkingspartners met wetenschappelijke expertise controleerden of de
termen correct waren gedefinieerd. Daarnaast hebben we een overzicht
gemaakt van voorbeelden die gebruikt konden worden ter illustratie, en een
leeslijst opgesteld met toegankelijk geschreven artikelen over dit onderwerp.
Het witboek moest als wegwijzer kunnen dienen voor intern en extern gebruik.
Het was belangrijk dat we op dezelfde manier over het project spraken. Het
witboek was daarom kort en bondig geschreven zodat het toegankelijk was
voor samenwerkingspartners, externe partners en andere partijen, zoals de
media.

2.1.2

Doelgroepen in kaart brengen

In overleg met de samenwerkingspartners werden aan het begin van het project de
te betrekken doelgroepen geïdentificeerd. Om een breed scala aan perspectieven
mee te nemen, nodigden we verschillende deelnemers uit, die door hun expertise
of ervaring vanuit een bepaalde invalshoek naar ‘het dier als donor’ konden kijken.
Onder andere (ervarings-)deskundigen uit de transplantatieketen (patiënten, artsen,
transplantatiemedewerkers), onderzoekers, en groepen die in het dagelijks leven
met dieren te maken hebben (veehouders, veeartsen, dierethici,
proefdierdeskundigen, studenten diergeneeskunde). Mensen met orgaanfalen
zullen bijvoorbeeld veel waarde hechten aan het verkorten van de wachtlijsten en
medisch specialisten hebben te maken met patiënten die ze niet kunnen helpen
omdat er niet genoeg organen zijn. Daarnaast zien onderzoekers de mogelijkheid
om fundamentele kennis te vergaren of nieuwe toepassingen te ontdekken.
(Proef)dierenexperts zullen het gebruik van dieren voor menselijke doeleinden op
basis van hun specifieke expertise afwegen.

15 Eerdere relevante publicaties van de KNAW (2019), Gezondheidsraad (2019) en het Rathenau Instituut (2019a)
zijn hierin verwerkt.

Het dier als donor

23

Bij de dialogen wilden we de brede maatschappij (‘het publiek’) betrekken, die uit
verschillende groepen bestaat. We hielden dan ook oog voor de diversiteit van de
deelnemers. We streefden ernaar om voor de dialogen mensen uit te nodigen van
verschillende leeftijden, opleidingen en achtergronden en afkomstig uit
verschillende regio’s in Nederland.

2.2

Verdieping door middel van focusgroeponderzoek

Na het afbakenen van de toepassingen en het vaststellen van de juiste terminologie
organiseerden we focusgroepbijeenkomsten om inzichten te krijgen in de
perspectieven van verschillende groepen deelnemers. Focusgroepbijeenkomsten
zijn goed voorbereide, gestructureerde gesprekken in klein gezelschap. Het
Rathenau Instituut heeft veel ervaring met het organiseren van dit soort
bijeenkomsten (zie bijvoorbeeld Rathenau Instituut, 2019b). De gesprekken in de
focusgroepen boden inzicht in de verscheidenheid aan vragen, zorgen en
overwegingen van deelnemers rond het gebruik van dieren voor
orgaantransplantatie. En ook in de manier waarop we dit gesprek het beste konden
aangaan in de brede dialogen. Bijvoorbeeld de volgorde van verschillende
onderwerpen en de juiste woordkeuze. Deze verdieping was nodig om de dialogen
goed voor te bereiden.

2.2.1

Deelnemers

In totaal organiseerden we in maart en april 2021 zes bijeenkomsten met
focusgroepen: een pilotfocusgroep, vier focusgroepen met deelnemers die vanuit
hun expertise of ervaring te maken hebben met dierenwelzijn en
orgaantransplantatie, en een focusgroep met burgers. De bijeenkomsten werden
georganiseerd in nauwe samenwerking met de Raad voor Dierenaangelegenheden
(focusgroep met experts op het gebied van dierenwelzijn), het Erasmus MC, de
Nederlandse Transplantatie Vereniging en de Nederlandse Transplantatie Stichting
(focusgroep met onderzoekers, artsen en beleidsmakers op het gebied van
transplantatie), en de Nierpatiënten Vereniging Nederland (focusgroep met mensen
met een getransplanteerde nier), en NEMO Kennislink (focusgroep met burgers).
Tabel 1 geeft een gedetailleerde beschrijving van de deelnemers per focusgroep. In
bijlage 4 staat een overzicht van de experts die deelnamen aan de focusgroepen.

Het dier als donor

24

Tabel 1 Gedetailleerde beschrijving per focusgroep.
Expertise

Achtergrond

Aantal
deelnemers

Divers (pilot)

Medewerkers van het Rathenau Instituut, met een
achtergrond in innovatiewetenschappen, medische ethiek,
en technische bestuurskunde.

5

Dierenwelzijn

Belangenbehartigers en mensen met expertise op het
gebied van proefdierkunde, dierenwelzijn, diergezondheid
en dierethiek.

6

Onderzoekers

Wetenschappers met een achtergrond in (veterinaire)
embryologie, medische ethiek, anatomie,
ontwikkelingsbiologie, en biomechanica.

8

Artsen en
transplantatiedeskundigen

Artsen gespecialiseerd in transplantatiechirurgie en
regeneratieve geneeskunde, en transplantatiedeskundigen
werkend voor transplantatiecentra.

9

Mensen met
(voormalig)
nierfalen

Mensen die eerder nierfalen hadden en een
niertransplantatie ondergingen.

7

Burgers

Deelnemers van verschillende leeftijden (21 – 68 jaar) en
achtergronden: leraar, kunstenaar, ondernemer,
medewerker stichting voor veganisten, beleidsmedewerker,
apotheker.

7

2.2.2

Focusgroepbijeenkomsten

Vanwege de geldende maatregelen tijdens de COVID-19-pandemie vonden alle
focusgroepbijeenkomsten online plaats, in Zoom. De bijeenkomsten duurden
tussen de 1,5 en 2 uur. Voorafgaand kregen alle deelnemers digitaal een brochure
toegestuurd met achtergrondinformatie. In deze brochure stond korte uitleg over de
twee toepassingen (dier-mens-chimeren en xenotransplantatie). Op deze manier
zorgden we ervoor dat de deelnemers met voldoende kennis het gesprek zouden

Het dier als donor

25

beginnen. Voor de focusgroepgesprekken van start gingen, organiseerden we een
pilotbijeenkomst met werknemers van het Rathenau Instituut om te kijken of de
opzet volgens het draaiboek goed werkte. We maakten vervolgens kleine
aanpassingen.
Tijdens de focusgroepgesprekken maakten we gebruik van twee
toekomstscenario’s (schetsen van een situatie die zich in de toekomst afspeelt). Dit
bood de mogelijkheid om maatschappelijke dilemma’s die misschien in de toekomst
zullen spelen, nú te bespreken. Deelnemers konden op die manier verkennen
welke kansen ze zien en welke zorgen ze hebben rondom de ontwikkeling en
uitvoering van beide toepassingen. In het eerste scenario dat we voorlegden
groeien er menselijke nieren in een varken die vervolgens worden getransplanteerd
naar iemand met nierfalen (toepassing van dier-mens-chimeer). In het tweede
scenario worden nieren van een genetisch aangepast varken getransplanteerd naar
iemand met nierfalen (xenotransplantatie).
De toekomstscenario’s werden voorgelezen en ondersteund door eenvoudige
PowerPointdia’s. Vervolgens stelden we open vragen (‘Wat vinden jullie ervan als
dieren in de toekomst op deze manier zouden worden gebruikt voor het verkrijgen
van organen voor mensen? Wat roept dit bij jullie op?’) en verdiepende vragen (‘Is
het redden van mensen met orgaanfalen een doel waarvoor het dier mag worden
ingezet?’, ‘Hoe zien jullie de beschermwaardigheid van een dier dat gebruikt wordt
voor het groeien van organen voor mensen?’, ‘Hoe denken jullie dat het gebruik
van deze ‘medische dieren’ de veehouderij / transplantatieketen zal veranderen?’).
Zo werden de vragen, zorgen en overwegingen van deelnemers uitgediept en de
verschillende perspectieven verhelderd. Een medewerker van het Rathenau
Instituut notuleerde de gesprekken voor de analyses. De focusgroepgesprekken
werden opgenomen en later door een onderzoeker getranscribeerd. Een journalist
was aanwezig om met behulp van constructieve journalistiek naderhand blogs 16 te
schrijven over de focusgroepbijeenkomsten op de website van NEMO Kennislink
(zie kader 3 ‘Constructieve journalistiek’). Daarmee werden burgers al vroeg
betrokken bij de brede maatschappelijke dialoog.

16 De blogreeks is te vinden op de website van NEMO Kennislink: https://www.nemokennislink.nl/themas/het-dierals-donor/

Het dier als donor

26

Kader 3 Constructieve journalistiek
Voor een deel van de communicatie werd gebruik gemaakt van constructieve
journalistiek. Dit is een vorm van journalistiek waarbij de journalist zich niet
enkel richt op verslaglegging van een thema of gebeurtenis, maar samen met
betrokkenen een project of gebeurtenis onderzoekt, vragen verzamelt en
mogelijke handelingsopties bekijkt. De journalist keek gaandeweg het project
welke thema’s onderbelicht waren, of veel vragen opriepen, om daar
vervolgens verder op in te gaan in haar artikelen of blogs. Door deze vorm van
journalistiek toe te passen werden mensen vroeg betrokken bij het onderwerp.
Ook stelde het de samenwerkingspartners in staat om bepaalde, misschien
onderbelichte, thema’s aandacht te geven en verder uit te werken. Daarnaast
zorgde het voor meer verbinding en engagement met de verschillende
doelgroepen en genereerde het doorlopende aandacht voor de brede
maatschappelijke dialoog.
Bij alle focusgroepen die we voerden was een constructieve journalist
aanwezig. Bij de dialoog in het NEMO Science Museum Amsterdam werd een
live blog bijgehouden. 17 Verder resulteerde de aanwezigheid van de
constructieve journalist bij de focusgroepen in een blogreeks waarin diverse
thema’s, zoals het betrekken van burgers bij gevoelige vraagstukken verder
werden onderzocht. 18 De journalist verdiepte zich daarnaast in de rol van
religie in acceptatie van het gebruik van dieren. Daarvoor werd een driedelige
artikelreeks geschreven waarbij religieuze ethici werd gevraagd naar hun
perspectief op het gebruiken van dieren voor organen voor mensen.19, 20, 21

17
18
19
20
21

https://www.nemokennislink.nl/publicaties/liveblog-donordierdialoog/
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/als-je-burgers-betrekt-bij-een-gevoelig-vraagstuk/
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/varkensvlees-gebruiken-is-verboden-in-de-islam-tenzij-je-een-levenkunt-redden/
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/rabbijn-evers-een-mens-wil-gered-worden-ook-ten-koste-van-eendier/
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/mensen-voelen-zich-veilig-bij-een-onderscheid-tussen-mens-endier/

Het dier als donor

2.2.3

27

Lessen voor het opzetten en voeren van de dialoog

Door middel van de gesprekken in focusgroepen konden we verschillende thema’s
inventariseren die spelen rondom het gebruiken van dieren voor
transplantatieorganen. De verschillende achtergronden van de deelnemers stelden
ons in staat om het onderwerp van verschillende kanten te belichten en onze
manier van dialoogvoeren goed voor te bereiden. Bij elke focusgroep hoorden we
weer nieuwe argumenten en vragen. Deze inzichten hebben we gebundeld in een
leidraad voor de reeks van dialogen over dit onderwerp (zie kader 4 ‘Leidraad voor
de dialogen’). 22

Kader 4 Leidraad voor de dialogen
In de leidraad hebben we naast belangrijke thema’s en kwesties die speelden
ook tips geformuleerd met betrekking tot hoe experts, moderatoren en de
organisator van de dialoog ervoor kunnen zorgen dat mensen met elkaar in
gesprek gaan. Zo hebben we benadrukt dat experts in de bijeenkomsten
verheldering kunnen geven over het onderwerp, maar niet de discussie mogen
domineren. Dit kan er namelijk voor zorgen dat niet-experts bepaalde
onderwerpen vermijden of verlegen zijn om deel te nemen in de discussie.
Moderatoren gaven we het advies om aan het begin van de dialoog te
benadrukken dat het niet erg is als deelnemers geen duidelijke mening
hebben, en dat halve gedachten, vage gevoelens of twijfels ook belangrijk zijn
om te delen: ze vormen een vertrekpunt voor gezamenlijke verkenning. Voor
het organiserende team was het belangrijk om een open dialoog te
organiseren waarin ruimte is voor tegenstelde meningen. We adviseerden dat
het programma zo opgesteld zou worden dat er verschillende stemmen
worden gerepresenteerd, en waarbij de focus op dialoog ligt en niet op debat.

22 De leidraad kan worden opgevraagd bij het Rathenau Instituut door een mail te sturen naar info@rathenau.nl

Het dier als donor

3

28

Uitvoer dialogen en analyse

Na afronding van fase 1 gingen we over naar het uitvoeren van de dialogen in fase
2 (zie figuur 4). We ontwikkelden een strategie om de doelgroepen en de brede
maatschappij te bereiken (‘betrekken’). Dit deden we in de vorm van een
impactplan, waarin we beschreven hoe we het onderwerp op een aantrekkelijke
manier onder de aandacht zouden brengen van de verschillende doelgroepen. We
ontwikkelden vervolgens voorlichtingsmateriaal voor de dialogen om verschillende
doelgroepen te betrekken (‘verbreden’) en het onderwerp te verduidelijken. Via
verschillende media (o.a. krant, radio, tv) kregen het onderwerp ‘donordieren’ en de
dialoog aandacht en werden ze zichtbaar in Nederland. In dit hoofdstuk lichten we
de aanpak van fase 2 verder toe, en bespreken we hoe we de gesprekken van de
focusgroepen en dialogen hebben geanalyseerd (fase 3).

3.1

Verschillende doelgroepen betrekken

Het impactplan werd opgesteld door NEMO Kennislink. Hierin werden de
afspraken, stappen en processen vastgelegd over hoe en met welke partijen we
tijdens het project zouden communiceren. Een belangrijk onderdeel was de
strategie voor het benaderen en betrekken van verschillende doelgroepen in de
samenleving. De samenwerkingspartners speelden een belangrijke rol in het
betrekken van verschillende doelgroepen en de brede maatschappij. Hieronder
belichten we kort hoe we de dialogen onder de aandacht hebben gebracht en hoe
we deelnemers hierbij hebben betrokken.

3.1.1

De dialogen onder de aandacht brengen

We hebben het publiek op verschillende manieren betrokken bij ons project. Onder
andere door het geven van informatie via de websites en communicatiekanalen van
alle samenwerkingspartners (zie bijlage 3). Daarnaast hebben we aandacht
gegenereerd via publieksmedia. We hebben specifieke doelgroepen bereikt door
dialogen te organiseren op plekken waar zij te vinden waren.
Per doelgroep bepaalden we welke vragen en informatie nodig waren om deze
groep aan te spreken. We zochten mensen van specifieke doelgroepen op,
bijvoorbeeld in buurthuizen, ‘The Living Museum’, een middelbare school en de
Dutch Pork Expo (zie kader 5).

Het dier als donor

29

We hebben aandacht voor het project gegenereerd – en daarmee de dialoog ook
breder in de samenleving gestimuleerd – via traditionele media (radio, tv, en
kranten), online platforms, journalistieke artikelen op NEMO Kennislink, artikelen en
verslagen op de website van het Rathenau Instituut, eigen netwerken en achterban,
artikelen/informatie op websites van samenwerkingspartners en door aan te haken
bij andere evenementen (zie figuur 5 en bijlage 3 voor een overzicht van de
publicaties in de media en op onze eigen websites).
De eindbevindingen zijn gedeeld met de deelnemers, en de brede maatschappij,
door middel van deze eindrapportage, een beeldverhaal met de bevindingen en
een eindpresentatie op 23 mei 2022 voor het ministerie van VWS en onze
samenwerkingspartners.

Figuur 5 Overzicht van de media-aandacht voor de maatschappelijke dialoog over ‘het
dier als donor’.

Het dier als donor

30

Kader 5 Dialoog bij de Dutch Pork Expo
Bij de Dutch Pork Expo gingen we niet in gesprek met een hele groep, maar
voerden we persoonlijke gesprekjes met bezoekers in de Brabanthallen in Den
Bosch. Hier kwamen meer dan 3.000 varkenshouders (vaak met hun
gezinsleden), agrarische medewerkers, dierenartsen, leerkrachten,
onderzoekers, studenten en ondernemers om te bekijken wat de recentste
ontwikkelingen zijn in de varkenshouderij. We huurden hier een expositiestand
voor twee dagen en stonden daar met een illustrator om de dialoog te
visualiseren en gesprekken te stimuleren. De onderzoekers van het Rathenau
Instituut en NEMO Kennislink liepen op de bezoekers af, boden een sticker
van een orgaan aan en openden het gesprek met vragen als: ‘Kent u iemand
die wel een nieuw orgaan kan gebruiken?’, ‘Zou u een nier van een dier willen
ontvangen?’, of ‘Zou u met uw varkens mensenlevens willen redden?’. In
tegenstelling tot onze andere dialogen, waar we met een grote groep in
gesprek gingen, voerden we hier gesprekjes met voorbijgangers (alleen, in
tweetallen of kleine groepjes). De tekeningen die tijdens deze gesprekken
gemaakt werden, maakten andere bezoekers nieuwsgierig en waren
uitnodigend voor een volgend gesprek.

3.1.2

Voorlichtingsmateriaal voor de dialogen

Om de gesprekken tijdens de dialogen te stimuleren, ontwikkelden en gebruikten
we voorlichtingsmateriaal:
Animatie
De toekomstscenario’s die we gebruikten in de focusgroepen hebben we verder
uitgewerkt tot een animatie (zie figuur 6). In deze animatie, geproduceerd door
NEMO Kennislink in samenwerking met Fast Facts en Sverre Frederiksen, worden
xenotransplantatie en dier-mens-chimeren uitgelegd. De toekomstscenario’s bieden
aanknopingspunten om het gesprek aan te gaan.
De toekomst begint met een beeld van Nederland in 2051. Daarin zie je Lisa, een
jonge vrouw, moeder, en echtgenote met nierfalen. Ze staat al lang op de wachtlijst

Het dier als donor

31

voor een nieuwe nier, maar het ziet er niet naar uit dat er snel een menselijke donor
voor haar gevonden wordt. Haar arts legt haar twee alternatieve opties voor. Ze kan
kiezen voor een aangepaste varkensnier. Een andere optie is een nieuwe techniek
waarbij een nier bestaande uit haar eigen cellen groeit in een varken en vervolgens
naar haar getransplanteerd wordt. Of kiest ze ervoor om te wachten tot een
geschikte menselijke orgaandonor gevonden wordt?

Figuur 6 Een aantal screenshots uit de animatie die we ontwikkelden om de dialogen in te
leiden. De volledige animatie gemaakt door Sverre Frederiksen is te zien op Youtube. 23

Emoticon kaarten
Net als bij eerdere dialogen georganiseerd door het Rathenau Instituut en NEMO
Kennislink werd er gebruik gemaakt van emoticon kaarten. Dit zijn kaarten met
daarop een emoticon (zie figuur 7). Deze kijkt ‘bedenkelijk’, ‘verbaasd’, ‘blij’ of
‘verdrietig’. De kaarten hadden nadrukkelijk geen rode of groene kleuren, om
associaties met een ‘goed’ of ‘fout’ antwoord te voorkomen. Het gebruik van deze
kaarten bleek een goede manier om het gesprek aan te gaan, door deelnemers te
laten reageren op bepaalde vragen of stellingen door middel van een kaart. De
kaarten hielpen ook om wat minder uitgesproken deelnemers aan het woord te
laten. Door deelnemers te vragen om een kaart op te steken, konden we ze
rechtstreeks aanspreken en vragen om toelichting op hun gekozen emoticon.

Figuur 7 Emoticon-kaarten

Illustrator
Bij de Dutch Pork Expo was een illustrator aanwezig. Hij luisterde mee naar de
gesprekken en zette de kernboodschap om in een tekening. Figuur 8 geeft een
paar voorbeelden daarvan. Op deze manier enthousiasmeerden we
expositiebezoekers om met ons in gesprek te gaan terwijl we tegelijkertijd een goed

23 De animatie ‘Het dier als donor is te zien via https://www.youtube.com/watch?v=g5P-T-qax3s&t=19s

Het dier als donor

32

overzicht kregen van kwesties die speelden. De tekeningen waren prikkelend en
maakten omstanders nieuwsgierig. Ze verlaagden de drempel om mee te praten.

