Netherlands Institute of Mental Health and Addiction

Nationale Drug
Monitor

2018

Jaarbericht 2018

Nationale Drug
Monitor
Jaarbericht 2018

Colofon
1) Trimbos-instituut

Productie

Mw. dr. M.W. van Laar

2) Wetenschappelijk

Trimbos-instituut

Mw. dr. B. van Gestel2

Onderzoek- en

Redactie
1

Co-auteurs
Dhr. dr. A.A.N. Cruts

1

Documentatiecentrum

• Deze uitgave is te

(WODC), Ministerie van

downloaden via

Justitie en Veiligheid

www.trimbos.nl/webwinkel

Mw. dr. P.M. van der Pol1

met artikelnummer AF1643

Dhr. drs. A.P.M. Ketelaars

Engelse vertaling Summary

Mw. mr. E.M.T. Beenakkers2

BRightWrite text

Dhr. drs. R.F. Meijer2

& translation

1

Mw. dr. E.A. Croes1

• Of surf naar www.wodc.nl.
Trimbos-instituut:
Da Costakade 45

Mw. C.J.A. van Miltenburg, MSc

1

Ontwerp

Postbus 725, 3500 AS Utrecht

Canon Nederland N.V.

T: 030 297 11 00

Met medewerking van
Dhr. ir. J.J. van Dijk2

WODC: Turfmarkt 147

Dhr. S. Rigter

2511 DP Den Haag

Dhr. drs. R.Q. Vrolijk1

T: 070 370 6561

1

Leden van de Wetenschappelijke Raad van de NDM
Mw. dr. ir. S.W. van den Berg, RIVM
Dhr. dr. P. Blanken, PARC, Brijder
Dhr. dr. P.G.J. Greeven, GGZ Nederland, Novadic-Kentron
Dhr. drs. A.W.M van der Heijden, Openbaar Ministerie
Dhr. prof. dr. R.A. Knibbe, Universiteit Maastricht
Dhr. prof. dr. D.J. Korf, Bonger Instituut voor Criminologie, Universiteit van Amsterdam (voorzitter)
Dhr. drs. W.G.T. Kuijpers, MSc, Stg. IVZ
Mw. prof. dr. H. van de Mheen, IVO, Erasmus Universiteit Rotterdam, Universiteit Maastricht
Dhr. prof. dr. A.C.M. Spapens, Tilburg University
Dhr. D.J. Wisselink, Stg. IVZ

Waarnemers
Dhr. mr. drs. J.M.C. Annard, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Dhr. V. van Beest MA, Ministerie van Justitie en Veiligheid

Disclaimer
Dit Jaarbericht van de Nationale Drug Monitor (NDM) is geschreven voor een breed publiek. Waar het gaat om wetgeving
zijn niet steeds de exacte wetsteksten aangehouden. Daarvoor dient de lezer de oorspronkelijke bronnen te raadplegen.
© 2018, Trimbos-instituut, Utrecht & WODC, Den Haag. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt,
in enige vorm of op enige wijze, zonder voorafgaande toestemming van het Trimbos-instituut of het WODC.

Inhoud
0. Samenvatting/Summary

 pagina 005

1. Inleiding

 pagina 044

2. Wetgeving en beleid: recente ontwikkelingen

 pagina 053

Ontwikkelingen in gebruik: Opiumwetmiddelen, nieuwe psychoactieve stoffen, alcohol, tabak en overige middelen

3. Cannabis

 pagina 092

4. Cocaïne

 pagina 133

5. Opiaten

 pagina 160

6. Ecstasy

 pagina 182

7. Amfetamine

 pagina 211

8. Nieuwe psychoactieve stoffen

 pagina 236

9. GHB

 pagina 262

10. Slaap- en kalmeringsmiddelen

 pagina 285

11. Alcohol

 pagina 305

12. Tabak en rookwaren

 pagina 346

13. Overige middelen: lachgas, ketamine en methylfenidaat (Ritalin)

 pagina 383

Alcohol- en drugsgerelateerde criminaliteit

14. Illegale handel, productie en bezit van drugs

 pagina 410

15. Criminaliteit en overlast door alcohol- en drugsgebruikers

 pagina 442

16. Bijlagen

 pagina 454

17. Referenties

 pagina 493

NATIONALE DRUG MONITOR

|

004

| JAARBERICHT 2018

0. Samenvatting/Summary
Samenvatting
0.1 Ontwikkelingen in wetgeving en beleid

 pagina 006

0.2 Ontwikkelingen in het gebruik van Opiumwetmiddelen

 pagina 010

0.3 Alcohol en tabak

 pagina 017

0.4 Alcohol- en drugsgerelateerde criminaliteit

 pagina 020

0.5 Tabel 1a, deel 1 Kerncijfers middelengebruik: Opiumwetmiddelen

 pagina 022

0.6 Tabel 1a, deel 2 Kerncijfers middelengebruik: Alcohol en tabak

 pagina 023

0.7 Tabel 1b Kerncijfers drugscriminaliteit: Opiumwetdelicten in de
strafrechtsketen in de periode 2007-2017

 pagina 024

Summary
0.1 Developments in legislation and policy

 pagina 025

0.2 Developments in the Use of Substances covered by the Opium Act

 pagina 029

0.3 Alcohol and tobacco

 pagina 036

0.4 Alcohol- and drug-related crime

 pagina 039

0.5 Table 1a, Part 1 Key Figures Substance Use: Opium Act Substances

 pagina 041

0.6 Table 1a, Part 2 Key Figures Substance Use: Alcohol and Tobacco

 pagina 042

0.7 Table 1b Key Figures Drug Crime: Opium Act Offences Submitted
to the Criminal Justice System in the Period 2007-2017

 pagina 043

NATIONALE DRUG MONITOR

|

005

| JAARBERICHT 2018

0. Samenvatting
Hieronder volgt een beschrijving van de laatste ontwikkelingen uit het Jaarbericht 2018. De tabellen 1a
en 1b geven een overzicht van de laatste cijfers over het middelengebruik en de drugscriminaliteit.

0.1

Ontwikkelingen in wetgeving en beleid

Ontwikkelingen in het drugsbeleid
Nieuwe Opiumwetmiddelen
Een aantal middelen is op lijst I van de Opiumwet geplaatst. PVP, acetylfentanyl en 4-FA per 25 mei
2017, en 4-MEC; 5F-APINACA; acryloylfentanyl; butyrfentanyl; ethylon; ethyl-fenidaat; furanylfentanyl;
methiopropamine (MPA); MDMB-CHMICA; pentedron; U-47700 en XLR-11 per 27 april 2018. Het
middel fenazepam is per 25 mei 2017 op lijst II geplaatst.

Verruiming sluitingsbevoegdheden panden
Het wetsvoorstel tot uitbreiding van artikel 13b Opiumwet (Verruiming sluitingsbevoegdheid) is aanhangig
bij de Eerste Kamer. Dit wetsvoorstel regelt dat de bevoegdheid van de burgemeester om woningen of
andere panden te sluiten, ook geldt in geval van aanwezigheid van voorwerpen en stoffen die duidelijk
bestemd zijn voor het bereiden of telen van drugs, zoals bepaalde apparatuur of chemicaliën. Dan is er
sprake van strafbare voorbereidingshandelingen.

Medicinale cannabis
Medicinale cannabis wordt niet vergoed door de zorgverzekeraar, en dat blijft voorlopig zo, omdat
de werking ervan niet wetenschappelijk is bewezen. Wel is de prijs bij de apotheek verlaagd sinds 1
januari 2018. Het thuis kweken van wietplanten voor eigen medicinaal gebruik levert problematische
situaties op. Het kweken van maximaal vijf wietplanten wordt niet vervolgd, maar de planten kunnen
wel inbeslaggenomen worden. Dit heeft tot rechtszaken geleid. Er zijn plaatselijke initiatieven om ervoor
te zorgen dat bewoners voor eigen medisch gebruik maximaal vijf planten mogen kweken. Een dergelijk
initiatief is door de burgemeester van Tilburg gehonoreerd. Op Kamervragen gaf de Minister van Justitie
en Veiligheid (J en V) aan dat de burgemeester wel de beleidsvrijheid heeft tot het al dan niet inzetten
van het bestuurlijk instrumentarium, maar niet om expliciet toestemming te geven voor het handelen in
strijd met de Opiumwet of de Aanwijzing Opiumwet.

Experiment gesloten coffeeshopketen
Er komt een experiment met op kwaliteit gecontroleerde teelt van hennep en hasjiesj en de aflevering aan
en verkoop daarvan aan coffeeshops in een gesloten coffeeshopketen. Het experiment zal een looptijd
hebben van vier jaar. Om spanning met internationale wetgeving te vermijden (handelingen met drugs
zijn volgens internationale verdragen strafbaar, met uitzondering van gebruik van middelen voor medische
of wetenschappelijke doeleinden), wordt het een beperkt experiment, met een wettelijk gewaarborgde
evaluatie met een wetenschappelijk karakter. Een onafhankelijke adviescommissie, bestaande uit
wetenschappers en deskundigen heeft in juni 2018 haar advies aan de regering gestuurd. Op 12 juli

NATIONALE DRUG MONITOR

|

006

| JAARBERICHT 2018

2018 is het wetsvoorstel ‘Wet experiment gesloten coffeeshopketen’ naar de Tweede Kamer gestuurd. De
randvoorwaarden van het experiment zullen in een Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) vastgelegd
worden.

Veiligheidsrisico’s voor omwonenden van illegale hennepkwekerijen
De Onderzoeksraad voor Veiligheid doet de aanbeveling aan zowel publieke als private partijen om samen
te werken en maatregelen te nemen om onveilige situaties te voorkomen rond bedrijfsmatig opgezette
hennepkwekerijen, ook al zijn deze illegaal. Uit onderzoek van de Onderzoeksraad is namelijk gebleken dat
er grote fysieke veiligheidsrisico’s zijn voor omwonenden van bedrijfsmatig opgezette hennepkwekerijen.
Gevaren zijn: brand door oververhitting en kortsluiting, instortingsgevaar, aantasting van de gezondheid
door water-lekkage en vergiftiging door gassen en pesticiden.

Middelenonderzoek bij geweldplegers
Om geweld onder invloed van alcohol en drugs terug te dringen, hebben opsporingsambtenaren sinds 1
januari 2017 de bevoegdheid om verdachten van geweldsdelicten te bevelen mee te werken aan een test
naar het gebruik van alcohol of drugs. Als de middelentesten uitwijzen dat een verdachte het geweldsdelict
onder invloed van drank of drugs heeft gepleegd, kan dat nadrukkelijker en systematischer meegewogen
worden in de door de Officier van Justitie te vorderen straf en de door de rechter op te leggen straf.

Rijden onder invloed van drugs
De politie heeft sinds 1 juli 2017 de bevoegdheid de speekseltest te gebruiken om rijden onder invloed
van drugs vast te kunnen stellen. In een Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) zijn grenswaarden
vastgelegd voor zowel alcohol als drugs in het bloed. Drie drugs waarvoor grenswaarden gelden worden
ook als geneesmiddel voorgeschreven, namelijk medicinale cannabis, morfine en dexamfetamine (dit
laatste wordt regelmatig aan mensen met ADHD voorgeschreven). Dit kan problemen opleveren bij
verkeerscontroles.
Aan een verkeersveilige en medisch verantwoorde oplossing hiervoor wordt gewerkt, zodat personen die
deze geneesmiddelen op medisch voorschrift gebruiken aan het verkeer kunnen deelnemen.
De capaciteit om drugstesten (bloedmonsters) te analyseren wordt uitgebreid, omdat in de praktijk is
gebleken dat er veel meer drugstesten (bloedmonsters) naar het NFI werden gestuurd dan verwacht.

Controles op “risicovluchten’’ (Wijziging Luchtvaartwet)
Op Schiphol zijn er controles op vluchten uit landen van buiten de EU waarbij het risico op drugssmokkel
groot is. Het gaat dan met name om door reizigers (“bolletjesslikkers”) meegenomen of in het lichaam
verborgen drugs. Schiphol is tot nu toe de enige luchthaven die intercontinentale vluchten ontvangt, maar
dat kan veranderen. Daarom moeten sinds 1 juli luchthavens die intercontinentale vluchten ontvangen
aangewezen worden als luchthaven die dat mag. Schiphol is als zodanig aangewezen. Het is sindsdien
strafbaar een intercontinentale vlucht te laten landen op een niet-aangewezen luchthaven.

Bestrijding van drugscriminaliteit in het kader van georganiseerde en ondermijnende
­criminaliteit
Bij de bestrijding van drugscriminaliteit wordt prioriteit gegeven aan grootschalige en georganiseerde
drugsproductie en -handel. Daarbij wordt in toenemende mate aandacht gegeven aan de bestrijding van
de ’ondermijnende criminaliteit’, dat wil zeggen criminaliteit die een bedreiging vormt voor de integriteit
van onze samenleving en waarbij vaak verwevenheid van de onderwereld met de bovenwereld is. Ten
behoeve van de intensivering van de aanpak van dit soort criminaliteit is een ondermijningsfonds opgezet
waarin eenmalig 100 miljoen euro is gestort. Vanaf 2018 komt er structureel 5 miljoen euro beschikbaar,
oplopend tot 10 miljoen vanaf 2019. Het zwaartepunt ligt daarbij op de bestrijding van de illegale
drugsindustrie, en de verwevenheid met legale sectoren.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

007

| JAARBERICHT 2018

Problematiek van Nieuwe Psychoactieve Stoffen (NPS)
De problematiek van Nieuwe Psychoactieve Stoffen (NPS) heeft de aandacht van de regering. Wellicht
moet er een systematiek komen die het mogelijk maakt stoffen per groep te kunnen verbieden, zoals dat
in België en Duitsland het geval is. Aandacht is er ook voor precursoren, niet geregistreerde stoffen die
uitsluitend voor drugsproductie worden gebruikt.

Drugsdumpingen bestreden
Bestrijding van drugsdumpingen krijgt in 2016 en 2017 voortgezette aandacht. Er zal een plan van
aanpak worden opgesteld door de Minister van J en V, en die van Landbouw, Natuur en voedselkwaliteit
om toezicht en handhaving op onder andere dumping van drugsafval in het buitengebied te verbeteren.

Ontwikkelingen in het tabaksbeleid
Het kabinet Rutte III (2017- 2021) maakt via het Nationaal Preventieakkoord extra geld vrij voor
tabaksontmoediging en preventie van problematisch alcoholgebruik.

Tabaksproductenrichtlijn
In aanvulling op de invoering van de Europese Tabaksproductenrichtlijn (TPD) per 20 mei 2016, geldt
er vanaf 1 juli 2017 ook voor elektronische sigaretten zonder nicotine een leeftijdsgrens van 18 jaar en
een reclameverbod. Nieuw is dat de verpakkingen van tabaksproducten vrij moeten zijn van elementen
die aantrekkelijk voor jongeren kunnen zijn. Per 1 juli 2018 zijn producenten van nieuwsoortige
tabaksproducten verplicht een exemplaar van het betreffende product naar het RIVM te sturen.

Uitstalverbod
Per januari 2017 is het uitstalverbod in de Tabaks- en rookwarenwet opgenomen. Dit betekent dat alle
rookwaren uit het zicht moeten verdwijnen. Er wordt naar gestreefd dit uitstalverbod per 1 januari 2020
te laten gelden voor supermarkten en voor de overige verkooppunten.

Handhaving rookverbod en leeftijdsgrens
Het rookverbod wordt voornamelijk in cafés en discotheken overtreden, maar het aantal overtredingen
neemt af. Alle rookruimtes worden op termijn afgeschaft. Overtredingen van de leeftijdsgrens zijn
voornamelijk bij cafetaria’s en sigarettenautomaten geconstateerd.

NIX18
In 2017 maakte ruim de helft van de ouders (56%) de NIX-afspraak om niet te roken, tegen 43% in 2013.
Steeds meer jongeren vinden roken onacceptabel: 38% in 2013 tegenover 53% in 2017.

Rookvrije generatie
Vanaf februari 2017 voert de Rijksoverheid de publiekscampagne ‘een rookvrije start voor alle kinderen’.
In 2017 heeft de Taskforce Rookvrije Start het addendum ‘Behandeling van tabaksverslaving en stoppenmet-roken ondersteuning bij zwangere vrouwen’ gepubliceerd. Voor gemeentes is een stappenplan
ontwikkeld om ontmoediging van tabaksgebruik op een positieve manier op de agenda te zetten.

Internationaal
Het WHO Protocol to Eliminate Illicit Trade in Tobacco Products (FCTC-Protocol) treedt per oktober 2018
in werking. Dit is het eerste verdrag dat de internationale smokkel van tabaksproducten wil bestrijden.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

008

| JAARBERICHT 2018

Ontwikkelingen in het alcoholbeleid
Nalevingsonderzoek
Uit het nalevingsonderzoek naar alcohol- en tabaksverkoop aan jongeren uit 2016 bleek dat de
nalevingspercentages in sportkantines beduidend lager waren dan bij de andere verkoopkanalen. Daarom
is er in 2017 een apart nalevingsonderzoek gedaan bij sportkantines. De nalevingspercentages van de
onderzochte sportkantines variëren van 17,9% tot 25,3%.

Mengvormen van horeca en retail (‘blurring’)
De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) wil de DHW aanpassen om ‘blurring’ –het vermengen
van de eigen branche met een andere- mogelijk te maken. In de Tweede Kamer is door een kamerlid
het Wetsvoorstel regulering mengformules ingediend, waardoor gereguleerde mengformules mogelijk
moeten worden.

Alcoholmarketing
Uit onderzoek blijkt dat er overtuigend wetenschappelijk bewijs is dat er een positief verband is tussen
blootstelling aan alcoholmarketing en een verhoogde kans op initiatie van alcoholgebruik of binge
drinken. Volwassenen zeggen met name op televisie, op websites en in folders in aanraking te komen
met alcoholmarketing; 12-17-jarigen zeggen in supermarkten en op sociale media in aanraking te komen
met alcoholmarketing.

NIX18
In 2017 zijn bijna alle ouders (98%) en jongeren (97%) bekend met het logo en de slogan van NIX18.
De helft van de ouders vindt het in principe niet acceptabel als hun kind alcohol drinkt, maar een keertje
vinden ze niet erg.

Internationaal
In juni 2018 bracht de WHO het advies ‘Time to Deliver’ uit over de mogelijkheden die landen hebben
om op korte termijn actie te ondernemen tegen enkele belangrijke niet-overdraagbare aandoeningen en
de daarmee samenhangende risicofactoren zoals roken en schadelijk alcoholgebruik.
In juli 2017 heeft het regionale Europese bureau van de WHO een discussienota gepubliceerd over de
etikettering van alcoholhoudende dranken. In mei 2018 kwam de Europese Commissie met een voorstel
om de structuur van de accijnzen op alcohol en alcoholhoudende dranken te hervormen.

Beleidsontwikkelingen op het gebied van preventie
In de periode 2017-2018 heeft het kabinet besloten dat er extra geld wordt vrijgemaakt voor de preventie
van roken en problematisch alcoholgebruik via het Nationaal Preventieakkoord. Het bestaande Nationaal
Programma Preventie (NPP) loopt door, evenals het preventiebeleid met betrekking tot uitgaansdrugs dat
in 2015 een nieuwe impuls heeft gekregen. De publiekscampagnes (zoals NIX<18) richten zich de laatste
jaren niet alleen op het benadrukken van de mogelijk negatieve gevolgen van het gebruik van tabak,
alcohol en drugs, maar ook op denormalisering.
In 2018 is de Strategische Verkenning Cannabispreventie verschenen. Daarin wordt een samenvatting
gegeven van de stand van zaken met betrekking tot cannabispreventie in Nederland en worden er
aanbevelingen gedaan voor de toekomst.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

009

| JAARBERICHT 2018

Beleidsontwikkelingen op het gebied van verslavingszorg (onderdeel van de GGZ)
De Wet langdurige zorg (Wlz) is nog niet toegankelijk voor GGZ-cliënten. Het kabinet Rutte III heeft in
2018 een wetsvoorstel ingediend om de Wlz per 2021 ook toegankelijk te maken voor mensen met een
psychische stoornis die hun leven lang intensieve GGZ-hulp nodig hebben.
In juli 2018 is het Onderhandelingsakkoord Geestelijke Gezondheidszorg (GGZ) 2019 t/m 2022 tussen de
rijksoverheid (VWS), de zorgverzekeraars, GGZ Nederland, en beroeps- en cliëntenorganisaties afgesloten.
Alle partijen gaan zich inspannen om de gewenste transformatie naar de juiste zorg op de juiste plek vorm
te geven.
In 2017 is Verslavingskunde Nederland (VKN) opgericht, een netwerk waarin instellingen voor
verslavingszorg, cliëntenvertegenwoordigers, kenniscentra (Resultaten Scoren en Trimbos-instituut) en
de brancheorganisatie GGZ Nederland samenwerken om het behandelbereik van de verslavingskunde
te vergroten.
In het voorjaar van 2016 is besloten dat er in 2019 een volledig nieuwe productstructuur en
bekostigingssystematiek voor de GGZ zal worden ingevoerd: het zorgclustermodel. In een advies van
het Zorginstituut Nederland staat dat in de nieuwe systematiek de aard en de omvang van de psychische
problemen van de cliënt centraal staan en niet de classificatie.
In 2018 is de eerste tussenevaluatie van de hervorming van de langdurige zorg door het Sociaal en
Cultureel Planbureau verschenen. Acht op de tien gemeenten hebben brede sociale (wijk)teams opgericht
waarbij mensen met alle ondersteuningsvragen terecht kunnen. Mensen met ernstige psychische
aandoeningen, waar onder cliënten van beschermd wonen, zijn in 2016 minder tevreden over de
ontvangen hulp dan in 2015.
In de periode 2012-2016 is bijna 20% aan klinische plaatsen afgebouwd. Anno 2016 telt Nederland
in totaal circa 16.000 klinische GGZ-plaatsen en circa 16.500 Wmo-gefinancierde Beschermd Wonenplaatsen voor mensen met psychische aandoeningen.

0.2

Ontwikkelingen in het gebruik van Opiumwetmiddelen

Cannabis
Ruim een kwart van de jongvolwassenen heeft in het afgelopen jaar geblowd
In 2017 hadden naar schatting 960 duizend Nederlanders van 18 jaar en ouder in het afgelopen jaar
cannabis gebruikt (7,2% van deze leeftijdsgroep). Onder 18-19-jarigen en 20-24-jarigen is het laatste-jaargebruik het hoogst (23,5% en 25,9%). In (zeer) sterk stedelijke gebieden ligt het percentage gebruikers
drie keer hoger dan in weinig/niet stedelijke gebieden. Het laatste-maand-gebruik ligt op 4,5%. Bijna
een kwart (22,7%) van de volwassen laatste-maand-gebruikers blowt (bijna) dagelijks. Dat zijn 140.000
volwassenen.
Tussen 2016 en 2017 bleef het gebruik stabiel, maar onder 15-64-jarigen is het gebruik hoger dan in
2014. Voor de 15-34-jarige Nederlanders ligt het percentage laatste-jaar-gebruikers op 17,5%, boven
het EU-gemiddelde van 14,1%.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

010

| JAARBERICHT 2018

Gebruik cannabis onder scholieren stabiel tussen 2015 en 2017, maar gedaald over langere
termijn
Het percentage Nederlandse scholieren van het voortgezet onderwijs van 12-16 jaar dat in het afgelopen
jaar cannabis heeft gebruikt, daalde van 13,1% in 2003 naar 8,2% in 2015. In 2017 bleef het gebruik
op dit niveau (7,9%). Het percentage scholieren dat op zeer jonge leeftijd (14 jaar) al ervaring heeft
met cannabis halveerde van 18,8% in 2003 naar 6,8% in 2017. Jongeren op het vmbo-b hebben vaker
ervaring met cannabis dan jongeren van andere schoolniveaus (evenals voor ecstasy en lachgas).
Onder studenten van het MBO en HBO had in 2017 15% in de afgelopen maand cannabis gebruikt, en
ruim een kwart (27%) van hen had in de afgelopen maand onder schooltijd geblowd.
Het cannabisgebruik onder Nederlandse scholieren van 15 en 16 jaar lag in 2015, ondanks de daling,
boven het gemiddelde van hun leeftijdsgenoten in 34 Europese landen (ooitgebruik 22% in Nederland
versus 16% in Europa; laatste-jaar-gebruik 20% in Nederland versus 13% in Europa).

Stabilisering hulpvraag cannabis tussen 2010 en 2015
Na een gestage toename sinds eind jaren negentig, is vanaf 2010 het aantal cannabiscliënten bij de
verslavingszorg gestabiliseerd. In 2015 stonden 10.816 mensen met een primair cannabisprobleem
geregistreerd. Ook het aantal cliënten met een secundair cannabisprobleem stabiliseert. In 2015 ging het
om 4.501 mensen.

Geleidelijke stijging THC-gehalte nederwiet; hoogste THC-gehalte in geïmporteerde hasj
Het gemiddelde gehalte THC in nederwiet, zowel de meest verkochte als de (veronderstelde) meest sterke)
bleef in 2018 op hetzelfde niveau als in 2017, maar stijgt wel geleidelijk in de afgelopen jaren. Voor de
meest verkochte (populaire) nederwiet werd een toename gemeten van gemiddeld 13,5% in 2013 naar
gemiddeld 16,8% in 2018. In de meest sterke wietsoort ging het om een toename van 15,3% in 2014
naar 19,5% in 2017.
Het gemiddelde THC-gehalte in geïmporteerde hasj schommelt door de jaren heen meer dan dat van
nederwiet, maar is sinds 2014 wel gestegen. In 2018 werd de hoogste gemiddelde waarde sinds 1999
gemeten (23,5% versus 14,9% in 2014). In tegenstelling tot nederwiet bevat (geïmporteerde) hasj ook
aanzienlijke hoeveelheden cannabidiol (CBD): 8,5% in 2018.
De gemiddelde prijs van een gram van de meest populaire nederwiet (€10,09 per gram) verschilde niet
van die in de vorige meting (€10,10), maar is sinds 2006 gestegen; dit geldt ook voor de prijs per gram
van de veronderstelde sterkste wiet.

Cocaïne
Signalen toename cocaïnegebruik
In 2017 had naar schatting 1,8% van de Nederlanders van 18 jaar en ouder in het afgelopen jaar cocaïne
gebruikt. Omgerekend naar de hele bevolking ging het (afgerond op tienduizendtallen) om ongeveer
250 duizend personen. Het percentage dat ooit cocaïne had gebruikt steeg van 4,3% in 2015 naar 5,2%
in 2017.
Onder scholieren van 12-16 jaar van het voortgezet onderwijs daalde tussen 2003 en 2015 het percentage
dat in het afgelopen jaar cocaïne had gebruikt van 1,5% naar 0,9%.
Cocaïnegebruik, vooral in de snuifbare poedervorm, komt relatief veel voor onder uitgaande jongeren en
jongvolwassenen. Er zijn signalen voor een toename van de populariteit van cocaïne, in bepaalde kringen
uitgaanders. Volgens de Amsterdamse Antenne-monitor gaat het met name om clubgangers. In een
landelijke survey in 2016 onder uitgaande jongeren en jongvolwassenen van 15-35 jaar had 25% in het
afgelopen jaar cocaïne gebruikt en 12% deed dit nog in de afgelopen maand.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

011

| JAARBERICHT 2018

De rookbare variant van cocaïne (‘crack’) komt veel voor onder opiaatverslaafden, maar de harddrugsscene
kent ook crackgebruikers die geen opiaten consumeren. Er is geen landelijke schatting van het aantal
crackgebruikers.

Geleidelijke daling cocaïnehulpvraag bij de verslavingszorg
Tussen 2006 en 2015 daalde het aantal primaire cocaïnecliënten in de verslavingszorg van 8.736 naar
7.295 cliënten en daalde het aantal secundaire cocaïnecliënten van 7.488 naar 6.138 cliënten. Voor bijna
de helft (45%) van de cliënten met een primair cocaïneprobleem was roken (crack) de belangrijkste wijze
van gebruik en voor iets meer dan de helft (54%) snuiven. Slechts 1% injecteerde de cocaïne.

Stijging geregistreerde sterfte door cocaïne
De geregistreerde sterfte door cocaïne verdubbelde van 24 gevallen in 2013 en 2014 naar 55 gevallen
in 2017. Het is nog onbekend of het hier gaat om een daadwerkelijke stijging of om wijzigingen in de
detectie en de registratie. Een op de vijf geregistreerde sterftegevallen na een drugsintoxicatie in 2017
was primair toe te schrijven aan cocaïne.

Cocaïne minder vaak versneden met levamisol
De meeste cocaïnepoeders zijn versneden met andere stoffen. In 2016 en 2017 deed zich wel
een opvallende daling voor in het aandeel cocaïnepoeders van consumenten dat levamisol (een
antiwormenmiddel voor dieren) bevat. Het percentage cocaïnepoeders met levamisol daalde van 71%
in 2015 naar 58% in 2016 en daalde verder naar 43% in 2017. Gebruik van levamisol door mensen is
in verband gebracht met gevallen van ernstige bloed- en huidziekten. Ondanks de versnijdingen is de
zuiverheid van de cocaïne hoog. De zuiverheid is daarbij het gehalte van cocaïne in de cocaïnepoeders. Het
gemiddelde gehalte cocaïne steeg van 49,2% in 2011 naar 68,3% in 2017. De cocaïne is daarmee zeer
zuiver, ook vergeleken met andere Europese landen. De consumentenprijs van cocaïne is stabiel gebleven.
De mediaan (een maat voor het gemiddelde) lag van 2008 tot en met 2017 op 50 euro per gram cocaïne.
Mogelijk duiden deze ontwikkelingen in de prijs en zuiverheid op een toename van de beschikbaarheid
van cocaïne op de gebruikersmarkt.

Opiaten
Gestage daling aantal opiaatgebruikers in de verslavingszorg; toenemende veroudering
In de algemene bevolking komt heroïnegebruik weinig voor. In 2017 rapporteerde 0,3% van de bevolking
van 18 jaar en ouder ooit in het leven heroïne te hebben gebruikt. Heroïne is ook niet populair onder
jongeren.
Problematische gebruikers van heroïne (en andere harddrugs) zijn in bevolkingsonderzoek echter
ondervertegenwoordigd. De omvang van deze problematische groep werd in 2012 via een andere
methode dan bevolkingsonderzoek geschat op circa 14.000. Dat is minder dan de schatting van ongeveer
18.000 problematische opiaatgebruikers uit 2008. De ontwikkeling na 2012 is niet bekend, maar er zijn
geen signalen voor een toename van nieuwe gebruikers. Bovendien duiden cijfers van de verslavingszorg
op een verdere daling.
Het aantal opiaatcliënten bij de verslavingszorg daalde tussen 2006 en 2015 met 32% naar 9.093 cliënten.
De groep opiaatcliënten veroudert: de gemiddelde leeftijd steeg van 42 jaar in 2006 naar 48 jaar in 2015.
In 2015 was nog maar 4% van de opiaatcliënten jonger dan 30 jaar.

Geringe aanwas nieuwe gevallen van hiv en hepatitis B en C onder injecterende drugsgebruikers
Het aantal nieuwe en gemelde gevallen van hiv en hepatitis B en C onder injecterende drugsgebruikers
is al jaren laag. Het aantal nieuw gediagnosticeerde hiv-gevallen onder injecterende drugsgebruikers per
miljoen inwoners (0,0 in 2014) behoort tot de laagste in de EU-15. In 2017 werden slechts twee nieuwe
gevallen geregistreerd. Het aantal bestaande besmettingen met hepatitis C in Nederland, in steden die

NATIONALE DRUG MONITOR

|

012

| JAARBERICHT 2018

daar gegevens over hebben, is echter hoog. Hiv-positieve en hiv-negatieve drugsgebruikers samen (meer
dan 3.400 gevallen) vormen 15% van alle chronische hepatitis C patiënten. Ook bij drugsgebruikers is
een behandeling van hepatitis C met Direct Acting Antivirals (DAAs) zeer kosteneffectief.

Stijging geregistreerde sterfte door opiaten en door drugs in het algemeen
De geregistreerde sterfte door drugs in het algemeen steeg van 123 gevallen in 2014 naar 262 gevallen
in 2017. De geregistreerde sterfte door opiaten steeg van 40 gevallen in 2014 naar 127 gevallen in 2017.
Het aandeel van de opiaten steeg van rond de 30% in 2014 tot en met 2016 naar bijna 50% in 2017.
Waarschijnlijk is het feitelijke aandeel van de opiaten hoger, aangezien zich onder de overige drugs ook
opiaten zullen bevinden. De leeftijd bij overlijden neemt toe. Begin jaren negentig was nog 60% van de
overleden opiaatgebruikers jonger dan 35 jaar, vergeleken met nog maar 17% in de periode van 2013
tot en met 2017.
Het is nog onbekend of het bij de stijgende aantallen gaat om een daadwerkelijke stijging, of om
veranderingen in de detectie en de registratie van aan middelengebruik gerelateerde sterfgevallen.
Factoren die een rol kunnen spelen voor een feitelijke stijging zijn onder meer de veroudering van de
drugsgebruikers en een toename in het gebruik van medicinale opioïden zoals oxycodon en fentanyl.
Daarentegen kan een detectie-effect zijn opgetreden door het verrichten van meer toxicologisch
onderzoek, en kan een registratie-effect zijn opgetreden door het aanleveren van meer informatie op de
elektronische doodsoorzakenformulieren.

Ecstasy
Percentage ecstasygebruikers relatief hoog
In 2017 had 2,7% van de Nederlandse bevolking van 18 jaar en ouder in het afgelopen jaar ecstasy
gebruikt. Omgerekend naar de bevolking zijn dat ongeveer 370 duizend personen. Het ecstasygebruik
in de algemene bevolking van 18 jaar en ouder ligt sinds 2015 ongeveer op hetzelfde niveau. In eerdere
jaren (tussen 2014 en 2015 en tussen 2009 en 2014) steeg het gebruik wel.
Ecstasy is onder studenten van 16-18 jaar op het MBO en HBO de meest gebruikte harddrug: in 2017
heeft 8,4% ooit ecstasy gebruikt en dat is vergelijkbaar met 2015. In het uitgaansleven is ecstasy nog
steeds veruit de belangrijkste drug.
Nederland steekt (ver) uit boven andere Europese landen in het percentage volwassenen dat het afgelopen
jaar ecstasy gebruikte en behoort tot de top van Europese landen waar de inwoners ooit ervaring had
met ecstasygebruik.

Hulpvraag ecstasygebruikers bij de verslavingszorg blijft beperkt
Ecstasygebruikers zoeken niet vaak hulp bij de verslavingszorg. Het aandeel ecstasycliënten van alle
drugscliënten in de verslavingszorg is al jaren gering (minder dan 1%). In 2015 stonden 122 mensen met
een primair ecstasyprobleem geregistreerd en 359 mensen met een secundair ecstasyprobleem.

Toename aandeel sterke ecstasypillen zet zich voort
In 2017 is de gemiddelde concentratie MDMA in ecstasypillen opnieuw gestegen en dit valt samen met
steeds groter wordende tabletten. Tussen 2016 en 2017 steeg de gemiddelde concentratie MDMA van
157 mg naar 167 mg. Ook het percentage als ecstasy gekochte tabletten dat alleen MDMA-achtige
stoffen bevatte steeg, namelijk van 78,1% in 2016 naar 87,6% in 2017.
De toename in het aandeel hoog gedoseerde pillen ging een aantal jaren gepaard met een toename van
het aandeel matige en ernstige acute gezondheidsverstoringen, vooral op grootschalige evenementen.
Die toename heeft zich echter in recente jaren niet voortgezet. Zowel het aandeel ecstasyintoxicaties
als de mate van intoxicatie nam op EHBO-posten in 2017 af ten opzichte van voorgaande jaren.
Mogelijk zijn ecstasygebruikers zich inmiddels bewust van de veranderde ecstasymarkt. Het lijkt erop dat
4-fluoramfetamine een deel van de ecstasymarkt heeft overgenomen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

013

| JAARBERICHT 2018

Psychostimulantia, zoals ecstasy, lijken een ondergeschikte rol te spelen in de drugsgerelateerde sterfte,
hoewel het precieze aantal sterfgevallen dat door deze middelen wordt veroorzaakt onbekend is. Volgens
gegevens van het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) werd MDMA in acht gevallen aangetroffen in
2015 en in vijf gevallen in 2016. Over een langere periode bezien (2006-2015), ging het in totaal om
47 gevallen waarbij gebruik van MDMA, al dan niet in combinatie met andere middelen, de primaire
doodsoorzaak was. In de Doodsoorzakenstatistiek van het CBS verdubbelde het aantal registraties waarin
psychostimulantia een rol speelden van 14 in 2015 naar 28 in 2016, maar in 2017 vond er weer een daling
plaats naar zes gevallen. Het kan daarbij gaan om ecstasy, amfetamine, en andere psychostimulantia.
Bij de stijging tussen 2015 en 2016 is nog onbekend of het om een daadwerkelijke stijging ging of om
veranderingen in de detectie en de registratie. Ook voor de daling in 2017 is nog onbekend of het om
een daadwerkelijke daling ging of om veranderingen in de detectie en de registratie.

Amfetamine
Amfetaminegebruik in Nederland hoog
In 2017 rapporteerde 1,4% van de Nederlanders van 18 jaar en ouder in het afgelopen jaar amfetamine te
hebben gebruikt, ongeveer 190 duizend volwassenen. In de afgelopen maand had 0,5% nog amfetamine
gebruikt. Er zijn signalen dat de populariteit van amfetamine in het uitgaansleven toeneemt, althans in
Amsterdam.
Tussen 2003 en 2015 daalde het percentage scholieren van 12-16 jaar dat in het afgelopen jaar
amfetamine had gebruikt van 1,4% naar 0,9%. Het gebruik in de afgelopen maand lag op 0,6%.
Internationaal vergeleken ligt het ooitgebruik van amfetamine onder Nederlandse 15- en 16-jarigen in
de middenmoot. Onder de volwassen populatie en onder jongvolwassenen hoort Nederland bij de top
van de Europese landen waar de inwoners ooit en in het afgelopen jaar amfetamine gebruikten.

Signalen voor toename methamfetaminegebruik in subgroep MSM
Hoewel het gebruik van methamfetamine (een sterke variant van amfetamine) in Nederland een nicheaangelegenheid is, zijn er signalen voor een toename van het gebruik van dit middel in een kleine groep
van mannen die seks hebben met mannen (MSM), in een seksuele setting (chemsex). Soms wordt het
middel geïnjecteerd (‘slammen’). Het gevaar van seksueel risicogedrag en overdracht van infectieziekten
neemt hiermee toe. Landelijke cijfers over de omvang zijn niet beschikbaar.

Hulpvraag amfetamine gestegen in het afgelopen decennium
In 2015 werden ruim 2.500 mensen in de verslavingszorg behandeld vanwege een primair of secundair
probleem met hun amfetaminegebruik. Het aantal mensen dat primair voor een amfetamineprobleem
werd behandeld steeg tussen 2006 en 2014 met 67% en nam in 2015 niet verder toe. Het aandeel van
amfetamine in alle hulpvragen voor drugsproblematiek bleef echter beperkt, ondanks een stijging van
4% in 2005 naar 6% in 2015.

Amfetamine speelt ondergeschikte rol bij acute drugsincidenten
Over de periode 2009-2017 is 8% van de in totaal 33.539 geregistreerde drugsincidenten toe te schrijven
aan amfetamine, of een combinatie van drugs, waaronder amfetamine. Dit aandeel schommelt licht over
de jaren maar vertoont geen duidelijke trend.

Nieuwe Psychoactieve Stoffen (NPS)
‘Nieuwe Psychoactieve Stoffen’ (NPS) is een verzamelnaam voor stoffen die qua werking vergelijkbaar
zijn met ‘traditionele’ illegale drugs, maar (nog) niet onder de drugswetgeving vallen en vaak worden
geproduceerd om deze te omzeilen. Van de meeste NPS is nog weinig bekend over de risico’s. Het gaat
ook om stoffen die – vaak na enkele jaren afwezigheid – opnieuw op de drugsmarkt verschijnen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

014

| JAARBERICHT 2018

4-FA en 2C-B de meest gebruikte NPS
Uit diverse onderzoeken blijken de middelen 4-fluoramfetamine (4-FA) en 2C-B (een ‘tripmiddel’ dat al
sinds 1997 op lijst I van de Opiumwet staat, maar weer in opkomst lijkt te zijn) de meest gebruikte NPS. In
2016 had 0,9% van de volwassenen in Nederland in het afgelopen jaar 4-FA gebruikt (vergelijkbaar met
amfetamine, maar lager dan cocaïne en ecstasy), maar onder speciale groepen zoals uitgaande jongeren
is dit hoger (24,5%) in het laatste jaar. Bijna 1 op de 10 (9,5%) van deze uitgaanders gebruikte 2C-B
in het afgelopen jaar. Onder schoolgaande jongeren van 15-16 jaar rapporteert 2% in 2015 ooit een
NPS gebruikt te hebben; dit is onder het Europees gemiddelde in 34 landen (4%). Onder studenten van
het MBO en HBO lag het percentage ooitgebruikers van 4-FA en 2C-B in 2017 vier keer lager dan voor
ecstasy en twee keer lager dan voor amfetamine.

4-FA op zijn retour
Er zijn signalen voor een daling in het gebruik van 4-FA sinds waarschuwingen voor de risico’s eind 2016
en plaatsing op lijst I van de Opiumwet op 25 mei 2017: een daling in het aantal als 4-FA ingeleverde
samples bij het DIMS en een afname in het aantal gezondheidsincidenten geregistreerd bij het MDI.
Daarnaast blijkt uit een dieptestudie naar 4-FA dat een kwart van de gebruikers was gestopt en dat een
vijfde minder was gaan gebruiken, onder meer na de waarschuwing.

Minder NPS ingeleverd bij het DIMS
In 2017 deed zich een daling voor in het aantal NPS dat werd ingeleverd bij het DIMS. Die daling werd
vooral door 4-FA veroorzaakt. Het aantal aangeleverde 4-FA monsters nam af na waarschuwingen voor
de risico’s en na het plaatsen op lijst I van de Opiumwet.

Incidenten met NPS beperkt, en voor 4-FA gedaald
De Monitor Drugsincidenten ziet, behalve voor 4-FA, weinig incidenten met NPS. Het aandeel van
4-FA-incidenten nam fors toe tussen 2012 en de eerste helft van 2017, en halveerde in de tweede helft
van 2017, na het verbod. Bij een groot deel van de geregistreerde incidenten was naast 4-FA ook een
andere drug gebruikt, meestal ecstasy.

NPS: een dynamische markt
6-APB wordt de afgelopen jaren met enige regelmaat bij het DIMS aangeleverd. In 2017 waren er 64
monsters, in verschillende verschijningsvormen, die 6-APB (en meestal ook 5-APB) bevatten. Ook 3-MMC
werd in 2017 relatief vaak aangetroffen, 54 keer. Vaak is 3-MMC ook de drug of choice (33%), maar
soms een vervangende stof in mefedron (13%) of ecstasy (15%). De Amsterdamse Antenne-monitor
signaleert een toenemend gebruik in sommige netwerken, mogelijk ter vervanging van 4-FA. De nieuwe
zeer potente (nieuwe) synthetische opioïden (met name fentanyl-achtigen) die in de VS en Canada voor
veel slachtoffers zorgen, komen in Nederland slechts incidenteel op de gebruikersmarkt voor. Dat geldt
ook voor synthetische cannabinoïden.

GHB
GHB kent uiteenlopende gebruikersgroepen
Het gebruik van gammahydroxyboterzuur (GHB) komt in de algemene bevolking en onder scholieren
van het reguliere onderwijs naar verhouding weinig voor. In 2017 had 0,4% van de bevolking van 18
jaar en ouder in het afgelopen jaar GHB gebruikt, naar schatting 50 duizend mensen. Het gebruik in
de afgelopen maand lag op 0,1%, een lager percentage dan voor ecstasy (0,8%), cocaïne (0,6%) en
amfetamine (0,5%). GHB-gebruik komt weinig onder jongeren voor. Van de 12-16-jarige scholieren in
het voortgezet onderwijs had 0,4% in 2015 ooit in het leven GHB gebruikt.
GHB wordt relatief vaak door uitgaande jongeren en jongvolwassenen gebruikt. Volgens een landelijke
survey uit 2016 had 14% van de uitgaanders van 15-35 jaar ervaring met GHB of GBL, gamma-

NATIONALE DRUG MONITOR

|

015

| JAARBERICHT 2018

butyrolacton, een van de ingrediënten van GHB. In Amsterdam wordt gesignaleerd dat het imago van
GHB negatiever wordt, onder andere vanwege onderlinge kritiek op ‘out gaan’ en bewustwording over het
verslavingsrisico, al blijft het middel een vaste plek in het uitgaansleven innemen. Wel hebben sommige
clubs inmiddels een zerotolerance ingevoerd voor GHB.
Ook buiten het uitgaansleven wordt GHB gebruikt. Het wordt onder andere gebruikt door kwetsbare
groepen, zoals hangjongeren en ‘thuisgebruikers’ die het middel samen met vrienden en kennissen in de
context van ‘huisfeesten’ nemen, of die GHB alleen gebruiken, zodra het gebruik niet (langer) een sociale
aangelegenheid is. Binnen Nederland bestaan er regionale verschillen in de prevalentie van (problematisch)
gebruik, de hulpvraag en gezondheidsincidenten.

Hulpvraag GHB gering en niet verder toegenomen, maar terugval is groot
Frequent, vooral dagelijks, gebruik van GHB kan tot afhankelijkheid leiden, en bij abrupte stopzetting tot
heftige en zelfs levensbedreigende onthoudingsverschijnselen. Het aantal cliënten in de verslavingszorg
met een primair GHB-probleem steeg van 60 cliënten in 2007 naar 837 cliënten in 2015. De meeste
cliënten (78%) waren bekenden bij de verslavingszorg en stonden al eerder ingeschreven. De terugval na
behandeling is groot. Binnen drie maanden na detoxificatie is 70% weer in behandeling.

Acute GHB-incidenten vaak ernstig
GHB is lastig te doseren en het risico op een overdosering is groot. Gezien de beperkte omvang van het
GHB-gebruik in de bevolking, is het aantal incidenten met GHB groot. Opvallend is ook het relatief grote
aandeel patiënten met een ernstige intoxicatie na GHB-gebruik. Met name de patiënten die worden
behandeld door de ambulances en op de SEH’s, zijn zwaar onder invloed, slechts 12% bij de ambulances
en 15% op de SEH’s is nog goed aanspreekbaar. Opvallend is de toename van het aandeel van matige en
ernstige GHB-intoxicaties op de EHBO-posten van 34% in 2009 naar 73% in 2015. Dit aandeel daalde
weer naar 65% in 2017.
Er is geen goed zicht op het aantal sterfgevallen waarbij GHB betrokken is. In 2017 stond GHB in totaal
negen keer vermeld op de doodsoorzakenformulieren bij het CBS. Onbekend is echter of GHB bij deze
gevallen de oorzaak was van het overlijden of een bijdragende factor. In 2016 registreerde het Nederlands
Forensisch Instituut (NFI) in totaal vijf gevallen waarin GHB een rol had gespeeld bij het overlijden.

GHB is goedkoop
Consumenten betaalden in 2017 doorgaans circa 35-50 euro voor een kwart liter GHB. GBL (gammabutyrolacton, één van de ingrediënten van GHB) is in pure vorm nog sterker dan GHB. De risico’s van
GBL worden vergelijkbaar geacht met de risico’s van GHB, maar het gebruik van GBL komt weinig voor.
In 2016 had naar schatting slechts 0,2% van de algemene bevolking van 18 jaar en ouder ooit in het
leven GBL gebruikt.

Slaap- en kalmeringsmiddelen
Gebruik benzodiazepinen gedaald
Niet alleen alcohol en drugs kunnen tot misbruik en verslaving leiden, maar ook aan slaap- en
kalmeringsmiddelen is bij chronisch gebruik dit risico verbonden. Het merendeel van de slaap- en
kalmeringsmiddelen behoort tot de groep van de benzodiazepinen. In 2016 had 10,5% van de bevolking
van 18 jaar en ouder in het afgelopen jaar slaap- of kalmeringsmiddelen gebruikt, meer vrouwen dan
mannen, namelijk 13,4% van de vrouwen en 7,5% van de mannen. In het afgelopen jaar had 3,2% (ook)
zonder recept van de dokter gebruikt, 3,7% van de vrouwen en 2,8% van de mannen.
Gegevens van verstrekkingen van benzodiazepinen van openbare apotheken wijzen op een daling in het
gebruik na de inperking van de vergoeding van benzodiazepinen uit het basispakket in 2009. Het aantal

NATIONALE DRUG MONITOR

|

016

| JAARBERICHT 2018

verstrekte standaard dagdoseringen daalde in 2009 met 15% (vergeleken met 2008). Tussen 2016 en
2017 vond er nog een daling plaats met bijna 2%.

Hulpvraag voor slaap- en kalmeringsmiddelen blijft beperkt
In de verslavingszorg bleef het aantal cliënten dat ingeschreven stond wegens een primair probleem met
benzodiazepinen, barbituraten, of overige psychofarmaca tussen 2006 en 2015 beperkt (jaarlijks 2%
van alle drugscliënten). Het aantal primaire en secundaire cliënten samengenomen daalde met 33% van
2.066 cliënten in 2006 naar 1.384 cliënten in 2015.

Sterfte door overdoseringen slaap- en kalmeringsmiddelen vaak suïcide
In 2017 werden 100 sterfgevallen door overdosering van dergelijke medicijnen geregistreerd, waarvan 26
gevallen door benzodiazepinen, acht gevallen door (andere) sedativa en 66 gevallen door barbituraten.
Meestal ging het in deze gevallen om suïcide. Van 2008 tot en met 2012 was het verloop over de tijd
grillig, zonder duidelijke trend. Tussen 2013 en 2016 verdubbelde het aantal barbituratengevallen echter
van 31 naar 64, om in 2017 te stabiliseren op 66 gevallen. Ook hierbij is het nog onbekend of het bij
de stijgende aantallen gaat om een daadwerkelijke stijging of om veranderingen in de detectie en de
registratie.

0.3

Alcohol en tabak

Alcohol
Meerderheid volwassenen voldoet niet aan de norm van de Gezondheidsraad
Acht op de tien Nederlanders van 18 jaar en ouder drinkt wel eens alcohol en pas boven 75 jaar neemt dat
aandeel af. Deze cijfers zijn al jaren stabiel. De Richtlijn Goede Voeding van de Gezondheidsraad adviseert
om geen alcohol te drinken, of in ieder geval niet meer dan één glas per dag. In 2017 voldeed 40% van
de volwassen Nederlanders aan die norm; vrouwen vaker dan mannen. De inwoners van Flevoland,
Rotterdam-Rijnmond en Zuid-Holland Zuid houden zich het vaakst aan de Richtlijn; in Brabant-Zuidoost
en Hollands-Noorden wordt de norm uit de Richtlijn het minst vaak gevolgd.

Niet langer een daling in alcoholgebruik onder jongeren
De daling die zich tussen 2011 en 2015 voordeed in het alcoholgebruik onder scholieren van 12-16 jaar
van het reguliere voortgezet onderwijs, zette zich niet voort in 2017. In dat jaar dronk een kwart van de
scholieren in het regulier voortgezet onderwijs alcohol in de afgelopen maand. Ook het percentage binge
drinkers onder de jongeren die de afgelopen maand gedronken hadden was in 2017 (71%) vergelijkbaar
met 2015 (70%). Vergeleken met eerdere jaren is er wel sprake van een forse afname in het binge drinken
onder scholieren. Alcoholgebruik neemt toe naarmate het schoolniveau lager is.
Van de MBO- en HBO-studenten van 16-18 jaar heeft 85% ooit alcohol gedronken en bijna driekwart
dronk in de afgelopen maand. Van de studenten van 16-18 jaar die alcohol drinken, heeft één op de vijf
meer dan 10 glazen op een weekenddag gedronken: jongens twee keer zo vaak als meisjes.
De naleving van de leeftijdsgrens bij de verkoop van alcohol is in 2017 licht verslechterd ten opzichte van
2016. De meerderheid van de aankooppogingen van jongeren slaagt.

Ongeveer 1.800 alcoholgerelateerde sterfgevallen
Het aantal patiënten (alle leeftijden) dat op een spoedeisende hulpafdeling van een ziekenhuis wordt
behandeld wegens een alcoholvergiftiging blijft stijgen. In 2017 werden daarvoor naar schatting 6.000
patiënten behandeld, naast nog eens 17.800 personen voor een letsel na een ongeval of geweld terwijl

NATIONALE DRUG MONITOR

|

017

| JAARBERICHT 2018

zij onder invloed van alcohol verkeerden. Bij beide schattingen speelt onderrapportage mee, zodat de
werkelijke schade omvangrijker is.
Volgens een nieuwe schattingsmethode van het RIVM zijn in 2018 ongeveer 1.800 sterfgevallen te wijten
aan alcoholgebruik. In deze schatting is ook rekening gehouden met het beschermend effect van licht
alcoholgebruik op enkele ziekten en sterfte. De meeste alcoholgerelateerde sterfgevallen zijn toe te wijzen
aan beroertes, kanker, ziektes aan de spijsverteringsorganen en psychische stoornissen.

Tabak
Dalende trend in roken
In 2017 rookt 23,1% van de Nederlanders van 18 jaar en ouder (dagelijks en niet-dagelijks) en 17,4%
rookt dagelijks. Omgerekend naar de bevolking van 18 jaar en ouder zijn dit naar schatting 3,1 miljoen
rokers en 2,3 miljoen dagelijkse rokers. In 2016 rookte 24,1% van de Nederlanders van 18 jaar en ouder
wel eens. Het percentage rokers (dagelijks en niet-dagelijks) daalde in 2017 ten opzichte van 2014, maar
was niet statistisch significant lager dan in 2016.
De rookprevalentie neemt af, zowel onder laag- als hoogopgeleide volwassenen. De afname in roken
is echter kleiner onder mensen met een lage opleiding dan onder mensen met een middelbaar of hoog
opleidingsniveau.
Tussen 2015 en 2017 trad een verdere daling op in het percentage scholieren van 12-16 jaar dat ooit en
in de afgelopen maand gerookt heeft. Het percentage dagelijkse rokers daalde van 3,1% naar 2,1% in
deze periode. De daling deed zich voor op alle schoolniveaus maar er zijn nog steeds forse verschillen.
Scholieren van het VMBO-b roken het meest en scholieren van het VWO het minst.
In het najaar van 2017 was de naleving van het rookverbod in discotheken en in cafés die niet onder de
uitzondering vielen nog niet optimaal. Het aantal rookruimtes is licht aan het dalen. Aandacht voor de
naleving blijft nodig.
Over de langere termijn bezien daalt de omzet van sigaretten en shag, met af en toe een piek omhoog
door verschillende tijdelijke invloeden. In 2017 werden 16,3 miljard sigaretten en shagjes verkocht. In
2002 waren dat er 30,1 miljard.

Een op de drie volwassen rokers deed in 2017 een ‘serieuze’ stoppoging
In 2017 deed 41% van de rokers van 18 jaar en ouder in de afgelopen 12 maanden één of meer
stoppogingen. Van de stoppers heeft 87,1% het langer dan 24 uur volgehouden om niet te roken (een
‘serieuze’ stoppoging). Dit betekent dat 35,7% van alle rokers van 18 jaar en ouder in het afgelopen jaar
minimaal één keer 24 uur of langer is gestopt met roken. Dit percentage is hoger dan in 2016 (32,5%)
en 2015 (32,1%), maar het verschil met 2014 (32,9%) is niet statistisch significant. Mannen en vrouwen
doen even vaak een serieuze stoppoging.

Roken is nog steeds de belangrijkste oorzaak van ziekte en voortijdige sterfte
Van de totale ziektelast kan 9,4% aan roken worden toegeschreven. Roken blijft de belangrijkste oorzaak
van voortijdige sterfte. In 2016 overleden in Nederland ongeveer 19.500 mensen van 20 jaar en ouder
aan de directe gevolgen van roken. De sterfte aan longkanker blijft de belangrijkste direct aan roken
gerelateerde doodsoorzaak. De werkelijke sterfte die gerelateerd is aan roken ligt hoger, omdat het effect
van passief roken (meeroken) niet is verdisconteerd.

Overige middelen: lachgas, ketamine en methylfenidaat (Ritalin)
Het gebruik van lachgas, ketamine en methylfenidaat stond in afgelopen jaren in de belangstelling. Er zijn
signalen voor een toenemende populariteit van deze middelen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

018

| JAARBERICHT 2018

Lachgas – een drug voor iedereen?
Lachgas is een middel dat met name onder jongeren en jongvolwassenen gebruikt wordt. In 2016 had in
de algemene bevolking van 18 jaar en ouder 4,9% ooit lachgas gebruikt en 2% deed dit in het afgelopen
jaar. Onder 20-24-jarigen was dit laatste-jaar-gebruik bijna zes keer hoger (11%). Onder jongeren (12-16
jaar) van het middelbaar onderwijs had in 2017 bijna één op de tien (9,4%) ervaring met lachgas; meer
dan in 2015 (meisjes). Onder uitgaanders in Amsterdam had in 2017 zelfs 70,9% ervaring met lachgas
en ruim de helft gebruikte in het afgelopen jaar (nummer 3 van de lijst van ‘drugs’).
Lachgas valt sinds 1 juli 2016 onder de Warenwet en is vrij verkrijgbaar. De gemakkelijke beschikbaarheid
wordt over het algemeen gezien als een belangrijke factor in de populariteit van lachgas bij jongeren en
zou eraan bijdragen dat jongeren lachgas als ‘normaal’ beschouwen, en veelal niet als drug. Bij recreatief
gebruik van lachgas, met minder dan tien lachgasballonnen per gebeurtenis, maandelijks of minder vaak,
worden geen gezondheidsnadelen op korte termijn verwacht. Het aantal bekende incidenten met lachgas,
gemeld bij de Monitor Drugsincidenten, bleef beperkt tot 29 gevallen in 2017. Op langere termijn bestaat
het risico op vitamine B12 tekort en neurologische aandoeningen.

Ketamine – van subcultuur naar mainstream
Ketamine is een narcosemiddel en pijnstiller, maar wordt daarnaast ook in lagere doseringen door
recreatieve drugsgebruikers genomen als tripmiddel. In de algemene bevolking van 18 jaar en ouder is
het gebruik van ketamine beperkt: 1,1% gebruikte het middel ooit in het leven, en 0,5% in het laatste
jaar. Onder uitgaande jongeren en jongvolwassenen ligt het gebruik vele malen hoger: 17,3% ooit en
12,3% in het afgelopen jaar. Uit een panelstudie, uitgevoerd in Amsterdam, kwamen signalen dat er
sprake lijkt te zijn van mainstreaming: ketamine wordt toegankelijker voor een breed uitgaanspubliek.
Ketaminemonsters worden steeds vaker door consumenten aangeleverd bij het DIMS. Na 4-FA is ketamine
in 2017 de meest voorkomende ‘NPS’. Van alle drugsmonsters die worden aangeboden bij het DIMS bevat
in totaal ongeveer 4% ketamine.
Tot nu toe blijft het aantal geregistreerde gezondheidsincidenten door ketamine beperkt, maar wel
wordt een toename gezien. Tussen 2009 en 2017 steeg op EHBO’s het aandeel incidenten waarbij
ketamine betrokken was (als enige drug of in combinatie met andere drugs): van 2,7% in 2009 naar
6,3% in 2016, met een verdere stijging naar 8,2% in 2017. Dat is evenveel als voor amfetamine. Vaak
is bij deze intoxicaties sprake van een combinatie met andere drugs. Het gebruik van ketamine is niet
zonder risico; er wordt steeds meer bekend over de nadelige gezondheidseffecten op korte termijn,
zoals verwardheid, misselijkheid en braken, of een K-Hole (een zeer heftige ketamine ervaring waarbij
verlammingsverschijnselen optreden, ook wel eens vergeleken met een bijna-dood ervaring), en risico’s
op de lange termijn, zoals het ontstaan van nier- en blaasproblemen.

Ritalin – recreatief gebruik onder jongvolwassenen voor een betere concentratie
Ritalin (methylfenidaat) en sommige andere medicijnen die worden voorgeschreven aan kinderen en
jongeren met ADHD, worden ook gebruikt als zogenaamde ‘recreatieve’ drug, dat wil zeggen voor nietmedische doeleinden, zonder voorschrift van een arts. Met regelmaat verschijnen in de media berichten
over een toename van dit ‘recreatief’ gebruik onder jongeren. Het onderzoek hiernaar is in Nederland
echter nog zeer beperkt. Ongeveer één op de twintig volwassenen rapporteerde in 2016 ooit in het
leven wel eens ADHD-medicijnen gebruikt te hebben en ongeveer 1% deed dit in het afgelopen jaar
nog, waarvan ruim een kwart (0,3%) deze (ook) zonder recept gebruikte. Het ooitgebruik van ‘ADHDmedicijnen’ is met bijna 10% het hoogst in de groep 20-24-jarigen; bijna één op de twintig (4,6%)
jongvolwassenen gebruikte deze middelen in het afgelopen jaar, waarvan de helft (ook) zonder recept
(2,2%). Ritalin wordt in deze groep vooral gebruikt als prestatieverhogend middel voor studie of werk, en
in mindere mate als ‘recreatieve’ uitgaansdrug. Ook laat onderzoek zien dat de meeste jongvolwassenen

NATIONALE DRUG MONITOR

|

019

| JAARBERICHT 2018

het middel krijgen van anderen. Het middel lijkt dus verspreid te worden door diegenen die het op recept
van een arts kunnen verkrijgen. Het middel wordt ook online gekocht.

0.4

Alcohol- en drugsgerelateerde criminaliteit

Opiumwetdelicten
In beslag genomen drugs
In 2017 zijn minimaal 14 verschillende soorten drugs in beslag genomen. Op de lijst staan opium, heroïne,
cocaïne, GHB, amfetamine, morfine, methamfetamine, ecstasy, ketamine, LSD, qat, hasjiesj en marihuana.

Synthetische drugs
In 2017 zijn 66 verschillende chemicaliën voor de productie van synthetische drugs in beslag genomen
bij honderden inbeslagnames. Het aantal gemelde ontmantelde productielocaties, opslagplaatsen en
afvaldumpingen van de productie van synthetische drugs neemt toe. Vooral het aantal productielocaties
en afvaldumplocaties is substantieel gestegen.

Heroïne
In 2017 zijn in Nederland diverse productieplaatsen voor heroïne ontmanteld. De productie van heroïne
in Nederland is een nieuw fenomeen.

Hennepteelt
Er zijn in 2017 bijna 4.700 hennepkwekerijen geruimd, minder dan in 2015 en 2016.

Drugshandel via internet
De handel in drugs via het ‘dark net’ op internet neemt toe, maar is beperkt vergeleken met de traditionele
offline handel. Vooral cannabis, stimulantia en ecstasy worden er verhandeld. Nederlandse aanbieders
bieden relatief vaak ecstasy aan.

Liquidaties gerelateerd aan georganiseerde drugshandel
Liquidaties in Nederland zijn meestal het gevolg van conflicten gerelateerd aan de handel in drugs. In 2017
vonden 31 liquidaties plaats. Het gemiddeld aantal liquidaties is vanaf het jaar 2000 niet toegenomen.

Verdachten van Opiumwetdelicten
Het aantal geregistreerde verdachten van Opiumwetdelicten daalt opnieuw, in lijn met die van het totaal
aantal misdrijven: het aandeel geregistreerde Opiumwetverdachten op het totaal aantal verdachten
ongeacht type misdrijf blijft constant.

Opiumwetzaken bij Openbaar Ministerie en rechter
Het aantal Opiumwetzaken bij het Openbaar Ministerie daalt, na een jarenlange stijging. Het totaal aantal
afdoeningen van Opiumwetzaken door de rechter blijft nagenoeg constant. De meeste Opiumwetzaken
brengt het Openbaar Ministerie voor de rechter. Daar eindigt ruim één op de tien in een vrijspraak.

Hard en soft drugs
De zaken bij het OM betreffen voor de helft softdrugs en voor ruim twee op de vijf harddrugs. Het aandeel
van harddrugszaken neemt voor het eerst in jaren toe, evenals het aandeel hard- en softdrugszaken. Bij de
harddrugsdelicten gaat het meestal om het aanwezig hebben (bezit) van een harddrug, bij de softdrugs
gaat het meestal om cannabisteelt.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

020

| JAARBERICHT 2018

Sancties
De taakstraf en de (deels) onvoorwaardelijke vrijheidsstraf zijn de meest voorkomende sancties
in Opiumwetzaken. Taakstraffen worden vooral opgelegd in softdrugszaken, onvoorwaardelijke
vrijheidsstraffen vooral in harddrugszaken; dit patroon verandert niet. Voor het eerst sinds jaren stijgt het
aantal personen dat gedetineerd is vanwege een Opiumwetdelict.

Criminaliteit en overlast door alcohol- en drugsgebruikers
Alcohol- en drugsgebruikers die als zodanig in het politiesysteem staan, plegen voornamelijk
vermogensdelicten. Daarnaast plegen zij vooral geweldsdelicten, openbare orde delicten en
Opiumwetdelicten.
In een representatieve steekproef van mannen die in 2017 gedetineerd zijn, kampt circa 12% met een
ernstig alcoholprobleem. Een ernstig drugsprobleem wordt ervaren door bijna 15% van de mannelijke
gedetineerden. Bij 19% van de mannelijke gedetineerden is alcoholgebruik gerelateerd aan het
delictgedrag, bij 24% van de gedetineerden is drugsgebruik gerelateerd aan het delictgedrag.
Bij drugscontroles in de gevangenis is in 2016 in circa 10% van de controles drugsgebruik door
gedetineerden geconstateerd.
Rijden onder invloed van alcohol is een veel voorkomend strafbaar feit, maar het aantal verdenkingen
van rijden onder invloed van alcohol neemt gestaag af. In 2017 werden er ruim 25.000 personen voor
geverbaliseerd, in 2016 waren dat er nog ruim 26.000 en in 2015 ruim 27.000.

Zorg voor justitiabelen
Jaarlijks verwijst justitie rond de 20.000 personen naar de verslavingsreclassering. In de periode juni 2014
tot en met maart 2017 gebruikte het grootste deel van de cliënten met drugsproblematiek cannabis (62%).
Daarna volgen cocaïne (44%) en amfetamines (18%). Van de cliënten van de verslavingsreclassering
gebruikte 44% meerdere soorten drugs.

