Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

29 282

Arbeidsmarktbeleid en opleidingen zorgsector

Nr. 244

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 9 februari 2016
Hierbij bied ik u het rapport «Arbeid in Zorg en Welzijn 2015» aan1 (hierna:
het rapport). Het rapport geeft integraal inzicht in de stand van zaken op
de arbeidsmarkt in de sector zorg en welzijn, jeugdzorg en kinderopvang
(WJK) en de vooruitzichten.
In de derde voortgangsrapportage HLZ heb ik uw Kamer toegezegd om
met een integrale reactie te komen op zowel het rapport als de toekomstverkenning voor verplegend, verzorgend en sociaal agogisch personeel.
Beide rapporten zijn opgesteld in het kader van het onderzoeksprogramma Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn dat samen met sociale partners
wordt uitgevoerd. Het onderzoeksprogramma beoogt relevante organisaties te voorzien van eenduidige informatie over de arbeidsmarkt en het
onderwijs voor de sector Zorg en WJK en deze informatie te duiden, zodat
deze partijen zelf oplossingsstrategieën kunnen ontwikkelen voor de
aanpak van knelpunten die zich (kunnen) voordoen op de arbeidsmarkt.
De toekomstverkenning heb ik uw Kamer reeds doen toekomen en is als
input gebruikt voor het rapport2.
In deze brief zal ik – met het oog op de belangrijkste bevindingen van het
rapport en de wijzigingen in de langdurige zorg, ondersteuning en
jeugdzorg – aandacht besteden aan de stand van zaken van het kabinetsbeleid op het terrein van de arbeidsmarkt in de langdurige zorg, ondersteuning en jeugdzorg3. Daarbij zal ik ook ingaan op bijgevoegde
toekomstvisie voor de ondersteuning thuis die de Transitiecommisie
Sociaal Domein (TSD) onlangs heeft opgesteld met een aantal koplopers
van aanbieders en gemeenten en vertegenwoordigers van werknemers.

1
2
3

kst-29282-244
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Kamerstuk 34 104, nr. 83.
Voor ontwikkelingen specifiek op het terrein van de kinderopvang, zie de Beleidsdoorlichting
kinderopvang, Kamerstuk 30 982, nr. 27.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 282, nr. 244

1

1. Bevindingen
Professionals in de zorg zijn het kapitaal van de zorg. Ik ben mij zeer
bewust dat er de afgelopen jaren veel voor hen is veranderd en de
komende jaren nog zal veranderen. De kern van de hervormingen is dat
zorg en ondersteuning dichterbij de mensen wordt gebracht: zoveel
mogelijk thuis en dicht in de buurt. Vertrekpunt is de zorgvraag van de
cliënt, wat de cliënt zelf kan en hoe zijn sociale omgeving hem daarbij kan
ondersteunen. Het anders organiseren van de zorg is ook nodig om de
zorg budgettair houdbaar te maken.
Per 1 januari 2015 werd een aantal belangrijke wetswijzigingen van kracht:
de overheveling van de AWBZ naar Wlz, Zvw en Wmo 2015, de Jeugdwet
en de Participatiewet. De Wet Werk en Zekerheid volgde per 1 juli 2015.
Verder zijn er aanpassingen in de Wmo geweest, is er een aantal
bestuurlijke akkoorden gesloten en heeft het kabinet specifiek arbeidsmarktbeleid ingezet. Uit het rapport blijkt dat, naast deze bestuurlijke
ontwikkelingen, ook de economische crisis invloed heeft gehad op de
totale werkgelegenheid in de sector zorg en welzijn. Verder hebben
demografische ontwikkelingen, sociaal-culturele ontwikkelingen en
technologische ontwikkelingen effect gehad op de arbeidsmarkt in zorg en
welzijn.
Box 1: Ontwikkelingen arbeidsmarkt zorg en welzijn
2010–2014
•