Figuur 8 Illustraties n.a.v. gesprekken op de Dutch Pork Expo gemaakt door Robert Oude
Nijhuis van Studio Stift.

Do it yourself (DIY) dialoogpakket
Om mensen te stimuleren zelf een dialoog te organiseren ontwikkelden we een ‘Do
It Yourself (DIY) pakket’. 24 Hierin staan de belangrijkste thema’s omschreven,
samen met de vragen die gesteld kunnen worden tijdens de dialoog, en een lijst
van mogelijke deskundigen en sprekers voor de bijeenkomst. Een onderdeel van
het DIY-pakket is een sprekersbriefing, waarin tips worden gegeven voor
moderatoren en deelnemende deskundigen, in lijn met de leidraad (zie kader 4).

24 Bij interesse kan het DIY pakket worden opgevraagd bij het Rathenau Instituut via info@rathenau.nl

Het dier als donor

33

Beeldverhaal
We hebben geplastificeerde kaarten gemaakt van een aantal afbeeldingen uit onze
animatie, waarin uitgelegd werd hoe xenotransplantatie en het maken van diermens-chimeren in hun werk gaan. Deze gebruikten we als deelnemers
verduidelijking nodig hadden over xenotransplantatie en/of dier-mens-chimeren. Zie
figuur 9 hieronder.

Figuur 9 Afbeeldingen uit de animatie ter verduidelijking van xenotransplantatie en/of diermens-chimeren.

3.2

Dialogenreeks

In totaal hebben er elf interactieve dialogen plaatsgevonden, die verschilden in
grootte en doelgroep (zie figuur 10 en bijlage 5). De bijeenkomsten waren op
locatie, hybride of volledig online. Acht van deze dialogen organiseerden wij zelf en
drie dialogen werden georganiseerd met behulp van het DIY-pakket. Bij de DIYdialogen waren wij aanwezig als moderator en/of notulist. Drie organisaties
maakten gebruik van het DIY-pakket gedurende de looptijd van het project:
Rijksmuseum Boerhaave, Science Café Deventer en studenten van de opleiding
Diergeneeskunde aan de Universiteit Utrecht (studievereniging VetInvolved). Aan
het einde van het project werd het DIY-pakket veelvuldig gebruikt: bij de Medisch
Ethische Commissie van de Nederlandse Transplantatie Vereniging, op het Keizer
Karel College in Amstelveen, en bij de congresdag van de Medische Faculteit der
Amsterdamsche Studenten (MFAS). Deze dialogen zijn niet mee genomen in dit
rapport omdat deze tijdens de afronding van het rapport plaatsvonden.
Elke dialoog – behalve die van de Dutch Pork Expo – volgde grofweg hetzelfde
format. Allereerst stelden de organisatoren en moderator zich voor en werden doel
en spelregels van de dialoog kort toegelicht. Benadrukt werd dat het doel van de
dialoog was om ideeën, zorgen, overwegingen te verzamelen en niet om anderen
te overtuigen. Het werd onderstreept dat een goed of fout antwoord niet bestaat,
dat het belangrijk is om goed naar elkaar te luisteren en dat je van mening mag
veranderen (zie kader 4). Ook het gegeven dat de animatie ‘het dier als donor’ een

Het dier als donor

34

mogelijk toekomstscenario is, waarbij nog veel onzekerheid bestaat of het ooit
realiteit wordt, werd bij elke dialoog nadrukkelijk vermeld. Vervolgens werd
uitgelegd hoe de emoticonkaarten werken en werd een eerste vraag voorgelegd ‘ter
oefening’. Hierna werd de animatie getoond en startte de dialoog. De moderator
vroeg deelnemers naar hun eerste gedachten over de animatie en aan de hand van
de reacties werden de verschillende zorgen, vragen en ideeën vervolgens
besproken en uitgediept. Specifiek werd gevraagd naar onderliggende waarden en
overtuigingen achter een bepaalde mening of uitspraak. Bij elke dialoog was een
onderzoeker van het Rathenau Instituut aanwezig die verslag legde van de dialoog
in de vorm van een vrijwel letterlijk uitgeschreven schriftelijk verslag.
Bij sommige dialogen waren een of meerdere deskundigen aanwezig. Dit waren
mensen die zich bezighouden met onderzoek naar het laten groeien van organen
(in dieren), transplantatiechirurgen, (dier)ethici en/of patiënten. Deze deskundigen
gaven voorafgaand aan de dialoog een korte presentatie of ‘mini-college’.
Vervolgens werd de dialoog gehouden zoals hiervoor beschreven. De
(ervarings)deskundigen namen daarna plaats in het publiek en deden zoveel als
mogelijk mee aan de dialoog. Daarbij waren ze beschikbaar om eventuele vragen
te beantwoorden. Benadrukt werd dat de ze een ondersteunende rol in de dialoog
hadden, door uitleg te geven en vragen van deelnemers te beantwoorden in
heldere en begrijpelijke taal. In bijlage 5 staat een overzicht van alle dialogen,
inclusief het aantal deelnemers.

3.3

Analyse van de gesprekken

Tijdens de dialogen gingen we in gesprek met deelnemers met verschillende
achtergronden en perspectieven. Daarvan maakten we schriftelijke verslagen. Hoe
we deze verslagen, en die van de focusgroepen, hebben geanalyseerd beschrijven
we hieronder.

3.3.1

Coderen en analyseren van de focusgroepverslagen

Drie onderzoekers van het Rathenau Instituut namen de schriftelijke verslagen van
de focusgroepbijeenkomsten onafhankelijk van elkaar door. Ze hebben de
verschillende onderwerpen die aan bod kwamen genoteerd, gesorteerd en in
overkoepelende thema’s ondergebracht. Samen met partners van het Erasmus MC
– die gespecialiseerd zijn in kwalitatieve analyses rond medisch-ethische
vraagstukken – categoriseerden ze deze verschillende thema’s in een codeboom.
Een codeboom geeft een overzicht van onderwerpen die tijdens de gesprekken

Het dier als donor

35

naar voren komen. Door een codeboom te gebruiken werd inzichtelijk welke
thema’s leidend waren in de gesprekken.
Vervolgens codeerden de onderzoekers de verslagen aan de hand van de
opgestelde codeboom in softwareprogramma ATLAS.ti9. 25 Na het coderen van de
focusgroepverslagen door een onderzoeker, werd de codering gecontroleerd door
een andere onderzoeker. Als bepaalde tekstdelen door beide onderzoekers
verschillend gecodeerd waren, werd in overleg besloten welke codering dit
tekstfragment kreeg. In sommige gevallen werden aan een tekstfragment meerdere
codes gegeven. De resultaten van het coderen werden samengevat aan de hand
van verdiepende analysevragen. Op deze manier ontstond inzicht in de
belangrijkste zorgen, vragen, en overwegingen per thema (zie hoofdstuk 5).
Voorbeelden van analysevragen waren: ‘Welke dilemma's, zorgen en
verwachtingen uiten deelnemers?’ ‘Waarover is relatieve overeenstemming en
waarover minder of niet?’ ‘Hoe verschillen de perspectieven op een bepaald
dilemma tussen deelnemers?’ ‘Wat valt op?’ ‘En waarom valt dat op?’ ‘Wat geven
deelnemers mee voor de toekomst, bijvoorbeeld voor beleidsmakers?’

3.3.2

Coderen en analyseren van de dialoogverslagen

Dezelfde drie onderzoekers van het Rathenau Instituut namen de schriftelijke
verslagen van de dialogen onafhankelijk van elkaar door, om te kijken of er nog
andere thema’s of subthema’s waren die aan de codeboom toegevoegd moesten
worden. De thema’s van de codeboom bleven hetzelfde na de dialogen, al werden
er wel een aantal nieuwe subthema’s toegevoegd. De verslagen van de dialogen
werden vervolgens op dezelfde manier geanalyseerd als die van de focusgroepen.
Ook de interviews afgenomen voor de blogs op de website van NEMO Kennislink,
de reacties van bezoekers van de website op de blogs van NEMO Kennislink, en
virtuele chats bij hybride events werden gebruikt als toevoegingen aan de
resultaten of voor quotes in dit rapport.

25 ATLAS.ti9 is een softwareprogramma waarmee je kwalitatieve data kan analyseren, https://atlasti.com/

Het dier als donor

Figuur 10 Overzicht van de dialogen op verschillende locaties in Nederland.

36

Het dier als donor

4

37

Resultaten

In de brede maatschappelijke dialoog hebben we onder verschillende groepen
mensen gesprekken gefaciliteerd over de aanvaardbaarheid van het gebruiken van
dieren om het orgaantekort bij mensen op te lossen. In dit hoofdstuk geven we een
overzicht van wat er is besproken. We beginnen hieronder met een aantal
algemene waarnemingen.
Genuanceerde gesprekken over een complex onderwerp
Voor veel deelnemers was het praten over het gebruiken van dieren voor
orgaantransplantatie naar mensen een complex onderwerp waar ze niet per
definitie voor of tegen waren. In de dialogen viel op dat deelnemers goed in staat
waren om genuanceerd na te denken over het onderwerp. Ze wogen verschillende
kwesties mee bij hun meningsvorming. Deelnemers leerden van elkaar en vormden
gezamenlijk hun mening.
Toekomstperspectief
Een dialoog over organen uit dieren gebruiken voor mensen zou deelnemers het
idee kunnen geven dat we al binnen een aantal jaar gebruik kunnen maken van
deze mogelijkheid. Vooral bij beleidsmakers en medici uit de transplantatieketen
bestond de vrees dat deelnemers hierdoor valse hoop zouden krijgen of dat
burgers zich zouden uitschrijven uit het Donorregister. Uit onze dialogen bleek dat
deelnemers zich goed realiseren dat het gaat om de (verre) toekomst. Nadenken
over toekomstige gevolgen is een middel om als maatschappij beter te kunnen
bepalen of en hoe we deze technieken verder zouden willen ontwikkelen en
toepassen.
Xenotransplantatie en dier-mens-chimeren
De dilemma’s, zorgen en vragen die naar voren kwamen bleken voor
xenotransplantatie en dier-mens-chimeren grotendeels hetzelfde. Slechts in enkele
gevallen kwam het voor dat een bepaalde kwestie, zorg of hoop zich specifiek
toespitste op één van beide. In de volgende hoofdstukken maken we daarom ook
geen onderscheid en verwijzen we naar de verzamelterm ‘toepassingen’ (het
gebruik van dieren voor verkrijgen van organen voor mensen, ongeacht de
techniek) of ‘technieken’ (de diverse onderliggende technieken die hiervoor nodig
zijn). In de enkele gevallen dat er specifiek iets werd gezegd over een van de twee
toepassingen of technieken, wordt dat benoemd. Op basis van de analyses stelden
we vast dat de discussie zich rondom vijf thema’s centreerde. Die thema’s zijn:
voordelen en bezwaren voor mensen, kwesties rond het gebruiken van dieren,
vormgeving van de onderzoekspraktijk, toepassing in de klinische praktijk en

Het dier als donor

38

maatschappelijke gevolgen. In de volgende paragrafen presenteren we de
resultaten per thema.

4.1

Thema 1: Voordelen en bezwaren voor mensen

Deelnemers aan de dialoog zagen kansen in het onderzoek naar en een eventuele
medische toepassing van dier-mens-chimeren en xenotransplantatie. Voornamelijk
voor mensen met orgaanfalen, die nu niet altijd tijdig geholpen kunnen worden
vanwege de lange wachtlijst voor transplantatie. Tegelijkertijd zagen deelnemers
ook risico’s voor mensen en kregen sommigen een ‘naar gevoel’ bij de gedachte
dat dierlijk weefsel in een mensenlichaam wordt gebracht of menselijk weefsel in
een dier groeit. Hieronder volgen eerst de genoemde voordelen en dan de
genoemde bezwaren.

4.1.1

Verkorten van de wachtlijst

Mensen die op de wachtlijst staan voor een orgaan kunnen doorgaans niet het
leven leiden dat ze willen, ze zijn vaak ernstig ziek. Soms overlijden ze voor de
transplantatie. Een nieuw orgaan is levensreddend en kan de kwaliteit van leven
aanzienlijk verbeteren. Deelnemers aan de dialogen die lijden aan orgaanfalen, en
zelf (op termijn) een donor-orgaan nodig hebben, stonden open voor de
mogelijkheid om een orgaan gegroeid in een dier te ontvangen wanneer het hun
leven kan redden.
Deelnemers zonder orgaanfalen gaven aan dat ze het moeilijk vinden om in te
schatten of ze een orgaan uit een dier zouden willen, mochten ze dat ooit zelf nodig
hebben. Ze verwachtten dat je, als je op de wachtlijst staat, wellicht andere keuzen
maakt dan wanneer je geen orgaan nodig hebt. De meeste deelnemers
verwachtten dat ze, ondanks huidige twijfels, in geval van medische noodzaak de
kans wel zouden aangrijpen.
De artsen en beleidsmakers uit de transplantatieketen die meededen aan de
dialoog keken veelal uit naar nieuwe manieren om patiënten te kunnen helpen. Ze
worden nu immers vaak geconfronteerd met lange wachtlijsten voor
orgaantransplantaties, waardoor ze niet de zorg kunnen leveren die ze het liefste
willen. Als organen uit dieren geschikt worden gemaakt voor transplantatie, dan zou
dat behandelaars de mogelijkheid geven om patiënten beter en sneller van dienst
te zijn. Ook zou dit voor meer planbaarheid en zekerheid kunnen zorgen in de
transplantatieketen. Nu is de transplantatieketen afhankelijk van onvoorspelbare
omstandigheden, zoals wanneer er een geschikte donor gevonden wordt. Door

Het dier als donor

39

dieren te gebruiken om organen te laten groeien voor mensen wordt een
transplantatie veel makkelijker in te plannen. Dit zorgt ook voor minder onzekerheid
voor de mensen op de wachtlijst, die nu vaak vlak voor een operatie pas weten of
er een orgaan voor hem of haar beschikbaar zal zijn.
‘Ik zie als transplantatiearts elke dag mensen die overlijden en
die hier misschien wel door gered zouden kunnen worden’
Deelnemende transplantatiearts bij focusgroep

4.1.2

Verkleinde kans op afstoting

Onderzoekers die mee deden aan de focusgroepen verwachten dat het gebruik van
een orgaan dat bestaat uit patiënt-eigen cellen en dat is gegroeid in een dier de
kans op afstoting na transplantatie verkleint. Dit gaat dus over de toepassing van
dier-mens-chimeren. Dat kan volgens deze deskundigen betekenen dat patiënten
minder zware medicijnen tegen afstoting hoeven te slikken. Veel deelnemers gaven
aan dit belangrijk te vinden in hun overweging om te kiezen voor dier-menschimeren in plaats van voor xenotransplantatie. Voorop stond dat deelnemers een
voorkeur hadden voor de methode met de beste medische resultaten.

4.1.3

Mogelijkheid tot innovatie

De meeste deelnemers vonden het bijzonder wat de medische wetenschap
tegenwoordig zoal kan, en hadden er vertrouwen in dat er de komende jaren veel
innovatief onderzoek gedaan zal worden. Een aantal onderzoekers die deelnamen
aan de dialogen noemden dat onderzoek naar beide toepassingen niet hoeft te
betekenen dat er daadwerkelijk organen van dieren naar mensen getransplanteerd
gaan worden. Het onderzoek hiernaar kan namelijk ook andere inzichten geven.
Bijvoorbeeld om nieuwe, betere modellen te ontwikkelen voor onderzoek naar het
ontstaan en de behandeling van bepaalde ziekten. Medicatie of andere
therapeutische behandelingen kunnen dan gericht getest worden op hun effecten
op menselijke organen die zijn gegroeid in dieren. Op de lange termijn zouden er
dan mogelijk minder mensen in klinisch onderzoek nodig zijn, omdat zij niet meer
nodig zijn om effectiviteit en veiligheid van bijvoorbeeld medicatie te onderzoeken.
Bij dergelijk onderzoek blijft het dier, d.w.z. de dier-mens-chimeer, wel een
proefdier maar de resultaten van onderzoek met de chimeren zijn mogelijk
relevanter voor de mens. Het onderwerp proefdiergebruik komt verder aan de orde
in paragraaf 4.2.

Het dier als donor

4.1.4

40

Commerciële mogelijkheden

Sommige deelnemers zagen, naast voordelen voor mensen op de wachtlijst, nog
een voordeel van het gebruik van dieren als bron van organen voor transplantatie
naar de mens. Hoewel het houden van dieren voor medisch gebruik vraagt om
nieuwe expertise en strikte regels, zagen deelnemers – met name bezoekers van
de Dutch Pork Expo – het als een mogelijk interessant verdienmodel. Deze
deelnemers zeiden dat een dier dat voor medische doeleinden wordt gebruikt meer
waard zal zijn dan wanneer het bijvoorbeeld voor vleesproductie wordt gebruikt.
Deelnemers stellen wel belangrijke voorwaarden aan de leefomstandigheden van
het dier (zie paragraaf 4.2).

4.1.5

Zoönose

Een zoönose – een ziekte of infectie die van dieren overgaat op mensen – is een
risico dat vaak naar voren kwam in gesprekken. Bij onderzoek naar
xenotransplantatie en dier-mens-chimeren worden menselijke en dierlijke cellen
dicht bij elkaar gebracht en dat vergroot de kans op zoönose. Zeker in de tijd
waarin we de dialoog voerden – middenin de COVID-19-pandemie – is dit een
risico waar deelnemers zich zorgen over maakten. Omdat de uiteindelijke risico’s
van zoönose moeilijk te overzien zijn en grote (wereldwijde) gevolgen kunnen
hebben, vonden de deelnemers het belangrijk om het risico hierop te verkleinen.
‘Op deze manier creëren we een nog intiemere relatie met het
dier doordat we het orgaan van het dier bij onszelf inbrengen
en daardoor komt het idee van zoönose nog dichterbij.’
Deelnemer focusgroep met burgers

4.1.6

Aanpassingen aan het dier

Bij zowel xenotransplantatie als dier-mens-chimeren is genetische aanpassing van
de dieren nodig. 26 Sommige deelnemers vonden het genetisch aanpassen van
dieren en toevoegen van menselijke cellen aan dieren risicovol.
In de gesprekken kwamen met name drie zorgen naar voren. De eerste is dat we
niet weten wat er gebeurt als deze dieren zich zouden voortplanten (wat voor
26 Zowel in het geval van het maken van dier-mens-chimeren als het geschikt maken van dieren voor
xenotransplantatie is er sprake van kiembaanmodificatie, dat wil zeggen een genetische aanpassing van een
net bevruchte eicel. In dat geval zit de genetische aanpassing door het hele lichaam en in alle cellen van het
dier.