Overlast door drugshandel en drugsgebruik
Ongeveer een kwart van de Nederlandse bevolking heeft in 2016 wel eens overlast ervaren van
drugsgebruikers in de eigen buurt. Een minderheid (4%) ervaart veel drugsoverlast. Daarnaast heeft
ongeveer een kwart van de Nederlandse bevolking in 2016 weleens overlast ervaren van dronken mensen
op straat. Een minderheid (3%) ervaart hier veel overlast van. Deze cijfers zijn niet of nauwelijks veranderd
ten opzichte van 2014.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

021

| JAARBERICHT 2018

0.5

Tabel 1a, deel 1 Kerncijfers middelengebruik: Opiumwetmiddelen

Cannabis

Cocaïne

OpiatenI

Ecstasy

Amfetamine

GHB

Slaap- en
kalmeringsmiddelen

-- Percentage laatste-maandgebruikers 18+

4,5%

0,6%

Vrijwel geen

0,8%

0,5%

0,1%

6,4%
(2016)

-- Percentage laatste-jaargebruikers 18+

7,2%

1,8%

Vrijwel geen

2,7%

1,4%

0,4%

10,5%
(2016)

-- Trend in gebruikII

Gelijk

Toename
2014-2017
(15-64 jaar)

Gelijk

Toename
2014-2017
(15-64 jaar)

Toename
2014-2017
(15-64 jaar)

Gelijk

-

Gemiddeld

Boven
gemiddelde

Laag

Boven
gemiddelde

Boven
gemiddelde

Onbekend

-

4,7%
(2017)

0,5%
(2015)

0,3%
(2015)

0,4%
(2017)

0,6%
(2015)

0,2%
(2015)

-

-

-

Gemiddeld

Boven
gemiddelde

GEBRUIK ALGEMENE
BEVOLKING (2017)

-- Internationale vergelijkingIII
GEBRUIK JONGEREN,
SCHOLIEREN (2015/2017)
-- Percentage laatste-maandgebruikers
- Trend (2003-2015/2017)

Daling
Daling
Daling
Daling
Daling
(2003-2017) (2003-2015) (2003-2015) (2003-2017) (2003-2015)

- Internationale vergelijking,
15/16 jaar (2015)IV

Boven
gemiddelde

AANTAL PROBLEEMGEBRUIKERS

2007-2009

Gemiddeld

Gemiddeld

Boven
gemiddelde

Gemiddeld

2012

2007-2009

OnbekendV

± 14.000

Onbekend

Onbekend

Onbekend

22.000
(afhankelijk)
35.000
(misbruik)

10.816
4.501

7.295
6.138

9.093
2.053

122
359

1.794
742

837
167

581
803

Na stijging
stabiel sinds
2011

Daling

Daling

Daling

Stijging

Stijging

Daling

9
(acuut)

100
(acuut)

29.300
(afhankelijk)
40.200
(misbruik)
AANTAL CLIËNTEN
VERSLAVINGSZORG (2015)VI
- Middel als primair probleem
- Middel als secundair probleem
- Trend (2006-2015)
GEREGISTREERDE STERFTE
(2017)VII

Psychostimulantia
Vrijwel geen
acute
sterfte

55
(acuut)

127
(acuut)

6
(acuut)

I. Heroïne (en methadon). II. Voor de leeftijdsgroep 18+ zijn trendgegevens voor 2015 tot en met 2017 beschikbaar. Voor de leeftijdsgroep 15-64 jaar zijn er
trendgegevens voor 2014 tot en met 2017 beschikbaar (zie bijlage D.2: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor). III. Ten opzichte van het gewogen gemiddelde
van het ooitgebruik (15-64 jaar) in de lidstaten van de Europese Unie, voor opiaten ten opzichte van het aantal probleemgebruikers (15-64 jaar) van opiaten
(EMCDDA). IV. Ten opzichte van het ongewogen gemiddelde in 34 Europese landen (ESPAD). V. In de drie grootste steden (Amsterdam, Rotterdam, en Den Haag)
lijdt 0,5% aan een crackverslaving. VI. Verslavingszorg zoals anoniem geregistreerd in het Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem (LADIS). Voor de
deelnemende instellingen aan het LADIS, zie bijlage D.5. VII. De definities en schattingsmethoden voor de sterfte voor drugs, alcohol en tabak verschillen, en
deze categorieën zijn onderling niet vergelijkbaar. Primaire sterfte: middel als primaire (onderliggende) doodsoorzaak. Acute sterfte: primaire sterfte waarbij
het overlijden plaatsvindt snel na het binnenkrijgen van een dodelijke hoeveelheid van een middel. Secundaire sterfte: middel als secundaire doodsoorzaak
(bijdragende factor of complicatie). Zie bijlage D.1 voor een toelichting.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

022

| JAARBERICHT 2018

0.6

Tabel 1a, deel 2 Kerncijfers middelengebruik: Alcohol en tabak

Alcohol

Tabak

79,5%

23,1%I

Tussen 2014-2017: daling
Vergelijking met eerdere jaren
niet mogelijk

Tussen 2014-2017: lichte daling.
Vergelijking met eerdere jaren
niet mogelijk

Boven gemiddelde

Beneden gemiddelde

- Percentage laatste-maand-gebruikers, 12-16 jaarII

25,0%

7,8%
(laatste maandII)

- Trend (2003-2017)

Daling

Daling

Boven gemiddelde

Gemiddeld

2007-2009

2017

82.400 (afhankelijk)
395.600 (misbruik)

±480.000IV

- Middel als primair probleem
- Middel als secundair probleem

29.374
4.575

809
3.136

- Trend (2006-2015)

Stabiel

Stijging

1.762V,VI

19.587 (2016)V,VI

GEBRUIK ALGEMENE BEVOLKING (2017)
-- Percentage laatste-jaar-gebruikers 18+
-- Trend in gebruik
-- Internationale vergelijking
GEBRUIK JONGEREN, SCHOLIEREN (2017)

- Internationale vergelijking, 15/16 jaar (2015)

III

AANTAL PROBLEEMGEBRUIKERS

AANTAL CLIËNTEN VERSLAVINGSZORG (2015)

STERFTEV

I. Weergegeven is het percentage rokers (dagelijks en niet-dagelijks) van 18 jaar en ouder volgens de Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor van het CBS i.s.m.
RIVM en Trimbos-instituut. II. Cijfer over laatste-maand-rokers onder scholieren in 2017 uit de HBSC-studie. III. Ten opzichte van het ongewogen gemiddelde
in 36 Europese landen (ESPAD). Vergelijking voor roken betreft het percentage laatste-maand-rokers (30%). IV. Gebaseerd op het percentage zware rokers
(20 of meer sigaretten per dag) in de bevolking van 18 jaar en ouder in 2017 (3,6%). V. Primaire sterfte: middel als primaire (onderliggende) doodsoorzaak, in
tegenstelling tot de secundaire sterfte: middel als secundaire doodsoorzaak (bijdragende factor of complicatie). VI. Zie bijlage D.1 voor de wijze van schatten
van de sterfte gerelateerd aan alcohol en roken.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

023

| JAARBERICHT 2018

Tabel 1b Kerncijfers drugscriminaliteit: Opiumwetdelicten in de
strafrechtsketen in de periode 2007-2017

0.7

Opsporingsonderzoeken
georganiseerde
ondermijnende
criminaliteit drugsI

Fase in keten

Aantal verdachten
politie/KMarII

Aantal zaken
OM instroomIII

Afdoeningen
rechter 1e
aanlegIV

Gedetineerdenv

Aantal OpiumwetI

2015 en 2016

CBS: 2015 - 2017
HKS: t/m 2014

t/m 2017

t/m 2017

t/m 2017

- Totaal

476
(2015: 341)

17.000 - CBS2017
(18.500 - CBS2016)

15.950
(2016: 18.565)

9.535
(2016: 9.480)

1.404
(2016: 1.311)

- Harddrugs

N.B.

2017 N.B.
…
42% - HKS2014

7.015
(2016: 7.585)

3.950
(2016: 3.960)

N.B.

- Softdrugs

N.B.

2017 N.B.
51% - HKS2014

8.000
(2016: 10.110)

4.885
(2016: 4.885)

N.B.

- Beide

N.B.

2017 N.B.
7% - HKS2014

935
(2016: 870)

695
(2016: 630)

N.B.

- Recentste t.o.v.
voorgaande jaar
absoluut

Stabiel
Daling
(stijging bij
(stijging bij
combinatiezaken combinatiezaken
hard- en
hard- en
softdrugs)
softdrugs)

2015-2016:
stijging

Daling

- Globale trend in
periode

N.B.

Daling tot 2011,
daarna stijgend/
stabiel, opnieuw
daling nà 2014

Daling tot
2010, daarna
schommeling
(rond 18.000)
en daling in
2017: 15.950

Daling tot en
met 2011,
daarna
stijging, recent
stabilisering

Daling tot en
met 2016, in
2017 stijging

% Opiumwet op totaal

N.B.

7% - CBS2017

9,2%

10,2%

18%

Constant

Stijging
2007 – 2016
(dip in 2010);
Daling in 2017:
9,2

Constant

Stijging t.o.v.
2016

(7% - 7%)

(stijging
2007 -2016:
7,1%- 9,8 %)

2007-2011
daling

2007 -2014
daling

Stijging
2012-2016/
2017

2014 – 2016 /
2017 rond
de 18%

- Ontwikkeling

% Opiumwet

---

---

Stijging tot en
met 2014; daarna
constant

Daling

I. Drugs als eerste aandachtsgebied. Bron: Verantwoording aanpak ondermijnende criminaliteit, 2017. II. Bron: 2007-2014 HKS (2014 voorlopig), Politie,
bewerking WODC. Bron 2015 tot en met 2017, Politie, bewerking CBS. III. Bron: OMDATA / RACmin, bewerking WODC. IV. Bron: OMDATA / RACmin, bewerking
WODC. V. Peildatum 30 september. Bron: J&V DJI.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

024

| JAARBERICHT 2018

0. Summary
This document contains a description of the latest developments derived from the 2018 Annual Report.
Tables 1a and 1b provide an overview of the latest figures on substance use and drug crime.

0.1

Developments in legislation and policy

Developments in Drug Policy
New Opium Act substances
List I of the Opium Act contains a number of new substances. PVP, acetylfentanyl and 4-FA per 25 May
2017, and 4-MEC; 5F-APINACA; acryloylfentanil; butyrfentanyl; ethylon; ethyl-fenidate; furanylfentanyl;
methiopropamine (MPA); MDMB-CHMICA; pentedrone; U-47700 and XLR-11 per 27 April 2018.
Phenazepam has been added to List II per 25 May 2017.

Widening of the powers to close drug premises
A bill to extend Article 13b of the Opium Act (Widening of the powers to close drug premises) is pending
at the Dutch House of Representatives. This bill arranges that the authority of mayors to shut down
residential or other premises also applies if items and substances are present that are clearly intended for
preparing or growing drugs, including certain equipment or chemicals. These are then considered to be
punishable preparatory activities.

Medicinal cannabis
The purchase of medicinal cannabis will not be reimbursed by the health care insurer, and this will remain
so for now, because its efficacy has not been scientifically proven. However, the pharmacy price has been
lowered since 1 January 2018.
Growing cannabis plants at home for a person’s own medicinal use leads to problematic situations. The
growing of, at the maximum, five cannabis plants will not be prosecuted, however, the plants can be
confiscated. This has led to court cases. There are local initiatives to ensure that residents are allowed to
grow at the maximum five plants for their own medicinal use. The mayor of Tilburg honoured such an
initiative. In response to parliamentary questions, the Ministry of Justice and Security stated that the mayor
has the discretionary power to either use the administrative instruments or not, but does not have the
freedom to explicitly give permission to contravene the Opium Act or the Opium Act Directive.

Controlled cannabis supply chain experiment
An experiment will be carried out into the quality-controlled growing of hemp and hashish and its
delivery and sale to coffee shops in a controlled cannabis supply chain. The experiment will run for four
years. To avoid tension with international legislation (activities with drugs are according to international
treaties punishable, with the exception of the use of substances for medical or scientific purposes), the
experiment will be limited, with a legally guaranteed evaluation and a scientific character. An independent

NATIONALE DRUG MONITOR

|

025

| JAARBERICHT 2018

advisory committee, comprising scientists and experts, sent its advice to the government in June 2018.
On 12 July 2018, the bill ‘Controlled Cannabis Supply Chain Experiment’ was sent to the Dutch House
of Representatives. The preconditions for the experiment will be defined in a general order in council
(Algemene Maatregel van Bestuur - AMvB).

Safety risks for people living near illegal hemp nurseries
The Dutch Safety Board recommends that both public and private parties collaborate and take measures
to prevent unsafe situations occurring around commercially run hemp nurseries, even if they are illegal.
This is because research carried out by the Dutch Safety Board shows that there are serious physical
safety risks for people living near commercially established hemp nurseries. The risks include: fire due to
overheating and short circuits, danger of collapse, impairment of health due to water leaks and gas and
pesticide poisoning.

Research into substance use of violent offenders
To reduce violence being used by those under the influence of alcohol and drugs, since 1 January 2017,
investigators have the authority to order people suspected of committing a violent crime to take an alcohol
or drug test. If the tests reveal that a suspect committed the violent crime under the influence of alcohol
or drugs, this can be more specifically and more systematically taken into account in the sentence that
the public prosecutor will request and the sentence that the judge will impose.

Driving under the influence of drugs
Since 1 July 2017, the police have had the authority to use saliva tests to determine whether a person has
been driving under the influence of drugs. An Order in Council specifies limit values for the levels of both
alcohol and drugs in the blood. Three drugs for which limit values apply are also prescribed as a medicine,
these are medicinal cannabis, morphine and dexamphetamine (the latter is regularly prescribed to people
with ADHD). This can result in problems at traffic checks.
A solution that does not have a negative impact on road safety and is medically sound is being worked
out. This will allow people who take these medicines for a medical reason to use the roads.
The capacity to analyse drug tests (blood samples) will be expanded because it was found that many more
drug tests (blood samples) were being sent to the Netherlands Forensic Institute (NFI) than expected.

Checks on ‘high-risk flights’ (Change to the Dutch Aviation Act)
At Schiphol Airport, there are checks on flights originating from countries outside of the EU where the risk
of drug smuggling is high. This in particular addresses travellers (‘drug swallowers’) who take or hide drugs
in their bodies. Up to now, Schiphol Airport is the only airport that receives intercontinental flights, but this
could change. Therefore, since 1 July, airports that receive intercontinental flights must be designated as
airports that are allowed to do so. Schiphol is designated in this way. Since 1 July, it has been punishable
to allow intercontinental flights to land at a non-designated airport.

Combatting drug-related crime within the context of organised crime that undermines society
When combatting drug-related crime, priority is given to large-scale and organised drug production and
trade. To a greater degree, attention is given here to combatting ‘crime that undermines society’, that is to
say criminality that is a threat to the integrity of our society and where the underworld is often interwoven
in normal society. To intensify the addressing of crime that undermines society, an ‘undermining fund’
has been established with a once-only amount of 100 million euro. Starting in 2018, a structural sum of
5 million euro will be made available, rising to 10 million from 2019. The focus will be on combatting the
illegal drug trade, and its interconnectedness with legal sectors.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

026

| JAARBERICHT 2018

The problem of New Psychoactive Substances (NPS)
The problems associated with New Psychoactive Substances (NPS) have the attention of the government.
It might be necessary to create a system that makes it possible to ban substances per group, as is the case
in Belgium and Germany. Attention is also being given to precursors, non-registered substances that are
only used in drug production.

Counteracting drug waste dumping
In 2016 and 2017, high priority was given to counteracting drug waste dumping. The Ministry of Justice
and Security will draw up a plan of approach and the Ministry of Agriculture, Nature and Food Quality
will draw up a plan to improve supervision and the enforcement of legislation related to dumping drug
waste in rural areas.

Developments in Tobacco Policy
By means of the National Prevention Agreement, the Rutte III government (2017 - 2021) is making
additional funds available to discourage the use of tobacco and to prevent the problematic use of alcohol.

Tobacco products directive
In addition to the introduction of the European Tobacco Products Directive (TPD) on 20 May 2016, as of
1 July 2017, a minimum age limit of 18 has also been in place on the supply of nicotine-free electronic
cigarettes. There is also an advertising ban. A new aspect is that tobacco product packaging must be
free of elements that could be attractive to young people. As of 1 July 2018, producers of new types of
tobacco products must submit an example of the new product to the RIVM.

Display ban
As of January 2017, a display ban has been included in the Tobacco and Smoking Materials Act. This
means that all tobacco and smoking materials must no longer be visibly on display. The intention is for
this display ban to take effect on 1 January 2020 for supermarkets and for the other points of sale.

Enforcement of smoking ban and age limit
The smoking ban is mainly violated in bars and discotheques, but there is a fall in the number of violations.
All smoking areas will be abolished in the longer term. The age limit is mainly violated in cafeterias and
at automatic cigarette dispensers.

NIX18
In 2017, more than half of the parents (56%) signed up to the NIX no smoking agreement, compared
to 43% in 2013. Increasingly more young people consider smoking to be unacceptable: 38% in 2013 to
53% in 2017.

Smoke-free generation
Since February 2017, the central government has been running the campaign for ‘a smoke-free start for
all children’. In 2017, the Taskforce Smoke-free Start published the addendum ‘Treatment of tobacco
addiction and support for pregnant women to stop smoking’. A phased plan has been developed for
municipalities, to put smoking on the agenda in a positive manner.

International
The WHO Protocol to Eliminate Illicit Trade in Tobacco Products (FCTC-Protocol) came into force as of
October 2018. This is the first treaty that attempts to control the international smuggling of tobacco
products.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

027

| JAARBERICHT 2018

Developments in Alcohol Policy
Compliance research
The compliance survey into alcohol and tobacco sales to young people from 2016 showed that the
compliance percentages in sports canteens were considerably lower than in other sales channels. Therefore,
in 2017, a separate compliance survey was carried out targeting sports canteens. The compliance
percentages in the sports canteens investigated varied from 17.9% to 25.3%.

Hybrid forms of catering and retail (‘blurring’)
The Association of Municipalities of the Netherlands (VNG) wants to amend the Licensing and Catering
Act (DHW) to make ‘blurring’ - the hybridisation of one branch with another - possible. In the House of
Representatives, a member has submitted the bill ‘Wetsvoorstel regulering mengformules’ the intention
of which is to make it possible to have regulated mixed shopping formulas (blurring of branches).

Alcohol marketing
Research shows that there is convincing scientific proof that there is a positive correlation between
exposure to alcohol marketing and an increased risk of the initiation of drinking alcohol or binge drinking.
Adults say that they are exposed to alcohol marketing mainly on television, on websites and in folders;
young people 12 - 17 years of age say that they are exposed to alcohol marketing in supermarkets and
on social media.

NIX18
In 2017, almost all parents (98%) and young people (97%) were familiar with the NIX18 logo and slogan.
Half of the parents consider, in principle, that it is unacceptable for their child to drink alcohol, although
they turn a blind eye to them drinking occasionally.

International
In June 2018, the World Health Organisation (WHO) issued the report ‘Time to Deliver’ about the
possibilities countries have to take action in the short term against several important non-communicable
diseases and the corresponding risk factors including smoking and the harmful use of alcohol.
In July 2017, the regional European office of the WHO published a discussion document concerning the
labelling of alcoholic beverages. In May 2018, the European Commission issued a proposal to reform the
structure of excise duties on alcohol and alcoholic beverages.

Policy developments in the field of prevention
In the period 2017-2018, the government decided to make additional funding available for the prevention
of smoking and problematic alcohol use via the National Prevention Agreement. The existing National
Prevention Programme (NPP) continues, as does the prevention policy related to drugs used in the
nightlife scene, which was given a new impulse in 2015. In recent years, the public campaigns (such as
NIX<18) focused not only on emphasising the possibly negative consequences of the use of tobacco,
alcohol and drugs, but also on denormalization. In 2018, the Strategische Verkenning Cannabispreventie
(Strategic Exploration of Cannabis Prevention) was published. This document gives a summary of the
current situation related to cannabis prevention in the Netherlands and recommendations for the future.

Policy developments in the field of addiction care (part of the GGZ)
The Dutch long-term care act (Wlz) is not yet accessible to clients of the Dutch Mental Health Services
(Geestelijke GezondheidsZorg - GGZ). In 2018, the Rutte III government presented a bill to make the

NATIONALE DRUG MONITOR

|

028

| JAARBERICHT 2018

Wlz also accessible by 2021 to people with a psychological disorder who will require intensive mental
help during their entire life.
In July 2018, the Negotiation agreement for Mental Health Services 2019 to 2022 was concluded
between the national government (Ministry of Health, Welfare and Sport), the healthcare insurers, the
Dutch Association of Mental Health and Addiction Care (GGZ Nederland), and professional and client
organisations. All parties will endeavour to transform the services to ensure that they provide the right
care at the right place.
In 2017, the Dutch Addiction Association (DAA) was established, a network in which addiction care
institutions, client representatives, knowledge centres (Scoring Results and Trimbos Institute, and the
sector Association of Mental Health and Addiction Care (GGZ Nederland) work together to increase the
scope of addiction care treatment.
In the spring of 2016, the decision was made to introduce a completely new product structure and
funding system for mental health care in 2019: the care cluster model. The National Health Care Institute
(Zorginstituut Nederland) recommends that the new system should focus on the nature and the scope of
the psychological problems of the client and not the classification.
In 2018, the first intermediate evaluation of the reform of long-term care was issued by the Social and
Cultural Planning Office (SCP). Eight out of ten municipalities have established broad social (district)
teams to which people can address all of their questions regarding support. In 2016, people with severe
psychological disorders, including clients living in protected living facilities, were less satisfied with the
help they received in comparison to 2015.
In the period 2012-2016, almost 20% of the clinical ‘beds’ were phased out. In 2016, the Netherlands
had in total approximately 16,000 clinical GGZ ‘beds’ and approximately 16,500 protected living places
financed by the Social Support Act (Wmo) for people with psychological disorders.

0.2

Developments in the Use of Substances covered by the Opium Act

Cannabis
More than a quarter of young adults have smoked dope in the past year
In 2017, approximately 960 thousand Dutch people aged 18 and older had used cannabis in the past year
(7.2% of this age group). Among people aged between 18-19 and 20-24, the last-year use is highest
(23.5% and 25.9%). In (highly) urban areas, the percentage of users is three times higher than in less/
non-urban areas. The figure for last-month (current) use is 4.5%. Almost than one quarter (22.7%) of
the last-month adult users smoked dope (almost) daily. This equates to 140,000 adults.
Between 2016 and 2017, this use remained stable, but among people aged 15-64 the use is higher than
in 2014. For Dutch people aged 15-34, the percentage of last-year users is 17.5%, which is higher than
the EU average of 14.1%.

Cannabis use by pupils stable between 2015 and 2017, but dropped over the longer term
The percentage of Dutch secondary school pupils aged 12-16 who have used cannabis in the last year fell
from 13.1% in 2003 to 8.2% in 2015. In 2017, the use remained at this level (7.9%). The percentage of
pupils that had already tried cannabis at a very young age (14 years) dropped substantially from 18.8% in
2003 to 6.8% in 2017. Pupils in lower secondary school (VMBO-B) have more often tried cannabis than

NATIONALE DRUG MONITOR

|

029

| JAARBERICHT 2018

pupils in other school levels (as is the case for ecstasy and nitrous oxide (laughing gas)). Among students
in intermediate and higher vocational education (MBO and HBO) in 2017, 15% had used cannabis in
the past month, and more than a quarter (27%) had smoked dope in school hours in the past month.
Despite the fall, in 2015, the use of cannabis among Dutch pupils aged 15 and 16 was higher for their
age group than the average in 34 other European countries (ever use 22% in the Netherlands compared
to 16% in Europe; last-year use 20% in the Netherlands compared to 13% in Europe).

Stabilisation of cannabis-related requests for help between 2010 and 2015
After a steady rise since the late nineties, as of 2010, the number of cannabis clients in addiction care has
stabilised. In 2015, 10,816 people were registered with a primary cannabis problem. The number of clients
with a secondary cannabis problem is also stabilising. In 2015, the number was 4,501.

Increase in THC content in the most widely sold Dutch-grown weed; high THC content in
imported hashish
The average THC content in Dutch-grown cannabis remained the same in 2018 as in 2017, but there has
been an increase over the past several years. For the most widely sold Dutch-grown cannabis, there was
an increase from an average of 13.5% in 2013 to an average of 16.8% in 2018. For cannabis that was
purchased as the ‘strongest’, there was an increase from an average of 15.3% in 2014 to 19.5% in 2018.
The highest THC content was measured in imported hashish at an average of 23.5%, which was higher
than in previous years (14.9% in 2014). In contrast to Dutch cannabis, imported hashish also contains
considerable amounts of cannabidiol (CBD) at 8.5% in 2018.
The average price of one gram of the most popular Dutch cannabis (€10.09) did not differ in 2018 from
2017 (€10.10), but has increased since 2016; this also applies to the price per gram of the ‘strongest’
cannabis.

Cocaine
Indications of a rise in cocaine use
In 2017, approximately 1.8% of the Dutch population aged 18 and older had used cocaine in the past
year. This equates to approximately 250 thousand people (rounded off to the nearest ten thousand).
The percentage that had ever used cocaine rose from 4.3% in 2015 to 5.2% in 2017. The percentage of
secondary school pupils aged 12-16 who used cocaine in the past year fell from 1.5% to 0.9% between
2003 and 2015.
The use of cocaine, especially in powder form for snorting, is still relatively common among adolescents
and young adults in the nightlife scene, there are indications that the popularity of cocaine is rising,
in certain groups. According to the Amsterdam Antenna (Antenne) monitor, this particularly concerns
people going to clubs. In 2016, a national nightlife survey among adolescents and young adults aged
15-35 showed that 25% had used cocaine in the past year and 12% had done so in the past month. The
smokeable variety of cocaine (crack) is in common use among opiate addicts, but there are also crack
users in the hard-drug scene who do not use opiates. No national figures for the number of crack users
are available.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

030

| JAARBERICHT 2018

Gradual fall in number of requests for cocaine-related addiction care
Between 2006 and 2015, the number of primary cocaine clients in addiction care fell from 8,736 to 7,295
while the number of secondary cocaine clients fell from 7,488 to 6,138. For almost half (45%) of the
clients with a primary cocaine problem, smoking (crack) was the main method of use while slightly more
than half (54%) preferred snorting. Only 1% injected cocaine.

Rise in registered cocaine-related deaths
The registered cocaine-related deaths rose from 24 in 2013 and 2014 to 55 in 2017. It is still unknown
whether this was due to an actual rise or due to a change in the method of detection and registration.
In 2017, one in five registered deaths related to drug intoxication was primarily attributed to cocaine.

Cocaine less often cut with levamisole
Most cocaine powder is cut with other substances. In 2016 and 2017, a striking reduction was seen in the
proportion of consumer cocaine powder that contained levamisole (an animal dewormer). The percentage
of cocaine powder containing levamisole fell from 71% in 2015 to 58% in 2016 and fell further to 43% in
2017. Human consumption of levamisole was linked to severe cases of haematological and skin disorders.
In spite of being cut, the purity of the cocaine is high. Here, purity is understood to mean the level of
cocaine in cocaine powder. The average level of cocaine rose from 49.2% in 2011 to 68.3% in 2017. This
means that the cocaine is very pure, also when compared to other European countries. The consumer price
of cocaine remained stable. The median (a measure for the average) was 50 euros per gram of cocaine
for the period 2008 through 2017. These developments in price and purity possibly point to increased
availability on the cocaine market.

Opiates
Steady fall in number of opiate users in addiction care; increased ageing
Heroin use is uncommon in the general population. In 2017, 0.3% of the population aged 18 and older
reported having ever used heroin. Heroin is also unpopular among young people. However, problem
heroin (and other hard drug) users are underrepresented in population studies. Based on a different
method than a regular population study, in 2012, the size of this group was estimated to be 14,000,
which is lower than the estimated 18,000 problematic opiate users found in 2008. How this developed
after 2012 is unknown, but there are no indications of a rise in new users, moreover, the addiction care
figures indicate a further fall. Between 2006 and 2015, the number of clients with an opiate problem in
addiction care fell by 32% to 9,093. The group of opiate users is ageing: the average age rose from 42
in 2006 to 48 in 2015. In 2015, only 4% of opiate users were under 30 years of age.

Minor rise in new cases of HIV and Hepatitis B and C among injecting drug users
The number of new and reported cases of HIV and Hepatitis B and C among injecting drug users has
been low for years. The number of newly diagnosed HIV cases among injecting drug users per million
inhabitants (0.0 in 2014) is one of the lowest in the EU-15. In 2017, only two new cases were registered.
However, the number of existing Hepatitis C patients in the Netherlands is high in cities that keep records
of them. Together, HIV-positive and HIV-negative drug users (more than 3,400) account for 15% of all
chronic Hepatitis C patients. However, Hepatitis C treatment using Direct Acting Antivirals (DAAs) is very
cost effective, also for drug users.

Rise in registered opiate- and general drug-related deaths
The registered general drug-related deaths rose from 123 in 2014 to 262 in 2017. The registered opiaterelated deaths rose from 40 in 2014 to 127 in 2017. The proportion of opiate-related deaths rose from
30% in 2014 -2016 to almost 50% in 2017. The probability is that the actual proportion of opiate-related
deaths is higher, in view of the fact that opiates also play a role in ‘other’ drug-related deaths. The age at

NATIONALE DRUG MONITOR

|

031

| JAARBERICHT 2018

which these people die is rising. In the early nineties, 60% of opiate users who died were younger than 35,
compared to only 17% in the period from 2013 through 2017. It is still unknown whether this was due to
an actual rise or due to a change in the method of detection and registration of substance-related deaths.
Factors that could play a role for an actual rise include the increasing age of the drug users, and an increase
in the use of medicinal opioids including oxycodone and fentanyl. However, a detection effect could have
occurred because more toxicological tests were performed, and a registration effect could have occurred
because more information was provided on the electronic forms used to register the cause of death.

Ecstasy
Relatively high percentage of ecstasy users
In 2017, 2.7% of the Dutch population aged 18 and older had used ecstasy in the past year. This equates
to approximately 370 thousand people. Ecstasy use in the general population aged 18 and older has
remained at approximately the same level since 2015. However, there had been an increase in use in the
previous years (between 2014 and 2015 and between 2009 and 2014). Among students aged 16-18
studying at the intermediate and higher vocational education levels, ecstasy is the most frequently used
hard drug: in 2017 8.4% of these students had ever used ecstasy and that is comparable to 2015. In the
nightlife scene, ecstasy is still by far the most important drug. In the Netherlands, the percentage of adults
who have taken ecstasy in the past year is (far) above that of other European countries, the percentage
of inhabitants who have ever used ecstasy is one of the highest in Europe.

Addiction care requested by ecstasy users remains limited
Ecstasy users do not usually request addiction care. The proportion of ecstasy clients compared to the total
number of drug clients in addiction care has been small for years (less than 1%). In 2015, 122 people were
registered with a primary ecstasy problem and 359 people with a secondary ecstasy problem.

Increase in the proportion of highly potent ecstasy pills continues
In 2017, the average concentration of MDMA in ecstasy pills rose once more and this coincides with ever
larger tablets. Between 2016 and 2017, the average concentration of MDMA rose from 157 mg to 167
mg. The percentage of tablets bought as ecstasy that only contained MDMA-like substances also rose,
from 78.1% in 2016 to 87.6% in 2017.
The rise in the proportion of pills containing a high dose was accompanied for several years by an increase
in moderate and severe acute health problems, in particular at large-scale events. However, this increase
has not continued in recent years. Both the proportion of people suffering from ecstasy intoxication and
the degree of intoxication seen at First Aid posts fell in 2017 when compared to previous years. Possibly,
ecstasy users are now aware of the changing ecstasy market. It seems that 4-fluoramphetamine has taken
over a proportion of the ecstasy market.
Psychostimulants such as ecstasy appear to play a minor role in drug-related deaths, although the exact
number of deaths caused by these substances is unknown. According to data from the Netherlands
Forensic Institute (NFI) related to deaths in 2015, MDMA was found in 8 cases, this was 5 cases in 2016.
Over a longer period (2006-2015), the total number of deaths in which MDMA use, whether or not in
combination with the use of other substances, was the primary cause of death, was 47. In the Causes of
Death Statistics held by Statistics Netherlands (CBS) the number of registrations in which psychostimulants
played a role doubled from 14 in 2015 to 28 in 2016, but then fell to 6 cases in 2017. These cases could
concern ecstasy, amphetamine and other psychostimulants. It is still unknown whether the rise between
2015 and 2016 was due to an actual rise or due to a change in the method of detection and registration.
It is also still unknown whether the drop in 2017 was due to an actual drop or due to a change in the
method of detection and registration.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

032

| JAARBERICHT 2018

Amphetamine
Amphetamine use in the Netherlands is high
In 2017, 1.4% of the Dutch population of 18 years and older reported to have used amphetamine in the
past year, approximately 190 thousand adults. In the past month, 0.5% had used amphetamine. There are
signs that the popularity of amphetamine used in the nightlife scene is rising, in any case in Amsterdam.
The percentage of secondary school pupils aged 12-16 that used amphetamine in the past year fell from
1.4% to 0.9% between 2003 and 2015. Use in the past month was 0.6%. An international comparison
reveals that ever use of amphetamine by Dutch adolescents aged 15 and 16 is in the middle range. With
respect to the adult population and the young adults who have ever used amphetamine and used it in
the last year, the Netherlands ranks high with respect to the other European countries.

Indications of a rise in methamphetamine use in the ‘men who have sex with men’ (MSM)
subgroup
Although the use of methamphetamine (a highly potent variety of amphetamine) in the Netherlands is
a niche activity, there are indications of a rise in its use in a small group of men who have sex with men
(MSM), in a sexual setting (chemsex). Sometimes the substance is injected (‘slamming’). This increases
the risk of hazardous sexual behaviour and the transmission of infectious diseases. However, there are no
national figures concerning the scope of the problem.

Amphetamine-related requests for help rose in the past decade
In 2015, more than 2,500 people were treated by the addiction care services due to a primary or secondary
amphetamine problem. The number of people that were primarily treated for an amphetamine problem
between 2006 and 2014 rose by 67%, but did not rise further in 2015. However, the proportion of
amphetamine-related problems in all drug-related requests for help remained small, despite a rise of 4%
in 2005 to 6% in 2015.

Amphetamine plays a minor role in acute drug incidents
In the period 2009-2017, 8% of the total 33,539 registered drug-related incidents could be attributed to
amphetamine, or to a combination of drugs including amphetamine. This proportion fluctuates slightly
over the years, but does not show a clear trend.

New Psychoactive Substances (NPS)
‘New Psychoactive Substances’ (NPS) is a collective term for substances that have a similar effect as the
‘traditional’ illegal drugs, but which are not (yet) included in drug-related legislation and, in most cases,
are produced for this purpose. Little is known yet about the risks posed by most NPS. Often they are
substances that – often after disappearing for a few years - reappear on the drugs market.

4-FA and 2C-B are the most used NPS
Various studies show that the substances 4-fluoramphetamine (4-FA) and 2C-B (a ‘trip’ substance that has
been on List I of the Opium Act since 1997, but that currently seems to becoming popular) are the most
used NPS. In 2016, 0.9% of the adults in the Netherlands had used 4-FA in the past year (comparable
to amphetamine, but lower than cocaine and ecstasy), but this is higher (24.5% in the last year) among
special groups such as young people in the nightlife scene. Almost 1 in 10 (9.5%) of these people in the
nightlife scene used 2C-B in the past year. Of secondary school pupils aged 15-16, 2% indicated that
they had used NPS in 2015; this is below the European average in 34 countries (4%). Of the students in
intermediate and higher education, the percentage of ever use users of 4-FA and 2C-B in 2017 was four
times lower than the percentage of ever use ecstasy users and two times lower than ever use amphetamine
users.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

033

| JAARBERICHT 2018

4-FA less of a hype
There are indications that there has been a fall in the use of 4-FA since risk warnings were published at
the end of 2016 and its inclusion on List I of the Opium Act on 25 May 2017: a reduction in the number
of supposed 4-FA samples handed in to the DIMS and a reduction in the number of health incidents
registered at the MDI. In addition, an in-depth study into 4-FA shows that a quarter of the users had
stopped and a fifth had started using less of the drug, among other things after the warning.

Fewer NPS handed in to the DIMS
In 2017, there was a reduction in the number of NPS that was handed in to the DIMS. This reduction
was mainly caused by 4-FA. The number of 4-FA samples handed in fell after the warning issued by the
Ministry of Health, Welfare and Sport and after it was put on List I of the Opium Act.

Incidents involving NPS limited, reduction for 4-FA
With the exception of 4-FA, the Monitor Drug Incidents sees few incidents involving NPS. The proportion
of 4-FA incidents rose considerably between 2012 and the first half of 2017, and then halved in the second
half of 2017, after the ban. In a large proportion of the registered incidents, in addition to 4-FA another
drug was also used, usually ecstasy.

NPS: a dynamic market
In recent years, 6-APB has been handed in to the DIMS with some regularity. In 2017, this concerned
64 samples, in different forms, that contained 6-APB (and usually also 5-APB). Moreover, 3-MMC was
relatively frequently found, 54 times. Often, 3-MMC is also the drug of choice (33%), but it is sometimes
a replacement substance in mephedrone (13%) or ecstasy (15%). The Amsterdam Antenna (Antenne)
monitor identifies an increasing use in some networks, possibly as a replacement for 4-FA. The new very
potent (new) synthetic opioids (in particular the fentanyl-like drugs) that are causing many casualties in
the US and Canada, are only found occasionally on the Netherlands user market. This is also the case for
synthetic cannabinoids.

GHB
GHB used by wide range of groups
The use of gamma hydroxybutyrate (GHB) is relatively uncommon among the general population and
secondary school pupils. In 2017, 0.4% of the population aged 18 and older had ever used GHB, an
estimated 50 thousand people. Last-month use was 0.1%, a lower percentage than that of ecstasy (0.8%),
cocaine (0.6%) and amphetamine (0.5%). The use of GHB is relatively uncommon among adolescents.
In 2015, 0.4% of 12-16 year old secondary school pupils had ever used GHB.
GHB is used relatively often by adolescents and young adults who participate in the nightlife scene.
According to a 2016 national survey, 14% of the population who participate in the nightlife scene aged
15-35 had tried GHB or GBL, gamma-Butyrolactone, one of the ingredients of GHB. In Amsterdam,
GHB’s image appears to be worsening, because of the negative connotation of ‘swooning’ and a growing
awareness of the risk of addiction, although the substance remains firmly rooted in the nightlife scene.
Some clubs have by now introduced a zero tolerance policy for GHB.
GHB is also used elsewhere than in the nightlife scene. It is, for instance, also used by vulnerable groups,
such as teenage loiterers and ‘home users’ who use the drug together with friends at ‘home parties’, or
who use GHB on their own, when taking the drug is not (no longer) a social affair. There are regional
differences in the Netherlands in the prevalence of (problem) use, request for help and health incidents.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

034

| JAARBERICHT 2018

Few and stable requests for GHB-related help, but high risk of relapse
Frequent, especially daily, use of GHB can lead to dependency and, if use is stopped abruptly, to violent
and even life-threatening withdrawal symptoms. The number of clients in addiction care with a primary
GHB problem rose from 60 in 2007 to 837 in 2015. Most clients (78%) were already known to, and
already registered with, the addiction care services. There is a considerable risk of relapse after treatment.
Within three months after detoxification, 70% were already receiving treatment again.

Acute GHB incidents often serious
GHB is difficult to dose and the risk of overdose is high. Considering that the use of GHB is minor
within the total population, the number of GHB incidents is high. It is striking that a relatively large
number of patients suffer from serious intoxication after using GHB. In particular patients that are treated
by ambulance personnel and in Accident and Emergency centres are heavily under the influence, only
12% of the cases treated in the ambulances and 15% in Accident and Emergency care centres are
still communicative. What is striking is the increase in the proportion of moderate and serious GHB
intoxications seen at first-aid posts, from 34% in 2009 to 73% in 2015. This proportion fell to 65% in
2017.
The number of GHB-related deaths is unclear. In 2017, GHB was mentioned 9 times on a cause of death
certificate reported to Statistics Netherlands (CBS). It remains unknown whether GHB was the cause of
death or a contributing factor. In 2016, the Netherlands Forensic Institute (NFI) registered 5 deaths in
which GHB may have been involved.

GHB is cheap
Consumers paid approximately 35-50 euros for a quarter of a litre of GHB in 2017. GBL (gamma
butyrolactone, one of the ingredients of GHB) in its pure form is even more potent than GHB. The risks
associated with GBL are comparable to those of GHB, but the use of GBL appears as yet to be more
limited. In 2016, an estimated 0.2% of the population aged 18 and older had ever used GBL.

Sedatives and Tranquillizers
Reduced use of benzodiazepines
Alcohol and drugs can lead to abuse and addiction, but the chronic use of sedatives and tranquillizers can
also pose this risk. Most of the sedatives and tranquillizers are of the benzodiazepine variety. In 2016,
10.5% of the population aged 18 and older had ever used sedatives or tranquillizers, more women than
men. The figures are 13.4% of the female and 7.5% of the male population. In the past year, 3.2% (3.7%
of women and 2.8% of men) had used them without a doctor’s prescription.
Data provided by public pharmacies regarding the issuing of benzodiazepines indicate a reduction in their
use after limits were placed on the amount that would be compensated in the basic insurance package in
2009. The number of standard daily doses that were dispensed fell by 15% in 2009 (compared to 2008).
Between 2016 and 2017 there was a reduction of almost 2%.

Requests for help related to sedatives and tranquillizers remains low
Between 2006 and 2015, the number of clients registered with the addiction care services with a primary
problem involving benzodiazepines, barbiturates or other psychotropic drugs was low (annually 2% of
all drug clients). The total number of primary and secondary clients fell by 33% from 2,066 in 2006 to
1,384 in 2015.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

035

| JAARBERICHT 2018

Suicide is often the reason for people to take fatal overdoses of sedatives and tranquillizers
In 2017, 100 fatal overdoses of these medicines were registered, 26 of which concerned benzodiazepines,
8 concerned (other) sedatives and 66 concerned barbiturates. Most of these cases were suicides. The trend
over time (from 2008 through 2012) was erratic and unclear. Between 2013 and 2016, the number of
barbiturate cases doubled from 31 to 64, stabilising at 66 in 2017. Here as well, it is unknown whether
the rising numbers show an actual rise or whether they are due to a change in detection and registration.

0.3

Alcohol and tobacco

Alcohol
The majority of the Dutch population do not adhere to the recommendations of the Health
Council of the Netherlands (Gezondheidsraad)
Eight out of ten Dutch people above 18 years of age drink alcohol occasionally; this proportion only
reduces for people older than 75. These figures have been stable for many years. The Guideline for Good
Nutrition of the Health Council of the Netherlands recommends drinking no alcohol or in any case no
more than one glass a day. In 2017, 40% of the adult Dutch population met this standard; women more
often than men. The population of the Dutch provinces of Flevoland, Rotterdam-Rijnmond and South
Holland South adhere to the Guideline the most; those in Brabant Southeast and Hollands-North adhere
to the Guideline standard the least.

Alcohol use by young people is no longer falling
The reduction in alcohol consumption by pupils aged 12-16 in regular secondary education that was seen
in the period between 2011 and 2015 did not continue in 2017. In this year, a quarter of the pupils in
regular secondary education had drunk alcohol in the previous month. The percentage of binge drinkers
among young people who had drunk in the past month was comparable in 2017 (71%) to 2015 (70%).
Compared to previous years, there is a considerable reduction in binge drinking among pupils. More
alcohol is consumed by pupils in lower levels of education.
Among students aged 16-18 in intermediate and higher vocational education, 85% have drunk alcohol
and almost three quarters of them have drunk in the past month. Of the 16-18 year old students who
drink alcohol, one in five drank more than 10 glasses on a day in the weekend; boys twice as often as girls.
There has been a slight fall in compliance with the age limit for the sale of alcohol in 2017 when compared
to 2016. The majority of attempts by young people to buy alcohol succeed.

Approximately 1,800 alcohol-related deaths
The number of patients (of all ages) that have been treated for alcohol poisoning in an Accident and
Emergency (A & E) department continues to rise. In 2017, an estimated 6,000 patients were treated for
this condition, in addition to another 17,800 people who were treated for an injury after an accident or
violence while being under the influence of alcohol. Both estimates are subject to under reporting, the
actual harm is greater.
According to a new estimation method used by the National Institute for Public Health and the
Environment (RIVM), in 2018, approximately 1,800 deaths occurred as a result of alcohol consumption.
This estimate takes account of the protective effect of low-level alcohol consumption on a number of
diseases and mortality. Most alcohol-related deaths are attributable to strokes, cancer, digestive system
diseases and psychological disorders.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

036

| JAARBERICHT 2018

Tobacco
Downward trend in smoking
In 2017, 23.1% of the Dutch population aged 18 and older smoked (daily and non-daily) and 17.4%
smoked daily. This means that in the population over 18 years of age, there are an estimated 3.1 million
smokers and 2.3 million daily smokers. In 2016, 24.1% of the Dutch population aged 18 and older
smoked some times. The percentage of smokers (daily and non-daily) fell in 2017 when compared to
2014, but this was not statistically significantly lower than in 2016. There is a reduction in the prevalence
of smoking among adults with both a lower and a higher level of education. However, the reduction is
less among people that have a lower level of education than among people with an intermediate or high
education level.
Between 2015 and 2017, a further drop was seen in the percentage of pupils aged 12-16 who had ever
smoked and had smoked in the past month. The percentage of daily smokers fell from 3.1% to 2.1% in
this period. The reduction was seen in all school levels, but there are still considerable differences. Pupils
attending lower secondary school (VMBO-b) smoke the most, while those attending higher secondary
school (pre-university) smoke the least.
In the autumn of 2017, the compliance with the smoking ban in discotheques and in bars, which were not
treated as being exceptional, was suboptimal. The number of smoking rooms is falling slightly. Attention
must continue to be given to compliance. For many years, the sales of cigarettes and rolling tobacco have
been falling, with an occasional peak as a result of a range of various temporary influences. In 2017, 16.3
billion cigarettes and rollies were sold. In 2002, the figure was 30.1 billion.

One in three adult smokers made a ‘serious’ attempt to stop smoking in 2017
In 2017, 41% of smokers aged 18 and older had made one or more attempts to stop in the past 12
months, 87.1% of whom stopped smoking for more than 24 hours (a ‘serious’ attempt to stop). This
means that 35.7% of all Dutch smokers aged 18 and older have stopped smoking for 24 hours or longer
at least once in the past year. This percentage is higher than in 2016 (32.5%) and 2015 (32.1%), but the
difference with 2014 (32.9%) is not statistically significant. Men and women make the same number of
‘serious’ attempts to stop smoking.

Smoking is still the number one cause of illness and premature death
Of all illnesses, 9.4% can be attributed to smoking. Smoking remains the number one cause of premature
death. In 2016, approximately 19,500 people aged 20 and older in the Netherlands died of the immediate
effects of smoking. Lung cancer is the main cause of death directly related to smoking. The actual number
of smoking-related deaths is higher, because the effects of passive smoking have not been taken into
account.

Other Substances: Laughing gas (Nitrous Oxide), Ketamine and Methylphenidate (Ritalin)
The use of laughing gas, ketamine and methylphenidate received attention in the past years. There are
indications that these substances are becoming increasingly popular.

Laughing gas – a drug for everyone?
Laughing gas is a substance that is used in particular by young people and young adults. In 2016, 4.9%
of the general population of 18 years and older had ever used laughing gas and 2% did so in the past
year. Among people of 20-24, this last-year use was almost 6 times higher (11%). Among pupils (12-16)
in secondary education, in 2017 almost one in ten (9.4%) had experienced laughing gas; more than in

NATIONALE DRUG MONITOR

|

037

| JAARBERICHT 2018

2015 (girls). Among people in the nightlife scene in Amsterdam, in 2017 70.9% had experienced laughing
gas and more than half had used it in the past year (Number 3 on the list of ‘drugs’).
Since 1 July 2016, laughing gas has fallen under the Dutch Commodity Act and is freely available. In
general, this easy availability is seen as an important factor in the popularity of laughing gas among young
people and is said to contribute to young people considering laughing gas as ‘normal’, and not normally
as a drug. When laughing gas is used recreationally, with fewer than ten laughing gas balloons per event,
every month or less frequently, no health effects are expected in the short term. The number of known
incidents involving laughing gas, reported to the Monitor Drug-Related Incidents, remained limited to
29 cases in 2017. In the longer term, there is a risk of a vitamin B12 shortage and neurological disorders.

Ketamine - from subculture to mainstream
Ketamine is an anaesthetic and painkiller, but it is also used in lower doses by recreational drug users as a
‘trip’ substance. The use of ketamine in the general population aged 18 and older is limited: 1.1% have
ever used the substance and 0.5% in the past year. Among adolescents and young adults participating in
the nightlife scene, its use is much higher: 17.3% have ever used it and 12.3% in the past year. A panel
study carried out in Amsterdam, points out that it seems to be becoming more mainstream: ketamine
is becoming more accessible to a wide public in the nightlife scene. Ketamine samples are increasingly
handed in to the DIMS by consumers. In 2017, ketamine was the most widely seen ‘NPS’ after 4-FA. In
total, approximately 4% of all drug samples handed in to the DIMS contain ketamine.
Up to now, the number of registered ketamine-related health incidents remains low, but they are
increasingly seen. Between 2009 and 2017, the proportion of ketamine-related incidents at First Aid
posts rose (as the only drug or in combination with other drugs): from 2.7% in 2009 to 6.3% in 2016,
with a further rise to 8.2% in 2017. This is similar to amphetamine. In these intoxications, ketamine has
often been used with other drugs. The use of ketamine is not without risk; increasingly more is known
about the short-term adverse health effects, including confusion, nausea and vomiting, or a K-Hole (a
very fierce ketamine experience where symptoms of paralysis occur, sometimes compared to a near-death
experience), and long-term risks, including kidney and bladder problems.

Ritalin: recreational use among young adults for improved concentration
Ritalin (methylphenidate) and some other medication prescribed to children and adolescents suffering
from ADHD are also used as ‘recreational’ drugs. This means that they are taken for non-medical
reasons, without a doctor’s prescription. Messages regularly appear in the media about an increase in
this ‘recreational’ use among young people. However, little research has yet been done into this in the
Netherlands. In 2016, approximately one in twenty adults reported to have ever used ADHD medication
with approximately 1% doing so in the past year, with more than a quarter (0.3%) using it (also) without
prescription. The ever use of ‘ADHD medication’ at almost 10% is highest in the group aged 20-24;
almost one in twenty (4.6%) of young adults used these substances in the past year, with half of them
(also) using it without prescription (2.2%).
In this group, Ritalin is mostly used as a performance-enhancing substance for study or work, and to a
lesser degree as ‘recreational’ drug in the nightlife scene. Research shows that most young adults get the
substance from others. So it seems that the substance is being distributed by those who are prescribed it
by a doctor. The substance is also bought online.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

038

| JAARBERICHT 2018

0.4

Alcohol- and drug-related crime

Opium Act Offences
Seized drugs
In 2017, at least 14 different types of drug were seized. These drugs include opium, heroin, cocaine,
GHB, amphetamine, morphine, methadone, methamphetamine, ecstasy, ketamine, LSD, khat, hashish,
and marihuana.

Synthetic drugs
In 2017, at least 66 different types of chemicals used in the production of synthetic drugs were seized
during hundreds of raids.
The number of production sites, warehouses and dumping sites related to the manufacture of synthetic
drugs that have been reported as being dismantled or cleaned up has been rising. In particular, there was
a substantial rise in the number of production sites and waste dumping sites.

Heroin
In 2017, various heroin production sites have been dismantled in the Netherlands. The production of
heroin in the Netherlands is a new phenomenon.

Hemp cultivation
In 2017, almost 4,700 hemp nurseries were destroyed, less than in 2015 and 2016.

Online drug trafficking
Online drug trafficking via the ‘dark net’ is on the rise, but is limited when compared to the traditional
offline trade. Mainly cannabis, stimulants and ecstasy are sold via this channel. Dutch suppliers supply
ecstasy relatively frequently.

Contract killings related to organised drug trafficking
Contract killings in the Netherlands are usually the result of conflicts related to drug trafficking. In 2017,
there were 31 contract killings. The average number of contract killings has not risen since 2000.

Suspects of Opium Act offences
The number of registered suspects of Opium Act offences is once more falling, in line with that of the total
number of crimes: the proportion of registered suspects of all suspects remains constant.

Opium Act cases submitted to the Public Prosecution Service and the courts
The number of cases related to the Opium Act submitted to the Public Prosecution Service is falling,
after years of it rising. The total number of Opium Act cases dealt with by the courts remains more or
less constant. The Public Prosecution Service refers most Opium Act cases to court. More than one in ten
results in acquittal.

Hard drugs and soft drugs
The cases with the Public Prosecution Service concern in half of the cases soft drugs and, for more than
two in five, hard drugs. The proportion of hard drug cases is increasing for the first time in years, as is the
proportion of hard and soft drug cases. Hard drug cases usually concern the possession of a hard drug;
soft drug cases usually concern drug production (cannabis cultivation).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

039

| JAARBERICHT 2018

Sanctions
Community service orders and (in part) unconditional custodial sentences are the most common
sanctions imposed for Opium Act cases. Community service orders are mostly imposed in soft drug cases,
unconditional custodial sentences are mostly imposed in hard drug cases, this pattern does not change.
For the first time in years, there is a rise in the number of people in prison for an Opium Act offence.

Crimes Committed and Nuisance Caused by Alcohol and Drug Users
People registered in police files as alcohol and drug users, have mostly committed property offences. In
addition, they have mainly committed violent, public order and Opium Act offences.
In a representative sample of men in prison in 2017, approximately 12% have a serious alcohol problem.
Almost 15% of the male prisoners have a serious drug problem. For 19% of the male prisoners alcohol use
is related to the criminal behaviour, for 24% of the prisoners drug use is related to the criminal behaviour.
During drug checks in the prison in 2016, approximately 10% of the checks revealed drug use by
prisoners.
Driving under the influence of alcohol is a frequent punishable offence, but there is a steady fall in the
number of people suspected of driving under the influence of alcohol. In 2017, about 25,000 people
were booked for this offence, in 2016 this figure was more than 26,000 and in 2015 more than 27,000.

Care for litigants
The judiciary refers around 20,000 people to the addiction probation services annually. In the period June
2014 through March 2017, the majority of clients with drug-related problems used cannabis (62%). This
is followed by cocaine (44%) and amphetamine (18%). Of the addiction probation service clients, 44%
used multiple drugs.

Nuisance due to drug trafficking and use
In 2016, approximately 25% of the Dutch population were affected by nuisance caused by drug use in
their own neighbourhoods. A minority (4%) were seriously disturbed by drug use. In addition, in 2016,
approximately 25% of the Dutch population experienced some form of nuisance caused by drunken
people in the street. A minority (3%) were seriously affected. These figures have hardly changed when
compared to 2014.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

040

| JAARBERICHT 2018

0.5

Table 1a, Part 1 Key Figures Substance Use: Opium Act Substances

Cannabis

Cocaine

OpiatesI

Ecstasy

Amfetamine

GHB

Sedatives
and tranquillizers

-- Percentage last-month users,
18+

4.5%

0.6%

Hardly none

0.8%

0.5%

0.1%

6.4%
(2016)

-- Percentage last-year users, 18+

7.2%

1.8%

Hardly none

2.7%

1.4%

0.4%

10.5%
(2016)

-- Trend in useII

The same

Rise
2014-2017
(aged 15-64)

The same

The same

-

-- International comparisonIII

Average

Above
average

Low

Above
average

Above
average

Unknown

-

4.7%
(2017)

0.5%
(2015)

0.3%
(2015)

0.4%
(2017)

0.6%
(2015)

0.2%
(2015)

-

-

-

Average

Above
average

USE IN GENERAL
POPULATION (2017)

Rise
Rise
2014-2017
2014-2017
(aged 15-64) (aged 15-64)

ADOLESCENT,
PUPIL USE (2015/2017)
-- Percentage of last-month users
-- Trend (2003-2015/2017)
-- International comparison,
15/16 age range (2015)IV
NUMBER OF PROBLEM USERS

Fall
Fall
Fall
Fall
Fall
(2003-2017) (2003-2015) (2003-2015) (2003-2017) (2003-2015)
Above
average

Average

Above
average

Average

2007-2009

Average

2012

2007-2009

29,300
(dependency)
40,200–
(abuse)

Unknown

± 14,000

Unknown

Unknown

Unknown

22,000
(dependency)
35,000
(abuse)

-- Substance as primary
problem

10,816
4,501

7,295
6,138

9,093
2,053

122
359

1,794
742

837
167

581
803

-- Trend (2006-2015)

After rise,
stable since
2011

Fall

Fall

Fall

Rise

Rise

Fall

Hardly no
acute deaths

55
(acute)

127
(acute)

v

NUMBER OF ADDICTION CARE
CLIENTS (2015)VI

Psychostimulants

REGISTERED DEATHS (2017)VII

6
(acute)

9
(acute)

100
(acute)

I. Heroin (and methadone). II. For the age range 18+ there are trend data available for 2015 to 2017. For the age range 15-64 there are trend data available for
2014 to 2017 (see Appendix D.2: Health Survey/Lifestyle Monitor). III. Compared to the weighted average of ‘ever use’ (15-64 years) in the member states of
the European Union, for opiates with respect to the number of problem users (15-64 years) of the drugs (EMCDDA). IV. Compared to the unweighted average
in 34 European countries (ESPAD). V. In the 3 largest Dutch cities (Amsterdam, Rotterdam, and The Hague), 0.5% are addicted to crack. VI. Addiction care as
registered anonymously in the National Alcohol and Drugs Information System (LADIS). For an overview of all institutions participating in LADIS, see Appendix
D.5. VII. The definitions and methods used to estimate drug-, alcohol- and tobacco-related deaths differ and these categories cannot be compared. Primary
cause of death: substance as primary (underlying) cause of death. Acute death: primary deaths where the person dies rapidly after taking a deadly amount
of a substance. Secondary cause of death: substance as secondary cause of death (contributing factor or complication). See explanation in Appendix D.1.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

041

| JAARBERICHT 2018

0.6

Table 1a, Part 2 Key Figures Substance Use: Alcohol and Tobacco

Alcohol

Tobacco

79.5%

23.1%I

Between 2014-2017: fall,
comparison with previous years
not possible

Between 2014-2017: slight fall.
Comparison with previous years
not possible

Above average

Below average

25.0%

7.8%
(last monthII)

Fall

Fall

Above average

Average

2007-2009

2017

82,400 (dependent)
395,600 (abuse)

±480,000IV

-- Substance as primary problem
-- Substance as secondary problem

29,374
4,575

809
3,136

-- Trend (2006-2015)

Stable

Rise

1,762 V, VI

19,587 (2016) V, VI

USE IN GENERAL POPULATION (2017)
-- Percentage last-year users, 18+
-- Trend in use
-- International comparison
ADOLESCENT, PUPIL USE (2017)
-- Percentage last-month users, aged 12-16II
-- Trend (2003-2017)
-- International comparison, aged 15/16 (2015)III
NUMBER OF PROBLEM USERS

NUMBER OF ADDICTION CARE CLIENTS (2015)

DEATHSv

I. This is the percentage of smokers (daily and non-daily) aged 18 and older according to the Statistics Netherlands (CBS) Health Survey/ Lifestyle Monitor in
collaboration with RIVM and Trimbos Institute. II. Figure of last-month smoking among pupils in 2017 from the HBSC study. III. Compared to the unweighted
average in 36 European countries (ESPAD). The comparison for smoking concerns the percentage of last-month smokers (30%). IV. Based on the percentage of
heavy smokers (20 cigarettes or more per day) in the population aged 18 and older in 2017 (3.6%). V. Primary cause of death: substance as primary (underlying)
cause of death, in contrast to secondary cause of death: substance as secondary cause of death (contributing factor or complication). VI. See Appendix D.1 for
the method used to estimate alcohol and smoking-related mortality.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

042

| JAARBERICHT 2018

Table 1b Key Figures Drug Crime: Opium Act Offences Submitted
to the Criminal Justice System in the Period 2007-2017

0.7

Phase in the system

Criminal
investigations
into organised
drug crime that
undermines
societyI

Number of
suspects Police/
RNLM II

New Public
Prosecution
cases III

Settlements
by judge 1st
ruling IV

Detainees V

Number of Opium Act I

2015 and 2016

CBS: 2015 - 2017
HKS:
through to 2014

through to 2017

through to 2017

through to 2017

-- Total

476
(2015: 341)

17,000 –
CBS2017
18,500 –
CBS2016

15,950
(2016: 18,565)

9,535
(2016: 9,480)

1,404
(2016: 1,311)

2017 N.B.
…
42% - HKS2014

7,015
(2016: 7,585)

3,950
(2016: 3,960)

Unknown

Unknown

2017 Unknown
51% - HKS2014

8,000
(2016: 10,110)

4,885
(2016: 4,885)

Unknown

Unknown

2017 Unknown
7% - HKS2014

935
(2016: 870)

695
(2016: 630)

Unknown

Fall

Fall
(rise in
combination
cases hard drugs
and soft drugs)

Stable
(rise in
combination
cases hard drugs
and soft drugs)

Fall

Falling up to
2011, then
rising/stable,
falling after 2014

Falling up to
2010, then
fluctuation
(around 18,000)
and falling in
2017: 15,950

Falling up to
and including
2011, then
rising, recent
stabilisation

Falling up to and
including 2016,
in 2017 rising

-- Hard drugs

Unknown

-- Soft drugs
-- Both

-- Most recent compared
to previous year
absolute

2015-2016:
Rise

-- Global trend in period
Unknown

% Opium Act on total

Unknown

7% - CBS2017

9.2%

10.2%

18%

-- Development

---

Constant

Rise 2007 – 2016
(Dip in 2010);
Fall in 2017 9.2

Constant

Rise when
compared to
2016

7% – 7%

(rise 2007 -2016:
7.1% – 9.8%

2007-2011: fall

2007 -2014 fall

Rise 2012-2016/
2017

2014 – 2016 /
2017 around
18%

% Opium Act

Rise up to and
including 2014;
constant after
that

---

I. Drugs as first area to address. Source: Justification for addressing crime that undermines society, 2017 II. Source: 2007-2014 HKS (2014 preliminary), Police,
processing WODC. Source 2015 through 2017, Police, processed by CBS. III. Source: OMDATA / RACmin, processed by WODC. IV. Source: OMDATA / RACmin,
processed by WODC. V. Reference date 30 September. Source: J&V DJI.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

043

| JAARBERICHT 2018

1. Inleiding
1.1 De Nationale Drug Monitor

 pagina 045

1.2 Samenwerkingsverband

 pagina 046

1.3 Jaarbericht 2018

 pagina 046

NATIONALE DRUG MONITOR

|

044

| JAARBERICHT 2018

1. Inleiding
1.1

De Nationale Drug Monitor

In Nederland volgen tal van monitors de ontwikkelingen op het gebied van middelengebruik. Ook
verschijnen er in hoog tempo wetenschappelijke publicaties over gebruikspatronen, preventie van
middelengebruik en behandelwijzen en over strafrechtelijke interventies voor justitiabelen met
problematisch middelengebruik. Voor beleidsmakers en professionals in de praktijk en diverse andere
doelgroepen biedt de Nationale Drug Monitor (NDM) een actueel overzicht in deze grote stroom van
informatie.
Het primaire doel van de NDM is om gecoördineerd en consistent gegevens over ontwikkelingen in
middelengebruik en drugsgerelateerde criminaliteit te verzamelen op basis van bestaand onderzoek en
registraties en deze kennis te bundelen en te vertalen in een aantal kernproducten, zoals Jaarberichten
en thematische rapporten. Deze doelstelling sluit aan op het huidige streven naar het op feiten baseren
van beleid en praktijk.
De NDM is in 1999 opgericht. Dat gebeurde op initiatief van de Minister van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport (VWS). Drugsbeleid kent echter niet alleen volksgezondheidsaspecten, maar ook aspecten van
criminaliteit en overlast. Sinds 2002 ondersteunt ook het Ministerie van Justitie en Veiligheid de NDM.
De NDM behartigt de volgende functies:
• Overkoepeling van en afstemming tussen de in Nederland lopende peilingen en registraties van
het gebruik van psychotrope middelen (drugs, slaap- en kalmeringsmiddelen, alcohol, tabak) en
verslaving en drugsgerelateerde criminaliteit. De NDM streeft naar verbetering en harmonisatie
van monitoringactiviteiten in Nederland, rekening houdend met internationale richtlijnen voor
gegevensverzameling.
• Synthese van gegevens en rapportage aan nationale overheden en aan internationale en nationale
instanties. Tot de internationale organisaties waaraan de NDM rapporteert horen de Wereld
Gezondheidsorganisatie (WHO), de Verenigde Naties (VN) en het European Monitoring Centre for
Drugs and Drug Addiction (EMCDDA).
In de NDM staat het verzamelen en integreren van cijfers centraal. Dit gebeurt wat middelengebruik
betreft volgens een beperkt aantal kernindicatoren, ofwel barometers voor beleid, die zijn overeengekomen
door de lidstaten van de Europese Unie in het kader van het EMCDDA. Het gaat daarbij om gegevens
over:
• middelengebruik in de algemene bevolking;
• problematisch gebruik en verslaving;
• beroep op de hulpverlening;
• ziekte in relatie tot middelengebruik;
• sterfte in relatie tot middelengebruik.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

045

| JAARBERICHT 2018

Het idee achter deze vijf kernindicatoren is dat de drugssituatie in een land ernstiger is naarmate er méér
drugsgebruik voorkomt in de algemene bevolking, er méér problematische drugsgebruikers en verslaafden
zijn, er méér een beroep wordt gedaan op de hulpverlening en er méér ziekte en sterfte voorkomt in
relatie tot drugsgebruik. Trends in deze indicatoren kunnen echter door meer factoren worden beïnvloed
dan alleen de drugsproblematiek. Voor een nadere toelichting verwijzen we naar het Jaarbericht 2015
(zie ook bijlage D).
Voor zover beschikbaar zijn ook gegevens opgenomen over aanbod en markt, zoals de prijs en kwaliteit
van drugs. De NDM rapporteert ook over de geregistreerde drugscriminaliteit en de strafrechtelijke
reactie hierop. Dit gebeurt eveneens volgens een serie met het Ministerie van Justitie en Veiligheid
overeengekomen indicatoren, waarvoor het WODC gegevens verzamelt. De Datamart Drugs van het
WODC integreert hiertoe cijfers uit registratiesystemen van politie, Openbaar Ministerie en justitiële
documentatie.

1.2

Samenwerkingsverband

De NDM steunt op de inbreng van vele deskundigen. Uitvoerders van tal van lokale en nationale
monitoringprojecten, registrerende instanties en andere organisaties leveren bouwstenen aan.
De kwaliteit van de publicaties wordt gewaarborgd door de Wetenschappelijke Raad van de NDM.
Deze Raad beoordeelt alle conceptteksten en adviseert over de kwaliteit van de monitoringgegevens.
De Werkgroep Prevalentieschattingen van problematisch middelengebruik en de Werkgroep
Drugsgerelateerde sterfte ondersteunen de NDM op thematische deelgebieden.
Eens per jaar publiceert de NDM een cijfermatig overzicht van verslaving en middelengebruik en de
gevolgen daarvan en over drugsgerelateerde criminaliteit: het Jaarbericht. Dit rapport maakt deel uit van
de documentatie die het parlement jaarlijks krijgt aangeboden.

1.3

Jaarbericht 2018

Dit Jaarbericht 2018 geeft een overzicht van de ontwikkelingen rondom drugs, alcohol, tabak,
slaap- en kalmeringsmiddelen en de drugsgerelateerde criminaliteit. Drugs, alcohol, tabak en
slaap- en kalmeringsmiddelen zijn zogenaamde ‘psychotrope’ middelen die op diverse manieren de
gemoedstoestand van de gebruiker kunnen beïnvloeden.
Deze psychotrope middelen vallen onder verschillende wet- en regelgevingen. Drugs en slaap- en
kalmeringsmiddelen vallen onder de Opiumwet en daarmee samenhangende wetten, zoals de
Geneesmiddelenwet. Daarnaast zijn er de zogenaamde ‘Nieuwe Pyschoactieve Stoffen’ (NPS). Dit zijn
stoffen met vergelijkbare effecten en risico’s als de bestaande illegale drugs, maar ze vallen niet onder het
regiem van de Opiumwet.1 Vaak worden zij geproduceerd om de drugswetgeving te omzeilen.