•

•

•

•
•

In de periode 2010–2012 nam de werkgelegenheid in zorg en
welzijn in fte’s toe van 758.000 fte in 2010 (1.074.000 werknemers)
naar 773.000 fte in 2011 (1.093.000 werknemers) en 782.000 fte in
2012 (1.100.000 werknemers). Vervolgens nam de werkgelegenheid af naar 771.000 fte in 2013 (1.080.000 werknemers) en
753.000 fte in 2014 (1.046.000 werknemers)4.
De in- en uitstroom in de zorg en WJK bedroeg in het eerste
kwartaal van 2013 respectievelijk 54.100 en 51.700 personen en in
het eerste kwartaal van 2014 48.000 (instroom) en 47.200
(uitstroom). In het vierde kwartaal van 2014 was deze verhouding
34.000 (instroom) tegenover 55.800 (uitstroom)5.
Het aantal ontstane en vervulde vacatures in de zorg en WJK en
het aantal vervulde vacatures nam af van 101.000 respectievelijk
103.000 in 2010 naar 89.000 respectievelijk 86.000 in 2014. Het
aantal openstaande vacatures nam in deze periode af van 19.000
naar 12.200.
Het aandeel mensen in de zorg en WJK met een vast dienstverband met vaste uren nam tussen 2010 en 2014 af van 65,8% naar
61,5%. Het aandeel zelfstandigen nam in die diezelfde periode toe
van 15,1% naar 16,7%.
De totale instroom in de zorg- en agogische opleidingen nam
tussen 2010 en 2014 af van 87.400 naar 74.300 studenten (-15%)
Het ziekteverzuim in de zorg en welzijn nam in deze periode af
van 5,2% naar 4,8%.

Bron: Arbeid in Zorg en Welzijn 2015.

4

Het gaat om universitair medische centra, ziekenhuizen, gehandicaptenzorg, geestelijke
gezondheidszorg, jeugdzorg, verpleging verzorging en thuiszorg, huisartsenzorg en gezondheidscentra en welzijn en maatschappelijke dienstverlening.
5
Hierin zijn de in- en uitstroomcijfers van de universitair medische centra niet opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 282, nr. 244

2

Organisaties reageren en anticiperen op bovengenoemde ontwikkelingen
en veranderingen. Dit heeft effect op de strategische keuzes die organisaties maken, op het personeelsbeleid en op scholing van medewerkers.
Dit werkt door in de omvang en samenstelling van het personeelsbestand.
In box 1 is onder andere de werkgelegenheidsontwikkeling in zorg en
welzijn in 2010–2014 opgenomen. In de langdurige zorg en ondersteuning
(gehandicaptenzorg, geestelijke gezondheidszorg, jeugdzorg en
verpleging verzorging en thuiszorg) nam de werkgelegenheid toe van
465.000 fte in 2010 (688.000 medewerkers) naar 478.000 fte in 2011
(704.000 medewerkers) en 488.000 fte in 2012 (714.000 medewerkers).
Daarna nam de werkgelegenheid in de langdurige zorg en ondersteuning
af naar 483.000 fte in 2013 (699.000 medewerkers) en 464.000 fte in 2014
(667.000 medewerkers).
Voor strategisch arbeidsmarktbeleid is het van belang om zicht te hebben
op toekomstige ontwikkelingen. Daarom wordt in het kader van het
onderzoeksprogramma Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn regelmatig een
toekomstverkenning uitgevoerd. De uitkomsten van dit onderzoek zijn
eerder scenario’s dan een prognose. Met name als gevolg van de
hervormingen is het moeilijk de gevolgen voor de arbeidsmarkt exact aan
te geven. Daarbij komt dat het toekomstig (arbeidsmarkt)gedrag van
werkgevers en werknemers met onzekerheden omgeven is. Organisaties
kunnen op grond van de toekomstverkenning beoordelen of zij hun
gedrag op de arbeidsmarkt moeten aanpassen, bijvoorbeeld om
mogelijke tekorten te voorkomen.
Tabel 1: Scenario’s ontwikkelingen Arbeidsmarkt zorg en WJK 2014–2019