Het dier als donor

41

dieren ontstaan er dan in de volgende generaties?). De tweede zorg is dat we niet
weten wat het doet met het gedrag van het dier (kan het dier door deze genetische
aanpassingen nog wel diereigen gedrag vertonen?). De laatste zorg is dat we niet
weten wat het doet met het uiterlijk van het dier (krijgt het dier uiterlijke kenmerken
van een mens als menselijke cellen zijn toegevoegd?). Deelnemers vonden het
onwenselijk als dieren door genetische aanpassingen niet meer diereigen gedrag
laten zien (bijvoorbeeld dat een dier de hele dag slaapt en niet meer speelt). Ook
vroegen deelnemers zich af in hoeverre er bij dier-mens-chimeren menselijke cellen
in de hersenen van dieren terechtkomen en of dit het gedrag van het dier
beïnvloedt. Sommige deelnemers vreesden dat een groter aandeel menselijke
cellen het bewustzijn van het dier verhoogt, waardoor het meer pijn ervaart. Dat
vonden deelnemers zeer onwenselijk. 27
‘Happy varken! Varken moet wel dierengedrag kunnen
vertonen. Niet dat door deze genetische modificatie een
varken opeens op een koe of mens gaat lijken.’
Deelnemer aan dialoog bij de Dutch Pork Expo

4.1.7

Zorgen over vervaging van grens tussen mens en dier

Daarnaast riep het samenvoegen van dierlijke en menselijke cellen – bij dier-menschimeren wanneer er menselijke organen in een dier groeien en bij
xenotransplantatie wanneer een dierlijk orgaan naar de mens wordt
getransplanteerd – een gevoel van afkeer op bij sommige deelnemers (een
‘unheimisch gevoel’). Ze vonden het een vreemd of naar idee om een orgaan uit
een dier in hun eigen lichaam te krijgen. Andere deelnemers hadden hier weinig
problemen mee. Deze deelnemers maakten de vergelijking met het krijgen van een
hartklep van een varken, waarbij er ook dierlijk, weliswaar niet levend, materiaal in
het menselijk lichaam gebracht wordt. 28 Het krijgen van een volledig orgaan uit een
dier vonden ze niet heel anders.
Er waren ook deelnemers die het belang van de natuurlijke grens tussen mens en
dier benadrukten, en vreesden dat deze vervaagt als menselijke en dierlijke cellen
samengevoegd worden. Het creëren van een dier-menscombinatie kan zorgen voor
twijfel over de status die een dergelijk wezen toegekend moet worden. Dit waren
met name deelnemers die vanuit hun religie een door God gegeven
scheppingsorde zien in de natuur, en deze niet verbroken willen hebben. Voor deze
27 Aanwezige experts achtten de kans klein dat deze toepassingen het bewustzijn van deze dieren zou
veranderen.
28 Bij de transplantatie van een varkenshartklep wordt geen levend weefsel getransplanteerd, in tegenstelling tot
wanneer er een levend orgaan getransplanteerd zou worden zoals bij xenotranpslantatie of een orgaan
verkregen vanuit dier-mens-chimeren.

Het dier als donor

42

groep deelnemers maakte het niet uit hoe groot de medische voordelen kunnen
zijn, ze vonden het ethisch onacceptabel omdat het maken van een diermenscombinatie in hun ogen onnatuurlijk is. Andere deelnemers zagen het
verleggen van natuurlijke grenzen – zoals het samenbrengen van dierlijke en
menselijke cellen – juist als iets positiefs. Ze vonden dat door grenzen te verleggen
we tot belangrijke vooruitgang komen. In deze discussies werd natuurlijkheid als
een waarde-geladen term gebruikt, waarin natuurlijkheid werd verbonden aan een
oordeel over de wenselijkheid van nieuwe technologie (de Graeff, Buijsen en
Bredenoord, 2022). Enerzijds werd natuurlijkheid aangedragen als een reden om
de technologie onwenselijk te vinden (het is ‘onnatuurlijk’ om grenzen tussen mens
en dier te vervagen) en anderzijds om het wenselijk te vinden (het is ‘natuurlijk’ om
als mens te streven naar innovatie).

4.1.8

Gebruik van stamcellen

Enkele deelnemers vroegen zich bij de ontwikkeling van dier-mens-chimeren af wat
er gebeurt met stamcellen van mensen nadat ze zijn gebruikt voor het onderzoek.
Stamcellen kunnen zich namelijk ontwikkelen tot verschillende celtypen, en
daardoor worden gebruikt voor meer toepassingen dan alleen onderzoek naar diermens-chimeren. Sommige deelnemers vonden het belangrijk dat de cellen alleen
gebruikt worden voor de doeleinden waarvoor ze gedoneerd worden. Dit heeft te
maken met zeggenschap van mensen over hun eigen lichaamsmateriaal.

4.1.9

Hellend vlak

Een ander risico dat een aantal deelnemers zagen is dat de toepassingen voor
meer doeleinden gebruikt kunnen worden dan enkel om mensenlevens te redden.
Ze vreesden een ‘hellend vlak’: dat er een industrie ontstaat waarbij dieren in grote
getalen gehouden worden zodat er op termijn ook organen (van dieren zelf of
gegroeid in dieren uit menselijke cellen) getransplanteerd worden zonder dat er een
urgente medische noodzaak voor is. Bijvoorbeeld voor mensen van wie de organen
niet helemaal optimaal meer zijn en die daarmee hopen langer te blijven leven.
Veel deelnemers gaven aan dat niet te willen, omdat ze deze toepassingen zagen
als iets wat voor uitzonderlijke medisch doeleinden gebruikt moet worden. Dit
raakte ook aan andere zorgen, bijvoorbeeld rondom maakbaarheid (zie paragraaf
4.5.2).
‘Als dit grote vlucht neemt dan is het een duizenddingendoekje
in de geneeskunde en gaat het niet alleen over
levensbedreigende ziekten of ziekten waarbij je levenslang

Het dier als donor

43

medicijnen moet slikken. Dan wordt het uiteindelijk ook
gebruikt als behandeling voor andere ziekten.’
Deelnemer focusgroep RDA

4.2

Thema 2: Kwesties rond het gebruiken van dieren

Het dier vervulde een sleutelrol in het gesprek over ‘het dier als donor’. Vrijwel
zonder uitzondering noemden deelnemers het dier als eerste in hun overwegingen.
De vraag die hier centraal stond is of dieren gebruikt mogen worden voor
menselijke doeleinden, en zo ja onder welke voorwaarden.

4.2.1

De relatie tussen mens en dier

De acceptatie van het gebruiken van dieren voor orgaantransplantatie en de mate
waarin aantasting van dierenwelzijn wordt aanvaard, lijkt samen te hangen met
onderliggende opvattingen over hoe mens en dier met elkaar in relatie staan.
Deelnemers verschilden hierin. Sommige deelnemers zagen dieren als
ondergeschikt aan de mens en hadden weinig bezwaar tegen het gebruik van
dieren voor menselijke doeleinden zoals orgaantransplantatie.
Er was ook een groep deelnemers die het gebruik van dieren voor organen voor
mensen geheel afkeurde. Mensen zijn ook dieren en staan volgens hen niet per se
boven andere dieren, vonden ze. Ze zijn het niet eens met de verregaande
‘instrumentalisering’ of ‘verdinglijking’ van het dier, waarin dieren als minder gezien
worden dan mensen en waarin ze als product voor de mens gebruikt mogen
worden. Een groot deel van deze deelnemers stond ook afkeurend tegenover het
gebruik van dieren op andere manieren, bijvoorbeeld als consumptiedieren of
proefdieren. Ze vinden dat mensen niet het recht hebben om over het leven van
een dier te beslissen.
De meeste deelnemers waren van mening dat mensen niet zomaar gebruik mogen
maken van dieren, maar dat in bijzondere gevallen de belangen van mensen
zwaarder wegen dan die van dieren. Bij de dialogen waren er veel deelnemers voor
wie orgaanoverdracht van dier naar mens om er mensenlevens mee te redden een
doel is waarvoor ze het gebruik van dieren, en eventueel het lijden van de dieren,
accepteren. Hierbij refereerden ze aan het gebruik van dieren voor vleesproductie,
(proefdier)onderzoek of andere toepassingen zoals leer voor kleding en schoenen.
Zolang er vlees gegeten wordt, proefdieren gebruikt worden, en dieren voor andere
menselijke toepassingen worden ingezet, kunnen we moeilijk problemen hebben
met het gebruiken van dieren voor levensreddende doelen, zo redeneerden ze.

Het dier als donor

44

Niet alle deelnemers vonden het eten van dieren een rechtvaardiging van het
gebruiken van dieren voor transplantatie. Als we een bepaalde praktijk met dieren
maatschappelijk hebben geaccepteerd betekent dat niet dat je andere praktijken die
dieren gebruiken ook per definitie moet accepteren, aldus deze deelnemers. Ze
vonden het belangrijk om de nieuwe praktijk op zichzelf te beoordelen, en dit te
plaatsen in onze veranderende blik op hoe we met dieren om willen gaan in de
maatschappij (zie ook paragraaf 4.5.3).
‘Als mens zijn wij de meest dominante soort, daarom moeten
we niet alleen voor ons zelf zorgen maar ook voor andere
minder dominante soorten. Maar uiteindelijk is het de meest
dominante die aan het langste eind trekt.’
Bezoeker van de Dutch Pork Expo
‘Ik vind dat mensen zich niet zo boven dieren moeten plaatsen,
wie zijn wij om over hun leven te beslissen?’
Deelnemer focusgroep met burgers

4.2.2

Meewegen van dierenwelzijn

Deelnemers die er in principe voor open stonden om de mogelijkheden te
verkennen van het gebruiken van dieren voor het oplossen van het orgaantekort,
noemden diverse overwegingen die de aanvaardbaarheid van eventuele
toepassing bepalen. Voor de meesten van deze deelnemers hing dit af van de
vraag of de voordelen voor de patiënt in de praktijk opwegen tegen de inbreuk op
het welzijn van het dier.
Bij het onderzoek naar xenotransplantatie en dier-mens-chimeren zullen veel
proefdieren nodig zijn, om de effectiviteit en veiligheid te onderzoeken. Dit kunnen
muizen of ratten zijn om de technieken initieel te testen. Of het kunnen zoogdieren
zijn, zoals een varken of schaap, waarin de uiteindelijke toepassingen worden
getest, voordat er daadwerkelijk organen naar mensen getransplanteerd kunnen
worden. Deelnemers gaven aan dat het belangrijk is dat deze groep dieren (de
proefdieren) niet vergeten wordt in de overweging en bespreking van onderzoek
naar en beleid rondom dier-mens-chimeren en xenotransplantatie. Het ministerie
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) heeft in 2018 het voortrouw
genomen om Nederland voorloper te maken in de transitie naar proefdiervrije
innovatie. 29

29 Kamerbrief transitie proefdiervrije innovatie (TPI), 1 juni 2018 Kenmerk DGAN-DAD / 18085721

Het dier als donor

45

Er zijn verschillende manieren waarop de toepassingen gevolgen hebben voor het
welzijn van dieren. Aanpassingen aan het genetische materiaal van het dier zullen
noodzakelijk zijn voor de ontwikkeling van dier-mens-chimeren en
xenotransplantatie (zie ook paragraaf 4.1.6). Dit kan risico’s geven voor het dier en
de nakomeling, zoals miskramen en aangeboren afwijkingen (RDA, 2021).
De manier waarop dieren gehouden worden is ook van grote invloed op het welzijn
van de dieren. Omdat ze speciaal op de wereld zijn gezet om mensenlevens te
redden, zijn het kostbare en waardevolle dieren. De dierverzorgers en
onderzoekers die verantwoordelijk zijn voor het welzijn van de dieren zullen ze
daarom goed verzorgen, zo verwachten deelnemers. Maar dit vertaalt zich niet
automatisch naar een ‘goed’ of ‘fijn’ leven voor het dier, volgens sommige
deelnemers. Bijvoorbeeld omdat ze niet buiten zullen kunnen rondscharrelen.
Om te voorkomen dat de dieren ziekten krijgen die ze eventueel kunnen
overdragen op de ontvanger van het getransplanteerde orgaan, is het waarschijnlijk
dat ze in een steriele en laboratoriumachtige omgeving gehouden worden en
veelvuldig gecontroleerd worden op een eventuele besmetting. De dieren zullen, zo
stellen sommige deelnemende experts, in dat opzicht misschien gezonder zijn dan
soortgenoten die buiten rondlopen, aangezien ze daar continu worden blootgesteld
aan potentiële ziekteverwekkers. Deelnemers, met name met een
diergeneeskundige achtergrond, dachten dat het welzijn nog tot op zekere hoogte
te waarborgen is. De dieren zouden met meerdere soortgenoten in een verblijf
gehuisvest kunnen worden, en kunnen spelen met gesteriliseerd hooi en
speelmateriaal zodat de dieren hier geen ziekten van krijgen.
Andere deelnemers vreesden dat deze manier van leven het natuurlijke gedrag van
dieren beperkt, en vinden dat dit hun integriteit en welzijn aantast. Deze
deelnemers zien het liefst dat een dier, zoals een varken, buiten kan rondlopen en
niet in een steriele omgeving gehouden moet worden. 30
Hoewel deelnemers het belang van dierenwelzijn erkenden, leken ze te verschillen
in hoe ze dierenwelzijn definiëren. Deelnemers verschilden in welke aspecten ze
als onderdeel zien van dierenwelzijn, en denken dus ook anders over of en in welke
mate dierenwelzijn geschonden kan worden. Sommige deelnemers stelden
dierenwelzijn gelijk aan de afwezigheid van pijn en lijden, terwijl andere deelnemers
de mogelijkheid tot het vertonen van diereigen gedrag een belangrijk onderdeel
vonden van dierenwelzijn. De verschillen in de manier waarop deelnemers welzijn
30 Experts spraken met name over varkens wanneer ze het hebben over beide toepassingen. De
grootte van de organen van varkens komen overeen met die van de organen van de mens waardoor
ze kansrijk zijn voor transplantatie. Daarnaast zijn varkens relatief makkelijk te houden en snel te
fokken. Dat maakt dat het orgaan (hopelijk) op tijd beschikbaar kan komen (en tegen niet al te hoge
kosten).

Het dier als donor

46

definieerden leek ook gevolgen te hebben voor de acceptatie van en de gestelde
voorwaarden bij het gebruiken van het dier voor organen voor mensen. Sommige
deelnemers vonden bijvoorbeeld de toepassingen aanvaardbaar zolang de dieren
geen pijn ervaren bij leven. Andere deelnemers vonden het aanvaardbaar zolang
de dieren geen pijn ervaren én zolang de dieren niet in een steriele omgeving
hoeven op te groeien. Voor weer andere deelnemers waren de toepassingen
überhaupt niet toelaatbaar, omdat ze elk gebruik van een dier voor de mens zien
als inbreuk op welzijn van het dier.
‘Ik word wel nerveus als die beesten niet kunnen scharrelen.
Als die beesten dat prima vinden, vind ik dat ook prima, maar
vermoedelijk vinden die beesten het niet leuk dat ze niet
kunnen scharrelen. En dat zou mijn uitgangspunt zijn om
serieuze bezwaren te hebben tegen wat er gaande is.’
Deelnemer dialoog met patiënten
‘Ik twijfel eraan dat we die dieren in een soort varkensparadijs
gaan houden. Ik zie het doden van een dier ook als een
welzijnsprobleem, doordat het dier niet lang genoeg mag leven
verliest het potentieel welzijn.’
Deelnemer dialoog NEMO Science Museum

4.2.3

Proportionaliteit

Deelnemers die open stonden voor onderzoek naar en eventueel gebruik van
dieren voor het verkrijgen van transplantatieorganen voor de mens, vonden dat dit
alleen mag als de voordelen voor de mens opwegen tegen de nadelen voor mens
en dier. Dat wordt ook wel proportionaliteit genoemd. De vraag welke verhouding
van voordelen ten opzichte van nadelen het gebruik van dieren rechtvaardigt was
belangrijk in de dialogen, en hierin maakten deelnemers verschillende afwegingen.
In deze paragraaf bespreken we een aantal overwegingen die de deelnemers
noemen.
De meeste deelnemers vonden dat er een grote winst moet zijn in de kwaliteit van
leven van patiënten en het aantal levensjaren dat zij extra leven om het gebruik van
dieren en de inbreuk op het lichaam en het welzijn van het dier te kunnen
accepteren. Enkele deelnemers stelden daarom een leeftijdsgrens voor: ze zien het
liefst dat de mogelijkheid om organen uit dieren te gebruiken alleen beschikbaar is
voor jonge(re) patiënten, met nog een heel leven voor zich. Voor andere
deelnemers was niet zozeer het aantal gewonnen jaren belangrijk, maar speelde
vooral de gewonnen kwaliteit van leven een rol. Alleen in die gevallen vinden ze dat

Het dier als donor

47

de verwachte gezondheidsvoordelen voor de mens opwegen tegen de nadelen
voor het dier.
Deelnemers vonden het gebruik van dieren voor transplantatie naar mensen
waarbij er geen grote medische noodzaak is onacceptabel. In dat geval wegen de
voordelen niet op tegen de nadelen. ‘Het dier als donor’ moet worden ingezet om
levens te redden, niet om gezonde levens mee te verlengen (in paragraaf 4.5 gaan
we hier verder op in).
‘Voor jonge mensen zou ik het een goede optie vinden, maar
voor mij als oudere hoeft het niet.’
Deelnemer dialoog in wijkcentrum Tilburg
Ook de mogelijkheid om dierenleed te minimaliseren is belangrijk voor de
deelnemers aan de dialoog. Dieren zouden zo min mogelijk pijn moeten ervaren
wanneer ze opgroeien in medische veehouderijen of laboratoria. Anderen voegen
daaraan toe dat ze graag zien dat het volledige dier wordt gebruikt, en niet enkel
dat ene orgaan dat getransplanteerd wordt. Dan wordt er optimaal gebruik van het
dier gemaakt, bijvoorbeeld door de rest van het lichaam te gebruiken voor
vleesconsumptie of andere doeleinden. 31 Daarbij maken anderen wel de opmerking
dat ze betwijfelen of het dier, dat menselijke cellen bevat en/of genetisch aangepast
is, wel geschikt is voor vleesconsumptie of een andere bestemming.

4.2.4

Verschil tussen dieren

Een vraag die in de dialogen ook naar voren kwam was wélke dieren gebruikt
mogen worden voor xenotransplantatie en dier-mens-chimeren. Veel deelnemers
accepteerden het gebruik van diersoorten die (evolutionair gezien) dichter bij de
mens staan minder snel dan soorten waaraan de mens minder verwant is. Dit
omdat verwante dieren door deelnemers worden gezien als dieren met een hoger
bewustzijn die ze een hogere morele status toekennen. Het gebruiken van organen
uit apen voor mensen werd vrijwel altijd afgewezen. Deelnemers zijn bang dat deze
dieren, door hun hogere bewustzijn, meer pijn zullen ervaren, en vinden het daarom
ongepast om deze dieren te gebruiken. Hier werd ook de zorg genoemd van het
samenvoegen van menselijke en dierlijke cellen, waarbij het voor deelnemers

31 Zie ook het boek van Christien Meindertsma met foto’s en beschrijvingen van 185 producten waar delen van het
varken in zijn verwerkt, https://christienmeindertsma.com/PIG-05049

Het dier als donor

48

belangrijk is om te waarborgen dat dieren hierdoor niet een groter bewustzijn 32
krijgen en meer pijn ervaren.
Ook het gebruiken van huisdieren zoals honden of katten vonden deelnemers
ongemakkelijk, wat niet zo zeer te maken heeft met evolutionair verwantschap
maar met de (emotionele) relatie die ze hebben met dit soort dieren. Het gebruiken
van varkens vonden deelnemers een minder groot probleem.
‘Varken vind ik minder belangrijk dan een aap. Emotioneel heb
ik daar meer moeite mee want een aap staat dichterbij ons.’
Deelnemer dialoog Comenius Lyceum Leeuwarden
Een vraag die af en toe in de dialogen naar voren kwam was of sommige patiënten
vanuit religieuze overwegingen een orgaan uit een dier wel of niet zouden
accepteren. Hierbij werd bijvoorbeeld verwezen naar het varken en de onreine
status daarvan in onder andere de islam en het jodendom. In aanvullende
interviews heeft de constructieve journalist deze vraag voorgelegd aan drie experts.
Het ging om een hoogleraar christelijke ethiek, een hoogleraar islam en
biomedische ethiek en een joods-orthodoxe rabbijn en rechtsgeleerde. De
interviews zijn gepubliceerd op de website van NEMO Kennislink. Hieronder staan
een aantal quotes uit deze artikelen die inzicht geven in verschillende religieuze
perspectieven op dit onderwerp. Deze perspectieven zijn gebaseerd op enkele
interviews, en zijn dus niet per se te generaliseren naar iedereen met deze
religieuze achtergrond.
‘Een bekende regel in de islam luidt: nood breekt wet. Je mag
geen varkensvlees eten, maar je mag het vlees van een
varken gebruiken voor een medische behandeling als dat de
enige mogelijkheid is. Dieren gebruiken voor medische
behandeling is iets anders dan dieren gebruiken voor andere
doeleinden, zoals consumptie.’
prof. Mohammed Ghaly, interview NEMO Kennislink 33
‘Volgens de joods-orthodoxe traditie zijn we verplicht om
mensenlevens te redden, ook als we daarvoor varkensorganen

32 Er is veel discussie over welke dieren bewustzijn hebben. Dit hangt mede af van hoe je bewustzijn definieert.
Bijvoorbeeld dat je bewust bent van jezelf in tijd en ruimte en jezelf kunt herkennen. Olifanten en mensapen
komen dan eerder in aanmerking voor bewustzijn dan ‘gewone’ apen. Vaak wordt er echter over bewustzijn
gesproken terwijl het eigenlijk meer gaat over cognitieve capaciteiten en emotionele ervaringswereld.
33 https://www.nemokennislink.nl/publicaties/varkensvlees-gebruiken-is-verboden-in-de-islam-tenzij-je-een-levenkunt-redden/

Het dier als donor

49

moeten gebruiken.’
rabbijn Raphael Evers, interview NEMO Kennislink 34
‘We moeten mensenlevens redden, maar niet ten koste van
alles, Dieren gebruiken als orgaanleverancier gaan mij te ver.’
prof. Henk Jochemsen, interview NEMO Kennislink 35

4.3

Thema 3: Vormgeving van de onderzoekspraktijk

Zowel de ontwikkeling van dier-mens-chimeren als die van xenotransplantatie
bevinden zich in de onderzoeksfase. Hierover spreken deelnemers zich ook uit. Met
name over de onzekerheid rondom de haalbaarheid van beide toepassingen, de
ontwikkeling van diervrije alternatieven en de regulering van het onderzoek.

