4de deeladvies Platform Perspectief Jongeren
September 2023

Geachte Minister Paul,
Het Platform Perspectief Jongeren (PPJ) biedt u graag het vierde advies aan over het Nationaal
Programma Onderwijs (NP Onderwijs). Als maatschappelijke begeleidingscommissie is het onze
opdracht om antwoord te geven op de vraag of het NP Onderwijs bijdraagt aan het welbevinden van
kinderen en jongeren, het terugdringen van hun leerachterstanden en daarmee aan hun gelijke
kansen. En, zo ja, of die effecten van lange duur zijn. De commissieleden van het PPJ zijn werkzaam
op het gebied van jeugd en onderwijs en halen in hun werk veel signalen over het functioneren van
het NP Onderwijs op.
Het voorliggende advies richt zich op de rol van gemeenten in het kader van het NP Onderwijs.
Gemeenten krijgen namelijk net als de scholen een budget in de vorm van een specifieke uitkering
voor hun rol in voorschoolse educatie, primair en voortgezet onderwijs tot en met schooljaar 20242025.1 Het perspectief van gemeenten heeft naar onze mening tot dusverre minder aandacht in de
discussies over het NP Onderwijs gekregen. Vandaar dat wij hier graag apart aandacht aan willen
besteden. Hoe zijn gemeenten omgegaan met de beschikbare middelen? Tot welke resultaten heeft
de inzet ervan geleid? Wat hopen zij hier in de toekomst aan over te houden? Deze en andere vragen
hebben wij aan verschillende gemeenten voorgelegd.
Om te bezien wat er bij gemeenten leeft en om tot aanbevelingen te komen hebben wij een
groepsgesprek gevoerd met zes wethouders uit zowel grote als kleine gemeenten. Daarnaast
voerden wij individuele gesprekken met bestuurders en beleidsmakers in zo’n tien gemeenten –
zowel groot als klein, zowel in de Randstad als daarbuiten. Ook is gesproken met de VNG en het
onderzoeksbureau Sardes, dat veel onderzoek verricht in gemeenten. De bevindingen uit
bovengenoemde gesprekken hebben een waardevolle bijdrage geleverd aan deze brief.
Korte terugblik vorige adviezen en hoofdboodschap vierde advies
In het eerste advies van het PPJ werd een klemmend beroep gedaan op het kabinet en de
onderwijspraktijk om een aantal randvoorwaarden in orde te maken die cruciaal zijn om de
(potentieel) positieve effecten van de investeringen via het NP Onderwijs te kunnen behalen.2
Daarbij richtte de commissie zich in het bijzonder op het belang van een goed binnenklimaat om een
veilige schoolomgeving te kunnen creëren; het aanpakken van het lerarentekort; en kleinere en meer
flexibele groepsindelingen om leerlingen meer tijd en aandacht te kunnen geven.
In het tweede advies van het PPJ werd aandacht gevraagd voor het belang van het herstel van de
pedagogische relatie tussen leerling en leraar.3 Die relatie is door de coronacrisis sterk onder druk
komen te staan. Het PPJ acht het herstel van die relatie - waarin elkaar zien, tijd, aandacht, discussie
en vertrouwen centraal moeten staan - nodig om zowel de leermotivatie als de sociaal-emotionele
ontwikkeling van jonge mensen te bevorderen. Dat vereist dat scholen de tijd en ruimte krijgen om
de pedagogische relatie te herstellen.

1

De specifieke uitkering bestaat uit een bedrag per leerling voor alle leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs, en
een extra bedrag voor gemeenten met veel kinderen met risico op een onderwijsachterstand. Zie:
https://www.nponderwijs.nl/gemeenten/financiering.
2
Brief aan de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) Arie Slob, 16 december 2021, betreft: Advies Platform Perspectief
Jongeren.
3
Brief aan de minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs (PVO) Dennis Wiersma, 9 juni 2022, betreft: Tweede advies Platform
Perspectief Jongeren.