Aard scenario

Scenario 1:
Veel vraag naar personeel

Scenario 2:
Minder vraag naar personeel

Beschikbare middelen
worden evenredig aan
personeel besteed

Niet alle beschikbare
middelen worden ingezet voor
personeel (bv. door
uitvoerings- en frictiekosten)
Krimp van 2,4%; daling tot
2017, daarna stijging
40.900 personen

Mutatie werkgelegenheid
Groei van 3,6%; daling tot
2014–2019
2015, daarna stijging
Aanbodoverschot over
3.500 personen
2014–2019
Omslagpunt van aanbodover2017
2018
schot naar tekort aan VVS
personeel totaal:
Per kwalificatie (niveau 3–6) varieert het omslagpunt: het overschot wordt een tekort in:1
Verpleging 6
2015
2015
SPH 6
2018
2019
Maatschappelijk Werker 6
2016
2018
Pedagogiek 6
Geen omslag
Geen omslag
Verpleging 4
2016
Geen omslag
Pedagogisch Werker 4
2016
2017
Maatschappelijke Zorg
2018
2019
Verzorging 3
2017
2018
Maatschappelijke Zorg 3
Geen omslag
Geen omslag
Pedagogisch Werker 3
Geen omslag
Geen omslag
1

Voor kwalificaties op niveau 1 en 2 is het gegeven onzekerheden volgens de onderzoekers niet
mogelijk een soortgelijke raming te maken.

Bron: Toekomstverkenning Arbeidsmarkt van verpleegkundig, verzorgend en sociaal agogisch
personeel.

In de samenvatting van het rapport zijn de belangrijkste ontwikkelingen
die zich momenteel en in de nabije toekomst kunnen voordoen helder
uiteen gezet. In het vervolg van deze brief zal ik, met het oog op deze
bevindingen en de stelselwijzigingen, aandacht besteden aan de stand
van zaken van het kabinetsbeleid op het terrein van de arbeidsmarkt in de
langdurige zorg, ondersteuning en jeugdzorg.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 282, nr. 244