4.3.1

Onzekerheid over haalbaarheid

Deelnemers waren verdeeld over de haalbaarheid van toepassingen waarbij
organen uit dieren voor mensen worden gebruikt. Met name over dier-menschimeren, omdat onderzoek hiernaar zich nog in een erg vroeg stadium bevindt. Als
het al mogelijk wordt, dan zal het lang duren voordat dit voor alle organen
toepasbaar is. Uiteindelijk zal het misschien voor sommige organen makkelijker zijn
dan voor andere, om ze te laten groeien in dieren of te transplanteren van dier naar
mens. Over één ding zijn veel deelnemers het eens: zonder onderzoek zullen de
toepassingen er in ieder geval niet komen.
Gezien de ethische bezwaren rondom het gebruik van dieren, de risico’s en
onzekerheid over de haalbaarheid, noemden deelnemers het belang van inzetten
op onderzoek naar diervrije alternatieven. Deelnemers noemden verschillende
alternatieven: orgaanperfusie (waarbij ongeschikte organen ‘opgeknapt’ worden),
kunstmatige organen (hartpomp of biochemische nieren), organoïden (‘miniorgaantjes’ gegroeid in een lab), en het bioprinten van weefsel (met behulp van een
3D-printer die cellen kan maken met printtechnologie, zie KNAW, 2019).
Deelnemers waren het er in het algemeen over eens dat ze liever gebruikmaken
van deze toepassingen in de toekomst, dan van dieren voor het transplanteren van
organen naar mensen.

34 https://www.nemokennislink.nl/publicaties/rabbijn-evers-een-mens-wil-gered-worden-ook-ten-koste-van-eendier/
35 https://www.nemokennislink.nl/publicaties/mensen-voelen-zich-veilig-bij-een-onderscheid-tussen-mens-en-dier/

Het dier als donor

50

‘Ik denk dat er misschien nog andere alternatieve strategieën
zijn die ditzelfde doel van een gepersonaliseerd orgaan
kunnen bereiken. Dus het is ook belangrijk om ook naar
alternatieven te kijken en dan te wegen wat de beste optie is.’
Deelnemer focusgroep van artsen
‘Het blijft een tussenoplossing; ik zou altijd voor een diervrij
alternatief gaan. Maar als deze tussenoplossing je leven of die
van naasten kan redden, dan doe je dat.’
Deelnemer dialoog bij Boerhaave museum
Deelnemers realiseerden zich dat ook voor deze diervrije toepassingen geldt dat
het nog lang kan duren voordat ze werkelijkheid worden. Het is lastig om de
diervrije alternatieven te vergelijken met dier-mens-chimeren of xenotransplantatie,
omdat van alle opties niet duidelijk is hoe realistisch of haalbaar ze zijn. Een groep
deelnemers zag donordieren als acceptabel zolang er nog geen organen in het lab
gemaakt kunnen worden. Deelnemers noemden toepassingen waarbij dieren
gebruikt worden ook wel een ‘tussenoplossing’.
Deelnemers benadrukten dat wanneer we het orgaantekort willen oplossen, we
onze kansen moeten spreiden en parallel naar verschillende oplossingen
onderzoek moeten doen. Veel deelnemers gaven aan dat het parallelle onderzoek
naar diervrije alternatieven niet ten koste moet gaan van onderzoek naar
oplossingen waarbij dieren onderdeel van de oplossing zijn. Tegelijkertijd beseften
ze dat het te verdelen onderzoeksgeld schaars is, en dat we als maatschappij
keuzen moeten maken hoe dit geld verdeeld wordt.
Daarnaast twijfelden sommige deelnemers of het geld dat gestoken wordt in
onderzoek naar nieuwe medische oplossingen niet beter besteed kan worden aan
maatschappij-brede oplossingen. Bijvoorbeeld om het aantrekkelijker te maken om
orgaandonor te worden bij leven. Of om de gezondheid van mensen te verbeteren
en in te zetten op preventie. Bijvoorbeeld met preventieprogramma’s die gezonde
levensstijl bevorderen. Hierbij vonden deelnemers het belangrijk om maatschappijbreed te blijven evalueren waar we willen dat onderzoeksgeld naartoe gaat, en dat
er niet alleen wordt ingezet op interventie maar ook op preventie.

4.3.2

Verschillende richtingen binnen het onderzoek

Sommige deelnemers vroegen zich af of we überhaupt onderzoek moeten doen
naar xenotransplantatie of dier-mens-chimeren. Ze vrezen dat onderzoek naar
organen uit dieren voor mensen mogelijk leidt tot een onomkeerbare
afhankelijkheid van deze toepassing (‘path-dependency’). Deze deelnemers

Het dier als donor

51

vreesden, dat als deze toepassing werkelijkheid wordt, de stimulans kleiner is om
onderzoek te doen naar diervrije alternatieven. Daarbij waren ze bang dat als de
toepassing er eenmaal is, het lastig is om er weer vanaf te stappen. Andere
argumenten die deelnemers gaven om niet in te zetten op dit soort onderzoek zijn
de risico’s (zie paragraaf 4.1).
‘Dat je onderzoek ernaar doet betekent niet dat je het ook gaat
toepassen, integendeel helemaal niet. Maar wil je wegen wat
daar gebeurt, bijvoorbeeld in het buitenland als daar een
ontwikkeling is, dan zal je dat toch ook onafhankelijk moeten
onderzoeken.’
Deelnemer focusgroep met onderzoekers
Het op voorhand uitsluiten van onderzoek naar toepassingen als xenotransplantatie
en dier-mens-chimeren riep weerstand op bij sommige deelnemers, met name bij
deelnemers die uit het onderzoeksveld komen. Onderzoek naar een bepaalde
techniek of toepassing betekent volgens hen niet automatisch dat de toepassing
ook daadwerkelijk wordt gebruikt. Als onderzoek verboden wordt, dan limiteer je
een hele reeks aan mogelijkheden, gaven zij aan. Niet alleen om organen te
verkrijgen voor mensen, maar ook voor andere doeleinden, zoals ontwikkeling van
medicijnen en verbetering van transplantatie. Want mogelijk leidt onderzoek naar
xenotransplantatie en dier-mens-chimeren eerst naar andere medische
toepassingen, zoals medicijnen. Deze kennis kan ook belangrijk zijn voor mensen
die een donor-orgaan krijgen van een ander mens.
‘Als je onderzoek volledig verbiedt dan ga je mensen die
zorgen hebben wel geruststellen maar dan ga je ook niet
vooruit in je onderzoek.’
Deelnemer focusgroep met onderzoekers

4.3.3

Hoge eisen aan veiligheid en voorzorg bij onderzoek

Veel deelnemers gaven aan te denken dat in Nederland regulering en toezicht op
het onderzoek goed mogelijk is. Door middel van regulering is het ook mogelijk om
voorwaarden te stellen waaronder dit soort onderzoek met dieren kan plaatsvinden.
Deelnemers stelden hoge eisen aan veiligheid als het gaat om de ontwikkeling van
beide toepassingen. Juist doordat de technologieën nog zo nieuw zijn, is er nog
weinig bekend over hoe groot de risico’s zijn en hoe we daar verantwoord mee
kunnen omgaan in het onderzoek. Het moet helder worden hoe risico’s (met name
rond zoönosen) zo klein mogelijk worden gemaakt en welke eisen dat stelt aan het
onderzoek. Daar moeten niet alleen landelijke afspraken over worden gemaakt
maar ook internationale, aldus de deelnemers. Risico op zoönose is iets wat de

Het dier als donor

52

hele wereld aangaat, omdat de gevolgen hiervan zich buiten de landgrenzen
kunnen verplaatsen (zoals we hebben gezien bij COVID-19, zie ook paragraaf
4.1.5).
Binnen welke wet deze toepassingen, en het onderzoek ernaar, gereguleerd
moeten worden kwam weinig ter sprake in de dialogen. Wanneer het ter sprake
kwam, met name bij onderzoekers, werd de zorg uitgesproken dat de toepassing
van iPS-chimeren onder de Embryowet gereguleerd zouden worden. Ze vreesden
dat dit tot (te) grote restricties van onderzoek zal leiden. Bij andere gesprekken met
deelnemers kwam de Embryowet nauwelijks ter sprake. Met name omdat
deelnemers zich voornamelijk richtten op het welzijn van het dier en in hoeverre die
onder druk komt te staan, en minder op onderzoek tijdens de (embryonale)
ontwikkeling van deze dieren.
Het onderzoek zal uit verschillende fasen bestaan. Deze stap van onderzoek naar
de klinische praktijk kan alleen gemaakt worden als uit eerder onderzoek blijkt dat
de veiligheid tot op voldoende hoogte gegarandeerd kan worden. Een vraag die
deelnemers hebben is: wanneer beslis je om in het onderzoek over te gaan op
transplantatie naar mensen, en hoe kun je vaststellen of dat een veilige stap is?
Daarnaast vroegen sommige deelnemers zich af wie de eerste proefpersoon zou
mogen en willen zijn, en hoeveel patiënten er aan onderzoek mee moeten doen
voordat de toepassingen op grotere schaal gebruikt kunnen worden. Een greep uit
de vragen die gesteld werden in deze discussie: ‘Welke patiëntengroep kies je dan
om deel te nemen aan een FIH (first-in-human) trial?’ ‘Waarom deze groep en
onder welke voorwaarden?’ ‘Wanneer is het ethisch acceptabel om voor een
bepaalde patiëntengroep te kiezen?’
Dat brengt ons automatisch bij vragen rondom de vormgeving van de klinische
praktijk, die we in het volgende hoofdstuk bespreken.

4.4

Thema 4: Toepassing in de klinische praktijk

Deelnemers stelden zich voor hoe de praktijk eruit zou kunnen zien als we er in
Nederland voor kiezen om xenotransplantatie en gebruik van dier-mens-chimeren
bij mensen met orgaanfalen toe te passen. Als dit technisch mogelijk blijkt, wat
vinden deelnemers van de dialoog dan belangrijke aandachtspunten?

Het dier als donor

4.4.1

53

Een nieuwe zorgpraktijk

Als we in de toekomst dieren zouden kunnen gebruiken om het orgaantekort bij de
mens op te lossen, hopen deelnemers dat dit geen vervanging wordt voor het
huidige donorsysteem. Ze zien liever dat organen uit dieren een aanvullende
mogelijkheid worden. Deelnemers verschilden in hun voorkeur voor de afkomst van
het orgaan (een overleden donor, direct van een dier of een menselijk orgaan dat in
een dier groeide), en ze vinden het belangrijk dat ze zelf kunnen kiezen tussen de
verschillende opties. Enkele deelnemers die al een orgaantransplantatie
ondergingen gaven in de gesprekken aan dat ze liever een orgaan hadden gehad
van een dier dan van een overleden mens. Onder andere omdat ze hierdoor steeds
moesten denken aan de overleden persoon van wie ze het orgaan hebben
ontvangen. Anderen gaven aan een orgaan van een menselijke donor te verkiezen,
omdat ze dieren niet willen gebruiken voor menselijke doeleinden.
‘Ik heb me er heel ongemakkelijk bij gevoeld dat ik een orgaan
van een overleden donor had. Als ik de keuze had gehad, had
ik liever een orgaan van een dier gehad.’
Deelnemer dialoog met patiënten
Deelnemers hadden verschillende zorgen. In dialogen met
transplantatiedeskundigen uitten enkele deelnemers bijvoorbeeld de zorg dat het
dier in de transplantatieketen vraagt om veel extra expertise die mogelijk lastig te
organiseren is. Er zijn experts nodig die verstand hebben van het ontwikkelen van
organen in dieren, experts die weten hoe er voor deze dieren gezorgd moet
worden, en experts die weten hoe dierlijke organen naar mensen getransplanteerd
kunnen worden. Deelnemers vroegen zich af hoe dit het beste georganiseerd kan
worden. Ze opperden dat er misschien een nieuw specialisme moet komen waarbij
artsen worden opgeleid om zowel organen uit dieren te halen als om ze succesvol
te transplanteren naar mensen.
‘Ik vind het wel interessant dat je dan een soort van cross-over
krijgt op artsengebied. Je wilt het orgaan monitoren terwijl het
in het dier zit, maar is dat dan een menselijke arts? Of een
veearts? En ook de operatie; chirurgen zijn getraind om op
menselijke patiënten te opereren. Daar komt zo veel bij kijken
denk ik.’
Deelnemer Dutch Pork Expo
‘Je kan een hele hoop varkens kweken op die manier, maar
kan je het ook allemaal transplanteren in de toekomst? Heb je
daar genoeg capaciteit voor?’
Deelnemer focusgroep artsen

Het dier als donor

54

Deelnemers benoemden dat wanneer er meer transplantatieorganen beschikbaar
komen, er ook meer capaciteit in de transplantatieketen nodig is, bijvoorbeeld in de
vorm van chirurgen, transplantatiefaciliteiten en verpleging. Ze dachten dat de
schaal waarop deze toepassingen ontwikkeld worden potentieel heel groot is.
Enerzijds zagen deelnemers mogelijkheden: er kunnen veel mensen geholpen
worden met deze toepassingen. Anderzijds vreesden ze een hellend vlak omdat
meer aanbod mogelijk leidt tot meer vraag (zie paragraaf 4.1.9.). Verwachten
mensen in de toekomst dan dat ze altijd recht hebben op een nieuw orgaan (wordt
een voorrecht een recht), ook als ze niet dodelijk ziek zijn?

4.4.2

Ontwikkelingskosten

Er is veel geld nodig om orgaantransplantatie van dier naar mens te onderzoeken
en verder te ontwikkelen. Het gaat om een hele keten aan ontwikkelingen waar
investeringen voor nodig zijn: onderzoekers moeten dieren genetisch aanpassen,
dierenverzorgers moeten de dieren monitoren en controleren op ziekten, en artsen
moeten de organen uit het dier naar de mens transplanteren. Er volgt ook nog een
heel traject van nazorg, waarin er gecontroleerd wordt of het orgaan niet afgestoten
wordt en of er geen ziekten ontstaan in mensen na het ontvangen van een orgaan
uit een dier. Experts wijzen erop dat ontvangers van een orgaan uit een dier
mogelijk hun hele leven naar het ziekenhuis moeten voor controles (Johnson,
2022).
Sommige deelnemers verwachtten dat, gezien de grote investeringen die nodig zijn
in de gehele keten, xenotransplantatie en dier-mens-chimeren niet ontwikkeld
kunnen worden zonder hulp van commerciële partijen. Sommige deelnemers
vonden het geen probleem als er winst wordt gemaakt bij het mogelijk maken en
aanbieden van deze toepassingen. Het is nu eenmaal gebruikelijk dat de
farmaceutische industrie een rol speelt bij de ontwikkeling van medicijnen en
andere therapieën. Anderen zagen liever dat deze toepassingen zonder
winstoogmerk ontwikkeld worden, omdat ze vrezen dat deze anders voor heel veel
geld verkocht gaan worden en ze alleen beschikbaar komen voor mensen die het
kunnen betalen.
In paragraaf 4.1 bespraken we al dat enkele deelnemers, met name bezoekers van
de Dutch Pork Expo, het opzetten van een ‘medische’ veehouderij wel een
interessante mogelijkheid vinden. Wel benadrukten ze dat hier een heel andere
manier van het houden van varkens bij hoort. Wat de varkens eten bijvoorbeeld, en
hoe ze behandeld worden, zal anders zijn wanneer er organen voor mensen in
groeien dan wanneer ze opgroeien voor vleesconsumptie. Deelnemers uit de
veehouderij hadden ook bedenkingen. Ze verwachtten dat het hun vakgebied niet

Het dier als donor

55

per se in een goed daglicht zet. In de gesprekken verwezen ze hierbij regelmatig
naar de huidige, tamelijk slechte reputatie van veehouders. Ze vreesden de
publieke opinie en vroegen zich af of er straks mensen komen demonstreren bij
hun boerderijen, als ze deze ontwikkeling mogelijk maken. Sommige deelnemers
opperden daarom dat de biotechnologische industrie het voortouw moet nemen in
de ontwikkeling, aangezien dat binnen hun expertise valt.
Deelnemers vonden het waarschijnlijk dat xenotransplantatie en dier-menschimeren worden ontwikkeld in welvarende landen. Sommige deelnemers hadden
er bedenkingen bij dat er in rijke landen geld wordt besteed aan het ontwikkelen
van innovaties om zeldzame aandoeningen te behandelen. Ze vonden dat het geld
dat in Westerse landen geïnvesteerd wordt in nieuwe, dure behandelingen beter
besteed kan worden aan de ontwikkeling van medicijnen en voorzieningen die
minder welvarende landen ten goede komen.

4.4.3

Voorwaarden en regulering

Deelnemers stelden enkele voorwaarden voor regulering, als we er als land voor
kiezen om het gebruik van dieren voor orgaantransplantatie naar de mens toe te
staan. Allereerst bleek uit de dialogen dat de deelnemers regulering belangrijk
vonden om te bepalen waarvoor het dier wel en niet gebruikt mag worden.
Deelnemers vroegen zich af wie eindverantwoordelijk is. Wie zorgt voor het toezicht
en controleert of medische varkenshouderijen of andere ontwikkelaars zich aan de
regels houden? En wie staat er garant voor de kwaliteit van het orgaan?
Deelnemers zien graag dat er door een onafhankelijke instantie toezicht gehouden
wordt, waarbij de nadruk ligt op het welzijn van het dier.
‘Afspraken moeten gemaakt worden over toegankelijkheid,
zeker omdat het zo fundamenteel is, komt het waarschijnlijk
alleen op de markt met privaat-publieke samenwerking. Het
lijkt me heel logisch dat je daar als publieke sector wat voor
terug mag vragen; zoals toegang. Verder kan je ook nog meer
nadenken wat je kan vragen als maatschappij in ruil hiervoor’
Deelnemer dialoog NEMO Science Museum
Deelnemers wilden ook niet dat xenotransplantatie en dier-mens-chimeren op grote
schaal ontwikkeld worden, waarbij er megastallen ontstaan voor de productie van
organen. Deelnemers noemden daarbij ook wel dat ze geen ‘ploforganen’ willen
hebben die als exportproduct verkocht kunnen worden. Een derde voorwaarde is
dat de optie om dieren als donor te gebruiken toegankelijk moet zijn voor iedereen,
en niet alleen voor mensen die het kunnen betalen. Deelnemers dachten dat
commerciële inmenging leidt tot duurdere organen die alleen voor bepaalde

Het dier als donor

56

mensen beschikbaar zijn. Ze willen dat er duidelijke afspraken gemaakt worden
over de prijs, en dat er vooraf moet worden besloten of we het als maatschappij
waard vinden om deze prijs te betalen (zie paragraaf 4.5.1).
‘We moeten voorkomen dat deze toepassingen commercieel
ontwikkeld worden en dat er opeens 100.000 euro voor
gevraagd wordt per gewonnen levensjaar. Dan zijn we straks
miljoenen kwijt per patiënt’
Deelnemer dialoog Boerhaave museum.