1

De meeste NPS werden gereguleerd onder de Geneesmiddelenwet. Na een arrest van het Europese Hof van Justitie op 10 juli 2014 vallen deze middelen
in beginsel echter niet meer onder de Geneesmiddelenwet, maar onder de Warenwet. Dat is omdat middelen zonder ‘therapeutische werking’ niet als
geneesmiddelen als bedoeld in artikel 1, eerste lid, onder b, van de Geneesmiddelenwet kunnen worden geclassificeerd. Middelen die een werkzame stof
van een geneesmiddel zijn (zoals ketamine) vormen hierop een uitzondering.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

046

| JAARBERICHT 2018

Alcohol valt onder de Drank- en Horecawet en tabak valt onder de Tabakswet. Voor de opsporing en
vervolging van Opiumwetdelicten door het Openbaar Ministerie bestaan landelijke regels in de vorm
van de Aanwijzing Opiumwet. Naast de landelijke wet- en regelgevingen zijn er ook nog regelingen
op gemeentelijk niveau, met name de Algemene Plaatselijke Verordening (APV). De handhaving van
wet- en regelgeving kan plaatsvinden langs verschillende kanalen. Handhaving van de gedoogcriteria
voor coffeeshops bijvoorbeeld kan zowel bestuurlijk als strafrechtelijk plaatsvinden.
In hoofdstuk 2 van dit Jaarbericht wordt een overzicht gegeven van de recente ontwikkelingen in
wetgeving en beleid, eerst voor de wettelijke kaders van opiumwetmiddelen (§ 2.1), daarna voor de
wettelijke kaders voor het reguleren van alcohol en tabak (§ 2.2), de beleidsontwikkelingen in preventie
en de hulpverlening (§ 2.3), gevolgd door het beleid ter bestrijding van alcohol- en drugsgerelateerde
criminaliteit (§ 2.4). De wettelijke kaders worden behandeld voor de Opiumwetmiddelen, de slaapen kalmeringsmiddelen en voor alcohol en tabak. Bij de ontwikkelingen in preventie en hulpverlening
worden de verschillende middelen gezamenlijk behandeld. Dit NDM Jaarbericht geeft een overzicht van
de beleidsontwikkelingen tot 1 juli 2018.
De hoofdstukken 3 tot en met 7 en 9 tot en met 10 geven een overzicht van de ontwikkelingen in
het gebruik van Opiumwetmiddelen: cannabis (hoofdstuk 3), cocaïne (hoofdstuk 4), de opiaten en
opioïden (hoofdstuk 5), ecstasy (hoofdstuk 6), amfetamine (hoofdstuk 7), GHB (hoofdstuk 9) en de
slaap- en kalmeringsmiddelen (hoofdstuk 10). Hoofdstuk 8 behandelt de Nieuwe Psychoactieve Stoffen
(NPS). Hoofdstuk 11 behandelt het gebruik van alcohol en hoofdstuk 12 het gebruik van tabak en
rookwaren. Bij het gebruik van de middelen gaat het om cijfers over gebruik in de algemene bevolking
(paragraaf 2 in de middelenhoofdstukken), gebruik onder jongeren en speciale groepen (paragraaf 3 in de
middelenhoofdstukken), problematisch gebruik (paragraaf 4 in de middelenhoofdstukken), internationale
vergelijking in gebruik (paragraaf 5 in de middelenhoofdstukken), hulpvraag en incidenten (paragraaf 6
in de middelenhoofdstukken), ziekte en sterfte (paragraaf 7 in de middelenhoofdstukken) en aanbod en
markt (paragraaf 8 in de middelenhoofdstukken). Voor de internationale vergelijkingen ligt de nadruk op
vergelijkingen met de EU-15 lidstaten (en Noorwegen), de EU-28, en een aantal andere westerse landen,
vooral de Verenigde Staten (en voor drugs ook Australië en Canada). Per hoofdstuk kan de vergelijking
wisselen, afhankelijk van de bronnen en beschikbare gegevens. Voor een aantal ‘overige’ middelen
(lachgas, ketamine en ‘ritalin’) die niet in de hoofdstukken 3 tot en met 12 aan bod zijn gekomen, maar
waarvoor signalen zijn dat het gebruik is toegenomen, zijn kerngegevens opgenomen in hoofdstuk 13.
In de afgelopen jaren zijn de drugsmarkten sterk in beweging, met name vanwege de opkomst van tal van
Nieuwe Psychoactieve Stoffen, maar ook vanwege een toename in het gebruik van psychofarmaca, die
mogelijk (ook) voor recreatieve doeleinden worden gebruikt. Tabel 1.3.1 laat zien in welk hoofdstuk van
dit NDM Jaarbericht 2018 gegevens over een bepaald middel worden opgenomen. De tabel is ingedeeld
naar de primaire werking van een middel: dempend, stimulerend, of hallucinogeen.
Ten slotte behandelt dit NDM Jaarbericht de aan alcohol en drugs gerelateerde criminaliteit. Hoofdstuk
14 beschrijft trends in de handel, de productie en het bezit van illegale drugs en hoofdstuk 15 geeft
een overzicht van delicten gepleegd door alcohol- en drugsgebruikers en de interventies die daarbij zijn
toegepast.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

047

| JAARBERICHT 2018

Tabel 1.3.1

Hoofdstukindeling voor het NDM Jaarbericht 2018 naar de primaire werking van de
verschillende middelen

Primaire werking

Middel

Hoofdstuk in het NDM
Jaarbericht

Dempend/verdovend

Cannabis
(hasj, wiet)

Hoofdstuk 3

Synthetische cannabinoïden

Hoofdstuk 8

Opiaten en opioïden
(heroïne, methadon, morfine, buprenorfine, fentanyl,
fentanyl-achtigen, tramadol, oxycodon)

Hoofdstuk 5 en 8

Lachgas

Hoofdstuk 13

Ketamine

Hoofdstuk 13

GHB/GBL

Hoofdstuk 9

Slaap- en kalmeringsmiddelen
(benzodiazepinen, barbituraten, psychofarmaca)

Hoofdstuk 10

Alcohol

Hoofdstuk 11

Cocaïne
(snuifcocaïne, crack)

Hoofdstuk 4

Ecstasy
(MDMA, MDA, MDEA, MBDB)

Hoofdstuk 6

Amfetamine
(amfetamine, methamfetamine)

Hoofdstuk 7

Synthetische cathinonen

Hoofdstuk 8

Ritalin (methylfenidaat)

Hoofdstuk 13

4-FA

Hoofdstuk 8

Mefedron

Hoofdstuk 8

6-APB

Hoofdstuk 8

Nicotine
(tabak en andere rookwaren)

Hoofdstuk 12

Tryptaminen

Hoofdstuk 8

Methoxetamine (MXE)

Hoofdstuk 8

2C-B

Hoofdstuk 8

LSD

Hoofdstuk 8, bijlage D.2

Hallucinogene paddenstoelen
(paddo’s)

Bijlage D.2

Stimulerend

Hallucinogeen

Bijlage A geeft een overzicht van verklaringen van de meest voorkomende termen en begrippen
in dit Jaarbericht. Bijlage D geeft achtergrondinformatie voor een aantal primaire bronnen: de
Gezondheidsenquête/ Leefstijlmonitor, een aantal jeugdstudies (Peilstationsonderzoek, ESPAD, HBSC),
de Landelijke Basisregistratie Ziekenhuiszorg (LBZ), het Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem
(LADIS), de Monitor Drugsincidenten (MDI) en de Doodsoorzakenstatistiek.

Leeftijdsgroepen middelengebruik
Conform de kerncijfers voor het beleid van de Staat van Volksgezondheid en Zorg (Staat van V en Z;
zie: www.staatvenz.nl), zullen gegevens over het middelengebruik in de algemene bevolking standaard

NATIONALE DRUG MONITOR

|

048

| JAARBERICHT 2018

worden weergegeven voor de leeftijdsgroep 18 jaar en ouder. In voorgaande Jaarberichten rapporteerden
wij voor drugs voor de bevolking van 15-64 jaar, en voor alcohol en roken voor de bevolking van
12 jaar en ouder. Voor jongeren zullen kerncijfers voor scholieren van het voortgezet onderwijs in de
leeftijdsgroep van 12-16 jaar worden gepresenteerd. Als aanvulling hierop zijn gegevens opgenomen van
het middelengebruik onder 16-18-jarige studenten van het MBO en HBO, afkomstig van een landelijke
peiling, die in 2015 en 2017 is uitgevoerd (Tuithof et al., 2018).

Monitoringperikelen: trendbreuken en lacunes
In de afgelopen jaren hebben zich voor een aantal registratie- en monitoringsystemen wijzigingen
voorgedaan in de methoden van gegevensverzameling en/of -verwerking. Hoewel niet elke
methodenwijziging een trendbreuk teweeg hoeft te brengen, is voor een aantal bronnen uit nadere
analyses gebleken dat cijfers voor en na de methodeverandering niet vergelijkbaar zijn, en het derhalve
niet mogelijk is om uitspraken over trends te doen, of slechts over een beperkt aantal jaren. Voor sommige
bronnen spelen andere kwesties, zoals de registratie van de hulpvraag in de verslavingszorg, waardoor
gegevens tijdelijk niet beschikbaar zijn. In bijlage D wordt voor een aantal kernbronnen een toelichting
gegeven op deze methodologische haken en ogen. Wij zullen dit ook expliciet benoemen in de betreffende
paragrafen.
Een korte toelichting:
• Middelengebruik in de bevolking: in 2014 vond een ‘herontwerp’ plaats van de Gezondheidsenquête
van het Centraal Bureau voor de Statistiek. Een analyse liet zien dat deze wijzigingen vermoedelijk tot
wijzigingen in gebruikscijfers voor alcohol, roken en drugs hebben geleid (zie bijlage D.2). Voor het
middelengebruik in de algemene bevolking zijn vergelijkbare trendcijfers beschikbaar vanaf 2015 voor
18+; voor drugs zijn vanaf 2014 trendgegevens beschikbaar voor 15-64-jarigen, de standaard voor
het EMCDDA (zie bijlage D2 voor een toelichting).
• Ook is in afgelopen jaren geconstateerd dat recente landelijke gegevens over middelengebruik onder
jongeren in hoog-risico settings ontbreken, met uitzondering van het uitgaansleven. Deze lacune
zal worden opgevuld. Eind 2019 zal het Trimbos-instituut (weer) landelijk onderzoek doen naar het
middelengebruik onder jongeren in het praktijkonderwijs (PrO), in het speciaal onderwijs (REC-3 en
REC-4) en in de residentiële jeugdzorg (RJZ) en justitiële jeugdinrichtingen (JJI). De uitkomsten hiervan
komen in 2020 beschikbaar.
• De hulpvraag in de verslavingszorg: vanwege aanscherping van de privacywetgeving zijn tijdelijk
geen gegevens beschikbaar vanuit het Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem (LADIS). Er
is nieuwe wet- en regelgeving in voorbereiding om dit mogelijk te maken. In medio 2019 zal deze
naar verwachting van kracht gaan en kunnen nieuwe gegevens met terugwerkende kracht worden
aangeleverd, in ieder geval vanaf 2015 (http://www.ladis.eu/nl/over-ladis/kerncijfers, september
2017).
• Sterfgevallen door drugs- en alcoholgebruik: wijzigingen in de registratie en ‘detectie’ van aan
middelen gerelateerde sterfgevallen zijn mogelijk van invloed op de trends in geregistreerde sterfte op
basis van de Doodsoorzakenstatistiek. Voor alcohol is voor het eerst een schattingsmodel ontwikkeld
op basis van populatie attributief risico’s (PAR), die de proportie van de sterfte aan een bepaalde
aandoening aangeeft, die toegewezen kan worden aan alcoholgebruik (zie bijlage D.1). Voor de
sterfte door tabak (roken) is deze schattingsmethode al jaren gangbaar. Deze schattingen zijn veel
‘omvattender’ dan alleen de directe, acute sterfte die wordt gehanteerd op basis van de definitie van
het EMCDDA voor de drugssterfte, en zijn derhalve onvergelijkbaar.
Ook op het terrein van politie en justitie kampt het Jaarbericht met enkele lacunes in informatie:
• Zo zijn er over 2016 slechts beperkte landelijke cijfers beschikbaar gekomen over hoeveelheden in
beslag genomen drugs. Hierdoor kan geen volledig beeld gegeven worden van het totale aantal in
beslaggenomen drugs in Nederland.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

049

| JAARBERICHT 2018

• Landelijke cijfers over in beslag genomen (pre-)precursoren, ontmantelde productielocaties en
geruimde hennepkwekerijen zijn er wel, maar het is niet duidelijk in hoeverre die een volledig beeld
geven.
• Over drugsgebruikers in het strafrechtelijk systeem is weinig bekend; niemand weet hoeveel
drugsgebruikers er binnenkomen en hoe vaak behandeling aangewezen zou zijn met het oog op het
voorkomen van recidive.
In het algemeen geldt, ook voor hier niet genoemde bronnen, dat trendgegevens kritisch moeten worden
beschouwd en geïnterpreteerd. Niettemin beschikt Nederland over een rijk landschap aan monitors, die
tezamen ondanks genoemde (tijdelijke) lacunes, een goed beeld kunnen schetsen van de stand van het
middelengebruik en hier aan gerelateerde problematiek.

Innovatie in monitoring: rioolwateranalyses
In de afgelopen jaren verschenen in de media en in wetenschappelijke tijdschriften in toenemende
mate berichten over een nieuwe manier om het drugsgebruik in de algemene bevolking te meten.
Deze nieuwe manier werkt niet via vragenlijstonderzoeken in een representatieve steekproef van in het
bevolkingsregister ingeschreven respondenten. De nieuwe methode werkt via het analyseren van monsters
uit rioolwater in een bepaalde tijdsperiode (vaak een week) en binnen een geografisch gebied. Op de
website van het EMCDDA kunnen de resultaten van deze analyses worden gevolgd voor bijna 60 steden
in 19 Europese landen (European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction, 2018a).
Een voordeel van rioolwateranalyse is dat deze methode een beter beeld kan geven van de totale
hoeveelheid geconsumeerde drugs, vergeleken met schattingsmethoden gebaseerd op vragenlijstonderzoek
en zelfrapportage (Been et al., 2016; Löve et al., 2018; Sodré et al., 2017). Bij laatstgenoemde ‘traditionele’
methode kan een onderschatting optreden vanwege non-respons (bijvoorbeeld doordat de zwaarste
gebruikers zijn ondervertegenwoordigd), geheugenbias (niet meer herinneren welke drugs, en hoeveel en
hoe vaak, in een bepaalde periode zijn gebruikt), en onderrapportage, omdat mensen hun drugsgebruik
niet durven of willen toegeven. Ook kunnen met rioolwateranalyses snelle ontwikkelingen op de markten
worden gemonitord, zoals voor de NPS, waarbij gebruikers geregeld middelen consumeren waarbij zij
zelf niet precies weten om welke middelen het gaat (Ort et al., 2018). In Nederland, waar via het DIMS
continu een actueel beeld van de drugsmarkt op gebruikersniveau wordt verkregen (zie o.a. § 6.8, § 8.8),
zal dat minder urgent zijn.
Maar er zijn ook nadelen verbonden aan monitoring via rioolwateranalyses (Tran, 2018). Afgezien van
knelpunten en onnauwkeurigheden in het terugrekenen van de concentraties drugs in het rioolwater
naar oorspronkelijke gebruikshoeveelheden, is het niet mogelijk om een koppeling te leggen tussen de
geschatte hoeveelheid drugs en het aantal gebruikers en hun kenmerken, en de sterkte en zuiverheid
van drugs (Ort et al., 2018). Er wordt bij de omrekening naar de bevolking ook geen rekening gehouden
met bezoekers (die niet tot de bevolking behoren), zoals toeristen, uitgaanders en forenzen. Zo kan
met rioolwateranalyses niet worden vastgesteld of een klein aantal oudere (verslaafde) personen
dagelijks forse hoeveelheden crack consumeert, of veel jonge personen (al dan niet uit het buitenland
of andere gemeenten) elk weekend recreatief snuiven. Dit geldt ook voor andere risicofactoren, die wel
in gebruikersonderzoeken kunnen worden uitgevraagd. Voor middelen waarvan geen afbraakproduct
gemeten kan worden (of nog niet gemeten wordt), maar alleen de oorspronkelijke stof gemeten
wordt, zoals voor MDMA en amfetamine, is het ook lastig om onderscheid te maken tussen menselijke
consumptie en dumpingen van deze middelen. Een dumping ontstaat bijvoorbeeld als een partij
ecstasypillen door het toilet wordt gespoeld bij een inval door de politie. Dit zou met name voor Eindhoven
de zeer hoge MDMA loads in 2012-2014, en de hoge load voor amfetamine in 2013 kunnen verklaren
(Ort et al., 2014).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

050

| JAARBERICHT 2018

Vooralsnog, en in afwachting van nieuwe wetenschappelijke inzichten, zijn deze knelpunten ten aanzien
van de betrouwbaarheid en interpretatie van gegevens over rioolwateranalyses reden om deze niet
structureel in de drugshoofdstukken van dit NDM Jaarbericht 2018 te rapporteren. De verwachting is dat,
op termijn, de klassieke methode van de vragenlijsten en de innovatieve methode van de rioolwateranalyse
elkaar zullen gaan aanvullen (Zuccato et al., 2016). In het kader hieronder staan in grote lijnen de
resultaten vermeld van de studie die werd uitgevoerd in 2017.
Rioolwateranalyses naar drugsgebruik
In een grootschalige Europese studie van het Europees netwerk SCORE (Sewage analysis CORe group — Europe)
werden in 2017 monsters uit rioolwaterzuiveringsinstallaties verzameld en vervolgens chemisch geanalyseerd. Het
EMCDDA analyseerde gegevens van bijna 60 steden in 19 landen van de Europese Unie (European Monitoring Centre
for Drugs and Drug Addiction, 2018a). Er werden vergelijkingen gemaakt met jaarlijkse peilingen vanaf 2011. Deze,
en andere studies, laten in het algemeen kenmerkende temporele en geografische patronen zien: hogere ‘loads’ van
stimulantia, zoals amfetamine en cocaïne, in het weekend, dan doordeweeks, en verschillen tussen steden, zoals ook
verwacht zou worden op grond van prevalentieonderzoek.
• Cocaïne: Voor de gemiddelde dagelijkse cocaïne load (of ‘vracht’ in mg per 1.000 inwoners per dag), stond
Barcelona van 59 steden op de eerste plaats, gevolgd door Zürich en Antwerpen-Zuid. Amsterdam stond op de
zevende plaats met ongeveer drie kwart van de load van Barcelona. Eindhoven stond op de veertiende plaats met
ongeveer vier tiende van de load van Barcelona. Utrecht stond op de 26e plaats met ongeveer drie tiende van de
load van Barcelona.
• MDMA: Amsterdam stond op de eerste plaats voor de gemiddelde dagelijkse MDMA load, gevolgd door Eindhoven
en Antwerpen-Zuid. Eindhoven lag daarbij op ongeveer zeven tiende van de load van Amsterdam. Met name voor
Eindhoven kan het daarbij ook gaan om dumpingen van MDMA in het riool. Bovendien is Eindhoven een stad waar
veel forenzen en uitgaanders komen, waardoor de MDMA load niet alleen afkomstig zal zijn van de inwoners van
Eindhoven, maar naar alle waarschijnlijkheid ook van deze forenzen en uitgaanders. Hetzelfde geldt natuurlijk ook
voor Amsterdam. Utrecht stond op de vijfde plaats met ongeveer een kwart van de load van Amsterdam.
• Amfetamine: Voor amfetamine was de gemiddelde load het hoogst in Eindhoven, gevolgd door Antwerpen-Zuid en
Saarbrücken. In Eindhoven kan het daarbij ook gaan om dumpingen van amfetamine in het riool, net als hierboven
het geval was voor MDMA. Amsterdam stond op de elfde plaats met ongeveer de helft van de load van Eindhoven.
Utrecht kwam op de zestiende plaats met ongeveer drie tiende van de load van Eindhoven. Methamfetamine werd
nauwelijks in Nederlandse steden aangetroffen. Wel stond Amsterdam voor methamfetamine op de 25e plaats met
ongeveer een twintigste van de load van de koploper voor methamfetamine, de Duitse stad Chemnitz.
• Trend 2011-2017: Jaarlijkse monitoringgegevens van 2011 tot en met 2017 laten zien dat de hoogste MDMA loads
consistent werden gevonden in Belgische en Nederlandse steden, en dat in de meeste steden de loads in 2017
hoger lagen dan in 2011. Mogelijk is dit het gevolg van een toename van de beschikbaarheid van MDMA en een
toegenomen sterkte (zuiverheid) van ecstasy. Zowel in 2011 als in 2017 werd de hoogste MDMA load gevonden
in Amsterdam. In deze periode verdrievoudigde de Amsterdamse MDMA load van 77,2 naar 230,3 mg per 1.000
inwoners per dag. In Eindhoven vond er in dezelfde periode meer dan een verdubbeling plaats, namelijk van 66,7
naar 165,1 mg per 1.000 inwoners per dag. In Zagreb, een voorbeeld van een stad met een lagere score, werd
de load bijna tien keer zo hoog. Hier steeg de MDMA load tussen 2011 en 2017 van 3,3 naar 32,6 mg per 1.000
inwoners per dag.

Middel-gebonden indeling
Tot slot nog een kanttekening bij de indeling. De hoofdstukken 3 tot en met 13 van het Jaarbericht zijn
ingedeeld per middel. Deze indeling sluit aan bij de gegevensbehoefte en laat zien dat de risico’s van
het gebruik van alcohol, drugs, tabak en andere middelen voor de (volks)gezondheid en maatschappij
verschillen. Een methodiek waarbij deze risico’s direct zijn vergeleken is toegepast in een recente Europese
studie (Van Amsterdam et al., 2015). Een panel van experts beoordeelde de acute en chronische
lichamelijke schade (toxiciteit), afhankelijkheid en sociale schade voor 18 illegale drugs, alcohol en tabak,
op basis van hun wetenschappelijke expertise en de literatuur. Heroïne en crack bleken samen met alcohol
relatief het meest schadelijk te zijn (Van Amsterdam et al., 2015).
De hoofdstukindeling per middel gaat echter voorbij aan het feit dat mensen vaak meer dan één middel
al dan niet gelijktijdig – gebruiken en dat gezondheidsrisico’s ook sterk samenhangen met het al dan

NATIONALE DRUG MONITOR

|

051

| JAARBERICHT 2018

niet gecombineerd gebruik van middelen. In een aantal paragrafen wordt hier wel naar verwezen, maar
de lezer dient hier op bedacht te zijn. Ter illustratie wordt in figuur 1.3.1 de overlap in het gebruik van
cocaïne, ecstasy en amfetamine nader toegelicht op basis van gegevens uit de Gezondheidsenquête/
Leefstijlmonitor 2017.
In 2017 gebruikte 96,3% van de volwassen Nederlanders géén cocaïne, amfetamine of ecstasy in het
afgelopen jaar. Figuur 1.3.1 geeft de mate van overlap weer onder de overige 3,7% van de volwassen
Nederlanders die in het afgelopen jaar wél cocaïne, amfetamine, of ecstasy hadden gebruikt. Van deze
groep had 15,9% alle drie de middelen gebruikt. Een derde had alleen ecstasy gebruikt (32,7%), 14,0%
had alleen cocaïne gebruikt en 6,9% had alleen amfetamine gebruikt. De rest van de gebruikers had
ecstasy en amfetamine gebruikt (11,2%), had ecstasy en cocaïne gebruikt (14,6%), of had amfetamine
en cocaïne gebruikt (4,7%).
Figuur 1.3.1	Overlap in laatste-jaar-gebruik (%) van cocaïne, ecstasy en amfetamine onder mensen van
18 jaar en ouder die tenminste één van deze middelen in het afgelopen jaar gebruikten.
Peiljaar 2017I

I. Overlap in het percentage laatste-jaar-gebruik van cocaïne, ecstasy en amfetamine onder laatste-jaar-gebruikers van één of meer van deze middelen. Bron:
Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Statistische significantie
In dit Jaarbericht worden trends in middelengebruik en verschillen tussen groepen gebruikers beschreven.
Bij gegevens die afkomstig zijn van een steekproef uit de bevolking spreken we pas van een toename of
afname in gebruik (of verschillen tussen groepen), indien deze statistisch significant zijn. Dat betekent dat
dit verschil (waarschijnlijk) niet het gevolg is van steekproeffluctuaties. Statistische significantie zegt echter
niet alles. Bij hele grote steekproeven kunnen minieme verschillen significant zijn, maar praktisch gezien
geen betekenis hebben. Significantie is dus niet hetzelfde als relevantie. Omgekeerd kunnen er duidelijke
verschillen zijn in, bijvoorbeeld, percentages gebruikers in opeenvolgende peilingen, die volgens statistische
toetsen niet significant zijn. Dat kan het geval zijn als steekproeven relatief klein zijn en de variatie binnen
groepen groot is. In die gevallen kan het voorkomen dat bij een grotere steekproef (bijvoorbeeld meer
respondenten) een resultaat wel significant zou zijn. Anderzijds kan het ook zo zijn dat een verschil dat in
een kleine steekproef wordt gevonden, door ‘toeval’ of steekproeffluctuatie werd veroorzaakt en dat een
dergelijk verschil in een grotere, meer representatieve steekproef niet mee wordt (terug)gevonden. In dit
Jaarbericht letten wij op statistische significantie, maar belangrijker is echter de grootte van het verschil.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

052

| JAARBERICHT 2018

2. Wetgeving en beleid:
recente ontwikkelingen
2.1 Wettelijke kaders: Opiumwetmiddelen

 pagina 054

2.2 Wettelijke kaders voor het reguleren van alcohol en tabak

 pagina 064

2.3 Beleidsontwikkelingen in preventie en de hulpverlening

 pagina 077

2.4 Beleid ter bestrijding van alcohol- en drugsgerelateerde criminaliteit

 pagina 087

NATIONALE DRUG MONITOR

|

053

| JAARBERICHT 2018

2. Wetgeving en beleid:
recente ontwikkelingen
De hoofdlijnen van wetgeving en beleid ten aanzien van alcohol, drugs en tabak zijn uitgebreid
beschreven in het NDM Jaarbericht 2012. In dit hoofdstuk van het Jaarbericht 2018 wordt primair
informatie gerapporteerd die beschikbaar is gekomen in 2017 en tot medio 2018.

2.1

Wettelijke kaders: Opiumwetmiddelen

Het Nederlandse drugsbeleid streeft naar bescherming van de volksgezondheid en wil de schade van het
gebruik van drugs voor het individu, zijn directe omgeving en de maatschappij zo klein mogelijk houden.
Daarnaast wordt de met drugs samenhangende criminaliteit en overlast bestreden.

2.1.1

De Opiumwet

De Opiumwet is de belangrijkste wet in het drugsbeleid. De wet stelt import en export, productie, teelt,
vervoer, aanwezig hebben van en handel in bepaalde middelen, die worden beschouwd als een risico
voor de volksgezondheid, strafbaar. De verboden middelen staan op lijsten bij de Opiumwet. Nederland
hanteert twee lijsten. Op lijst I staan de middelen die een onaanvaardbaar risico voor de volksgezondheid
met zich meebrengen, de ‘harddrugs’. Het gaat bijvoorbeeld om heroïne, cocaïne, amfetamine,
LSD, ecstasy en GHB. Op lijst II staan de andere middelen, zoals cannabis, paddo’s, qat en slaap- en
kalmeringsmiddelen, de ‘softdrugs’.
• Per 25 mei 2017 zijn de volgende middelen op lijst I van de Opiumwet geplaatst: α-PVP, acetylfentanyl
en 4-fluoramfetamine (4-FA); het middel fenazepam is op lijst II geplaatst (Stb.2017-206., 2017).
• Per 27 april 2018 zijn de middelen 4-MEC; 5F-APINACA; acryloylfentanyl; butyrfentanyl; ethylon;
ethyl-fenidaat; furanylfentanyl; methiopropamine (MPA); MDMB-CHMICA; pentedron; U-47700
en XLR-11 op lijst I van de Opiumwet geplaatst. De stoffen acryloylfentanyl, MDMB-CHMICA en
furanylfentanyl zijn op lijst I geplaatst om uitvoering te geven aan Uitvoeringsbesluiten van de EU.
De stoffen U-47700; butyrfen-tanyl; 4-MEC; ethylon; pentedron; ethylfenidaat; methiopropamine;
MDMB-CHMICA; 5F-APINACA en XLR-11 zijn toegevoegd om uitvoering te geven aan een aantal
besluiten van de Commissie voor Verdovende Middelen van de Verenigde Naties (T.K.34885-1, 2018)
(Stb.2018-110, 2018). De meeste genoemde middelen worden in Nederland niet of zelden op de
Nederlandse gebruikersmarkt aangetroffen (zie hoofdstuk 8).
• Een wetsvoorstel tot uitbreiding van artikel 13b Opiumwet (Verruiming sluitingsbevoegdheid) is
aanhangig bij de Eerste Kamer. Dit wetsvoorstel regelt dat de bevoegdheid van de burgemeester om
woningen of andere panden te sluiten ook geldt in geval van strafbare voorbereidingshandelingen
voor het bereiden of telen van drugs, d.w.z. dat er voorwerpen of stoffen aanwezig zijn die daar
duidelijk voor bestemd zijn, zoals bepaalde apparatuur of chemicaliën (T.K.34763-1, 2018)(T.K.347632, 2018)(T.K.34763-3, 2018). Op grond van artikel 13b (ook wel Wet-Damocles genoemd) kan
de burgemeester namelijk alleen een woning of ander pand sluiten als daar drugs aanwezig zijn.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

054

| JAARBERICHT 2018

2.1.2

De Aanwijzing Opiumwet en de Richtlijn voor strafvordering Opiumwet

De Aanwijzing Opiumwet beschrijft welke regels voor de aanpak van de strafrechtelijke opsporing en
vervolging van Opiumwetdelicten door Officieren van Justitie in het hele land gelden en toegepast
(moeten) worden. De Aanwijzing wordt vastgesteld door het College van Procureurs-Generaal van het
Openbaar Ministerie. In de Richtlijn voor strafvordering Opiumwet geeft het College van ProcureursGeneraal aan welke strafeis het Openbaar Ministerie kan hanteren bij de verschillende Opiumwetdelicten.

2.1.3

Coffeeshopbeleid

De verkoop van cannabis in coffeeshops wordt ‘gedoogd’: politie en justitie laten coffeeshops ongemoeid.
Ze moeten zich wel houden aan bepaalde criteria. De landelijke gedoogcriteria staan in de Aanwijzing
Opiumwet: coffeeshops mogen geen reclame maken (geen affichering), geen harddrugs voorhanden
hebben of verkopen, geen overlast veroorzaken, niet toegankelijk zijn voor en niet verkopen aan
jeugdigen onder de 18 jaar, niet meer dan 5 gram verkopen per transactie en niet meer dan 500 gram
handelsvoorraad hebben, en niet toegankelijk zijn voor en niet verkopen aan anderen dan ingezetenen
van Nederland (de AHOJGI-criteria). Gemeenten kunnen aanvullende criteria vastleggen in het lokale
coffeeshopbeleid. Onderdeel van dit beleid is ook een handhavingsplan (met sancties) dat in het lokale
overleg van burgemeester, Officier van Justitie en chef van de politie is afgestemd (Aanwijzing Opiumwet,
2015). Ontwikkelingen in het coffeeshopbeleid in Nederland worden gevolgd in twee monitors:
• een monitor over alle gemeenten met betrekking tot aantallen coffeeshops en aantallen gemeenten
die een coffeeshopbeleid voeren (inclusief welk beleid) (Bieleman, Mennes, & Sijtstra, 2017);
• een monitor waarin gekeken wordt naar de ontwikkelingen in het coffeeshopbeleid, coffeeshop- en
softdrugstoerisme, softdrugs gerelateerde overlast, dealen en drugsrunnen en de verkoop van cannabis
aan gebruikers buiten de coffeeshop (Nabben, Wouters, Benschop, & Korf, 2015)(Mennes, Snippe,
Sijtstra, & Bieleman, 2016b) (Mennes, Snippe, Sijtstra, & Bieleman, 2017b). Er zijn drie metingen
verricht, over 2014, 2015 en 2016. De meting over 2017 is afgerond, maar ten tijde van schrijven nog
niet gepubliceerd. Deze monitor betreft een steekproef van 31 gemeenten die een coffeeshopbeleid
voeren. In aansluiting daarop is telkens een verdiepende studie in vijf gemeenten uitgevoerd, om
gesignaleerde zaken nader uit te diepen (Mennes, Snippe, Sijtstra, & Bieleman, 2016a; Mennes,
Snippe, Sijtstra, & Bieleman, 2017a). De onderzoeksuitkomsten zijn dan niet representatief voor alle
gemeenten, omdat de vijf gemeenten juist geselecteerd zijn op een aantal problemen. In 2017 waren
dat softdrugtoerisme (verkoop van cannabis aan niet-ingezetenen buiten de coffeeshop). straathandel
en overlast (Mennes et al., 2017a). De uitkomsten geven wel een beeld van de plaatselijke problemen
en aanpak (Bieleman et al., 2017).
Volgens eerstgenoemde landelijke monitor is het coffeeshopbeleid van de gemeenten in 2016 nauwelijks
veranderd vergeleken met de vorige meting in 2014 (Bieleman et al., 2017).
• Eind 2016 voerden 272 van de 390 gemeenten een nulbeleid (verkooppunten worden niet gedoogd);
103 gemeenten hebben een gedoogbeleid; 15 gemeenten voeren geen beleid op het terrein van
coffeeshops (er zijn in die gemeenten geen coffeeshops gevestigd, maar er zijn ook geen concrete
afspraken dat ze niet gedoogd zouden worden).
• Veel coffeeshopgemeenten die een gedoogbeleid voeren (95 van de 103 in 2016) hebben (net als in
2014) ten minste één lokaal vestigingscriterium naast de landelijk geldende AHOJGI-criteria in hun
coffeeshopbeleid opgenomen. Meestal is dat een afstandscriterium, waarbij een minimale afstand
(vaak 250 meter) is vastgesteld tussen een coffeeshop en een onderwijsinstelling.
• Bijna de helft van de 103 gemeenten waarin coffeeshops gedoogd worden, heeft niet specifiek
vastgelegd op welke wijze de handhaving precies plaats vindt (Bieleman et al., 2017) (zie voor een
uitvoeriger bespreking NDM Jaarbericht 2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

055

| JAARBERICHT 2018

• Het aantal coffeeshops daalt in de periode 2015-2016 gestaag, maar minder dan in de periodes
ervoor (Bieleman et al., 2017); zie ook § 3.8). Eind maart 2017 zijn er 567 coffeeshops. Volgens de
onderzoekers is het aantal sinds de vorige meting vooral gedaald door de gebiedsgebonden aanpak
in Amsterdam (‘Project 1012’1), de handhaving van een afstandscriterium, sluiting als gevolg van een
negatief Bibob-advies, en overtreding van de toepasselijke gedoogcriteria.

Ingezetenencriterium
• De handhaving van het ingezetenencriterium, het zogenoemde I-criterium (geen toegang tot
coffeeshops voor en verkoop van softdrugs aan anderen dan ingezetenen van Nederland) is in 2016
vaker in het gemeentebeleid vastgelegd (75,7%) dan in 2014 (68,0%)(Bieleman et al., 2017).
• Gemeenten kunnen het I-criterium wel of niet in hun coffeeshopbeleid opnemen; als zij dat doen
kunnen zij er voor kiezen het criterium al of niet actief te handhaven, met lage of hoge prioriteit.
Uit de tweede monitor (over 31 gemeenten) blijkt dat iets meer gemeenten (2 meer dan in 2015)
het I-criterium hebben opgenomen in hun coffeeshopbeleid, namelijk 27 gemeenten, en dat in iets
meer gemeenten actief wordt gehandhaafd (namelijk in acht gemeenten, twee meer dan in 2015).
Vijf gemeenten kennen een lage prioriteit toe, drie een hoge. In 19 van de 27 gemeenten waar het
I-criterium is opgenomen, wordt niet actief gehandhaafd (Mennes et al., 2017b).
• Volgens de ondervraagde experts in de monitor van 31 gemeenten vermindert de verkoop aan nietingezetenen op straat (‘softdrugtoerisme’) als niet-ingezetenen de coffeeshops mogen bezoeken
(‘coffeeshoptoerisme’). Tegelijkertijd is het zo dat in zuidelijke gemeenten waar het I-criterium wordt
gehandhaafd, en niet-ingezetenen dus uit coffeeshops worden geweerd, zowel het coffeeshoptoerisme
als het softdrugtoerisme daalt (Mennes et al., 2017b).
• Gegevens in verband met overlast van coffeeshops en drugtoerisme zijn beschreven in §14.3.

Bestrijding van criminele praktijken in relatie tot coffeeshops
• De wet Bibob (Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur), die tevens
van toepassing is op coffeeshops, biedt overheidsorganen de mogelijkheid om de achtergrond van
een persoon of bedrijf te laten screenen in het kader van een vergunning- of subsidieverlening. Zo
kan voorkomen worden dat de overheid door het verlenen of in stand houden van vergunningen
onverhoopt meewerkt aan het ontstaan of voortbestaan van criminele praktijken. Zie voor een nadere
beschrijving van de wet NDM Jaarbericht 2017 (Van Laar & Van Gestel, 2017).
• Een voorstel tot wijziging van de wet om overheden ook de mogelijkheid te geven om justitiële
gegevens op te vragen over de zakelijk relaties van degene die een aanvraag tot een vergunning of
subsidie doet, is op 12 april 2018 in internetconsultatie gegaan (https://wetgevingskalender.overheid.
nl/Regeling/WGK008380). Met zakelijke relaties worden bedoeld een beheerder, bestuurder of
aandeelhouder, of een financier. Er kan namelijk sprake zijn van een zogeheten stroman-constructie,
of een poging van een financier om crimineel geld wit te wassen.
• Het is de bedoeling screening op grond van de Wet Bibob ook mogelijk te maken voor telers die willen
deelnemen aan het experiment gesloten coffeeshopketen (T.K.34997-2, 2018; T.K.34997-3, 2018).
• In 2017 heeft het Landelijk Bureau Bibob in 4% van het totale aantal uitgebrachte adviezen (185) een
advies uitgebracht over coffeeshops (Landelijk Bureau BIBOB, 2018).
In 2016 hebben 31 gemeenten van de 103 gemeenten waarin coffeeshops gedoogd worden de wet
58 keer toegepast. Bij de vorige meting in 2014 pasten ook 31 gemeenten de wet toe, maar deden zij
het 148 keer. Dit grote verschil in aantal komt o. a. doordat in Amsterdam in 2014 veel coffeeshops zijn
doorgelicht. Daar is de wet BIBOB 48 keer toegepast in 2014, terwijl dat in 2016 slechts 5 keer is gebeurd
(Bieleman et al., 2017).

1

Project dat onder meer tot doel heeft om criminaliteit in de binnenstad van Amsterdam -postcodegebied 1012- terug te dringen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

056

| JAARBERICHT 2018

2.1.4

Medicinale cannabis

In Nederland bestaat de (legale) mogelijkheid om op doktersrecept medicinale cannabis te verkrijgen via
de apotheek.
• Er zijn vijf varianten cannabis beschikbaar. De medicinale cannabis wordt geleverd door één teler.
Wellicht gaat dit veranderen: er komt een nieuwe aanbestedingsprocedure waarna er één teler voor
bestaande en één teler voor nieuwe soorten medicinale cannabis aangewezen kan worden (https://
www.cannabisbureau.nl)2. Voor de kweek voor medische doeleinden is een ontheffing verleend van
de minister van VWS. Het medicinale cannabissysteem is dus strikt gescheiden van het recreatieve
cannabissysteem van coffeeshops. Medicinale cannabis in Nederland is van farmaceutische kwaliteit
en voldoet aan strenge kwaliteitseisen.
• Het aantal patiënten dat medicinale cannabis op recept krijgt voorgeschreven is toegenomen van ca.
450 in 2006 naar ca. 1.800 in 2016 (T.K.29477-400, 2016). Zie § 3.2 voor algemene bevolkingscijfers
over medicinaal cannabisgebruik.
• Het aantal gebruikers dat cannabisproducten voor medicinale doeleinden koopt bij de coffeeshop
is onbekend (T.K.29477-470, 2017), evenals het aantal gebruikers dat zelf kweekt. De Stichting
Farmaceutische Kengetallen (SFK) meldt dat, gezien de stand op 22 december 2017, de Nederlandse
openbare apotheken in 2017 naar verwachting 15% vaker dan in 2016 een geneesmiddel met
medicinale cannabis verstrekken. Dat is veel minder dan de stijging van 75% die SFK in 2016 noteerde.
Het gebruik van olievarianten van medicinale cannabis neemt wel sterk toe, namelijk met 60% (zie
ook § 3.8).(https://www.sfk.nl/publicaties/PW/2017, geraadpleegd 13 juni 2018).
• Medicinale cannabisproducten zijn niet geregistreerd als geneesmiddel, zij vallen onder de Opiumwet,
en zijn alleen op recept af te halen bij de apotheek. Zij worden niet vergoed door de zorgverzekering,
dus de patiënt moet het zelf betalen.3 Op grond van het advies van het Zorginstituut Nederland
(T.K.29477-470, 2017) ziet de Minister van VWS geen reden dit te veranderen. Het is namelijk niet
wetenschappelijk bewezen dat deze producten effectief zijn (gezien de gemiddeld lage kwaliteit van
het bewijs van onderzoek naar de effecten ervan, en het feit dat het onderzoek betreft naar andere
variëteiten dan die in Nederland gebruikt worden).
• Het Ministerie van VWS heeft per 1 januari 2018 (mede op advies van het Zorginstituut) de prijs van
medicinale cannabis verlaagd, van € 6,20 naar € 5,80 per gram (Nederlands Huisartsen Genootschap
(2018).
• Er is sinds ca. begin 2017 een placebo cannabispreparaat beschikbaar dat qua structuur, smaak en geur
overeenkomt met actieve cannabisproducten, maar verwaarloosbare hoeveelheden van de actieve
stoffen THC en CBD bevat. Daar zijn placebogecontroleerde (gerandomiseerde) studies mee opgezet
naar de werkzaamheid en/of veiligheid van de in Nederland beschikbare cannabispreparaten, die meer
bewijskracht hebben. Uitkomsten van dit onderzoek zijn (nog) niet bekend (Nederlands Huisartsen
Genootschap (2018).

2
3

Een eerste aanbestedingsprocedure is in juli 2018 ingetrokken. (https://www.cannabisbureau.nl/actueel/nieuws/2018/03/01/bureau-medicinalecannabis-publiceert-aanbesteding-voor-teler)
Sommige zorgverzekeraars vergoeden uit coulance in individuele gevallen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

057

| JAARBERICHT 2018

• Het Nederlands Huisartsengenootschap heeft een standpunt cannabis ontwikkeld (NHG
Standpunt, 1 juni 2018) omdat patiënten de huisarts steeds vaker naar cannabis vragen. Het
voorschrijven van cannabis wordt niet aanbevolen, omdat er – in lijn met het advies van het
Zorginstituut- onvoldoende wetenschappelijk bewijs is voor pijnreductie of verbetering van
kwaliteit van leven terwijl bijwerkingen wel mogelijk zijn. Cannabis kan wel een plaats hebben bij
(pijn)klachten in de palliatieve fase bij patiënten met (pijn)klachten bij wie gangbare behandeling
niet voldoende helpt of te veel bijwerkingen geeft. Gebruik van cannabis uit de coffeeshop
of cannabisolie van drogist of reformzaak moet volgens de huisartsen worden afgeraden.
Het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) registreerde een toenemend aantal
informatieverzoeken vanwege vergiftigingen door cannabisolie die vrij verkrijgbaar is via drogist en
reformzaak. Dit zijn CBD-oliën die geen THC mogen bevatten. Mensen ervaren dan psychoactieve
effecten, die niet bij dit soort olie passen. In 2015 was er één melding, in 2006 waren het er 22 en in
het eerste halfjaar van 2017 waren er 34 meldingen, waarvoor bij voornamelijk ouderen en ernstig
zieke patiënten soms ziekenhuisbehandeling nodig is. Volgens het NIVC lijkt het er op dat er CBD-oliën
op de markt zijn waarmee ‘gerommeld is bij de productie’ (Kleijne, 2017).

Thuiskweek van cannabis voor medicinaal gebruik
Cannabis wordt ook thuis gekweekt, voor eigen medicinaal gebruik, bijvoorbeeld omdat medicinale
cannabis niet wordt vergoed door de zorgverzekering, of omdat de medicinale cannabis van de apotheek
volgens sommige patiënten niet bij hen werkt. Bij deze thuiskweek spelen twee aspecten een rol: 1. Het
telen van cannabisplanten is strafbaar op grond van de Opiumwet, maar het kweken van maximaal vijf
planten wordt niet vervolgd (Richtlijn strafvordering softdrugs); planten kunnen wel in beslaggenomen
worden. 2. Van het kweken van medicinale cannabis is alleen sprake als er een ontheffing is van de
Minister van VWS. Het telen van cannabis door particulieren is niet aan te merken als het kweken van
medicinale cannabis en is dus niet toegestaan.
Het feit dat het kweken van maximaal vijf planten niet vervolgd wordt heeft onduidelijkheid gecreëerd
als het gaat om de thuiskweek van medicinale cannabis. Dat uit zich bijvoorbeeld in de volgende zaken:
• Er zijn plaatselijke initiatieven om het kweken van medicinale cannabis voor eigen gebruik toe te
staan. Op verzoek van de Tilburgse Stichting Patiënten Groep Medicinale Cannabis Gebruikers heeft
de burgemeester van Tilburg toegezegd dat bewoners voor eigen medisch gebruik maximaal vijf
planten mogen kweken. Zij moeten zich dan houden aan strikte voorwaarden, zoals het hebben
van een doktersverklaring. De burgemeester heeft met de politie en het Openbaar Ministerie
de afspraak gemaakt dat hij afziet van handhaving onder die specifieke voorwaarden (en dat de
politie dus niet planten en/of kweekmateriaal in beslag zal nemen)4. Deze toezegging leidde tot
Kamervragen, mede omdat er bij gemeenten een stijgende behoefte zou zijn aan het versoepelen
van regels (T.K.Aanhangsel-1554, 2018; T.K.Aanhangsel-1890, 2016). De Minister gaf daarop aan
dat de burgemeester beleidsvrijheid heeft wat betreft het al dan niet inzetten van het bestuurlijk
instrumentarium (bijvoorbeeld het sluiten van panden), maar niet om expliciet toestemming te geven
voor het in strijd handelen met de Opiumwet c.q. de aanwijzing Opiumwet. Alleen de Minister van
VWS kan ontheffing verlenen voor het kweken van medicinale cannabis.

4

Zie Brief burgemeester Noordanus aan PGMCG: www.pgmc.nl/medicinale thuiskweek/toestemming in Tilburg, geraadpleegd 21-8-2018; en het artikel in
het Brabants Dagblad van 13 september 2016 ‘Noordanus: toestemming eigen kweek medicinale cannabis’.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

058

| JAARBERICHT 2018

• Een thuiskweker heeft een zogenoemde art 12 Sv procedure ingesteld bij het Hof om vervolging af te
dwingen vanwege het kweken van vijf cannabisplanten voor eigen medicinaal gebruik. Zijn planten
werden na een inval door de politie inbeslaggenomen en vernietigd, maar hij werd niet vervolgd.
Hij wil duidelijkheid verkrijgen, en hij wil voorkomen dat zijn planten opnieuw vernietigd zouden
kunnen worden Het Hof Den Haag heeft uitgesproken dat deze verdachte wel vervolgd moet worden
(ECLI:NL:GHDHA: 2018:963, 30 april 2018). De man is naar het oordeel van het hof voldoende direct
belanghebbende, gezien zijn situatie en argumentatie. Het hof weegt de discussie in Nederland over
het gedoogbeleid rondom softdrugs ook mee. Het hof geeft uitdrukkelijke geen inhoudelijk oordeel
over de argumentatie van de klager (ECLI:NL:GHDHA: 2018:963, 30 april 2018).
• Een heel speciaal geval is het volgende: De kantonrechter heeft in maart 2017 uitgesproken dat
een inwoner van Amsterdam ondanks de bezwaren van de woningcorporatie 51 wietplanten mag
blijven telen in zijn huurwoning. (ECLI:NL:RBAMS:2017:1331). In de daaraan voorafgaande rechtszaak
wegens illegale hennepteelt, had de rechter al geoordeeld dat de man wiet mocht kweken voor eigen
medicinaal gebruik. De rechter honoreert de argumenten waarom het voor deze persoon noodzakelijk
is deze planten te telen: hij gebruikt de wiet voor medicinale doeleinden; hij heeft verschillende soorten
planten nodig voor verschillende klachten; medicinale wiet uit de apotheek werkt niet bij hem. Hij
kweekt zelf omdat het anders te duur wordt. Bovendien geeft de man geen overlast voor de buren
en omwonenden en de elektrische installatie voldoet aan de wettelijke veiligheidseisen. De rechter
oordeelt dat de omstandigheden van de man zo specifiek en uniek zijn dat door dit vonnis geen
precedentwerking zal ontstaan.

2.1.5

Nieuwe psychoactieve stoffen

Om op Europees niveau sneller in te kunnen spelen op risico’s voor de volksgezondheid en veiligheid
door nieuwe psychoactieve stoffen (NPS) en deze stoffen eerder strafbaar te kunnen stellen,
worden het bestaande systeem van vroegtijdige waarschuwing, de risicobeoordelingsprocedure en
controlemogelijkheden versterkt. Dit gebeurt door de procedures voor gegevensverzameling en
beoordeling te stroomlijnen en te versnellen (Verordening (EU) 2017/2101), die van toepassing is met
ingang van 23 november 2018). Daarmee samenhangend is een nieuwe richtlijn vastgesteld (Richtlijn
2017/2103) tot wijziging van kaderbesluit 2004/757/JHA) zodat NPS in de definitie van ‘drug’
opgenomen kunnen worden, en sneller illegaal kunnen worden verklaard. Deze richtlijn wordt in de
Nederlandse Opiumwet geïmplementeerd (T.K, 34923, nr. 3, 2017).

2.1.6

Discussie over regulering van de cannabisketen: verkoop en teelt

Verkoop van cannabis in coffeeshops wordt gedoogd, maar de illegale teelt is strafbaar volgens artikel
3, onder B, van de Opiumwet. Politie en Openbaar Ministerie geven hoge prioriteit aan de opsporing
en vervolging van de grootschalige en beroeps- of bedrijfsmatige teelt. Andere teelt, die niet beroepsof bedrijfsmatig is en een geringe hoeveelheid voor eigen gebruik betreft, heeft geen prioriteit in de
opsporing en vervolging (Aanwijzing Opiumwet, 2015; zie ook NDM Jaarbericht 2016 (Van Laar et al.,
2016).
De situatie dat verkoop (voordeur) gedoogd wordt, terwijl de teelt en aanvoer (achterdeur) niet gedoogd
worden, is problematisch, zowel voor gemeenten als voor de rechtspraak. Dit laatste wordt geïllustreerd
door twee uitspraken:

NATIONALE DRUG MONITOR

|

059

| JAARBERICHT 2018

• De Hoge Raad heeft op 13 juni 2017 (ECLI:NL:HR:2017:1074) beslist dat het telen van hennep ten
behoeve van gedoogde coffeeshops strafbaar is, ook al doen de telers het onder strikte voorwaarden
en in alle openheid. Het argument dat de brede maatschappelijke discussie zo ver is gevorderd dat
hennepteelt onder een aantal voorwaarden niet langer strafbaar geacht moet worden, doet daar
niets aan af. De Hoge Raad bevestigde daarmee het oordeel van het Hof, dat had aangegeven
dat dit argument slechts enige kans van slagen zou hebben als vast zou staan dat de voorwaarden
waaronder de hennepteelt gedoogd zou kunnen worden, het resultaat zou zijn van een breed gevoerd
en uitgekristalliseerd maatschappelijk debat. Dat is niet het geval.
• Het Gerechtshof Den Bosch heeft in 2017, in een langlopende zaak die al eerder bij de Hoge Raad
is geweest, geoordeeld dat de exploitant van coffeeshop Checkpoint te Terneuzen wel schuldig
is aan handel in softdrugs en deelname aan een criminele organisatie, maar geen straf krijgt
opgelegd. Zolang de achterdeurproblematiek niet gereguleerd is, moet een rechter een inhoudelijke
beslissing geven en kan een zaak niet met de niet-ontvankelijkheid van het OM afgedaan worden
(ECLI:NL:GHSHE:2017:5167).
Met name gemeenten dringen al langer aan op het reguleren van de cannabisketen. Zij signaleren de
volgende problemen: verwevenheid van coffeeshops met de georganiseerde misdaad, onveiligheid van
illegale teeltlocaties en ondermijning van de leefbaarheid in toch al kwetsbare en zwakke wijken, maar ook
de onduidelijkheid over de samenstelling van de verkochte hennep (zie bv (Gemeente Heerlen, Gemeente
Utrecht, & Gemeente Eindhoven, 2014; Meesters, 2015).
Vanwege deze problematiek is op 21 februari 2017 een initiatiefwetsvoorstel, de Wet gesloten
coffeeshopketen, aangenomen in de Tweede Kamer (T.K. Handelingen 2016-2017_55-14, 2017). Dit
wetsvoorstel is vervolgens door de initiatiefnemer voorlopig aangehouden voor behandeling in de Eerste
Kamer, in afwachting van de uitwerking van het experiment gesloten coffeeshopketen. Zie voor de
beschrijving van het wetsvoorstel NDM Jaarbericht 2017 (Van Laar & Van Gestel, 2017).

Experiment gesloten coffeeshopketen
• In oktober 2017 is in het regeerakkoord ‘Vertrouwen in de toekomst’ (T.K.34700-34, 2017)
opgenomen dat er wet- en regelgeving komt ten behoeve van een experiment met het gedoogd
telen van wiet voor recreatief gebruik.
• De reden dat er nu een experiment komt is, zoals hiervoor al aan de orde kwam, dat het huidige
gedoogbeleid problemen oplevert voor gemeenten, maar ook voor de rechtspraak. Bovendien
zijn de opvattingen internationaal gezien aan het veranderen, onder andere in Canada, de VS en
Uruguay (T.K.34997-3, 2018). Door op kleine schaal te experimenteren met de regulering van
de hele coffeeshopketen en te bezien of deze keten gesloten kan zijn en de kwaliteit kan worden
gecontroleerd, wordt ervaring opgedaan en informatie verkregen voor beleidskeuzes. Een ‘gesloten
coffeeshopketen’ houdt in dat aangewezen telers hun hennep uitsluitend leveren aan de coffeeshops
in de aan het experiment deelnemende gemeenten en dat die coffeeshops uitsluitend de door de
aangewezen telers geteelde hennep mogen verbouwen. Om spanning met internationale wetgeving
te vermijden wordt het een beperkt experiment, met een wettelijk gewaarborgde evaluatie met een
wetenschappelijk karakter.
• Een onafhankelijke adviescommissie, bestaande uit wetenschappers en deskundigen onder
voorzitterschap van Prof Knottnerus, heeft in juni 2018 haar advies aan de regering gestuurd. De
commissie geeft een groot aantal adviezen, over zowel vormgeving en inrichting van het experiment,
als de evaluatie van het experiment (Adviescommissie Experiment gesloten cannabisketen, 2018).
• Op 12 juli 2018 is het wetsvoorstel ‘Wet experiment gesloten coffeeshopketen’ naar de Tweede Kamer
gestuurd (T.K.34997-2, 2018; T.K.34997-3, 2018).
• Binnen het experiment geldt het verbod op bepaalde handelingen genoemd in de Opiumwet niet,
d.w.z. dat mensen niet vervolgd zullen worden wegens teelt en aanverwante handelingen met hennep.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

060

| JAARBERICHT 2018

• Het experiment zal vier jaar duren en wordt daarna ten minste binnen zes maanden afgebouwd, tenzij
bij AMvB anders wordt bepaald. Uit de memorie van toelichting blijkt dat deze afbouwfase bedoeld
is om te voorkomen dat deelnemers aan het experiment na afloop van de experimenteerfase meteen
in strijd met de wet handelen. Er wordt niet vooruitgelopen op de uitkomst van de evaluatie. De
voorbereiding door gemeenten, telers en coffeeshops zal naar verwachting een jaar duren (T.K.349973, 2018).
• Door de ministers van VWS en J en V worden in het kader van het experiment een of meer telers
aangewezen die ten behoeve van het experiment hennep of hasjiesj telen; zij zullen gescreend worden
(mogelijk gemaakt door een artikel aan de wet Bibob toe te voegen).
• Het advies van de commissie en de reactie daarop van de regering zullen het uitgangspunt zijn voor
de uitwerking van een AMvB, waarin de randvoorwaarden van het experiment opgenomen worden,
waaronder de eisen aan de hennepteelt en de verkoop in coffeeshops. De AMvB zal opgesteld worden
in overleg met betrokken organisaties en expertise zal benut worden van onder meer deskundigen en
ondernemers (T.K.24077-422, 2018).
• Het kabinet blijft bij een experiment van beperkte omvang (zes tot tien gemeenten) en duur (4 jaar),
hoewel de commissie Knottnerus verwacht dat er aanzienlijk meer gemeenten nodig zullen zijn om
in het experiment een zinvolle effectmeting tot stand te brengen, waarbij er voldoende variatie is in
type gemeenten en geografische spreiding (T.K.24077-422, 2018).
• Het kabinet neemt een aantal adviezen van de commissie Knottnerus over zoals het aanwijzen van vijf
tot tien telers, het verlenen van een voldoende gevarieerd aanbod aan cannabissoorten, het niet stellen
van eisen aan de hoogte van het THC en CBD-gehalte en het mee laten doen aan het experiment van
alle coffeeshops in een deelnemende gemeente. Over een aantal adviezen wordt nog overleg gevoerd,
zoals het advies om de maximum handelsvoorraad per coffeeshop te bepalen, zodanig dat slechts
één keer per dag cannabis hoeft te worden aangeleverd, en het advies om het ingezetenencriterium
als lokaal maatwerk te zien.
• Er wordt een onderzoeksconsortium samengesteld om het experiment te volgen en te evalueren. Bij
wet wordt een commissie ingesteld om dit te begeleiden.
In opdracht van de Adviescommissie heeft het Trimbos-instituut nader onderzoek gedaan naar het aanbod
van cannabisvariëteiten in coffeeshops (Rigter & Niesink, 2018).

Veiligheidsrisico’s voor omwonenden van illegale hennepkwekerijen
Uit onderzoek door de Onderzoeksraad voor veiligheid (2018) blijkt dat er grote fysieke veiligheidsrisico’s
zijn voor omwonenden van bedrijfsmatig opgezette hennepkwekerijen. Er worden namelijk vaak
aanpassingen aan gebouwen gedaan, zoals het onkundig aanleggen van (elektrische) installaties. Gevaren
zijn: brand door oververhitting en kortsluiting, instortingsgevaar, aantasting van de gezondheid door
water-lekkage en vergiftiging door gassen en pesticiden. De Onderzoeksraad is van mening dat het
illegale karakter van hennepteelt geen reden mag zijn om deze problemen niet aan te pakken. Zij doet
de aanbeveling aan zowel publieke als private partijen (netbeheerders, brandweer, energieleveranciers,
woningcorporaties, gemeentelijke toezichthouders en ook omwonenden zelf) om samen te werken en
maatregelen te nemen om onveilige situaties te voorkomen (Onderzoeksraad voor Veiligheid, 2018).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

061

| JAARBERICHT 2018

2.1.7

Wet Middelenonderzoek bij geweldplegers

Door de Wet Middelenonderzoek bij geweldplegers zijn veranderingen doorgevoerd in het Wetboek van
Strafvordering en in de Wegenverkeerswet.
• In het Wetboek van Strafvordering zijn twee nieuwe artikelen toegevoegd (55d en e Sv. ) waardoor
opsporings- ambtenaren de bevoegdheid krijgen om aangehouden verdachten van geweldsdelicten
te bevelen om mee te werken aan een test naar het gebruik van alcohol of drugs. Het gaat in principe
om ernstige delicten waar voorlopige hechtenis op van toepassing is, maar bijvoorbeeld ook om
vandalisme. Deze artikelen zijn in werking getreden per 1-1-2017. Zie voor een uitvoerige beschrijving
NDM Jaarbericht 2017 (Van Laar & Van Gestel, 2017).

Rijden onder invloed
De Wet Middelenonderzoek bij geweldplegers verbetert ook de aanpak van het rijden onder invloed van
drugs.
• In de Wegenverkeerswet 1994 is een bepaling opgenomen die de politie de bevoegdheid geeft de
speekseltest te gebruiken (Wegenverkeerswet art. 160 lid 5, onder c; inwerkingtreding 1 juli 2017).
Deze speeksteltest wordt gebruik als voorselectiemiddel. Als bewijsmiddel blijft het bloedonderzoek
gelden. Als deze speekseltest niet uitvoerbaar is, heeft de politie de bevoegdheid bestuurders het
bevel te geven mee te werken aan een onderzoek van de psychomotorische functies en de oog- en
spraakfuncties. Na gebruik van meer dan een bepaalde hoeveelheid stoffen die de rijvaardigheid
kunnen verminderen, is het rijden strafbaar.
• In een Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) zijn grenswaarden vastgelegd voor zowel alcohol als
drugs in het bloed, voor zowel enkelvoudig gebruik als gecombineerd gebruik van drugs en van drugs
en alcohol of geneesmiddelen (Besluit alcohol, drugs en geneesmiddelen in het verkeer, (Stb.2016529., 2016). De grenswaarde is gelijk aan de laagst meetbare hoeveelheid van die stof of alcohol die
niet op natuurlijke wijze in het bloed aanwezig kan zijn.
• Drie drugs waarvoor grenswaarden gelden, worden tevens als geneesmiddel voorgeschreven. Het
betreft dexamfetamine (dat regelmatig aan mensen met ADHD wordt voorgeschreven), medicinale
cannabis en morfine (T.K.Aanhangsel-303, 2017). Er wordt gewerkt aan een verkeersveilige en medisch
verantwoorde oplossing voor het aan het verkeer deelnemen van personen die deze geneesmiddelen
op medisch voorschrift gebruiken: wellicht komt er een uitzondering op de strafbaarstelling voor
dergelijke personen. Er moeten namelijk geen strengere eisen aan de rijgeschiktheid gesteld worden
dan nodig is voor de verkeersveiligheid (T.K.29398-482, 2015).
• In de praktijk bleek dat er veel meer drugstesten (bloedmonsters) naar het NFI werden gestuurd dan
verwacht. Omdat er te weinig capaciteit was om ze allemaal te analyseren (T.K.29628-756, 2018),
wordt deze uitgebreid. In de Voorjaarnota is vastgelegd dat er middelen worden vrijgemaakt voor het
verwerken van drugstesten (T.K.34960-VI-1, 2018).

2.1.8

De Wet forensische zorg

Forensische zorg is zorg die beschikbaar is voor justitiabelen in het strafrechtelijk systeem die psychische
problemen, verslavingsproblemen of een licht verstandelijke handicap hebben. Er zijn zorgvormen met
een hoger niveau van beveiliging (tbs-klinieken) en zorgvormen met een lager beveiligingsniveau, zoals
beschermd wonen, of ambulante zorg. Het beleidsuitgangspunt is ‘GGZ tenzij’: de problematische
justitiabelen moeten naar zorginstellingen buiten detentie worden doorgeleid, tenzij er contra-indicaties
zijn. Hun herstel en re-integratie wordt daardoor namelijk gestimuleerd en op die manier wordt hun
criminele recidive teruggedrongen (T.K.32398-3, 2010). Zie ook § 2.4.2 over beleid ten aanzien van
drugsgebruik en -gebruikers bij justitie en § 14.2 over activiteiten van de (verslavings)reclassering).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

062

| JAARBERICHT 2018

• Voor verbetering van de forensische zorg is de Wet forensische zorg vastgesteld (Stb. 38, 2018). De
inwerkingtreding is per 1 januari 2019 voorzien (zie ook NDM Jaarbericht 2016 (Van Laar et al., 2016),
§ 2.1.6). De wet regelt de brede stelselherziening van de forensische zorg, die al in 2007 was ingezet.
Onderdelen van de wet zijn al in uitvoering.
De wet regelt de inkoop van de forensische zorg, bij zorgaanbieders, zodat gestuurd kan worden op
de kwaliteit van de forensische zorg en er een gedifferentieerd zorgaanbod gecreëerd kan worden.
Er komt één uniforme plaatsingsprocedure (waarbij het niet uitmaakt wat de strafrechtelijke titel is);
de indicatiestelling en de justitiële titel vormen de basis voor het plaatsingsbesluit en bepalen het
type forensische zorg dat een persoon zal ontvangen. Een zorgaanbieder moet bij het beëindigen
van forensische zorg die is opgelegd als voorwaarde een advies aan het OM geven over de kans op
herhaling van het gedrag dat ten grondslag lag aan de forensische zorgtitel. Gegevensverstrekking
en -uitwisseling tussen alle betrokken organisaties (DJI, het OM, de zorgaanbieder, NIFP/
IFZ en de reclassering) wordt eenvoudiger gemaakt en is in principe verplicht. De aansluiting
tussen het strafsysteem (bijvoorbeeld gevangenisstraf) en de GGZ-zorg wordt verbeterd.

2.1.9

Wet aanpak woonoverlast

• De Wet aanpak woonoverlast die op 1 juli 2017 in werking is getreden, geeft burgemeesters meer
mogelijkheden om ernstige woonoverlast te bestrijden door de invoering van een nieuw artikel 151d
in de Gemeentewet. De burgemeester wordt bevoegd tot het geven van een gedragsaanwijzing aan
overlastgevers bij ernstige en herhaaldelijke hinder voor omwonenden (die moeten dan bepaalde
handelingen doen of juist nalaten op straffe van een last onder bestuursdwang). Bij de bespreking
van de wet gaf de initiatiefnemer aan dat ook problemen van drugsoverlast onder de nieuwe wet
kunnen vallen, zoals een penetrante wietlucht (T.K.34007-9, 2016). De burgemeester kan de
overlastgever bijvoorbeeld verplichten ervoor te zorgen dat de omwonenden niet worden gehinderd
door de wietlucht. Bij een last onder bestuursdwang kan de sanctie op niet-naleving zijn dat de wiet
in beslag genomen wordt. De bevoegdheden in dit nieuwe artikel komen naast de drie al bestaande
bevoegdheden om woningen te sluiten, namelijk die van de Wet Victoria (artikel 174a Gemeentewet),
de Rotterdamwet (art. 17 Woningwet), en de Wet Damocles (art. 13b Opiumwet). .

2.1.10 Wijziging Luchtvaartwet (Aanwijzing Schiphol als luchthaven voor ‘risicovluchten’)
Door een wijziging in de Luchtvaartwet (artikelen 37 w en x) is het vanaf 1 juli 2018 verboden voor
zogenaamde risicovluchten om op een andere luchthaven te landen dan Schiphol, maar kan ook snel
ingespeeld worden op veranderende omstandigheden.
• Verkeersvluchten vanuit een derde land (buiten de EU) kunnen aangewezen worden als risicovluchten,
als zij een sterk verhoogd risico vormen te worden gebruikt voor drugssmokkel. Het gaat dan met name
om door reizigers (“bolletjesslikkers”) meegenomen of in het lichaam verborgen drugs (T.K.34684-3,
2018).
• Luchthavens kunnen aangewezen worden als luchthaven die risicovluchten mag ontvangen.
• Het is voor risicovluchten verboden om op een niet aangewezen luchthaven te landen.
• De achtergrond van deze wet is dat er op Schiphol een 100% controle op risicovluchten is, d.w.z.
dat dergelijke vluchten aan een verscherpte controle onderworpen zijn. Daar heeft Schiphol ook de
voorzieningen voor. Andere luchthavens in Nederland beschikken niet over dergelijke voorzieningen,
en dat zou ook niet lonend zijn zolang daar weinig risicovluchten landen. Maar als er in de toekomst
meer luchthavens bijkomen waar intercontinentale vluchten landen, moeten die luchthavens wel
controles uitvoeren. Als zij daar dan de voorzieningen voor treffen, kunnen zij ook als luchthaven
aangewezen worden die risicovluchten mag ontvangen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

063

| JAARBERICHT 2018

2.2

Wettelijke kaders voor het reguleren van alcohol en tabak

De belangrijkste nationale wettelijke kaders voor het reguleren van het gebruik van tabak en alcohol zijn
de Tabaks- en rookwarenwet en de Drank- en Horecawet (voor meer informatie zie NDM Jaarberichten
2012 – 2017). Dit hoofdstuk rapporteert primair informatie die in 2017 en tot medio 2018 beschikbaar
is gekomen.

2.2.1

Ontwikkelingen in het tabaksbeleid

Tabaksontmoediging is een van de speerpunten van het volksgezondheidsbeleid. De belangrijkste
doelstellingen van het tabaksontmoedigingsbeleid zijn: het aantal rokers omlaag brengen, voorkomen
dat jongeren gaan roken, de schade door meeroken beperken en het stoppen met roken stimuleren
(T.K.34234-6, 2015). De belangrijkste beleidswijzigingen van de afgelopen jaren waren de verhoging
van de leeftijdsgrens voor de verkoop van tabaksproducten van 16 naar 18 jaar, de implementatie van
de Europese tabaksproductenrichtlijn (TPD) en het reguleren van de nieuwere elektronische dampwaren.
In de periode juli 2017 tot juli 2018 zijn in het kader van het tabaksbeleid opnieuw enkele wijzingen in de
wet- en regelgeving ingezet of doorgevoerd en zijn diverse beleidslijnen versterkt of nieuw ingezet. In het
regeerakkoord van het kabinet Rutte III (oktober 2017) staat dat de regering de doelstelling om te komen
tot een Rookvrije Generatie steunt en de accijns wil gaan verhogen. Roken is één van de drie thema’s van
het Nationaal Preventieakkoord dat in het najaar van 2018 wordt verwacht (zei verder § 2.3.1).
De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) houdt toezicht op de naleving van de regels in de
Tabaks- en rookwarenwet.

Leeftijdsgrens
Vanaf 1 januari 2014 geldt in Nederland de leeftijdsgrens van 18 jaar voor de verkoop van
tabaksproducten. Daarmee hoort Nederland bij de 24 van de 28 EU-lidstaten waarin deze leeftijdsgrens
geldt. In de andere EU-lidstaten (België, Oostenrijk, Luxemburg en Malta) wordt een minimumleeftijd
van 16 jaar gehanteerd.

Tabaksproductenrichtlijn (TPD)
• Per 20 mei 2016 is de Europese tabaksproductenrichtlijn (TPD) in Nederland geïmplementeerd en
heet de Tabakswet voortaan Tabaks- en rookwarenwet, omdat ook nicotinehoudende elektronische
sigaretten onder die wet zijn gaan vallen (Stb.2016-175, 2016). De concrete uitwerking van deze
wet gebeurt via het Tabaks- en rookwarenbesluit en de Tabaks- en rookwarenregeling. Deze
uitvoeringsbesluiten en –regelingen worden niet aan de Tweede en Eerste Kamer voorgelegd.
• De nieuwe tabaksverpakkingen, uitgezonderd die van grote sigaren en elektronische sigaretten,
hebben een verplichte waarschuwing met een (afschrikwekkende) foto met bijpassende tekst waarin
wordt gewaarschuwd voor de gezondheidsgevaren van roken. Deze waarschuwing moet minimaal
65% van de voor- en achterkant van de verpakking beslaan en moet ook een verwijzing naar de
website ‘ikstopnu.nl’ en de ‘stoplijn’ 0800-1995 bevatten.
• Voor alle tabaksproducten, e-sigaretten, navulverpakkingen en kruidenrookproducten geldt dat daar
geen misleidende teksten zoals ‘biologisch’ of ‘light’ op gedrukt mogen worden. Een pakje sigaretten
moet minimaal twintig sigaretten bevatten.
• Het is niet langer toegestaan om TNCO waarden (teer, nicotine en koolmonoxide emissies) op de
sigarettenverpakkingen te vermelden. In de Tabaks- en rookwarenwet staan de maximaal toegestane
waarden5.