3

2. Plan van aanpak voor de langdurige zorg en ondersteuning
In 2013 heb ik mijn visie op de arbeidsmarkt in de zorg en ondersteuning
uiteengezet6. Afgelopen jaren heb ik nauwlettend de vinger aan de pols
gehouden en aanvullende acties ondernomen waar nodig. Op 4 december
jongstleden heb ik afspraken gemaakt met de Vereniging Nederlandse
Gemeenten (VNG) en de bonden FNV en CNV over een plan van aanpak
voor de langdurige zorg en ondersteuning7. Centrale uitgangspunten zijn
het creëren van nieuw perspectief voor de langdurige zorg en ondersteuning in relatie tot werkgelegenheid, inkoop van ondersteuning op
kwaliteit en geen concurrentie op arbeidsvoorwaarden. Gemeenten,
sociale partners en het kabinet werken op dit moment aan de concrete
uitvoering van deze afspraken.
Een voortvarende inzet op de gedeelde uitgangspunten en onderstaande
maatregelen vraagt om nieuwe werkwijzen en verbinding tussen
gemeenten en sociale partners. De VNG en de sociale partners verenigd in
de Stichting van de Arbeid hebben de intentie uitgesproken om een
landelijke Wmo-kamer in te richten, naar analogie van de Werkkamer.
Uitgangspunt 1: Perspectief creëren en zo snel mogelijk omzetten in
nieuwe werkgelegenheid
Nieuwe, brede functies op de grenzen van private persoonlijke dienstverlening, huishoudelijke hulp, begeleiding en (lichte) persoonlijke
verzorging bieden effectieve en efficiënte vormen van ondersteuning die
goed aansluiten bij de beweging van zorgen voor naar zorgen dat mensen
zelfredzaam blijven en kunnen participeren in de samenleving. Ook
persoonlijke dienstverlening aan mensen met een ondersteuningsvraag
biedt kansen voor meer integrale dienstverlening. Deze beweging biedt
perspectief aan huidige huishoudelijke hulpen en andere groepen
medewerkers in het sociaal domein, waaronder die groepen waarvoor de
gemeente een verantwoordelijkheid draagt vanuit de participatiewet. De
afspraken passen tevens binnen de middellange kwaliteitsopgave die de
commissie Innovatie Zorgberoepen & Opleidingen heeft geschetst en het
belang dat zij benadrukt aan de verdere ontwikkeling van gemeenschapszorg.
Gemeenten, sociale partners en het kabinet hebben in de afspraken van
4 december een aantal concrete stappen benoemd en nemen de verdere
uitwerking daarvan met urgentie en voortvarendheid ter hand. Een goede
basis hiervoor wordt gelegd door de Toekomstvisie ondersteuning thuis,
die onder leiding van de TSD tot stand gekomen is. Verderop in deze brief
kom ik daar op terug. Ik zal hierin een actieve, aanjagende rol spelen,
zonder de verantwoordelijkheden van gemeenten en sociale partners over
te nemen.
Uitgangspunt 2: Inkoop op inhoud en kwaliteit, geen concurrentie op
arbeidsvoorwaarden
Ter ondersteuning van een zorgvuldig inkoopproces en een actieve eigen
rol van de gemeenteraad zal het kabinet nadere regels stellen. Om dit in
de praktijk te realiseren, wordt de code verantwoordelijk marktgedrag via
een AMvB wettelijk verankerd. Het streven is om de AMvB zo snel
mogelijk te publiceren zodat deze maximaal effect sorteert voor de
inkoopronde 2017. In de Wmo 2015 is reeds vastgelegd dat gemeenten

6
7

Kamerstuk 29 282, nr. 181.
Kamerstuk 29 282, nrs. 238 en 239.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 282, nr. 244