4.4.4

De internationale context

Deelnemers verwachtten dat orgaantransplantaties van dier naar mens in het
buitenland beschikbaar zullen komen, als onderzoek uitwijst dat het transplanteren
van organen van dieren naar mensen voldoende veilig is. Ook als het in Nederland
verboden is. Bijvoorbeeld doordat bepaalde landen andere ethische of politieke
afwegingen maken rondom het toestaan van deze toepassing, en omdat bedrijven
en onderzoeksinstituten bereid zijn om hier geld in te investeren. Aangezien
orgaandonatie in veel gevallen gaat over leven of dood, verwachten deelnemers
dat er orgaantoerisme zal ontstaan naar landen waar ‘donordierorganen’ wel
beschikbaar zijn, als Nederland ervoor kiest om deze te verbieden. Deelnemers
wezen erop dat vergelijkbaar orgaantoerisme al bestaat, in een illegaal circuit waar
mensen uit arme landen worden betaald om organen te ‘doneren’ aan mensen die
er veel geld voor over hebben. Het Rathenau Instituut publiceerde hier eerder over
(Rathenau Instituut, 2011).
De meningen verschilden over wat deze kans op orgaantoerisme zou moeten
betekenen voor de (politieke) besluitvorming in Nederland. Voor sommigen is dit
een reden om orgaantransplantatie van dier naar mens in Nederland toe te staan.
Op deze manier kun je als land zicht houden op de kwaliteit en veiligheid, en neem
je de verantwoordelijkheid voor de ontwikkeling hiervan. Daarnaast bevorderen we
hiermee de kennisontwikkeling en de mogelijkheid om deze nieuwe vorm van zorg
zo goed en snel mogelijk in Nederland te leveren. Bovendien benadrukten
deelnemers, met name artsen, dat als mensen naar het buitenland gaan, we in
onze zorg alsnog rekening moeten houden met de eventuele nazorg van patiënten
met organen uit dieren.
Anderen vonden argumenten rondom orgaantoerisme geen overtuigende reden om
verdere ontwikkeling van xenotransplantatie of dier-mens-chimeren toe te staan.
Volgens hen moeten we als Nederlandse maatschappij zelf beslissen of we deze
toepassingen vinden passen in ons zorgsysteem. Als we het als maatschappij niet

Het dier als donor

57

verantwoord vinden, dan moeten we dat standpunt niet laten beïnvloeden door de
mogelijkheid dat een kleine groep mensen naar het buitenland zal gaan om daar
een orgaan uit een dier getransplanteerd te krijgen.

4.5

Thema 5: Maatschappelijke gevolgen

Deelnemers noemden allerlei brede maatschappelijke gevolgen, mochten dieren in
de toekomst gebruikt gaan worden voor het verkrijgen van organen voor mensen.
Hieronder gaan we hier nader op in.

4.5.1

Solidariteit

In de huidige transplantatieketen staat solidariteit centraal. Burgers stellen hun
organen beschikbaar na hun overlijden of zelfs al bij leven, zodat patiënten die
deze nodig hebben verder kunnen leven. Deelnemers, met name uit de
transplantatieketen, zijn bang dat de bereidwilligheid van burgers om organen af te
staan afneemt als het ook mogelijk wordt om organen uit dieren te transplanteren.
Burgers zouden daardoor het idee kunnen krijgen dat hun organen minder hard
nodig zijn. Dit zou een probleem zijn, want zelfs wanneer donordierorganen
werkelijkheid worden, dan zijn er óók menselijke donoren nodig. Bijvoorbeeld
omdat het waarschijnlijk niet voor álle organen even haalbaar is om ze via dieren te
verkrijgen en omdat niet alle mensen een orgaan uit een dier willen.
Deelnemers maakten zich ook zorgen over de zorgkosten in de toekomst. Ze
verwachten dat het transplanteren van organen uit dieren dure behandelingen
zullen zijn, net als veel andere zorgbehandelingen. Ze vragen zich af of we dit als
maatschappij wel kunnen én willen betalen. Als gezonde mensen door stijgende
zorgkosten steeds meer moeten betalen voor hun zorgverzekering, verwachten
deelnemers dat dit van invloed kan zal zijn op hun solidariteit met mensen die ziek
zijn en die (dure) zorg nodig hebben.

4.5.2

Verregaande maakbaarheid

Tijdens de dialogen kwam het begrip maakbaarheid vaak naar voren. Deelnemers
zijn bezorgd dat de toepassing van geavanceerde technieken om dieren te kunnen
gebruiken als bron van organen voor mensen, het idee versterkt dat door middel
van technologie onze gezondheid maakbaarder wordt. Dit is voor deelnemers
onder andere een reden om deze toepassingen alleen toegankelijk te willen maken

Het dier als donor

58

voor noodzakelijke medische doeleinden en wanneer iemands levenskwaliteit er
significant mee omhoog gaat.
Als donordierorganen ontwikkeld worden, dan kunnen namelijk niet alleen mensen
die niet lang meer te leven hebben geholpen worden, maar ook mensen met
mildere gezondheidsproblemen. Of zelfs mensen die in feite gezond zijn maar
langer willen leven met een (nog) gezonder orgaan. Deelnemers vrezen dat deze
veranderende opvattingen over gezondheid leiden tot meer vraag naar
orgaantransplantatie uit dieren, om de gezondheid te verbeteren. Deelnemers
vroegen zich af of we als maatschappij wel zo verregaand naar maakbaarheid
moeten streven. En, op het niveau van zorgcapaciteit en kosten, of dit
maakbaarheidsdenken de vraag naar zorg alleen maar vergroot en voor nog meer
druk op het systeem zorgt (zie paragraaf 4.1.9). Gaan mensen hierdoor slechter
voor hun lichaam zorgen, en bijvoorbeeld roken, meer alcohol drinken, ongezonder
eten, als ze weten dat ze op latere leeftijd een nieuw orgaan kunnen krijgen?
Deelnemers vroegen zich af of we, door een grote beschikbaarheid aan organen
niet nog meer druk leggen op het zorgsysteem, aangezien er dan ook andere
ziekten zijn die door middel van transplantatie van organen behandeld kunnen
worden.
‘De vraag is natuurlijk wil je dat allemaal, mag je niet een keer
doodgaan? Natuurlijk mag dat. Maar we zijn er wel op gericht
om zoveel mogelijk ziekten te behandelen en daarmee onze
levens te verlengen.’
Deelnemer dialoog NEMO Science Museum
‘Ik zie voor me dat je dan in een winkelcentrum allerlei vitrines
krijgt met ‘welke kleur nier of lever wil je hebben’? Die kant
gaat het op. Krijg je APK ga je op de lopende band, kan je dit
of dat vervangen.’
Deelnemer dialoog Living Museum Tilburg
Deelnemers denken dat dit toenemende idee van maakbaarheid ook onze
perceptie van leven en dood, en ziekte en gezondheid verandert. Ze maken zich
zorgen dat we daardoor ons vermogen verliezen om goed om te gaan met ziekte
en dood, die onvermijdelijk onderdeel zijn van het leven. Deze deelnemers vinden
het belangrijk dat we als maatschappij kunnen omgaan met de eindigheid van het
leven, en dat we niet alsmaar moeten inzetten op innovaties die ons leven kunnen
verlengen. We hoeven niet allemaal 150 jaar oud te worden. Hierbij koppelden
sommige deelnemers maakbaarheid ook aan het idee van onnatuurlijkheid, omdat
er iets mogelijk gemaakt wordt wat zonder ingrijpen van de mens niet zou kunnen
(zie paragraaf 4.1.7).

Het dier als donor

4.5.3

59

De maatschappij van de toekomst

In de dialoog bespraken deelnemers in wat voor (toekomstige) samenleving we
willen leven en of dieren gebruiken als bron van organen hier wel of niet in past. In
verschillende dialogen merkten deelnemers op dat de manier waarop we als
maatschappij omgaan met dieren aan het veranderen is. We zien dieren steeds
meer als wezens met intrinsieke waarde, belangen en rechten en wijzen daardoor
het gebruik van dieren voor menselijke doeleinden steeds meer af (RDA, 2019). Zo
zijn er groepen in de samenleving die minder vlees eten en wordt het recht van het
dier steeds meer benadrukt. Mensen vinden dat dieren meer bescherming
verdienen.
Deelnemers denken dat het opzetten van nóg een dierhouderijsysteem waarin
dieren worden gebruikt voor menselijke doelen niet te verenigen is met deze
maatschappelijke beweging en de huidige tijdgeest. Andere deelnemers zeiden dat
we misschien wel minder dieren zullen eten in de toekomst, maar dat het gebruik
van dieren voor medische doeleinden om mensenlevens te redden dan nog steeds
gerechtvaardigd is. Want voor de consumptie van vlees bestaan voldoende
alternatieven, maar dat geldt niet voor mensen in een eindstadium van orgaanfalen.
Sommige deelnemers stellen zich een toekomst voor waarin we meer rekening
houden met de natuur en de aarde. Ze vragen zich af in hoeverre
orgaantransplantaties van dieren naar mensen daarin passen. Deelnemers vrezen
dat de veestapel alleen maar groter wordt als we gebruik maken van ‘medische
dieren’ waardoor we de druk op het klimaat alleen maar vergroten, in plaats van
verkleinen. Bij dier-mens-chimeren zijn er waarschijnlijk meerdere dieren nodig voor
één patiënt, om zeker te stellen dat een geschikt en gezond patiënt-eigen orgaan
tijdig beschikbaar komt. Deelnemers vonden het geen goed idee om nu in te zetten
op het gebruik van dieren voor organen voor mensen, als we daar in de toekomst
juist weer van af moeten om aan bepaalde klimaatdoelen te voldoen. Andere
deelnemers zien dit als een minder groot probleem, bijvoorbeeld omdat ze zeggen
dat we medische dieren alleen op een kleine schaal zullen gaan gebruiken en
tegelijkertijd minder vlees eten zullen eten in de toekomst.
‘Ik denk niet dat iedereen opeens vegetariër is over 30 jaar. Ik
denk wel dat we in de toekomst veel meer bezig zijn met hoe
we voor de aarde moeten zorgen, en dat het leefbaar blijft voor
ons. Dus als we dan dieren hiervoor gebruiken, dan alleen op
kleine schaal.’
Deelnemer dialoog Comenius Lyceum Leeuwarden

Het dier als donor

5

60

Conclusies en aanbevelingen

In 2021 en begin 2022 voerden het Rathenau Instituut en NEMO Kennislink, in
samenwerking met verschillende partijen, gesprekken door heel Nederland over het
gebruiken van dieren voor orgaantransplantatie bij de mens. Doel van deze
maatschappelijke dialoog was om inzicht te krijgen in vragen, zorgen en wensen
van Nederlanders als het gaat om twee mogelijke toekomstige toepassingen voor
het oplossen van het tekort aan donororganen: dier-mens-chimeren en
xenotransplantatie.
De aanleiding voor de dialoog was de oproep van het ministerie van VWS om
handvatten te geven voor het wegnemen van onduidelijkheden in de Embryowet en
het beter reguleren van onderzoek met mens-diercombinaties (dier-mens-chimeren
en mens-dier cybriden). Het ministerie sprak daarbij in eerste instantie de wens uit
dat een te voeren maatschappelijke dialoog zou gaan over ‘kweken van menselijke
organen in dieren’, omdat dit een concrete toepassing van dier-mens-chimeren is,
die in theorie in de toekomst mogelijk zou zijn. In overleg met het ministerie werden
cybriden 36 geen onderdeel van het gesprek, maar xenotransplantatie wel. Daarmee
geven de resultaten ook richting aan eventuele verdere discussie over
xenotransplantatie in de samenleving, alhoewel er vooralsnog geen initiatieven zijn
om de wetgeving daaromtrent aan te passen.
In zes focusgroepen en elf dialogen gingen deelnemers geanimeerd en respectvol
met elkaar in gesprek over een grote verscheidenheid aan kwesties. Ze wisselden
hun overdenkingen uit en reageerden op elkaar in een proces van gezamenlijke
meningsvorming.
Een breed scala aan perspectieven kwam aan bod. Onder andere omdat we
deelnemers hadden uitgenodigd die vanuit verschillende invalshoeken naar ‘het
dier als donor’ konden kijken, zoals (ervarings-)deskundigen uit de
transplantatieketen (patiënten, artsen, transplantatiemedewerkers) en
onderzoekers en groepen die in het dagelijks leven met dieren te maken hebben
(veehouders, veeartsen, dierethici, proefdierdeskundigen, studenten
diergeneeskunde). Ook de brede maatschappij is betrokken, door mensen te
betrekken van verschillende opleidingen, achtergronden en afkomstig uit
verschillende regio’s in Nederland.

36 Cybriden spelen inmiddels geen belangrijke rol meer in het huidige wetenschappelijke onderzoek. Als

initiatiefnemers van de dialoog hebben we daarom, in overleg met het ministerie van VWS en de
samenwerkingspartners, besloten om cybriden niet mee te nemen als onderwerp van gesprek.

Het dier als donor

61

Dit hoofdstuk geeft eerst de algemene conclusies van de gesprekken, noemt dan
de drie meest in het oog springende aandachtspunten die het Rathenau Instituut
signaleert op basis van deze brede maatschappelijke dialoog, en rondt vervolgens
af met een aantal aanbevelingen van het instituut voor met name politici en
beleidsmakers.

5.1

Algemene conclusies van de dialogen

Bij de deelnemers riepen de gesprekken over het gebruiken van dieren voor
orgaantransplantatie naar mensen veel verschillende emoties en gedachtes op. De
relatie tussen mens en dier en de belangen van patiënten en dieren stonden
centraal in de gesprekken. In deze gesprekken werd er weinig onderscheid
gemaakt tussen de twee toepassingen die centraal stonden in de dialogen:
xenotransplantatie en dier-mens-chimeren. Slechts in enkele gevallen kwam het
voor dat een bepaalde kwestie, zorg of hoop zich specifiek toespitste op
xenotransplantatie dan wel dier-mens-chimeren.
De meeste dialoogdeelnemers zijn niet op voorhand tegen het verder onderzoeken
van de mogelijkheid om dieren te gebruiken voor het oplossen van het tekort aan
donor-organen, als daarmee ernstig zieke patiënten sneller dan nu geholpen
zouden zijn. Wel vinden ze dat wetenschappers tegelijkertijd moeten inzetten op
‘diervrije’ alternatieven om het orgaantekort op te lossen, zoals orgaanperfusie of
organoïden. 37 Die diervrije alternatieven voor het oplossen van het orgaantekort
hebben de voorkeur van het overgrote deel van de deelnemers. Tegelijkertijd
realiseerden zij zich dat ook voor deze diervrije toepassingen geldt dat het nog lang
kan duren voordat ze werkelijkheid worden. Het gebruiken van dieren zien ze als
een ‘tussenoplossing’.
Als dieren in de toekomst gebruikt worden voor orgaantransplantatie, dan vinden
deelnemers het belangrijk dat er veel aandacht is voor de veiligheid (voorkomen
van zoönose bijvoorbeeld) en voor het dierenwelzijn. Dieren waarvan een orgaan
wordt gebruikt om naar een mens te transplanteren, moeten een zo goed mogelijk
leven hebben. Ook vonden deelnemers het belangrijk dat deze technologie voor
iedereen beschikbaar en betaalbaar is, dat de druk op de zorgkosten niet toeneemt,
dat er keuzevrijheid blijft, en dat de gezondheidswinst voor de ontvanger van het
orgaan duidelijk opweegt tegen de lasten voor het dier.
Sommige deelnemers sluiten het gebruik van dieren voor orgaantransplantatie naar
de mens op voorhand uit. Een deel van hen vindt het in zijn geheel niet
37 Bij orgaanperfusie worden ongeschikte organen ‘opgeknapt’ en bij organoïden worden er ‘mini-orgaantjes

ontwikkeld in een lab, zie KNAW 2019.

Het dier als donor

62

verdedigbaar om dieren voor menselijke doelen te gebruiken, en dus ook niet voor
dit doel. Anderen wijzen onderzoek en toepassing bij voorbaat af omdat ze het
samenvoegen van menselijke en dierlijke cellen onnatuurlijk vinden.

5.2

Aandachtspunten uit de dialogen

In de nabije en verre toekomst zal er politieke besluitvorming en verdere
maatschappelijke discussie over donordieren plaatsvinden. Bijvoorbeeld rondom de
derde evaluatie van de Embryowet waarbij de verdere regulatie van dier-menschimeren wordt besproken. Maar ook rondom de ontwikkelingen rond
xenotransplantatie, die in het buitenland in volle gang zijn. Het is belangrijk om te
weten hoe in Nederland over dit onderwerp wordt gedacht, zodat de verschillende
perspectieven en overwegingen kunnen worden meegewogen in de verdere
besluitvorming.
Het Rathenau Instituut geeft drie aandachtspunten gebaseerd op de zorgen en
overwegingen die het meest ter sprake kwamen tijdens de dialogen. Hieronder
staan per aandachtspunt belangrijke kwesties om te overwegen bij het
(her)formuleren van (toekomstige) wetgeving en beleid.
1.

Ethische overwegingen rond het gebruiken van dieren wegen zwaar
Dierenwelzijn wordt belangrijk gevonden en is van grote invloed op de mate
van acceptatie van zowel dier-mens-chimeren als xenotransplantatie. Wat
mensen verstaan onder dierenwelzijn en hoe ze dat afwegen bij hun
meningsvorming, verschilt tussen deelnemers. Sommige deelnemers vatten
dierenwelzijn smal op: dieren moeten zo min mogelijk pijn ervaren en
opgroeien in een fijne leefruimte. Andere deelnemers vatten het breder op,
bijvoorbeeld dat dieren soorteigen gedrag moeten kunnen vertonen en dat
dieren niet zomaar voor menselijke doeleinden gebruikt worden. De
maatschappelijke wens om de keuzemogelijkheid te hebben van een ‘diervrij’
leven, qua voedsel, kleding en zorg speelt in deze gesprekken een
belangrijke rol.
Het gebruik van dieren voor orgaantransplantatie naar de mens, plaatst
deelnemers voor een ingewikkelde afweging tussen de belangen van
patiënten en dieren. De deelnemers die er in principe voor open stonden om
dieren te gebruiken voor orgaantransplantatie naar de mens, gaven op allerlei
manieren aan groot belang te hechten aan proportionaliteit. Ze vonden dat er
een grote gezondheidswinst te behalen moet zijn voor mensen om het
gebruik van dieren en de inbreuk op hun welzijn te kunnen accepteren. Het
mag niet gebruikt worden om het leven van gezonde mensen te verlengen.

Het dier als donor

63

2.

Strenge eisen voor veiligheid en regulering
Deelnemers die in principe openstonden voor verdere ontwikkeling van
orgaantransplantatie van dieren naar mensen, vonden dat enkel acceptabel
als er strenge eisen worden gesteld aan veiligheid. Deelnemers zagen zowel
het gebruiken van organen van dier-mens-chimeren als xenotransplantatie als
riskanter dan transplantatie met menselijke donoren. Ook beschouwden ze de
toepassingen en het onderzoek daarnaar als risicovoller dan mogelijke (nog
te ontwikkelen) alternatieven zoals mechanische organen of organen
gegroeid in een laboratorium. Wel was er vertrouwen bij deelnemers dat we in
Nederland veiligheid kunnen waarborgen, mits we hier internationale
afspraken over kunnen maken. Omdat sommige risico’s landsgrenzen
overschrijden (zoals zoönose), vonden deelnemers dat regulering op
internationaal niveau ontwikkeld én afgestemd moet worden. In het buitenland
wordt er immers al onderzoek gedaan naar klinische toepassingen van
xenotransplantatie.

3.

Overwegingen bij eventuele inpassing in het zorgsysteem
Deelnemers zagen het gebruik van het dier als bron voor organen als een
suboptimale optie (of ‘tussenoplossing’) en hebben liever dat er alternatieven
voor het donor-orgaantekort beschikbaar komen waarbij geen dieren gebruikt
worden. Ze vonden het ook belangrijk om het huidige donorsysteem van
mens naar mens te blijven waarborgen en stimuleren. Indien het mogelijk
wordt om organen uit dieren te transplanteren naar mensen, zijn mensen
immers mogelijk minder bereid om orgaandonor te zijn.
Als het mogelijk wordt om dieren te gebruiken voor orgaantransplantatie, dan
vinden deelnemers dat dit alleen mag gebeuren voor het behandelen van
ernstig zieke patiënten, en niet voor het vervangen van organen van mensen
met mildere gezondheidsproblemen. Ze vrezen dat er anders te veel druk op
het zorgsysteem komt. Deelnemers verwachtten namelijk dat dieren
gebruiken voor orgaantransplantatie naar de mens een dure aangelegenheid
wordt, mochten we als maatschappij besluiten deze toepassingen verder te
ontwikkelen. Deelnemers uitten zorgen over de nu al sterk oplopende
zorgkosten, dure medicijnen en hoge zorgverzekeringpremies. Ze vragen zich
af of we dit als maatschappij wel kunnen én willen betalen, en of gezonde
mensen solidair blijven met mensen die ziek zijn als de zorgkosten steeds
hoger worden. Deelnemers vinden het tot slot belangrijk dat deze
toepassingen voor alle patiënten die het dringend nodig hebben toegankelijk
zijn.