5

https://www.rivm.nl/toevoegingentabaksproducten/products.html?d-8111255-p=2

NATIONALE DRUG MONITOR

|

064

| JAARBERICHT 2018

• Additieven in sigaretten en shag die een kenmerkend aroma hebben, zoals vanille en vanaf 2020 ook
menthol, worden verboden. Filters, papier, capsules en verpakkingen van tabaksproducten mogen
geen smaak- en geurstoffen meer bevatten.
• Producenten worden verplicht om informatie over eventuele nieuwe tabaksproducten eerst bij de
overheid en de Europese Commissie te melden.
• Om illegale handel tegen te gaan dienen alle verpakkingseenheden van tabaksproducten, na een
overgangstermijn, voorzien te zijn van een unieke identiteitsmarkering (volg- en traceersysteem) en
veiligheidskenmerken. De regels met betrekking tot het track- en trace-systeem moeten volgens de
Tabaksproductenrichtlijn in mei 2019 zijn geïmplementeerd voor sigaretten en shagtabak. Voor andere
tabaksproducten ligt deze implementatiedatum op 20 mei 2024 (T.K.34234-3, 2015)(T.K.34234-6,
2015).
• De sancties die gelden voor overtredingen van het reclame- en sponsorverbod en van de leeftijdsgrens
voor de verkoop van tabaksproducten, gelden per 20 mei 2016 ook voor navulbare elektronische
sigaretten en navulverpakkingen (T.K.34234-6, 2015).

Andere beleidsinitiatieven
In de ministeriële regeling van 23 april 2018 worden vier zaken geregeld die niet onder de TPD vallen,
maar die wel zijn ondergebracht bij de Tabaks- en rookwarenwet. Het gaat om elektronische dampwaar
zonder nicotine, vermindering van de aantrekkelijkheid van tabaksverpakkingen, regels met betrekking
tot nieuwsoortige tabaksproducten en gewijzigde reclameregels (Stcrt.2018-23779, 2018).

Elektronische dampwaar zonder nicotine
• Elektronische sigaretten Zonder Nicotine (EZN) vallen buiten de werkingssfeer van de TPD. Omdat uit
een rapport van het RIVM echter bleek dat er gezondheidsrisico’s aan het dampen van EZN kleven,
is er een apart wetgevingstraject in de Tabaks- en rookwarenwet afgelegd om regels hiervoor op te
stellen (T.K.34470-3, 2016).
• Onder EZN worden alleen wegwerpproducten verstaan die net als elektronische sigaretten gebruikt
kunnen worden voor de consumptie van damp via een mondstuk en waarvan de vloeistof geen
nicotine bevat. EZN kunnen niet worden nagevuld. Een voorbeeld van EZN zijn shisha-pennen. Dit
zijn dampwaren die doorgaans geen nicotine bevatten, maar gekleurde dampwaren met smaken als
aardbei, ananas en cola, die aantrekkelijk zijn voor kinderen. Als een shisha-pen toch nicotine bevat,
wordt dit product volgens de wet beschouwd als een elektronische sigaret (T.K.34470-3, 2016).
• Alle navulbare dampapparaten vallen eveneens onder de definitie van een elektronische sigaret en zijn
met de implementatie van de tabaksproductenrichtlijn in de Tabaks- en rookwarenwet gereguleerd
(T.K.34470-3, 2016).
• Op 10 februari 2017 is de wetswijziging met betrekking tot de EZN in het Staatsblad gepubliceerd
(Stb.2017-72, 2016). Vanaf 1 juli 2017 geldt er voor de verkoop van e-sigaretten zonder nicotine
een leeftijdsgrens van 18 jaar en een reclameverbod. Dit geldt ook voor de voor roken bestemde
kruidenproducten, zoals een kruidensigaret (T.K.32011-59, 2017).
• Op 15 juni 2017 is een ontwerpbesluit ingediend om ook nog voor elektronische sigaretten zonder
nicotine producteisen, verpakkingseisen, rapportageverplichtingen en verkooppunten te regelen
(T.K.32011-58, 2017). Deze aanvullende regels zijn per 1 juli 2018 in werking getreden (Stb.2018-112,
2018)(Stcrt.2018-23779, 2018).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

065

| JAARBERICHT 2018

Nadere verpakkingseisen
• Uit onderzoek is gebleken dat de tabaksverpakking kan worden gebruikt om het product extra
aantrekkelijk voor jongeren te maken (T.K.32011-52, 2017). Als aanvulling op de verpakkingseisen
uit de TPD is een ministeriële regeling opgesteld waarbij de verpakking van voor roken bestemde
tabaksproducten vrij moeten zijn van elementen die aantrekkelijk voor jongeren kunnen zijn:
doorzichtige materialen; uitingen die verwijzen naar een bepaald thema of gelimiteerde edities;
neon-, koper-, metallic-, brons-, zilver- en goudkleuren; hologrammen; reflecterende kleuren en
materialen; elementen met geluid-, geur-, smaak-, licht- of andere visuele effecten; andere elementen
in de verpakking dan tabaksproducten met uitzondering van een folie papier om sigaretten. De
verpakkingen moeten een matte en gladde afwerking hebben (T.K.32011-52, 2017). Over deze nadere
verpakkingseisen is een internetconsultatie geweest. Deze extra verpakkingseisen zijn per 1 juli 2018
in werking getreden (Stb.2017-358, 2017)(Stcrt.2018-23779, 2018).
• Als blijkt dat deze nadere verpakkingseisen niet doeltreffend zijn, zal worden overwogen in de
toekomst verplichte standaardverpakkingseenheden (plain packaging) in te voeren (T.K.32011-52,
2017; Stcrt.2018-23779, 2018).

Nieuwsoortige tabaksproducten
• In het kader van de TPD zijn producenten van nieuwe of gewijzigde rookwaren of ‘nieuwsoortige’
tabaksproducten, inclusief elektronische dampwaar, verplicht de Nederlandse autoriteiten hiervan in
kennis te stellen. Per 1 juli 2018 zijn producenten van nieuwsoortige tabaksproducten niet alleen
verplicht de autoriteiten daarover te informeren, maar ook een exemplaar van het betreffende product
naar het RIVM te sturen.
• Het enige nieuwsoortige tabaksproduct dat de afgelopen jaren in de handel is gebracht is de heatstick
(tabakstick) die met een apart verhittingsapparaat (IQOS) wordt verhit. Uit onderzoek van het RIVM
blijkt dat in de emissies van de tabaksstick schadelijke stoffen (o.a. nicotine en kankerverwekkende
stoffen) aanwezig zijn (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), 2018). Op grond van
het RIVM-rapport heeft de staatssecretaris van VWS besloten om de nieuwsoortige tabaksproducten
die worden verhit onder de werking van de Tabaks- en rookwarenwet te gaan brengen (T.K.32011-64,
2018, Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), 2018).
• De huidige kennisgevingsprocedure voor nieuwsoortige tabaksproducten wordt niet vervangen door
een goedkeuringsprocedure met bijbehorend vergunningstelsel, omdat een vergunningstelsel geen
extra mogelijkheden biedt om nieuwsoortige tabaksproducten van de markt te weren (T.K.34470-3,
2016) (T.K.34470-15, 2018).

Uitstalverbod (display ban)
• In december 2016 bleek dat een vrijwillig convenant over het uitstalverbod tussen de verschillende
brancheorganisaties waarbij de verkooppunten van tabaksproducten zijn aangesloten, niet mogelijk was
(T.K.32011-55, 2016). In januari 2017 is het amendement display ban (uitstalverbod) door de Tweede
Kamer aangenomen. Hiermee is het uitstalverbod voor tabaksproducten en aanverwante producten
onderdeel geworden van de Tabaks- en rookwarenwet (T.K.32011-59, 2017). In detail wordt het
uitstalverbod uitgewerkt in het Tabaks- en rookwarenbesluit en in de Tabaks- en rookwarenregeling.
• Met deze regeling wordt bepaald dat rookwaren dusdanig aan het zicht moeten worden onttrokken dat
noch kleuren, noch contouren van deze producten zichtbaar zijn. De verkooppunten mogen zelf kiezen
op welke wijze of met welk middel de rookwaren uit het zicht worden gehaald. Het uitstalverbod is
niet van toepassing op fysieke speciaalzaken die uitsluitend rookwaren en rookaccessoires verkopen.
Een uitstalverbod is wel van toepassing op alle fysieke verkooppunten waar rookwaren onderdeel
uitmaken van een breder verkoopassortiment en op online verkooppunten: supermarkten, tankstations,
gemakszaken, drogisterijen, horeca, avondwinkels, kiosken, webshops en tabaksautomaten.
Zelfbediening van rookwaren wordt verboden, omdat dit de toegankelijkheid en de aantrekkelijkheid
van rookwaren vergroot (T.K.32011-59, 2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

066

| JAARBERICHT 2018

• Er wordt naar gestreefd het uitstalverbod in supermarkten per 1 januari 2020 en voor de overige
verkooppunten per 1 januari 2022 te laten ingaan (T.K.32011-59, 2017).

Meetmethode TNCO
• Volgens de TPD moeten de emissies van teer, nicotine en koolmonoxide (TNCO) gemeten worden
met de meetmethode van de International Organization for Standardisation (ISO-methode). Bij
de ontwikkeling van deze ISO-normen wordt vanuit Nederland bijgedragen door het Nederlands
Normalisatie-instituut (NEN). De maximumwaarden voor TNCO en andere stoffen zijn in de TPD
vastgelegd. De tabaksindustrie is in de ISO en de NEN vertegenwoordigd. De ISO-meetmethode is
omstreden. Begin mei 2018 werd bekend gemaakt dat het RIVM en de NVWA uit de NEN-commissie
tabak en e-sigaretten stappen (T.K.32011-63, 2018).
• Het RIVM heeft aangegeven dat de Canadian Intense (CI) methode om TNCO-emissies te meten veel
realistischer is dan de ISO-methode. Uit een recente meting door het RIVM van de TNCO-waardes
volgens de CI-methode bleek dat bij 100 merkvarianten van sigaretten de gemeten waardes tussen
de 2 en 26 maal hoger liggen dan volgens de ISO-methode (T.K.32011-65, 2018).
• De regering heeft de Europese Commissie (EC) er al eerder op gewezen dat de ISO-methode niet
realistisch is. Dit komt omdat bij de ISO methode de ventilatiegaatjes niet worden afgedekt, terwijl
rokers deze gaatjes wel (gedeeltelijk) dicht houden met hun vingers of lippen. De gemeten TNCO
gehalten zijn daardoor lager dan de gehalten die rokers binnen krijgen. Bij de CI-methode neemt de
rookmachine trekjes met een groter volume sneller achter elkaar en worden de ventilatiegaatjes in de
filter afgeplakt. In het kader van de evaluatie van de TPD (mei 2019) worden de mogelijkheden voor
alternatieve meetmethoden door de Europese Commissie onderzocht (T.K.32011-57, 2017).

Rookvrije schoolpleinen
• Op voorstel van de Tweede Kamer is gelijktijdig met de implementatie van de TPD een amendement
aangenomen waarbij besloten is dat per 1 januari 2020 alle schoolpleinen in Nederland rookvrij moeten
zijn (T.K.34234-30, 2016).
• In 2016 waren bij ruim drie kwart van de scholen voor primair onderwijs, ruim de helft van de scholen
voor voortgezet onderwijs en vier procent van de mbo-scholen de schoolpleinen geheel rookvrij. In
het primair onderwijs en voortgezet onderwijs zijn er nauwelijks scholen die geheel niet rookvrij zijn.
Voor het mbo geldt dat de meeste schoolpleinen gedeeltelijk rookvrij zijn, maar ook dat iets minder
dan een vijfde van de schoolpleinen geheel niet rookvrij is (Breedveld & Lammertink, 2016).
• Uit onderzoek blijkt dat het welslagen van een rookvrij schoolplein sterk afhangt van de wijze waarop
dit beleid wordt ingevoerd. Door strikte handhaving wordt het voor leerlingen makkelijker om niet
te roken en wordt niet-roken als sociale norm versterkt. Strikte handhaving betekent: er wordt
voor niemand een uitzondering gemaakt en ook rondom de school wordt er niet gerookt (Rozema,
Mathijssen, Oers, Groos, & Jansen, 2018).

Geen vervolging door OM van tabaksproducenten
• In september 2016 werd namens de Stichting Rookpreventie en anderen aangifte gedaan tegen de
vier grootste tabaksproducenten van Nederland. De tabaksproducenten werd verweten dat zij zich
schuldig hebben gemaakt aan poging tot doodslag en of moord, poging tot zware mishandeling met
voorbedachten rade en/of poging tot opzettelijke benadeling van de gezondheid met voorbedachten
rade, valsheid in geschrift en het in de handel brengen van tabaksproducten die niet voldoen aan de
wettelijke eisen, zoals aan maximale missieniveaus.
• Na onderzoek en analyse van de door de aangevers aangedragen delicten heeft het Openbaar
Ministerie in februari 2018 geconstateerd dat een succesvolle vervolging van de tabaksproducenten
niet haalbaar is binnen de huidige regelgeving en kaders6.

6

https://www.om.nl/@102218/verder-onderzoek/

NATIONALE DRUG MONITOR

|

067

| JAARBERICHT 2018

Accijnzen
• Naast een bron van inkomsten voor de overheid, kunnen accijnzen ook een rol spelen in het
tabaksontmoedigingsbeleid. Per 1 april 2018 is de minimumaccijns op shag verhoogd met 7,45% en
die van sigaretten (per 1000 stuks) met 4,08% (zie voor meer informatie § 12.7).

Monitoring van beleid
Handhaving en naleving van rookverbod in de horeca
Of het rookverbod in de horeca op de verschillende locaties wordt nageleefd, wordt op verschillende
wijzen gecontroleerd of onderzocht. Alleen de NVWA kan bij een geconstateerde overtreding boetes
opleggen of waarschuwingen afgeven (T.K.32011-28, 2014). Voor meer informatie over handhaving en
naleving: zie § 12.7.
• In 2017 bleek dat bij 10% van de horecagelegenheden waar inspecties werden uitgevoerd naar
overtredingen van het rookverbod, de NVWA een maatregel moest opleggen (in 2016 was dat 8%)
(T.K.32011-57, 2017; T.K.32011-62, 2018).
• Het rookverbod wordt voornamelijk in cafés en discotheken overtreden, maar het aantal overtredingen
neemt af. Een punt van aandacht is de significante groei van rookruimtes in cafés en discotheken
(T.K.32011-57, 2017; T.K.32011-62, 2018).
• Op 13 februari 2018 heeft het Gerechtshof Den Haag geoordeeld dat de uitzondering op het
rookverbod voor rookruimtes in horecagelegenheden in strijd is met artikel 8 van het WHOKaderverdrag tabaksontmoediging (FCTC). Op grond van dit arrest zouden de rookruimtes in de
horeca per direct gesloten moeten worden. Hoewel de staatssecretaris van VWS de intentie heeft
om de rookruimtes af te schaffen, gaat hij toch in cassatie tegen het arrest, omdat hij ook zorgvuldig
bestuur hoog in het vaandel heeft, zodat men niet van de ene op de andere dag wordt overvallen
door nieuwe regels (Gerechtshof Den Haag, 2018). De regering zet in op de afschaffing van alle
rookruimtes (T.K.32011-62, 2018).
• De NVWA voert ook jaarlijks inspecties uit bij de waterpijpcafés (shishalounges) –cafés waar klanten
tegen betaling waterpijpen kunnen roken- en bij horecagelegenheden met een shishafunctie
(T.K.32011-49, 2016; T.K.32011-62, 2018). Voor meer informatie: zie § 12.7.

Handhaving van de leeftijdsgrens
• De naleving van de leeftijdsgrens van 18 jaar voor de verkoop van tabak en e-sigaretten wordt door
de NVWA gecontroleerd.
• In 2017 bleek dat op 16% van de verkooplocaties waar risicogerichte inspecties werden uitgevoerd
overtredingen van de leeftijdsgrens werden geconstateerd. De meeste maatregelen werden net als in
2016 opgelegd in de horeca (m.n. cafetaria’s en automaten), gevolgd door kleine levensmiddelenzaken
(T.K.32011-62, 2018).
• Ook op tabaksautomaten werden controles uitgevoerd. In 25% van de inspecties werd een maatregel
opgelegd. Er is een AMvB in de maak waarmee de zelfstandige verkoop van tabak via automaten
verboden gaat worden (T.K.32011-62, 2018). Voor meer informatie: zie § 12.7.
• De NVWA heeft in 2017 speciaal op kermissen gecontroleerd op het aanbod van elektronische
sigaretten en shishapennen omdat eerder gebleken was dat deze vaak als een te winnen prijs
aangeboden werden. Ten opzichte van 2016 was het aanbod flink gedaald. Er werden 18 boetes
opgemaakt (NVWA, 2018).

Campagnes
De publiekscampagnes en preventieactiviteiten met betrekking tot roken, die door de rijksoverheid
geïnitieerd of ondersteund worden, waren ook in 2017 gericht op de algemene bevolking, op jongeren
en hun ouders en op zwangere vrouwen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

068

| JAARBERICHT 2018

Algemene bevolking
• In november 2015 werd door de gezondheidsfondsen Hartstichting, KWF en Longfonds de campagne
‘Op weg naar een rookvrije generatie’ gestart. Het doel is om kinderen die vanaf 2017 worden
geboren in alle fasen van het opgroeien te beschermen tegen tabaksrook en tegen de verleidingen
om te gaan roken. De weg naar een rookvrije generatie volgt het opgroeiende kind. De prioriteit van
maatregelen wordt telkens bepaald door wat nodig is om kinderen die vanaf 2017 worden geboren
in elke levensfase te beschermen. ‘Op weg naar een rookvrije generatie’ is steeds meer een breed
gedragen beweging geworden. Het ministerie van VWS staat ook achter dit initiatief.
• Ook de jaarlijkse campagne Stoptober, in 2017 voor de vierde keer gehouden, wordt door de
overheid gesteund. Stoptober daagt rokers uit om 28 dagen niet te roken. Tijdens deze 28 dagen
biedt Stoptober hulp en ondersteuning, onder andere met een app en tips via Facebook, Twitter en
e-mail. Tijdens Stoptober hebben de stoppers steun aan andere mensen die ook proberen te stoppen.
In 2017 deden ruim 57.000 rokers mee.
• Er zijn aanwijzingen uit onderzoek dat Stoptober rokers helpt om het rookgedrag en overtuigingen
ten aanzien van roken te veranderen en om stoppen met roken te bevorderen (Van Benthem & Kunst,
2016).

Jongeren en ouders
Sinds de verhoging van de minimumleeftijd in 2014 voor de verkoop van alcohol en tabak van 16 naar
18 jaar, is in opdracht van het Ministerie van VWS een meerjarige publiekscampagne gestart onder de
naam NIX18. De campagne wordt elk jaar herhaald en heeft soms deelcampagnes. De campagne wil de
sociale norm ‘niet roken en niet drinken onder de 18’ neerzetten en stimuleren. Vanaf 2013 worden elk
jaar de effecten van de NIX18-campagne gemeten.
• De effecten van de NIX18 campagne worden bij drie doelgroepen gemeten: ouders met kinderen
van 13 t/m 17 jaar; jongeren van 13 t/m 17 jaar; het algemene publiek (18+). Enkele resultaten uit
de meting 2017 zijn:
a. Ruim de helft van de ouders (56%) maakt de NIX-afspraak voor roken; in 2013 was dat nog 43%.
b. Negen op de tien ondervraagde jongeren zegt niet te roken. Dat is redelijk stabiel sinds 2013.
Dat cijfer van 90% niet- rokers komt niet overeen met cijfers uit de Gezondheidsenquête, het
Peilstationsonderzoek scholieren en andere surveys (zie Hoofdstuk 12).
c. Steeds meer jongeren vinden roken onacceptabel (38% in 2013 en 53% in 2017). Driekwart van
de ouders (77%) vindt het onacceptabel als hun eigen kind voor het 18e jaar rookt.
d. De helft van de ouders denkt dat met hun kind praten over roken invloed heeft op het rookgedrag
van hun kind. Dit is een nieuwe vraag in de campagne (Gutter & Tilanus, 2017).
• Naast de publiekscampagne omtrent de sociale norm, zijn er in 2016 twee deelcampagnes gevoerd:
a. ‘jongeren en roken’, gericht op vmbo- en mbo-jongeren en b. ‘legitimatieplicht’ gericht op
jongvolwassenen. De communicatie gaat via tv-spots, radiospots en (video’s op) sociale media.
• De deelcampagne ‘jongeren en roken’ was erop gericht dat (v)mbo-jongeren elkaar geen sigaretten
aanbieden: na afloop van de campagne vinden jongeren vaker dan daarvoor dat je elkaar geen sigaret
aan moet bieden. Mbo’ers (gemiddelde leeftijd 18 jaar) nemen een aangeboden sigaret vaker aan
dan vmbo’ers (gemiddelde leeftijd 15 jaar). Ze vinden het normaler om te doen (Kantar Public, 2016).
• De deelcampagne ‘legitimatieplicht’ is ook in 2017 onder de koepel van NIX18 gevoerd. Doel is om
jongvolwassenen (tot 25 jaar) te stimuleren om uit zichzelf hun ID-bewijs te tonen wanneer zij alcohol
of tabak willen kopen. Jongvolwassenen tonen ten opzichte van 2016 even vaak spontaan hun ID
wanneer zij alcohol of tabak willen kopen. Een kwart van de jongvolwassenen die weleens tabak
kopen, laat uit zichzelf zijn ID zien. De rest doet dit alleen als er om gevraagd wordt. Hoewel de kennis
dat jongeren zich tot hun 25ste moeten legitimeren is afgenomen, is er tot nu toe geen verandering
in het gewenste gedrag (Kantar Public, 2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

069

| JAARBERICHT 2018

• Voor de brugklas is een nieuw programma ontwikkeld om roken, drinken en blowen tegen te
gaan: ‘Frisse Start’. De uitgangpunten zijn het stellen van een sociale norm, het versterken van
het probleemoplossend vermogen en het betrekken van de ouders. ‘Frisse Start’ sluit aan op de
ontwikkeling die leerlingen doormaken als zij van de basisschool naar het voortgezet onderwijs gaan.
Aan het lesprogramma is een verplichte docententraining gekoppeld. Het lesprogramma bestaat uit
vier lessen en een bijbehorende ouderavond7.
• In het kader van de Gezonde School deden 31 vmbo-scholen in 2016 mee aan de pilot van de nietrokenwedstrijd ‘Smoke Free Challenge’. Leerlingen spreken met elkaar af om een half jaar niet te roken.
Dit is een wedstrijd waarbij scholen op regionaal niveau de strijd aangaan. De klas die wint ontvangt
een prijs. Vanaf het schooljaar 2017/2018 konden alle eerste en tweede klassen van het voortgezet
onderwijs meedoen aan de wedstrijd en meedingen naar de hoofdprijs. In dat schooljaar hebben 58
scholen meegedaan aan de challenge. In totaal hebben 93 klassen de wedstrijd volgehouden. Ook in
het schooljaar 2018-2019 gaat de actie weer van start8 (smokefreechallenge.nl).
• Eveneens in het kader van de Gezonde-School aanpak, ondersteunt de overheid samen met
maatschappelijke partijen ‘rookvrije scholen’. Veel jongeren krijgen hun eerste sigaret namelijk van
een klasgenoot op het schoolplein. In 2020 moeten schoolpleinen rookvrij zijn (zie hiervoor).

Zwangere vrouwen
• De rijksoverheid startte in januari 2016 met een campagne om roken voor, tijdens en na de
zwangerschap tegen te gaan. Naast kennis over de gevaren staat ook de sociale norm centraal:
‘Roken terwijl je zwanger bent of wil worden, dat doe je gewoon nooit’. In deze campagne werd de
sociale omgeving van zwangeren aangespoord om mee te helpen. In februari 2017 werd die campagne
opgevolgd door de publiekscampagne ‘Een rookvrije start voor alle kinderen’. Deze campagne beoogt
de sociale steun voor zwangere vrouwen die stoppen met roken te verbeteren (T.K.32793-269, 2017).
• In 2016 is op initiatief van negen beroepsverenigingen in de zorg, drie partners en het Ministerie van
VWS de Taskforce Rookvrije Start gelanceerd (rookvrijestart.rokeninfo.nl). De Taskforce bestaat uit
vertegenwoordigers van alle professionals die te maken hebben met rokende (aanstaande) ouders. De
Tasforce stimuleert zorgverleners om (aanstaande) ouders een stoppen met roken advies te geven en
daartoe onderling beter samen te werken. VWS ondersteunt de Tasforce met een communicatietraject
(T.K.32793-269, 2017).
• De Taskforce Rookvrije Start heeft een toolkit samengesteld met diverse materialen ter ondersteuning
bij het agenderen en bespreken van stoppen met roken. In 2017 verscheen het addendum ‘Behandeling
van tabaksverslaving en stoppen-met-roken ondersteuning bij zwangere vrouwen’, als een aanvulling
op de richtlijn ‘Behandeling van tabaksverslaving’ (uit 2016). Dit addendum gaat specifiek over de
stoppen-met-roken zorg in de zwangerschap en geeft aan dat nicotinevervangende middelen (NVM) in
de zwangerschap mogelijk zijn. Een expertgroep heeft het ‘Praktijkadvies gebruik nicotinevervangende
middelen in de zwangerschap’ opgesteld, als aanvulling op het addendum9. Ook heeft de Taskforce
een geaccrediteerde multidisciplinaire e-learning module ontwikkeld voor zorgverleners die gesprekken
met (aanstaande) ouders voeren10.
• Uit een verkenning in de Jeugdgezondheidszorg (JGZ) bleek dat JGZ-professionals met rokende ouders
vaak de gevaren van meeroken bespreken, maar dat zij minder vaak bespreken dat ouders ook kunnen
stoppen met roken. Er is wel een verschuiving van de focus binnen de JGZ van meeroken naar stoppen
met roken op gang gekomen (Bommelé, Scheffers-van Schayk, De Josselin de Jong, & Van Laar, 2018).

7
8
9
10

https://www.trimbos.nl/actueel/nieuws/bericht/?bericht=1582
https://www.trimbos.nl/actueel/nieuws/bericht/winnaars-smokefree-challenge-bekend
https://rookvrijestart.rokeninfo.nl/taskforce-nieuws
https://rookvrijestart.rokeninfo.nl/e-learning

NATIONALE DRUG MONITOR

|

070

| JAARBERICHT 2018

Lokaal tabaksbeleid
Steeds meer gemeenten omarmen het gedachtengoed van de Rookvrije Generatie. Per gemeente wordt
gekeken welke kansen er liggen om rookvrije plaatsen tot stand te brengen (o.a. rookvrije scholen,
speeltuinen, sportverenigingen, kinderopvang e.d.). Het Trimbos-instituut ontwikkelt een platform om
gemeenten en GGD’en te ondersteunen bij het maken van lokaal tabaksbeleid. Op dit platform kunnen
beleidsdocumenten online beschikbaar worden gesteld aan beleidsmakers.
• De Gemeente Amsterdam heeft zich als eerste gemeente aangesloten bij de Alliantie Nederland
Rookvrij. Amsterdam was de eerste gemeente met een eigen lokaal tabaksbeleid (Gemeente
Amsterdam, 2015). Steeds meer gemeenten ontwikkelen een apart tabaksbeleid.
• Om gemeenten bij te staan is in het kader van de Rookvrije Generatie een stappenplan voor gemeentes
ontwikkeld om roken op een positieve manier op de agenda te zetten en invulling aan tabaksbeleid
te geven11. KWF heeft onderzoek laten doen naar de juridische mogelijkheden voor het rookvrij
maken van openbare ruimten in gemeenten. Gemeenten hebben momenteel vier instrumenten die
kunnen worden ingezet om roken in openbare ruimten te verbieden: de gemeentelijke verordening;
het subsidiebeleid; de bestemmingsplanologie en het eigenaarschap. De Omgevingswet, die naar
verwachting per 2021 in werking treedt, biedt extra aanknopingspunten om rookvrije ruimten te
realiseren12.
• In januari 2017 hebben de 25 GGD’en hun gezamenlijke GGD-actieplan op weg naar een rookvrije
generatie gepresenteerd. De GGD’en gaan in hun regio met gemeenten en andere partners ervoor
zorgen dat: kinderen (mee)rookvrij kunnen opgroeien; rokers worden ondersteund bij het stoppen en
alle gemeentelijke gebouwen rookvrij worden (GGD-GHOR Nederland, 2017).

Internationale ontwikkelingen
De recente ontwikkelingen over tabaksontmoediging bij de WHO en de Europese Unie worden hier kort
besproken.
• Het Framework Convention on Tobacco Control (FCTC)-verdrag van de Wereldgezondheidsorganisatie
(WHO) werd op 27 februari 2005 van kracht. In de zomer van 2017 waren 181 landen partij geworden
bij het verdrag, dat gericht is op het verminderen van tabaksgebruik. Nederland heeft in 2005 het
FCTC-kaderverdrag geratificeerd.
• Vertegenwoordigers van meer dan 180 landen kwamen in november 2016 in India bijeen voor een
vergadering van de WHO over de verdere implementatie van het FCTC-verdrag (de COP7). In de
slotverklaring staat onder meer dat tabaksfabrikanten aansprakelijk moeten worden gesteld voor de
gevolgen van roken. Als er niets gebeurt, zullen volgens de WHO deze eeuw ongeveer een miljard
mensen overlijden als gevolg van roken. Tegen 2030 zal 80% van de tabaksdoden vallen in landen
met lage en middeninkomens. De COP8 vindt in oktober 2018 plaats in Geneve.
• Het WHO Protocol to Eliminate Illicit Trade in Tobacco Products (FCTC-Protocol) is het eerste verdrag
dat de internationale smokkel van tabaksproducten wil bestrijden. Het werd opgesteld in 2012. Aan de
aanbodzijde wordt er onder andere een wereldwijd volg- en traceersysteem ontwikkeld. Het protocol
wordt van kracht als er 40 ratificaties zijn. In juli 2016 deed de Europese Commissie een oproep aan
alle lidstaten om dit protocol te tekenen. Op 27 juni 2018 hadden 40 landen wereldwijd het FCTCprotocol geratificeerd (inclusief de Europese Unie), zodat het per oktober 2018 in werking zal treden.
Nederland heeft het protocol nog niet geratificeerd13.
• Het FCTC-Protocol wordt actief door de Europese Commissie gepromoot en ondersteund door een
integrale EU-strategie ter bestrijding van de illegale handel in tabak (European Commission, 2017).

11
12
13

https://www.loketgezondleven.nl/sites/default/files/RVG%20stappenplan%20%28online%20versie%29.pdf
https://www.loketgezondleven.nl/sites/default/files/Juridisch%20document%20%27Mogelijkheden%20voor%20rookvrije%20openbare%20
ruimtes%27%C2%A0DEF.pdf
http://www.who.int/fctc/protocol/about/en/

NATIONALE DRUG MONITOR

|

071

| JAARBERICHT 2018

2.2.2

Ontwikkelingen in het alcoholbeleid

Preventie van schadelijk alcoholgebruik vormt één van de speerpunten van het volksgezondheidsbeleid.
Op nationaal niveau zijn de belangrijkste beleidsinstrumenten voor het alcoholbeleid: de Drank- en
Horecawet; de regulering van alcoholreclame en –marketing; straffen voor rijden onder invloed van
alcohol (Wegenverkeerswet, art. 8 en 9) (zie ook § 2.1.6); accijnsheffing; preventie en voorlichting;
vroegsignalering en behandeling van probleemgebruik (www.stap.nl).
• Vanaf 2013 is het toezicht op de handhaving van de Drank- en Horecawet overgedragen naar de
gemeenten. De gemeenten hebben de centrale rol in de uitvoering van het alcoholbeleid en zijn de
regisseur van het lokale alcoholbeleid geworden.
• Een belangrijke wijziging van de DHW op 1 januari 2014 betrof het ophogen van de minimumleeftijd
voor de verkoop van zwakalcoholhoudende dranken naar 18 jaar, de leeftijd die al gold voor sterke
drank. Vanaf 1 januari 2014 zijn jongeren onder de 18 jaar strafbaar als ze alcohol in hun bezit hebben
die direct geconsumeerd kan worden in de openbare ruimte. Gemeenten hebben de plaatselijke regels
rond alcoholgebruik in lokale verordeningen vastgelegd.
• In het Regeerakkoord van het kabinet Rutte III wordt aangegeven dat problematisch alcoholgebruik
zal worden aangepakt. Dit onderwerp is toegevoegd aan het Nationaal Preventieakkoord dat in het
najaar van 2018 wordt verwacht (T.K.27565-164, 2017; T.K.27565-167, 2018)14.

Ontwikkelingen rond de Drank- en Horecawet (DHW)
• In artikel 43a van de DHW is bepaald dat de gemeente periodiek verplicht is een preventie- en
handhavingsplan op te stellen. Hierin legt de gemeente vast hoe ze invulling geeft aan haar toezichtsen handhavingstaak in het kader van de DHW. In het plan komen in ieder geval aan bod:
a. de doelstellingen van het preventie- en handhavingsbeleid alcohol;
b. welke acties worden ondernomen om alcoholgebruik, met name onder jongeren, te voorkomen
(al dan niet in samenhang met andere preventieprogramma’s gericht op gezondheid);
c. de wijze waarop het handhavingsbeleid wordt uitgevoerd en welke handhavingsacties in de door
het plan bestreken periode worden ondernomen;
d. de minimaal te behalen resultaten in de door het plan bestreken periode.
Het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid heeft een database met de gemeentelijke
preventie- en handhavingsplannen15.
• Uit de evaluatie van de DHW van december 2016 was naar voren gekomen dat handhaving van
de verkoop van alcoholhoudende drank ‘op afstand’, waaronder online verkoop, wellicht beter
centraal geregeld kan worden. Uit de marktverkenning blijkt dat er naar schatting ruim 4000
alcoholverkooppunten ‘op afstand’ zijn, waarvan het merendeel bestaat uit thuiszorgrestaurants,
die naast een maaltijd zwak alcoholhoudende dranken aanbieden. Structureel en effectief toezicht
tijdens de aflevering (aan de voordeur) is bij deze wijze van verstrekking nauwelijks uitvoerbaar. De
Staatssecretaris van VWS is met gemeenten in overleg over de haalbaarheid van de verplaatsing van
toezicht en handhaving van het aflevermoment naar het (online) aankoopmoment(T.K.27565-164,
2017).
• Naar aanleiding van de evaluatie van de DHW is bekeken in hoeverre de huidige opleidingseisen op het
terrein van de sociale hygiëne effectief zijn en hoe deze optimaal kunnen bijdragen aan verantwoorde
verstrekking van alcohol. Sociale hygiëne in het horeca- en slijtersbedrijf betekent dat de ondernemer
alles in het werk stelt om de gezondheid van zijn klanten en medewerkers te waarborgen. Op een
drank- en horecavergunning moeten één of meerdere personen als ‘leidinggevende‘ vermeld staan met
een ‘Verklaring kennis en inzicht sociale hygiëne’. Onderzoek laat zien dat de huidige opleidingseisen
als effectief worden beoordeeld (T.K.27565-164, 2017).

14
15

https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2018/02/06/blokhuis-problematisch-alcoholgebruik-ook-onderdeel-van-nationaal-preventieakkoord
https://hetccv.nl/onderwerpen/alcoholverbod-18-minners-in-de-praktijk/preventie-en-handhavingsplannen/

NATIONALE DRUG MONITOR

|

072

| JAARBERICHT 2018

• Uit het nalevingsonderzoek naar alcohol- en tabaksverkoop aan jongeren uit 2016 bleek dat de
nalevingspercentages in sportkantines beduidend lager waren dan bij de andere verkoopkanalen,
zoals supermarkten. Daarom is er in 2017 een apart nalevingsonderzoek gedaan bij sportkantines
van verschillende sporten (voetbal, tennis, hockey en zaalsporten) die relevant zijn voor jongeren. De
nalevingspercentages van de onderzochte sportkantines variëren van 17,9% tot 25,3%. Deze cijfers
vindt de regering ontoereikend. In het Nationaal Preventieakkoord zullen concrete doelstellingen en
maatregelen om de naleving in sportkantines te verbeteren worden afgesproken met de partijen die
hierbij een rol spelen (T.K.27565-167, 2018)(Schelleman-Offermans, K; Roodbeen, 2017).
• Het overmatige alcoholgebruik onder jongeren en jongvolwassenen, dat zich uit in binge-drinken
en dronkenschap, is een belangrijke uitdaging voor de gemeenten als belangrijkste uitvoerde partij
van de DHW. In samenspraak met enkele gemeenten en gebaseerd op effectieve aanpakken uit
diverse Europese landen is er een stappenplan ontwikkeld om dronkenschap en doorschenken in het
uitgaansleven tegen te gaan. De uitgangspunten van dit stappenplan zijn twee wetsartikelen: art. 20 lid
5 van de DHW waarbij het verboden is om personen in kennelijke staat van dronkenschap toe te laten
in horecagelegenheden en art. 252 lid 1 van het Wetboek van Strafrecht waarmee het verboden is om
door te schenken aan personen die reeds in kennelijke staat van dronkenschap verkeren. Belangrijke
aspecten van de aanpak zijn: het horecapersoneel moet getraind worden in het naleven van deze
normen; deze normen moeten duidelijk naar het uitgaanspubliek gecommuniceerd worden en de
gemeenten moeten deze regels handhaven als het nodig is. (Nijkamp & Van Leeuwen, 2017).

Mengvormen of blurring
• Van het voorjaar van 2016 tot 1 juli 2017 faciliteerde de Vereniging van Nederlandse Gemeenten
(VNG) een pilot in 34 gemeenten waarbij gewone winkels ook alcohol mochten schenken (blurring),
hoewel dit volgens de DHW verboden is. De ondernemers zijn in te delen in drie categorieën:
drankverstrekkend horeca met vergunning die producten verkoopt als mengvorm; winkels (geen
horeca) die alcohol schenken of verkopen ter plaatse; slijters die proeverijen organiseren. Uit de pilot
blijkt dat de meerderheid van de deelnemende gemeenten en ondernemers vindt dat mengvormen
mogelijk moeten worden gemaakt met een aanpassing van de DHW (Zwaveling, Slot, & Oostdijk,
2017).
• In vervolg op de gunstige evaluatie van de pilot mengvormen heeft Kamerlid Ziengs het Wetsvoorstel
regulering mengformules ingediend waardoor gereguleerde mengformules mogelijk moet worden in de
sectoren horecabedrijven, slijtersbedrijven en gemengde kleinhandelsbedrijven. Deze laatste sector zou
met het wetsvoorstel in de DHW geïntroduceerd worden. De reden om dit wetsvoorstel in te dienen
is dat er op die manier volgens de initiatiefnemer beter kan worden ingespeeld op de veranderende
consumentenvraag (T.K.34961-3, 2018). Er lijkt een Kamermeerderheid voor dit wetsvoorstel te zijn.
• Gezondheidsexperts verwachten dat het toestaan van mengvormen zal leiden tot een toename
van verkooppunten van alcohol. En dit wordt als een negatieve ontwikkeling gezien. De vorige
Staatssecretaris van VWS sloot zich hierbij aan: het aanbod van alcohol moet niet verder worden
verruimd en genormaliseerd door vermenging met andere winkelformules mogelijk te maken
(T.K.27565-149, 2016). Ook de meeste gemeentelijke toezichthouders staan negatief ten aanzien
van blurring. Uit onderzoek blijkt ook dat deze behoefte tot vermenging niet leeft onder het algemene
publiek (T.K.27565-149, 2016). Ook de huidige Staatssecretaris van VWS staat niet achter genoemd
wetsvoorstel.

Alcoholmarketing
Op vragen uit de Tweede Kamer naar blootstelling van jongeren aan alcoholreclame en de effecten hiervan
heeft het Ministerie van VWS verschillende onderzoeken uitgezet.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

073

| JAARBERICHT 2018

• Volgens het Trimbos-instituut is er overtuigend wetenschappelijk bewijs dat er een positief verband
is tussen blootstelling aan alcoholmarketing en een verhoogde kans op initiatie van alcoholgebruik
of bingedrinken. In vervolgonderzoek wordt gekeken of het hier om een oorzakelijk verband gaat
(T.K.27565-164, 2017).
• De uitkomst van een quickscan naar maatregelen op het gebied van alcoholmarketing in verschillende
Europese landen is dat in de meeste ons omringende landen er wetgeving is met betrekking tot
de inhoud van de alcoholreclame en de blootstelling aan alcoholreclame via radio, telvisie en
andere kanalen zoals tijdschriften en internet. Nederland is het enige Europese land waarin de
maatregelen rondom (Van Leeuwen & Van Hasselt, 2017) de inhoud van de alcoholreclame alleen
via zelfregulering is vastgelegd: de Reclamecode voor Alcoholhoudende Drank opgesteld door de
Stichting Verantwoorder Alcoholconsumptie (STIVA). In Frankrijk bijvoorbeeld mag op plekken waar
alcoholreclame is toegestaan alleen productinformatie weergegeven worden. Leefstijl-gerelateerde
informatie is daar niet toegestaan. Overigens is er nog weinig wetenschappelijk bewijs over de effecten
van maatregelen rondom alcoholreclame op het drinkgedrag (T.K.27565-164, 2017)(Nijkamp & Van
Leeuwen, 2017).
• Onderzoek van bureau Intraval laat zien dat alcoholmarketing volgens volwassenen voorkomt op
televisie, websites en folders. In andere media werd nauwelijks alcoholmarketing aangeboden.
Ook hebben 12-17-jarigen veel kans hebben om in aanraking te komen met alcoholmarketing
in supermarkten, op televisie, op sociale media, in bioscopen en in de horeca (top vijf). Bij
jongvolwassenen (18-30 jaar) staat blootstelling via televisie niet in de top vijf, maar staat de
blootstelling op festivals/evenementen/poppodia hoog. Het gaat hier om ervaren blootstelling. De
staatssecretaris wil nadere aandacht in het Nationaal Preventieakkoord voor het feit dat veel jongeren
aangeven op verschillende locaties veel of zeer veel alcoholmarketing te zien (T.K.27565-167, 2018)
(Kruize, Mennes, & Bieleman, 2018).
• Uit een kennissynthese komt naar voren dat jongeren die anderen (ouders, vrienden, leeftijdgenoten)
zien drinken een grotere kans hebben om zelf ook (meer) te gaan drinken: zien drinken doet drinken
(Smit, Monshouwer, & Van Leeuwen, 2018).

Accijnzen
De accijnzen op alle alcoholhoudende dranken zijn voor het laatst in 2014 verhoogd met 5,75%. In 2015,
2016 en 2017 zijn er geen accijnsverhogingen op alcoholische dranken geweest16.
Per 1 januari 2017 is er een vereenvoudiging van de accijns op wijn en tussenproducten (onder meer port,
sherry en vermout) doorgevoerd. De vroegere vijf accijnstarieven voor wijn en drie accijnstarieven voor
tussenproducten zijn grotendeels budgettair neutraal vervangen door twee tarieven zowel voor wijn als
voor tussenproducten. Het fiscale onderscheid tussen stille wijn en mousserende wijn is opgeheven. (zie
verder § 11.8).

Campagnes en preventieve interventies
De afgelopen jaren zijn er diverse campagnes gevoerd en preventieve interventies ontwikkeld en
aangeboden om het problematisch alcoholgebruik te terug te dringen. De NIX18 campagne loopt al
sinds de minimumleeftijd voor de verkoop van alcohol en tabak verhoogd werd (zie § 2.2.1).

16

https://download.belastingdienst.nl/douane/docs/tarievenlijst_accijns_acc0552z77fd.pdf

NATIONALE DRUG MONITOR

|

074

| JAARBERICHT 2018

• Uit de effectevaluatie van de NIX18 campagne over 2017 blijkt dat bijna alle ouders (98%) en jongeren
(97%) bekend zijn met het logo en de slogan van NIX18. In 2017 vindt de helft van de ouders het
in principe niet acceptabel als hun kind alcohol drinkt, maar een keertje vinden ze niet erg. Onder
jongeren is het percentage dat alcohol drinken onacceptabel vindt laag (13%). Ten opzichte van 2016
is het percentage jongeren dat zegt nooit te drinken afgenomen van 70% naar 60%. Het percentage
dat positief staat tegenover het maken van de NIX-afspraak omtrent alcohol drinken is voor zowel
ouders (54%) als jongeren (44%) de afgelopen twee jaar stabiel. Ruim acht op de tien ouders die de
NIX-afspraak maken blijven hierover met hun kind in gesprek, nadat ze die afspraak hebben gemaakt
(Gutter & Tilanus, 2017).
• Vanaf juni 2018 wordt in zes Nederlandse gemeenten een pilot uitgevoerd met het IJslandse
Preventiemodel voor de aanpak van middelengebruik bij jongeren. In de afgelopen 20 jaar is als gevolg
van dat preventiemodel het middelengebruik bij de IJslandse jongeren flink afgenomen. De basis onder
het IJslandse preventiemodel is de uitvoerige en regelmatige monitoring van preventieve en risico
vergrotende factoren die een rol spelen bij middelengebruik. Met de informatie die dit oplevert, krijgen
de beleidsmakers jaarlijks handvatten om aan de juiste knoppen te draaien. Daarmee kunnen ze gericht
risico’s terugdringen. De aanpak is een vorm van community-based werken waarbij er sprake is van een
constante kennisuitwisseling tussen wetenschappers, beleidsmakers en professionals uit de praktijk17.
• Vanaf september 2017 krijgt de IkPas-campagne subsidie van de Rijksoverheid. IkPas is een jaarlijkse
terugkerende actie in Nederland om tijdelijk geen alcohol te drinken (T.K.27565-164, 2017).
• De Zweedse STAD-aanpak wordt ook voor de Nederlandse context ontwikkeld. STAD staat voor
STockholm prevents Alcohol and other Drugs-project. Het doel van STAD is om via een community
interventie alcohol gerelateerde problemen in het uitgaansleven te reduceren. Het Nederlandse STADproject is onderdeel van het door de EU gefinancierde STAD-in-Europe project met, naast Nederland,
deelnemers uit het Verenigd Koninkrijk, Zweden, Duitsland, Tsjechië, Slovenië en Spanje (stadineurope.
eu). De eerste Nederlandse pilot loopt bij een jaarlijks terugkerend festival in Rotterdam en is specifiek
gericht op het verminderen van binge drinken en het drinken door jongeren onder de 18 jaar18.
• Ter ondersteuning van professionals staat sinds het voorjaar van 2018 het Expertisecentrum Alcohol
online. Het Expertisecentrum Alcohol maakt wetenschappelijke kennis over alcohol en alcoholpreventie
toegankelijk. De website van het expertisecentrum biedt cijfers, nieuws, achtergrondinformatie en
themadossiers19.

Rijden onder invloed
Rijden onder invloed van alcohol levert een gevaar op voor de verkeersveiligheid: in 2017 zijn ruim 17.000
bestuurders aangehouden met een promillage van 0,8 of meer. Naar een schatting van het SWOV vielen
er in 2015 tussen de 75 en 140 verkeersdoden als gevolg van het rijden onder invloed (T.K.29398-588,
2018).
• Binnen het bestuursrecht kunnen, afhankelijk van het promillage van de bestuurder, een lichte
educatieve maatregel alcohol (LEMA), een educatieve maatregel gedrag en verkeer (EMG) en/of
een onderzoek naar de geschiktheid worden opgelegd. Uit een recente evaluatie van de educatieve
maatregelen kwam naar voren dat de effecten van de LEMA en de EMG op rijden-onderinvloedrecidive gering is (Blom, Blokdijk, & Weijters, 2017).
• De regering wil rijden onder invloed harder aanpakken en is van plan de volgende maatregelen te
nemen: a. het strafmaximum in het strafrecht voor rijden onder invloed te verhogen; b. de grens van
het onderzoek naar de geschiktheid te verlagen waardoor bestuurders eerder ongeschikt worden
verklaard en niet meer mogen rijden; c. de informatie-uitwisseling tussen de ketenpartners te
verbeteren (T.K.29398-588, 2018).

17
18
19

https://www.trimbos.nl/actueel/nieuws/bericht/nederlandse-gemeenten-experimenteren-met-ijslandse-aanpak-middelengebruik
http://stadineurope.eu/resources/interventions/
https://expertisecentrumalcohol.trimbos.nl/

NATIONALE DRUG MONITOR

|

075

| JAARBERICHT 2018

• Sinds 2001 wordt er rond de jaarwisseling de Bob-campagne gevoerd. De communicatiedoelstelling
is het vestigen en bestendigen van de sociale norm: geen alcohol drinken als je nog moet rijden. Uit
de evaluatie in 2017 komt naar voren dat bijna iedereen weet wat met de term Bob bedoeld wordt en
circa negen op de tien vinden dat een Bob helemaal geen alcohol moet drinken als hij of zij nog moet
autorijden. Deze norm is ook al geruime tijd stabiel (Van Kalmthout, 2018).

Internationale ontwikkelingen
Hoewel er geen internationale verdragen zijn over alcoholgebruik, zoals voor drugs of tabak, komt dit
thema wel regelmatig op de agenda van de WHO en de EU.
• In 2012 is door de WHO het vierde European action plan to reduce the harmful use of alcohol 20122020 aangenomen. Actieplannen van de WHO hebben geen kracht van wet, maar het is gebruikelijk
dat de lidstaten deze documenten serieus nemen en na aanname ervan er mee aan de slag gaan
(WHO Regional Office of Europe, 2012). In 2017 verscheen een update van de implementatie van
dit actieplan in de 36 Europese landen van de WHO European Region (World Health Organisation;
European Union, 2017). Europa is de regio met de hoogste alcoholconsumptie in de wereld. Tussen
2010 en 2015 werd gemiddeld de meeste vooruitgang geboekt in de domeinen community-based
interventies, inclusief de werkplek én de aanpak van rijden onder invloed. Op de gebieden van de door
de WHO geformuleerde drie Best Buys om alcoholgebruik te verminderen (hogere accijnzen, minder
reclame en lagere beschikbaarheid) was er weinig veranderd.
• In juni 2018 bracht de WHO het advies ‘Time to Deliver’ uit over de mogelijkheden die landen hebben
om op korte termijn actie te ondernemen tegen enkele belangrijke niet-overdraagbare aandoeningen
en de daarmee samenhangende risicofactoren zoals roken en schadelijk alcoholgebruik. In het advies
worden de Best Buys met betrekking tot tabaksgebruik, schadelijk alcoholgebruik, ongezond eten,
inactiviteit, cardiovasculaire ziekten, diabetes en kanker opgesomd (World Health Organization
(WHO), 2018).
• Om de EU-lidstaten te ondersteunen de alcoholproblematiek en de daarmee samenhangende schade
aan te pakken, financierde de EU de Joint Action on Reducing Alcohol Related Harm (RARHA), die
liep van 2014 tot en met 2016.20 De lidstaten werden gestimuleerd eenzelfde survey methode in te
voeren naar het opsporen van de schade als gevolg van alcoholgebruik, waardoor de data tussen de
landen onderling vergelijkbaar worden.
• Een van de resultaten was een toolkit met good practices op het gebied van de disseminatie
van informatie die in oktober 2016 is gepresenteerd. Daarin staan 43 uitvoerig beschreven
alcohol-interventies, ook aangeduid als good practices. De interventies zijn ingedeeld in drie
types: ‘Vroegsignalering van alcoholproblemen’ (totaal 21 interventies zijn positief beoordeeld),
Publiekscampagnes (9 interventies) en Schoolprogramma’s (13). De beoordeling van de kwaliteit van
de interventies (assessment) is gebaseerd op de ‘Erkenningssystematiek’ die voor het beoordelen van
de kwaliteit van interventies op het terrein van de volksgezondheid is ontwikkeld door het RIVM en al
gedurende langere tijd wordt toegepast in Nederland. Een groot deel van die interventies staat ook op
het online toegankelijke Good Practices Platform van de RARHA. Er kunnen ook nieuwe interventies
worden aangemeld21.

20
21

https://rarha-good-practice-eu/
https://rarha-good-practice-eu/

NATIONALE DRUG MONITOR

|

076

| JAARBERICHT 2018

• In juli 2017 heeft het regionale Europese bureau van de WHO een discussienota gepubliceerd
over de etikettering van alcoholhoudende dranken. Er kwamen twee beleidsopties aan bod: 1. de
invoering van verplichte waarschuwings- en informatielogo’s op etiketten van alcoholhoudende
dranken; of 2. de invoering van verplichte productinformatie op de etiketten van alcoholhoudende
dranken, zoals de ingrediënten, het alcohol- en caloriegehalte, de additieven en de allergenen22.
Dit rapport bevat bewijsmateriaal en argumenten om eisen te gaan stellen aan de etikettering
van alcoholhoudende dranken, net als bij andere voedingsmiddelen (World Health Organization,
2017). De Europese Commissie gaf de alcoholproducenten tot het voorjaar van 2018 de tijd om
zelf met een etiketteringsvoorstel te komen (European Commission, 2018b). In maart 2018 is een
zelfreguleringsvoorstel van de alcoholindustrie bij de Europese Commissie ingediend. In zijn eerste
reactie gaf de EU-Gezondheidscommissaris aan niet tevreden te zijn over het voorstel van de
alcoholbranche23.
• In mei 2018 kwam de Europese Commissie met een voorstel om de structuur van de accijnzen op
alcohol en alcoholhoudende dranken te hervormen. Er moet een nieuw EU-certificeringssysteem
komen waarin het recht van kleine en ambachtelijke alcoholproducenten op lagere accijnstarieven
wordt vastgelegd. Voor bier tot 3,5% zullen verlaagde accijnstarieven gaan gelden (is nu 2,8%)
(European Commission, 2018a).
• Per 1 mei 2018 geldt in Schotland, als eerste land in de wereld, een minimumprijs per eenheid alcohol
(=8 gram alcohol)24.

2.3
2.3.1

Beleidsontwikkelingen in preventie en de hulpverlening

Preventie en voorlichting

Het doel van preventiebeleid is ervoor te zorgen dat mensen gezond blijven door hun gezondheid te
bevorderen en te beschermen25. In het overheidsbeleid worden er verschillende vormen van preventie
onderscheiden naar doelgroep: universele preventie (richt zich op de gehele bevolking); selectieve
preventie (richt zich op groepen met een verhoogd risico op het ontstaan van ziektes); geïndiceerde
preventie (richt zich op individuen die nog geen ziekte hebben, maar daar wel een verhoogd risico op
lopen); zorg gerelateerde preventie (richt zich op individuen die reeds een ziekte hebben).
In de periode 2017-18 heeft het kabinet besloten dat er extra geld wordt vrijgemaakt voor de preventie
van roken en problematisch alcoholgebruik via het Nationaal Preventieakkoord. Het bestaande Nationaal
Programma Preventie (NPP) loopt door, evenals het preventiebeleid met betrekking tot uitgaansdrugs
dat in 2015 een nieuwe impuls heeft gekregen. Verslavingspreventie is één van de aandachtspunten
van Verslavingskunde Nederland (VKN). De campagnes richten zich de laatste jaren niet alleen op het
benadrukken van de mogelijk negatieve gevolgen van het gebruik van tabak, alcohol en drugs, maar ook
op denormalisering.
In het Nederlandse stelsel van zorg en welzijn is het Ministerie van VWS beleidsverantwoordelijk voor
preventie. Zorgverzekeraars, zorgkantoren en gemeenten zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van
het preventiebeleid:
• Zorgverzekeraars: op grond van de preventieve aanspraken in de Zorgverzekeringswet (Zvw);
• Zorgkantoren: op grond van de Wet langdurige zorg (Wlz);
• Gemeenten: op grond van de Wet Publieke Gezondheid (WPG), de Wet Maatschappelijke
Ondersteuning 2015 (WMO 2015) en de Jeugdwet.
22
23
24
25

http://www.stap.nl/nl/nieuws/laatste-nieuws.html/3454/5936/who-document-over-etikettering-alcoholhoudende-dranken-openbaar-gemaakt
http://www.stap.nl/nl/nieuws/laatste-nieuws.html/3454/6682/andriukaitis-n-eu-lidstaten-niet-tevreden-over-voorstel-alcoholbranche#p3454
http://www.stap.nl/nl/nieuws/laatste-nieuws.html/3454/6611/schotland-voert-minimumprijs-voor-alcohol-in#p3454
https://www.volksgezondheidenzorg.info/verantwoording/preventie-volksgezondheidenzorginfo/wat-preventie#node-wat-verstaan-we-onder-preventie

NATIONALE DRUG MONITOR

|

077

| JAARBERICHT 2018

• Er zijn in hoofdlijnen twee redenen voor zorgverzekeraars (inclusief zorgkantoren) en gemeenten om
preventieve activiteiten te vergoeden of te organiseren: een wettelijke verantwoordelijkheid en/of een
financieel belang (Soeters & Verhoeks, 2015). Gemeenten en zorgverzekeraars/Wlz-uitvoerders zijn
financiers en opdrachtgever van de uitvoering van hiervoor genoemde wetten, dus ook van preventie
die binnen de kaders van die wetgeving plaatsvindt (T.K.32793-213, 2016).

Nationaal Programma Preventie (NPP)
Het Nationaal Programma Preventie is gestart in 2014 en heeft als doel een vermindering van de
groei van het aantal mensen met een chronische ziekte. Daarnaast moet het programma ook de grote
gezondheidsverschillen tussen hoog en laag opgeleiden verkleinen. De focus van het programma ligt
op zes speerpunten: minder alcoholgebruik, roken, depressie, diabetes, overgewicht en meer bewegen.
De ambitie is om voor elk van deze speerpunten in 2030 een substantiële verbetering te realiseren ten
opzichte van de situatie in 2014 (T.K.32793-164, 2015);(RIVM, 2018a).
Het NPP hanteert drie instrumenten voor het behalen van de ambities:
1. Wet- en regelgeving, zoals een rookverbod in de horeca en het niet verkopen van alcohol en rookwaar
aan personen onder de 18 jaar.
2. Gezondheidsprogramma’s, zoals de Gezonde School, Sport en Bewegen in de Buurt en Jongeren op
Gezond Gewicht (JOGG).
3. Maatschappelijke bewegingen op gang brengen die aan de NPP doelen bijdragen. Hieronder valt het
programma Alles is Gezondheid...(AiG), waarin partijen afspraken maken om gezamenlijke acties te
ondernemen om Nederland gezonder en vitaler te maken.
Een organisatie die een ‘pledge’ of ‘maatschappelijke belofte’ heeft getekend mag zich ‘partner’ van het
programma AiG noemen. Een pledge kan meerdere domeinen bestrijken. Eind 2017 waren er in totaal
374 pledges getekend, waarvan 65 in 2017 tot stand zijn gekomen. Daarmee zetten zich bijna 3100
organisaties in voor de uitvoering van deze pledges.
• In de voortgangsrapportage van eind december 2016 werd geconstateerd dat een groot aantal
gezondheidsprogramma’s, zoals Gezonde School en Jongeren Op Gezond Gewicht (JOGG) de gestelde
doelen heeft gehaald (T.K.32793-269, 2017).
• In de monitorrapportage over 2017 staat dat van de in totaal 374 pledges er 30 expliciet op het
speerpunt roken en 37 op vermindering van problematisch alcoholgebruik gericht zijn. De meeste
pledges zijn gericht op de (later toegevoegde) speerpunten leefstijl en bewegen & sport. Vanaf 2017
is er één landelijk programma om aan een gezonde leefstijl op scholen te werken: de Gezonde School.
Het al 20 jaar bestaande programma de Gezonde School en Genotmiddelen, dat gericht is op de
preventie van alcohol-, drugs- en tabaksgebruik voor scholen, is bij de Gezonde School aangehaakt
(Kruiter, Schilder, & Van Teunenbroek, 2018).
• ZonMW ondersteunde onderzoek naar de vraag hoe AiG werkt als instrument om met
maatschappelijke partners van binnen en buiten de gezondheidssector en bedrijfsleven activiteiten te
organiseren voor de publieke gezondheid (Programmabureau Alles is Gezondheid, 2017).
• In december 2016 werd besloten om het NPP en de beweging AiG voort te zetten, in ieder geval tot
2021 (T.K.32793-269, 2017). Ook deze tweede periode van AiG zal geëvalueerd worden, dit keer op
basis van een actiegerichte evaluatie (T.K.32793-297, 2018).

Nationaal Preventieakkoord
Aanvullend op de bestaande preventieprogramma’s werkt de staatssecretaris van VWS aan een Nationaal
Preventieakkoord, dat in het najaar van 2018 wordt verwacht. Dit akkoord zal zijn weerslag krijgen in
het NPP (T.K.32793-297, 2018). In het Nationaal Preventieakkoord dat gesloten gaat worden tussen het
ministerie van VWS en allerlei maatschappelijke organisaties worden gezamenlijke maatregelen vastgelegd
om gezondheidsproblemen aan te pakken.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

078

| JAARBERICHT 2018

• Het kabinet Rutte-III (2017-2021) maakt 170 miljoen euro extra vrij voor diverse preventiedomeinen.
Het preventieakkoord vormt daarvan een belangrijk focuspunt (T.K.32793-312, 2018).
• Er zal worden ingezet op drie thema’s: roken, overgewicht en problematisch alcoholgebruik. Deze
thema’s leiden tot een groot gezondheidsverlies en veroorzaken een hoge ziektelast.
• Het akkoord krijgt een duidelijke visie, focus en concrete doelstellingen, waardoor het meetbaar en
uitvoerbaar wordt.
• Er zal zo veel mogelijk worden gekozen voor bewezen effectieve interventies (Ministerie van
Volksgezondheid Welzijn en Sport, 2018).

Preventie in het zorgstelsel
Het Ministerie van VWS heeft in 2015 laten onderzoeken hoe preventie beter in het zorgstelsel geborgd
kan worden. Met name is onderzocht hoe gemeenten en zorgverzekeraars samen preventieactiviteiten
voor risicogroepen kunnen organiseren (selectieve preventie). Preventie van middelengebruik is in deze
analyse niet als apart thema geanalyseerd. Gemeenten en zorgverzekeraars weten niet precies wat ze van
elkaar mogen en kunnen verwachten en hoe ze hun verantwoordelijkheden bij preventie precies kunnen
invullen. Om de samenwerking tussen gemeenten en zorgverzekeraars te stimuleren zijn de volgende
maatregelen genomen:
• Stimulering van preventie via bestuurlijk overleg;
• Opzetten en onderhouden van een digitaal loket, waar partijen terecht kunnen voor praktische
informatie;
• Het oprichten van een preventieteam, dat antwoord geeft op vragen waarop het digitaal loket geen
antwoord heeft;
• De subsidieregeling Preventiecoalities, waardoor gemeenten en zorgverzekeraars gezamenlijk gedragen
plannen voor effectieve preventie activiteiten kunnen realiseren;
• De evaluatie ‘Preventie in het zorgstelsel’. Uit de eerste evaluatie door het RIVM blijkt dat er in 2017
28 netwerkinitiatieven bestaan met afspraken tussen een gemeente en zorgverzekeraars (T.K.32793297, 2018);(Van Vooren et al., 2018).

Verslavingspreventie
Verslavingspreventie omvat beleidsmatige en professionele activiteiten gericht op (lokale) risicoanalyse,
voorlichting en bewustzijn creëren, tijdig signaleren van problematisch gebruik van alcohol en drugs,
korte interventies uitvoeren en terugval voorkomen. Verslavingspreventie Nederland (VPN) is het
samenwerkingsverband van alle afdelingen verslavingspreventie van de instellingen voor verslavingszorg
in Nederland. VPN is in 2017 lid geworden van Verslavingskunde Nederland (VKN). Binnen VKN is de
programmalijn Preventie en vroegsignalering opgezet. Deze richt zich op het vergroten van het bereik en
de kwaliteit van verslavingspreventie en het ontwikkelen van een landelijk basisaanbod.
• Universele en selectieve verslavingspreventie worden vooral door gemeenten opgezet op grond van de
Wet Publieke Gezondheid (WPG) en de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO). Het gaat hier
veelal om interventies voor scholieren en het uitgaanspubliek en interventies in de jeugdhulpverlening.
Een onderdeel van de verslavingspreventie is het geven van deskundigheidsbevordering aan
docenten, jeugdhulpverleners, huisartsen en horecapersoneel, gericht op vroegsignalering van
middelenproblematiek.
• Vanaf 1 januari 2014 is geïndiceerde preventie (zoals tijdige onderkenning en behandeling van
problematisch alcoholgebruik) een taak voor de huisarts en de POH-GGZ. Zorggerelateerde preventie
blijft als curatieve geestelijke gezondheidszorg onderdeel uitmaken van de gespecialiseerde geestelijke
gezondheidszorg.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

079

| JAARBERICHT 2018

• In het programma Preventie in de Buurt (2014-2018) versterken het Centrum Gezond Leven (CGL)
en het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) en partners de samenwerking aan preventie in de
wijk met en vanuit de huisartsenpraktijk. De focus ligt op het ondersteunen van professionals uit de
publieke gezondheid en de huisartsenpraktijk bij hun rol in de samenwerking met collega’s uit andere
domeinen. Voor professionals uit de huisartsenpraktijk zijn online interventies ontwikkeld o.a. over
stoppen met roken en minderen of stoppen met alcohol26.
• In de nieuwe ordening van de GGZ is er binnen GGZ-instellingen, inclusief de verslavingszorg, steeds
minder plaats voor aparte preventieafdelingen. Overheid, zorgaanbieders en financiers streven naar een
verbreding van preventieve GGZ en verslavingszorg naar wijkteams (universele en selectieve preventie),
huisartsenzorg (vooral geïndiceerde preventie) en geestelijke gezondheidszorg (zorggerelateerde
preventie) (Ruiter, Bransen, Van der Poel, & Boon, 2014). Er is nog geen zicht op de aard en omvang
van preventie in deze settings. In de sociale wijkteams komt verslavingspreventie nogal moeizaam van
de grond (Bransen, Collard, Van der Poel, & Boon, 2016). Op steeds meer plaatsen worden wijkteams
op het onderwerp herkennen van overmatig middelengebruik bijgeschoold of worden preventiewerkers
ingeschakeld (Verslavingspreventie Nederland (VPN) & Trimbos-instituut, 2016).
• Gemeenten werken met sociale (wijk)teams aan een integrale aanpak van problematiek en hulpvragen.
Sociale (wijk)teams kernmerken zich door korte lijnen en een snelle afstemming tussen diverse
hulpverleners. Het doel is om de hulpverlening zo dicht mogelijk bij de burgers te organiseren en om
vroegtijdig te kunnen optreden en/of ingrijpen en daarmee escalatie van problemen te voorkomen,
en om proactief hulpbehoevenden te benaderen. Vooral de G4-gemeenten en de G32-gemeenten
omarmen de sociale (wijk)teams (Van Arum & Schoorl, 2016).
• Binnen Verslavingskunde Nederland (VKN) is verslavingspreventie één van de programmalijnen die
uitgewerkt worden (voor meer informatie zie § 2.3.2).

Effectieve interventies
Veel expertise over verslavingspreventie bevindt zich nog steeds bij de regionale instellingen voor
verslavingszorg en hun preventiewerkers worden vaak door gemeenten ingezet om voorlichting aan
ouders te geven, aan deskundigheidsbevordering op scholen te doen of om lokaal alcoholmatigingsbeleid
mede vorm te geven.
• Verslavingspreventie Nederland (VPN) heeft een preventiemodel ontwikkeld dat een overzicht geeft
van verschillende vormen van preventie en de niveaus voor verslavingspreventie, waaronder de
preventie van (schadelijk) drugsgebruik (Oudejans & Spits, 2013). Voor meer informatie: zie NDM
Jaarbericht 2016 (Van Laar et al., 2016).
• In de Interventiedatabank van het RIVM Centrum Gezond Leven (CGL) staan actuele
leefstijlinterventies die door een erkenningscommissie zijn beoordeeld op theoretische onderbouwing
en/of effectiviteit. Medio juli 2018 waren er voor roken/tabak 14 interventies opgenomen in de
Interventiedatabank, waarvan 2 met de kwalificatie “Sterke aanwijzingen voor effectiviteit”, 2 met de
kwalificatie “Goede aanwijzingen voor effectiviteit” en 7 met de kwalificatie “Goed onderbouwd”.
Voor alcohol waren er 25 interventies opgenomen, waarvan 6 met de kwalificatie “Goede aanwijzingen
voor effectiviteit” en 13 met de kwalificatie “Goed onderbouwd”. Voor drugs waren er 18 interventies
opgenomen in de Interventiedatabank, waarvan 2 met de kwalificatie “Goede aanwijzingen voor
effectiviteit”, 1 met de kwalificatie “Eerste aanwijzingen voor effectiviteit”, en 10 met de kwalificatie
“Goed onderbouwd” (www.loketgezondleven.nl).