4

reële tarieven vaststellen die aanbieders in staat stellen de arbeidsvoorwaarden behorende bij de van toepassing zijnde cao te betalen.
Uitgangspunt 3: Reguliere banen in loondienst tegen fatsoenlijke
arbeidsvoorwaarden
Een slechtere rechtspositie van publiek gefinancierde dienstverleners
wordt door kabinet, bonden en gemeenten in beginsel onwenselijk
geacht. De inzet van alfahulpen in de algemene voorzieningen wordt per
1 januari 2017 verboden. Daarmee wordt het gebruik van de Regeling
dienstverlening aan huis (het sociale zekerheidsregime voor alfahulpen) in
de Wmo 2015 beperkt tot de pgb-houders in de maatwerkvoorziening. Het
streven is om de wetswijziging zo snel mogelijk te publiceren zodat deze
maximaal effect sorteert voor de inkoopronde 2017.
Financiële afspraken
Om gemeenten meer financiële slagkracht te geven bij het realiseren van
de beoogde vernieuwing zijn de HHT-middelen structureel gemaakt door
het in het Regeerakkoord afgesproken budget voor de «Verbetering van
de arbeidsmarktpositie van specifieke groepen medewerkers» vanaf 2017
structureel toe te voegen aan de integratie-uitkering Wmo (€ 40 miljoen in
2017 oplopend naar € 100 miljoen structureel). Vanaf 2016 zijn ook de
toegezegde middelen voor vernieuwing van maatschappelijke ondersteuning beschikbaar voor gemeenten (structureel € 200 miljoen per jaar).
Voor 2016 is incidenteel via de HHT nog ongeveer € 200 miljoen
beschikbaar (€ 60 miljoen uit 2015 en € 140 miljoen voor 2016).
Gemeenten, sociale partners en het kabinet hechten eraan dat de
besteding van deze gelden op korte termijn tot effect leidt en dat de
gelden daar worden ingezet waar deze het meest bijdragen aan een
warme transitie en de doelen van de HHT (reguliere werkgelegenheid,
fatsoenlijke arbeidsvoorwaarden en een warme transitie voor cliënten en
medewerkers). De financiële afspraken zijn bekrachtigd in de decembercirculaire.
Voor de uitvoering van sectorplannen in zorg, welzijn en jeugdzorg is ruim
€ 100 miljoen beschikbaar gesteld. De middelen uit het landelijk
sectorplan zorg die niet tot besteding zijn gekomen (€ 28 miljoen) gaan
naar het UWV en worden voor zorgwerknemers ingezet ten behoeve van
persoonlijke dienstverlening vanuit het UWV (€ 18 miljoen) en specifieke
trajecten, waaronder scholingsvouchers en Brug WW (10 miljoen)8. Dit
wordt aangevuld met een zorginhoudelijke project- en begeleidingsorganisatie (4.500/45+). Zodoende blijven medewerkers zoveel mogelijk voor
de sector behouden. Daarnaast is nog 40 mln. beschikbaar in het
economiebrede plan (€ 20 miljoen voor scholingsvouchers en € 20
miljoen voor dienstverlening van het UWV). Ook de zorgsector kan hier
een beroep op doen.
Toekomstvisie thuisondersteuning
De TSD heeft op mijn verzoek met een aantal koplopers van aanbieders en
gemeenten en vertegenwoordigers van werknemers een toekomstvisie
voor de ondersteuning thuis opgesteld. De TSD heeft daarover recent
bijgaand advies uitgebracht9. De toekomstvisie geeft richting aan de
transformatie van ondersteuning in de thuissituatie van mensen. De visie
geeft invulling aan de maatschappelijke opgave om het langer thuis
wonen voor mensen mogelijk te maken, een inclusieve samenleving na te
8
9

Kamerstuk 33 566, nr. 86.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 282, nr. 244

5

streven en de groei van de (zorg)kosten te beperken. Daarnaast levert de
visie een bijdrage aan het realiseren van arbeidsplaatsen voor de huidige
huishoudelijke hulpen en andere groepen medewerkers in het sociaal
domein, zoals de medewerkers waarvoor gemeenten een verantwoordelijkheid hebben op grond van de Participatiewet.
De ideeën die gemeenten, aanbieders en vertegenwoordigers van
werknemers in de toekomstvisie hebben geformuleerd kunnen op mijn
steun rekenen. Ondersteuning thuis is bijvoorbeeld meer dan alleen
schoonmaken. De vraag of iemand eenzaam is of hulp nodig heeft met
boodschappen of administratie kan net zo belangrijk zijn. Daarom werken
partijen aan nieuwe functies waarin medewerkers verschillende vormen
van thuisondersteuning kunnen combineren. Daarmee valt een wereld te
winnen. Niet alleen voor mensen die zorg en ondersteuning nodig
hebben, maar ook voor thuishulpen die meer willen en kunnen dan alleen
schoonmaken.
Over de opvolging van de toekomstvisie en de vertaling naar de
dagelijkse praktijk heb ik afgelopen week overlegd met FNV, CNV en de
VNG. De partijen hebben aan mij bevestigd dat zij nu graag de aanjagende functie van de TSD overnemen. Op korte termijn zullen zij een
kwartiermaker aanstellen voor de Wmo-kamer. Werkgevers, werknemers
en gemeenten nemen in de Wmo-kamer de regie op de vertaling van deze
ideeën naar de dagelijkse uitvoeringspraktijk en agenderen het advies van
TSD voor de Wmo-kamer. Ik zal dit met interesse volgen en ondersteunen
waar opportuun.
Terugkijkend op de afgelopen maanden heeft het werk van de TSD geleid
tot een mooie samenwerking tussen aanbieders, gemeenten en
werknemers en is een stevige basis gelegd voor toekomstige ontwikkeling
van de thuisondersteuning van goede kwaliteit en passend bij de
behoeften van cliënten.
3. Mensen voorbereiden op de nieuwe manier van werken
Het is belangrijk dat de huidige zorgverleners voorbereid zijn op veranderingen in de zorgvraag en over de juiste competenties beschikken. Om
bijscholing van het huidige personeel te ondersteunen heeft het kabinet al
maatregelen genomen:
– De regionale sectorplannen gericht op op-, om- en bijscholing van
zittend personeel.
– Er zijn middelen beschikbaar voor verbetering van de kwaliteit van
verpleeghuizen, waaronder het programma Waardigheid en Trots
(structureel
€ 210 miljoen). Deze middelen zijn bedoeld voor extra dagbesteding
voor ouderen en investeringen in de kwalificaties van het personeel.
– Het kabinet financiert met € 13,4 miljoen het Werkprogramma
professionalisering Jeugdhulp 2015–2018 dat branche- en beroepsorganisaties, cliëntenorganisaties en gemeenten gezamenlijk uitvoeren.
Samen met de huidige zorgverleners dienen ook toekomstige professionals voorbereid te zijn op ontwikkelingen in de zorgvraag en over de
juiste competenties te beschikken. Daartoe zijn en worden onder andere
de volgende stappen gezet:
– Met het Zorgpact wil ik, samen met de Ministers van OCW en VWS, de
regionale samenwerking tussen zorgaanbieders, onderwijsinstellingen
en lokale overheden een impuls geven. Het Zorgpact is in 2015 van
start gegaan en richt zich op het ondersteunen, stimuleren en
versterken van bestaande regionale netwerken, maar ook op het
faciliteren bij belemmeringen door inzicht te geven in de mogelijkhe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 282, nr. 244