Het dier als donor

5.3

64

Aanbevelingen van het Rathenau Instituut

De aandachtspunten hierboven gebruikt het Rathenau Instituut voor het formuleren
van aanbevelingen voor politici en beleidsmakers die werken aan wet- en
regelgeving voor onderzoek, de medische praktijk of financiering van onderzoek en
therapie-ontwikkeling. Deze gaan over verder donordieronderzoek en het nationaal
en internationaal reguleren van de verdere ontwikkelingen op dit gebied.
•

Verkrijg in Nederland verdere helderheid over nut en noodzaak van
laboratoriumonderzoek met dier-mens-chimeren en de (ethische) grenzen
die daaraan gesteld moeten worden.
Onderzoek met dier-mens-chimeren hoeft niet gericht te zijn op de medische
toepassing van het in dieren kweken van organen bestaande uit mensencellen.
Laboratoriumonderzoek met dier-mens-chimeren kan mogelijk inzichten geven
over ontwikkeling van menselijke organen of het ontstaan en behandelen van
(orgaan)ziekten bij de mens. Dit levert misschien wel onderzoekmodellen voor
de mens op die relevanter zijn dan de huidige diermodellen. In het licht van de
ambitie van de overheid om proefdiervrij te willen innoveren, is het belangrijk
om te weten wat onderzoek met dier-mens-chimeren betekent voor het totale
gebruik van proefdieren.
Onderzoekers in de focusgroepen uitten de zorg dat regulering van iPSchimeren onder de Embryowet het onderzoek zou beperken. Dan zou een iPSchimeer immers maar tot 14 dagen mogen ontwikkelen. Bij gesprekken met
diverse groepen deelnemers (niet-onderzoekers) kwam de embryonale
ontwikkeling van dier-mens-chimeren echter nauwelijks ter sprake. Deelnemers
maakten zich voornamelijk zorgen over het welzijn van de geboren dier-menschimeer. Rond het inbrengen van menselijke iPS-cellen in een dierlijk embryo
voor (laboratorium)onderzoek uitten de meeste deelnemers aan de
maatschappelijke dialoog geen grote zorgen. Grenzen over hoe lang
wetenschappers embryo’s van een dier-mens-chimeer mogen ontwikkelen
kwamen niet of nauwelijks aan de orde, wat te verwachten was in een dialoog
rond een duidelijke klinische toepassing.
De ministeries van VWS en LNV zouden gezamenlijk gesprekken met experts
en leken kunnen initiëren over nut en noodzaak van laboratoriumonderzoek
met dier-mens-chimeren, de (ethische) grenzen daarvan en wat het betekent
voor de gewenste afname van proefdiergebruik.

Het dier als donor

•

Neem de volgende overwegingen van deelnemers mee bij het vaststellen
van het financieringsbeleid voor onderzoek naar het oplossen van het
tekort aan donororganen
•

•

•

•

65

Wanneer onderzoek naar ‘donordiertoepassingen’ gestimuleerd wordt,
stimuleer parallel hieraan dan ook onderzoek naar diervrije alternatieven,
zoals in het laboratorium gecreëerde organen. Stel financieringsbeleid op in
het licht van nieuwe manieren van onderzoek doen, zoals al wordt gedaan
binnen de Transitie Proefdiervrije Innovatie (Rathenau Instituut, 2020).
Waarborg omkeerbaarheid in de ontwikkelingen rondom
‘donordiertoepassingen’. Het is belangrijk om in de toekomst te kunnen
blijven kiezen voor diervrije alternatieven in het licht van wetenschappelijke
ontwikkelingen of veranderende maatschappelijke opvattingen.
Het bestaande donorsysteem moet blijvend gestimuleerd worden, zowel
met onderzoek als met campagnes die het aanmelden bij het donorregister
bevorderen.

Laat bij toekomstige politieke besluitvorming of beleidsvorming duidelijk
zien hoe de overwegingen die de deelnemers meegeven rond toepassing
van ‘het dier als donor’ zijn meegewogen.
De maatschappelijke dialoog laat zien dat er botsende waarden en belangen
zijn, bijvoorbeeld als het gaat om de belangen van mensen en dieren,
betaalbaarheid van de zorg en keuzen rond financiering van onderzoek. Het is
belangrijk dat deze waarden en belangen zorgvuldig worden benoemd en
worden afgewogen bij de motivatie achter (toekomstige) politieke keuzen.

•

Blijf opvattingen over de relatie tussen mens en dier in de samenleving
monitoren
De bevindingen uit de dialoog zijn niet ‘onbeperkt houdbaar’. Hoe de mens zich
verhoudt ten opzichte van dieren is dynamisch. Het is aannemelijk dat we in de
toekomst anders kijken naar het gebruik van dieren dan nu, en dat de
meningen en perspectieven hierover veranderen of verschuiven. Naarmate de
wetenschap zich verder ontwikkelt wordt ook duidelijker óf en wanneer diervrije
alternatieven (zoals organen uit het lab of mechanische organen) een
realistisch alternatief zijn voor organen uit dieren.
De uitkomsten van deze maatschappelijke dialoog zijn van groot belang voor
de huidige debatten over beleid, wet- en regelgeving. Echter, toetsing bij
burgers en experts uit de transplantatieketen en medische praktijk, inclusief

Het dier als donor

66

partijen die adviseren over financiering van behandelingen, zal bij toekomstige
ontwikkelingen steeds nodig zijn.
•

Stimuleer integrale beleidsontwikkeling tussen de ministeries rond dit
thema, met oog voor internationale ontwikkelingen.
Een integrale, tussen verschillende ministeries afgestemde, visie op beleid is
nodig over binnen welke wettelijke kaders dier-mens chimeren gereguleerd
moeten worden. Politici staan voor de keuze of dier-mens-chimeren in de
toekomst onder de Embryowet gereguleerd blijven of onder dier-specifieke
wetten (zoals de Wet op Dierproeven). 38 In het laatste geval zullen de
regulering en verdere ontwikkeling van onderzoek met dier-mens-chimeren dan
niet alleen voor het ministerie van VWS maar ook voor het ministerie van LNV
van belang zijn. En ook het ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschappen (OCW) moet betrokken worden, zodat de visie op
onderzoeksbeleid hierop afgestemd kan worden.
Het is ook belangrijk om onderzoek naar en de toepassing van dier-menschimeren en xenotransplantatie in het buitenland nauwlettend in de gaten te
houden. Als het in het buitenland wordt toegestaan om een orgaan uit een dier
naar een mens te transplanteren, dan zal in Nederland en de EU in ieder geval
de discussie gevoerd moeten worden of deze toepassing wordt toegevoegd
aan de Europees geregelde transplantatie- en onderzoeksketen. Idealiter
worden gesprekken hierover nu al gevoerd.

5.4

Tot slot

Het is belangrijk om met elkaar in gesprek te blijven over orgaantransplantatie van
dier naar mens, om nu en in de toekomst te bepalen of dit een waardevolle
toepassing is. Met deze dialogen is een begin gemaakt met dit gesprek. De
aanbevelingen kunnen helpen bij het richting geven aan verdere besluitvorming en
dialoog.

38 In de derde evaluatie van de Embryowet wordt gesuggereerd dat dier-mens-chimeren niet opgenomen moeten
worden onder de Embryowet, omdat het gaat om een dier met een zeer beperkte bijdrage van menselijke
cellen. Als het dier uit evenveel menselijke als dierlijke cellen zou bestaan, dan zou het extra
beschermwaardigheid nodig hebben, wat niet het geval is bij dier-mens-chimeren of dieren die worden
ontwikkeld voor xenotransplantatie.

Het dier als donor

67

Erkenning
We willen alle samenwerkingspartners en deelnemers bedanken voor het delen van
hun gedachtes, zorgen en vragen. Daarnaast gaat onze dank uit naar de volgende
personen en instanties die de ‘donordierdialogen’ mogelijk hebben gemaakt:
Anita

Boersma

CSG Comenius

Lucas de

Man

Stichting Nieuwe Helden

Aline

Idzerda

Fast Facts

Marieke

Hohnen

Rijksmuseum Boerhaave

Anne van

Kessel

NEMO Kennislink

Marije

Spinder

Vet Involved

Annet

Beukema

Rathenau Instituut

Marion

Siebelink

UMCG

Anniek

Mueller

Rijksmuseum Boerhaave

Natascha

Halbertsma

Dutch Pork Expo

Barbara

Méric

VetInvolved

Niels

Alberts

ScienceLinx RUG

Bart

Grob

Rijksmuseum Boerhaave

Petra

Raas

NTS communicatie

Berit

Sinterniklaas

Erasmus MC

Pim

Roza

Ministerie van VWS

Bernice

Bovenkerk

WUR

Rob

Haen

The Living Museum Tilburg

Britt

Embregts

Sticky Gestures

Robbert

Oude Nijhuis

Studio Stift

Cyril

Moers

UMCG

Ruben van

Boekel

Ondernemer/varkenshouder

Debby

Weijers

Stichting Proefdiervrij

Sandy

Litjens

Stichting Intermin

Dorottya

De Vries

LUMC

Sophie

Post

Duitse vertaling Pork Expo

Eveline

van Dieten

NTS communicatie

Sverre

Fredriksen

Animator

Feya

Bijleveld

Ministerie van VWS

Talin

Hagopian

DOCK Buurtcentrum

Harrie

Storms

Ministerie van VWS

Theunis

Van de Broek

The Living Museum Tilburg

Hibo

Hussein

Ervaringsdeskundige

Ian

Alwayn

LUMC

Ilja van

Dam

NEMO Kennislink

Janneke

Kluvers

NEMO Kennislink

Jeroen

Wiegertjes

Science Café Deventer

Jos

Joore

CEO Mimetas

Laura

Marienus

Rathenau Instituut

Lianne

Tijhaar

NEMO Kennislink

Lidewei

De Boer

VetInvolved

Lisa

Vial

Rathenau Instituut

Het dier als donor

68

Referenties
Cooper, D., B. Ekser en A. Tector (2015). A brief history of clinical
xenotransplantation. In: International Journal of Surgery 23, pp.205-210.
De Graeff, N., M. Buijsen en A. Bredenoord (2022). On the nature of nature, a study
on the use and meaning of nature and (un)naturalness in the literature on genetic
modification. Onderzoeksrapport COGEM 2022-01
Gezondheidsraad (2019). De regulering van cybriden en chimaeren. Den Haag:
Gezondheidsraad. Publicatienummer 2019/14.
Johnson, L, ‘Xenotransplantation: Three areas of Concern. Bioethics Forum Essay:
The Hastings Center’. In: The Hastings Center 19 januari 2022.
https://www.thehastingscenter.org/xenotransplantation-three-areas-of-concern/
KNAW (2019). Factsheet mens-diercombinaties. Amsterdam, KNAW.
Kobayashi, T. et al. (2010). Generation of rat pancreas in mouse by interspecific
blastocyst injection of pluripotent stem cells. In: Cell 142, nr.5, pp.787-799.
Rathenau Instituut (2011). Nier te koop – Baarmoeder te huur, wereldwijde handel
in lichaamsmateriaal. Den Haag (auteurs: Geesink, I. en C. Steegers).
Rathenau Instituut (2017). Van aap naar beter – een verkenning en dialoog over
proeven met apen. Den Haag (auteurs: Geesink, L., L., Bodegom en M. Peters).
Rathenau Instituut (2019a). Wezenlijk anders – Lessen voor de maatschappelijke
dialoog over het combineren van menselijk en dierlijk celmateriaal. Den Haag
(auteurs: van Baalen, S., J., Gouman en P. Verhoef).
Rathenau Instituut (2019b). Burgers en sensoren. Acht spelregels voor de inzet van
sensoren voor veiligheid en leefbaarheid. Den Haag (auteurs: Snijders, D., M.
Biesiot, G. Munnichs en R. van Est, m.m.v. S. van Ool en R. Akse).
Rathenau Instituut (2020). Dierproeven, sneller en gerichter naar proefdiervrij
onderzoek. Bericht aan parlement, 2 november 2020.
https://www.rathenau.nl/nl/berichten-aan-het-parlement/sneller-en-gerichter-naarproefdiervrij-onderzoek

Het dier als donor

69

RDA (2019). De Staat van het Dier. Beschouwingen en opinies over de
verschuivende relatie tussen mens en dier in Nederland. Den Haag.
RDA (2021). Raad voor Dierenaangelegenheden notitie – Orgaankweek in Dieren.
Den Haag
Reardon, S. (2022). First pig-to-human heart transplant: what can scientists learn?.
In: Nature 601, nr. 7893, pp.305-306.
Schlich, T en B. Lutters (2022). Historical perspectives on xenotransplantation. In:
The Lancet 399, nr.10331, pp. 1220-1221.
Tan, T. et al. (2021). Chimeric contribution of human extended pluripotent stem
cells to monkey embryos ex vivo. In: Cell 184, nr.8, pp.2020-2032.
Verhoef, P. et al. (2021). Vliegende start voor dialogen: Tips van de DNA-dialoog.
Den Haag.
Wu, J., et al. (2017). Interspecies chimerism with mammalian pluripotent stem cells.
In: Cell 168, nr.3, pp.473-486.

Het dier als donor

70

Bijlage 1: Samenwerkingspartners

Organisatie

Contactpersoon

Expertise

Erasmus Medisch
Centrum (afdeling
ontwikkelingsbiologie)

Prof. dr. Joost
Gribnau

Professor & hoofd afdeling
ontwikkelingsbiologie, betrokken geweest bij
het KNAW-rapport over mens-diercombinaties (2019).

Erasmus Medisch
Centrum (afdeling
medische ethiek)

Dr. Eline Bunnik &
Dide de Jongh, Msc

Medisch ethici betrokken bij projecten over
de aanvaardbaarheid van het kweken van
menselijke organen.

Leids Universitair Medisch
Centrum (LUMC)

Prof. dr. Niels Geijsen

Professor ontwikkelingsbiologie en
regeneratieve geneeskunde, hoofd van de
afdeling anatomie en embryologie,
betrokken geweest bij het KNAW-rapport
over mens-diercombinaties (2019).

Nederlandse
Transplantatie Stichting
(NTS)

Bernadette HaaseKromwijk &
Brigitte Schaefer

De NTS helpt patiënten met een
transplantatie van donor-orgaan- of weefsel.
De stichting verbindt patiënten, artsen,
familie van een donor, publiek, politiek en
ziekenhuizen, zowel nationaal als
internationaal.

Nederlandse
Transplantatie Vereniging
(NTV)

Dr. Martin Hoogduijn,
dr. Jeroen de Jonge,
& prof. dr. Henri
Leuvenink

Transplantatie-onderzoekers en -artsen zijn
verenigd in de NTV. De NTV heeft tot doel
het bevorderen van wetenschap en
wetenschappelijke interactie, het
optimaliseren van kwaliteit van zorg,
orgaanverwerving en orgaanallocatie en
daarnaast het geven en ondersteunen van
onderwijs en (na)scholing.

Nierpatiënten Vereniging
Nederland (NVN)

Dr. Marja Ho-Dac &
Wanda Konijn, MSc

NVN is een actieve vereniging van en voor
nierpatiënten.

Raad voor
Dierenaangelegenheden
(RDA)*
*samenwerkingspartner
geen consortium partner

Ir. Marc Schakenraad
& Anne van den
Ende, MSc

In de RDA zijn diverse perspectieven en
visies op de positie van het dier in Nederland
vertegenwoordigd door de leden die op
persoonlijke titel zitting hebben met zeer
uiteenlopende achtergrond en
deskundigheid. De RDA behandelt
vraagstukken over de volle breedte van het
dierbeleid: over gehouden en niet-gehouden,
dus ‘in het wild levende’ dieren, over
hobbydieren, over gezelschapsdieren, en
over productie- en proefdieren.

Het dier als donor

71

NEMO Kennislink

Leon Heuts, Marcia
van Woensel & Eef
Grob

NEMO Kennislink volgt wetenschappers in
hun zoektocht naar antwoorden op grote en
kleine vragen en vertelt daarover op een
toegankelijke manier aan Nederlanders, en
betrekt ook hun vragen bij de dialoog.
NEMO Kennislink is betrokken geweest bij
soortgelijke dialogen, zoals de DNA-dialoog
(i.s.m. het Rathenau Instituut en andere
partijen) en het kweekvleesdebat.

Het Rathenau Instituut

Dr. ir. Petra Verhoef,
dr. Yayouk Willems,
Isabelle Pirson, MSc,
MA & Jeroen
Gouman, MSc.

Het Rathenau Instituut houdt zich bezig met
onderzoek en dialoog over de impact van
wetenschap, innovatie en technologie op de
samenleving en vice versa. Betrokken bij
soortgelijke dialogen, zoals de DNA-dialoog
(i.s.m. NEMO Kennislink), maatschappelijke
discussies over orgaandonatie en
regeneratieve geneeskunde; schreef rapport
over houding van burgers t.a.v. mensdiercombinaties met lessen voor een
dialoog.

Het dier als donor

72

Bijlage 2: Witboek
Witboek
‘Het dier als donor’
Het doel van de dialogen was niet om deze toepassingen wetenschappelijk te
doorgronden, maar om met elkaar in gesprek te gaan over de mogelijke
maatschappelijke en ethische kwesties en de impact die deze technologische
ontwikkelingen kunnen hebben op mens, dier en samenleving. Het was daarom van
belang om terminologie rondom deze toepassingen eenvoudig te houden, maar wel
zorgvuldig. We hebben daarom aan het begin van het project dit witboek opgesteld.
Het witboek bestaat uit een overzicht van de onderwerpen die we bespraken en de
terminologie die we gebruikten gedurende de dialogenreeks. De
samenwerkingspartners hebben meegedacht over de juiste termen en informatie in
het witboek.
Titel van het project: Het dier als donor
Ondertitel (kort): Een dialoog over dieren als orgaandonor voor mensen
Ondertitel (lang): Een dialoog over het aanpassen en gebruiken van dieren om er
organen voor mensen in te laten groeien.
Op social media: gebruik #donordier in combinatie met #dialoog of #dialogen
(afhankelijk van de context van de tekst/zin)
Korte samenvatting, tekst voor een ‘lead’
In 2019 zijn 118 in Nederland patiënten overleden terwijl ze op de wachtlijst
stonden voor een donor-orgaan. Begin 2022 stonden er bijna 1300 patiënten op de
wachtlijst voor een donorgaan. Ze kunnen vaak geen normaal leven leiden omdat
bijvoorbeeld hun hart of nieren heel slecht functioneren. De patiënten hopen op
korte termijn een orgaan van een ander te krijgen, maar te weinig Nederlanders zijn
orgaandonor. Maar zelfs als alle volwassen Nederlanders bereid zijn om na hun
overlijden organen af te staan, is het orgaantekort nog niet opgelost.
Wetenschappers zoeken daarom naar andere oplossingen.

Het dier als donor

73

In de toekomst kunnen we misschien dieren zo aanpassen dat hun organen,
weefsels en cellen geschikt zijn om te transplanteren naar mensen. Stel je voor dat
een mensenhart vanaf het begin ‘opgroeit’ in een varken, of dat we een varkensnier
zo aanpassen dat hij naar een mens getransplanteerd kan worden. Het kan nog
lang niet, maar wetenschappers doen er al wel onderzoek naar.
Moeten we dit onderzoek ook in Nederland doen? Willen Nederlanders gebruik van
deze techniek in de toekomst mogelijk maken om het tekort aan donororganen op
te lossen? Wat vinden Nederlanders van het aanpassen van dieren om er organen
voor mensen in te laten groeien? En hoe zwaar moet dierenwelzijn wegen?
Daarover gaat deze dialoog.
Deze termen gebruiken we tijdens de dialogen niet voor de betrokken dieren:
Spaarvarken
Bioreactor
Opslagplaats van menselijke onderdelen
Knorgaandonatie
Broedmachines
Mengwezens
Chimeer
Deze termen gebruiken we wel voor de betrokken dieren:
Donordieren
Dier-menscombinatie
Groeien (als het om organen in een dier gaat, menselijk of aangepast-dierlijk)
Kweken (als het over het lab gaat)
Donordier
Alleen bij dialoog met experts: dier-mens-chimeer
Dieren aanpassen en gebruiken om er organen voor mensen in te laten
groeien: waarom zouden we dat doen?
Er is een tekort aan organen voor transplantatie. In de EU sterven gemiddeld 18
mensen per dag in afwachting van een donor-orgaan. Zelfs als alle volwassen
Nederlanders bereid zijn om na hun overlijden organen af te staan, is het
orgaantekort nog niet opgelost. Daarom wordt er gezocht naar alternatieven. Met
technieken waarmee organen voor mensen in dieren groeien, kunnen we in de
toekomst misschien het tekort aan donororganen verkleinen en meer patiënten
helpen. Ook voor sommige weefsels en cellen zijn er te weinig donoren. Ook daar
kan gebruik van dieren mogelijk een oplossing bieden.