Preventiebeleid voor uitgaansdrugs
In opdracht van het Ministerie van VWS heeft het Trimbos-instituut in 2015 een strategische verkenning
uitgaansdrugs uitgevoerd naar de jongerencultuur in relatie tot middelengebruik (Goossens & Van Hasselt,
2015). Voor meer informatie zie het NDM Jaarbericht 2016 (Van Laar et al., 2016). De regering heeft

26

https://www.nhg.org/preventieindebuurt

NATIONALE DRUG MONITOR

|

080

| JAARBERICHT 2018

samenwerking in gang gezet met ouders, gemeenten, scholen, professionals, eigenaars van clubs en
organisatoren van evenementen. In juli 2018 gaf de staatssecretaris van VWS aan dat extra zal worden
ingezet op de preventie van het gebruik van uitgaansdrugs (T.K.Aanhangsel-2807, 2018).
• Actie gericht op ouders: er is een speciale website voor ouders gelanceerd waar ze meer kennis over
ecstasy kunnen opdoen en kunnen leren hoe ze met hun kinderen over drugsgebruik in gesprek
kunnen gaan: www.uwkindenuitgaansdrugs.nl. Daarnaast is er ook een speciale Facebookpagina
voor dit doel opgezet.
• Actie gericht op jongeren: er zijn nieuwe Richtlijnen Verslavingspreventie in het Onderwijs ontwikkeld:
per type onderwijs en de verschillende leeftijdsfasen is te zien welke preventieve interventies er ingezet
kunnen worden; de richtlijnen geven meer duidelijkheid over de manier van werken, de beschikbare
interventies en de theoretische onderbouwing (Trimbos-instituut; Verslavingspreventie Nederland
(VPN), 2017). In West-Brabant is een innovatieve pilot voor GHB-preventie onder jongeren uitgezet
om GHB-gebruikers sneller op te sporen en effectiever te helpen (www.novadic-kentron.nl).
• Actie gericht op gemeenten: gemeenten kunnen in hun vergunningverlening veel doen om
gezondheidsincidenten te voorkomen. Daarom is in opdracht van het Ministerie van VWS een
handreiking drugs en alcohol op evenementen ontwikkeld (De Greeff, J; Goossens, FX; Sannen, AM
L; Kooke, H; Van Hasselt, 2017). De verslavingszorg en GGD’en ontwikkelen een uniform basispakket
aan preventie-activiteiten waar elke gemeente mee kan werken.
• Actie gericht op organisatoren en eigenaren: financieel ondersteund door VWS heeft ID&T, een
organisator van feesten en festivals, samen met Unity de campagne Celebrate Safe ontwikkeld
(www.celebratesafe.nl). Deze campagne richt zich op het voorlichten van bezoekers van feesten en
festivals en het creëren van bewustzijn rondom diverse thema’s op het gebied van bewust en veilig
feesten (drugs, alcohol, veilige seks, voorkomen gehoorschade).
• Actie gericht op gezondheidsprofessionals: in de eerste lijn is de preventiefunctie en vroegsignalering
met betrekking tot drugsgebruik versterkt. In 2016 zijn er pilots uitgevoerd bij afdelingen Spoed Eisende
Hulp van ziekenhuizen (SEH) en EHBO-diensten om te kijken hoe de preventie van recidive bij cliënten
die na een drugsincident binnenkomen, verbeterd kan worden. De testcapaciteit van het DIMS-bureau
is uitgebreid; eind september 2016 heeft het Trimbos-instituut de RedAlert App gelanceerd. Deze app
bevat informatie over drugs, over risico’s van gebruik in het algemeen en specifieke risico’s wanneer
er extra gevaarlijke pillen op de markt zijn (T.K.24077-357, 2015)(T.K.24077-384, 2016).
• In 2018 is de Strategische Verkenning Cannabispreventie verschenen. Daarin wordt een samenvatting
gegeven van de stand van zaken met betrekking tot cannabispreventie in Nederland en worden er
aanbevelingen gedaan voor de toekomst (Möhle, Van der Pol, Van Goor, & Goossens, 2018).
• De hoofddoelgroepen van cannabispreventie en denkrichtingen om (problematisch) cannabisgebruik
te voorkomen zijn: a. Jongeren die nog niet blowen. Voor deze algemene doelgroep is het preventief
beleid gericht op het voorkomen van cannabisgebruik. b. Jongeren die al wel blowen en geen
bijkomende multi-problematiek hebben. Preventief beleid is erop gericht om te voorkomen dat het
gebruik problematisch wordt en op het toeleiden naar hulp zodra het gebruik problematisch wordt.
c. Jongeren die al wel blowen en bijkomende multi-problematiek hebben. Preventief beleid is gericht
op het voorkomen dat het gebruik problematisch wordt (Möhle et al., 2018).

Evaluatie van de campagne ‘Verhoging leeftijdsgrens alcohol en tabak’ (NIX18)
De voorlichtingscampagnes richten zich de laatste jaren niet alleen op het benadrukken van de mogelijk
negatieve gevolgen van het gebruik van tabak, alcohol en drugs, maar ook op denormalisering.
• Naast de wetswijzingen waarbij de leeftijd waarop aan jongeren alcohol en tabak mag worden
verkocht is verhoogd naar 18 jaar, heeft de Rijksoverheid een meerjarige campagne ingezet die gericht
is op het versterken van de sociale norm ‘niet roken en niet drinken onder de achttien’ (NIX18). De
NIX18- campagne is een initiatief van het Ministerie van VWS en een groot aantal partners, waaronder
Koninklijke Horeca Nederland, KWF, Longfonds, Trimbos-instituut, NOC*NSF, supermarkten en
GGD’en.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

081

| JAARBERICHT 2018

• De NIX-afspraak is een afspraak die met jongeren wordt gemaakt om niet te gaan roken of drinken
voordat ze 18 jaar zijn. Elk jaar wordt er een campagne-effectonderzoek uitgevoerd. Na vijf jaar
campagne voeren laat evaluatieonderzoek zien dat de acceptatie van de sociale norm ‘niet roken en
niet drinken onder de achttien’ is toegenomen (Rijksoverheid, 2017; Van den Berg et al., 2016)(Gutter
& Tilanus, 2017), ook al waren de effecten pas op langere termijn beoogd.
• Steeds meer ouders en de jongeren zelf vinden het normaal dat jongeren onder de 18 jaar niet roken
en niet drinken: dit aandeel steeg van 64% van de ouders in 2013 naar 84% in 2017. Onder jongeren
(13-17 jaar) steeg dat percentage van 56% in 2015 naar 85% in 2017 (Gutter & Tilanus, 2017). Voor
meer gedetailleerde informatie over NIX18: zie ook § 2.2.1. en § 2.2.2.

2.3.2

Verslavingszorg

In deze paragraaf wordt het wettelijke kader waarbinnen de verslavingszorg zich beweegt geschetst.
Verder komen recente ontwikkelingen aan de orde: het in 2017 opgerichte netwerk Verslavingskunde
Nederland (VKN), de nieuwe bekostigingssystematiek voor de GGZ, nieuwe ontwikkeling met betrekking
tot personen met verward gedrag en de kosten van de GGZ.

Wetgeving
Voor de GGZ, inclusief de verslavingszorg, zijn sinds 1 januari 2015 de volgende wetten van belang.
Zowel de AWBZ als de voormalige WMO zijn ingetrokken en voor een deel vervangen door nieuwe
wetten: de Wet langdurige zorg (Wlz) en de Wet Maatschappelijke Ondersteuning 2015 (WMO 2015).
De Zorgverzekeringswet (Zvw) is uitgebreid. Een andere transitie, die al eerder is ingezet, betreft de
ambulantisering van de GGZ. Voor meer informatie zie Jaarbericht 2017 (Van Laar & Van Gestel, 2017).
Cliënten van wie de indicatie voor AWBZ-zorg doorliep in 2015, hielden recht op zorg. Voor de zorg die
vanuit de AWBZ naar de Zvw ging, gold een overgangsregeling. Cliënten met een GGZ-B indicatie kregen
een Wlz-indicatie voor drie jaar. Alle GGZ-zorg wordt voor de eerste drie jaar door de Zvw betaald. De Wlz
is alleen toegankelijk voor mensen met een lichamelijke, verstandelijke of zintuigelijke handicap en/of een
somatische of psychogeriatrische beperking of aandoening. Een psychische stoornis is niet als grondslag
opgenomen, omdat men dacht dat er bij psychische stoornissen altijd kans op herstel is en dat deze groep
dus geen levenslange zorg nodig heeft. Toch blijkt er een groep ggz-cliënten te zijn die voor een onbepaald
aantal jaren intensieve zorg nodig heeft, soms uitmondend in blijvende zorg. Daarom heeft het kabinet
Rutte III een wetsvoorstel ingediend om de Wlz per 2021 ook toegankelijk te maken voor mensen met een
psychische stoornis die hun leven lang intensieve ggz-hulp nodig hebben (T.K.34104-227, 2018). Deze
wijziging heeft naar verwachting betrekking op 11.750 tot 16.250 personen. Hun zorgkosten worden
nu vanuit de Wmo of de Zvw betaald (Kleine, 2018). Voor de groep ggz-cliënten die vanaf 2015 in de
driejarige overgangsregeling vanuit de Awbz in de Wlz terecht waren gekomen, maar die per 1 januari
2018 nog steeds intensieve zorg nodig hadden, is per ministeriële regeling besloten dat die via een
herindicatie tot 2021 aanspraak op de Wlz kan blijven doen (T.K.2017-60365, 2017).
Naast de bestaande wetten zijn er in 2018 wetsvoorstellen goedgekeurd die ook voor de doelgroepen
van de verslavingszorg van belang kunnen zijn:
• De Wet forensische zorg: dit wetsvoorstel beoogt de forensische zorg te laten plaatsvinden binnen
het strafrechtelijk kader, maar buiten de penitentiaire inrichting. Het is de bedoeling dat deze wet de
door- en uitstroom richting de GGZ gaat verbeteren (voor meer informatie: zie § 2.1.6).
• De Wet verplichte GGZ: dit wetsvoorstel beoogt verplichte behandeling mogelijk te maken voor
mensen met ernstige psychische problemen. Momenteel is slechts gedwongen opname mogelijk (Wet
Bopz), maar nog geen gedwongen behandeling. De dwang kan daarbij volgens dit wetsvoorstel
ook – anders dan nu het geval is – bij de cliënt thuis plaatsvinden. Dit wetsvoorstel wil het bovendien
mogelijk maken om mensen met psychische problemen al in een eerder stadium gedwongen te
behandelen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

082

| JAARBERICHT 2018

• De Wet zorg en dwang: dit wetsvoorstel beoogt de vrijwillige en de (onder voorwaarden) onvrijwillige
zorg te regelen voor psychogeriatrische en verstandelijk gehandicapte cliënten.
Naar verwachting zullen de drie wetten in werking treden op 1 januari 2019 (T.K.32399-87, 2017).

GGZ-echelons
Met de introductie van de Generalistische Basis GGZ (GB-GGZ) per 1 januari 2014 is er een herschikking
van de hele GGZ gekomen. Vanaf dit jaar bestond de GGZ uit de volgende echelons: POH-GGZ, GB-GGZ
en gespecialiseerde GGZ.
• De GB-GGZ heeft als doel om ervoor te zorgen dat patiënten GGZ-zorg tijdig en op de juiste plek
krijgen (matched care) en niet onnodig in de gespecialiseerde GGZ terechtkomen of blijven. Met
de invoering van deze maatregelen verwacht het kabinet dat er een verschuiving van patiënten (en
daarmee gepaard budget) gaat optreden binnen de GGZ-keten van duurdere gespecialiseerde zorg
naar goedkopere zorg dichter bij huis.
• In de GB-GGZ komen verschillende patiëntengroepen samen: een deel van de patiënten die tot 2014
binnen de EPZ werden gezien en (een deel van) de patiënten met lichte en milde problematiek uit
de tweedelijns GGZ. Voor behandeling in de GB-GGZ geldt de eis dat er sprake moet zijn van een
diagnose volgens de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM). Dit gold niet voor
behandeling in de EPZ. Sinds 2015, met de overheveling van alle GGZ voor jeugdigen (tot 18 jaar)
naar de Jeugdwet, wordt de basis-GGZ gefinancierd vanuit de Zvw én de Jeugdwet.
• Binnen de GB-GGZ worden vier producten onderscheiden (GB-GGZ Kort,-Middel,-Intensief en
-Chronisch). Patiënten die enige tijd stabiel en niet meer crisisgevoelig zijn, zouden van de tweede lijn
moeten overgaan naar de GB-GGZ of naar de huisarts (POH-GGZ).
Op verzoek van het Ministerie van VWS zijn de ontwikkelingen in de GGZ tot juni 2017 door KPMG
Plexus (in samenwerking met Vektis en NIVEL) gemonitord (T.K.25424-358, 2017). Uit de rapportage
van juni 2017 komt het volgende naar voren (KPMG, 2017):
• Conform de beleidsdoelstelling is het totaal aantal patiënten in de gespecialiseerde GGZ gedaald van
1,1 miljoen in 2012 naar 0,9 miljoen in 2015. Het aantal patiënten in de GB-GGZ is in deze periode
respectievelijk gestegen van 219.000 in 2012 naar 262.000 in 2015. Bij de POH-GGZ is het aantal
patiënten eveneens gestegen: van 88.000 in 2012 naar 334.000 in 2015.
• De totale behandelkosten zijn tussen 2011 en 2015 gedaald van 3,33 miljard euro naar 3,21 miljard
euro, doordat de kosten voor de gespecialiseerde GGZ daalden van 3,20 miljard euro in 2011 naar
2,92 miljard euro in 2015. De kosten voor de overige echelons zijn daarentegen gestegen. Het aandeel
van de gespecialiseerde GGZ in de totale kosten is teruggelopen van 96% in 2011 naar 91% in 2015.
• In de KPMG Plexus monitor worden geen afzonderlijke gegevens over stoornissen in het
middelengebruik (alcohol, drugs) gerapporteerd. Deze zijn meegenomen in de GGZ-gegevens.
De hervorming van de langdurige zorg, waarvan de GGZ een relatief klein deel uitmaakt, heeft per 1
januari 2015 gestalte gekregen. In 2018 is door het Sociaal en Cultureel Planbureau over de periode
2015-2017 de eerste tussenevaluatie uitgevoerd (Kromhout, Kornalijnslijper, & De Klerk, 2018).
• Acht op de tien gemeenten hebben brede sociale (wijk)teams opgericht waarbij mensen met alle
ondersteuningsvragen terecht kunnen. Slechts een minderheid van de mensen met aanhoudende
en ernstige psychische problemen is bekend met de wijkteams. De sociale (wijk)teams komen
onvoldoende toe aan preventief werken en vroegsignalering. Ook is er onvoldoende kennis over o.a.
psychische problemen en verslaving.
• Mensen met ernstige psychische aandoeningen, waaronder cliënten van beschermd wonen, zijn in
2016 minder tevreden over de ontvangen hulp dan in 2015. De nadruk op zelfredzaamheid en eigen
regie maakt dat die ontevreden cliënten het gevoel krijgen dat hun hulpvraag ‘er niet mag zijn’. Ook
het mengen van doelgroepen bij algemene voorzieningen voor dagbesteding pakt niet voor alle
cliënten goed uit.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

083

| JAARBERICHT 2018

• Bij pogingen van gemeenten, zorgverzekeraars en aanbieders om integraal samen te werken worden
nog vele knelpunten op het gebied van regelgeving, financiering en cultuurverschillen ervaren.
In zijn eerste beleidsreactie op het SCP-rapport geeft de Staatssecretaris van VWS aan dat er extra
aandacht komt voor de uitvoeringsproblemen in het sociale domein, dat er meer middelen beschikbaar
komen voor cliëntondersteuning, dat er fors wordt ingezet op verbetering van de participatie van mensen
met beperkingen en dat de ervaren knelpunten op het terrein van beschermd wonen zullen worden
aangepakt (T.K.34104-231, 2018).
De ontwikkelingen van de ambulantisering en de hervormingen van de langdurige GGZ, waarvan de
voorzieningen gedeeltelijk onder de gespecialiseerde GGZ en gedeeltelijk onder de WMO vallen, worden
door het Trimbos-instituut gemonitord (Van Hoof et al., 2017, 2016). In het kader van de ambulantisering
is in 2012 afgesproken dat de beddencapaciteit in 2020 met 33% gereduceerd dient te zijn ten opzichte
van het peiljaar 2008.
• Per saldo nam tussen 2000 en 2010 het totale aantal opnameplaatsen en verblijfs- en
woonvoorzieningen in de GGZ nog met ruim een derde toe van circa 26.500 tot circa 36.500 plaatsen,
met name in de vorm van voorzieningen voor beschermd wonen. De verblijfspsychiatrie moet van
8.000 naar 6.000 plaatsen worden afgebouwd. Met de overheveling van het beschermd wonen naar
de WMO behoort het strikt genomen niet meer bij het gezondheidszorgdomein of de GGZ-sector,
maar tot het ‘sociale domein’.
• In de periode 2012-2016 is bijna 20% aan klinische plaatsen afgebouwd. Anno 2016 telt Nederland
in totaal circa 16.000 klinische GGZ-plaatsen (Zvw, Wlz en Jeugdwet), waarvan circa 6.500 plaatsen
voor langdurig verblijf (opnamen van langer dan een jaar). Binnen de klinische gespecialiseerde GGZ
neemt het aantal opnamen af maar blijft de gemiddelde verblijfsduur per opname min of meer gelijk.
Het aantal plaatsen voor intensieve klinische zorg is tussen 2012 en 2016 toegenomen, niet alleen in
relatieve zin, maar ook in absolute zin (Van Hoof et al., 2017).
• Het aantal plaatsen voor Beschermd Wonen (BW) is in de periode 2012-2016 afgenomen met circa
7%. Anno 2016 telt Nederland circa 16.500 Wmo-gefinancierde BW-plaatsen voor mensen met
psychische aandoeningen (Van Hoof et al., 2017).
In juli 2018 is het Onderhandelingsakkoord Geestelijke Gezondheidszorg (GGZ) 2019 t/m 2022 tussen de
rijksoverheid (VWS), de zorgverzekeraars, GGZ Nederland, beroeps- en cliëntenorganisaties afgesloten.
Afgesproken is dat alle partijen zich inspannen om de gewenste transformatie naar de juiste zorg op de
juiste plek vorm te geven. Alle partijen uit de geestelijke gezondheidszorg en het sociaal domein hebben
zich gecommitteerd om de kwaliteit en de toegankelijkheid van de geestelijke gezondheidszorg verder te
verbeteren. Het ideaalbeeld voor de toekomst van de GGZ waar partijen aan werken is dat er goed naar
mensen wordt geluisterd, deze de hulp krijgen die nodig is, afgestemd op hun behoefte en dat deze snel
wordt geleverd27.
• VWS stelt 150 extra opleidingsplaatsen voor GZ-psychologen beschikbaar in 2019, ook om bij te
dragen aan het oplossen van het tekort aan regiebehandelaren. Deze komen boven op de 610 plekken
die al eerder beschikbaar zijn gesteld op basis van het advies van het Capaciteitsorgaan.
• Er worden extra middelen voor opleidingscapaciteit beschikbaar gesteld, namelijk €20 miljoen in 2019.
• Professionals worden extra in gelegenheid gesteld om bij- en nascholing te volgen. Beschikbare mensen
worden beter ingezet door fors minder regeldruk.

27

https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2018/07/04/blokhuis-bereikt-onderhandelaarsakkoord-hoofdlijnen-toekomst-geestelijkegezondheidszorg

NATIONALE DRUG MONITOR

|

084

| JAARBERICHT 2018

Richtlijnen en standaarden
In de afgelopen jaren zijn er op initiatief van het Netwerk kwaliteitsontwikkeling GGZ (NKO)
voor de meeste psychische aandoeningen, inclusief middelenmisbruik en verslaving, zogenaamde
kwaliteitsstandaarden ontwikkeld. Hieronder vallen zorgstandaarden, generieke modules en richtlijnen28.
• In november 2017 werd de nieuwe zorgstandaard Opiaatverslaving geautoriseerd. Het gaat
voornamelijk om de diagnostiek, behandeling en organisatie van de zorg van (problematisch) gebruik
van heroïne, methadon en buprenorfine29.
• In dezelfde maand werd ook de zorgstandaard Problematisch alcoholgebruik en alcoholverslaving
gepubliceerd. Problematisch alcoholgebruik is het drinkpatroon dat leidt tot lichamelijke, psychische
of sociale problemen. Zodra dit problematische patroon leidt tot klinisch significante beperkingen of
lijdensdruk spreken we van een verslaving. In de standaard komt aan de orde: vroege onderkenning
en preventie, diagnostiek, behandeling en organisatie van de zorg30.
• Aanvullend op de reeds beschikbare Multidisciplinaire richtlijn (MDR) Stoornissen in het gebruik van
alcohol, MDR Opiaatverslaving en Richtlijn Behandeling van tabaksverslaving en stoppen met roken
ondersteuning is in maart 2018 een MDR voor de overige – niet-opioïde – drugs gepubliceerd: de
Multidisciplinaire richtlijn Stoornissen in het gebruik van cannabis, cocaïne, amfetamine, ecstasy, GHB
en benzodiazepines31.
Genoemde kwaliteitsstandaarden zullen in de verslavingszorginstellingen geïmplementeerd worden.

Landelijk leerplan ervaringsdeskundigheid
De afgelopen vijf jaar werden in steeds meer instellingen voor verslavingszorg ervaringsdeskundigen
op allerlei plaatsen ingezet. Het beroepscompetentieprofiel noemt als veel voorkomende functie
de ervaringswerker in een ACT- of FACT-team. Er zijn verder functies als herstelcoach, persoonlijk
begeleider, adviseur, opleider en coördinator herstel. Er zijn aanstellingen waarbij de beroepsmatige
inzet van ervaringsdeskundigheid volledig tot zijn recht kan komen en er zijn aanstellingen waarin
ervaringsdeskundigheid gecombineerd wordt met andere reguliere functies. In oktober 2017 werd het
landelijke Leerplan Ervaringsdeskundigheid niveau 4 (mbo) en 5 (hbo) gepubliceerd. Het leerplan is een
belangrijke stap in de ontwikkeling van het beroep Ervaringsdeskundige in zorg en welzijn32.

GGZ/Verslavingszorg in cijfers
De meest recente cijfers van Vektis over de GGZ gaan over het jaar 2015.
• Volgens de Zorgprisma Publiek kostte de GGZ in 2015 in totaal 3,9 miljard euro. Dat is exclusief de
naar de gemeenten overgehevelde uitgaven voor beschermd wonen (schatting: 1.6 miljard euro). Er
kwamen in 2015 ongeveer 1 miljoen volwassenen in contact met een vorm van GGZ-hulpverlening,
waarvan 45% (520.000) zorg kreeg in de gespecialiseerde GGZ, 37% (429.000) had minimaal één
consult bij de POH-GGZ, 18% (206.000) kreeg zorg in de generalistische basis GGZ, 0,1% (1300)
zat in de langdurige zorg en 1% (7500) had het zwaartepakket ggz B (voortgezet verblijf; vergoed
door de Wlz)33.
• In 2015 werden binnen de gespecialiseerde GGZ 23.709 patiënten behandeld vanwege een
verslaving, waarvan bijna een derde met verblijf. De kosten voor de behandeling van verslaving in de
gespecialiseerde GGZ bedroegen meer dan 202 miljoen euro.

28
29
30
31
32
33

https://www.ggzstandaarden.nl/pagina/toelichting-ggz-standaarden
https://www.ggzstandaarden.nl/zorgstandaarden/opiaatverslaving
https://www.ggzstandaarden.nl/zorgstandaarden/problematisch-alcoholgebruik-en-alcoholverslaving
https://www.ggzstandaarden.nl/richtlijnen/stoornissen-in-het-gebruik-van-cannabis-cocaine-amfetamine-ecstasy-ghb-en-benzodiazepines
http://www.ggznederland.nl/actueel/landelijk-leerplan-ervaringsdeskundigheid-beschikbaar
https://www.zorgprismapubliek.nl/

NATIONALE DRUG MONITOR

|

085

| JAARBERICHT 2018

Nieuwe bekostigingssystematiek GGZ
• In het voorjaar van 2016 is de intentie uitgesproken om in 2019 een volledig nieuwe productstructuur
en bekostigingssystematiek voor de generalistische basis GGZ en de gespecialiseerde GZZ in te voeren,
het zorgclustermodel (het zgn. ‘Engelse model’; ontwikkeld door de NHS in Engeland) (T.K.25424-309,
2016). In het zorgclustermodel wordt de zorgzwaarte van de cliënt in beeld gebracht en op basis
daarvan een zorgcluster gekozen. Een zorgcluster omschrijft de zorgvraag op basis van behoeften
van een groep cliënten met dezelfde karakteristieken op hoofdlijnen. Voor elk van de 21 zorgclusters
wordt aangegeven welke diagnoses wel en niet kunnen worden verwacht. Elk zorgcluster kent een
maximale doorlooptijd, variërend van vier weken tot een jaar. Naar verwachting wordt de nieuwe
bekostigingssystematiek per 1 januari 2020 ingevoerd.
• Aan Zorginstituut Nederland (ZN) is door de Minister van VWS de vraag voorgelegd of de gedachte
achter het Zorgclustermodel, dat uitgaat van zorgvraagzwaarte, betere aanknopingspunten biedt om
de verzekerde aanspraken geneeskundige GGZ uit te leggen dan de huidige uitleg op basis van de
DSM-classificatie. Het eerste deel van het advies verscheen in december 2017, het eindadvies zal eind
2018 worden aangeboden.
• ZN heeft de kansen en risico’s die verbonden zijn aan het nieuwe bekostigingsmodel in kaart gebracht.
ZN ziet als belangrijke kans van de nieuwe systematiek dat de aard en de omvang van de psychische
problemen van de cliënt centraal staan en niet de classificatie. Op vaste momenten worden tussen
de cliënt en de behandelaar expliciet de hoofdlijnen van de behandeling voor de komende periode
afgesproken. Er is ook meer transparantie omdat de relatie tussen daadwerkelijk geleverde zorg en de
kosten beter zichtbaar worden op de factuur. Als grootste risico ziet ZN dat lichte problematiek, die in
de huisartsenpraktijk behandeld kan worden, instroomt in de geneeskundige GGZ. Ook wordt gewezen
op het grote belang van een adequate diagnostiek (Zorginstituut Nederland, 2017)(T.K.25424-391,
2018).

Verslavingskunde Nederland
In 2017 is Verslavingskunde Nederland (VKN) opgericht, een netwerk waarin instellingen voor
verslavingszorg, cliëntenvertegenwoordigers, kenniscentra (Resultaten Scoren en Trimbos-instituut) en
de brancheorganisatie GGZ Nederland samenwerken om het behandelbereik van de verslavingskunde te
vergroten. Onder verslavingskunde wordt verstaan: de ontwikkeling en verbetering van professionele-,
wetenschappelijke- en cliëntenkennis en cliëntenervaring met betrekking tot preventie, herstel en
reclassering van verslavingsproblematiek. De ambitie is om meer mensen met een verslavingsproblematiek
sneller, beter en effectiever te behandelen en zo bij te dragen aan een gezonde en veilige samenleving.
Om de doelen te bereiken is een aantal programmalijnen gedefinieerd rondom relevante thema’s zoals
stigma en imago, preventie, datamanagement, uniforme werkwijzen, innovatie en onderzoek & opleiding.
VKN heeft een open netwerk structuur waarbij relevante stakeholders en samenwerkingspartners actief
betrokken worden. Een eerste product van dit netwerk is de Factsheet Stigma en Verslaving, waarin kort
wordt aangegeven wat stigma is, hoe stigma werkt en hoe hulpverleners er het beste mee kunnen omgaan
om het te verminderen34.

Personen met verward gedrag
Het aantal incidenten waarbij volgens de politieregistratie Basisvoorziening Handhaving (BVH) personen
met verward gedrag betrokken waren, steeg tussen 2011 en 2015 met gemiddeld 13% per jaar. In 2016
waren er 80.000 E33/E14-meldingen in de politieregistratie. Onder E33 valt overlast door verward of
overspannen persoon en onder E14 poging tot zelfdoding. Personen met verward gedrag zijn mensen
die de grip op hun leven (dreigen te) verliezen, waardoor het risico aanwezig is dat zij zichzelf of
anderen schade berokkenen. Meestal is er sprake van een combinatie van psychiatrische problemen,

34

https://www.verslavingskundenederland.nl/

NATIONALE DRUG MONITOR

|

086

| JAARBERICHT 2018

verslavingsproblemen, licht verstandelijke beperkingen of dementie (Schakelteam Personen met verward
gedrag, 2018).
• Daarom werd in september 2015 het Aanjaagteam verwarde personen aangesteld door het Ministerie
van VWS, het Ministerie van Justitie en Veiligheid en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten
(VNG). Vanaf 13 december 2016 worden de werkzaamheden van het Aanjaagteam voortgezet door
het Schakelteam voor personen met verward gedrag (T.K.25424-338, 2016). Het Schakelteam heeft de
opdracht om gemeenten en regio’s actiegericht te faciliteren bij het realiseren van een goed werkende
aanpak voor de ondersteuning van mensen met verward gedrag (Schakelteam Personen met verward
gedrag, 2018). Uiterlijk op 1 oktober 2018 dient het Schakelteam een landelijk dekkend netwerk te
hebben gerealiseerd dat ondersteuning biedt aan mensen met verward gedrag.
• Uit onderzoek in opdracht van het Schakelteam blijkt dat in 2016 van het totaal van 80.000 meldingen
ruim 61.000 meldingen tot bijna 34.000 unieke personen te herleiden zijn. Twee derde van die 61.000
meldingen is toe te schrijven aan een relatief kleine groep van 13.000 personen. Hierop zou de focus
gericht moeten worden. Overigens komen niet alle personen met verward gedrag onder een E33/
E14-melding in de politieregistratie terecht (RIVM, 2018b).
• In zijn tussenrapportage meldt het Schakelteam dat bijna alle gemeenten een aanpak voor mensen met
verward gedrag hebben ontwikkeld. Maar op veel gebieden is nog veel werk te verzetten: het betreft
onder meer het in positie brengen van ervaringsdeskundigen en familie, het realiseren van voldoende
beschikbaarheid van professionals in de wijk, de beschikbaarheid van gemeentelijke meldpunten voor
niet-acute meldingen, voldoende beveiligde GGZ capaciteit, voorzieningen voor beoordeling van
problematiek en risicotaxatie en passend vervoer (T.K.25424-395, 2018);(Schakelteam Personen met
verward gedrag, 2018) .

2.4
2.4.1

Beleid ter bestrijding van alcohol- en drugsgerelateerde criminaliteit

De bestrijding van drugsdelicten

Politie en justitie geven bij de opsporing en vervolging van Opiumwetdelicten (de illegale productie,
smokkel, handel en bezit van stoffen die op lijst I of lijst II van de Opiumwet staan) prioriteit aan de
grootschalige en georganiseerde drugsproductie en –handel in relatie tot heroïne, cocaïne, synthetische
drugs en cannabis/hennepteelt (T.K.29911-79, 2013). Deze criminaliteit wordt primair op regionaal niveau
bestreden. Er wordt gestreefd naar een brede geïntegreerde aanpak met zowel strafrechtelijke opsporing
en vervolging als bestuurlijke sancties en fiscale en privaatrechtelijke maatregelen. Verschillende instanties –
onder andere het Openbaar Ministerie, de politie, de douane, de Fiscale Inlichtingen en Opsporingsdienst,
de Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid, provincies, Koninklijke Marechaussee, de Immigratieen Naturalisatiedienst, gemeenten en de belastingdienst werken samen en worden ondersteund door
tien Regionale Informatie-en Expertise Centra (RIEC), die op hun beurt ondersteund worden door het
LIEC, het Landelijk Informatie-en Expertise Centrum (LIEC). Het RIEC-netwerk is landelijk dekkend. In
toenemende mate wordt daarbij aandacht gegeven aan de bestrijding van de ‘ondermijnende criminaliteit’,
d.w.z. criminaliteit die een bedreiging vormt voor de integriteit van onze samenleving en waarbij vaak
verwevenheid is van de onderwereld met de bovenwereld (Ministerie van Justitie en Veiligheid, 2014)
(T.K.29911-207, 2018).
Het in de herfst 2017 aangetreden kabinet zet de aanpak van georganiseerde ondermijnende criminaliteit
voort en versterkt het (T.K.29911-180, 2017). Afspraken zijn vastgelegd in het regeerakkoord ‘Vertrouwen
in de toekomst. Op basis daarvan:

NATIONALE DRUG MONITOR

|

087

| JAARBERICHT 2018

• komen er meer financiële middelen: er is een ondermijningsfonds opgezet waarin éénmalig 100 miljoen
Euro is gestort ten behoeve van de intensivering van de aanpak. Vanaf 2018 komt er structureel
5 miljoen euro beschikbaar, oplopend tot 10 miljoen vanaf 2019 (T.K.29911-207, 2018). Het
zwaartepunt ligt daarbij op de bestrijding van de illegale drugsindustrie en de verwevenheid met
legale sectoren; de doelen van de Toekomstagenda vormen het inhoudelijk uitgangspunt (T.K.29911207, 2018). Het gaat dan niet alleen om productie, vervoer, verkoop van drugs, de directe gevolgen
daarvan, zoals het gevaar van drugslabs in woonwijken en het dumpen van giftig chemisch drugsafval
in de natuur, maar ook om de ondermijnende werking daarvan zoals het witwassen van de criminele
winsten, criminele investeringen in vastgoed, geweldgebruik in het openbaar, bedreiging en corruptie
van lokale bestuurders. Om ondermijning tegen te gaan, moet de aandacht behalve op de directe
daders in de drugsindustrie ook gericht worden op de criminele dienstverleners en de onderliggende
gelegenheidsstructuren (T.K.29911-207, 2018).
• komt er speciale ‘Ondermijningswetgeving’. Deze term wordt gebruikt als verzamelnaam voor een
aantal lopende of nieuwe wetsvoorstellen die geheel of mede als doel hebben om juridische knelpunten
in de aanpak van georganiseerde en ondermijnende criminaliteit op te lossen en is niet beperkt tot
bestrijding van de illegale drugsindustrie (T.K.29911-180, 2017; T.K.29911-207, 2018). Hier worden er
enkele genoemd: de verdubbeling van de strafmaat voor illegaal bezit van automatische vuurwapens,
de verhoging van de strafmaat voor daders die zware delicten plegen in georganiseerd verband (140
Sr.), het wetsvoorstel gegevensverwerking samenwerkingsverbanden(WGS), de wijziging van de wet
Bibob en de rol van bijzondere opsporingsambtenaren.
• Is een initiatiefwetsvoorstel om motorbendes te kunnen verbieden opgesteld en in internetconsultatie
geweest. Motorbendes, die tal van criminele activiteiten plegen, waaronder drughandel, kunnen de
samenleving ontwrichten o.a. door geweldgebruik, intimidatie en bedreiging van het lokale bestuur.
• Is er specifiek aandacht voor de NPS-problematiek: wellicht moet er een systematiek komen die het
mogelijk maakt stoffen per groep te kunnen verbieden, zoals dat in België en Duitsland het geval is.
Aandacht is er ook voor precursoren, niet geregistreerde stoffen die uitsluitend voor drugsproductie
worden gebruikt (T.K.29911-207, 2018). Dit mede n.a.v. de gewijzigde motie Van Nispen (T.K.347639, 2018).
• Is er aandacht voor vakantieparken en kleine luchthavens als mogelijke verzamelplaatsen voor criminele
activiteiten (T.K.29911-207, 2018) en voor eventuele waterbedeffecten.
Door de RIEC’s worden regionale integrale ondermijningsbeelden opgesteld, waarin verschillende thema’s
worden onderzocht. Zo is in 2017 de aard en omvang van de georganiseerde hennepteelt in verschillende
regio’s nader in beeld gebracht (RIEC-LIEC, 2017). In 2018 zullen deze ondermijningsbeelden voor de
eerste keer uitmonden in een landelijk beeld van ondermijning (RIEC-LIEC, 2018).
• Uit een enquêteonderzoek onder burgemeesters, wethouders, raadsleden en gemeentepersoneel
(ambtenaren openbare veiligheid, griffiers en gemeentesecretarissen) naar mogelijke beïnvloeding
van het lokale bestuur door criminelen bleek o.a. dat burgemeesters het vaakst bedreigd zijn, variërend
van een enkele keer tot veelvuldig. Van de 225 burgemeesters die de vragenlijst hebben ingevuld
gaf bijna een kwart aan in de afgelopen vijf jaar wel eens met een crimineel oogmerk bedreigd te
zijn. De ernst van de bedreigingen loopt van licht tot zwaar. Bedreigingen van burgemeesters en
van ambtenaren openbare veiligheid hebben voor een belangrijk deel te maken met de aanpak van
hennepteelt en drugshandel. Dit hangt samen met de bevoegdheid van de burgemeester om op
grond van art. 13b Opiumwet panden te sluiten. Volgens het rapport lijkt er geen sprake te zijn van
grootschalige beïnvloeding door criminelen, maar komt het wel voor en is het een potentieel risico
(Struiksma, Akerboom, & Boxum, 2017).

De aanpak van drugsdumpingen
Het dumpen van drugsafval heeft twee aspecten: het levert milieuverontreiniging op en het duidt op
overtredingen van de Opiumwet. Om te trachten dumpingen te voorkomen vindt toezicht en controle

NATIONALE DRUG MONITOR

|

088

| JAARBERICHT 2018

plaats door het bestuurlijk bevoegd gezag (provincies, gemeenten, waterschappen) en opsporing en
vervolging door politie, bijzondere opsporingsdiensten en OM. Zie voor aantallen drugsdumpingen § 13.3.
• De Nationale Politie krijgt een steeds beter beeld van de omvang van drugsdumpingen, doordat
zij sinds 2014 in een betere registratie investeert en de betrokken instanties en partijen wijst op het
belang van het melden van drugsdumpingen (T.K.Aanhangsel-2277, 2017). Om te voorkomen dat er
drugsafval geloosd wordt, is het opsporen van de bron van het afval, het drugslaboratorium, belangrijk
(Schoenmakers, Mehlbaum, Everartz, & Poelarends, 2016). De politie werkt aan een eenduidige
benadering en opvolging van een drugsafvaldumping, waarbij de dumping in eerste instantie zowel
vanuit het milieu- als het generieke opsporingsperspectief wordt benaderd. Na ontdekking van
drugsafval moet opsporingsinformatie immers veilig worden gesteld, waarna het afval opgeruimd kan
worden (T.K.Aanhangsel-2302, 2017; T.K.Aanhangsel-575, 2016). Er is geen landelijke aanpak, omdat
de problematiek per regio verschilt en er verschillende lokale ketenpartners, provincies en gemeenten
betrokken zijn. Samenwerking is belangrijk. In verschillende regio’s worden protocollen ontwikkeld, die
toegesneden worden op de situatie ter plaatse (T.K.Aanhangsel-575, 2016). In de regio Noord-Brabant
wordt gewerkt met ‘geurkaarten’ om drugslaboratoria op te sporen (T.K.Aanhangsel-2750, 2016). De
ontdekking van een groot laboratorium in Baarle-Nassau begin 2017 was volgens de minister van J en
V een direct gevolg van het gebruik van de geurkaart. Het gebruik van geurkaarten wordt dan ook
voortgezet en bij andere regio’s onder de aandacht gebracht (T.K.24077-398, 2017).
• Het opruimen van drugsafval brengt kosten met zich mee. Deze schade dient ten laste te komen van
de dader, maar het lukt vaak niet de schade op de dader te verhalen (T.K.Aanhangsel-1762, 2016). Het
opruimen valt dan onder de verantwoordelijkheid van de perceeleigenaar. Gedupeerden konden over
de jaren 2015 t/m 2017 op grond van een in april 2016 gesloten convenant tussen Rijk en provincies,
cofinanciering voor het opruimen van drugsafval aanvragen bij de provincie. Deze regeling was echter
tijdelijk en is niet voortgezet. Het geld ervoor was afkomstig van het Ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat. Een structurele subsidieregeling vanuit dit Ministerie is echter niet aan de orde. In het
Bestuurlijk Omgevingsberaad is in april 2018 afgesproken dat betrokken provincies en ministeries in
een werkgroep de financiële en juridische mogelijkheden voor een duurzame financieringsoplossing
voor de periode vanaf 2018 gaan verkennen (T.K.Aanhangsel-2448, 2018). Het is overigens ook
mogelijk de schade vergoed te krijgen door zich als benadeelde te voegen in het strafproces tegen
een verdachte die vervolgd wordt voor het dumpen van drugsafval. Ook zijn er mogelijkheden in het
civiel recht (T.K.Aanhangsel-1479, 2018)(T.K.Aanhangsel-2448, 2018).
• Door de Minister van J en V, en van Landbouw, Natuur en voedselkwaliteit zal een plan van
aanpak worden opgesteld om toezicht en handhaving in het buitengebied te verbeteren, o.a. op
dumping van (drugs) afval; de problematiek is overigens per regio of gebied erg verschillend. Ook
wordt er gesproken over de mogelijkheid van samenwerking van de ‘groene boa’s’ (bijzondere
opsporingsambtenaren) met de politie (T.K.Aanhangsel-2490, 2018). Het OM beziet de mogelijkheden
om een ‘Schadefonds drugsmisdrijven’ op te richten. Veroordeelden wegens drugsdumpingen en/
of productie van (synthetische) drugs zouden verplicht kunnen worden daar aan mee te betalen.
Gedupeerden die de geleden schade wegens drugsafval niet kunnen verhalen, zouden aanspraak op
dat fonds kunnen maken (T.K.29911-140, 2017).

Uitgaven aan Opiumwetdelicten
De meest recente cijfers over uitgaven hebben betrekking op 2015 (zie voor meer gegevens het NDM
Jaarbericht 2016 (Van Laar et al., 2016). Helaas worden deze cijfers niet meer geactualiseerd.

2.4.2

Beleid ten aanzien van drugsgebruik en -gebruikers bij justitie

Het beleid ten aanzien van problematische gebruikers in het strafrechtssysteem gaat uit van het principe
dat problematische gebruikers niet alleen bestraft moeten worden, maar ook en vooral zorg nodig

NATIONALE DRUG MONITOR

|

089

| JAARBERICHT 2018

hebben, wil criminele recidive voorkomen worden. De Wet forensische zorg35, die de stelselwijziging
van de forensische zorg regelt die al in 2007 was ingezet (zie § 2.1.7) heeft mede als doel bij te dragen
aan doorverwijzingen vanuit justitie naar zorg. In de 25 veiligheidsregio’s zijn er Veiligheidshuizen waar
verschillende organisaties, waaronder de politie, het Openbaar Ministerie, de reclassering, de Dienst
Justitiële Inrichtingen (DJI) en soms nog andere organisaties zoals de verslavingszorg, bijeenkomen om tot
een integrale aanpak te komen van criminele of ernstige overlast veroorzakende personen, waarachter een
complexe problematiek – vaak (ook) verslavingsproblematiek – schuilgaat. De verslavingsreclassering kan
worden ingeschakeld voor voorlichtende, ondersteunende en toezichthoudende taken. In de penitentiaire
inrichtingen is (geestelijke) gezondheidszorg en op verslaving gerichte zorg beschikbaar. De zorg voor
verslaafden krijgt recent meer aandacht.
Het programma ‘Continuïteit van zorg’ dat liep van 1 januari 2016 tot 1 juli 2017 was gericht op het
verbeteren van de aansluiting tussen zorg verleend in een strafrechtelijk kader en de zorg verleend in
de reguliere GGZ of verstandelijk gehandicaptenzorg. Het heeft geresulteerd in een aantal praktische
documenten, adviezen en samenwerkingsafspraken, die gezamenlijk bij moeten dragen aan het oprichten
van een sluitende en doorlopende zorgketen. Het programma had vijf opdrachtgevers: de Ministeries van
J en V en VWS, GGZ Nederland, VNG en Zorgverzekeraars Nederland. Naast de opdrachtgevers waren
veel andere partijen uit het veld er bij betrokken, zoals aanbieders voor beschermd wonen en verstandelijk
gehandicaptenzorg, veiligheidshuizen, reclasseringsorganisaties, patiënten en familieverenigingen. Het
project is afgesloten met een rapportage, die is aangeboden aan de Tweede Kamer (T.K.33628-19, 2017).
Het programma had raakvlakken met het ‘Schakelteam verwarde personen’: de doelgroepen vertonen
enige overlap (zie § 2.3.2).
De stelselwijziging in de forensische zorg heeft als positieve ontwikkeling dat veel meer justitiabelen
met psychiatrische en psychische problematiek, verslavingsproblematiek en/of verstandelijke beperking,
forensische zorg krijgen, maar als negatieve ontwikkeling dat de druk op de sector groter is geworden.
Daardoor komen de kwaliteit van zorg en de veiligheid van patiënten en personeel in het geding
(Andersson Elffers en Felix, 2018). Om de veiligheid en kwaliteit in de forensische sector weer op peil
te brengen is een Meerjarenovereenkomst forensische zorg vastgesteld (Federatie Opvang, VNG, GGZ
Nederland, & Ministerie van Justitie en Veiligheid, 2018).
Uit onderzoek naar de kwaliteit en veiligheid in de forensische zorg komt o.a. naar voren dat volgens de
ondervraagde beroepsbeoefenaren de verzwaring van de populatie vooral door de verslavingsproblematiek
komt: er is namelijk een verschuiving naar het gebruik van synthetische drugs (Andersson Elffers en Felix,
2018).
In de Nederlandse penitentiaire inrichtingen wordt een drugsontmoedigingsbeleid gevoerd. Om te
voorkomen dat drugs de inrichting binnenkomen, bevat het drugsontmoedigingsbeleid zowel preventieve
als repressieve maatregelen, daarbij rekening houdend met het leefklimaat in de inrichtingen. Zo is het
uitgangspunt dat bij een geconstateerd strafbaar feit altijd aangifte wordt gedaan. Ook wordt ingezet
op gedragsverandering.

35

Vermoedelijke inwerkingtreding 1 januari 2019

NATIONALE DRUG MONITOR

|

090

| JAARBERICHT 2018

• Het beleid omvat maatregelen zoals toegangscontrole bij iedereen die een inrichting binnenkomt, cel
inspecties, fouillering, visitatie en de inzet van drugshonden, urinecontroles en een zodanige inrichting
van bezoekersruimten van gesloten inrichtingen dat er goed toezicht is op de justitiabele en het
bezoek. Een wetsvoorstel Strafbaarstelling contrabande, waarmee het binnenbrengen van verboden
voorwerpen in justitiële inrichtingen strafbaar wordt gesteld is in juni 2018 naar de Tweede Kamer
gestuurd (T.K.34982-1, 2018; T.K.34982-2, 2018; T.K.34982-3, 2018). De strafbaarstelling is erop
gericht het binnensmokkelen van voorwerpen die in de samenleving legaal zijn maar waarvan het
bezit of gebruik de orde en de veiligheid van de inrichting in gevaar brengen of waarmee criminele
activiteiten kunnen worden voortgezet, tegen te gaan (denk aan telefoons, een mes). Het binnenbrengen
in een inrichting van drugs, is al strafbaar. De Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie roept de Dienst
Justitiële Inrichtingen op om met forensisch psychiatrische centra een uniform plan op te stellen om
goede managementinformatie over urine- en kamercontroles te verzamelen, toegankelijk te maken en
te analyseren en daar concrete interventies aan te koppelen (T.K.29452-211, 2017). Dit naar aanleiding
van de bevinding van de Inspectie Veiligheid en Justitie dat het weren van drugs in de inrichtingen beter
georganiseerd kan worden, en alleen goed mogelijk is als de problematiek inzichtelijk is.
• Voor de Justitiële Jeugdinrichtingen is een nieuwe circulaire opgesteld op basis van resultaten van
een pilot met steekproefsgewijze visitering. Verder is de frequentie van kamercontroles in een aantal
instellingen verhoogd. De Justitiële Inrichtingen gaan bij de controles en het visiteren steeds meer uit
van maatwerk (T.K.24587-688, 2017).
• Het is niet meer mogelijk afspraken te maken over het gebruik van softdrugs door individuele TBSgestelden tijdens verlof. In de Forensisch Psychiatrische Kliniek de Woenselse poort was dit voorheen
mogelijk met een aantal cliënten onder strikte voorwaarden (T.K.Aanhangsel-1903, 2017).
Een probleem waar politie en justitie mee te maken krijgen zijn GHB-gebruikers. Er is de afgelopen jaren
bij de politie op het platteland kennis en ervaring opgebouwd inzake het omgaan met deze gebruikers
(Nabben & Korf, 2016).
De Inspectie Justitie en Veiligheid vindt het zorgelijk dat arrestanten met een GHB-verslaving tegen
afspraken in naar arrestantenlocaties worden gebracht. Deze locaties zijn niet toegerust om de specifieke
zorg te bieden die nodig is voor GHB-verslaafden. De Inspectie vindt het van belang dat bestaande
afspraken opnieuw onder de aandacht worden gebracht bij ketenpartner (Inspectie Justitie en Veiligheid,
2018). Zie ook § 14.2.
Verslaafden vertonen soms verward gedrag. Er is een ‘Schakelteam personen met verward gedrag’ dat
moet zorgen voor een sluitende aanpak van zorg en ondersteuning van mensen die verward gedrag
vertonen, ook als zij strafbare feiten pleegden, gevaarlijk zijn, zorg mijden en geen netwerk (meer )
hebben. Daartoe is samenwerking nodig van gemeenten, opvang, (verslavings)zorg, wonen, werk, politie
en justitie (T.K.24077-361, 2016) (zie ook § 2.3.1 en § 2.3.2). Alle gemeenten en regio’s zouden per 1
oktober 2018 moeten beschikken over een goed werkende aanpak voor mensen met verward gedrag
(Federatie Opvang et al., 2018).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

091

| JAARBERICHT 2018

3. Cannabis
3.1 Laatste feiten en trends

 pagina 094

3.2 Gebruik: algemene bevolking

 pagina 094

3.3 Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

 pagina 101

3.4 Problematisch gebruik

 pagina 112

3.5 Gebruik: internationale vergelijking

 pagina 115

3.6 Hulpvraag en incidenten

 pagina 120

3.7 Ziekte en sterfte

 pagina 124

3.8 Aanbod en markt

 pagina 127

NATIONALE DRUG MONITOR

|

092

| JAARBERICHT 2018

3. Cannabis
Inleiding
Cannabis (Cannabis Sativa of hennep) omvat hasj en wiet in diverse preparaten. De meest voorkomende
manier om cannabis te gebruiken is het roken in een joint: een sigaret met daarin tabak en verkruimelde
cannabis (zie § 3.2). Cannabis kan ook zonder tabak gerookt worden via een verdamper, via elektronische
sigaretten geïnhaleerd worden, of gegeten worden in de vorm van spacecake, maar dat komt minder
vaak voor (zie § 3.2 en § 3.3). Consumenten ervaren cannabis meestal als rustgevend, ontspannend en
geestverruimend. In een hoge dosis kan cannabis angst, paniek en psychotische symptomen veroorzaken.
THC (tetrahydrocannabinol) is het belangrijkste psychoactieve bestanddeel van cannabis. De werking
van THC wordt mogelijk beïnvloed door een ander bestanddeel: cannabidiol (CBD) (zie § 3.7 en § 3.8).
Nederwiet bevat nauwelijks CBD, hasj uit het buitenland bevat meer CBD.
Dit hoofdstuk gaat primair over hasj en wiet samen (tenzij anders aangegeven) en over het gebruik van
cannabis als illegale drug. Naast hasj en wiet zijn in de afgelopen jaren ook synthetische cannabinoïden
(bijvoorbeeld in de vorm van ‘Spice’) op de markt gekomen. Synthetische cannabinoïden zijn stoffen die
de werking van THC nabootsen (zie hoofdstuk 8).
Cannabis staat op lijst II van de Opiumwet; Hennepolie, een olieachtige oplossing met een hoge
concentratie THC, staat op lijst I. Een wetvoorstel voor een experiment met het telen van cannabis
voor recreatief gebruik ligt bij de Tweede Kamer (zie § 2.1.2 en § 2.1.3). Een onafhankelijke
adviescommissie heeft de regering (juni 2018) geadviseerd over zowel vormgeving en inrichting van
het experiment (productie, distributie en verkoop, preventie, toezicht en handhaving), als over de
evaluatie van het experiment (Adviescommissie Experiment gesloten cannabisketen, 2018). In opdracht
van deze adviescommissie heeft het Trimbos-instituut nader onderzoek gedaan naar het aanbod van
cannabisvariëteiten in coffeeshops (Rigter & Niesink, 2018; zie ook § 3.8).
Cannabis is naast een illegaal gebruikte drug ook erkend als medicijn voor een beperkt aantal
aandoeningen (zie § 2.1.4 en § 3.2). Er is enig bewijs dat medische cannabis en THC/CBD-combinaties
een gunstig effect kunnen hebben bij het behandelen van mensen met (een bepaald soort) chronische pijn,
misselijkheid bij chemotherapie, spasticiteit en andere aandoeningen, maar het bewijs is niet eensluidend
(Ciccone, 2017; Mouhamed et al., 2018; National Acadamies of Sciences, 2017; Nugent et al., 2017).
Het aantal studies en de kwaliteit ervan is gering en bovendien is er een scala aan aandoeningen,
toedieningsvormen en doseringen, waardoor conclusies lastig te trekken zijn (Zorginstituut Nederland,
2017). Het aantal verstrekkingen van medicinale cannabis via openbare apotheken is afgelopen jaren
(niettemin) fors toegenomen, met name vanwege de toenemende vraag naar cannabisolie (in tegenstelling
tot cannabis Flos, de plantvorm). Cannabisolie met alleen CBD valt niet onder de Opiumwet en is vrij
verkrijgbaar en er is geen controle op de kwaliteit (§ 2.1 en § 3.8).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

093

| JAARBERICHT 2018

3.1

Laatste feiten en trends

De belangrijkste feiten en trends over cannabis in dit hoofdstuk zijn:
• In 2017 had een op de veertien volwassenen (18+) in het afgelopen jaar cannabis gebruikt, even veel
als in 2016 (§ 3.2).
• Vergeleken met 2014 is het percentage laatste-jaar-gebruikers (onder 15-64 jarigen) in 2017 wel
hoger (§ 3.2).
• Het percentage laatste-jaar-gebruikers van cannabis in Nederland ligt onder volwassenen rond het
gemiddelde van de Europese Unie en onder jongvolwassenen boven het gemiddelde (§ 3.5).
• Tussen 2015 en 2017 bleef het percentage scholieren van 12-16 jaar van het voortgezet onderwijs dat
ervaring heeft met cannabis stabiel (§ 3.3). Over langere periode bezien deed zich wel een daling voor.
• Het percentage laatste-jaar- en laatste-maand-gebruikers onder 15-16-jarige scholieren lag in 2015,
evenals in 2011, boven het Europese gemiddelde (§ 3.5).
• De jarenlange stijging in het aantal primaire cannabiscliënten in de verslavingszorg is tussen 2011 en
2015 gestabiliseerd (§ 3.6).
• Gemiddeld een op de vijf geregistreerde drugsincidenten in 2017 is aan cannabis gerelateerd. Dit
aandeel is kleiner bij EHBO’s op grootschalige feesten en groter bij de ambulances en de spoedeisende
hulp in ziekenhuizen, waar zij vaak betrekking hebben op toeristen uit de regio Amsterdam (§ 3.6).
• Het THC-gehalte in geïmporteerde hasj stijgt de laatste jaren, en is in 2017 significant hoger dan het
THC-gehalte in nederwiet (§ 3.8).
• In 2017 bleef de gemiddelde prijs van een gram nederwiet (meest populaire variant) op het niveau
van 2016. Tussen 2006 en 2016 deed zich een geleidelijke toename voor (§ 3.8).

3.2

Gebruik: algemene bevolking

Dit hoofdstuk beschrijft kerngegevens over cannabisgebruik in de volwassen bevolking van 18 jaar en
ouder op basis van de Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor, jaarlijks uitgevoerd door het CBS i.s.m. RIVM
en Trimbos-instituut. Aanvullende gegevens zijn afkomstig uit de tweejaarlijkse Aanvullende Module
Middelen van de Leefstijlmonitor (LSM-A middelen) 2016 (zie bronnentabel en bijlage D.2). Daar waar
resultaten zijn opgenomen uit de LSM-A Middelen, wordt dit apart vermeld.

Kerncijfers 2017
Evenals in andere westerse landen is cannabis in Nederland de meest gebruikte illegale drug.
• Ongeveer een vijfde (21,8%) van de bevolking van 18 jaar en ouder rapporteerde in 2017 ooit in het
leven wel eens cannabis (hasj of wiet) te hebben gebruikt. Het percentage gebruikers in het afgelopen
jaar en in de afgelopen maand ligt beduidend lager (respectievelijk 7,2% en 4,5%) en 1,0% van de
volwassenen gebruikt cannabis dagelijks of bijna dagelijks (tabel 3.2.1).
• Dit komt neer op bijna 3 miljoen volwassen Nederlanders die ooit in hun leven cannabis gebruikten,
ruim een half miljoen die dat de afgelopen maand nog deden en circa 140 duizend die dagelijks of
bijna dagelijks gebruikten.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

094

| JAARBERICHT 2018

Tabel 3.2.1	Percentage en absolute aantal cannabisgebruikers in de bevolking van 18 jaar en ouder.
Peiljaar 2017

(%)

Absoluut aantal
(afgerond op 10.000)

Absoluut aantal
95% Betrouwbaarheidsinterval

Ooit

21,8

2.930.000

2.790.000 - 3.070.000

Laatste jaar

7,2

960.000

870.000 - 1.050.000

Laatste maand

4,5

610.000

540.000 - 680.000

(Bijna) dagelijks

1,0

140.000

110.000 - 170.000

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar, in de laatste maand en dagelijks of bijna dagelijks gebruik. Het geschatte absolute aantal Nederlanders van 18
jaar en ouder dat cannabis gebruikt is afgerond op tienduizendtallen. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.
(Zie bijlage D.2 voor resultaten van voorgaande bevolkingsstudies onder mensen van 15-64 jaar.)

Trend in cannabisgebruik
Vanaf 2015 zijn vergelijkbare gegevens beschikbaar over het gebruik van cannabis in de algemene
bevolking in de leeftijdsgroep van 18 jaar en ouder, de standaard voor kerncijfers over middelengebruik
(figuur 3.2.1).
• Het cannabisgebruik ligt sinds 2015 op ongeveer hetzelfde niveau (figuur 3.2.1). Het ooit-, laatstejaar- en laatste-maand-gebruik van cannabis verschilt over de jaren slechts tienden van procentpunten
en deze verschillen zijn niet statistisch significant.
• Ook het percentage dagelijkse of bijna dagelijkse cannabisgebruikers in de bevolking bleef op het
zelfde niveau (1,2% in 2015 en 2016, en 1,0% in 2017).
Het gebruik van cannabis werd in het afgelopen decennium ook in 2005, 2009 en 2014 gemeten.
Vanwege herhaalde wijzigingen in de onderzoeksmethode zijn alleen gegevens vergelijkbaar die zijn
verzameld vanaf 2014 (zie bijlage D.2). In 2014 werd cannabisgebruik alleen onder 15-64-jarigen gemeten
(de internationale standaard leeftijdsgroep van het European Monitoring Centre for Drugs and Drug
Addiction (EMCDDA), zie paragraaf 5 van de middelenhoofdstukken). Trendgegevens vanaf 2014 voor
15-64-jarigen staan in bijlage D.2 beschreven.
• Het percentage laatste-jaar-gebruikers onder 15-64-jarigen verschilt in deze periode niet statistisch
significant tussen opeenvolgende peiljaren maar was in 2017 (9,2%) wel hoger dan in 2014 (7,7%).
• Het percentage laatste-maand-gebruikers fluctueert sinds 2014. In 2015 (5,3%) en in 2017 (5,8%) is
het gebruik statistisch significant hoger dan in 2014 (4,5%), maar is er geen verschil met 2016 (5,1%).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

095

| JAARBERICHT 2018

Figuur 3.2.1 Cannabisgebruikers in de bevolking van 18 jaar en ouder vanaf 2015, naar geslacht

Ooit

%

Laatste jaar

Laatste maand

30
25
20
15
10
5
0
Mannen
Vrouwen
Totaal

2015
25,9
16,4
21,1

2016
25,2
16,7
20,9

2017
26,5
17,3
21,8

2015
9,3
4,2
6,7

2016
9,0
4,3
6,6

2017
9,6
4,8
7,2

2015
6,3
2,2
4,2

2016
6,1
2,2
4,1

2017
6,6
2,5
4,5

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar en in de laatste maand. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.
(Zie bijlage D.2 voor resultaten van voorgaande bevolkingsstudies onder mensen van 15-64 jaar.)

Geslacht
Meer mannen dan vrouwen gebruiken cannabis. Dit verschil komt vooral tot uiting onder de laatste-jaaren laatste-maand-gebruikers (zie figuur 3.2.1).
• Het verschil tussen mannen en vrouwen is kleiner bij ooitgebruik (26,5% versus 17,3% = factor 1,5)
dan bij laatste-jaar-gebruik (factor 2,0) en bij laatste-maand-gebruik (factor 2,6).
• Het verschil is het groots voor (bijna) dagelijks gebruik: 1,6% van de mannen tegenover 0,5% van
de vrouwen (factor 3,2).

Leeftijd
Consumptie van cannabis komt het meest voor onder jongvolwassenen (figuur 3.2.2).
• Bijna de helft van de twintigers heeft ervaring met cannabis, vergeleken met ongeveer een derde
van de dertigers en 18-19-jarigen (figuur 3.2.2). Het laatste-jaar-gebruik is het hoogst in de jongste
groepen. De gemiddelde leeftijd van de laatste-jaar-gebruikers is 32 jaar.
• Een groot deel van degenen die ooit cannabis hebben gebruikt stopt daar op latere leeftijd mee. In
de hogere leeftijdsgroepen gebruiken naar verhouding nog maar weinig mensen cannabis. Minder
dan 3% van de 50-64-jarigen en minder dan een half procent van de 65-plussers gebruikte in het
afgelopen jaar.
• Onder de laatste-jaar-gebruikers in de LSM-A Middelen in 2016 was de gemiddelde startleeftijd van
cannabisgebruik 18,6 jaar, ongeveer gelijk voor mannen (18,5 jaar) en vrouwen (18,9 jaar).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

096

| JAARBERICHT 2018

Figuur 3.2.2 Cannabisgebruikers in de bevolking van 18 jaar en ouder, naar leeftijdsgroep. Peiljaar 2017
50

%

45

40
35
30
25
20
15
10

5
0
Ooit (%)
Laatste jaar (%)
Laatste maand (%)

18-19
31,2
23,5
13,2

20-24
44,9
25,9
15,1

25-29
45,1
17,5
9,4

30-39
35,9
8,9
5,8

40-49
23,6
4,7
3,4

50-64
13,5
2,9
2,4

65+
2,9
0,4
0,4

Totaal 18+
21,8
7,2
4,5

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar en in de laatste maand per leeftijdsgroep. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en
Trimbos-instituut, 2017.

Opleidingsniveau
Meer hoog- dan laagopgeleiden gebruiken cannabis, maar het verschil in laatste-maand-gebruik is klein.
• Hoogopgeleide personen (32,0%) hebben drie keer zo vaak ervaring met cannabisgebruik dan
laagopgeleiden (10,9%). Middelbaar opgeleiden zitten daar met 20,5% tussenin (tabel 3.2.2).
• Het percentage laatste-jaar-gebruikers en laatste-maand-gebruikers is eveneens het laagst onder
laagopgeleiden, maar middelbaar - en hoogopgeleiden liggen op deze twee maten van gebruik dicht
bij elkaar (tabel 3.2.2).
Tabel 3.2.2	Gebruik van cannabis in de bevolking van 18 jaar en ouder naar opleidingsniveauI
Peiljaar 2017
Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

Laagopgeleid

10,9

3,7

3,1

Middelbaar opgeleid

20,5

7,3

5,1

Hoogopgeleid

32,0

9,8

5,0

Percentage gebruikers ooit in het leven, laatste jaar, en laatste maand. I. Opleidingsniveau: 18-24 jaar hoogst gevolgd niveau, 25 en ouder hoogst behaald niveau:
Laagopgeleid = basisonderwijs, LBO, MAVO, VMBO; Middelbaar opgeleid = MBO, HAVO, VWO; Hoogopgeleid = HBO of universiteit. Bron: Gezondheidsenquête/
Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Migratieachtergrond
Volwassenen met een Nederlandse achtergrond of westerse migratieachtergrond hebben vaker ervaring
met cannabis dan volwassenen met een niet-westerse migratieachtergrond (tabel 3.2.3). Dit geldt niet
voor laatste-jaar- en laatste-maand-gebruik, waarvoor de laagste waarden worden gemeten onder
volwassenen met een Nederlandse achtergrond.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

097

| JAARBERICHT 2018

Tabel 3.2.3	Gebruik van cannabis in de bevolking van 18 jaar en ouder naar migratieachtergrondI
Peiljaar 2017
Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

Nederlandse achtergrond

21,3

6,7

4,1

Westerse migratieachtergrond

28,7

9,7

6,3

Niet-Westerse migratieachtergrond

18,5

8,0

6,2

Percentage gebruikers ooit in het leven, laatste jaar, en laatste maand. I. Kenmerk dat weergeeft met welk land een persoon verbonden is op basis van het
geboorteland van de ouders of van zichzelf: Zie ook bijlage A 'migratieachtergrond'. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbosinstituut, 2017.

Stedelijkheid
Consumptie van cannabis komt meer voor in grote steden dan elders (tabel 3.2.4). In zeer stedelijke
gebieden ligt het percentage ooit-, laatste-jaar- en laatste-maand-gebruikers ongeveer 1,5 tot 3 keer
hoger dan in de rest van Nederland.

Tabel 3.2.4

Gebruik van cannabis in de bevolking van 18 jaar en ouder naar stedelijkheidI. Peiljaar 2017
Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

(Zeer) sterk stedelijk

27,2

9,7

6,2

Matig stedelijk

17,5

5,8

3,3

Weinig/niet stedelijk

14,1

3,3

2,1

Percentage gebruikers ooit in het leven, laatste jaar, en laatste maand. I. Stedelijkheid gecategoriseerd naar aantal adressen per vierkante kilometer in
de woongemeente van de respondent: (zeer) sterk = 1.500 of meer adressen; matig = 1.000 – 1.500 adressen; weinig = minder dan 1.000 adressen. Bron:
Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Mate van consumptie
• Bijna een kwart van de laatste-maand-gebruikers gebruikt cannabis (bijna) dagelijks (figuur 3.2.3).
Dat is 1,0% van de volwassen bevolking. Dagelijks gebruik is een risicofactor voor problematisch
cannabisgebruik, zoals een cannabisverslaving.
• Cannabis wordt doorgaans met tabak gerookt in joints (ook wel ‘blowen’ genoemd, zie hierna). Ruim
6 van de 10 laatste-maand-gebruikers (63,1%) nam niet meer dan 1 joint op een ‘typische blowdag’,
19,1% rookte 2 joints, 11,2% rookte 3 joints en 6,5% gebruikte meer dan 3 joints.
• Wiet is veruit de meest favoriete cannabisvariant. Bijna twee derde (63,5%) van de laatste-maandgebruikers rookt meestal wiet, 22,9% meestal hasj en 13,6% geeft aan beide even vaak te gebruiken.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

098

| JAARBERICHT 2018

Figuur 3.2.3 Frequentie van cannabisgebruik onder laatste-maand-gebruikers. Peiljaar 2017

22,7%
46,9%
15,2%
15,1%

1–3 dagen

4–9 dagen

10-19 dagen

20 dagen of meer

Percentage van de laatste-maand-gebruikers van 18 jaar en ouder naar frequentie van gebruik (dagen in afgelopen maand). Bron: Gezondheidsenquête/
Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Gebruikspatronen zijn niet alleen geïnventariseerd onder laatste-maand-gebruikers in de hiervoor
beschreven Gezondheidsenquête, maar in 2016 ook in de LSM-A middelen onder een bredere groep van
laatste-jaar-cannabisgebruikers. In deze groep is het gebruik meer gematigd dan onder bovengenoemde
laatste-maand-gebruikers.
Daarnaast geeft de LSM-A Middelen 2016 inzicht in de wijze van cannabisgebruik en –aanschaf.
• Van degenen die in het afgelopen jaar cannabis gebruikten, deed bijna de helft dit weinig frequent:
bijna een op de vijf blowde één keer (19,2%) en ruim een kwart deed dit minder dan maandelijks
(27,8%). Daarnaast gebruikte 8,8% maandelijks cannabis, 14,1% twee tot vier keer per maand,
10,7% twee tot drie keer per week en 19,3% (bijna) dagelijks.
• Vergeleken met andere drugs wordt cannabis vaker (ook) doordeweeks gerookt, ook al rookt
een krappe meerderheid meestal op weekenddagen. Ruim de helft van de laatste-jaar-gebruikers
(57,5%) gebruikt cannabis meestal op weekenddagen, ruim een derde (37,4%) gebruikt zowel op
weekenddagen als doordeweekse dagen en 5,1% gebruikt meestal op doordeweekse dagen.
• Twee derde (66,3%) gebruikte cannabis in het afgelopen jaar altijd via joints, en 9,6% nooit via een
joint. Zodoende rookte 90,4% wel eens (dus zelden, soms, meestal of altijd) via een joint (zie tabel
3.2.5). Andere gebruikswijzen komen minder voor en worden door minder dan één op de twintig
gebruikers meestal of altijd toegepast (figuur 3.2.4).
• Van degenen die in het afgelopen jaar cannabis in een joint rookten, nam twee derde (64,0%) niet
meer dan 1 joint op een ‘typische blowdag’, 17,7% rookte 2 joints, 10,7% rookte 3 joints en 7,6%
gebruikte meer dan 3 joints.
• Het aantal joints op een ‘typische blowdag’ is hoger onder (bijna) dagelijks gebruikers: een vijfde
(22,5%) rookte niet meer dan 1 joint, 20,3% rookte 2 joints, 25,1% rookte 3 joints en 32,1%
gebruikte meer dan 3 joints.
• Ook onder laatste-jaar-gebruikers rookt bijna twee derde wiet (64,5%). Een kwart (24,9%) gebruikt
meestal hasj (wat meer dan onder laatste-maand-gebruikers) en een tiende (10,6%) gebruikt beide
even vaak.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

099

| JAARBERICHT 2018

• Uit eerder Europees onderzoek, waaraan ook Nederlandse cannabisgebruikers deelnamen, kwam
(ook) naar voren dat met de frequentie van gebruik, het aantal joints per ‘typische blowdag’ en de
hoeveelheid cannabis die gebruikers in een joint stoppen toenemen, en daarmee de dagelijkse dosis
dus ook toeneemt (Van Laar, Frijns, Trautmann, & Lombi, 2013). Dit was inclusief een klein deel van
de gebruikers die cannabis meestal op andere wijze consumeerden, zoals via een (water)pijp of in
eten (totaal <8%).
• Onder Nederlandse cannabisgebruikers varieerde het gemiddeld aantal joints van circa 1 voor degenen
die op minder dan een dag in de maand blowden, tot circa 4 onder degenen die (bijna) dagelijks
blowden. De gemiddelde hoeveelheid cannabis per joint varieerde van 0,16 gram tot 0,25 gram, en
de totale dagdosis varieerde van gemiddeld 0,2 gram onder incidentele gebruikers tot 1,1 gram onder
dagelijkse blowers.
• Deze cijfers zijn gebaseerd op zelfrapportage. Er bestaat daarbij twijfel over hoe goed individuele
gebruikers hun dosering in kunnen schatten (Van der Pol, Liebregts, de Graaf, Korf, Van den Brink,
et al., 2013b).