6

–

den en te agenderen waar die er niet zijn. Inmiddels zijn vijf regionale
zorgpacten gesloten en zijn 28 koplopers als goed voorbeeld van
duurzame samenwerking aangemerkt. 2016 zal in het teken staan van
verbreden en verdiepen: meer regionale zorgpacten, meer goede
voorbeelden van koplopers en meer ruimte in de regels, maar ook
meer inhoudelijke verdieping10. Ook de commissie Innovatie Zorgberoepen en Opleidingen draagt hier met advies op goede wijze aan
bij11.
Om de instroom van voldoende gekwalificeerd personeel te waarborgen, is er het Stagefonds Zorg. Het Stagefonds Zorg geeft werkgevers
meer ruimte door begeleiding te vergoeden en zorgt voor minder
spanning op de stagemarkt. Dat is bijvoorbeeld terug te zien in het
aantal stageplaatsen voor hbo-verpleegkundigen dat tussen 2008 en
2015 bijna verdubbeld is (van 2720 naar 5026 voltijds stageplaatsen,
een stijging van 96%). Het aantal gerealiseerde stageplaatsen is
daarmee harder gestegen dan het aantal studenten. Dat ging van
11.500 naar 16.300 (een stijging van 42%). Mede gezien deze resultaten
is € 112 miljoen beschikbaar voor het Stagefonds Zorg in 2016 en
verder.

4. Tot slot
De centrale gedachte achter de hervormingen is dat de zorg en ondersteuning beter aansluiten bij de cliënt en diens omgeving. Die omslag kan
alleen vorm krijgen als voldoende en goed opgeleid personeel
beschikbaar is. Ik zal partijen stimuleren en faciliteren bij het maken van
de omslag naar een toekomstvaste langdurige zorg en ondersteuning en
het voorbereiden van mensen op de nieuwe manier van werken.
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M.J. van Rijn

10
11

Meer informatie is te vinden op www.zorgpact.nl.
Naar nieuwe zorg en zorgberoepen, de contouren. Zorginstituut Nederland, 10 april 2015.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 282, nr. 244

7