In het derde advies werd aandacht gevraagd voor het welzijn van jongeren.4 Het advies richtte zich
daarbij op het mentaal welzijn van jongeren in het middelbaar en hoger beroepsonderwijs (mbo en
hbo) en wetenschappelijk onderwijs (wo). Gebleken is namelijk dat ondanks de extra aandacht vanuit
het NP Onderwijs voor het mentaal welbevinden van jongeren, de zorgen over deze problematiek
zijn blijven bestaan.
Deze brief bevat ons vierde advies: De kernboodschap van dit voorliggende advies is dat de
gemeenten de NP Onderwijs middelen vaak hebben ingezet om de samenwerking tussen zorg en
onderwijs te versterken. Die verbeterde samenwerking lijkt positief uit pakken in het daadwerkelijk
ondersteunen van kwetsbare jongeren. Gemeenten geven aan jongeren binnen boord te kunnen
houden door in te zetten op hun sociale welbevinden.
De schaduwzijde is echter dat het een tijdelijke verbetering lijkt: gemeenten kunnen niet met
incidentele middelen structurele oplossingen voor kansenongelijkheid realiseren. We vrezen dat
nieuwe en nuttige structuren en samenwerkingspraktijken weer afgebroken worden. Dat is zeer
schadelijk, juist omdat de zorg over het welzijn van jongeren en hun kansengelijkheid aanhoudend
groot zijn. Het is nodig dat er blijvend ingezet wordt op een gezonde onderwijszorgstructuur.
Daarvoor zijn – in aanvulling op de huidige aandacht voor onderwijskwaliteit – meer structurele
middelen nodig. Daarbij is het bovendien van belang om ervoor te zorgen dat die middelen dan
gericht terecht komen bij de beoogde doelgroep.
In deze brief beschrijven we eerst een algemeen beeld van hoe gemeenten te werk zijn gegaan met
NP Onderwijs. Daarna geven we voorbeelden van projecten waar zij zoal hun middelen op hebben
ingezet. Dit is de opmaat om te beschrijven wat wordt gezien als de winst van het NP Onderwijs
vanuit de gemeenten: wat is hun oogst als het gaat om het welbevinden van jongeren en
terugdringen van leerachterstanden. Tot slot geven we ook een aantal lessen die wij trekken uit onze
gesprekken met de gemeenten: waar maken zij zich zorgen over, wat vonden zij lastig of zelfs
contraproductief aan NP Onderwijs? Deze lessen zijn te lezen als onze adviezen.
Hoe zijn de gemeenten aan de slag gegaan met NP Onderwijs?
Gemeenten vertellen ons dat de spelregels rond NP Onderwijs voor hen helder waren. Ze wisten
goed wat er van hen verwacht werd over hoe de middelen uit te zetten. Wel heeft de aanvankelijk
afgesproken looptijd van twee jaar hen zeer onder druk gezet. Zij moesten daardoor in zeer korte tijd
samenwerking opzoeken, een analyse maken van het probleem, keuzes maken en een strategie
uitzetten.5 Vervolgens moest de organisatie van projecten nog uitgerold worden. Niet alle fases zijn
dus even inhoudelijk en grondig doorlopen. Het ging vaak ten koste van een goede analyse en ging
dus mogelijk voorbij aan de werkelijke behoeften en de aanwezige hulpvragen. (Zie ook geleerde
lessen hierna.)
Het NP Onderwijs is aanleiding geweest om in gesprek te gaan met scholen en hun bestuurders. Het
heeft er mede toe bijgedragen dat scholen en gemeenten samen aan de digitale tafel hebben
gezeten tijdens de coronacrisis. Gemeenten hebben de scholen bevraagd welke noden de scholen
zagen bij jongeren door de pandemie en wat hun wensen waren waarop de gemeente de middelen
zou kunnen inzetten. We zien grofweg een verschil tussen kleinere en grotere gemeenten .
De kleinere gemeenten die wij spraken hebben de (meestal lange) wensenlijsten van scholen als
uitgangspunt genomen. Daarmee hebben zij de NP Onderwijs middelen verspreid over verschillende
kleinere projecten. Deze projecten hadden veelal tot doel om kinderen te laten bewegen (sport),