Tabel 3.2.5

Gebruikswijze van cannabis onder laatste-jaar-gebruikers. Peiljaar 2016
Altijd
(%)

Meestal
(%)

Soms
(%)

Zelden
(%)

Nooit
(%)

joint

66,3

11,5

4,6

8,1

9,6

puur als sigaret

2,7

1,5

5,5

8,2

82,1

puur in een pijpje, chillum of
bong

0,2

0,9

4,7

7,4

86,8

vaporizer

1,3

1,0

1,8

3,0

92,9

e-sigaret of shisha-pen

0,0

0,0

0,4

0,9

98,7

voedsel, drank of anders

1,7

1,5

2,9

11,4

82,6

Percentage van de laatste-jaar-gebruikers van 18 jaar en ouder naar frequentie van toepassing gebruikswijze (in het afgelopen jaar). Bron: LSM-A Middelen/
Leefstijlmonitor Trimbos, i.s.m. RIVM en CBS, 2016

Wijze van verkrijgen
In de LSM-A Middelen is gevraagd hoe volwassenen hun cannabis verkrijgen (figuur 3.2.4).
• Op de vraag ‘Koopt u of krijgt u meestal uw cannabis?’ antwoordt het grootste deel van de laatstejaar-gebruikers het meestal zelf te kopen (44,0% ) of het meestal te krijgen of met anderen mee
te roken (36,8%). Een op de zes gebruikers (17,2%) zegt het soms te kopen en soms te krijgen.
Daarnaast geeft 2,0% van de cannabisgebruikers aan het zelf te kweken.
• Onder (bijna) dagelijkse cannabisgebruikers ligt het aandeel dat meestal zelf koopt hoger: 81,1% koopt
meestal zelf. Daarnaast zegt 8,9% het soms te kopen en soms te krijgen, 6,8% het zelf te kweken en
3,2% van de (bijna) dagelijks gebruikers krijgt de cannabis of rookt mee.
• Vervolgens is aan degenen die (soms) cannabis kopen gevraagd waar zij in het afgelopen jaar wel
eens cannabis kochten (figuur 3.2.4). Bijna iedereen had wel eens cannabis in een coffeeshop gekocht.
Ongeveer één op de tien kochten wel eens bij een dealer thuis of bij iemand anders thuis en één op
de twintig had wel eens cannabis gekocht in een uitgaansgelegenheid. Aankoop via andere wijzen
kwam weinig voor.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

100

| JAARBERICHT 2018

Figuur 3.2.4	Wijze van verkrijgen van cannabis door laatste-jaar-gebruikers van 18 jaar en ouder die
meestal zelf cannabis kopen, peiljaar 2016
Coffeeshop

94,6

Iemand anders thuis

12,6

Dealer thuis

10,3

Uitgaansgelegenheid (café, disco, festival)

5,8

06-dealer

2,8

Straat, park

2,4

Internet

0,7

Andere manier

3,8
0

10

20

30

40

50

60

70

80

90 100

Wijze van verkrijgen onder de 44% laatste-jaar-gebruikers van 18 jaar en ouder die meestal cannabis zelf kopen (in het afgelopen jaar). Dezelfde gebruiker kan
cannabis op meerdere wijzen aanschaffen, daardoor tellen de percentages op tot meer dan 100%. Bron: LSM-A Middelen/Leefstijlmonitor, Trimbos i.s.m. RIVM en
CBS, 2016.

Medicinaal cannabisgebruik
In Nederland is de medicinale cannabisverstrekking strikt gescheiden van de gedoogde verkoop van
cannabis via coffeeshops (zie § 2.1.4). In de LSM-A Middelen 2016 is aan laatste-jaar-gebruikers van
cannabis gevraagd of zij cannabis voor (uitsluitend of ook voor) medicinale doeleinden gebruiken,
bijvoorbeeld als pijnstillend middel. Ook is gevraagd of zij hun cannabis op doktersrecept hebben
verkregen.
• Vier van de vijf cannabisgebruikers van 18 jaar of ouder (82,4%) neemt cannabis niet als medicijn.
• Van de laatste-jaar-gebruikers zegt slechts 0,8% cannabis alléén als medicijn op doktersrecept te
gebruiken.
• Daarnaast gebruikt 6,4% cannabis enkel als medicijn, maar zonder doktersrecept en 10,4% gebruikt
cannabis als medicijn en als recreatief middel. Omgerekend naar de volwassen bevolking gebruikt
1,0% cannabis (ook) medicinaal.
Het aantal verstrekkingen door openbare apotheken van medicinale cannabis is afgelopen jaren fors
toegenomen, met name vanwege de groeiende vraag naar cannabisolie, in tegensteling tot de flos variant
(gedroogde bloemtoppen) (Stichting Farmaceutische kengetallen, 2017; zie ook § 3.8).

3.3

Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

Deze paragraaf beschrijft gegevens over het gebruik van cannabis op basis van landelijke onderzoeken
naar middelengebruik onder representatieve steekproeven van scholieren van het voortgezet onderwijs
en van studenten van het HBO en MBO. Daarna worden gegevens gepresenteerd van uiteenlopende
landelijke, regionale en lokale onderzoeken in verschillende groepen jongeren en jongvolwassenen, die
vaak vanwege hun leefstijl, setting of persoonlijke kenmerken meer dan hun doorsnee leeftijdgenoten
middelen gebruiken.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

101

| JAARBERICHT 2018

Scholieren van het regulier onderwijs
Kerncijfers over het gebruik van middelen onder scholieren (12-16 jaar) worden om de twee jaar
alternerend gemeten in het Peilstationsonderzoek en de Health Behaviour in School-aged Children (HBSC)studie (zie bronnentabel en bijlage D.7). Na afstemming binnen de Leefstijlmonitor zijn kerncijfers van de
meest recente HBSC-studie (2017) vergelijkbaar met die van het Peilstationsonderzoek. De kerncijfers voor
cannabisgebruik zijn uitgesplitst naar leeftijd, geslacht, opleidingsniveau en migratieachtergrond. Gegevens
over de mate van consumptie en wijze van verkrijgen van cannabis zijn niet in de HBSC-peiling van 2017
verzameld; hiervoor is het Peilstationsonderzoek 2015 nog de primaire bron. Het wordt apart benoemd
wanneer aanvullende gegevens uit het Peilstationsonderzoek 2015 worden beschreven.

Kerncijfers 2017
In 2017 heeft één op de tien (9,2%) scholieren van het voortgezet onderwijs ooit cannabis gebruikt. Het
laatste-jaar-gebruik ligt hier dichtbij, meer dan de helft van hen gebruikte in de laatste maand (Zie tabel
3.3.1 en Stevens et al., 2018).

Tabel 3.3.1	Percentage cannabisgebruikers onder scholieren van het voortgezet onderwijs van 12-16
jaar. Peiljaar 2017
(%)
Ooit

9,2

Laatste jaar

7,9

Laatste maand

4,7

Meer dan 9 keer in afgelopen maand

1,1

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar, in de laatste maand. Bron: HBSC/Leefstijlmonitor, UU, Trimbos-instituut en SCP i.s.m. RIVM, 2017.

Trends in cannabisgebruik
Sinds het midden van de jaren tachtig wordt middelengebruik onder scholieren gemonitord. Vanaf 2017
includeert de HBSC alle scholieren van 12-16 jaar in het voortgezet onderwijs (en niet alleen degenen
in de eerste vier leerjaren) en is daarmee vergelijkbaar met het Peilstationsonderzoek (zie figuur 3.3.1).
Het ooit-, laatste-jaar- en laatste-maand- gebruik van cannabis onder scholieren van 12-16 jaar daalde
tussen 2003 en 2015. Het laatste-maand-gebruik halveerde bijna.
Tussen 2015 en 2017 bleef het cannabisgebruik stabiel. Verschillen in prevalenties in beide peiljaren zijn
niet statistisch significant (figuur 3.3.1) (Stevens et al., 2018; Van Dorsselaer et al., 2016).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

102

| JAARBERICHT 2018

Figuur 3.3.1 Gebruik van cannabis onder scholieren van het voortgezet onderwijs van 12-16 jaar, vanaf
2003

Ooit

%

Laatste jaar

Laatste maand

20

15

10

5

0

2003 2007
Jongens 17,4 15,6
Meisjes 15,4 12,7
Totaal
16,5 14,2

2011
16,8
10,7
13,8

2015
11,6
7,8
9,7

2017
11,5
6,8
9,2

2003 2007
13,9 12,2
12,2 10,2
13,1 11,2

2011
14,2
9,1
11,7

2015
9,7
6,7
8,2

2017
10,1
5,7
7,9

2003 2007
8,9
7,7
6,7
6,0
7,8
6,9

2011
8,5
4,2
6,4

2015
6,3
3,5
4,9

2017
6,4
3,0
4,7

Percentage gebruikers ooit in het leven (links), in het laatste jaar (midden), en in de laatste maand (rechts). Bron: HBSC/Leefstijlmonitor, UU, Trimbos-instituut
en SCP i.s.m. RIVM, 2017 en Peilstationsonderzoek scholieren (2003, 2007, 2011, 2015) / Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM, 2015.

Geslacht
Meer jongens dan meisjes gebruiken cannabis.
• In 2017 hadden meer jongens dan meisjes ervaring met cannabis (figuur 3.3.1) (Stevens et al., 2018).
• Ook het laatste-jaar- en laatste-maand-gebruik lag hoger onder jongens dan onder meisjes.

Leeftijd
Bij scholieren neemt het gebruik van cannabis toe met de leeftijd (Stevens et al., 2018).
• Minder dan 1% van de leerlingen van 12 jaar had in 2017 ervaring met cannabis, oplopend naar bijna
een kwart van de 16-jarige scholieren (figuur 3.3.2). In totaal gebruikte ongeveer één op de veertien
scholieren van 12-16 jaar in het laatste jaar cannabis en één op twintig in de laatste maand.
• Het percentage scholieren dat op zeer jonge leeftijd (14 jaar) al ervaring heeft met cannabis halveerde
van 18,8% in 2003 naar 6,8% in 2017.
• Eerdere analyses laten zien dat de gemiddelde startleeftijd onder 12-16-jarige scholieren die ervaring
hebben met cannabis tussen 2003 en 2015 steeg van 13,7 jaar naar 14,1 jaar (Van Dorsselaer et al.,
2016). Tussen 2011 en 2015 deed de daling in het percentage scholieren tussen 12 en 16 jaar dat
ervaring heeft met cannabis zich vooral voor onder 13-jarigen en 16-jarige jongens. De daling in het
laatste-maand-gebruik was voor de hele steekproef niet significant verschillend, maar wel (alleen) voor
de 13-jarigen (van 2,9% in 2011 naar 1,2% in 2015).
• Een vroege startleeftijd van cannabisgebruik wordt in verband gebracht met een verhoogd risico op het
later ontwikkelen van psychische stoornissen, afhankelijkheid, het gebruik van harddrugs en mogelijk
cognitieve stoornissen (Chadwick, Miller, & Hurd, 2013; Coördinatiepunt Assessment en Monitoring
nieuwe drugs, 2008; Volkow et al., 2016). Welke mechanismen hierbij een rol spelen (bijv. effecten
van cannabis op het ontwikkelend brein, aanleg, en/of sociale processen) is niet precies bekend.
• Ook een vroege startleeftijd van het roken van tabak wordt bij adolescenten in verband gebracht met
een verhoogd risico op het ontstaan van cannabismisbruik en cannabisafhankelijkheid (Prince-van
Leeuwen et al., 2014)

NATIONALE DRUG MONITOR

|

103

| JAARBERICHT 2018

Figuur 3.3.2	Gebruik van cannabis onder scholieren van 12-16 jaar van het voortgezet onderwijs naar
leeftijd. Peiljaar 2017
%

25
20
15
10
5
0

Ooit
Laatste jaar
Laatste maand

12 jaar
0,3
0,1
0,1

13 jaar
1,5
1,3
0,7

14 jaar
6,8
5,7
3,2

15 jaar
16,4
14,7
8,9

16 jaar
23,5
20,0
12,1

Totaal 12-16 jaar
9,2
7,9
4,7

Percentage gebruikers ooit in het leven, in het laatste jaar, en in de laatste maand. Bron: HBSC/Leefstijlmonitor, UU, Trimbos-instituut en SCP i.s.m. RIVM, 2017.

Schoolniveau
Er zijn verschillen tussen de schoolniveaus in de prevalentie van cannabisgebruik onder scholieren van
12-16 jaar.
• In 2017 lag het ooit- en laatste-maand gebruik onder scholieren van VMBO-t lager dan voor de andere
schoolniveaus, maar alleen het verschil met VMBO-b is statistisch significant (tabel 3.3.2).

Tabel 3.3.2	Gebruik van cannabis in onder scholieren van het voortgezet onderwijs van 12-16 jaar naar
schoolniveau. Peiljaar 2017
Ooit (%)

Laatste maand (%)

VMBO-b

12,7

7,2

VMBO-t

6,6

3,6

HAVO

10,6

4,5

VWO

8,5

4,4

Percentage gebruikers ooit in het leven en laatste maand. Bron: HBSC/Leefstijlmonitor, UU, Trimbos-instituut en SCP i.s.m. RIVM, 2017.

Eerdere analyses van het Peilstationsonderzoek tot en met 2015 laten zien dat blowende scholieren van
het VWO het meest gematigd zijn in hun gebruik: zij roken minder vaak en minder joints per keer dan
scholieren van de andere schoolniveaus (Van Dorsselaer et al., 2016).
• Voor nagenoeg alle schoolniveaus nam het cannabisgebruik af tussen 2003 en 2015, alleen bij de
HAVO was de daling in het percentage laatste-maand-gebruikers niet statistisch significant.
• Een aanvullende analyse waarvoor alleen gegevens van leerjaar 1-4 zijn gebruikt laat zien dat sinds
2003 op alle schoolniveaus de veronderstelde schadelijkheid van dagelijks blowen afnam. VMBO-b
leerlingen veronderstellen minder vaak dat dagelijks blowen schadelijk is dan leerlingen van de andere
drie niveaus. Scholieren die veronderstellen dat dagelijks blowen schadelijk is, hebben minder vaak ooit
in het leven en in de afgelopen maand cannabis gebruikt (Tuithof, Van Dorsselaer, & Monshouwer,
2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

104

| JAARBERICHT 2018

Migratieachtergrond
Er is geen sterke samenhang tussen migratieachtergrond en het gebruik van cannabis (tabel 3.3.3)(Stevens
et al., 2018). Er zijn geen statistisch significante verschillen in het ooitgebruik of laatste-maand-gebruik
tussen scholieren met een niet-westerse migratieachtergrond en andere scholieren.

Tabel 3.3.3	Gebruik van cannabis onder scholieren van het voortgezet onderwijs van 12-16 jaar naar
migratieachtergrondI. Peiljaar 2017
Ooit (%)

Laatste maand (%)

Geen

9,1

4,7

Niet-Westers

8,5

4,8

Percentage gebruikers ooit in het leven en laatste maand. I. Kenmerk dat weergeeft met welk land een persoon verbonden is op basis van het geboorteland
van de ouders of van zichzelf. Bron: HBSC/Leefstijlmonitor, UU, Trimbos-instituut en SCP i.s.m. RIVM, 2017.

• Resultaten van het Peilstationsonderzoek 2015 laten zien dat alleen Marokkaanse leerlingen met
3,9% minder ervaring met het gebruik van cannabis hebben vergeleken met het gebruik in de andere
groepen, dat het hoogst is onder scholieren van Surinaamse afkomst (13,4%). Ook het laatstemaand-gebruik lag het laagst onder scholieren van Marokkaanse afkomst (0,5%) en het hoogst onder
scholieren van Surinaamse afkomst (6,9%) (Van Dorsselaer et al., 2016).
• Onderzoek onder jonge immigranten (15-24 jaar) van Surinaamse, Turkse, Marokkaanse, Antilliaanse,
of Aziatische afkomst in de vier grote steden laat zien dat het ooitgebruik van cannabis hoger ligt
onder adolescente immigranten die thuis Nederlands spreken, vergeleken met degenen die thuis hun
moedertaal spreken (Delforterie, Creemers, & Huizink, 2014). In dit onderzoek bestond er een verband
tussen thuis Nederlands spreken en het vaker hebben van vrienden die cannabis gebruiken.

Mate van consumptie
Ongeveer 1 op de 20 scholieren van 12-16 jaar gebruikte in de laatste maand cannabis. Gegevens over de
frequentie van cannabisgebruik en aantal joints per keer zijn niet opgenomen in de HBSC-studie van 2017.
• In het Peilstationsonderzoek 2015 blowde ongeveer de helft van de laatste-maand-gebruikers niet
meer dan één of twee keer, ook ongeveer de helft gebruikte minder dan 1 joint per keer (tabel 3.3.4).
Minder dan een kwart blowde frequent (negen keer of vaker in de afgelopen maand) of 3 of meer
joints per keer.
• Jongens gebruikten vaker frequent dan meisjes. Er is geen duidelijk verband met de leeftijd (Van
Dorsselaer et al., 2016).
• Gemiddeld wordt 1,5 joint per keer gerookt. Jongens blowen niet alleen vaker dan meisjes, maar ook
meer joints per keer: respectievelijk gemiddeld 1,6 joint versus 1,1 joint.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

105

| JAARBERICHT 2018

Tabel 3.3.4	Mate van cannabisgebruik onder door scholieren van 12-16 jaar die de
afgelopen maand cannabis hebben gebruikt, naar geslacht en totaal.
Peiljaar 2015
Jongens (%)

Meisjes (%)

Totaal (%)

1-2

40,3

60,1

47,1

3-9

33,1

22,9

29,6

>9

26,6

17,0

23,3

<1

44,0

60,3

49,8

1 of 2

32,2

27,5

30,5

≥3

23,8

12,2

19,7

Frequentie

Aantal joints per keer

Aantal keren gebruik in de afgelopen maand onder jongens en meisjes die in de laatste maand gebruikten. Bron: Peilstationsonderzoek Scholieren/
Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM, 2015.

Wijze van verkrijgen
In het Peilstationsonderzoek van 2015 is gevraagd waar jongeren hun cannabis verkrijgen (Van Dorsselaer
et al., 2016).
• Op de vraag ‘Hoe kom je meestal aan je wiet/hasj?’ antwoordt het grootste deel (36%) van de
laatste-maand-gebruikers het meestal te krijgen of met anderen mee te roken. Een op de vijf gebruikers
(21%) zegt het meestal door vrienden of anderen te laten kopen en 17% koopt het zelf. Daarnaast
geeft 20% van de cannabisgebruikers aan dat elk van de drie opties voorkomt (zelf kopen, krijgen,
of laten kopen).
• Wanneer specifiek naar het kopen van cannabis gevraagd wordt, geeft twee derde van de laatstemaand- gebruikers aan nooit zelf te kopen; meisjes vaker dan jongens. De rest koopt wel eens zelf
cannabis (tabel 3.3.5).
• Aangezien de leeftijdsgrens voor toegang tot een coffeeshop 18 jaar is, is het opmerkelijk dat 15%
van de laatste-maand-gebruikers van 12-16 jaar in het laatste jaar wel eens cannabis kocht in een
coffeeshop. Jongens rapporteren dat vaker dan meisjes en 16 jarigen vaker dan jongere scholieren.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

106

| JAARBERICHT 2018

Tabel 3.3.5	Wijze van verkrijgen van cannabis door scholieren van 12-16 jaar die de afgelopen maand
cannabis hebben gebruikt, naar leeftijdsgroep, geslacht en totaal. Peiljaar 2015
Leeftijd

GeslachtI

14 jaar (%) 15 jaar (%) 16 jaar (%)

TotaalI

J (%)

M (%)

12-16
jaar

Ik koop het nooit

60

66

64

61

72

65

Coffeeshop

12

12

21

18

11

15

Bij een dealer thuis

19

18

12

16

17

16

Bij iemand anders thuis

5

8

4

7

4

6

Op of rond school

5

6

6

6

5

6

Op straat, park etc.

14

14

18

19

6

14

Anders

5

6

2

4

6

4

Wijze van verkrijgen van de leerlingen van 12-16 jaar van middelbare scholen die in de afgelopen maand cannabis hadden gebruikt. Leerlingen konden
meerdere antwoorden aankruisen. De percentages tellen daarom niet op tot 100%. I. Vanwege de kleine aantallen zijn de resultaten van de 12- en 13-jarigen
niet apart vermeld in de tabel, maar wel meegenomen in de totalen. J = jongens, M = meisjes. Bron: Peilstationsonderzoek Scholieren/Leefstijlmonitor,
Trimbos-instituut i.s.m. RIVM, 2015.

Blowen onder schooltijd
In het Peilstationsonderzoek in 2015 is gevraagd of jongeren wel eens blowen onder schooltijd (Van
Dorsselaer et al., 2016).
• Van alle scholieren die in de afgelopen maand cannabis hebben gebruikt, antwoordt bijna de helft
(45%) dat zij dit in de afgelopen maand wel eens onder schooltijd (tijdens tussenuren of in de pauze)
hebben gedaan. Het verschil tussen jongens (51%) en meisjes (33%) is niet statistisch significant.
• Berekend als percentage van alle scholieren gaat het om 2,5% van alle leerlingen (Van Dorsselaer et
al., 2016). In 2011 was dit 3,0% van alle scholieren; 31% van de laatste-maand-gebruikers (jongens
32%, meisjes 29%) (Verdurmen et al., 2012).

Opvattingen en rol van ouders
In het Peilstationsonderzoek 2015 zijn ook de opvattingen van ouders over blowen onderzocht (Van
Dorsselaer et al., 2016; zie ook Jaarbericht 2017).
• Af en toe cannabis gebruiken is volgens 83% van de ouders van scholieren van 12-16 schadelijk voor
jongeren onder de 16 jaar.
• Bijna alle ouders (93%) geven aan dat zij strenge regels hanteren wat betreft cannabisgebruik door
hun kind. Ouders die cannabis hebben gebruikt verwachten minder vaak dat zij invloed hebben en
stellen minder vaak strenge regels dan ouders die nooit cannabis hebben gebruikt.
• Ouders hebben vaker het vertrouwen dat zij cannabisgebruik door hun kind kunnen voorkomen (73%)
dan voor alcohol (59%) of tabak (59%).
Ook de scholieren zijn bevraagd over regels over blowen van hun ouders en in hoeverre hun ouders in
het algemeen toezicht houden en steun bieden (Van Dorsselaer et al., 2016).
• Bijna alle scholieren (92%) vinden dat hun ouders strenge regels stellen over blowen. Deze factor hangt
sterk samen met minder cannabisgebruik: laatste-maand-gebruik is 26% onder de scholieren die géén
strenge regels ervaren vergeleken met 3% bij degenen die wél strenge regels ervaren.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

107

| JAARBERICHT 2018

• Een aanvullende analyse waarvoor alleen gegevens van leerjaar 1-4 zijn gebruikt laat ook zien dat
als scholieren vinden dat hun ouders veel steun bieden, zij minder vaak blowen (3% versus 12%
cannabisgebruik in de laatste maand). In mindere mate is dit ook het geval voor scholieren die veel
toezicht door hun ouders ervaren (3% versus 5%) (Tuithof et al., 2017).

Gebruik onder studenten van het MBO en het HBO
In 2017 is het gebruik van cannabis gemeten in een landelijk onderzoek onder ongeveer 4.000 studenten
van het MBO en het HBO (tabel 3.3.6)(Tuithof, Van Dorsselaer, & Monshouwer, 2018).
• Eén op de zeven studenten gebruikte nog in de afgelopen maand: jongens (19%) vaker dan meisjes
(11%).
• Het percentage 17-jarigen dat ooit cannabis had gebruikt ligt op het HBO lager (25,5%) dan op het
VO (33,5%) en MBO (33,0%). Dat geldt ook voor het laatste-maand-gebruik (respectievelijk 9,1%
versus 15,8% en 13,8%).
• Ruim een kwart (27%) van de laatste-maand-gebruikers had in de afgelopen maand onder schooltijd
geblowd. De blowende studenten roken gemiddeld 1,6 joints per keer.
• Bijna zes op de tien cannabisgebruikers onder de 18 jaar kopen wel eens cannabis, of laten dit doen.
• Deze resultaten zijn vergelijkbaar met die uit de peiling van 2015.

Tabel 3.3.6

Percentage cannabisgebruikers onder andere groepen scholieren en studenten

Studenten MBO en HBO
(16-18 jaar)

Locatie

Peiljaar

Ooit
(%)

Laatste maand
(%)

Nederland

2015

31

14

2017

34

15

Scholieren klas 5 en 6 HAVO en VWO
(16-18 jaar)

Amsterdam

2016

51

24

Studenten MBO (15-35 jaar)I

Amsterdam

2016

49

22

Percentage gebruikers van cannabis ooit en in de laatste maand. I. De leeftijd van deze MBO-studenten varieerde van 15 tot en met 35 jaar en hun gemiddelde
leeftijd was 19 jaar. Door verschillen in meetmethoden is een directe vergelijking niet mogelijk. Bronnen: Middelenmonitor MBO/HBO 2016&2018 (Verdurmen
et al., 2016; Tuithof et al., 2018), Jeugd&genotmiddelen 2016 (Dijkshoorn et al., 2016), Antenne 2016 (Nabben et al., 2017).

Gebruik in Amsterdam onder scholieren van de HAVO en het VWO en studenten van het
MBO
In (zeer) stedelijke gebieden is het cannabisgebruik hoger dan in matig- of niet-stedelijke gebieden.
Ook onder 1.076 Amsterdamse HAVO/VWO scholieren en 1.972 MBO-studenten is gebleken dat het
cannabisgebruik hoger ligt dan het landelijk gemiddelde (tabel 3.3.6) (Dijkshoorn et al., 2016; Nabben,
Luijk, Benschop, & Korf, 2017). Bij de interpretatie hiervan is het belangrijk om rekening te houden met
verschillen in meetmethoden, waardoor een directe vergelijking niet mogelijk is.
• Van de laatste-maand-gebruikers onder de Amsterdamse MBO-studenten had 17% dagelijks geblowd.

Speciale groepen jongeren en jongvolwassenen
In bepaalde groepen jongeren en jongvolwassenen ligt het gebruik van cannabis hoger dan onder
scholieren op reguliere middelbare scholen en de algemene bevolking, zoals hiervoor beschreven. Tabel
3.3.7 en 3.3.8 vatten de resultaten samen van uiteenlopende lokale en landelijke studies onder bezoekers
van uitgaansgelegenheden en ‘kwetsbare’ groepen. De cijfers zijn niet vergelijkbaar vanwege verschillen

NATIONALE DRUG MONITOR

|

108

| JAARBERICHT 2018

in leeftijdsgroepen en methoden van onderzoek. Bovendien zijn de responspercentages in onderzoeken
onder uitgaande jongeren en jongvolwassenen doorgaans laag (tussen 15% en 25%) en zijn zij ‘op
locatie’ of online geworven in plaats van via een representatieve steekproef uit de bevolking, waardoor
een vertekening van de resultaten kan optreden. De uitkomsten geven wel een indicatie van verschillen
tussen (risico)groepen jongeren en jongvolwassenen.

Uitgaande jongeren en jongvolwassenen
Hoewel cannabis geen typische uitgaansdrug is, wordt het middel wel vaker gebruikt door jongeren en
jongvolwassenen die vaak uitgaan. Dit blijkt uit zowel landelijke als lokale studies.
In Het Grote Uitgaansonderzoek (HGU) 2016 is het middelengebruik van 4.905 uitgaande jongeren en
jongvolwassenen van 15-35 jaar in kaart gebracht (Monshouwer, Van der Pol, Drost, & Van Laar, 2016).
De respondenten van dit onderzoek vormen geen representatieve steekproef van alle uitgaande jongeren
en jongvolwassenen, en er zijn verschillen in de steekproeven van 2013 en 2016, zoals uitgaansfrequentie
of muziekvoorkeur (zie bijlage D.3).
• In HGU2016 had een op de drie uitgaande jongeren en jongvolwassenen in de afgelopen maand
geblowd. Dat is meer dan het percentage laatste-maand-blowers onder leeftijdsgenoten uit de
algemene bevolking (zie § 3.2). Van degenen die in het afgelopen jaar cannabis hadden gebruikt,
deed 48% dat minimaal eens per maand, 10% gebruikte (bijna) dagelijks.
• Net als in de algemene bevolking had de meerderheid van de laatste-maand-gebruikers een voorkeur
voor wiet (52%), 19% gebruikte meestal hasj, 19% gebruikte even vaak wiet als hasj, en 10% wist
het niet.
• Cannabis werd meestal gebruikt op niet-uitgaansavonden, en is daarmee geen typische uitgaansdrug,
zoals ecstasy en amfetamine. Zowel op uitgaansdagen als niet-uitgaansdagen werd meestal één joint
gerookt.
De Antenne-monitor volgt het middelengebruik in het Amsterdamse uitgaansleven en in de Gooi en
Vechtstreek middels een panelstudie met sleutelfiguren uit het uitgaansleven en surveys onder wisselende
groepen jongeren en jongvolwassenen. In de survey van 2017 zijn, net als in 2013, bezoekers van clubs,
raves en festivals onderzocht.
• In 2017 had van deze uitgaanders in Amsterdam 43% in de afgelopen maand cannabis gebruikt
(Nabben, Luijk, & Korf, 2018), vergeleken met 30% van de uitgaanders in Hilversum (Luijk et al.,
2018) (tabel 3.3.7).
• Sinds 2013 signaleren sleutelfiguren dat blowen -net als het roken van tabak- door de rookwetgeving
fors gemarginaliseerd is in het Amsterdamse uitgaansleven (Benschop, Nabben, & Korf, 2015; Nabben,
Luijk, & Korf, 2018; Nabben, Benschop & Korf, 2014; Nabben, Benschop & Korf, 2016; Nabben et
al., 2017). Echter, in “de urban scene blijft blowen een populair tijdverdrijf”, zo werd nog steeds
geconstateerd in 2017 (Nabben et al., 2018).
• Rond (tabak) roken hangt een groter aureool van ongezond gedrag, voor sommigen is een e-smoker
een alternatief (Nabben et al., 2017). Zo constateren sleutelfiguren ook dat sommige blowers
overstappen op vaporizers en dat “het vapen of dampen in sommige urbankringen een ‘statusding’
begint te worden” (Nabben et al., 2017). Sommigen gebruiken hasjolie via de vaporizer. Echter,
ook in 2017 gold nog steeds dat de meeste blowers lijken te zweren bij de “traditionele manier van
verkruimelde cannabis met tabak in een lange vloei gerold” (Nabben et al., 2018).
• Over het algemeen wordt overwegend thuis geblowd, na het werk, en soms op afterfeesten, feesten
en festivals, maar weinig in een coffeeshop (Nabben et al., 2016; Nabben et al., 2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

109

| JAARBERICHT 2018

• In voorgaande onderzoeken van de Antenne-monitor daalde tussen 1995 en 2013 het percentage
dat tijdens het uitgaan blowde zowel onder clubbers als ravers (Nabben et al., 2014), net als tussen
2000 en 2014 onder de Amsterdamse cafébezoekers (Benschop et al., 2015). In 2017 had 13% van
de uitgaanders tijdens het uitgaan geblowd, hetgeen niet statistisch significant verschilde met het
percentage van 16% uit 2013 (Nabben et al., 2018).
Ook volgens een ouder uitgaansonderzoek van GGD Haaglanden wordt gesteld dat cannabis zowel tijdens
het uitgaan als daarbuiten wordt gebruikt (Van Dijk & Reinerie, 2015). Deze studie combineert eveneens
panelinterviews met een survey onder 1.309 uitgaande jongeren op vier Haagse uitgaanslocaties tussen
12-35 jaar.
• Vier op de tien hadden in de afgelopen maand gebruikt; 50% van de mannen en 30% van de
vrouwen.
• De gemiddelde leeftijd waarop deelnemers voor het eerst hasj of wiet gebruikten was 17 jaar. Bij
mannen was de mediane leeftijd met 14 jaar lager dan bij vrouwen (16 jaar).
• Laatste-maand-gebruikers rookten gemiddeld 1,5-2 joints op een ‘blowdag’, de mediaan was 1 joint.
• Volgens sleutelfiguren in het Haagse uitgaansleven werden waterpijp en verdampers om cannabis te
‘roken/inhaleren’ genoemd als nieuwe ontwikkeling, hetgeen destijds ook in Amsterdam het geval
was (Benschop et al., 2015).
• Redenen om te blowen varieerden van verveling, het lekkere gevoel, vluchten voor de werkelijkheid,
tot het onderdrukken of bevorderen van de effecten van stimulerende drugs.

Coffeeshopbezoekers
De Amsterdamse Antenne-survey uit 2015 bracht het middelengebruik onder coffeeshopbezoekers in
kaart (Nabben et al., 2016).
• Van de coffeeshopbezoekers die in de afgelopen maand hadden geblowd (zie tabel 3.3.7) gebruikte
44% dagelijks of bijna dagelijks; 15% gebruikte 1-2 dagen per week, 21% gebruikte 3-4 dagen en
12% gebruikte 5-6 dagen per week.
• Gemiddeld blowden zij 3 joints per typische gebruiksdag; 44% rookte maximaal 1 à 2 joints op een
dag, 20% rookte er minstens 5.
• Hoewel 97% van de laatste-maand-gebruikers meestal cannabis rookte in een joint, had 76% ook
ervaring met andere gebruiksmethoden, zoals de waterpijp (64%), eten of drinken (60%), een chillum
(kegelvormige pijp) (45%), de vaporizer (34%) of een e-smoker (15%). Ruim een kwart (28%) van
de laatste-maand-gebruikers had deze alternatieve methoden in de laatste maand nog toegepast.
Er is nog weinig bekend over de gezondheidsschade bij het gebruik van e-smokers (Giroud et al.,
2015) Verdampen via een vaporizer of e-smoker heeft de potentie blootstelling aan tabak en aan
carcinogene verbrandingsproducten van cannabis te verminderen. Maar er zijn ook zorgen dat het tot
vaker gebruik en gebruik van hogere dosering (‘high potency’ producten, zoals hasj olie) zou kunnen
leiden (Borodovsky et al., 2017).
• Een meerderheid van de coffeeshopbezoekers (58%) had nog nooit van synthetische cannabis
gehoord, een op de tien had er ervaring mee (zie § 8.3).
• Een meerderheid (57%) van de coffeeshopbezoekers die in de afgelopen maand nog hadden gebruikt,
had een voorkeur voor wiet; 30% prefereerde hasj. De resterende 13% had geen voorkeur voor wiet
of hasj.
• Meer dan de helft van de coffeeshopbezoekers prefereerde de sterkere cannabissoorten: 37%
gebruikte meestal ‘sterke’ wiet of hasj en 19% meestal ‘erg sterke’. Degenen die juist (erg) milde
soorten gebruikten, waren in de minderheid (7%). Er bestaat twijfel over hoe goed (frequent)
gebruikers de sterkte van hun cannabis in kunnen schatten (Van der Pol, Liebregts, de Graaf, Korf,
Van den Brink, et al., 2013b; Freeman et al., 2014).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

110

| JAARBERICHT 2018

• Negen van de tien laatste-jaar-cannabisgebruikers (90%) mengden hun cannabis met tabak. De helft
van de niet-mengers was geen roker van sigaretten, shag, of sigaren, maar de andere helft rookte
wel, maar blowde zonder tabak.
• Personen die vaak en langdurig coffeeshops bezoeken hadden een grotere kans om voor het onderzoek
te worden benaderd. Dit heeft vermoedelijk geleid tot een oververtegenwoordiging van frequente
blowers.

Tabel 3.3.7

Laatste-maand-gebruik van cannabis onder uitgaande jongeren en jongvolwassenen
Laatstemaandgebruik
(%)

Locatie

Peiljaar

Gemiddelde
Leeftijd
(jaar)

Landelijk

2016

22

32

CafébezoekersII

Amsterdam

2014

27

30

Bezoekers van clubs, ravesIII en festivals

Amsterdam

2013

24

48

2017

26

43

Bezoekers van party’s, festivals en clubs

I

Bezoekers van feestcafés, clubs en poppodia

Hilversum

2017

21

30

Uitgaanders

Den Haag

2014

24

42

Coffeeshopbezoekers

Amsterdam

2015

25

91

Percentage laatste-maand-gebruikers per groep. De cijfers in deze tabel zijn niet vergelijkbaar vanwege verschillen in leeftijdsgroepen en methoden van
onderzoek. De uitgaanders die deelnemen aan onderzoek zijn niet representatief voor alle uitgaanders.
I. Frequente bezoekers van party’s en clubs geworven via facebook, online community’s, websites en fora over feesten, party’s en festivals. II. Jongeren en
jongvolwassenen uit mainstream-, hippe-, studenten-, en gay cafés. Dus niet representatief voor alle cafébezoekers. III. Raves zijn underground feesten “op
verscholen, liefst moeilijk vindbare plekken: onder bruggen, in afgelegen loodsen of een oud schoolgebouw”, het zijn “semi-illegale feesten op alternatieve
locaties, vaak op het laatste moment bekend gemaakt via sociale media” (Nabben et al., 2018). In Amsterdam gingen in 2017 naar schatting 5.000 tot 10.000
personen naar raves, per rave werden 200 tot 800 bezoekers gesignaleerd (Nabben et al., 2018). Bronnen: Het Grote Uitgaansonderzoek 2016, (Monshouwer
et al., 2016); Bonger Instituut voor Criminologie, UvA: Antenne 2013 (Nabben et al., 2014), Antenne 2014 (Benschop et al., 2015), Antenne 2015 (Nabben et al.,
2016), Antenne 2017 (Nabben, Luijk, & Korf, 2018), Antenne Gooi en Vechtstreek 2017 (Luijk et al., 2018); Het Haags Uitgaansonderzoek 2014, GGD Haaglanden
(Van Dijk & Reinerie, 2015).

Kwetsbare groepen
Oudere studies laten zien dat er onder hangjongeren, jongeren in justitiële jeugdinrichtingen en in de
jeugdzorg, zwerfjongeren en spijbelaars relatief veel laatste-maand-cannabisgebruikers zijn (3 tot 6 op
de 10) (zie ook Kepper, Van Dorsselaer, Monshouwer, & Vollebergh, 2009; Kepper, van den Eijnden,
Monshouwer, & Vollebergh, 2014); en Van Laar et al., 2016). In 2020 komen weer landelijke gegevens
beschikbaar voor jongeren in hoogrisicosettings: praktijkonderwijs (PrO), in het speciaal onderwijs (REC-3
en REC-4) en in de residentiële jeugdzorg (RJZ) en justitiële jeugdinrichtingen (JJI) (zie Hoofdstuk 1).
• In de jeugdzorg in Amsterdam daalde het percentage laatste-maand-blowers van 45% in 2006 naar
29% in 2012 (Benschop, Nabben, & Korf, 2013). Volgens het panel van Amsterdamse professionals
die zicht hebben op kwetsbare buurtjongeren in straatgroepen, blijft cannabis een aantrekkelijk middel
en onderschatten jongeren de risico’s van frequent blowen (Nabben et al., 2017).
• In een onderzoek onder daklozen in de vier grote steden (G4) worden vijf soorten daklozen
onderscheiden (van der Laan et al., 2013). Een van deze groepen daklozen van voornamelijk mannen
kenmerkte zich door regelmatig cannabisgebruik “jonge mannelijke cannabisgebruikers”: zij waren
gemiddeld 23 jaar oud en 66% van hen gebruikte regelmatig cannabis. In 2011 had 63% van de
jonge daklozen in de vier grote steden in de afgelopen maand cannabis gebruikt (Van Straaten et al.,
2012). Bij de vervolgmeting van deze groep in 2013 was dat 54% (geen statistisch significante daling).
Overigens was slechts 3% nog dakloos (Van Straaten et al., 2014).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

111

| JAARBERICHT 2018

• In Amsterdam is gebleken dat van de jongvolwassen gewelddadige veelplegers 13% problematisch
blowt. Het blowen belemmert hun dagelijks functioneren en 29% heeft wel eens een delict gepleegd
onder invloed van cannabis (GGD Amsterdam, 2014). Dit wil niet zeggen dat cannabisgebruik de
oorzaak is van dergelijke problemen.

Tabel 3.3.8

Laatste-maand-gebruik van cannabis in kwetsbare groepen

Locatie

Peiljaar

Gemiddelde
Leeftijd
(jaar)

Dakloze jongeren

G4

2011

20

63

(Voormalig) dakloze jongeren

G4

2013

22

54

Amsterdam

2012

16

29

Jongeren in de jeugdzorg

Actueel
gebruik
(%)

Percentage laatste-maand-gebruikers per groep. De cijfers in deze tabel zijn niet vergelijkbaar vanwege verschillen in leeftijdsgroepen en methoden van
onderzoek. G4 = Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, en Utrecht. Bronnen: Coda-G4 ((Van Straaten et al., 2012) (Van Straaten et al., 2014). (GGD Amsterdam,
2014).

3.4

Problematisch gebruik

Problematisch cannabisgebruik kent geen uniforme definitie, maar is in het afgelopen decennium
geoperationaliseerd volgens criteria voor afhankelijkheid en misbruik van het internationaal psychiatrisch
classificatiesysteem DSM-IV (zie bijlage A). Vanaf 1 januari 2017 is de DSM-5 leidend voor de klinische
praktijk, waarbij de DSM-IV-diagnosen ‘misbruik’ en ‘afhankelijkheid’ zijn samengevoegd tot één nieuwe
DSM- 5-diagnose: ‘stoornis in het gebruik van middelen’ met drie ernstniveaus (Sigling, 2016). Gegevens
over het vóórkomen van cannabisstoornissen zijn vooralsnog alleen beschikbaar op basis van de DSM-IV.
Een indicatie van het problematisch cannabisgebruik kan ook worden verkregen via een veelgebruikte
korte vragenlijst, de Cannabis Abuse Screening Test (CAST) (Casajuana et al., 2016). Hierover zijn wel
recente gegevens beschikbaar (zie later deze paragraaf).
Het risico van afhankelijkheid wordt voor cannabis kleiner ingeschat dan voor heroïne, cocaïne en nicotine
(Van Amsterdam, Opperhuizen, Koeter, & Van Den Brink, 2010). Het risico van afhankelijkheid neemt
echter toe bij langdurig frequent gebruik en gaat vaak samen met afhankelijkheid van andere middelen
(Hall & Degenhardt, 2014). Ongeveer een op de tien ooitgebruikers wordt afhankelijk van cannabis; deze
kans is een op zes wanneer men als tiener startte met gebruik (Anthony, 2006; Hall, 2015). Jongeren
zijn dus waarschijnlijk kwetsbaarder voor cannabisafhankelijkheid dan ouderen (Chadwick et al., 2013;
Chen, Storr, & Anthony, 2009; Coördinatiepunt Assessment en Monitoring nieuwe drugs, 2008; Volkow
et al., 2016).

Problematisch cannabisgebruik onder volwassenen
Er zijn geen recente schattingen beschikbaar over hoe vaak een stoornis in het gebruik van cannabis in
Nederland voorkomt. Er zijn wel recente (2016) gegevens over het voorkomen van riskant cannabisgebruik
in de volwassen Nederlandse bevolking op basis van de Cannabis Abuse Screening Test (CAST)
screeningvragenlijst, die is opgenomen in de LSM-A (zie bijlage D.2). Een positieve score (van 2 of hoger)
op deze korte vragenlijst hangt samen met problematisch cannabisgebruik, maar vormt geen klinische
diagnose. Daarom moeten deze gegevens voorzichtig worden geïnterpreteerd.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

112

| JAARBERICHT 2018

• In 2016 had 1,4% van de bevolking van 18 jaar en ouder een positieve CAST score (van 2 of
hoger). Dat komt (afgerond op tienduizendtallen) neer op 180 duizend Nederlanders (95%
betrouwbaarheidsinterval 150-210 duizend) en is 22,1% van de laatste-jaar-gebruikers. Voor
mannen (26,6%) is dit hoger dan voor vrouwen (12,6%) (LSM-A Middelen 2016; Monshouwer, Van
Dorsselaer, & Van der Pol, 2018).
• In de leeftijdscategorie 30-39 jaar zijn er relatief veel riskante gebruikers (38,2%) en onder de 20-24
jarigen relatief weinig (13,0%).
• Gebruikers met een niet-westerse migratieachtergrond hebben vaker een positieve CAST score (40,2%)
dan gebruikers met een Nederlandse achtergrond (18,8%).
• Onder werkende en niet-werkende cannabisgebruikers komt riskant cannabisgebruik ongeveer
evenveel voor (respectievelijk 21,3% en 24,2%).
• Een positieve CAST score hangt sterk samen met de frequentie van cannabisgebruik. Ruim de helft
(55,7%) van de riskante gebruikers zegt op 20 of meer dagen te hebben gebruikt in de afgelopen
30 dagen (d.w.z. (bijna) dagelijks gebruik) vergeleken met 10,6% onder de niet-riskante gebruikers.
• De score op de CAST hangt ook samen met het gemiddeld aantal joints dat op een ‘typische blowdag’
wordt gerookt. Riskante gebruikers roken gemiddeld 2,9 joints vergeleken met gemiddeld 1,3 joints
onder degenen met een negatieve CAST score. Een kwart van de riskant gebruikers (25,6%) zegt 4
of meer joints te roken vergeleken met 1,7% onder de niet-riskante gebruikers.

Afhankelijkheid en misbruik van cannabis
Recente gegevens over de prevalentie van cannabismisbruik en –afhankelijkheid onder de volwassen
Nederlandse bevolking ontbreken. De laatste cijfers dateren uit 2007-2009.
• Volgens het NEMESIS-2-onderzoek uit 2007-2009 voldeed op jaarbasis naar schatting tussen 0,1% en
0,5% van de bevolking van 18-64 jaar aan de diagnose cannabisafhankelijkheid (DSM-IV gewijzigde
editie). Naar schatting 0,2% tot 0,6% van de respondenten voldeed aan de diagnose cannabismisbruik.
• Van degenen die in het jaar voorafgaand aan het interview cannabis hadden gebruikt (6,5% van alle
respondenten), voldeed 1 op de 9 aan de criteria voor cannabismisbruik of -afhankelijkheid. Deze
stoornissen komen vaker voor onder mannen dan vrouwen (zie tabel 3.4.1).
• Omgerekend naar de bevolking ging het om naar schatting 29.300 mensen met cannabisafhankelijkheid
en 40.200 mensen met cannabismisbruik. In dit bevolkingsonderzoek ontbraken jongeren onder de
18 jaar, mensen die de Nederlandse taal niet voldoende machtig zijn en mensen die dakloos zijn, of
langere tijd in een instelling verblijven. In hoeverre dit de gegevens heeft beïnvloed is niet bekend.
• Drie jaar na de eerste NEMESIS-2-meting werd een tweede meting uitgevoerd (De Graaf, Ten
Have, Tuithof, & Van Dorsselaer, 2012). Op deze manier kon worden onderzocht hoeveel mensen
die nog nooit een cannabisprobleem hadden gehad, binnen de periode van een jaar alsnog een
cannabisprobleem kregen. Binnen die periode voldeed 0,12% voor het eerst aan de criteria van
cannabismisbruik en werd nog eens 0,09% voor het eerst cannabisafhankelijk (De Graaf et al., 2012).

Tabel 3.4.1 	Jaarprevalentie en aantallen mensen met een cannabisstoornis, naar geslacht. Tussen
haakjes: 95% betrouwbaarheidsintervallen. Peiljaar 2007-2009
Mannen
(%; 95% BI)

Vrouwen
(%; 95% BI)

Totaal
(%; 95% BI)

Totaal
(Aantal)

Cannabismisbruik

0,6
(0,2 – 1,0)

0,2
(<0,1 – 0,4)

0,4
(0,2 – 0,6)

40.200

Cannabisafhankelijkheid

0,4
(0,1 - 0,8)

0,1
(<0,1 - 0,3)

0,3
(0,1 - 0,5)

29.300

Stoornis

95% BI = 95% Betrouwbaarheidsinterval. Bron: Nemesis 2007-2009 (Ron De Graaf, Ten Have, & Van Dorsselaer, 2010).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

113

| JAARBERICHT 2018

Beloop cannabisstoornissen en samenhang met andere problemen
Cannabisafhankelijkheid gaat vaak samen met andere psychische stoornissen (Couvy-Duchesne et al.,
2018; Hasin et al., 2016; Van Laar, Van Dorsselaer, Monshouwer, & De Graaf, 2007) en kent vaak een
dynamisch beloop.
• Zowel frequent cannabisgebruik met - en zonder afhankelijkheid hangt samen met gedragsstoornissen
en ADHD. Angststoornissen en depressie komen echter alleen vaker voor bij degenen die ook
afhankelijk zijn, blijkt uit een vergelijking tussen frequente cannabisgebruikers van 18-30 jaar die op
minstens 3 dagen per week blowen (met en zonder cannabisafhankelijkheid) en leeftijdsgenoten uit
de algemene bevolking die niet (frequent) blowen (Van der Pol, Liebregts, de Graaf, Korf, Van den
Brink, et al., 2013a).
• Bij 37% van de frequente cannabisgebruikers die aan het begin van het onderzoek nooit afhankelijk
waren geweest, ontwikkelde zich cannabisafhankelijkheid gedurende het onderzoek en van degenen
die bij de start afhankelijk waren, bleef 28% dat gedurende drie jaar (Van der Pol et al., 2015; Van
der Pol, Liebregts, de Graaf, Korf, Van den Brink, et al., 2013a). Er werd geen duidelijk verband
gevonden tussen de mate (aantal dagen, aantal joints, dosis, sterkte) van frequent cannabisgebruik
en afhankelijkheid. Huidige problemen, cannabisgebruik om problemen te vergeten (coping motieven)
en eerdere symptomen van een cannabisstoornis kwamen wel vaker voor bij mensen die afhankelijk
raakten of bleven. Bij het merendeel van de afhankelijke gebruikers in dit onderzoek ging de
afhankelijkheid voorbij zonder professionele hulp. De afhankelijke gebruikers die geen hulp zochten
functioneerden beter en hadden minder psychische problemen dan gebruikers die wel hulp zochten
in de verslavingszorg (Van der Pol, Liebregts, de Graaf, Korf, Van den Brink, et al., 2013a).

Cannabis en probleemgedrag in de adolescentie
Onbekend is hoeveel Nederlandse jongeren een cannabisstoornis hebben. Net als bij de volwassen in de
algemene bevolking zijn wel gegevens over het voorkomen van riskant cannabisgebruik onder 15-16
jarige scholieren op basis van de CAST screeningvragenlijst, die is opgenomen in de ESPAD (2015) studie
(zie § 3.5 en bijlage D.2).
In 2015 gebruikte ongeveer 1 op de 5 (21%) Nederlandse 15- en 16-jarigen cannabis.
• Van alle 15- en 16-jarige scholieren kan 4,3% worden aangemerkt als riskant gebruiker. Dat komt neer
op 23% van de laatste jaar gebruikers; jongens (24,4%) vaker dan meisjes (20,5%)
• Het percentage riskante cannabisgebruikers is veruit het hoogst op het VMBO k/b (32,5%) van de
laatste jaar gebruikers. Met het stijgen van het opleidingsniveau nemen de percentages af naar 13,8%
op het VWO.
• Vergeleken met 2011 is het percentage riskante cannabisgebruikers vrijwel gelijk gebleven (22,1% in
2011 versus 22,6% in 2016).
• Riskante cannabisgebruikers zijn op een jongere leeftijd begonnen met cannabisgebruik dan nietriskante gebruikers (13,66 jaar versus 14,36 jaar) en zij gebruikten vaker ‘tenminste 10 keer in het
afgelopen jaar’ (77,6%) dan niet-riskante gebruikers (21,2%).
• Vergeleken met niet-riskante gebruikers zijn riskante cannabisgebruikers vaker (zware) gebruikers
van andere middelen (met uitzondering van alcohol). Ook spijbelen komt onder de riskante
cannabisgebruikers beduidend vaker voor dan onder de niet-riskante cannabisgebruikers (42% versus
15%). Hetzelfde geldt voor andere problemen, zoals vechtpartijen, problemen met ouders, vrienden
en politie.
Ook oudere Nederlandse studies laten zien dat cannabisgebruik in de adolescentie samenhangt met
schoolproblemen zoals spijbelen, lage schoolmotivatie en/of lage prestatie, ander drugsgebruik, als ook met
gevoelens van hopeloosheid, problemen hebben, zoals agressief en delinquent gedrag, en psychosociale
problemen (Malmberg et al., 2010; Monshouwer et al., 2006; Ter Bogt, Van Lieshout, Doornwaard,

NATIONALE DRUG MONITOR

|

114

| JAARBERICHT 2018

& Eijkemans, 2009; Van Gastel et al., 2013; Van Gastel et al., 2012; Verdurmen, Monshouwer, Van
Dorsselaer, & Vollebergh, 2005).
De oorzakelijkheid van deze verbanden is niet duidelijk. Internationale studies suggereren dat
cannabisgebruik zowel een oorzaak als een gevolg van psychische-, sociale- en gedragsproblemen kan
zijn. Ook kan een gezamenlijke andere oorzaak niet worden uitgesloten.
• Cannabisgebruik (vooral dagelijks) op jonge leeftijd verhoogt niet alleen het risico op afhankelijkheid,
maar ook het risico op schoolverlaten, verminderde schoolprestaties, en werkloosheid (Curran et al.,
2016; Danielsson, Falkstedt, Hemmingsson, Allebeck, & Agardh, 2015; Fergusson, Boden, & Horwood,
2015; Silins et al., 2014; Stiby et al., 2015). Ook beïnvloedt dit mogelijk de cognitieve ontwikkeling
en hersenontwikkeling (Hall, 2015; Volkow et al., 2016).
• Andersom gaan gedragsproblemen vaak vooraf aan het cannabisgebruik. Gedragsproblemen op jonge
leeftijd voorspellen cannabisgebruik in de adolescentie (Griffith-Lendering, 2013). Echter, psychische
problemen, zoals teruggetrokken gedrag, angstklachten en depressie voorspellen niet of jongeren
later cannabis gaan gebruiken (Griffith-Lendering, 2013). Jongeren met sociale angst hebben zelfs
minder kans cannabis te gaan gebruiken, omdat ze minder omgaan met leeftijdsgenoten (Nelemans
et al., 2015).
• Ook lopen niet alle jongeren hetzelfde risico op afhankelijkheid. Uit een studie die 816 personen van
hun 16e tot hun 30e jaar volgde, bleek dat adolescenten met een ‘externaliserende’ stoornis in de
kindertijd meer kans hebben op een cannabisstoornis. Dit was voor ‘internaliserende’ stoornissen niet
het geval (Farmer et al., 2015).
• Daarnaast is er een overlap van risicofactoren, die zowel het risico op cannabisgebruik als
probleemgedrag kunnen vergroten (Coördinatiepunt Assessment en Monitoring nieuwe drugs, 2008;
Verweij, Huizink, Agrawal, Martin, & Lynskey, 2013)en beide kunnen onderdeel zijn van een breder
patroon van afwijkend gedrag (Lee, Humphreys, Flory, Liu, & Glass, 2011; Pingault et al., 2013).
• Erfelijke aanleg lijkt in dit verband tussen gedragsproblemen en cannabisgebruik in de adolescentie
voor jongens een belangrijkere rol te spelen dan voor meisjes, bij wie de omgeving het belangrijkst
lijkt (Verweij et al., 2016).

3.5

Gebruik: internationale vergelijking

Algemene bevolking
Gegevens over het drugsgebruik in de lidstaten van de Europese Unie, Noorwegen en Turkije worden
verzameld door het EMCDDA (European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction [EMCDDA],
2018b). In de Verenigde Staten, Canada en Australië worden de gegevens over het drugsgebruik in de
algemene bevolking verzameld door achtereenvolgens de Substance Abuse and Mental Health Services
Administration (Substance Abuse and Mental Health Services Administration, 2017, 2018), de Canadian
Tobacco, Alcohol and Drugs Survey (CTADS, 2015), en het Australian Institute of Health and Welfare
(AIHW, 2017).
Verschillen in peiljaar, meetmethoden en steekproeven bemoeilijken een precieze vergelijking. Van invloed
is vooral de leeftijdsgroep. Tabel 3.5.1 geeft gebruikscijfers die zijn (her)berekend volgens de standaard
leeftijdsgroepen van het EMCDDA (15-64 jaar en 15-34 jaar). Voor zover recente gegevens beschikbaar
zijn, zijn voor Europa alleen landen uit de EU-15 en Noorwegen opgenomen in tabel 3.5.1 en 3.5.2.
Gegevens voor andere EU-lidstaten zijn in bijlage C vermeld.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

115

| JAARBERICHT 2018

• Schattingen van het percentage van de mensen in de algemene westerse bevolking dat ooit in
het leven cannabis heeft gebruikt lopen uiteen van 11,0% in Portugal tot 48,2% in de Verenigde
Staten (tabellen 3.5.1 en 3.5.2). Het gewogen gemiddelde in de lidstaten van de Europese Unie is
26,3%1. Daarbij gaat Frankrijk met 41,4% aan kop en met 0,7% is dit percentage het laagst in Turkije
(European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction, 2018b).
• Het gebruik van cannabis ligt doorgaans het hoogst onder jongvolwassenen. Het laatste-jaarcannabisgebruik onder 15-34-jarigen wordt voor de Europese Unie geschat op gemiddeld 14,1%,
oftewel 17,2 miljoen jongvolwassenen. In Nederland lag dat percentage in 2017 iets hoger, namelijk
op 17,5%. Ook hier is dit percentage het hoogst in Frankrijk (21,5%) en het laagst in Turkije (0.4%).
Met 17,5% ligt dit percentage in Nederland in 2017 hoger dan het Europese gemiddelde.
• De hoogste percentages laatste-maand-gebruikers van cannabis onder volwassenen zijn gerapporteerd
in de Verenigde Staten (9,9%), Spanje (7,3%), en Italië (5,6%); de laagste percentages (<1%) zijn
gevonden in Hongarije (0,7%), Malta (0,4%), en Turkije (0,2%).
• Ongeveer 1% van de bevolking in de EU van 15-64 jaar gebruikt cannabis (bijna) dagelijks (ten minste
20 dagen in de afgelopen maand), ongeveer 63% van hen was jonger dan 35 jaar. In Nederland
gebruikte 1,3% van de 15-64-jarigen (bijna) dagelijks cannabis, waarvan 64% jonger was dan 35 jaar.

Tabel 3.5.1	Consumptie van cannabis onder de algemene bevolking van enkele EU-15 lidstaten en
Noorwegen: leeftijdsgroepen 15-64 jaar en 15-34 jaar
15-64 jaar

15-34 jaar

Laatstejaargebruik
(%)

Laatstemaandgebruik
(%)

(Bijna)
dagelijks
gebruik
(%)

Ooitgebruik
(%)

Laatstejaargebruik
(%)

Laatstemaandgebruik
(%)

(Bijna)
dagelijks
gebruik
(%)

Land

Jaar

Ooitgebruik
(%)

Frankrijk

2016

41,4

11,1

-

-

51,5

21,5

-

-

Spanje

2015

31,5

9,5

7,3

2,9

38,8

17,1

12,9

4,8

Ierland

2015

27,9

7,7

4,4

-

33,5

13,8

8,1

-

Nederland

2017

26.6

9.2

5.8

1,3

38.0

17.5

9.9

1,5

Oostenrijk

2015

23,6

6,4

2,5

0,5

32,5

14,1

5,6

1,1

Finland

2014

21,7

6,8

2,5

0,3

31,0

13,5

4,9

0,6

Noorwegen

2016

20,6

3,9

1,7

-

29,2

8,6

3,6

-

Zweden

2016

15,1

3,4

1,1

-

21,5

7,3

2,1

-

België

2013

15,0

4,6

2,6

0,5

28,4

10,1

5,5

1,1

Portugal

2016

11,0

5,1

4,3

-

15,1

8,0

6,4

-

Verschillen in peiljaar, meetmethoden en steekproeven bemoeilijken een precieze vergelijking tussen landen. De tabel is geordend op het percentage
ooitgebruikers (15-64 jaar). Percentage gebruikers ooit in het leven, in het laatste jaar, in de laatste maand, en (bijna) dagelijks in de afgelopen maand
(ten minste op 20 dagen in de afgelopen maand). - = Niet gemeten. Bronnen: EMCDDA; Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbosinstituut, 2017.

1

Het Europese gemiddelde, zoals berekend door het EMCDDA, is een schatting die is gewogen op basis van de bevolkingsomvang. Landen met veel
inwoners tellen daarbij zwaarder mee. In deze schatting zijn de nieuwe cijfers voor Nederland uit 2017 nog niet meegenomen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

116

| JAARBERICHT 2018

Tabel 3.5.2	Consumptie van cannabis onder de algemene bevolking van de Verenigde Staten, Canada
en Australië en enkele lidstaten van de EU-15: overige leeftijdsgroepenI

Land

Jaar

Leeftijd (jaar)

Ooitgebruik (%)

Laatste-jaargebruik (%)

Laatste-maandgebruik (%)

Verenigde Staten

2017

18 en ouder

48,2

15,3

9,9

12 en ouder

49,5

15,0

9,6

Canada

2015

15 en ouder

44,5

12,3

-

Denemarken

2017

16 en ouder

38,4

6,4

2,9

Australië

2016

14 en ouder

34,8

10,4

-

2017

15 – 74

33,1

10,5

5,6

2015

16 – 59

29,6

6,6

3,2

2015

18 – 64

27,2

6,1

3,1

Italië
Verenigd Koninkrijk

II

Duitsland

Verschillen in peiljaar, meetmethoden en steekproeven bemoeilijken een precieze vergelijking tussen landen. De tabel is geordend op het percentage
ooitgebruikers. Percentage gebruikers ooit in het leven, in het laatste jaar, en in de laatste maand. - = Niet gemeten. I. Drugsgebruik is naar verhouding laag
in de jongste (12-15 jaar) en oudere leeftijdsgroepen (>64 jaar). Gebruikscijfers in studies met respondenten die jonger en/of ouder zijn dan de EMCDDAstandaard, zullen mogelijk lager uitvallen dan cijfers in studies die de EMCDDA-standaard toepassen. Voor studies met een beperkter leeftijdsbereik geldt het
omgekeerde. II. Verenigd Koningrijk: Engeland en Wales. Bronnen: SAMHSA, CTADS, EMCDDA, AIHW.

Verenigde Staten
Het recreatief gebruik van cannabis is tussen 2012 en 2018 gelegaliseerd in 8 staten (Alaska, California,
Colorado, Maine, Massachusetts, Nevada, Oregon, Vermont en Washington) plus het District of Columbia.
In de vier staten waar recreatief gebruik van cannabis het eerst is gelegaliseerd (Colorado, Washington,
Oregon en Alaska) ligt de prevalentie van gebruik hoger dan het gemiddelde in de Verenigde Staten
(tabel 3.5.3).
• Het is onbekend of dit verschil toegeschreven kan worden aan de legalisering van cannabisgebruik, of
dat er sprake is van een bestaand regionaal verschil omdat deze staten al hogere cannabisprevalenties
kenden vóórdat liberale regelgeving werd doorgevoerd (Blankers, Ketelaars, Uitterhaegen, & Van
Laar, 2017).

Tabel 3.5.3	Percentage gebruikers van cannabis in de algemene bevolking van 18 jaar en ouder in de
Verenigde Staten totaal en een aantal afzonderlijke staten. Peiljaar 2015/2016*
Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

Verenigde Staten totaal

13,9

8,8

Alaska

23,5

16,7

Colorado

23,8

16,6

Oregon

23,2

16,3

Washington

19,5

12,4

*Uitsplitsingen op het niveau van afzonderlijke staten kunnen alleen gemaakt worden door gegevens van twee peiljaren samen te nemen. Wettelijke
legalisering: in 2012 in Colorado en Washington en in 2014 in Oregon en Alaska. Commerciële verkoop begon op 1 januari 2014 (Colorado) en in Washington
werden in juli 2014 de eerste vergunningen voor verkoop verstrekt. In Oregon en Alaska begon de commerciële verkoop in 2016. Bron: SAMHSA, Center for
Behavioral Health Statistics and Quality, National Survey on Drug Use and Health, 2015 & 2016.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

117

| JAARBERICHT 2018

Trends
Trends in het cannabisgebruik in de algemene bevolking zijn lastig vast te stellen. Slechts in een beperkt
aantal landen zijn over een langere periode herhaalde en vergelijkbare metingen verricht.
• Voor zover gegevens beschikbaar zijn, divergeren de trends in het laatste-jaar-cannabisgebruik in de
bevolking van 15-34 jaar van een aantal EU-landen. In Spanje en het Verenigd Koninkrijk was er het
afgelopen decennium aanvankelijk een dalende trend, maar die is nu gestabiliseerd. Een stijgende
trend is het afgelopen decennium waargenomen in Ierland, Finland, Bulgarije, en Roemenië (EMCDDA,
2018b).
• In de Verenigde Staten steeg het percentage laatste-jaar-gebruikers van cannabis in de bevolking van
18 jaar en ouder geleidelijk van 10,1% in 2008 naar 14,1% in 2016. In 2017 zette de stijging zich
voort naar 15,3% (SAMHSA, 2018).
• Het laatste-jaar-gebruik van cannabis in de Australische algemene bevolking van 14 jaar en ouder
bleef tussen 2013 (10,2%) en 2016 (10,4%) stabiel (AIHW, 2016).
• In Canada is de Canadian Alcohol and Drug Use Monitoring Survey (CADUMS) vervangen door de
Canadian Tobacco, Alcohol and Drugs Survey (CTADS), waardoor geen trend te bepalen is.

Jongeren
Beter vergelijkbaar zijn de cijfers van de ESPAD, het European School Survey Project on Alcohol and Other
Drugs. In 2003, 2007, 2011 en 2015 werden peilingen uitgevoerd onder 15- en 16-jarige scholieren
van het middelbaar onderwijs (Hibell, Andersson, Bjarnason, Ahlström, Balakireva, Kokkevi & Morgan,
2004; Hibell, Guttormsson, Ahlström, Balakireva, Bjarnason, Kokkevi, Kraus, 2009; Hibell, Guttormsson,
Ahlström, Balakireva, Bjarnason, Kokkevi & Kraus, 2012; Kraus, Leifman, Vicente, 2016). In 2015 deden
35 landen mee aan het onderzoek. Tabel 3.5.4 toont het gebruik van cannabis in een aantal landen van
de EU, Noorwegen, Zwitserland en de Verenigde Staten. De Verenigde Staten deden niet mee aan de
ESPAD maar voerden wel vergelijkbaar onderzoek uit.
• Het percentage scholieren dat in 2015 ooit cannabis had gebruikt, was het hoogst in Frankrijk, gevolgd
door Spanje en Italië. Nederlandse scholieren staan met 22% op de vierde positie en boven het
(ongewogen) Europese gemiddelde van 16% (tabel 3.5.4). Ook het laatste-jaar-gebruik was onder
Nederlandse scholieren met 20% hoger dan het ongewogen gemiddelde van 13%.
• Bij het laatste-maand-gebruik ging Frankrijk eveneens aan kop, ook nu gevolgd door Italië en Spanje.
Nederlandse scholieren staan ook in het laatste-maand-gebruik op de vierde positie van de in tabel
3.5.4 genoemde landen.
• Het percentage leerlingen dat 6 maal of meer cannabis had gebruikt in de laatste maand, was het
laagst in Griekenland en de Scandinavische landen Denemarken, Finland, Zweden en Noorwegen en
was het hoogst in Frankrijk, gevolgd door Italië, Spanje, Ierland, Nederland en Australië (tabel 3.5.4).
• Het percentage laatste-maand-cannabisgebruikers lag in Nederland hoger dan het (ongewogen)
gemiddelde van de 34 onderling vergelijkbare Europese landen (12% versus 7%). Nederland stond
in de rangorde van de 34 onderling vergelijkbare Europese landen op de vierde plaats, samen met
Bulgarije, Monaco en Slovenië.