Het dier als donor

74

Noodzaak het er nu over te hebben:
Op dit moment worden er nog geen dieren gebruikt om er organen voor mensen in
te laten groeien. De technieken zijn namelijk (nog lang) niet ver genoeg ontwikkeld
om een goed alternatief te zijn voor het doneren van organen van mens naar mens.
Maar misschien dat het in de toekomst (over 20 jaar?) wel mogelijk wordt om
organen in dieren voor transplantatie naar mensen te laten groeien. In Nederland is
onderzoek hiernaar niet goed mogelijk. De wet is er onduidelijk over en laat in
zekere zin wel ruimte om het te doen. Maar veel wetenschappers vinden het laten
ontwikkelen van menselijke cellen in dieren-embryo’s ethisch gezien een stap te
ver. In het buitenland zijn onderzoekers wel bezig met deze techniek. Zo hebben
Amerikaanse wetenschappers al een combinatie van varken en mens laten groeien
in het lab. Daarom moeten we nu bespreken of we dit onderzoek ook in Nederland
willen doen. Of juist niet. Dan kan de Nederlandse regelgeving daarop aangepast
worden.
Voorbeelden uit labs:
Welke voorbeelden kunnen we noemen ter illustratie van behaalde successen bij
onderzoek naar het laten groeien van menselijke organen in dieren? Dat illustreert
namelijk de noodzaak het erover te hebben met de samenleving:
• Onderzoek van Hiromitsu Nakauchi aan Stanford Universiteit/Tokio Universiteit
(maakte schaap-mens, varken-mens en muis-menscombinatie)
• Onderzoek van Izpisua Belmonte aan Salk Instituut (maakte varken-mens en
aap-menscombinatie)
Welke voorbeelden kunnen we noemen ter illustratie van behaalde successen bij
onderzoek naar het aanpassen en gebruiken van organen van dieren voor
transplantatie naar mensen? Dat illustreert namelijk de noodzaak het erover te
hebben met de samenleving:
• Onderzoek naar xenotransplantatie zie bijvoorbeeld,
https://www.technologyreview.com/2019/11/01/132110/meet-the-pigs-thatcould-solve-the-human-organ-transplant-crises/,
https://www.newscientist.nl/nieuws/xenotransplantatie-een-stapje-dichterbij/ ,
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/xenotransplantatie-van-orgaan-naarceltransplantatie/)
• Baviaan leefde meer dan zes maanden met een varkenshart:
https://www.theguardian.com/science/2018/dec/05/baboon-survives-pig-heartorgan-transplant-human-trials
Welke diervrije alternatieven zijn er?
•

Organoïden: ‘mini-orgaantjes’ laten groeien in een lab, die mogelijk (een deel
van) de orgaanfunctie voor een mens overnemen.

Het dier als donor

•

•
•

75

Orgaanperfusie: wanneer een donor-orgaan afgekeurd wordt omdat de conditie
van het orgaan niet voldoet voor transplantatie kan in sommige gevallen het
orgaan ‘opgeknapt’ worden waardoor het orgaan alsnog naar een patiënt
getransplanteerd kan worden. Dit doen ze o.a. in het UMCG en het LUMC.
Bio-printen van weefsel: met behulp van een 3D-printer die cellen kan maken
met printtechnologie.
Kunstmatige organen: een mechanisch orgaan bijvoorbeeld een hartpomp.

Het dier als donor

76

Begrippenlijst ter voorbereiding van de dialogen
Term

Definitie

Afstoting

Als een orgaan van een donor in het lichaam van de patiënt
geplaatst wordt, kan er een heftige reactie ontstaan in het
lichaam van de patiënt. Afweercellen van de patiënt reageren
‘allergisch’ op het vreemde orgaan en stoten het orgaan af. Dt
noemen we een afweerreactie. Het donor-orgaan sterft dan
af. Er zijn medicijnen die moeten voorkomen dat dit gebeurt,
maar die zijn niet altijd afdoende.

Bewustzijn van dieren

In het rapport van de Gezondheidsraad over diermenscombinaties maken de schrijvers onderscheid tussen
dieren met bewustzijn en dieren met zelfbewustzijn. Dit is in
lijn met de argumentatie dat bepaalde dieren, zoals
mensapen en dolfijnen, als personen beschouwd moeten
worden en de daarbij behorende waardigheid hebben.

Blastocyste of blastula: deze term
vermijden.

Voor de beter ingewijden:
In de beginfase van het embryo wordt de blastula gevormd.
De buitenste laag cellen van de blastula vormt later de
placenta en de vruchtvliezen. In de blastula zijn ook
embryonale stamcellen aanwezig. Deze stamcellen kunnen
zich nog tot verschillende organen en weefsels ontwikkelen.
Als de blastula is aangekomen in de baarmoeder gaat hij zich
innestelen in het baarmoederslijmvlies.

Voor leken/algemeen publiek
liever spreken van: heel vroeg in
de ontwikkeling van het embryo,
wanneer nog niet vastligt welke
cellen tot welk orgaan of weefsel
zullen uitgroeien.

Dierenwelzijn

Dierenwelzijn is de kwaliteit van leven zoals deze door het
dier zelf wordt ervaren. Een dier ervaart een positieve staat
van welzijn indien het de vrijheid heeft om normale,
soorteigen gedragspatronen uit te voeren en het in staat is
om adequaat te reageren op de uitdagingen die de heersende
omstandigheden bieden (definitie van de Raad voor
Dierenaangelegenheden).

Donordier

Het dier dat wordt gebruikt voor het laten groeien van
menselijk of dierlijk weefsel, cellen of organen bedoeld voor
transplantatie naar mensen.

Chimeren: deze term zoveel
mogelijk vermijden

Voor de beter ingewijden:
Een chimeer is een mengvorm van cellen van twee soorten.
Er bestaan dier-dier chimeren (ook wel dier-diercombinaties)
en dier-mens-chimeren, ofwel dier-menscombinaties.
In deze dialoog gaat het om dier-mens-chimeren. Tijdens de
dialogen noemen we het dier-menscombinaties

Voor leken/algemeen publiek:
Beter om te spreken van een
vermenging van cellen van mens
en dier of van diermenscombinatie.

Voor ingewijden en leken:
Een dier-menscombinatie is een dier-embryo of geboren dier
dat deels uit menselijke cellen bestaat. Wetenschappers
maken een dier-menscombinatie in het lab. Ze voegen aan
het dierlijk embryo stamcellen van een mens toe. Stamcellen

Het dier als donor

77

hebben de eigenschap dat ze nog tot allerlei organen en
weefsels kunnen ontwikkelen, zoals een nier of een
alvleesklier. Zo kunnen er in het dier (deels) menselijke
organen of weefsels gaan groeien.
In theorie kunnen deze dieren met menselijke cellen in zich
geboren worden, maar biologisch gezien is het niet
eenvoudig. Stamcellen kunnen afkomstig zijn van menselijke
embryo’s of gemaakt worden uit menselijke lichaamscellen. In
dat laatste geval spreken we van iPS-chimeren (zie iPSchimeren).
Een dier-mens-chimeer die tot stand is gebracht met
embryonale stamcellen mag niet langer dan veertien dagen
worden ontwikkeld in het lab en mag niet worden ingebracht
in een baarmoeder. Of dat met een dier-mens-chimeer die tot
stand is gebracht met iPS-stamcellen wél mag, laat de
Nederlandse wet momenteel in het midden.
Cijfers wachtlijst voor donororgaan

De Nederlandse Transplantatie Stichting houdt de wachtlijst
bij en zorgt voor de toewijzing van organen.
Er zijn meer mensen die een orgaan nodig hebben dan dat er
organen gedoneerd worden.
Sommige patiënten zijn te ziek om een orgaan te kunnen
ontvangen. Zij worden niet meegeteld op de wachtlijst.

Embryo

In de Embryowet wordt een embryo beschreven als een
groep cellen die de mogelijkheid heeft om uit te groeien tot
een mens.
Een embryo-achtige structuur (samenhangend geheel van
cellen dat zich in theorie tot een embryo kan ontwikkelen,
maar niet uit een bevruchting is ontstaan) of een embryo dat
door het aanpassen van het DNA niet levensvatbaar is, is
volgens de Embryowet geen embryo.

Embryowet

In de Embryowet staat beschreven wat er wel en niet gedaan
mag worden met menselijke geslachtscellen (eicel en
spermacel) en embryo's. De wet gaat over voortplanting en
over onderzoek bij embryo’s.
Een voorbeeld: een embryo dat in een ivf-traject
(‘reageerbuisbevruchting’) niet is uitgekozen om tot een kind
uit te groeien (dat wordt ‘restembryo’ genoemd), mag volgens
de Embryowet worden gebruikt voor wetenschappelijk
onderzoek. De Embryowet stelt als eis dat een restembryo
dat wordt gebruikt voor onderzoek niet langer dan 14 dagen
in leven gehouden mag worden in het
onderzoekslaboratorium.
Voor het maken van dier-menscombinaties (ook wel diermens-chimeren genoemd) waren in eerste instantie, toen
wetenschappers dit gingen uitproberen, stamcellen van een
menselijk embryo nodig.

Het dier als donor

78

Stamcellen zijn cellen die zich nog tot alle type weefsels en
cellen kunnen ontwikkelen.
De Embryowet verbiedt het om de dier-menscombinaties
(gemaakt met menselijke embryonale stamcellen) langer dan
14 dagen te laten ontwikkelen in het laboratorium of in de
baarmoeder van een mens of dier te plaatsen.
Maar tegenwoordig kunnen ook menselijke stamcellen
worden gebruikt die niet uit een embryo komen maar gemaakt
worden uit huidcellen van een volwassen mens.
De Embryowet is niet duidelijk over het maken en langer dan
14 dagen laten ontwikkelen van dier-menscombinaties met dit
soort stamcellen. Ze vallen buiten de wetgeving.
Het ministerie van VWS heeft in 2018 advies gevraagd hoe
onderzoek met deze dier-menscombinaties (dus met nietembryonale menselijke stamcellen gemaakt) in de wet
beschreven moeten worden.
Op dit ogenblik buigt een commissie van deskundigen zich
opnieuw over de Embryowet. Een andere groep van
deskundigen schrijft een plan van aanpak over regulering van
allerlei dier-menscombinaties in algemene zin.
Beide adviezen moeten zorgen voor heldere regels voor het
doen van onderzoek met dier-menscombinaties.
Eurotransplant

Eurotransplant is een Europese organisatie die zorgt voor
optimaal gebruik van beschikbare donor-organen door de
best mogelijke match te maken tussen donor-orgaan en
ontvanger. Aangesloten landen zijn: Nederland, Oostenrijk,
Slovenië, Luxemburg, Kroatië, Duitsland, Hongarije en België.

Evolutionaire afstand: deze term
liever vermijden.

In de evolutie zijn tussen dieren en mensen grote verschillen
ontstaan, waardoor het maken van sommige mensdiercombinaties onmogelijk is. Een menselijke levercel kan
bijvoorbeeld niet goed samenwerken of communiceren met
dierlijke levercellen. En organen van dieren reageren niet
goed op hormonen/stofjes die geproduceerd worden door het
menselijk lichaam. Dit noemen we evolutionaire afstand.

Voor leken/algemeen publiek: je
kunt niet zomaar een orgaan van
de ene soort doneren aan een
andere soort. Zelfs tussen
mensen gaat het niet altijd goed.

Genetische modificatie
Voor leken/algemeen publiek
gebruiken: het aanpassen van
DNA

Het aanpassen van erfelijk materiaal (genen/DNA) van een
plant, dier of mens. Met de techniek CRISPR-Cas kan in het
DNA een gen worden opgespoord, en vervolgens eruit
geknipt worden. Eventueel kan een ander stuk DNA erin
geplakt worden.
Genetische modificatie wordt op twee manieren gebruikt om
dieren als ‘donordier’ te kunnen gebruiken voor mensen:
•

Door het DNA van een embryo van een dier zo aan te
passen, dat bijvoorbeeld de kans dat een varkenshart

Het dier als donor

79

•

Instrumentalisatie van de natuur:
deze term liever vermijden.

door een mens wordt afgestoten kleiner wordt. De kans
op succesvolle transplantatie wordt dan groter.
Door het DNA van een embryo van een dier zo aan te
passen dat het bijvoorbeeld het zelf geen alvleesklier
ontwikkelt. In dat dierembryo voeg je dan menselijke
stamcellen toe waarmee op die ‘lege plek’ een
menselijke alvleesklier gaat groeien.

De mens gebruikt de natuur als middel om een bepaald doel
te bereiken, bijvoorbeeld dieren gebruiken om daarin
menselijke organen te laten groeien.

Voor leken/algemeen publiek: het
dier als instrument gebruiken.

iPS-cel Te moeilijk. Bewaren voor
experts.

iPS-cellen zijn lichaamscellen die zo aangepast zijn dat ze tot
elk type weefsel kunnen uitgroeien. Zo kan er van een huidcel
(die normaal alleen huidweefsel maakt) een cel worden
gemaakt die zich weer tot een andere celvorm, bijvoorbeeld
een niercel, kan ontwikkelen. Door deze techniek hoeft er
voor het maken van dier-menscombinaties geen gebruik
gemaakt te worden van stamcellen van menselijke embryo’s.
Voor leken/algemeen publiek: cel van mens gebruiken die in
het lab zo aangepast kan worden dat deze cel nog tot elke
type weefsel kan uitgroeien.
De kern is: techniek waarvoor geen menselijke embryocellen
nodig zijn.

iPS-chimeren:
deze term liever vermijden.

Een (embryo van een) dier dat voor een deel uit menselijke
cellen bestaat. Wetenschappers laten een iPS-diermenscombinatie ontstaan in het lab door in het embryo van
het dier een soort stamcellen te plaatsen die zijn gemaakt met
cellen van een volwassen mens (zogenoemde iPS-cellen).
Dan zijn er dus geen stamcellen van menselijke embryo’s
nodig. Stamcellen hebben als eigenschap dat ze nog tot
allerlei organen en weefsels kunnen ontwikkelen. Zo kunnen
er in het dier menselijke organen of weefsels gaan groeien.
iPS-cellen zijn lichaamscellen die zo geprogrammeerd zijn dat
ze tot elk type weefsel kunnen uitgroeien. Daarmee zijn het
eigenlijk stamcellen.
In deze dialoog hebben we het vooral over de diermenscombinaties die zijn gemaakt zonder stamcellen van een
embryo.

Het dier als donor

80

Instrumentalisering van de natuur

Verregaande instrumentalisering van de natuur (oftewel: de
natuur gebruiken als middel tot een doel), en daarmee
ontkenning van de eigenheid van die natuur. Deze opvatting
gaat doorgaans samen met een afkeer van (de pretentie van)
volledige beheersing en maakbaarheid van mens en
leefomgeving.

Mens-dier-entiteit
Voor leken/algemeen publiek:
mens-diercombinatie

Wanneer menselijke en dierlijke cellen samengevoegd
worden ontstaat er een mens-diercombinatie. Onze dialoog
gaat over embryo’s van een dier of geboren dieren (bijv. big of
kalf) waarin menselijke cellen groeien (in organen en weefsel
van het dier). In ons consortium is het belangrijk dat we deze
combinatie beschouwen als een dier, namelijk een dier dat
gebruikt wordt om menselijke organen of weefsels in te laten
groeien. Bij voorkeur gebruiken we niet de term mens-dierentiteit. Entiteit klinkt afstandelijk. We spreken zelfs liever van
dier-menscombinatie (en niet mens-diercombinatie), omdat
het een dier is met menselijke cellen.

Morele intuïtie
Met publiek deze term vermijden.

Je eerste spontante oordeel over wat deugt en niet deugt,
bijvoorbeeld de 'yuck factor' waarbij iets een gevoel van
afschuw oproept.

(On)natuurlijkheid

Met ‘natuurlijk’ wordt meestal bedoeld: de situatie die in de
natuur wordt aangetroffen zonder ingrijpen van de mens.
Dier-menscombinaties komen niet in de natuur voor, maar
worden in een lab gemaakt. Dier-menscombinaties kunnen
daarom als onnatuurlijk worden gezien.

Orgaandonatie

Bij orgaandonatie wordt een orgaan afgestaan aan een
patiënt bij wie dat orgaan niet of onvoldoende functioneert.
Meestal gebeurt dit na het overlijden van de donor, maar
orgaandonatie kan ook plaatsvinden als de donor nog in
leven is. Voorbeelden van organen voor donatie: alvleesklier,
nieren, darmen, hart, lever, longen. Een orgaan moet zo snel
mogelijk getransplanteerd worden.
Meestal is de patiënt zo ziek dat hij zonder een donor-orgaan
of donorweefsel vroegtijdig zou overlijden.

Orgaantekort (oplossen)

Er is een tekort aan donor-organen in Nederland. Dat komt
doordat er meer mensen zijn die een orgaan nodig hebben
dan dat er organen gedoneerd worden. Daarom wordt aan
Nederlandse burgers vanaf 18 jaar gevraagd om na hun dood
hun organen voor transplantatie beschikbaar te stellen.
Met behulp van verschillende technieken onderzoeken
wetenschappers hoe ze het orgaantekort kunnen oplossen.
Het onderzoek naar dier-menscombinaties is een van de
mogelijke oplossingen. Omdat deze techniek en het
onderzoek ook dilemma’s met zich meebrengt, is het

Het dier als donor

81

belangrijk om met elkaar te onderzoeken hoe we hier over
denken.

Organoiden
Voor leken/algemeen publiek:
mini-orgaantjes

Perfusie of orgaanperfusie:
deze term liever vermijden.
Voor leken/algemeen publiek: het
opknappen van een afgekeurd
donor-orgaan dat in slechte
conditie is, zodat het alsnog voor
transplantatie geschikt gemaakt
kan worden.

Mini-orgaantjes, ook wel organoïden genoemd, zijn kleine en
simpele versies van organen die buiten het lichaam, in het lab
zijn gekweekt. Mini-orgaantjes zijn in de toekomst mogelijk
een alternatief voor orgaandonatie en dus ook een alternatief
voor het gebruik van dieren voor het laten groeien van
menselijke organen (of weefsel) in dieren. Net als donordieren
is de toepassing van mini-orgaantjes voor orgaandonatie
vooralsnog toekomstmuziek.
Doorbloeden en daarmee herstellen van beschadigde
menselijke organen, zodat ze toch geschikt zijn voor
transplantatie. Dit lukt niet in alle gevallen.

Proefdieren

Dieren die worden gebruikt voor wetenschappelijk onderzoek.
Voor eventuele verdere ontwikkeling van diermenscombinaties is nog veel onderzoek met proefdieren
nodig. Bijvoorbeeld om te onderzoeken of de technieken
veilig en effectief zijn. In de dialogen kan verwezen worden
naar proefdieren (nodig voor het onderzoek) en donordieren
(de uiteindelijke dieren waarin de organen voor mensen
groeien).

Stamcellen

Dit zijn cellen die zich nog tot alle type weefsels en cellen
kunnen ontwikkelen.