4
5

Brief aan ministers Dijkgraaf en Wiersma, 27 maart 2023, betreft: Derde advies Platform Perspectief Jongeren.
In april 2022 is de looptijd voor zowel scholen als gemeenten verlengd met twee jaar.

cultuureducatie een impuls te geven en om het sociaal emotionele welzijn van leerlingen te
vergroten door bijvoorbeeld de inzet van jongerenwerk op de scholen.
De grote gemeenten volgden een andere route. Hier koos men ervoor de wensen van scholen te
verbinden met reeds bestaand gelijke kansenbeleid. Op deze wijze wilden zij ervoor zorgen dat er
structureler ingezet kan worden op ondersteuning van kwetsbare jongeren. Ze hebben de NP
Onderwijsmiddelen gebruikt als extra impuls voor bestaand beleid. Ook hier ging het meestal om
projecten die tot doel hebben om jongeren extra te ondersteunen door jeugdzorg meer te betrekken
in de school.
De uitvoering van de projecten hebben gemeenten vooral belegd bij instellingen met wie zij toch al
samenwerkingsovereenkomsten hebben. De NP Onderwijsmiddelen zijn verstrekt als (extra)
subsidiegelden. De gemeente heeft met dit soort instellingen lopende afspraken over de wijze van
opdrachtverlening, projectbeheersing en verantwoording. Er is meestal geen aparte verantwoording
gevraagd over de doelen vanuit het NP Onderwijs.
Waar hebben gemeenten hun NP Onderwijsmiddelen op ingezet?
Om een idee te geven van de gemeentelijke aanpak en ervaringen in de praktijk, hebben we drie
soorten voorbeelden van samenwerkingspraktijken op een rijtje gezet.
Jongerenwerk
Veel gemeenten hebben de NP Onderwijsmiddelen ingezet om het jongerenwerk beter in te
bedden op scholen. Dit deden zij nadat duidelijk werd dat de pandemie en de beperkende
maatregelen waarmee dat gepaard ging, niet enkel leerachterstanden veroorzaakte, maar
ook het welbevinden van leerlingen een knauw gaf.6 Zo werkt de jongerenwerkorganisatie
Samen voor Jongeren Amsterdam sinds 2021 op 34 vo-scholen. Het project is onderdeel van
het gemeentelijk programma Positief Perspectief. Door de extra middelen in het kader van
het NP Onderwijs werd uitbreiding en verlenging van het jongerenwerk mogelijk. Ook in
Arnhem en Nijmegen zijn 23 VO scholen samenwerking aangegaan met het jongerenwerk.
Jongerenwerkers zetten zich in om de sociale basis van jongeren te vergroten. Zij doen dat
ontwikkelingsgericht en in goede samenwerking met anderen binnen de omgeving van
jongeren, zoals school, ouders en zorg. Zij werken vanuit de leefwereld van jongeren en
beogen leerlingen perspectief te bieden wanneer zij thuis of op school en werk vastlopen, ze
voorkomen dat kinderen afglijden en houden hen aan boord.
Schoolzorgteams
De gemeente Rotterdam heeft samen met de grote Rotterdamse schoolbesturen, het
Nationaal Programma Rotterdam Zuid (NPRZ) en Passend Primair Onderwijs (PPO) het
initiatief genomen tot het starten van SchoolZorgTeams (SZT). Met de SZT voorziet men in
extra hulpverlening en zorg op basisscholen met veel achterstandsproblematiek. Het doel
van de SZT is om sneller en effectiever te handelen bij zorgvragen van kinderen, de school te
ontzorgen door de hulpverlening direct op school te plaatsen, de hulpverlening eenvoudiger
te maken. Het doel is dat minder leerlingen naar het speciaal onderwijs verwezen worden
doordat ergere problematiek voorkomen wordt. Afspraken over sociaal-emotioneel leren en
ouderbetrokkenheid maken deel uit van het schoolzorgteam. Daarnaast is er aandacht voor
het voorkomen van schooluitval bijvoorbeeld via zogenoemde aanvangklassen voor kinderen
die nog niet naar school gaan. Ook werkt men daar samen aan het preventief terugdringen
van schoolverzuim in het voortgezet (speciaal) onderwijs.
6