Trends
In Nederland was het ooitgebruik van cannabis onder scholieren relatief hoog en daalde het in 2015.
Eenzelfde patroon was te zien in Duitsland, Denemarken, Ierland, Spanje, en België, terwijl in Noorwegen,
Zweden, Finland en Portugal het gebruik laag lag en stabiel bleef.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

118

| JAARBERICHT 2018

• Ook in Zwitserland, Oostenrijk, de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk lag het cannabisgebruik
onder scholieren aanvankelijk hoog, maar latere metingen ontbreken. In Griekenland lag het gebruik
laag en was er een kleine stijging te zien. Italië startte hoog, en steeg naar hetzelfde niveau na een
aanvankelijke daling. Over het algemeen tonen de andere indicatoren (laatste-maand-gebruik en
gebruik zes maal of meer in de afgelopen maand) dezelfde trends.
• Analyses op de Amerikaanse data van 1991-2014 lieten zien dat, in de staten waar in de
tussenliggende periode medicinaal cannabisgebruik gelegaliseerd werd (2000-2014, variërend per
staat), het cannabisgebruik onder jongeren relatief hoog, maar onveranderd bleef (Hasin, 2015).

Tabel 3.5.4	Consumptie van cannabis onder scholieren van 15 en 16 jaar in enkele lidstaten van de
Europese Unie, Noorwegen, Zwitserland en de Verenigde StatenI. Peiljaren 2003, 2007,
2011 en 2015

Ooitgebruik (%)

Zes maal of meer in de
laatste maand (%)

Laatste-maand-gebruik (%)

Land

2003

2007

2011

2015

2003

2007

2011

2015

2003

2007

2011

2015

Frankrijk

38

31

39

31

22

15

24

17

9

6

9

7

Italië

27

23

21

27

15

13

12

15

6

6

6

6

SpanjeII

36

36

26

27

22

20

15

14

-

8

4

5

Nederland

28

28

27

22

13

15

14

12

6

6

5

3

Oostenrijk

21

17

-

20

10

6

-

9

3

2

-

3

Ierland

39

20

18

19

17

9

7

10

6

4

3

4

België

32

24

24

17

17

12

11

8

7

4

3

2

Portugal

15

13

16

15

8

6

9

8

3

2

3

2

DenemarkenII

23

25

18

12

8

10

6

5

2

2

1

1

Griekenland

6

6

8

9

2

3

4

4

1

1

0

1

Finland

11

8

11

8

3

2

3

2

0

0

0

0

Zweden

7

7

9

7

1

2

3

2

0

0

0

0

Noorwegen

9

6

5

7

3

2

2

2

1

1

0

0

Verenigde
StatenI

36

31

35

-

17

14

18

-

8

6

8

DuitslandIII

27

20

19

-

12

7

7

-

4

2

2

-

Zwitserland

40

33

-

-

20

15

-

-

10

6

-

-

Verenigd
KoninkrijkIV

38

29

-

-

20

11

-

-

8

4

-

-

III

-

Percentage gebruikers ooit in het leven, in de laatste maand, en zes maal of meer in de laatste maand. De tabel is geordend op het percentage ooitgebruikers
in 2015. - = Niet gemeten. I. De Verenigde Staten deden niet mee aan de ESPAD, maar voerden vergelijkbaar onderzoek uit. II. De gegevens voor Denemarken
en Spanje zijn minder representatief, Denemarken vanaf 2015 weer representatief. III. België in 2007, 2011, en 2015 alleen voor Vlaanderen. III. Duitsland in
2007 voor 6 en in 2011 voor 5 van de 16 deelstaten. IV. De gegevens voor Spanje en Denemarken zijn minder representatief, Denemarken vanaf 2015 weer
representatief. V. Verenigd Koninkrijk niet voor 2011 vanwege te lage respons (slechts 6% van de scholen). Bron: ESPAD.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

119

| JAARBERICHT 2018

3.6

Hulpvraag en incidenten

Chronische cannabisproblematiek wordt onder andere gezien en behandeld in de verslavingszorg.
Acute hulpvraag wordt geregistreerd in de Monitor Drugsincidenten. Deze monitor beschrijft de aard en
omvang van acute drugsgerelateerde gezondheidsincidenten bij patiënten die worden behandeld op de
spoedeisende hulp (SEH) van een ziekenhuis, door de ambulance, door politieartsen of op de EHBO van
een grootschalig evenement.
Ook de Landelijke Basisregistratie Ziekenhuiszorg (LBZ) bevat een schatting van het aantal klinische
opnames met middelengebruik als hoofd- of nevendiagnose. Zie bijlage D.4. voor de meest recente
gegevens (2014).

Verslavingszorg
De verslavingszorg is het onderdeel van de gezondheidszorg dat hulp biedt aan mensen die verslaafd
zijn geraakt aan drugs, alcohol, medicijnen, gokken, of andere gedragsverslavingen. De behandeling
van cannabisverslaving valt onder de Multidisciplinaire richtlijn Stoornissen in het gebruik van cannabis,
cocaïne, amfetamine, ecstasy, GHB en benzodiazepines (Hendriks et al., 2018). Voor een stoornis in
het gebruik van cannabis adviseert de Multidisciplinaire richtlijn een behandeling met cognitieve
gedragstherapie en motiverende gespreksvoering, of een behandeling met ‘Contingency Management’
(Hendriks et al., 2018). Er is geen evidentie voor een effectieve farmacologische behandeling (Hendriks et
al., 2018). Jongeren komen daarbij bovendien in aanmerking voor een gezinsbehandeling, bijvoorbeeld
in de vorm van multidimensionale gezinstherapie. Verslavingszorginstellingen leveren geanonimiseerde
gegevens over de hulpverlening aan via het Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem (Wisselink,
Kuijpers, & Mol, 2016). De meest recente gegevens gaan over 2015 (Zie in bijlage A: Cliënt LADIS).
• Het aantal cliënten dat ingeschreven stond wegens een primair cannabisprobleem is tussen 2006 en
2011 bijna twee keer zo groot geworden (figuur 3.6.1). Tussen 2011 en 2015 stabiliseerde het aantal
primaire cannabiscliënten op ongeveer 11.000 cannabiscliënten.
• Per 100.000 inwoners van 15 jaar en ouder steeg het aantal primaire cannabiscliënten van 46 in 2006
naar 82 in 2011 en dit aantal is sindsdien vrij stabiel (77 in 2015). Het aandeel van cannabis in alle
verzoeken om hulp vanwege drugs nam eveneens toe, van 20% in 2006 naar 32% in 2011, en ook
dit is sindsdien vrij stabiel (35% in 2015).
• In 2015 was 31% van de primaire cannabiscliënten een nieuwkomer. Deze nieuwkomers werden
ingeschreven in 2015 en stonden niet eerder ingeschreven bij de verslavingszorg. Vergeleken met
andere middelen is dit aandeel nieuwkomers vrij hoog.
• Van de 10.816 primaire cannabiscliënten uit 2015 stond bij 3.927 cliënten (36%) óók een secundaire
problematiek geregistreerd. Voor deze groep was het andere middel alcohol (36%), cocaïne of crack
(18%), nicotine (17%), amfetamine of een ander stimulerend middel (7%), medicijnen (4%), gokken
(3%), of ecstasy (3%).
• In 2015 noemden 4.501 cliënten van de verslavingszorg cannabis als secundair probleem; dat is
een kwart minder dan in 2009 (5.902 cliënten) en 10% lager dan in 2006 (4.953 cliënten). Voor de
secundaire cannabiscliënten was in 2015 het primaire probleem alcohol (53%), cocaïne of crack (20%),
heroïne (9%), of amfetamine (8%).
Er is geen afdoende verklaring voor de stijging van de cannabishulpvraag tot en met 2011 en de
stabilisering sindsdien.
• Factoren zoals toegankelijkheid van de verslavingszorg, andere vormen van zorg en veranderingen in
de registratie spelen mogelijk een rol (zie bijlage D.5), maar het zou deels ook kunnen wijzen op een
stijging en stabilisering in problematisch gebruik.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

120

| JAARBERICHT 2018

• Dit zou op zijn beurt het gevolg kunnen zijn geweest van de stijging en stabilisering van het THCgehalte in nederwiet (zie § 3.8), waarbij rekening moet worden gehouden met een ‘vertragingseffect’:
het kan jaren duren voordat (probleem)gebruikers eventueel hulp zoeken. Onderzoek suggereert
een relatief sterk verband tussen het THC gehalte in cannabis en een vijf jaar later optredende eerste
hulpvraag (Freeman et al., 2018).
• Een studie onder jongvolwassen frequente cannabisgebruikers (18-30 jaar) vond echter geen verband
tussen de sterkte van de geconsumeerde cannabis of de mate van cannabisgebruik en het ontstaan
en persisteren van de cannabisafhankelijkheid van frequente gebruikers buiten de hulpverlening (Van
der Pol, Liebregts, de Graaf, Korf, Van den Brink, et al., 2013a; zie ook § 3.4). Wel consumeerden
verslaafde gebruikers bij de verslavingszorg meer cannabis dan degenen die verslaafd waren maar geen
hulp zochten, en hadden hulpzoekers vaker last van psychische problematiek en waren ze ernstiger
verslaafd (Van der Pol, Liebregts, de Graaf, Korf, Van den Brink, et al., 2013a). Het lijkt hier dus om
een bepaalde kwetsbare groep probleemgebruikers te gaan die hulp zoekt.
Hoewel het behandelaanbod binnen Europa sterk verschilt tussen de landen, is op Europees niveau (ook)
een toename in de hulpvraag voor cannabis waarneembaar.
• Tussen 2006 en 2016 is in Europa het aantal nieuwe aanmeldingen bij de (verslavings)zorg voor een
cannabisprobleem met 76% gestegen naar ongeveer 83.000 (EMCDDA, 2018b). De stijging werd
geconstateerd in 18 van de 25 landen, waarvoor gegevens beschikbaar waren. Naast Nederland werd
de stijging ook waargenomen in, onder andere, Frankrijk, Duitsland, Ierland, Portugal, Spanje en het
Verenigd Koninkrijk.
• Als mogelijke verklaringen voor de stijging in de cannabishulpvraag op Europees niveau worden
genoemd: de stijging in het gebruik van cannabis in de algemene bevolking, de stijging in de sterkte
van de cannabis, de stijging in het risicobesef van het cannabisgebruik, de uitbreiding van het
hulpaanbod dat specifiek is gericht op cannabisproblemen, politieke ontwikkelingen die aansturen op
meer hulpverlening, en de verbeteringen in de registraties (EMCDDA, 2018b).

Figuur 3.6.1	Aantal cliënten bij de verslavingszorg met primaire of secundaire cannabisproblematiek,
vanaf 2006
Aantal

14.000
12.000

10.000
8.000

6.000
4.000
2.000

0
Primair
Secundair

2006
6.156
4.953

2007
7.856
5.264

2008
8.849
5.822

2009
9.546
5.902

2010
10.657
5.768

2011
11.246
5.575

2012
10.650
5.003

2013
11.359
4.826

Aantal cliënten. Voor de aanleverende instellingen, zie bijlage D.5. Bron: LADIS, IVZ, bewerking Trimbos-instituut.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

121

| JAARBERICHT 2018

2014
11.490
4.775

2015
10.816
4.501

Leeftijd, geslacht en opleidingsniveau
• In 2015 was het merendeel van de primaire cannabiscliënten man (79%). Het aandeel vrouwen
schommelde in de periode van 2006 tot en met 2015 tussen 20% en 22%.
• In 2015 was 37% jonger dan 25 jaar. De gemiddelde leeftijd in 2015 was 30 jaar, ongeveer gelijk aan
2006 (29 jaar).
• De piek lag zowel in 2006 als in 2015 in de leeftijdsgroep van 20-24 jaar (figuur 3.6.2). Tussen 2006 en
2015 daalde het aandeel van de 30-39-jarigen en steeg het aandeel van de 45-plussers (figuur 3.6.2).
• In 2015 had van de primaire cannabiscliënten 44% geen opleiding afgerond of een lagere opleiding
afgerond, had 40% een middelbare opleiding afgerond en had 16% een hogere opleiding afgerond.
(Voor de verklaring van lagere, middelbare en hogere opleiding, zie bijlage A onder: Cliënt LADIS.)
• Onder cannabiscliënten zijn hoogopgeleiden dus ondervertegenwoordigd, terwijl in de algemene
bevolking het cannabisgebruik (ooit en in het laatste jaar) juist hoger is onder hoogopgeleiden.

Figuur 3.6.2	Leeftijdsverdeling van de primaire cannabiscliënten bij de verslavingszorg,
in 2006 en 2015
% 25

20

15

10

5

0
2006
2015

<15 jaar
1
1

15-19 jaar
16
14

20-24 jaar
22
22

25-29 jaar
20
20

30-34 jaar
16
14

35-39 jaar
12
11

40-44 jaar 45-49 jaar
7
3
7
5

50-54 jaar
2
3

>54 jaar
1
2

Percentage cliënten per leeftijdsgroep. Voor de aanleverende instellingen, zie bijlage D.5. Bron: LADIS, IVZ, bewerking Trimbos-instituut.

Incidenten
De Monitor Drugsincidenten (MDI) en het Letsel Informatie Systeem (LIS) (zie bijlage D.6) houden
gegevens bij over de aard en omvang van acute drugsgerelateerde gezondheidsincidenten (Lameijer,
Wijers, Croes, De Ruiter, & Valkenberg, 2018). De informatie wordt verzameld in een aantal regio’s
en geeft geen totaaloverzicht van het absolute aantal drugsgerelateerde gezondheidsincidenten in heel
Nederland.
• In 2017 werden in totaal 5.905 drugsincidenten gemeld. Bij 1.153 gevallen (20%) werd cannabis als
enige drug gemeld (met of zonder alcohol). De gegevens over de gebruikte drugs zijn grotendeels
afkomstig van zelfrapportage.
In tabel 3.6.3 worden de incidenten na gebruik van cannabis als enige drug samengevat over de periode
2009-2017. Vanwege verschillen tussen de medische diensten worden gegevens uitgesplitst naar type
dienst. In deze periode werden in totaal 38.975 drugsincidenten gemeld; 33.539 vanuit de peilstations
van de MDI en 5.436 door de SEH’s die zijn aangesloten bij het LIS. In 7.374 incidenten (19%) was

NATIONALE DRUG MONITOR

|

122

| JAARBERICHT 2018

cannabis de enige gebruikte drug. In deze database zitten relatief weinig patiënten die cannabis hebben
gecombineerd met andere drugs. Dat komt ook omdat 41% van de incidenten is gemeld door EHBO’s op
grootschalige feesten, waar het gebruik van cannabis door uitgaande jongeren en jongvolwassenen minder
vaak voorkomt (zie § 3.3). Van de 7.178 incidenten tussen 2009 en 2017 waarin meer dan één drug was
gebruikt, maakte cannabis in 1.816 gevallen (25%) deel uit van de combinatie. De combinatiegevallen
met cannabis worden hier niet verder beschreven (tenzij anders aangegeven).
• Met name bij de ambulances en de spoedeisende hulp in ziekenhuizen is de bijdrage van cannabis
aan het geheel aan drugsgerelateerde incidenten groot; ongeveer een kwart tot een derde van het
totaal (zie tabel 3.6.3). Deze bevinding hangt voor een belangrijk deel samen met de grote bijdrage
van incidenten uit Amsterdam, waar cannabisgebruik door toeristen een grote rol speelt.
• Cannabisgebruik leidt tot relatief weinig incidenten bij de EHBO’s op grootschalige evenementen, die
door het hele land gegevens verzamelen. Bij 7% van de drugsincidenten op EHBO’s speelt cannabis
als enige drug een rol.

Kenmerken patiënten en incidenten gerelateerd aan gebruik van cannabis
• Zo’n 70% van de cannabis-incidenten vindt plaats onder mannen. Dat aandeel is tijdens de registratieperiode 2009-2017 niet veranderd.
• De jongste patiënten worden gezien op de EHBO’s van feesten. Hier is 59% van de patiënten met een
cannabisintoxicatie jonger dan 25 jaar. Het percentage patiënten jonger dan 25 jaar dat op EHBO’s
wordt behandeld is echter groter voor ecstasy (66% onder 25 jaar), amfetamine (70%) en 4-FA (79%).
Van alle patiënten op de EHBO’s met een drugsgerelateerd probleem is 62% jonger dan 25 jaar.
• Binnen de andere diensten is de leeftijd van cannabispatiënten lager dan gemiddeld door de dienst
wordt gezien: bij de ambulances is 44% van de cannabispatiënten jonger dan 25 jaar (tegenover
35% van alle patiënten), bij de SEH’s van de MDI is 39% van de cannabispatiënten jonger dan 25
jaar (36% van alle patiënten); bij de SEH’s van het LIS 49% van de cannabispatiënten (ten opzichte
van 39% van alle patiënten daar) en bij de politieartsen 42% van de cannabispatiënten (en slechts
28% van alle patiënten).
• Incidenten die zijn geregistreerd bij de MDI zijn ingedeeld in een lichte, matige, of ernstige mate
van intoxicatie (tabel 3.6.3). In het LIS wordt de mate van intoxicatie niet gescoord. De meeste
patiënten die na cannabisgebruik acuut medische hulp zochten in de afgelopen jaren hebben een lichte
intoxicatie, waarbij de symptomen variëren van misselijkheid tot angstklachten. In 2017 was echter
van de meer dan 500 geregistreerde patiënten bij de MDI-ziekenhuizen 73% matig of ernstig onder
invloed. Van de bijna 200 ambulance patiënten in 2017 met een cannabis-gerelateerd probleem was
44% matig of ernstig onder invloed. Over de jaren zijn echter grote schommelingen geregistreerd, op
basis waarvan geen duidelijke trend kan worden beschreven.
• Van de acht regio’s die deelnemen aan de MDI (zie bijlage D.6) is de bijdrage van incidenten met
alleen cannabis het grootst in Amsterdam, waar cannabis-incidenten in de periode 2009-2017 een
derde tot de helft van het totaal aan incidenten betreffen. Het toerisme is hierin een belangrijke factor.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

123

| JAARBERICHT 2018

Tabel 3.6.1	Incidenten met cannabis als enige drug geregistreerd door de Monitor Drugsincidenten
(MDI) en het Letsel Informatie Systeem (LIS), 2009-2017

Ambulances

SEH-MDIziekenhuizen

SEH-LISziekenhuizen

Politieartsen

EHBO-posten

Aantal incidenten
(% van het totaal
binnen de dienst)

2.484
(26)

2.114
(36)

1.213
(22)

390
(16)

1.173
(7)

Man (%)

70

69

71

88

64

Leeftijd: <25 jaar (%)

44

39

49

42

59

Licht (%)I

62

58

-

47

85

Matig (%)II

32

30

-

43

14

Ernstig (%)III

6

12

-

9

1

Mate van intoxicatie*

*Percentages berekend op de bekende aantallen. Vanwege afronding tellen de percentages niet overal exact op tot 100%. I. Licht: goed aanspreekbaar, gebruik
merkbaar in gedrag. II. Matig: onvoldoende aanspreekbaar, duidelijk onder invloed. III. Ernstig: niet aanspreekbaar vanwege (sub)comateuze toestand of
geagiteerd/agressief gedrag, eventueel in combinatie met gestoorde vitale parameters (zoals hartslag, bloeddruk en ademhalingsfrequentie). Bron: MDI,
Trimbos-instituut (Lameijer et al., 2018).

3.7

Ziekte en sterfte

Ziekte
De acute toxiciteit van cannabis is gering. De acute effecten van cannabis zijn onder andere een toename
van de hartslag, daling van de bloeddruk en afname van cognitieve functies en motoriek. Deze effecten
zijn sterker naarmate de dosis THC hoger is (Mensinga et al., 2006; Hunault et al., 2014). Gezonde jonge
mensen kunnen deze effecten doorgaans zonder complicaties voor de gezondheid verdragen. Mensen
met een hart- of vaatziekte lopen een risico (Hall, 2014; Sachs et al., 2016).
Cannabisgebruik heeft een dosis-afhankelijk negatief effect op de rijvaardigheid en het verhoogt de kans
op ongevallen, met name dodelijke aanrijdingen (Asbridge, Hayden & Cartwright, 2012; Hall, 2014). In
2016 onderzocht het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) in totaal 1.211 verkeerszaken standaard op de
aanwezigheid van drugs en geneesmiddelen. In 520 gevallen werd cannabis (THC) aangetroffen.
Langdurig cannabisgebruik kan leiden tot afhankelijkheid en wordt in verband gebracht met psychische,
lichamelijke, sociale en cognitieve problemen (WHO, 2016; The National Academies of Sciences [NAS],
2017), al kan in veel gevallen nog steeds niet worden vastgesteld of deze oorzakelijk verband houden
met het cannabisgebruik.
• Gebruikers kunnen afhankelijk worden van cannabis, vooral bij frequent gebruik en een vroege
startleeftijd. Vaak spelen ook andere persoons- en omgevingsfactoren een rol, zoals huidige problemen
en cannabisgebruik om problemen te vergeten (Van der Pol, Liebregts, de Graaf, Korf, Van den Brink,
et al., 2013a; zie ook § 3.4).
• Veel aandacht is in de afgelopen decennia uitgegaan naar de relatie tussen cannabisgebruik en
psychosen. Uit een aantal prospectieve onderzoeken is gebleken dat er een consistente dosis-responsrelatie is tussen cannabisgebruik in de adolescentie en het risico op het ontwikkelen van psychotische
symptomen of schizofrenie op latere leeftijd (WHO, 2016; NAS, 2017). Wat deze relatie betreft is de
afgelopen twintig jaar het volgende duidelijk geworden:

NATIONALE DRUG MONITOR

|

124

| JAARBERICHT 2018

Bij sommige gezonde personen kan cannabis (THC) tijdelijk schizofrenie-achtige symptomen
oproepen (zowel ‘positieve’, negatieve’ als cognitieve symptomen);
Cannabis kan ook bij mensen met een psychotische stoornis bepaalde (positieve) symptomen
verergeren, terugval veroorzaken en negatieve gevolgen hebben voor het verloop van de ziekte.
Daarvoor gevoelige personen kunnen bij zwaar cannabisgebruik een psychotische aandoening
ontwikkelen. De kans hierop en de ernst van de aandoening nemen toe met de gebruiksduur, de
sterkte van de cannabis en de gebruiksfrequentie.
Cannabisgebruik is geassocieerd met het eerder, op jongere leeftijd, ontstaan van schizofrenie.
Mogelijk spelen genetische factoren hierbij een rol (Caspi et al., 2005; Estrada et al., 2011; Kuepper
et al., 2013; Power et al., 2014).
• In een internationale studie werd in 2009 geschat dat tussen 6% en 10% van alle nieuwe jaarlijkse
gevallen van psychotische stoornissen toe te schrijven zijn aan cannabisgebruik: Hickman en collega’s
berekenden dat er meer dan 5.000 mannen of bijna 10.000 vrouwen van cannabisgebruik zouden
moeten worden weerhouden om één persoon voor een psychose te behoeden (Hickman et al., 2009).
Over de rol van cannabisgebruik in het ontstaan van andere psychische problemen, zoals angststoornissen
en depressie, zijn de onderzoeksresultaten minder consistent. De onderzoeken laten meestal zien dat
cannabisgebruikers vaker last hebben van deze stoornissen, maar tot op heden is niet duidelijk of cannabis
hier ook de oorzaak van is.
• Er is matig bewijs dat cannabis het risico op een sociale angststoornis vergroot, en dat het in mensen
met een bipolaire stoornis hun klachten verergert (NAS, 2017).
• De vraag of langdurig cannabisgebruik een daling van het IQ veroorzaakt, is nog steeds onderwerp
van (wetenschappelijke) discussie (Meier et al., 2012; Rogeberg, 2013; Battistella et al., 2014; Hooper
et al., 2014; Hall, 2015; Curran et al., 2016). Recent onderzoek suggereert wel dat ‘kortdurend’
(tijdens de adolescentie) cannabisgebruik geen daling van het IQ veroorzaakt, zelfs indien sprake is van
cannabisafhankelijkheid; verschillen in IQ bestonden reeds voorafgaand aan het gebruik van cannabis
(Meier et al., 2017). Ander onderzoek suggereert een relatie twee kanten op: jongeren die reeds
kwetsbaar zijn (cognitieve problemen, slechte impuls regulatie) lopen een grotere kans om cannabis te
gaan gebruiken en anderzijds, als zij cannabis gebruiken, neemt de kans toe op cognitieve problemen
(neurotoxiciteit) (Morin et al., 2018).
Chronisch en zwaar gebruik van cannabis is geassocieerd met andere (lichamelijke) gezondheidsrisico’s.
• Zwaar chronisch cannabisgebruik (roken) veroorzaakt symptomen van acute en chronische bronchitis
en beschadigt weefsel van de bronchiën. Of cannabisgebruik ook COPD veroorzaakt, astma
veroorzaakt of verergert is niet duidelijk (NAS, 2017).
• Cannabis roken samen met tabak, zoals in de meeste Europese landen doorgaans gebeurt, vergroot
mogelijk het risico op cannabisafhankelijkheid (Chandni et al., 2015).
• Over het risico op verschillende soorten kanker zijn tegenstrijdige onderzoeksbevindingen gevonden,
mogelijk vanwege het verstorende effect van het (al dan niet gelijktijdig) roken van tabak (Hall, Sachs
et al., 2016). Er lijken wel aanwijzingen te zijn voor het ontstaan van een bepaald soort teelbalkanker
(NAS, 2017).
• Studies wijzen op een verhoogd risico op hart- en vaatziekten, met name beroerten, maar de resultaten
zijn tegenstrijdig en niet duidelijk is in hoeverre andere factoren (zoals roken van tabak) hierbij een rol
spelen (WHO, 2016; Falkstedt et al., 2017; Jouanjus et al., 2017).
• Er zijn ook aanwijzingen dat het gebruik van cannabis door zwangere vrouwen het risico op
zwangerschapscomplicaties kan verhogen (Gunn et al., 2016; NAS, 2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

125

| JAARBERICHT 2018

• Resultaten van onderzoek naar de effecten van cannabis tijdens de zwangerschap zijn inconsistent
(Marroun et al., 2018). Tot nu toe is niet aangetoond dat cannabisgebruik tijdens de zwangerschap
ernstige aangeboren afwijkingen veroorzaakt. Voor zover er afwijkingen gevonden zijn, gaat het
om subtiele effecten op de cognitieve ontwikkeling van het kind op latere leeftijd (Huizink, 2014;
Grant et al., 2018). Prenataal blootgestelde kinderen hebben een lager geboortegewicht en hebben
vaker neonatale intensive care nodig, maar de invloed van het gebruik van alcohol, tabak, of andere
middelen kan hierbij niet uitgesloten worden (Gunn et al., 2016). Een recente studie vond geen
verband tussen prenataal cannabisgebruik en cannabisstoornissen bij het nageslacht op 20-jarige
leeftijd; maar wel een indirect effect via een verhoogd risico op depressie en het op jongere leeftijd
starten met cannabisgebruik (Sonon et al., 2016).

Gehalte THC en CBD
De rol van de relatief hoge concentratie van THC in nederwiet bij het optreden van acute en chronische
(gezondheids)problemen is niet duidelijk. Wel lijkt het erop dat het risico op afhankelijkheid groter is
naarmate er sterkere wiet wordt gebruikt, dat geldt met name voor jongere gebruikers (Freeman &
Winstock, 2015).
• In nederwiet zit in tegenstelling tot geïmporteerde hasj vrijwel geen cannabidiol (CBD) (zie ook §
3.8). CBD gaat sommige ongewenste psychische effecten van THC, zoals psychotische symptomen,
paranoia en angst, tegen (Hindocha et al., 2015; Niesink & Van Laar, 2016; Englund, Freeman, Murray,
& McGuire, 2017). Mogelijk zijn de risico’s op een psychose groter bij het gebruik van cannabis met
een hoog THC-gehalte en laag CBD-gehalte, maar het onderzoek hiernaar is nog beperkt (Di Forti et
al., 2009; Niesink & Van Laar, 2016; Curran et al., 2016).
• Het is (nog) niet aangetoond dat in de praktijk het gebruik van geïmporteerde hasj met een
hoger gehalte aan CBD minder schadelijk zou zijn dan het gebruik van nederwiet (zie ook § 3.8).
Het gebruik van cannabis met een hoger THC-gehalte leidt niet automatisch tot meer acute
en langetermijngevolgen. Dit hangt ook af van de hoeveelheid cannabis die iemand gebruikt en
uiteindelijk binnenkrijgt. Wanneer ervaren gebruikers een sterke joint roken, lijken zij daar gedeeltelijk
voor te compenseren door minder rook te inhaleren (Van der Pol et al., 2014a), of door minder
cannabis in een joint te stoppen (Freeman et al., 2014).

Sterfte
De giftigheid van cannabis is gering. Het merendeel van de intoxicaties met cannabis kent een mild verloop
(Dines et al., 2015; zie ook § 3.6). Er zijn geen epidemiologische studies waaruit geconcludeerd kan
worden dat er een relatie is tussen het gebruik van cannabis en een toename van sterfte in de algemene
bevolking of overlijden als gevolg van een overdosis cannabis (NAS, 2017). Wel dient hierbij te worden
opgemerkt dat het gebruik van cannabis doorgaans samengaat met het gebruik van tabak en dat de
negatieve effecten van cannabis en tabak elkaar versterken (Pulvers et al., 2018; Weinberger et al., 2018).
• De afgelopen twintig jaar stond acute directe sterfte door inname van cannabis vrijwel niet genoteerd
op de doodsoorzakenformulieren bij het CBS.
• Alleen in het kader van een strafrechtelijk onderzoek, of wanneer de nabestaanden daarom vragen,
doet het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) nader (toxicologisch) onderzoek naar drugs bij een
overlijdensgeval. In de overlijdensgevallen die van 2012 tot en met 2016 door het NFI werden
onderzocht op drugs, werd in géén van de gevallen cannabis aangewezen als een doodsoorzaak.
• Tot voor kort waren er ook uit andere landen geen acute directe sterfgevallen bekend die alleen
aan cannabis te wijten zijn. In 2014 zijn echter twee gevallen gerapporteerd van jonge, verder
gezonde mannen met fatale cardiovasculaire complicaties na cannabisgebruik, waarbij geen andere
doodsoorzaak is gevonden (Hartung et al., 2014). In 2017 werd een soortgelijk geval gerapporteerd
(Vidhate et al., 2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

126

| JAARBERICHT 2018

• Het aantal indirect met cannabisgebruik samenhangende sterfgevallen, bijvoorbeeld door verkeersongevallen onder invloed van cannabis (Asbridge et al., 2012), is onbekend.
• Synthetische cannabinoïden zijn doorgaans veel toxischer en het gebruik er van is in verband gebracht
met tal van sterfgevallen (zie ook § 8.7 en EMCDDA, 2018b).

3.8

Aanbod en markt

Cannabis wordt het meest gekocht in coffeeshops, de gedoogde verkooppunten. In 2014 is het
marktaandeel van coffeeshops geschat op 55%-70% (Van der Giessen, Molenaar, & Van Ooyen-Houben,
2014). Het merendeel van de cannabisgebruikers die hun cannabis zelf kopen, doet dit in een coffeeshop
(zie § 3.2). Cannabis is ook beschikbaar via illegale verkooppunten, zoals thuisdealers, straatdealers,
‘onder- de-toonbank’ dealers in horecagelegenheden, en via thuisbezorging na telefonische bestellingen
(06-dealers) (Korf et al., 2014; Benschop et al., 2015; Mennes, Snippe, Sijtstra, & Bieleman, 2016; Nabben
et al., 2015). Aankoop via deze kanalen komt onder de algemene bevolking minder voor (zie § 3.2).

Coffeeshops en overige verkooppunten
•

•
•

•

•

•

Maart 2017 telde Nederland 567 officieel gedoogde coffeeshops. Eind 2016 waren dat 573
coffeeshops verspreid over 103 coffeeshopgemeenten, waarvan ongeveer de helft (52%) zich bevond
in steden met meer dan 200.000 inwoners (Bieleman, Mennes, & Sijtstra, 2017).
Het aantal coffeeshops in Nederland daalt gestaag: tussen 2006 en 2016 met 20% (tabel 3.8.1). In
1999 waren er nog 846 coffeeshops.
In 2016 hadden 287 van alle 390 gemeenten (74%) géén coffeeshop. Dit percentage is gelijk aan de
voorgaande meting uit 2014, hoewel het toen om 300 van de 403 gemeenten (74%) ging (het aantal
Nederlandse gemeenten is afgenomen).
Binnen de landelijke kaders kunnen gemeenten zelf hun beleid bepalen rondom de vestiging van
coffeeshops. Eind 2016 voerde 70% van de gemeenten een ‘nulbeleid’, een kwart voerde een
maximumbeleid (26%), en 4% gaf aan geen formeel beleid te voeren.
Tussen 2014 en 2016 zijn er 22 coffeeshops verdwenen. De belangrijkste redenen voor het verdwijnen
zijn de gebiedsgerichte aanpak ‘1012’ in Amsterdam, handhaving van een afstandscriterium door
gemeenten, sluiting als gevolg van een negatief BIBOB-advies en overtreding van de van toepassing
zijnde gedoogcriteria (Bieleman et al., 2017). Via “Project 1012” wordt speciaal in Amsterdam
“gestuurd op het geleidelijk aan verminderen van het aantal coffeeshops in het centrum” (Mennes
et al., 2016; zie ook § 2.1.3).
Er zijn ook vier coffeeshops bijgekomen, omdat enkele gemeenten het aantal coffeeshops nader
overeen willen laten komen met het maximum aantal coffeeshops in hun beleid.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

127

| JAARBERICHT 2018

Tabel 3.8.1

Aantal coffeeshops in Nederland, vanaf 2006

Totaal

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2016

Maart
2017

719

702

700

666

660

651

617

606

591

573

567

Naar inwoneraantal in gemeente
< 20.000

10

10

8

8

-

8

7

7

7

6

-

20 – 50.000

71

71

72

68

-

68

64

65

65

62

-

50 – 100.000

105

105

100

91

-

95

88

65

65

67

-

100 – 200.000

148

143

148

148

-

136

137

157

157

141

-

> 200.000

385

373

372

351

-

344

321

312

297

297

-

Gemeenten met > 200.000 inwoners
- Amsterdam

238

229

228

225

-

222

208

200

187

173

-

- Rotterdam

62

62

62

44

-

43

41

41

40

40

-

- Den Haag

40

40

40

40

-

40

37

36

36

36

-

- Utrecht

17

14

14

14

-

14

11

11

10

10

-

- Eindhoven

15

15

15

15

-

15

13

13

13

13

-

-Tilburg

13

13

13

13

-

10

11

11

11

11

-

I

Aantal coffeeshops naar inwonertal. - = Gegevens onbekend. I. Tussen 2005 en 2006 is het aantal inwoners van Tilburg gegroeid tot boven de 200.000,
waardoor Tilburg pas vanaf 2006 tot de gemeenten behoort met meer dan 200.000 inwoners. Bron: Monitor coffeeshops en gemeentelijk coffeeshopbeleid,
Intraval (Bieleman et al., 2017).

Productie, consumptie en export van in Nederland geteelde cannabis
Het meest recente onderzoek naar de omvang van de cannabisteelt in Nederland dateert uit 2014 (Van
der Giessen et al., 2014). Het onderzoek was gericht op het schatten van de export. De schatting is
gemaakt vanuit meerdere rekenmodellen voor productie en consumptie van in Nederland geteelde
cannabis. Het onderzoek baseert zich op de beschikbare informatie tot en met 2014 uit registraties en
wetenschappelijk onderzoek, secundaire analyses van onderzoeksgegevens en expert-opinies. Er worden
onder- en bovengrenzen gerapporteerd in plaats van een ‘meest aannemelijke puntschatting’. De schatting
is een ‘best guess’.
• De export is in 2014 geschat op tussen de 53 en 937 ton (31%-97% van de productie).
• Een Monte Carlo-simulatie op de data resulteerde in een smaller, maar nog steeds breed bereik.
De geschatte export komt volgens deze simulatie op 206-549 ton (78%-91% van de Nederlandse
cannabisproductie) wanneer gebruik door niet-ingezetenen als binnenlandse consumptie wordt
gedefinieerd, en de schatting komt op 231-573 ton (86%-95%) als dit gebruik als export wordt
gedefinieerd.
• De productie van nederwiet werd geschat op 171 tot 965 ton.
• De consumptie van in Nederland geteelde cannabis werd geschat op tussen de 28 en 119 ton, al naar
gelang de consumptie door niet-ingezetenen als ‘binnenlandse consumptie’, dan wel als ‘export’ werd
gerekend.
• De gemiddelde consumptie per cannabisgebruiker per jaar werd geschat op 69-93 gram.
• Tussen de 80% en 95% van de consumptie zou nederwiet betreffen, dit is het leeuwendeel van de
in Nederland geteelde cannabis.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

128

| JAARBERICHT 2018

Soorten hasj- en wietvariëteiten verkocht in de coffeeshop
In coffeeshops wordt cannabis verkocht in de vorm van wiet (de bloemtoppen van de vrouwelijke plant) en
hasj (geperste blokjes van wietpoeder). Deze vormen kunnen in Nederland gekweekt en/of gemaakt zijn
of in het buitenland. In 2018 heeft het Trimbos-instituut een Quick scan uitgevoerd om te onderzoeken
hoeveel soorten hasj en wietvariëteiten coffeeshops gemiddeld verkochten en om welke varianten dit
vooral ging (Rigter & Niesink, 2018). Deze Quick scan is uitgevoerd in opdracht van de Adviescommissie
Knottnerus (zie § 3.1).
Voor dit onderzoek zijn gegevens van cannabismonsters geanalyseerd die de afgelopen 15 jaar in
coffeeshops werden aangeschaft voor het onderzoek naar de sterkte van hasj en wiet verkocht in de
coffeeshop. Daarnaast werd gekeken naar de varianten op menukaarten van coffeeshops, zoals deze
vermeld stonden op internet. Het gaat in dit onderzoek om variëteiten en soorten die als zodanig onder
een bepaalde naam worden verkocht. Deze naam garandeert niet een zelfde chemische samenstelling.
• Er staan gemiddeld 10 tot 12 variëteiten wiet en 6 tot 8 soorten hasj op menukaarten van coffeeshops.
• Sommige soorten worden al heel lang verkocht in veel coffeeshops, terwijl er ook coffeeshops zijn die
hele aparte specifieke soorten verkopen, die niet veel andere coffeeshops verkopen.
• Er is een grote variatie in het aantal soorten dat op het menu staat tussen verschillende coffeeshops
en regio’s.
• De afgelopen 15 jaar is het aantal wietvariëteiten dat verkocht wordt in de coffeeshop meer dan
verdubbeld, voor hasj geldt slechts een lichte stijging.
• Sinds 2016 wordt een nieuwe soort cannabis in coffeeshops verkocht, het betreft hasj die in Marokko
gemaakt wordt van planten afkomstig uit Nederland.
• Op menukaarten wordt bij wiet vaak vermeld of de planten (dominant) Sativa of Indica zijn of een
hybride. De effecten van deze soorten zouden verschillend zijn. Hiernaast wordt vaak melding gemaakt
van de “smaak”, “geur” en specifieke effecten.

Kwaliteit en prijs
Het Trimbos-instituut verzamelt informatie over de sterkte van cannabis, dat wil zeggen de concentratie
van werkzame bestanddelen, met name THC (tetrahydrocannabinol). Sinds 2000 worden geregeld
monsters van verschillende cannabisvariëteiten aangekocht en chemisch geanalyseerd (Rigter & Niesink,
2018). In 2018 werden in 50 van de 567 coffeeshops (Bieleman et al., 2017) cannabismonsters verzameld.
• De THC-concentratie in nederwiet verdubbelde tussen 2000 en 2004 van 8,6% naar 20,4%. In de
daaropvolgende jaren was, tot 2013, sprake van een geleidelijke daling, sinds 2013 is weer een stijging
waarneembaar (13,5% in 2013 versus 16,8% in 2018) (figuur 3.8.1) (Rigter & Niesink, 2018; Niesink
& Rigter, 2015).
• In 2018 was het gemiddelde THC-gehalte van de meest populaire nederwiet in de coffeeshops 16,8%;
dit is niet statistisch significant verschillend van de 16,9% in 2017, maar wel vergeleken met de 13,5%
THC in 2013.
• Naast de meest populaire wiet, weergegeven in figuur 3.8.1, worden jaarlijks wietmonsters getest
die als het ‘sterkste’ worden beschouwd. Voorheen kwam het gemiddelde THC-gehalte overeen met
de meest populaire wiet (Niesink, Planije, Rigter, Hoek, & Mostert, 2001). Echter, het gemiddelde
THC-gehalte in nederwiet-samples die als het sterkst waren aangekocht steeg van 15,3% in 2014 naar
19,5% in 2018. Daarmee is het gemiddelde THC-percentage in de als sterkst verkochte nederwiet
hoger dan dat van de meest populaire nederwiet (19,5% versus 16,8% in 2018). Dit zou kunnen
duiden op een toename in de voorkeur voor mildere soorten, maar nader onderzoek onder gebruikers
zou dit moeten uitwijzen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

129

| JAARBERICHT 2018

• In alle peilingen bevatte de Nederlandse wiet gemiddeld meer THC dan de wiet die werd geïmporteerd
uit het buitenland. In de geïmporteerde wiet halveerde het gemiddelde THC-gehalte van 10% in 2009
naar 5% in 2013, en het bleef daarna stabiel. Geïmporteerde wiet is tegenwoordig nog maar in een
beperkt aantal coffeeshops verkrijgbaar; in 2018 werden 11 geïmporteerde wietsamples verzameld
met een gemiddelde THC-concentratie van 6,6%.
• Door de jaren heen was de geïmporteerde hasj ongeveer even sterk als de nederwiet. Inmiddels is
geïmporteerde hasj met 23,5% THC sterker dan nederwiet. De gemiddelde THC-concentratie in
geïmporteerde hasj is nog niet eerder zo hoog geweest: dit schommelde sinds 2007 tussen 13,3% en
20,8% in 2017 (figuur 3.8.1) en steeg naar 23,5 % in 2018.
• Ook in andere Europese landen stijgt de THC-concentraties in hasj, hetgeen mogelijk samenhangt met
veranderingen in de cannabisteelt in Marokko (EMCDDA, 2017).
• Sinds enkele jaren is de verkoop van cannabis in enkele staten van de VS gelegaliseerd (Blankers et al.,
2017). In de staat Washington werd van ruim 31 miljoen wietsamples, gekocht tussen oktober 2014
en september 2016, het THC-gehalte bepaald. De wiet bevatte in deze periode gemiddeld 20,6%
THC en er was een duidelijke correlatie tussen de prijs en het THC-gehalte (Smart, Caulkins, Kilmer,
Davenport, & Midgette, 2017). De wiet die in Denver, Oakland, Sacramento en Seatle werd verkocht
bevatte gemiddeld tussen de 13% en 19% THC (Vergara et al., 2017).

Figuur 3.8.1 Gemiddeld percentage THC in cannabisproducten, vanaf 2007

% 25
20
15
10
5
0

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Nederwiet

16,0

16,4

15,1

17,8

16,5

15,5

13,5

14,6

15,3

16,1

16,9

16,8

Geïmporteerde wiet

6,0

8,4

9,9

7,5

6,6

5,7

5,1

4,8

4,8

5,8

6,9

6,6

Geïmporteerde hasj

13,3

16,2

17,3

19,0

14,3

16,1

16,8

14,9

17,8

19,3

20,8

23,5

Gemiddeld percentage THC. De percentages hebben betrekking op de monsters die in december/januari van het betreffende jaar zijn verzameld. De jaartallen
verwijzen naar het jaar waarin in de maand januari de monsters werden verzameld. Voor nederwiet zijn de gemiddelde percentages weergegeven voor de
monsters die als ‘meest populair’ zijn aangeschaft. De overgang in 2010 naar een ander laboratorium voor het analyseren van de monsters heeft mogelijk de
trend beïnvloed. Bron: DIMS, Trimbos-instituut (Rigter & Niesink, 2018).

Ook de concentratie van een ander bestanddeel van cannabis, namelijk cannabidiol (CBD), wordt gemeten
(Rigter & Niesink, 2018). Het percentage CBD wordt uitgedrukt in de mediaan (vanwege de niet normale
verdeling), de middelste waarde van alle gemeten percentages in de cannabismonsters.
• De CBD-gehaltes zijn in de verschillende cannabisproducten al jaren stabiel. In 2017 lag de mediaan
van het CBD-gehalte in de nederwiet op 0,1%, in geïmporteerde wiet op 0,3% en in de geïmporteerde
hasj op 8,5%.
• Er zijn aanwijzingen dat CBD sommige effecten van THC tegengaat, zoals acute psychotische
symptomen, angst, verslechtering van het geheugen en belonende effecten (Niesink & Van Laar,
2016, zie § 3.7). Vooral de verhouding tussen THC en CBD lijkt belangrijk te zijn. De nederwiet bevat
relatief veel THC en weinig CBD. Voor buitenlandse hasj is deze verhouding ‘gunstiger’.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

130

| JAARBERICHT 2018

• Er zijn (nog) onvoldoende epidemiologisch gegevens waaruit zou kunnen worden geconcludeerd
dat de consumptie van cannabis met hoge of lage CBD-gehaltes is geassocieerd met verschillen in
gezondheidsrisico’s (zie ook § 3.7). Uit de Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor 2017 blijkt, net als
in voorgaande jaren, dat het merendeel van de laatste-maand-gebruikers van 18 jaar en ouder een
voorkeur heeft voor wiet, waarin doorgaans nauwelijks CBD zit.

“Medicinale” cannabis(producten)
In Nederland zijn verschillende cannabispreparaten verkrijgbaar op recept, als zelfzorg of via de coffeeshop
(Verduijn & Hooymans, 2018).
• Via apothekers wordt medicinale cannabis van farmaceutische kwaliteit verstrekt. Het gaat om vijf
variëteiten met wisselende samenstelling van THC en/of CBD in verschillende toedieningsvormen.
• In 2016 is het aantal verstrekkingen van medicinale cannabis flink gestegen doordat via de apotheek
naast de gedroogde variant ook medicinale cannabisolie op recept beschikbaar kwam. Het aantal
verstrekkingen van cannabisolie vormt bijna de helft van alle medicinale verstrekkingen door de
apotheken en komt in 2017 uit op 26.000 verstrekkingen. Het aantal verstrekkingen van gedroogde
bloem (flos) varianten neemt in 2017 af met 10% en daalt naar circa 27.000 (Stichting Farmaceutische
Kengetallen, 2017). Nationaal is de verdeling van variëteiten: 65% Bedrocan, 14% Bediol, 11% Bedica,
5% Bedrobinol, 5% Bedrolite.
• Via sommige drogisterijen en via het internet wordt een grote diversiteit aan CBD-preparaten (CBDolie, CBD-zalf, CBD- tabletten) te koop aangeboden als voedingssupplement. De claims voor mogelijke
medicinale effecten zijn groot, maar een wetenschappelijke onderbouwing ontbreekt alsnog. Ook via
alternatieve circuits wordt CBD-olie te koop aangeboden aan, bijvoorbeeld, kankerpatiënten. Er is
geen controle op de kwaliteit en samenstelling, in tegenstelling tot de producten die door het Bureau
Medicinale Cannabis worden verhandeld (Hazekamp & Epifanova, 2017).
• Het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) registreerde in afgelopen jaren een
toenemend aantal informatieverzoeken vanwege vergiftigingen door ‘cannabisolie’ die vrij verkrijgbaar
is via drogist en reformzaak. Vaak is niet duidelijk wat de samenstelling van de olie is (wel of geen THC
en/of CBD). In 2015 was er één melding en in het eerste halfjaar van 2017 waren er 34 meldingen,
waarvoor bij voornamelijk ouderen en ernstig zieke patiënten soms ziekenhuisbehandeling nodig is.
Het NVIC heeft de indruk dat er ‘CBD-oliën’ op de markt zijn waar “lijkt te zijn gerommeld bij de
productie”(Kleijne, 2017) (Kan et al., 2018).
Zelfkweek van cannabis voor medicinaal gebruik komt ook voor. Zie § 2.1.4 voor de wettelijke aspecten
hiervan.

Kwaliteit van nederwiet
In 2015 voerde het RIVM onderzoek uit naar vervuilingen van de nederwiet.
• In nederwiet uit verschillende coffeeshops werden in 23 van de 25 monsters restanten van
bestrijdingsmiddelen aangetroffen. De hoeveelheden zijn echter dermate laag dat deze geen risico
vormen voor de gezondheid van gebruikers. Er zijn geen giftige plantenschimmels aangetroffen
(Venhuis & Van der Nobelen, 2015).
• In 11 monsters was de hoeveelheid bestrijdingsmiddel hoger dan de grens die in de
kruidengeneesmiddelenrichtlijn wordt gesteld. Eén monster bevatte een verboden bestrijdingsmiddel,
maar ook deze concentratie was dermate laag dat deze geen risico voor de gezondheid vormt.
• De politie treft geregeld pesticiden aan bij opgerolde cannabiskwekerijen. In 2011 zijn monsters van
illegale cannabiskwekerijen en een beperkt aantal monsters uit coffeeshops onderzocht. Ook destijds
suggereerden de resultaten van chemische analyses dat pesticiden niet op grote schaal worden gebruikt
bij de productie van cannabis (Van Amsterdam et al., 2012).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

131

| JAARBERICHT 2018

• In deze onderzoeken was het echter niet mogelijk de monsters te analyseren op alle relevante
pesticiden. Over cannabis die buiten de coffeeshop wordt gekocht is geen informatie beschikbaar.
• In 2018 beoordeelde het RIVM op basis van literatuuronderzoek wat de mogelijke schade zou kunnen
zijn van de aanwezigheid van dergelijke gewasbeschermingsmiddelen of pesticiden in de cannabis
(Kienhuis, Mahieu, Te Biesebeek, & Venhuis, 2018). Daarbij is uitgegaan van een ‘worst case’ scenario,
waarbij 100% van in cannabismonsters gemeten resten van pesticiden, wordt opgenomen in het
lichaam van een frequent cannabisgebruiker via roken, dampen of via toevoeging aan voedsel.
Conclusie is dat de gevonden ‘vervuilingen’ geen extra risico vormen.
Tabel 3.8.2 geeft de gemiddelde prijzen van een gram cannabis aangeschaft in coffeeshops.
• Sinds 2009 steeg de gemiddelde prijs van een gram nederwiet (meest populaire variant) geleidelijk van
8,12 euro naar 10,23 euro in 2016. Voor 2006 was nog geen sprake van (systematische) prijsstijgingen.
De afgelopen twee jaar is de prijs van nederwiet ongeveer gelijk gebleven aan 2016, namelijk 10,11
euro in 2017 en 10,09 euro in 2018 (tabel 3.8.2).
• Hoewel de prijs van de nederwiet die beschouwd wordt als sterkste wiet in 2018 (12,26 euro)
vergelijkbaar is met 2016 (12,58 euro), was deze wel hoger dan in 2015 (11,34 euro).
• De gemiddelde prijs van een gram geïmporteerde wiet schommelde tussen 2009 en 2018 rond de 4,78
euro. In 2018 was de prijs gemiddeld 4,04 euro. Voor geïmporteerde hasj schommelde de prijs in die
periode rond de 9,22 euro. In 2018 was de prijs gemiddeld 9,43 euro (tabel 3.8.2).
• Prijs en sterkte hangen samen: hoe meer THC een cannabismonster bevat, hoe hoger de prijs.
• De cannabisprijzen liggen in Amsterdam over het algemeen wat hoger dan in de rest van het land,
het verschil was gemiddeld 1,23 euro per gram voor geïmporteerde hasj, een gram nederwiet was
voor het eerst sinds 1999 goedkoper in Amsterdam dan in de rest van het land (verschil 0,13 euro).
Tabel 3.8.2

Gemiddelde prijs (€) per gram cannabisproduct in coffeeshops, vanaf 2009

Cannabisproduct

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

NederwietI

8,12

8,13

8,30

9,28

9,59

9,53

9,81

10,23

10,11

10,09

Geïmporteerde wiet

4,88

4,57

4,24

5,88

5,29

4,51

4,67

4,92

4,84

4,04

Geïmporteerde hasj

8,70

9,07

7,79

9,71

9,86

9,72

8,91

9,16

9,93

9,43

I. Meest populaire variant. De prijzen hebben betrekking op monsters die in december/januari in de betreffende jaren zijn verzameld. De jaartallen verwijzen
naar het jaar waarin de maand januari valt. Bron: DIMS, Trimbos-instituut (Rigter & Niesink, 2018).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

132

| JAARBERICHT 2018

4. Cocaïne
4.1 Laatste feiten en trends

 pagina 135

4.2 Gebruik: algemene bevolking

 pagina 135

4.3 Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

 pagina 140

4.4 Problematisch gebruik

 pagina 146

4.5 Gebruik: internationale vergelijking

 pagina 147

4.6 Hulpvraag en incidenten

 pagina 150

4.7 Ziekte en sterfte

 pagina 155

4.8 Aanbod en markt

 pagina 156

NATIONALE DRUG MONITOR

|

133

| JAARBERICHT 2018

4. Cocaïne
Inleiding
Cocaïne werkt stimulerend. Sommige gebruikers van cocaïne weten deze drug in hun leven in te passen
zonder in de problemen te komen (Marin, Kelly, & Parsons, 2017). Zij consumeren cocaïne voor recreatieve
doeleinden. Toch kan de drug leiden tot verslaving.
Cocaïne kan in verschillende vormen worden toegediend. De zoutvorm van cocaïne (cocaïnehydrochloride;
poeder) wordt in Nederland meestal gesnoven, zelden geïnjecteerd. Een enkele keer wordt cocaïnepoeder
in een sigaret gerookt in de vorm van een “plofje”, wordt er gekauwd op een cocablad, of worden
cocaïnesnoepjes gebruikt (Nabben, Luijk, & Korf, 2018). Onder probleemgebruikers van harddrugs is
vooral de basevorm van cocaïne populair. Deze vorm van cocaïne wordt ‘basecoke’, ‘freebase’, ‘gekookte
coke’, of ‘crack’ genoemd. Basecoke wordt verkregen na het verhitten (‘koken’) van een oplossing van
cocaïnepoeder en een basisch middel, zoals natriumbicarbonaat of ammonia. Basecoke wordt gerookt in
een pijpje of geïnhaleerd van aluminiumfolie. Beide gebruikswijzen noemen wij hier roken, tenzij anders
vermeld. De internationaal gangbare benaming voor basecoke is ‘crack’. In de jaren tachtig maakten
de gebruikers zelf de basecoke. Tegenwoordig wordt basecoke veelal kant-en-klaar op straat verkocht.
Doordat basecoke wordt gerookt, is bij het gebruik van basecoke het risico op verslaving groter dan bij
het gebruik van snuifcocaïne (Niesink & Van Laar, 2010). De gegevens in dit Jaarbericht gelden voor alle
vormen van cocaïne samen, tenzij anders aangegeven.
Op gebruikersniveau overlappen de (snuif)cocaïne-, ecstasy- en amfetaminemarkt (zie hoofdstuk 1). Het
gebruiken van een specifiek stimulerend middel hangt onder andere af van de sociale setting, het tijdstip,
de voorkeur van vrienden en de mate van verkrijgbaarheid (Nabben, Luijk, Benschop, & Korf, 2017).
In het afgelopen decennium bevatte het merendeel van de cocaïnepoeders ook geneesmiddelen als
versnijdingsmiddel. Vooral het diergeneesmiddel levamisol wordt vaak aangetroffen, al is sinds 2015 een
forse daling te zien. Bij frequente cocaïnegebruikers kan levamisol tot ernstige bloedziekten en afwijkingen
van de bloedvaten leiden (Coördinatiepunt Assessment en Monitoring nieuwe drugs, 2015; Muñoz-Vahos
et al., 2018) (zie § 4.8).
Het European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction (EMCDDA) signaleert in haar Europees
Drugsrapport 2018 een toename van de beschikbaarheid van cocaïne op de Europese drugsmarkt. De
toename van de beschikbaarheid blijkt uit meer inbeslagnames van cocaïne, en zuivere cocaïne voor een
relatief lage prijs (European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction, 2018b).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

134

| JAARBERICHT 2018

4.1

Laatste feiten en trends

De belangrijkste feiten en trends over cocaïne in dit hoofdstuk zijn:
• Naar schatting heeft 1 op de 20 Nederlanders van 18 jaar en ouder ooit cocaïne gebruikt (5,2%), en
heeft ongeveer 1 op de 50 Nederlanders van 18 jaar en ouder (1,8%) in het afgelopen jaar nog cocaïne
gebruikt (§ 4.2).
• Het hoogste percentage in het laatste-jaar-gebruik ligt in de leeftijdsgroep 20-24 jaar (§ 4.2).
• Er zijn aanwijzingen dat het gebruik van cocaïnegebruik in de algemene bevolking (15-64 jaar) tussen
2014 en 2017 is gestegen (§ 4.2) en in Nederland boven het Europese gemiddelde ligt (§ 4.5).
• Onder scholieren van 12-16 jaar van het voortgezet onderwijs daalde het ooitgebruik en het laatstemaand-gebruik tussen 2003 en 2015 geleidelijk. Tussen 2011 en 2015 werden geen statistisch
significante verschillen gevonden (§ 4.3).
• In bepaalde groepen uitgaande jongeren en jongvolwassenen wordt cocaïne relatief vaak gebruikt,
en er zijn signalen voor een toename van de populariteit van cocaïne, met name in bepaalde kringen
‘bemiddelde’ uitgaanders en clubgangers (§ 4.3).
• In vergelijking met hun Europese leeftijdgenoten, ligt het ooitgebruik onder Nederlandse scholieren van
15 en 16 jaar rond het gemiddelde, maar de verschillen tussen de landen zijn klein (§ 4.5).
• In 2009/2010 was naar schatting ingeveer 1 op de 200 inwoners van de drie grootste steden van
Nederland verslaafd aan crack (§ 4.4).
• Het aantal cliënten in de verslavingszorg met een cocaïneprobleem is tussen 2008 en 2015 gedaald (§
4.6).
• Cocaïnegebruik leidt bij de grootschalige evenementen zelden tot een gezondheidsincident; daarentegen
melden politieartsen ten opzichte van andere drugs relatief vaak een cocaïne-gerelateerd incident (§ 4.6).
• Onder de sterfgevallen gerelateerd aan cocaïne is het aandeel van de oudere gebruikers gestegen (§ 4.7).
• Het gemiddelde gehalte cocaïne in cocaïnepoeders is sinds 2011 gestegen en was in 2017 hoger dan in
de jaren ervoor (§ 4.8).
• Het aandeel cocaïnepoeders dat is versneden met medicijnen neemt de laatste jaren af ten faveure van
het aandeel zuivere cocaïnepoeders. In 2010 bevatte (meer dan) twee derde van de cocaïnepoeders
van consumenten het versnijdingsmiddel levamisol, maar in 2016 en 2017 deed zich voor het eerst een
opvallende en sterke daling voor, naar ongeveer 40% in 2017 (§ 4.8).

4.2

Gebruik: algemene bevolking
4.2

Dit hoofdstuk beschrijft kerngegevens over cocaïne gebruik in de volwassen bevolking van 18 jaar en
ouder op basis van de Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor, jaarlijks uitgevoerd door het CBS i.s.m. RIVM
en Trimbos-instituut. Aanvullende gegevens zijn afkomstig uit de tweejaarlijkse Aanvullende Module
Middelen van de Leefstijlmonitor (LSM-A Middelen) 2016. (Zie bronnentabel en bijlage D.2.) Daar waar
resultaten zijn opgenomen uit de LSM-A Middelen, wordt dit apart vermeld.

Kerncijfers 2017
In 2017 had naar schatting 1 op de 20 Nederlanders van 18 jaar en ouder ooit cocaïne gebruikt (tabel
4.2.1). Het percentage gebruikers in het afgelopen jaar is 1 op de 50 en minder dan 1% gebruikte cocaïne
in de afgelopen maand.
• Dit komt neer op 700 duizend volwassen Nederlanders die ooit cocaïne gebruikten en 80 duizend die
dat de afgelopen maand nog deden.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

135

| JAARBERICHT 2018

Tabel 4.2.1	Percentage en absolute aantal cocaïnegebruikers in de bevolking van 18 jaar en ouder.
Peiljaar 2017

Ooit (%)

Absoluut aantal
(afgerond op
10.000)

Absoluut aantal
95% Betrouwbaarheidsinterval

Ooit

5,2

700.000

620.000-770.000

Laatste jaar

1,8

250.000

200.000-290.000

Laatste maand

0,6

80.000

50.000-100.000

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar, in de laatste maand. Het geschatte absolute aantal Nederlanders van 18 jaar en ouder dat cocaïne gebruikt is
afgerond op tienduizendtallen. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017. (Zie bijlage D.2 voor resultaten van
voorgaande bevolkingsstudies onder mensen van 15-64 jaar.)

Trend in cocaïnegebruik
Vanaf 2015 zijn vergelijkbare gegevens beschikbaar over het gebruik van cocaïne in de algemene bevolking
in de leeftijdsgroep van 18 jaar en ouder (figuur 4.2.1). De leeftijdsgroep van 18 jaar en ouder is door het
CBS, het RIVM en het Trimbos-instituut gekozen als de standaard voor kerncijfers over middelengebruik.
• Het ooitgebruik van cocaïne ligt in 2017 statistisch significant hoger dan in 2015, maar verschilt niet
statistisch significant met 2016 (figuur 4.2.1). Het laatste-jaar- en laatste-maand-gebruik verschilt
nauwelijks over de jaren en dit is niet statistisch significant.
Het gebruik van cocaïne werd in het afgelopen decennium ook in 2005, 2009 en 2014 gemeten. Vanwege
herhaalde wijzigingen in de onderzoeksmethode zijn alleen gegevens vergelijkbaar die zijn verzameld vanaf
2014 (zie bijlage D.2). In 2014 werd cocaïnegebruik alleen onder 15-64-jarigen gemeten (de internationale
standaard leeftijdsgroep van het EMCDDA, zie paragraaf 5 van de middelenhoofdstukken). Trendgegevens
sinds 2014 voor 15-64-jarigen staan in bijlage D.2 beschreven.
• Het ooitgebruik van cocaïne lag in 2017 hoger dan in 2014 en 2015 (6,2% tegenover 5,1%).
• Het laatste-jaar-gebruik van cocaïne lag in 2017 hoger dan in 2014 (2,2% tegenover 1,5%).
• Het laatste-maand-gebruik van cocaïne lag in 2016 hoger dan in 2014 (0,9% tegenover 0,6%).

Figuur 4.2.1 Cocaïnegebruikers in de bevolking van 18 jaar en ouder vanaf 2015, naar geslacht
%

Ooit

Laatste jaar

Laatste maand

10
8
6
4
2
0
Mannen
Vrou wen
Totaal

2015
6,2
2,4
4,3

2016
7,1
2,8
4,9

2017
7,3
3,1
5,2

2015
2,4
0,9
1,6

2016
2,6
0,9
1,7

2017
2,5
1,1
1,8

2015
1,0
0,4
0,7

2016
1,3
0,4
0,8

2017
0,8
0,3
0,6

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar en in de laatste maand. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

136

| JAARBERICHT 2018

Geslacht
Cocaïnegebruik onder mensen van 18 jaar en ouder komt twee tot drie keer zo vaak voor onder mannen
als onder vrouwen (figuur 4.2.1).

Leeftijd
Het gebruik van cocaïne komt het meest voor onder jongvolwassenen (figuur 4.2.2).
• Onder twintigers is het laatste-jaar-cocaïnegebruik het hoogst. Ongeveer een op de tien twintigers
heeft ervaring met cocaïne. Het laatste-jaar-gebruik is met 7,9% het hoogst in de leeftijdsgroep 20-24
jaar. De gemiddelde leeftijd van de laatste-jaar-cocaïnegebruikers was 30 jaar.

Figuur 4.2.2 Cocaïnegebruikers in de bevolking van 18 jaar en ouder, naar leeftijdsgroep. Peiljaar 2017
%

14
12
10
8
6
4
2
0

Ooit ( %)
Laatste jaar (%)
Laatste maand (%)

18-19
1,8
1,5

20-24
10,2
7,9

25-29
12,6
6,0

30-39
10,2
2,7

40-49
6,1
1,0

50 -64
2,5
0,3

65+
0,2
0,0

Totaal 18+
5,2
1,8

0,0

1,8

2,1

1,0

0,5

0,1

0,0

0,6

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar en in de laatste maand per leeftijdsgroep. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en
Trimbos-instituut, 2017.

Opleidingsniveau
2016 Ooit (%)
(%)onder
Laatste
maand
(%)laagopgeleiden (tabel 4.2.2). Voor het laatste-jaarCocaïnegebruik
komtLaatste
meer jaar
voor
hoogdan
3,4
2,8
1,7 HBO- en WO opgeleiden hebben het laatste jaar
gebruik gaat het om bijna een factor drie: 2,9% van
20-24 gebruikt versus 1,1%
7,7 van de laagopgeleiden
4,8
1,7
(basisonderwijs, LBO, MAVO, VMBO). Voor het ooitgebruik
25-29
11,6
5,6
2,5
is er een factor twee verschil.
30-39
10
2,8
1,3
40-49
6,8
1,4
0,6
50-64
1,9
0,4
0,3
Tabel 4.2.2	Gebruik van cocaïne in de bevolking van 18 jaar en ouder naar opleidingsniveauI.
65+
0,4
0,2
0,1
Peiljaar 2017
Totaal
4,9
1,7
0,8

18-19

Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

Laagopgeleid

3,3

1,1

0,2

Middelbaar opgeleid

5,2

1,5

0,6

6,7

2,9

0,8

Crosstab
Hoogopgeleid
% within jaar

<18
18-19
20-24
25-29
30-39
40-49
50-64

Percentage
gebruikers ooit in het leven, laatste jaar, en laatste maand. I. Opleidingsniveau: 18-24 jaar hoogst
jaar
Totalgevolgd niveau, 25 en ouder hoogst behaald niveau:
Laagopgeleid = basisonderwijs, LBO, MAVO, VMBO; Middelbaar opgeleid = MBO, HAVO, VWO; Hoogopgeleid = HBO of universiteit. Bron: Gezondheidsenquête/
2015
2016
2017
Leefstijlmonitor 2014
CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut,
2017.

0,6%a
1,9%a
1,9%a
3,5%a
5,1%a, b
5,3%a
4,6%a
NATIONALE
DRUG3,2%
MONITOR
|
1,7%
a
b
1,1%a
1,2%a
0,1%a
0,2%a

3,0%a
4,7%a
5,7%a
2,8%a,137
b
1,5%a
0,4%a

0,1%a, b
0,1%
1,6%a
2,1%
7,8%b
5,3%
6,1%a
5,4%
2018
2,7%| a, JAARBERICHT
2,6%
b
1,0%a
1,2%
0,3%a
0,2%

Migratieachtergrond
Volwassenen met een niet-westerse migratieachtergrond hebben minder vaak ervaring met cocaïnegebruik
dan volwassenen met een Nederlandse achtergrond of westerse migratieachtergrond (tabel 4.2.3). Het
laatste-jaar-gebruik ligt hoger onder volwassenen met een Nederlandse achtergrond dan bij de andere
twee groepen.

Tabel 4.2.3	Gebruik van cocaïne in de bevolking van 18 jaar en ouder naar opleidingsniveauI.
Peiljaar 2017
Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

Nederlandse achtergrond

5,4

2,1

0,6

Westerse migratieachtergrond

5,4

0,9

0,3

Niet-Westerse migratieachtergrond

3,1

1,0

0,6

Percentage gebruikers ooit in het leven, laatste jaar, en laatste maand. I. Kenmerk dat weergeeft met welk land een persoon verbonden is op basis van
het geboorteland van de ouders of van zichzelf (zie ook bijlage A “Migratieachtergrond”). Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en
Trimbos-instituut, 2017.

Stedelijkheid
Cocaïnegebruik komt het meest voor in (zeer) stedelijke gebieden (tabel 4.2.4). Mensen die in (zeer)
stedelijke gebieden wonen hebben twee keer zo vaak ervaring met cocaïnegebruik als mensen in minder
stedelijke gebieden, dit verschil is nog groter voor het laatste-jaar- en het laatste-maand-gebruik.