Het dier als donor

Stier Herman
Oor op muis
Hartklep varken

82

Een aantal ‘bekende’ combinaties van menselijke en dierlijke
weefsels (of DNA) die vaak in het nieuws zijn geweest en
waar deelnemers mogelijk naar zullen verwijzen, zijn niet
hetzelfde als de vermenging van menselijke en dierlijke cellen
die bij dier-mens-chimeren tot stand worden gebracht in de
hele vroege embryonale ontwikkeling:
Stier Herman. In 1990 werd stier Herman geboren.
Biotechnologen hadden aan zijn DNA een menselijk gen
toegevoegd dat ervoor moest zorgen dat melk van zijn
dochters voor babymelk kon worden gebruikt. Stier Herman is
daarom een transgeen dier, en een bepaalde vorm van een
dier-menscombinatie, namelijk op genetisch niveau, maar niet
op het niveau van cellen.
Oor op muis. Wetenschappers maakten een oor van plastic
waar ze menselijke kraakbeencellen overheen legden. Dit oor
werd op een muist geplaatst, waardoor het leek alsof er een
menselijk oor groeide. Dit oor had geen functie (werkte niet
als een echt oor en maakte geen deel uit van het lichaam van
de muis) en valt daarom niet onder de dier-menscombinaties.
Hartklep van een varken. Het transplanteren van hartkleppen
valt niet onder dier-menscombinaties, want menselijke en
dierlijke cellen zijn er nooit voor gemengd (zoals bij een diermens-chimeer).

Transgeen dier

Een dier dat een gen, afkomstig van een ander dier of een
mens, in zijn DNA draagt en dit ook overdraagt aan het
nageslacht.
Transgene dieren kunnen ook beschouwd worden als een
vorm van mens-diercombinaties. Bij transgene dieren worden
menselijke genen aan het DNA van een dier toegevoegd. In
onze dialoog gaat het om vermenging van dierlijke en
menselijke cellen, heel vroeg in de embryonale ontwikkeling
van dieren.

Waardigheid van dieren

Sommige personen in het ethische debat vinden dat dieren
aanspraak mogen maken op verregaande rechten en (ten
minste bepaalde dieren) een even grote intrinsieke waarde
hebben als mensen. Sommige anderen vinden dieren
daarentegen geen morele actoren. De derde mogelijkheid is
dat men vindt dat dieren een intrinsieke waarde hebben die
minder is dan die van mensen.

Weefselbanken

Weefselbanken bewerken en bewaren de weefsels die
gedoneerd zijn door (meestal) overleden personen. In
tegenstelling tot organen zijn weefsels langere tijd houdbaar
na uitname bij de donor. Hoornvlies blijft tot ongeveer 4
weken na donatie in goede conditie. Bot- en peesweefsel
kunnen afhankelijk van de bewerking 3 tot 5 jaar bewaard
blijven. De weefselbanken zijn non-profitorganisaties. Dat
betekent dat ze geen winst maken.

Het dier als donor

83

Weefseldonatie

Voor weefseldonatie maakt het niet uit of de persoon thuis of
in het ziekenhuis overlijdt. Weefsels zijn minder gevoelig dan
organen, na uitname uit het lichaam. Weefsels die kunnen
worden gedoneerd zijn: huid, hoornvlies en oogrok,
botweefsel, kraakbeen, pezen, hartkleppen en bloedvaten.
Donatie is bijna altijd mogelijk als de weefsels nog in goede
conditie zijn.

Xenotransplantatie

Hierbij wordt een orgaan of weefsel van de ene soort
getransplanteerd naar een andere soort.

Voor leken/algemeen publiek: een
orgaan van de ene soort
transplanteren naar een andere
soort. Bijvoorbeeld een
varkenshart voor een mens
Zoönose
Voor leken/algemeen publiek:
Ziekteverwekker die van dier op
mens overgebracht wordt.

Een zoönose is een infectieziekte die van dier op mens
overgaat.
Wetenschappers die de mogelijkheden van diermenscombinaties onderzoeken moeten nadenken hoe ze het
risico op een infectieziekte veroorzaakt door een zoönose
kunnen voorkomen.

Het dier als donor

84

Bijlage 3: ‘Het dier als donor’ in de
media
Verschenen (web)artikelen
NEMO Kennislink
• Dossier: Het dier als donor? https://www.nemokennislink.nl/themas/het-dierals-donor/
• Eerste varkenshart in mens. https://www.nemokennislink.nl/publicaties/artsentransplanteren-varkenshart-naar-mens/
• Orgaan krijgt opknapbeurt. https://www.nemokennislink.nl/publicaties/orgaankrijgt-opknapbeurt/
• Live reportage Donordierdialoog.
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/liveblog-donordierdialoog/
• Varkensvlees is verboden, tenzij het een leven redt.
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/varkensvlees-gebruiken-is-verbodenin-de-islam-tenzij-je-een-leven-kunt-redden/
• ‘Een mens wil gered worden, ook ten koste van een dier’.
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/rabbijn-evers-een-mens-wil-geredworden-ook-ten-koste-van-een-dier/
• ‘Mensen voelen zich veilig bij een onderscheid tussen mens en dier’.
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/mensen-voelen-zich-veilig-bij-eenonderscheid-tussen-mens-en-dier/
• ‘Zo heeft de natuur het niet bedoeld’.
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/antwoorden-op-morele-vragen-vindje-niet-in-de-natuur-of-het-wetboek/
• Levensreddende varkens.
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/levensreddende-varkens/
• ‘We doden dieren voor vlees, dus dan mag dit ook…’.
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/we-doden-miljoenen-dieren-voorvlees-dus-dan-mag-dit-ook/
• Organen van dierlijke herkomst.
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/menselijke-organen-van-dierlijkeherkomst/
• Onsterfelijke mensen met dure varkensorganen – en andere doemscenario’s.
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/onsterfelijke-mensen-met-durevarkensorganen-en-andere-doemscenario-s/

Het dier als donor

•

•

•

•

•

•

•

•

85

Kun je discussiëren met een (on)gelovige of activist?
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/kun-je-discussieren-met-een-ongelovige-of-activist/
‘Ieder geschikt orgaan krijgt een bestemming’.
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/ieder-geschikt-orgaan-krijgt-eenbestemming/
Liever een varkensnier dan van een overleden mens.
‘https://www.nemokennislink.nl/publicaties/liever-een-varkensnier-dan-van-eenoverleden-mens/’
Als je burgers betrekt bij een gevoelig vraagstuk.
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/als-je-burgers-betrekt-bij-eengevoelig-vraagstuk/
Waarom NEMO Kennislink meedoet aan ‘het dier als donor’.
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/waarom-nemo-kennislink-meedoetaan-het-dier-als-donor/
In 2051 behoort het orgaantekort tot het verleden.
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/in-2051-behoort-het-orgaantekorttot-het-verleden/
Geef mij maar een varkensnier, dokter.
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/geef-mij-maar-een-varkensnierdokter/
Een dier als donor: een dialoog over nieuwe donororganen.
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/een-dier-als-donor/

Rathenau Instituut
• Dialoog over het dier als donor. https://www.rathenau.nl/nl/maatschappelijk-enpolitiek-debat-over-bio-ethiek/dialoog-over-het-dier-als-donor
• Wat vinden 6-VWO’ers van het dier als donor?
https://www.rathenau.nl/nl/terugblik/wat-vinden-6-vwoers-van-dieren-als-donor
• Wat vinden varkenshouders van het dier als donor?
https://www.rathenau.nl/nl/terugblik/wat-vinden-varkenshouders-van-dieren-alsdonor
• Wat vinden Tilburgers van het dier als donor?
https://www.rathenau.nl/nl/terugblik/wat-vinden-tilburgers-van-het-dier-alsdonor
Overig
• Financieel dagblad. 22-10-2021. Iedereen een eigen varken voor reserve
organen. https://fd.nl/samenleving/1416076/iedereen-een-eigen-varken-voorreserve-organen-wwj1ca3LBv0E

Het dier als donor

•

•

•

•

•
•

•
•

•

•

•
•

•

86

Nieuwe Oogst. 25-09-2021. Is tekort aan organen bij de mens op te lossen met
donorvarken? https://www.nieuweoogst.nl/nieuws/2021/09/25/is-tekort-aanorganen-bij-de-mens-op-te-lossen-met-donorvarken
Reformatisch Dagblad. 23-11-2021. Donorlever uit varken? Nog lange weg te
gaan. https://www.rd.nl/artikel/952004-donorlever-uit-varken-nog-lange-weg-tegaan
Volkskrant 20-10-2021. Chirurgen in New York koppelen met succes een
varkensnier aan bloedsomloop hersendode patiënt.
https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/chirurgen-in-new-york-koppelenmet-succes-varkensnier-aan-bloedsomloop-hersendode-patient~bb037bf9/
NRC 20-10-2021. Dode vrouw krijgt kortwerkende varkensnier
getransplanteerd. https://www.nrc.nl/nieuws/2021/10/20/dode-vrouw-krijgtkortwerkende-varkensnier-getransplanteerd-a4062428
Telegraaf 2-11-2021. Column Amito Haarhuis: Varkensnier.
Nederlands Dagblad. 09-11-2021. Het varken wordt mogelijk de orgaandonor
van de toekomst. Plegen we diefstal of is het een uitkomst?
https://tinyurl.com/4y76d8ax
Weblog WUR. 03-12-2021. Dieren gebruiken als orgaandonor, mag dat?
https://weblog.wur.nl/uitgelicht/dieren-gebruiken-als-orgaandonor-mag-dat/
NOS. 11-01-2022. Dierlijk orgaan in de mens: oplossing voor donortekort of
utopie? https://nos.nl/artikel/2412742-dierlijk-orgaan-in-de-mens-oplossingvoor-donortekort-of-utopie
NRC. 11-01-2022. Amerikaan krijgt genetisch aangepast varkenshart.
https://www.nrc.nl/nieuws/2022/01/11/amerikaan-krijgt-genetisch-aangepastvarkenshart-a4077875
Nederlands Dagblad 19-01-2021. David Bennett kreeg een varkenshart. Zo
kijken christelijke ethici aan tegen xenotransplantatie.
https://www.nd.nl/nieuws/nederland/1079716/david-bennett-kreeg-eenvarkenshart-halen-we-nu-onbekende-virus
Leids Nieuwsblad. 24-02-2022. Dialoog over nieuwe donororganen.
Veganisme.nl 23-04-2021. Wereldproefdierendag – naar een wereld zonder
experimenten op dieren. https://www.veganisme.org/wereldproefdierendagnaar-een-wereld-zonder-experimenten-op-dieren/
Transparant. 01-12-2021

Radio
• De Nieuws BV. 20-10-2021 https://www.nporadio1.nl/nieuws/wetenschaptechniek/2a4d3c74-1f81-4948-a20a-8387f21e246c/een-varkensnier-issuccesvol-getransplanteerd-bij-een-mens-is-dit-de-toekomst
• Focus in de Nacht 05-11-2021. Gaan dieren mensenlevens redden?
https://www.nporadio1.nl/uitzendingen/focus/24aa30b9-4c0d-4348-816502354742e974/2021-11-05-focus-met-donor-onderzoeker-petra-verhoef

Het dier als donor

•

•

87

Behaarde Apen 01-12-2021. Transplanteren we straks organen van dier naar
mens? https://www.nrc.nl/nieuws/2021/12/01/167-transplanteren-we-straksorganen-van-dier-naar-mens-a4067578
Dit is de Dag 11-01-2022. Xenotransplantatie, is dat ethisch verantwoord?
https://www.nporadio1.nl/fragmenten/dit-is-de-dag/cc1ed235-6825-4391-8169eb62a8120c74/2022-01-12-xenotransplantatie-is-dat-ethisch-verantwoord

TV
• NOS achtuurjournaal. 11-01-2022. Uitzending vanaf 18:59.
https://www.npostart.nl/nos-journaal/11-01-2022/POW_05158581

Het dier als donor

88

Bijlage 4: Deelnemers in de
focusgroepen van experts

Focusgroep

Deelnemer

Expertise

Dierenwelzijn

Bas Haring

Raadslid Raad voor Dierenaangelegenheden
(RDA) en hoogleraar Publiek begrip van
wetenschap

Ruud Tombrock

Raadslid RDA en Executive Director for
Europe van de Humane Society International

Jan van der Valk

Raadslid RDA en directeur van het 3Rs-centre
van de Universiteit Utrecht

Jan Staman

Voorzitter van de RDA

Henk Smid

Adviseur ZonMw

Martje Fentener-van

Directeur van het Erasmus Dierexperimenteel

Vlissingen

Centrum

Bert van den Berg

Raadslid RDA en programmamanager
veehouderij bij de Dierenbescherming

Onderzoekers

Bernard Roelen

Veterinair embryoloog

Wybo Dondorp

Bijzonder hoogleraar metamedica Universiteit
Maastricht

Henk Jochemsen

Bijzonder hoogleraar, ingenieur en medisch
ethicus Wageningen University & Research

Christine Mummery

Hoofd van de afdeling Anatomie en
Embryologie en hoogleraar
Ontwikkelingsbiologie in het Leids Universitair
Medisch Centrum (LUMC)

Het dier als donor

89

Susanna Chuva de

Hoogleraar Ontwikkelingsbiologie bij de

Sousa Lopes

afdeling Anatomie en Embryologie van het
LUMC en stamcelonderzoeker

Frans van de Vosse

Hoogleraar Cardiovasculaire Biomechanica
aan de afdeling Biomedische Techniek van de
Eindhoven University of Technology

Sebastiaan

Klinisch (humaan) embryoloog/onderzoeker in

Mastenbroek

Amsterdam UMC.

Heidi Mertes

Professor Medische Ethiek aan de Universiteit
Gent

Artsen en
transplantatiedeskundigen

Jeroen de Jonge

Janneke Vervelde

Transplantatiechirurg Erasmus MC

Transplantatiecoördinator bij
Transplantatiecentrum LUMC

Frank Dor

Transplantatiechirurg Imperial College
Healthcare NHS Trust

Mijntje Nijboer

Transplantatiechirurg LUMC

Luc van der Laan

Hoogleraar Regeneratieve Geneeskunde
Erasmus MC

Henri Leuvenink

Hoogleraar Experimentele
Transplantatiechirurgie

Ian Alwayn

Hoogleraar Transplantatiechirurgie en
transplantatiechirurg

Marion Siebelink

Voorzitter medisch ethische commissie
Nederlandse Transplantatie Vereniging

Het dier als donor

90

Bijlage 5: Details van de dialogen

Doelgroep

Plaats

Datum

Omvang

Aantal
deelnemers

Details

Middelbare
scholieren, 6
VWO

Comenius
Lyceum,
Leeuwarden

29 sept
2021

Middel

65

Programma met
presentaties door experts,
gevolgd door dialoog
gemodereerd door het
Rathenau Instituut. Experts:
Cyril Moers
(transplantatiechirurg),
Henri Leuvenink
(transplantatie professor),
en een patiënt die twee
organen getransplanteerd
heeft gekregen.

Varkenshouders,
ondernemers,
veehouders,
veeartsen,
docenten,
studenten.

Dutch Pork
Expo, Den
Bosch

12 & 13
okt
2021

Middel, 1op-1
gesprekken met
bezoekers

75

We hadden een stand op
de Dutch Pork expo waar
we in gesprek gingen met
bezoekers van de expo. Er
was een illustrator
aanwezig die gesprekken
omzette naar tekeningen.
Tevens konden bezoekers
de animatie met het
toekomstscenario bekijken.

Deelnemers
seniorengroep
buurtcentrum
(ouderen,
gemiddelde
leeftijd 75 jaar)

Wijkcentrum
Zuiderkwartier,
Tilburg

20 okt
2021

Klein

20

Dialoog georganiseerd en
gemodereerd door NEMO
Kennislink.

Bezoekers van
The Living
Museum
(kunstenaars,
voormalig
daklozen,
mensen met
een geleefde
ervaring bv. in
de psychiatrie
of verslaving)

Living
museum,
ontmoetingsplek en atelier,
Tilburg

20 okt
2021

Klein

9

Dialoog georganiseerd en
gemodereerd door NEMO
Kennislink.

Transplantatie
-patiënten

Online

21 okt
2021

Klein

6

Dialoog georganiseerd en
gemodereerd door NEMO

Het dier als donor

91

Kennislink, experts
aanwezig: Martin Hoogduin
(NTV) en Dorottya de Vries
(LUMC).
Breed publiek;
bezoekers van
het NEMO
Science
Museum op
het Donordierevenement.

NEMO
museum
Amsterdam,
hybride event

7 nov
2021

Groot

65 op
locatie,
35
online

Uitgebreid programma met
korte college’s van experts
Lucas De Man
(kunstenaar), Ian Alwayn
(transplantatiechirurg),
Bernice Bovenkerk
(dierethicus), en een
dialoog met de hele zaal en
alle sprekers onder leiding
van Lucas De man. De
bijeenkomst werd
afgesloten door een
reflectie van Eline Bunnik
(medisch ethicus).

Breed publiek;
bezoekers van
het Science
Café Deventer

Science café
Deventer
(DIY-dialoog)

10 nov
2021

Klein

25

N.a.v. het DIY-pakket heeft
Science café Deventer zelf
een dialoog georganiseerd.
Het Rathenau Instituut was
aanwezig om te notuleren.

Bezoekers
koffiegroep in
buurtcentrum
Terwijde

Buurtcentrum
Hof ’t Spoor
Utrecht
Terwijde

25 nov
2021

Klein

5

Dialoog georganiseerd en
gemodereerd door NEMO
Kennislink.

Honours
studenten UvA
en VU,
keuzevak
wetenschapscommunicatie

Universiteit
van
Amsterdam,
Amsterdam

16 dec
2021

Klein

11 (3
online)

Dialoog georganiseerd en
gemodereerd door NEMO
Kennislink.

Breed publiek
/ bezoekers
van het
evenement in
Rijksmuseum
Boerhaave

Boerhaave
museum,
Leiden,
hybride event
(DIY-dialoog)

17 feb
2022

Middel

28 op
locatie,
23
online

M.b.v. het DIY-pakket heeft
het Rijksmuseum
Boerhaave zelf een dialoog
georganiseerd. Aanwezig
als experts waren: Jos
Joore (directeur Mimetas),
Martin Hoogduijn
(transplantatie
onderzoeker), Eline Bunnik
(medisch ethicus), Debby
Weijers (directeur Stichting
Proefdiervrij), & Niels

Het dier als donor

92

Geijsen (professor
ontwikkelingsbiologie).
Bachelor- en
masterstudent
-en
Diergeneeskunde van de
Universiteit
Utrecht

Online (DIYdialoog)

17 feb
2022

Klein

18

M.b.v. het DIY-pakket heeft
VetInvolved, een
studenteninitatief van
diergeneeskundestudenten,
een dialoog georganiseerd.
De volgende deskundigen
waren aanwezig: Arie van
Nes (specialist
varkensgezondheidszorg en
epidemiologie), Koen
Kramer (specialist dierethiek), Saskia Arndt
(hoogleraar diergedrag),
Bas Rodenburg (hoogleraar
dierenwelzijn), Jan van der
Valk (voormalig coördinator
3R’s Centre Utrecht).

Het dier als donor

93

Rathenau Instituut 2022
Verveelvoudigen en/of openbaarmaking van (delen van) dit werk voor creatieve,
persoonlijke of educatieve doeleinden is toegestaan, mits kopieën niet gemaakt
of gebruikt worden voor commerciële doeleinden en onder voorwaarde dat de
kopieën de volledige bovenstaande referentie bevatten. In alle andere gevallen
mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door
middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande
schriftelijke toestemming.
Open Access
Het Rathenau Instituut heeft een Open Access beleid. Rapporten, achtergrondstudies, wetenschappelijke artikelen, software worden vrij beschikbaar gepubliceerd. Onderzoeksgegevens komen beschikbaar met inachtneming van wettelijke
bepalingen en ethische normen voor onderzoek over rechten van derden,
privacy, en auteursrecht.
Contactgegevens
Anna van Saksenlaan 51
Postbus 95366
2509 CJ Den Haag
070-342 15 42
info@rathenau.nl
www.rathenau.nl

Het dier als donor

Bestuur van het Rathenau Instituut
Drs. Maria Henneman - voorzitter
Prof. dr. Noelle Aarts
Drs. Felix Cohen
Dr. Laurence Guérin
Dr. Janneke Hoekstra MSc
Prof. mr. dr. Erwin Muller
Drs. Rajash Rawal
Prof. dr. ir. Peter-Paul Verbeek
Drs. Henk de Jong – secretaris

94

Het Rathenau Instituut stimuleert de publieke en politieke meningsvorming over
de maatschappelijke aspecten van wetenschap en technologie. We doen
onderzoek en organiseren het debat over wetenschap, innovatie en nieuwe
technologieën.