Stevens, G. W. J. M., Buyukcan‐Tetik, A., Maes, M., Weinberg, D., Vermeulen, S., Visser, K., & Finkenauer, C. (2022). Examining
socioeconomic disparities in changes in adolescent mental health before and during different phases of the coronavirus disease 2019
pandemic. Stress and Health. https://doi.org/10.1002/smi.3179.

Verlengde onderwijstijd
In Bussum is ingezet op extra huiswerkbegeleiding. Leerlingen konden daar onder
begeleiding hun huiswerk maken en extra opdrachten oefenen. In Albrandswaard is ingezet
op naschoolse opvang door daar allerlei verrijkende activiteiten aan te bieden.
In Amsterdam bestaat al een zomerschool om leerlingen extra tijd en ondersteuning te
bieden bij het leren. Vanuit de NP Onderwijsmiddelen zijn die extra versterkt om meer
jongeren de kans te bieden hun leervertraging in te lopen.
De positieve oogst
Er zijn (nog) weinig evaluaties en effectonderzoek. Dus het is moeilijk te zeggen wat echt effect heeft
gehad. Toch krijgen we wel al een indruk: Op basis van de eerste beschikbare monitors én op basis
van onze gesprekken is men zeer positief over de versterkingen die zijn aangebracht tussen zorg en
onderwijs. Zo zijn de schoolzorgteams in Rotterdam opvallend positief geëvalueerd.7 Met name de
forse uitbreiding van het schoolmaatschappelijk werk levert resultaat op: meer kinderen en ouders
komen in beeld met een hulpvraag. Scholen geven aan minder werkdruk te ervaren rondom de
zorgvraag van leerlingen. Scholen zijn positief over de samenwerking met de wijkteams, PPO en
schoolmaatschappelijk werk. De lijnen tussen wijkteam en school zijn door de samenwerking in het
SZT korter. In het vierde kwartaal van schooljaar 2022-2023 is dan ook de ambitie geformuleerd om
de schoolzorgteams met 32 scholen uit te breiden.
Ook de inzet van jongerenwerk op scholen helpt goed bij het bieden van gelijke kansen. Uit
praktijkgericht wetenschappelijk onderzoek naar samenwerkingspraktijken tussen scholen en
jongerenwerk kunnen we afleiden dat jongerenwerk op school ertoe bijdraagt dat leerlingen eerder
worden gezien, gehoord en geholpen; dat het pedagogisch klimaat op school versterkt wordt en dat
de kans op verzuim of uitval afneemt.8 Gezien de toenemende hulpbehoeften van jongeren en de
nijpende druk op de jeugdzorg en het onderwijs, kunnen jongerenwerkers een belangrijke rol spelen
bij het versterken van kansen voor jongeren op en rondom school.9 De combinatie van outreachend
werken en de presentiebenadering van jongerenwerkers sluit goed aan bij deze behoeften van
leerlingen. Steeds meer leerlingen, scholen en samenwerkingsverbanden onderwijs zijn dan ook de
meerwaarde van jongerenwerkers in school gaan ervaren.10
De wethouders die wij spraken geven aan hoe belangrijk het is dat onderwijs en zorg dichter bij
elkaar komen, onderwijszorgstructuren moeten steviger. Zij maken zich grote zorgen over de
kwaliteit van het onderwijs door Corona en het lerarentekort. De basis is niet op orde: maar liefst
één op elke acht kinderen heeft extra ondersteuning nodig vanuit jeugdzorg of jeugdhulpverlening.11
De versterkte verbindingen tussen het onderwijs en het sociale domein blijken te helpen bij het
tegengaan van achterstanden en het vergroten van welbevinden. Deze good practices zijn meer dan
veelbelovend.

7

Gemeente Rotterdam (2023). NPO Voortgangsrapportage Maart 2023. Te raadplegen op https://onderwijs010.nl/npo/.
Dijk, T. van, Koetsenruijter, R., & Sieckelinck, S. (2023). Twee jaar jongerenwerk op Amsterdamse scholen: een onderzoek naar
implementatie, doelrealisatie en versterking. Hogeschool van Amsterdam, Lectoraat Youth Spot. Te raadplegen op:
https://www.hva.nl/binaries/content/assets/subsites/kc-mr/lectoraatys/eindrapportage-bv150223-2_rkss.pdf?1676549565928.
9
Jeugdplatform Amsterdam, 2022. Te raadplegen op: https://jeugdplatformamsterdam.nl/.
10
Dijk, T. van, Koetsenruijter, R., & Sieckelinck, S. (2023). Twee jaar jongerenwerk op Amsterdamse scholen: een onderzoek naar
implementatie, doelrealisatie en versterking. Hogeschool van Amsterdam, Lectoraat Youth Spot.
11
NJI (2019) Het groeiend jeugdzorggebruik. Duiding en aanpak. Utrecht, Nederlands Jeugdinstituut.
8

Geleerde lessen
Uit onze gesprekken kwam ook een aantal knelpunten naar voren die gemeenten ervaren hebben
rond NP Onderwijs. Daar hebben wij een viertal lessen uitgetrokken.
Zorg voor een uitvoerbaar tijdspad
Een eerste knelpunt heeft te maken met de opzet van het programma NP Onderwijs. Gemeenten
kregen een krap tijdspad: zij moesten snel een bestemming vinden voor het geld dat vanuit het Rijk
beschikbaar werd gesteld.12 Door deze tijdsdruk is niet overal een goede verkenning van de
problematiek en relevante doelgroepen gemaakt. Zodoende is, ondanks alle goede bedoelingen, de
kans groot dat kansarme doelgroepen gemist zijn. Op dit risico is door verschillende gemeenten
gewezen. Om kansengelijkheid echt goed te kunnen bevorderen moet wel duidelijk zijn waar en bij
wie het geld het hardst nodig is en wat zij nodig hebben.13 Een ander nadeel van de snelheid
waarmee gemeenten aan de slag moesten, is dat zij ervoor gekozen hebben bestedingen vooral aan
bestaande initiatieven en samenwerkingsverbanden ten goede te laten komen. Echte innovaties zijn
hierdoor vaak achterwege gebleven.
Wees realistisch(-er) over de organisatiedrukte en uitvoerbaarheid van een eenmalig programma
Een tweede punt om van te leren betreffen de drukte en kosten die het organiseren van beleid in het
kader van het NP Onderwijs met zich mee hebben gebracht. Vooral als gemeenten veel kleinere
projecten hebben gestart, dan vraagt dit veel inzet van mensen en middelen. In dit verband zagen we
een fenomeen dat elders wel is aangeduid aan sturingsoverload.14 Daarnaast heeft deze drukte
invloed gehad op de aandacht van gemeenten voor het meten van de effecten van de projecten op
de kansengelijkheid van jongeren. Daar waren ook geen kaders voor. Gemeenten en scholen hebben
samen nuttige dingen gedaan, maar de opbrengsten van die inzet kan veelal alleen subjectief worden
bepaald, ook omdat er weinig tot geen objectieve maatstaven voorhanden zijn. De verantwoording
erover is dan ook summier en vooral beschreven in kwalitatieve duidingen.
Zorg dat het geld alleen terecht kan komen bij de beoogde doelgroep
Een derde veel gehoord punt is de wijze waarop de NP Onderwijsmiddelen zijn verdeeld. Het
bevorderen van kansengelijkheid vraagt soms om een ongelijke investering. De NP Onderwijsmiddelen zijn weliswaar niet gelijkelijk over alle scholen en gemeenten verdeeld15, maar nog altijd is
er veel geld gegaan naar plekken waar er nauwelijks sprake was van acute problematiek. Soms is de
kansenongelijkheid hierdoor juist toegenomen omdat personeel op scholen met veel
achterstandsleerlingen is weggetrokken naar scholen waar weinig problemen zijn. Indien de
gemeenten meer middelen hadden gekregen die nu naar scholen zijn gegaan, dan hadden ze ervoor
kunnen zorgen dat het meer bij de beoogde doelgroep terecht was gekomen. Nu hebben ze soms
machteloos moeten toezien hoe scholen waar geen leerachterstanden zijn, de middelen hebben
besteed aan zaken die niet of nauwelijks in relatie stonden met problemen als gevolg van de
gezondheidsepidemie.
Zet voor structurele problemen structurele middelen in
Als laatste maar zeker niet als minste punt, is er de kritiek op het incidentele karakter van de
middelen. Iedereen is natuurlijk heel blij met zoveel extra geld. Gemeenten hebben de middelen dan
ook dankbaar ingezet om er goede dingen voor jongeren mee te doen. Echter, incidenteel geld is
minder geschikt, nu is gebleken dat uit de genomen maatregelen ter bestrijding van de
12

Monitorinformatie van OCW geeft overigens aan dat niet alle gemeenten even snel van start zijn gegaan. Deze gemeenten hebben wij in
het kader van dit deeladvies echter niet gesproken.
13
Elffers, L. (2022) Onderwijs maakt het verschil. Kansengelijkheid in het Nederlandse onderwijs. Zutphen, Walburg Pers.
14
In Koersen op Kwaliteit en Kansenongelijkheid (2022) van het IBO wordt gesproken over sturingsoverload voor scholen, hetzelfde lijkt te
gelden voor gemeenten.
15
Scholen met een hogere leerling-achterstandsscore hebben beduidend meer middelen ontvangen. Dat geldt ook voor gemeenten met
meer leerlingen met een hogere achterstandsscore.

coronapandemie langdurige problemen met betrekking tot het psychisch welzijn van jongeren
zijn voortgekomen. Bovendien raakt deze problematiek ook aan het hardnekkige probleem van
kansenongelijkheid van jongeren. De COVID-19-maatregelen hebben namelijk vooral een sterk
negatief effect gehad op de levens van de meer kwetsbare jongeren. Zodoende meent het PPJ dat er
structureel en integraal beleid nodig op elk denkbaar niveau waar de overheid op acteert. Hiervan
zijn we gedurende het verloop van de gezondheidspandemie en ook in de periode daarna steeds
meer overtuigd geraakt. Met grote hoeveelheden geld die kortstondig worden uitgegeven zijn deze
jongeren slechts tijdelijk geholpen. De roep uit de gemeenten die wij spraken om structurele
investeringen in een onderwijszorgstructuur waarin onderwijs en zorg samen een vangnet kunnen
bieden aan kwetsbare jongeren is groot.
Conclusie: houd de winst van nieuwe lokale initiatieven en verbindingen vast
Aldus hebben de incidentele NP Onderwijsmiddelen gemeenten in staat gesteld om te sturen op die
samenwerking en verbinding tussen gemeenten, welzijn en onderwijs. Beëindiging ervan zet de
samenwerking en verbinding nu onder druk. Dat zou een verlies zijn, nu juist onderwijs en zorg &
welzijn elkaar gevonden hebben en in de onderlinge relatie juist verder geprofessionaliseerd zouden
moeten worden, gesteund door een rijksoverheid die zelf werk maakt van meer dwarsverbanden
tussen deze sectoren.

Met vriendelijke groet,
Farid Tabarki
Voorzitter Platform Perspectief Jongeren