Tabel 4.2.4	Gebruik van cocaïne in de bevolking van 18 jaar en ouder naar stedelijkheidI. Peiljaar 2017
Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

(Zeer) sterk stedelijk

6,8

2,7

0,9

Matig stedelijk

3,2

0,9

0,2

Weinig/niet stedelijk

3,2

0,8

0,1

Percentage gebruikers ooit in het leven, laatste jaar, en laatste maand. I. Stedelijkheid gecategoriseerd naar aantal adressen per vierkante kilometer in
de woongemeente van de respondent: (zeer) sterk = 1.500 of meer adressen; matig = 1.000 – 1.500 adressen; weinig = minder dan 1.000 adressen. Bron:
Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Mate van gebruik
In de LSM-A 2016 is specifiek gevraagd naar het gebruik van snuifcocaïne en crack. Hieruit blijkt dat het
merendeel van de cocaïnegebruikers ervaring heeft met snuifcocaïne en een minderheid (ook) ervaring
heeft met crack (zie hierna). In 2016 zijn ook gegevens beschikbaar gekomen over de gebruikspatronen
van de laatste-jaar-gebruikers van snuifcocaïne van 18 jaar en ouder. De meerderheid van hen snuift
incidenteel cocaïne.
• Ongeveer 3 van de 10 laatste-jaar-gebruikers (29,3%) hebben in het afgelopen jaar slechts één keer
cocaïne gebruikt, en bijna de helft (47,0%) een paar keer, maar minder dan maandelijks. Ongeveer 1
op de 7 gebruikers (13,7%) rapporteert maandelijks gebruik, en één op de tien (10,1%) rapporteert
meerdere keren per maand snuifcocaïne te gebruiken.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

138

| JAARBERICHT 2018

• Bijna 9 van de 10 laatste-jaar-gebruikers van snuifcocaïne (88,9%) gebruiken meestal alleen in het
weekend. De rest van deze groep gebruikt meestal op doordeweekse dagen (3,7%), of zowel op
weekenddagen als doordeweekse dagen (7,4%).
In de LSM-A is afzonderlijk naar het gebruik van crack-cocaïne gevraagd.
• Het gebruik van dit middel wordt zelden gerapporteerd onder de algemene bevolking van 18 jaar en
ouder: 0,5% heeft ooit crack gebruikt en 0,1% had dit middel in het afgelopen jaar nog gebruikt.
• Dit cijfer is vermoedelijk een onderschatting, doordat (probleem)gebruikers van harddrugs zoals heroïne
en crack in bevolkingsonderzoek ondervertegenwoordigd zijn, doordat een deel van hen geen vaste
woon- of verblijfplaats heeft, in een (justitiële) instelling verblijft, of anderszins moeilijk bereikbaar is.
Deze groep kan in kaart worden gebracht via andere methoden van onderzoek (zie § 5.3 en § 5.4).

Speciale groepen
Het gebruik van (onder andere) cocaïne komt naar verhouding meer voor onder dakloze volwassenen
(zie ook § 4.3, speciale groepen jongeren).
• Tijdens de winterkouderegeling wordt in Amsterdam, voor alle daklozen die zich aanmelden en zelf
geen onderdak kunnen regelen, een gratis plek gecreëerd in de nachtopvang. De winteropvang
werd opengesteld van 28 november 2016 tot en met 31 maart 2017. De gemiddelde leeftijd van de
bezoekers was 40 jaar, variërend van 15 jaar tot 81 jaar, 88% was man. Het middelengebruik werd
in deze periode onderzocht onder 218 daklozen die gebruik hadden gemaakt van de winteropvang
(Buster & Oosterveer, 2017). Cocaïne was in de afgelopen maand voor 8,7% van deze daklozen
het ‘zwaarste’ middel dat werd gebruikt. In de vorige winter van 2015-2016 werd een percentage
gevonden van 3,4%.
• In Rotterdam zijn in januari 2017 binnen het kader van de winterkouderegeling 160 daklozen
geïnterviewd, hun gemiddelde leeftijd was 41 jaar, 90% was man (Mandos & Dujardin, 2017). Het
percentage dat cocaïne gebruikte lag op 6%.
• In Den Haag is in de winter van 2016-2017 de winterregeling in totaal 49 dagen van kracht geweest,
met een bezetting van gemiddeld 216 personen per nacht (Keetman, Beuker, & Van der Meer, 2017).
Het middelengebruik werd in januari 2017 nagevraagd bij 118 daklozen, hun gemiddelde leeftijd was
43 jaar en 84% was man. De leeftijd varieerde van 18 jaar tot 69 jaar. Van de ondervraagde daklozen
had 1% in de afgelopen maand cocaïne gebruikt, in de vorige winter van 2015-2016 was dit nog
10%. Binnen de Cohortstudie naar Daklozen in de vier grote steden (Coda-G4), waren er in Den
Haag 64 daklozen die van 2011 tot en met 2016 deelnamen aan alle vijf metingen (Van Straaten,
Van Gelder, Rodenburg, & Van de Mheen, 2016). Van deze daklozen was 80% man en 20% vrouw,
hun gemiddelde leeftijd was 43 jaar binnen een range van 23-74 jaar. Het laatste-maand-gebruik van
cocaïne was in deze groep tussen 2011 en 2016 niet veranderd.
• In Utrecht is in mei-juni 2016 een onderzoek gedaan naar de behoeften van 61 daklozen in de
nachtopvang en 31 daklozen in de crisisopvang (Van Everdingen, 2016). In de nachtopvang was de
gemiddelde leeftijd van de deelnemers 43 jaar, 85% was man. In de crisisopvang was de gemiddelde
leeftijd van de deelnemers 39 jaar en was 58% man. In de crisisopvang worden ook ouders met
kinderen toegelaten. Aanwijzingen voor een verslaving aan alcohol of drugs werden gevonden bij
64% van de mensen in de nachtopvang en 13% van de mensen in de crisisopvang. In het afgelopen
jaar had 13% van de mensen in de nachtopvang snuifcocaïne of crack gebruikt. In de crisisopvang
had 13% ooit in het leven cocaïne gebruikt, maar dat was langer dan een jaar geleden.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

139

| JAARBERICHT 2018

4.3

Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

Deze paragraaf beschrijft gegevens over het gebruik van cocaïne op basis van landelijke onderzoeken
naar middelengebruik onder representatieve steekproeven van scholieren van het voortgezet onderwijs
en studenten van het HBO en MBO. Daarna worden gegevens gepresenteerd van uiteenlopende
landelijke, regionale en lokale onderzoeken in verschillende groepen jongeren en jongvolwassenen, die
vaak vanwege hun leefstijl, setting of persoonlijke kenmerken meer dan hun doorsnee leeftijdgenoten
middelen gebruiken.

Scholieren van het regulier onderwijs
Kerncijfers over het gebruik van middelen onder scholieren (12-16 jaar) worden om de twee jaar
alternerend verzameld in het Peilstationsonderzoek en de Health Behaviour in School-aged Children
(HBSC)-studie (zie bronnentabel en bijlage D.7). In 2017 is het gebruik van cocaïne echter niet gemeten
onder de scholieren. Voor cocaïne zijn daarom gegevens beschikbaar tot en met het jaar 2015.

Kerncijfers 2015
Vergeleken met cannabis gebruiken aanzienlijk minder leerlingen van het middelbaar onderwijs harddrugs,
zoals cocaïne. Dit blijkt uit het Peilstationsonderzoek scholieren (Van Dorsselaer et al., 2016) (zie bijlage
D.7). Van de 12-16-jarige scholieren had 1,3% ooit in het leven cocaïne gebruikt (tabel 4.3.1).

Tabel 4.3.1	
Percentage cocaïnegebruikers onder scholieren van het voortgezet onderwijs van
12-16 jaar. Peiljaar 2015
(%)
Ooit

1,3

Laatste jaar

0,9

Laatste maand

0,5

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar, en in de laatste maand. Bron: Peilstationsonderzoek Scholieren/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbosinstituut, 2015.

Trends in cocaïnegebruik
Het cocaïnegebruik onder scholieren wordt gemeten in het Peilstationsonderzoek Scholieren. De laatste
meting vond plaats in 2015 (Van Dorsselaer et al., 2016).
• Onder scholieren van 12-16 jaar van het voortgezet onderwijs daalde het percentage dat ervaring had
met cocaïne geleidelijk van 2,0% in 2003 naar 1,3% in 2015.
• Het percentage dat in de afgelopen maand nog cocaïne had gebruikt daalde in deze periode van 0,8%
naar 0,5% (figuur 4.3.1).
• De verschillen tussen 2011 en 2015 waren statistisch niet significant.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

140

| JAARBERICHT 2018

Figuur 4.3.1 Gebruik van cocaïne onder scholieren van het voortgezet onderwijs van 12-16 jaar,
vanaf 2003

Ooit

%

Laatste jaar

Laatste maand

3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
0,5
0,0
Jongens
Meisjes
Totaal

2003
2,4
1,6
2,0

2007
1,7
1,3
1,5

2011
1,7
1,0
1,4

2015
1,4
1,2
1,3

2003
1,9
1,1
1,5

2007
1,4
1,0
1,2

2011
1,4
0,8
1,1

2015
1,0
0,7
0,9

2003
1,1
0,4
0,8

2007
0,9
0,4
0,7

2011
0,8
0,5
0,6

2015
0,7
0,4
0,5

Percentage gebruikers ooit in het leven (links), in het laatste jaar (midden), en in de laatste maand (rechts). Bron: Peilstationsonderzoek scholieren (2003, 2007,
2011, 2015) / Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM.

Geslacht
Het gebruik van cocaïne verschilt niet tussen jongens en meisjes. In 2015 hadden vrijwel evenveel jongens
(1,4%) als meisjes (1,2%) ooit cocaïne gebruikt. Ook waren er geen statistisch significante verschillen
voor het laatste-maand-cocaïnegebruik (figuur 4.3.1)(Van Dorsselaer et al., 2016).

Leeftijd
Het gebruik van cocaïne neemt toe met de leeftijd. In 2015 had 0,4% van de 12-jarigen ervaring met
cocaïne; op 16-jarige leeftijd was dat 2,4%. Voor het laatste-maand-gebruik waren deze percentages
respectievelijk 0,1% (12 jaar) en 1,5% (16 jaar) (figuur 4.3.2) (Van Dorsselaer et al., 2016).

Figuur 4.3.2	Gebruik van cocaïne onder scholieren van 12-16 jaar van het voortgezet onderwijs naar
leeftijd. Peiljaar 2015
%

3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
0,5
0,0

Ooit
Laatste maand

12 jaar
0,4
0,1

13 jaar
0,5
0,1

14 jaar
0,9
0,2

15 jaar
2,5
0,9

16 jaar
2,4
1,5

Totaal 12-16 jaar
1,3
0,5

Percentage gebruikers ooit in het leven en in de laatste maand. Bron: Peilstationsonderzoek scholieren /Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM, 2015.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

141

| JAARBERICHT 2018

Schoolniveau
Hoe lager het schoolniveau hoe hoger het percentage cocaïnegebruikers. In 2015 lag onder scholieren
van 12-16 jaar het percentage dat ervaring had met cocaïne het laagst op het VWO en het hoogst op het
VMBO-b (tabel 4.3.2). Een soortgelijk patroon is te zien voor het laatste-maand-gebruik (Van Dorsselaer
et al., 2016).

Tabel 4.3.2	Gebruik van cocaïne onder scholieren van het voortgezet onderwijs van 12-16 jaar
naar schoolniveau. Peiljaar 2015
Ooit (%)

Laatste maand (%)

VMBO-b

2,7

1,0

VMBO-t

1,4

0,4

HAVO

1,0

0,6

VWO

0,3

0,1

Percentage gebruikers ooit in het leven en in de laatste maand. Bron: Peilstationsonderzoek Scholieren/Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM, 2015.

Gebruik onder studenten van het MBO en HBO
In 2017 is het gebruik van cocaïne gemeten in een landelijk onderzoek onder ongeveer 4.000 studenten
van het MBO en het HBO (tabel 4.3.3) (Tuithof, Van Dorsselaer, & Monshouwer, 2018).
• Het ooitgebruik van cocaine onder studenten van het MBO en HBO ligt op 4% en 2% gebruikte
het middel in de afgelopen maand. Jongens (5%) gebruikten het middel vaker ooit in het leven dan
meisjes (3%).
• Het gebruik was hoger onder 18-jarigen (5%) dan onder 16-jarigen (2%). Voor de hele groep
harddrugs lag het gebruik hoger onder 17-18 jarige MBO-studenten hoger dan onder leeftijdgenoten
van het HBO, maar de aantallen waren te klein om verschillen voor cocaïne apart te onderzoeken.
• Het cocaïnegebruik lag op het zelfde niveau als dat in een vorige peiling in 2015 onder circa 3.000
studenten (Verdurmen, Van Dorsselaer, & Monshouwer, 2016).

Tabel 4.3.3

Percentage cocaïnegebruikers onder andere groepen scholieren en studenten

Studenten MBO en HBO
(16-18 jaar)

Locatie

Peiljaar

Ooit
(%)

Laatste maand
(%)

Nederland

2015

3

1

2017

4

2

Scholieren klas 5 en 6
HAVO en VWO
(16-18 jaar)

Amsterdam

2016

3

<1%

Studenten MBO
(15-35 jaar)I

Amsterdam

2016

9

3

Percentage gebruikers van cocaïne ooit en in de laatste maand. I. De leeftijd van deze MBO-studenten varieerde van 15 tot en met 35 jaar en hun gemiddelde
leeftijd was 19 jaar. Door verschillen in meetmethoden is een directe vergelijking niet mogelijk. Bronnen: Peilstationsonderzoek MBO-HBO, 2017, Trimbosinstituut (Verdurmen et al., 2016; Tuithof et al., 2018), GGD Amsterdam/Jellinek (Dijkshoorn, Schilthuis, & Van Bakkum, 2016a), Antenne 2016 (Nabben et al.,
2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

142

| JAARBERICHT 2018

Gebruik in Amsterdam onder scholieren HAVO en VWO en studenten van het MBO
In (zeer) stedelijke gebieden ligt het cocaïnegebruik hoger dan in matig- of niet-stedelijke gebieden.
Ook onder 1.076 Amsterdamse HAVO/VWO scholieren en 1.972 MBO-studenten is gebleken dat
het cocaïnegebruik hoger ligt dan het landelijk gemiddelde (tabel 4.3.3) (Dijkshoorn, Schilthuis, & Van
Bakkum, 2016; Nabben et al., 2017). Bij de interpretatie hiervan is het belangrijk om rekening te houden
met verschillen in meetmethoden, waardoor een directe vergelijking niet mogelijk is.
• Van de leerlingen uit klas 5 en 6 van de HAVO en het VWO in Amsterdam had 3% ooit cocaïne
gebruikt.
• Van de MBO-studenten had 9% ooit cocaïne gebruikt, 6% in het afgelopen jaar, en 3% in de
afgelopen maand. Bij de mannelijke studenten lag het laatste-jaar-gebruik hoger dan bij de vrouwelijke
studenten (9% tegenover 3%). Studenten met een migratieachtergrond hadden in het afgelopen jaar
minder vaak cocaïne gebruikt dan autochtone studenten (4% tegenover 7%). Van de MBO-studenten
die in het afgelopen jaar cocaïne hadden gebruikt, vond 19% dat ze te veel of te vaak cocaïne hadden
gebruikt. Voor crack lag het percentage ooitgebruik op 5%, lag het percentage laatste-jaar-gebruik
op 3%, en lag het percentage laatste- maand-gebruik op 1%.

Speciale groepen jongeren en jongvolwassenen
In bepaalde groepen jongeren en jongvolwassenen komt de consumptie van cocaïne vrij vaak voor. Tabel
4.3.4 en 4.3.5 vatten de resultaten samen van uiteenlopende lokale en landelijke studies onder bezoekers
van uitgaansgelegenheden en kwetsbare groepen jongeren. De cijfers zijn niet vergelijkbaar vanwege
verschillen in leeftijdsgroepen en methoden van onderzoek. Bovendien zijn de responspercentages in
onderzoeken onder uitgaande jongeren en jongvolwassenen doorgaans laag (tussen 15% en 25%) en
zijn zij ‘op locatie’ of online geworven in plaats van via een representatieve steekproef uit de bevolking,
waardoor een vertekening van de resultaten kan optreden. De uitkomsten geven wel een indicatie van
verschillen tussen (risico)groepen jongeren en jongvolwassenen.

Uitgaande jongeren en jongvolwassenen
Cocaïne is relatief populair in het uitgaansleven, hoewel het gebruik van dit middel ook vaak in
privésettingen plaatsvindt. Het gaat daarbij vooral om het snuiven van cocaïne. In de afgelopen jaren
is cocaïne wat populariteit betreft in bepaalde groepen uitgaanders ingehaald door amfetamine, maar
ecstasy gaat nog steeds onverminderd aan kop. Landelijke en lokale onderzoeken suggereren dat tussen
de 10% en ruim 20% van de uitgaanders in de afgelopen maand cocaïne heeft gebruikt, vergeleken met
1,3% van de 15-34-jarigen in de algemene bevolking.
In Het Grote Uitgaansonderzoek (HGU) 2016 is het middelengebruik van 4.905 uitgaande jongeren en
jongvolwassenen van 15-35 jaar in kaart gebracht (Monshouwer, Van der Pol, Drost, & Van Laar, 2016).
De respondenten van dit onderzoek vormen geen representatieve steekproef van alle uitgaande jongeren
en jongvolwassenen, en er zijn verschillen in de steekproeven van 2013 en 2016, zoals uitgaansfrequentie
of muziekvoorkeur (zie bijlage D.3).
• Drie op de tien party- en clubgangers had in 2016 ooit cocaïne gebruikt, een kwart (25%) had in het
afgelopen jaar gebruikt en 12% deed dit nog in de afgelopen maand. Het merendeel is een ‘incidentele
snuiver’.
• Twee derde (66%) van de laatste-jaar-gebruikers in dit onderzoek had in het afgelopen jaar één keer
of een paar keer cocaïne gebruikt; 12% deed dat eens per maand, 15% een paar keer per maand, 5%
eens per week, 2% een paar keer per week. (Bijna) dagelijks gebruik kwam niet voor.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

143

| JAARBERICHT 2018

• Cocaïne is een typische partydrug. Op de vraag waar laatste-jaar-cocaïnegebruikers tijdens het uitgaan
het meest gebruiken, noemde ongeveer de helft (51%) een festival, en iets minder een club (44%),
thuis (44%), of een feestje (12%). Een poppodium (3%) of café (2%) werden zelden genoemd.
Respondenten konden maximaal 3 locaties aangeven.
Hogere prevalenties werden gerapporteerd onder speciale groepen uitgaanders in de Antenne-monitor, die
het middelengebruik volgt in het Amsterdamse uitgaansleven, en sinds kort ook in de Gooi en Vechtstreek.
Dit gebeurt door een panelstudie met sleutelfiguren uit het uitgaansleven en surveys onder wisselende
groepen jongeren en jongvolwassenen. Er lijkt een stijgende trend te zijn, met name onder clubgangers.
• In 2017 had van de bezoekers van clubs, raves, en festivals in Amsterdam 50% ooit cocaïne gebruikt
en 26% nog in de afgelopen maand (Nabben et al., 2018), vergeleken met respectievelijk 23% ooit
en 9% in de afgelopen maand onder de uitgaanders in Hilversum (Luijk et al., 2018) (tabel 4.3.4).
• Er wordt gesignaleerd dat het laatste-jaar-gebruik grotendeels een vergelijkbare trend laat zien als dat
van ecstasy: een piek in 1998, gevolgd door een stabilisatie tot 2008, met tussen 2008 en 2013 weer
een forse stijging (Nabben et al., 2018). Tussen 2013 en 2017 bleef het laatste-jaar-gebruik echter
stabiel (in tegenstelling tot de daling voor ecstasy). Er zijn echter wel verschillen tussen uitgaanssetting.
Opvallend is de verschuiving in het laatste-jaar-gebruik tussen clubbers (forse toename), en
festivalgangers (daling). Onder clubbers steeg het laatste-jaar-gebruik van 27% in 2013 naar 45%
in 2017, terwijl onder de festivalgangers het laatste-jaar-gebruik in deze periode daalde van 43%
naar 34%. Al met al nam in de hele groep uitgaanders het laatste-maand-gebruik van cocaïne toe
van 19% in 2013 naar 26% in 2017, maar ook deze toename komt alleen door een stijging van het
laatste-maand-gebruik onder de clubgangers (Nabben et al., 2018). Dit patroon wordt echter voor de
meeste uitgaansdrugs, behalve ecstasy, gevonden. Mogelijk speelt een verandering in de aard van de
uitgaanssettings bij deze verschuivingen een rol, doordat er “meer ruigere clubs” zijn ontstaan in 2017.
• In 2017 signaleerde de Antenne-monitor van Amsterdam een aparte subcultuur van “postmoderne
hedonisten”. Ze vormen “een kleine scene die het liefst nog onbekende cafés en clubs bezoekt”,
en combineren daarbij alcohol en cocaïne (Nabben et al., 2018). Toeristen in het Amsterdamse
uitgaansleven bleken vaker op een minder voorzichtige manier drugs te gebruiken. De meeste
problemen deden zich daarbij voor bij ecstasy en cocaïne. Op het afterfeest in het dancemilieu, het
voortgezette feest bij iemand thuis na afloop van het officiële feest, bleken voornamelijk amfetamine,
cocaïne, ketamine, en GHB te worden gebruikt.
• In 2015 had van de Amsterdamse coffeeshopbezoekers 23% in het afgelopen jaar cocaïne gebruikt
en 9% had in de afgelopen maand nog cocaïne gebruikt (Nabben et al., 2016). Dit was hoger dan
in 2009, met respectievelijk 14% laatste-jaar-gebruik en 5% laatste-maand-gebruik, maar alleen het
verschil in het laatste-jaar-gebruik was statistisch significant.
• In 2014 had 12% van de Amsterdamse cafébezoekers in de afgelopen maand cocaïne gebruikt en
dit verschilde niet statistisch significant van de 14% in 2010 (Benschop, Nabben, & Korf, 2015).
In 2014 had 1,5% van de cafébezoekers cocaïne gebruikt tijdens het uitgaan. De stijging in het
percentage crackgebruikers was wel statistisch significant. Tussen 2010 en 2014 steeg het percentage
ooitgebruikers van crack van 3% naar 7% en steeg het percentage laatste-maand-gebruikers van
crack van 0,3% naar 1,7%.
• Uit een survey in Amsterdam in 2013 onder 633 clubbers en ravers van gemiddeld 24 jaar bleek dat
47% ooit cocaïne had gebruikt en dat 19% in de afgelopen maand nog cocaïne had gebruikt. Onder
clubbers bleef het laatste-maand-gebruik stabiel tussen 2008 en 2013 (14% in beide jaren) (Nabben,
Benschop, & Korf, 2014).
Ook volgens een ouder uitgaans-surveyonderzoek onder 1.317 uitgaanders in de leeftijd van 12-35 jaar
in Den Haag had ongeveer een derde ooit cocaïne gebruikt (Van Dijk & Reinerie, 2015). Eén op de tien
gebruikte in de afgelopen maand nog (15% van de mannen en 6% van de vrouwen).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

144

| JAARBERICHT 2018

• Op 18-jarige leeftijd had ruim 16% al een keer cocaïne gebruikt. Gebruikers gaven aan cocaïne te
gebruiken om zo lang mogelijk te kunnen doorgaan met feesten.
Uit een onderzoek onder 446 studenten van de Universiteit Leiden bleek dat 7% van deze studenten ooit
cocaïne had gebruikt en 4% nog in het afgelopen jaar (Kunst & Gebhardt, 2018).

Tabel 4.3.4	
Ooitgebruik en laatste-maand-gebruik van cocaïneI onder uitgaande jongeren en
jongvolwassenen

Locatie

Peiljaar

Gemiddelde
leeftijd
(jaar)

Bezoekers van party’s, festivals en clubsII

Landelijk

2016

22

33

12

Coffeeshopbezoekers

Amsterdam

2009

28

34

5

2015

25

34

9

2010

27

34

12

3IV

0,3IV

2014

27

42

15

7IV

1,7IV

2013

24

47

19

2017

26

50

26

Cafébezoekers

AmsterdamIII

Bezoekers van clubs, ravesV en festivals

Amsterdam

Ooitgebruik
(%)

Laatstemaandgebruik (%)

Bezoekers van feestcafés,
clubs en poppodia

Hilversum

2017

21

23

9

Uitgaande jongeren en jongvolwassenen

Den Haag

2014

24

35

11

Leiden

2015

22

7

-

Studenten

Percentage ooitgebruikers en laatste-maand-gebruikers per groep. De cijfers in deze tabel zijn niet vergelijkbaar vanwege verschillen in leeftijdsgroepen en
methoden van onderzoek. De uitgaanders die deelnemen aan onderzoek zijn niet representatief voor alle uitgaanders. G4 = Amsterdam, Rotterdam, Den Haag,
en Utrecht. - = Gegevens onbekend. I. Snuifbare cocaïne in poedervorm, tenzij anders aangegeven. II. (Frequente) bezoekers van party’s en clubs geworven via
online community’s, websites en fora over feesten, party’s en festivals. III. Jongeren en jongvolwassenen uit mainstream-, hippe-, studenten-, en gay cafés.
Dus niet representatief voor alle cafébezoekers. IV. Rookbare cocaïne in de vorm van crack. V. Raves zijn “door verschillende organisaties en (vrienden)groepen
georganiseerde (quasi-)illegale feesten op alternatieve locaties” (Nabben et al., 2014). In 2016 kwamen op raves in Amsterdam gemiddeld 150-300 personen
(Nabben et al., 2017). VI. Jongeren met opvoedproblemen, delinquente jongeren, dak- en thuisloze jongeren en jongeren in overige hulpverleningstrajecten.

Kwetsbare groepen
Jongeren in justitiële jeugdinrichtingen en de jeugdzorg en dakloze jongeren hebben vaker ervaring met
het gebruik van cocaïne dan hun leeftijdsgenoten in de algemene bevolking. Recente studies ontbreken
(zie ook Kepper, Van Dorsselaer, Monshouwer, & Vollebergh, 2009; Kepper, van den Eijnden, Monshouwer,
& Vollebergh, 2014 en Van Laar et al., 2016). In 2020 komen weer landelijke gegevens beschikbaar voor
jongeren in hoog risico settings: praktijkonderwijs (PrO), in het speciaal onderwijs (REC-3 en REC-4) en
in de residentiële jeugdzorg (RJZ) en justitiële jeugdinrichtingen (JJI) (zie hoofdstuk 1).
• Van de jeugdigen in de jeugdzorg in Amsterdam in 2012 had 5% ooit cocaïne gebruikt en had 1% in
de afgelopen maand nog cocaïne gebruikt (Benschop et al., 2013).
• Zowel in 2016 als in 2017 constateerden jongerenwerkers in Amsterdam dat onder kwetsbare (buurt)
jongeren met een migratieachtergrond cocaïnegebruik minder voorkomt dan onder autochtone
kwetsbare (buurt)jongeren (Nabben et al., 2018; Nabben et al., 2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

145

| JAARBERICHT 2018

• In 2011 startte de Cohortstudie naar Daklozen in de vier grote steden (Coda-G4). Deze cohortstudie
volgt 513 daklozen vanaf het moment dat ze zich in 2011 hebben gemeld bij de maatschappelijke
opvang in een van de vier grote steden (Van Straaten et al., 2016). De groep van 513 daklozen
bestond voor 20% uit jongvolwassenen van 18-22 jaar. Van deze jongvolwassenen was 60% man en
had 63% een migratieachtergrond, de gemiddelde leeftijd was 22 jaar. In deze groep had 2% in de
afgelopen maand snuifcocaïne gebruikt.

Tabel 4.3.5

Ooitgebruik en laatste-maand-gebruik van cocaïne onder kwetsbare groepen

Locatie

Peiljaar

Gemiddelde
leeftijd
(jaar)

G4

2012/2013

22

-

2

Amsterdam

2012

16

5

1

Dakloze jongeren
Jongeren in de jeugdzorgI

Ooitgebruik
(%)

Laatstemaandgebruik (%)

Percentage ooitgebruikers en laatste-maand-gebruikers per groep. De cijfers in deze tabel zijn niet vergelijkbaar vanwege verschillen in leeftijdsgroepen en
methoden van onderzoek. G4 = Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, en Utrecht. - = Niet gemeten. I. Jongeren met opvoedproblemen, delinquente jongeren,
dak- en thuisloze jongeren en jongeren in overige hulpverleningstrajecten. Bronnen: Coda-G4, IVO, UMC St Radboud (Van Straaten et al., 2014), Antenne 2012
(Benschop et al., 2013).

4.4

Problematisch gebruik

Betrouwbare schattingen van het totale aantal probleemgebruikers van cocaïne ontbreken. Volgens wat
oudere veldstudies en registratiegegevens gaat het globaal om drie groepen gebruikers.
• De eerste groep bestaat uit de probleemgebruikers van opiaten (zie § 5.4), waarvan een groot deel
óók cocaïne gebruikt, veelal de kant-en-klare rookbare vorm crack.
In 2013 werd er een veldonderzoek uitgevoerd onder 401 problematische opiatengebruikers in
de steden Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Eindhoven, en Haarlem (Cruts, Van Laar, & Buster,
2013).1 Naast opiaten had 78% van de problematische opiatengebruikers de afgelopen maand
ook crack gebruikt en had 82% in het afgelopen jaar crack gebruikt. In de afgelopen maand had
5% snuifcocaïne gebruikt en in het afgelopen jaar had 8% snuifcocaïne gebruikt.
• De tweede groep bestaat uit probleemgebruikers in de harddrugsscene die frequent cocaïne, vooral
crack, consumeren, zonder daarnaast heroïne te nemen.
• De derde groep bestaat uit gebruikers bij wie het aanvankelijk ‘recreatief’ gebruik van snuifcocaïne
is overgegaan in problematisch gebruik, ‘de ontspoorde cocaïnesnuivers’ (Nabben et al., 2017). In
vergelijking met crackgebruikers zijn zij doorgaans begonnen met het gebruik van snuifcocaïne vanuit
een meer maatschappelijk geïntegreerde positie.
Bij de drie groepen die hierboven werden genoemd, komt crackverslaving vooral voor in de eerste twee
groepen. Maar ook in de derde groep kan cocaïneverslaving ontstaan.
• Van het totaal aantal crackverslaafden (zowel degenen die alleen crack gebruiken alsook degenen
die opiaten gebruiken) zijn er, inmiddels wat gedateerde, schattingen voor de drie grootste steden
van Nederland: Amsterdam, Rotterdam en Den Haag (Oteo Pérez, Cruyff, Benschop, & Korf, 2013).

1

Zij voldeden naar eigen zeggen aan tenminste drie van de volgende zeven criteria: 1) gebruiken ondanks de psychische en emotionele problemen
daarvan, 2) veel tijd besteden aan het gebruik, 3) veel meer nodig hebben voor hetzelfde effect, 4) meer gebruiken dan men van plan was, 5) zonder
succes proberen te minderen, 6) stoppen met belangrijke andere activiteiten, en 7) zich ziek voelen bij het stoppen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

146

| JAARBERICHT 2018

Voor de drie grootste steden wordt het aantal crackverslaafden geschat op 6.659, waarvan 2.524
in Amsterdam (in 2009), 2.362 in Rotterdam (in 2010), en 1.773 crackverslaafden in Den Haag
(in 2010).
Dit komt neer op 0,5% crackverslaafden in de drie grootste steden onder de bevolking van 15-64
jaar (1 op de 200 inwoners). Per stad komt dit neer op 0,5% in Amsterdam (in 2009), 0,6% in
Rotterdam (in 2010) en 0,5% crackverslaafden in de bevolking van Den Haag (in 2010).
Van de crackverslaafden is 77% man, 13% is jonger dan 35 jaar.
• Er is geen schatting van het aantal problematische gebruikers van snuifcocaïne. De Amsterdamse
Antenne-monitor signaleert in 2017 wel dat in een aantal netwerken van uitgaanders het (bijna)
wekelijks gebruik van cocaïne toeneemt, soms als gevolg van stress, hoge werkdruk en fors
alcoholgebruik (Nabben et al., 2018). Ruim een kwart (28%) van de laatste-jaar-gebruikers vindt
dat zij te veel of vaak cocaïne gebruiken, clubgangers meer dan festivalgangers (37% versus 17%).
Problematisch gebruik kan ook ontstaan doordat zware cokegebruikers meer moeite hebben hun agressie
onder controle te houden (Ferwerda, Van Hasselt, Van Ham, & Voorham, 2012; Fonseca Pego et al.,
2018). Er is overigens “geen consistent bewijs voor een oorzakelijk verband tussen recreatief (snuif)
cocaïnegebruik en agressiviteit”, zoals dat causale verband met agressie wel is gevonden voor alcohol
(Kuypers, Verkes, Van den Brink, Van Amsterdam, & Ramaekers, 2018; Van Amsterdam & Niesink, 2017).
Agressie wordt namelijk meer bepaald door de karaktereigenschappen van de gebruikers dan door het
middel. Voor Nederlandse crackgebruikers werd gevonden dat ze eerder crimineel gedrag zullen vertonen
als ze jonger zijn, dakloos zijn, zwaarder gebruiken en al een criminele voorgeschiedenis hebben (Oteo
Pérez, Benschop, Blanken, & Korf, 2015).

4.5

Gebruik: internationale vergelijking

Algemene bevolking
Gegevens over het drugsgebruik in de lidstaten van de Europese Unie, Noorwegen en Turkije worden
verzameld door het EMCDDA (European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction, 2018b). In
de Verenigde Staten, Canada en Australië worden de gegevens over het drugsgebruik in de algemene
bevolking verzameld door achtereenvolgens de SAMHSA (Substance Abuse and Mental Health Services
Administration, 2018), de CTADS (Canadian Tobacco Alcohol and Drugs Survey, 2015) en het AIHW
(Australian Institute of Health and Welfare, 2017).
In de algemene bevolking van westerse landen is het aantal mensen dat harddrugs zoals cocaïne gebruikt,
aanzienlijk lager dan het aantal mensen dat cannabis gebruikt. Wel is cocaïne in Europa de meest gebruikte
stimulerende drug (European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction, 2018). Het gebruik van
cocaïne ligt hoger in het Westen en het Zuiden van Europa. Voor het vergelijken van verschillende landen
en regio’s beperkt dit Jaarbericht zich tot de resultaten van bevolkingsonderzoeken en wordt nog geen
gebruik gemaakt van analyses van het rioolwater. Voor de analyses van rioolwater is nog onduidelijk in
hoeverre deze een goede vergelijking mogelijk maken tussen verschillende landen en regio’s in de mate
van het drugsgebruik (zie § 1.3).
Verschillen in peiljaar, meetmethoden en steekproeven bemoeilijken een precieze vergelijking. Van invloed
is onder andere de leeftijdsgroep. Het gebruik van cocaïne komt doorgaans vaker voor onder jongeren en
jongvolwassenen en daardoor worden in de leeftijdsgroep van 15-34 jaar hogere prevalenties gevonden
dan in de leeftijdsgroep van 15-64 jaar. Tabel 4.5.1a geeft gebruikscijfers die zijn (her)berekend volgens de
standaard leeftijdsgroepen van het EMCDDA (15-64 jaar en 15-34 jaar). Gegevens voor de overige landen

NATIONALE DRUG MONITOR

|

147

| JAARBERICHT 2018

staan in tabel 4.5.1b. Voor Europa zijn alleen landen uit de EU-15 en Noorwegen opgenomen waarvoor
recente gegevens beschikbaar zijn. Voor zover beschikbaar zijn gegevens voor andere EU-lidstaten in
bijlage C vermeld.
• Het percentage mensen in de algemene bevolking dat ervaring heeft met cocaïne is veruit het grootst
in de Verenigde Staten, alhoewel de Verenigde Staten net niet aan kop gaan in het percentage laatstejaar-gebruik. Het hoogste percentage laatste-jaar-gebruik in de algemene bevolking werd in 2016
gevonden in Australië, namelijk 2,5% onder de algemene bevolking vanaf 14 jaar (Australian Institute
of Health and Welfare, 2017).
• In de EU-15 en Noorwegen varieert het percentage ooitgebruikers in de leeftijdsgroep van 15-64 jaar
van 1,2% in Portugal tot 9,1% in Spanje. Van alle EU-lidstaten ligt het percentage ooitgebruikers
het laagst in Malta (0,5% in 2013). In 2017 had in Nederland 6,2% van de bevolking van 15-64
jaar ervaring met cocaïne. Dat ligt iets boven het Europese gemiddelde van 5,1% volgens de meest
recente surveys (European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction, 2018). Het Europese
gemiddelde zoals berekend door het EMCDDA is daarbij een schatting die is gewogen op basis van
de bevolkingsomvang. Landen met veel inwoners tellen daardoor zwaarder mee. Voor Nederland is
het Europese gemiddelde berekend op de gegevens van 2016 en nog niet op de gegevens van 2017.
• Het Europese gemiddelde voor het laatste-jaar-gebruik onder 15-34-jarigen lag op 1,9% (European
Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction, 2018). In Nederland was dit percentage in 2017 in
deze leeftijdsgroep ongeveer twee keer zo hoog, namelijk 4,5%.

Tabel 4.5.1a	Consumptie van cocaïne onder de algemene bevolking van enkele EU-15 lidstaten en
Noorwegen: leeftijdsgroepen 15-64 jaar en 15-34 jaar
15-64 jaar

15-34 jaar

Land

Jaar

Ooitgebruik
(%)

Laatste -jaargebruik (%)

Ooitgebruik
(%)

Laatste -jaargebruik (%)

Spanje

2015

9,1

2,0

9,4

3,0

Ierland

2015

7,8

1,5

10,7

2,9

Nederland

2017

6,2

2,2

8,7

4,5

Frankrijk

2014

5,4

1,1

7,7

2,4

Noorwegen

2016

3,8

0,6

6,0

1,3

Zweden

2008

3,3

0,5

-

-

Oostenrijk

2015

3,0

0,4

3,1

0,4

Finland

2014

1,9

0,5

2,9

1,0

Portugal

2016

1,2

0,2

1,1

0,3

Verschillen in peiljaar, meetmethoden en steekproeven bemoeilijken een precieze vergelijking tussen de landen. De tabel is geordend op het percentage
ooitgebruikers (15-64 jaar). Percentage gebruikers ooit in het leven en in het laatste jaar. - = Geen cijfers voor deze leeftijdsgroepen beschikbaar. Bronnen:
EMCDDA; Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

148

| JAARBERICHT 2018

Tabel 4.5.1b	Consumptie van cocaïne onder de algemene bevolking van enkele EU-15 lidstaten,
de Verenigde Staten, Canada en Australië: overige leeftijdsgroepenI

Land
Verenigde Staten

Jaar

Leeftijd
(jaar)

Ooitgebruik (%)

Laatste-jaar- gebruik
(%)

2017

18 en ouder

16,3

3,0

12 en ouder

14,9

2,9

Verenigd Koninkrijk
(Engeland en Wales)

2016

6,2

2,2

4,5

Australië

2016

14 en ouder

9,0

2,5

Canada

2012

15 en ouder

7,3

1,1

Italië

2017

15 - 74

6,8

1,3

Denemarken

2017

16 en ouder

6,4

1,6

Duitsland

2015

18 - 64

3,8

0,6

Percentage gebruikers ooit in het leven en in het laatste jaar. Verschillen in peiljaar, meetmethoden en steekproeven bemoeilijken een precieze vergelijking
tussen landen. De tabel is geordend op het percentage ooitgebruikers. I. Drugsgebruik is naar verhouding laag in de jongste (12-15 jaar) en de oudere
leeftijdsgroepen (>64 jaar). Gebruikscijfers in studies met respondenten die jonger en/of ouder zijn dan de EMCDDA-standaard zullen mogelijk lager uitvallen
dan cijfers in studies die de EMCDDA-standaard toepassen. Voor studies met een meer beperkt leeftijdsbereik geldt het omgekeerde. Bronnen: EMCDDA,
SAMHSA, CTADS, AIHW.

Jongeren
In de ESPAD-peilingen onder 15- en 16-jarige scholieren in Europa werd in 2003, 2007, 2011 en 2015
gevraagd naar het ooitgebruik van cocaïne (Hibell et al., 2004, 2009, 2012; Kraus, Leifman, & Vicente,
2016). In 2003 is ook gevraagd naar het laatste-jaar-gebruik en in 2015 is apart gevraagd naar (snuif)
cocaïne en crack. De cijfers uit de ESPAD zijn beter vergelijkbaar dan de cijfers uit onderzoeken onder de
algemene bevolking.
• Tabel 4.5.2 toont het gebruik van cocaïne onder scholieren in een aantal landen van de EU,
Noorwegen, Zwitserland en de Verenigde Staten. Dit laatste land deed niet mee aan de ESPAD maar
voerde wel vergelijkbaar onderzoek uit.
• Het hoogste percentage ooitgebruik van (snuif)cocaïne werd in 2015 gevonden in Frankrijk (4%),
gevolgd door Italië (3%), Ierland (3%) en België. Het ooitgebruik van crack lag eveneens het hoogst
in Frankrijk (3%) en Italië (3%) (tabel 4.5.2).
• Nederland neemt met 2% voor (snuif)cocaïne een middenpositie in en scoort met 1% voor crack
relatief laag, maar de verschillen met de andere landen zijn klein (tabel 4.5.2).
• Het gemiddelde van 34 onderling vergelijkbare Europese landen lag eveneens op 2% voor (snuif)
cocaïne en op 1% voor crack.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

149

| JAARBERICHT 2018

Tabel 4.5.2	Consumptie van cocaïne onder scholieren van 15 en 16 jaar in een aantal lidstaten van de
Europese Unie, Noorwegen, Zwitserland en de Verenigde Staten.I Peiljaren 2003, 2007,
2011 en 2015
2003

2007

2011

2015

Ooitgebruik (%)

Laatstejaargebruik (%)

Ooitgebruik (%)

Ooitgebruik (%)

Ooitgebruik
cocaïne (%)

Ooitgebruik
crack (%)

Frankrijk

3

-

5

4

4

3

Italië

4

3

5

3

3

3

Ierland

3

1

4

3

3

2

BelgiëII

3

1

4

4

3

1

Spanje

IV

6

5

4

2

2

3

Portugal

3

2

2

3

2

1

3

1

3

2

2

1

2

2

3

2

2

-

Zweden

1

0

2

1

2

-

Griekenland

1

1

1

1

1

1

Noorwegen

1

1

1

1

1

1

Finland

0

0

1

1

1

-

Verenigde StatenI

5

3

5

3

-

-

Duitsland

III

2

2

3

3

-

-

Verenigd KoninkrijkV

4

3

5

-

-

-

Zwitserland

1

0

3

-

-

-

Land

Nederland
Denemarken

IV

Percentage gebruikers ooit in het leven en, voor 2003, in het laatste jaar. - = Niet gemeten. I. De Verenigde Staten deden niet mee aan de ESPAD, maar voerden
vergelijkbaar onderzoek uit. II. België in 2011 en 2015 alleen voor Vlaanderen. III. Duitsland in 2007 voor 6 en in 2011 voor 5 van de 16 deelstaten. IV. De gegevens
voor Spanje en Denemarken zijn minder representatief, Denemarken vanaf 2015 weer representatief. V. Verenigd Koninkrijk niet voor 2011 vanwege te lage
respons (slechts 6% van de scholen). Bron: ESPAD.

4.6

Hulpvraag en incidenten

Chronische cocaïneproblematiek wordt onder andere gezien en behandeld in de verslavingszorg. Acute
hulpvraag wordt geregistreerd in de Monitor Drugsincidenten. Deze monitor beschrijft de aard en
omvang van acute drugsgerelateerde gezondheidsincidenten bij patiënten die worden behandeld op de
spoedeisende hulp (SEH) van een ziekenhuis, door de ambulance, door politieartsen of op de EHBO van
een grootschalig evenement. Ook de Landelijke Basisregistratie Ziekenhuiszorg (LBZ) bevat een schatting
van het aantal patiënten met middelengebruik als hoofd- of nevendiagnose. Zie bijlage D.4 voor de meest
recente gegevens (2014).

Verslavingszorg
De verslavingszorg is het onderdeel van de gezondheidszorg dat hulp biedt aan mensen die verslaafd
zijn geraakt aan drugs, alcohol, medicijnen, gokken, of andere gedragsverslavingen. De pas verschenen
Multidisciplinaire richtlijn Stoornissen in het gebruik van niet-opioïde drugs adviseert om bij een
stoornis in het gebruik van cocaïne als eerste keus contingentie management aan te bieden. Mocht

NATIONALE DRUG MONITOR

|

150

| JAARBERICHT 2018

deze behandelingsvorm niet beschikbaar zijn, dan wordt aanbevolen om in plaats daarvan cognitieve
gedragstherapie aan te bieden (Hendriks et al., 2018). Bij cocaïneverslaving is ‘contingency management’,
waarbij beloningen worden gegeven (zoals tegoedbonnen) voor het niet meer gebruiken van cocaïne, tot
nu toe het meest effectief gebleken (Schierenberg, Van Amsterdam, Van Den Brink, & Goudriaan, 2012).
Bovendien is er voldoende bewijs voor de effectiviteit van een breed opgezet interventiepakket volgens
de principes van de Community Reinforcement Approach (CRA), waarvan ‘contingency management’
vaak onderdeel is (Roozen, De Waart, & Van Der Kroft, 2010). Het is nog niet bekend in hoeverre deze
interventies in Nederland structureel worden toegepast voor de behandeling van cocaïneverslaving.
Verslavingszorginstellingen leveren geanonimiseerde gegevens over de hulpverlening aan via het Landelijk
Alcohol en Drugs Informatie Systeem (LADIS) (Wisselink, Kuijpers, & Mol, 2016). De meest recente
gegevens gaan over 2015 (Zie in bijlage A: Cliënt LADIS).
• Het aantal cliënten met cocaïne als primair probleem is sinds 2008, met wat schommelingen, gedaald
(figuur 4.6.1). Tussen 2014 en 2015 vond er nog een daling plaats met 10%.
• Per 100.000 inwoners van 15 jaar en ouder daalde het aantal primaire cocaïnecliënten van 65 in 2006
naar 52 in 2015.
• Het aandeel van de primaire cocaïnecliënten in alle cliënten met een drugsprobleem lag in 2006 op
28% en lag in 2015 op 23%.
• Voor bijna de helft van de primaire cocaïnecliënten (45%) was in 2015 roken (crack) de belangrijkste
wijze van gebruik en voor iets meer dan de helft (54%) snuiven. Slechts 1% injecteerde de cocaïne.
Ook in 2006 lag het percentage injecteerders op 1%, maar in dat jaar lag het percentage rokers hoger
(52%) en lag het percentage snuivers lager (47%). Op lokaal niveau is ook in Den Haag, onder de
cocaïnecliënten van Brijder Verslavingszorg, een daling geconstateerd in het percentage rokers. In de
afgelopen vijf jaar daalde onder de cocaïnecliënten in Den Haag het percentage rokers van 68% naar
53% in 2017 (Rigter & Blanken, 2018).
• In 2015 was 16% van de primaire cocaïnecliënten een nieuwkomer. Deze nieuwkomers werden
ingeschreven in 2015 en stonden niet eerder ingeschreven bij de verslavingszorg voor een
drugsverslaving, een alcoholverslaving of een andere verslaving. In 2006 lag het percentage
nieuwkomers op 21%.
• Van de 7.295 primaire cocaïnecliënten in 2015 stond bij 4.557 cliënten (62%) zowel een primaire als
een secundaire problematiek geregistreerd. Bij deze cliënten ging het vooral om alcohol (33%), opiaten
(28%) en cannabis (19%). In 4% van de gevallen ging het om een primaire verslaving aan crack en
een secundaire verslaving aan snuifcocaïne en ging het omgekeerd in 1% van de gevallen om een
primaire verslaving aan snuifcocaïne en een secundaire verslaving aan crack.
• Cocaïne werd ook vaak als secundair probleem genoemd (figuur 4.6.1). Ook het aantal cliënten
met cocaïne als secundair probleem is de afgelopen jaren gedaald. Voor deze groep was in 2015 het
primaire probleem vooral opiaten (46%), gevolgd door alcohol (36%) en cannabis (11%).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

151

| JAARBERICHT 2018

Figuur 4.6.1	Aantal cliënten bij de verslavingszorg met primaire of secundaire cocaïneproblematiek,
vanaf 2006
Aantal

10.000
9.000
8.0 00
7.000
6.000
5.000
4.000
3.000
2.00 0
1.000
0
Primair
Secu ndair

2006
8.736
7.488

2007
9.066
7.560

2008
9.503
7.657

2009
9.132
7.802

2010
8.636
7.684

2011
8.312
7.934

2012
7.992
7.200

2013
8.277
6.766

2014
8.0 69
6.463

2015
7.295
6.138

Aantal cliënten. Voor de aanleverende instellingen, zie bijlage D.5. Bron: LADIS, IVZ, bewerking Trimbos-instituut.

Leeftijd, geslacht en opleidingsniveau
In 2015 waren 8 van de 10 primaire cocaïnecliënten man (82%).
• De gemiddelde leeftijd in 2015 was 39 jaar, vergeleken met 34 jaar in 2006. Daarmee zijn de primaire
cocaïnecliënten jonger dan de opiaat-, en alcoholcliënten maar ouder dan de cannabis-, ecstasy-,
amfetamine- en GHB-cliënten.
• Figuur 4.6.2 laat zien dat 60% van de primaire cocaïnecliënten in 2015 tussen de 25 en 44 jaar was.
Het aandeel jonge cocaïnecliënten van 15-34 jaar is in de afgelopen tien jaren gedaald van 54% in
2006 naar 38% in 2015. Het aandeel van de cocaïnecliënten van 40 jaar en ouder is in deze periode
gestegen van 27% in 2006 naar 46% in 2015.
• Deze veroudering komt grotendeels op conto van de crackverslaafden, van wie een deel ook
problemen met opiaten heeft (zie § 5.6).
• In 2015 had van de primaire cocaïnecliënten 48% geen opleiding afgerond of een lagere opleiding
afgerond, had 39% een middelbare opleiding afgerond en had 13% een hogere opleiding afgerond.
(Voor de verklaring van lagere, middelbare en hogere opleiding, zie in bijlage A onder: Cliënt LADIS.)
• Hierboven (§ 4.2) werd er op gewezen dat in de algemene bevolking hoger opgeleiden meer
ervaring hebben met cocaïne dan lager opgeleiden. Dit in tegenstelling tot het gegeven dat onder de
cocaïnecliënten in de verslavingszorg slechts 13% hoger is opgeleid en 48% lager is opgeleid.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

152

| JAARBERICHT 2018

Figuur 4.6.2 Leeftijdsverdeling van de primaire cocaïnecliënten bij de verslavingszorg, in 2006 en 2015
% 25
20
15
10
5
0
15-19
Leeftijd
jaar
2006
2
2015
1

20-24
jaar
12
7

25-29
jaar
20
14

30-34
jaar
20
16

35-39
jaar
19
15

40-44
jaar
13
15

45-49
jaar
8
13

50 -54
jaar
4
9

>54
jaar
2
9

Percentage cliënten per leeftijdsgroep. Voor de aanleverende instellingen, zie bijlage D.5. Bron: LADIS, IVZ, bewerking Trimbos-instituut.

Incidenten
De Monitor Drugsincidenten (MDI) en het Letsel Informatie Systeem (LIS) (zie bijlage D.6) houden
gegevens bij over de aard en omvang van acute drugsgerelateerde gezondheidsincidenten (Lameijer,
Wijers, Croes, De Ruiter, & Valkenberg, 2018). De informatie wordt verzameld in een aantal regio’s
en geeft geen totaaloverzicht van het absolute aantal drugsgerelateerde gezondheidsincidenten in heel
Nederland.
De gegevens hieronder hebben uitsluitend betrekking op incidenten waarbij cocaïne-HCl (cocaïnepoeder
of snuifcoke) was gebruikt (tenzij anders aangegeven). Het aantal incidenten met cocaïnebase (basecoke,
crack) was te klein om als aparte groep te bespreken. Tussen 2009 en 2017 werden 175 incidenten gemeld
waarin cocaïnebase als enige drug was gebruikt.
In 2017 werden in totaal 5.905 drugsincidenten gemeld. Bij 387 gevallen (7%) werd cocaïne-HCl als
enige drug gemeld (met of zonder alcohol). De gegevens over de gebruikte drugs zijn grotendeels
afkomstig van zelfrapportage. Tabel 4.6.1 vat alle incidenten met cocaïne-HCl als enige drug samen over
de periode 2009- 2017. In die periode werden 38.975 incidenten geregistreerd in de MDI-peilstations
en LIS-ziekenhuizen, waarvan 2.608 met alleen cocaïne-HCl. Bij de 7.178 incidenten in deze periode
waarin meerdere drugs werden gecombineerd, maakte cocaïne in 2.328 gevallen (32%) deel uit van
de combinatie. Van de gemonitorde drugs wordt cocaïne relatief vaak in combinatie met andere drugs
gebruikt, 49% van de cocaïnegebruikers met een gezondheidsincident heeft nog een andere drug
gebruikt. Vanwege verschillen tussen de medische diensten worden hieronder de gegevens uitgesplitst
naar type dienst.
• Politieartsen zien relatief vaak acute gezondheidsincidenten met snuifcoke: in de periode 2009-2017
was één op de vijf drugsincidenten bij hen gerelateerd aan het gebruik van cocaïne als enige drug,
terwijl de andere medische diensten hier in mindere mate mee te maken kregen (2%-11%) (tabel
4.6.1).
• Patiënten behandeld op EHBO-posten combineren twee keer zo vaak cocaïne met andere drugs, dan
patiënten geregistreerd bij de andere diensten.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

153

| JAARBERICHT 2018

Kenmerken patiënten en incidenten gerelateerd aan gebruik van cocaïne
• In vergelijking met de andere drugs zijn patiënten met een gezondheidsincident na cocaïnegebruik
vaker man: 80% van de patiënten met een gezondheidsincident na het gebruik van alleen cocaïne is
man. Bij intoxicaties met andere drugs is gemiddeld 68% van de patiënten een man.
• Vergeleken met andere drugs zijn patiënten met een cocaïne-intoxicatie ook vaker ouder; 75% van
de patiënten met een cocaïne-intoxicatie is 25 jaar of ouder, terwijl bij intoxicaties met andere drugs
51% van alle geregistreerde patiënten 25 jaar of ouder is.
• Incidenten die zijn geregistreerd bij de MDI zijn ingedeeld in een lichte, matige, of ernstige mate van
intoxicatie. In het LIS wordt de mate van intoxicatie niet gescoord. Behalve bij de EHBO-posten op
evenementen, is de mate van de cocaïne-intoxicatie bij meer dan de helft van de gevallen matig of
ernstig. Daarin speelt ongetwijfeld een rol dat meer dan de helft van deze patiënten ook alcohol heeft
gedronken, en dat is meer dan bij andere drugs. De absolute aantallen behandelde cocaïne-intoxicaties
per jaar in elke dienst zijn te klein om duidelijke trends in de mate van intoxicatie over de jaren te
signaleren.
• Bij de incidenten met cocaïne zijn vaak ook andere drugs gebruikt (deze combinatiegevallen zijn niet
opgenomen in tabel 4.6.1). Een veel gemelde combinatie is die van cocaïne met ecstasy en/of GHB.

Tabel 4.6.1

Incidenten met cocaïne-HCl als enige drug geregistreerd door de Monitor Drugsincidenten
(MDI) en het Letsel Informatie Systeem (LIS), 2009-2017

Ambulances

SEH-MDIziekenhuizen

SEH-LISziekenhuizen

Politieartsen

EHBO

Aantal incidenten (% van het
totaal binnen de dienst)

804
(9)

434
(7)

516
(11)

455
(19)

330
(2)

Man (%)

79

82

77

90

72

Leeftijd: <25 jaar (%)

20

20

19

20

58

35

40

-

43

80

Matig (%)

50

41

-

48

18

Ernstig (%)III

15

19

-

9

2

Mate van intoxicatie*
Licht (%)I
II

*Percentages berekend op de bekende aantallen. Vanwege afronding tellen de percentages niet overal exact op tot 100%. I. Licht: goed aanspreekbaar, gebruik
merkbaar in gedrag. II. Matig: onvoldoende aanspreekbaar, duidelijk onder invloed. III. Ernstig: niet aanspreekbaar vanwege (sub)comateuze toestand of
geagiteerd/agressief gedrag, eventueel in combinatie met gestoorde vitale parameters (zoals hartslag, bloeddruk en ademhalingsfrequentie). Bron: MDI,
Trimbos-instituut (Wijers et al., 2017).

Rijden onder invloed
Aan het rijden onder invloed van cocaïne zijn risico’s verbonden (Roncero et al., 2016) (zie ook § 14.2).
Het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) voert analyses uit van bloedmonsters die door de politie zijn
afgenomen van verkeersdeelnemers die worden verdacht van het gebruik van drugs of medicijnen. Het
NFI let daarbij ook op cocaïne.
• In 2013, 2014, 2015, en 2016 werden achtereenvolgens 928, 978, 966, en 1.211 bloedmonsters
standaard onderzocht op drugs en medicijnen. Cocaïne werd aangetroffen in respectievelijk 131
bloedmonsters (14%), 156 bloedmonsters (16%), 181 bloedmonsters (19%), en 210 bloedmonsters
(17%).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

154

| JAARBERICHT 2018

• Wettelijke limieten voor het rijden onder invloed van drugs gelden vanaf 1 juli 2017 (zie § 2.1.6)
(Nederlands Forensisch Instituut, 2017). Deze wettelijke limieten gelden voor amfetamineachtige
stoffen (amfetamine, methamfetamine, MDEA, MDMA, MDA), cocaïne, morfine, THC, en GHB. Bij
het gebruik van één middel geldt er een grenswaarde. Het gecombineerd gebruik van meerdere drugs,
of het gecombineerd gebruik van alcohol met een drug is altijd strafbaar. Hiervoor geldt een nullimiet.
Het NFI onderzoekt de bloedmonsters van verdachte bestuurders op alcohol en drugs. Sinds 1 juli 2017
kwamen bij het NFI meer bloedmonsters binnen dan aanvankelijk werd verwacht (Van Joolen, 2017).

4.7

Ziekte en sterfte

Ziekte
Gezondheidsproblemen, vooral door het frequent roken van crack, zijn longcomplicaties (‘coke
longen’), hartaanvallen, hersenbloedingen, nierinfarcten, epileptische aanvallen, uitputting en
weerstandsvermindering, rusteloosheid, geïrriteerdheid, neerslachtigheid, depressies, angsten, psychose en
paranoia (Van Wilgenburg, 2006). Ook kan met fatale afloop de grote lichaamsslagader (aorta) springen
bij zwaar gebruik (D’Errico, Niballi, & Bonuccelli, 2018).
Cocaïne versneden met levamisol (zie ook § 4.8) kan bij zware gebruikers op langere termijn aanleiding
geven tot gezondheidsproblemen.
• Frequente gebruikers van cocaïne lopen het risico op cytopenie (vermindering van het aantal
bloedcellen) en levamisolgeïnduceerde vasculopathie (LIV) (Brunt, Van den Berg, Pennings, &
Venhuis, 2017). LIV leidt tot het afsterven van bloedvaten in de huid, in week weefsel (neus, wangen,
oorschelp) en in boteinden. Ook kan levamisol hersenbeschadigingen veroorzaken.

Sterfte
Volgens de Doodsoorzakenstatistiek van het CBS sterven er in Nederland naar verhouding maar weinig
mensen aan de directe acute gevolgen van cocaïnegebruik. Hierbij dient wel te worden aangetekend
dat de Doodsoorzakenstatistiek van het CBS niet specifiek is toegerust op het registreren van drugsgerelateerde sterfte (zie bijlage D.1). Tal van factoren, waaronder wijzigingen in de registratie (zoals het
elektronisch gaan aanleveren van de doodsoorzakenformulieren) en het detecteren van aan middelen
geregistreerde sterfte (zoals een toename van kwantitatief of kwalitatief toxicologisch onderzoek door
forensisch artsen) kunnen van invloed zijn geweest op de aantallen en de trends (zie bijlage D.1). De cijfers
moeten daarom voorzichtig worden geïnterpreteerd.
• Tussen 2008 en 2017 lag het aantal gevallen waarbij een cocaïnestoornis of -vergiftiging expliciet als
onderliggende doodsoorzaak was geregistreerd (voor zover herkend) op gemiddeld 29 per jaar. Het
aantal verdubbelde de afgelopen jaren van 24 gevallen in 2013 en 2014 naar 55 gevallen in 2017 (zie
figuur 5.7.2 in hoofdstuk 5).
• In hoeverre het hier een daadwerkelijke stijging betreft, is zoals hiervoor genoemd niet bekend.
Mogelijk zijn cocaïnegerelateerde sterftegevallen die voorheen in de bredere niet gespecificeerde
categorie ‘overigen’ vielen nu als cocaïne gerelateerde sterftegevallen herkend.
• Figuur 4.7.1 geeft de verdeling naar leeftijdsgroep van de sterftegevallen vanwege cocaïne in de
periodes van 2007 tot en met 2011 en van 2012 tot en met 2017. Het aandeel van de leeftijdsgroep
van 45 jaar en ouder is gestegen van 24% in de periode van 2007-2011 naar 47% in de periode van
2012-2017. Tussen 2008 en 2017 schommelde het percentage mannen onder de cocaïneslachtoffers
rond de 83%.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

155

| JAARBERICHT 2018

• Het totale aantal in Nederland overleden ‘cocaïnebolletjesslikkers’ is niet bekend. Dit komt onder meer
doordat de Doodsoorzakenstatistiek personen uitsluit die niet in het Nederlandse bevolkingsregister
staan ingeschreven.
• Vanwege combinatiegebruik kunnen de aantallen sterfgevallen in de verschillende hoofdstukken van
dit Jaarbericht niet zonder meer bij elkaar worden opgeteld.

Figuur 4.7.1	Leeftijdsverdeling van de geregistreerde sterftegevallen gerelateerd aan cocaïne van 20072011 en van 2012-2017
%

25
20
15
10
5

0
<25
Leeftijd jaar
2007-2011
8
2012-2017
4

25-29
jaar
8
6

30-34
jaar
20
15

35-39
jaar
20
11

40-44
jaar
20
17

45-49
jaar
12
19

50 -54
jaar
5
13

>54
jaar
7
15

Percentage overledenen per leeftijdsgroep. ICD-10 codes primaire doodsoorzaken: F14 en X42*, X44*, X62*, X64*, Y12*, Y14* (*in combinatie met code T40.5).
Bron: Doodsoorzakenstatistiek, CBS, bewerking Trimbos-instituut.

Internationale vergelijking
Volgens het EMCDDA (EMCDDA, 2018b) lijkt directe acute sterfte door cocaïnegebruik maar weinig
voor te komen. Sterfte door cocaïne is echter moeilijker te herkennen dan sterfte door opiaten (Corkery,
Claridge, Goodair, & Schifano, 2017). Daardoor zal er sprake zijn van onderregistratie van de sterfte door
cocaïne. Bij sterfte door cocaïne spelen meestal ook andere drugs of alcohol een rol.
• In het Verenigd Koninkrijk (Engeland en Wales) steeg tussen 2013 en 2015 het aantal aan cocaïne
gerelateerde sterftegevallen van 169 naar 340 (European Monitoring Centre for Drugs and Drug
Addiction, 2018). Turkije registreerde 100 gevallen in 2016. In Spanje bleef cocaïne de drug die op
één na het vaakst werd genoemd in gevallen van een dodelijke overdosis, 269 gevallen gerelateerd
aan cocaïne in 2014 (EMCDDA, 2017). Ook in Nederland bleef cocaïne de drug die op één na het
vaakst werd geregistreerd (zie figuur 5.7.2 in hoofdstuk 5).
•

4.8

Aanbod en markt

Samenstelling van cocaïnemonsters
Het Drugs Informatie en Monitoring Systeem (DIMS) monitort de markt van illegale drugs (Van der
Gouwe & Rigter, 2018). Daarvoor wordt gebruik gemaakt van de analyse van stoffen die aanwezig zijn
in drugsmonsters die consumenten bij instellingen voor verslavingszorg inleveren. Een deel van deze

NATIONALE DRUG MONITOR

|

156

| JAARBERICHT 2018

monsters wordt herkend bij de instelling zelf. Monsters met onbekende samenstelling en alle monsters in
poedervorm, zoals cocaïne, worden doorgestuurd naar het laboratorium voor chemische analyse.
De zuiverheid van cocaïnepoeders blijft stijgen.
• In 2017 werden 1.348 poeders doorgestuurd naar het laboratorium die door de consument als cocaïne
waren aangekocht. Het merendeel van deze poeders (97,3%) bevatte daadwerkelijk cocaïne. Van
deze poeders die werden verkocht als cocaïne, bevatte 2,0% géén cocaïne maar wel één of meerdere
andere psychoactieve stoffen, terwijl de resterende 0,7% geen enkel psychoactief bestanddeel bevatte.
• Het gemiddelde gehalte cocaïne vertoont de laatste jaren een opvallende stijging van 49,2% in 2011
naar 68,3% cocaïne base in 2017 (figuur 4.8.1). De cocaïne is daarmee zeer zuiver, ook vergeleken met
andere Europese landen (EMCDDA, 2018b). Daarbij is 89% het maximaal haalbare volumepercentage
van cocaïne base in snuifcocaïne (cocaïne-HCL).

Figuur 4.8.1 Percentage cocaïneI in poeders gekocht als cocaïne, vanaf 2008
% 80

70
60
50
40
30
20
10
0
% C ocaïn e

2008
55,0

2009
49,0

2010
52,0

2011
49,2

2012
58,1

2013
61,3

2014
59,0

2015
62,1

2016
66,8

2017
68,3

I. Percentage cocaïne base in gewichtsprocenten. Bron: DIMS, Trimbos-instituut.

De afgelopen jaren bevatten poeders die als cocaïne zijn verkocht relatief vaak (ook) geneesmiddelen als
versnijdingsmiddel (figuur 4.8.2).
• Vooral het versnijdingsmiddel levamisol laat tussen 2007 en 2010 een sterk stijgende trend zien en het
aandeel cocaïnemonsters waarin dit middel zat bleef tot en met 2015 stabiel hoog. Opvallend is dat
vanaf 2016 een daling te zien was in het aantal cocaïnemonsters dat dit versnijdingsmiddel bevatte.
• In 2017 bevatte 42,5% van de als cocaïne gekochte poeders levamisol, tegenover 71% in 2015. Het
gemiddelde percentage levamisol in deze cocaïnepoeders nam toe van 7% in 2012 naar 11% in 2014.
De afgelopen 3 jaar bleef het gemiddelde gehalte van de levamisol rond 10%. Frequente gebruikers
van cocaïne lopen door het gebruik van levamisol een risico op ernstige bloed- en huidziekten (zie
§ 4.7). Levamisol werd gebruikt bij de behandeling van kanker, maar is in 2004 in Nederland voor
humaan gebruik uit de handel gehaald. Levamisol wordt nog wel voor veterinaire doeleinden toegepast
als antiwormenmiddel. Er zijn verschillende mogelijke redenen waarom levamisol als versnijdingsmiddel
wordt gebruikt. Het is namelijk ruim beschikbaar, het lijkt veel op cocaïne, het valt niet op bij het
maken van crack, het is goedkoop, en mogelijk versterkt levamisol ook nog eens het stimulerende
effect van cocaïne (Brunt et al., 2017; Kudlacek et al., 2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

157

| JAARBERICHT 2018

• In 2017 bevatte 2% van de cocaïnemonsters hydroxyzine, een halvering van het percentage
vergeleken met 2016. Hydroxyzine wordt onder andere toegepast bij spanningen en (jeukende)
huidaandoeningen.
• In 2007 bevatte nog 39% van de als cocaïne gekochte poeders fenacetine. In 2017 was dit aandeel
gedaald tot 8%. Fenacetine was tot 1984 als pijnstiller geregistreerd, maar het middel is vanwege
mogelijk kankerverwekkende eigenschappen uit de handel genomen. De doseringen fenacetine
die worden gebruikt als versnijdingsmiddel zijn echter vele malen geringer dan de therapeutische
doseringen waarbij schadelijke effecten optreden.

Figuur 4.8.2 Percentage als cocaïne gekochte poeders met versnijdingsmiddelenI, vanaf 2007
%

80
70
60
50
40
30
20
10
0

Levamisol
Fenacetine
Cafeïne
Lidocaïne
Hydroxyzine
Procaïne
Diltiazem

2008
32
33
17
8
2
4
6

2009
51
39
19
11
0
6
2

2010
67
25
18
12
16
4
3

2011
61
31
23
9
15
4
2

2012
65
18
14
9
9
3
1

2013
63
14
16
7
8
2
2

2014
71
22
18
7
3
1
1

2015
71
15
16
7
4
1
1

2016
58
8
12
3
5
1
0,2

2017
43
8
0,9
0,3
2
0,1
0

I. In een poeder komen soms meerdere versnijdingsmiddelen voor, waardoor de percentages in de meeste jaren optellen tot meer dan 100%. Bron: DIMS,
Trimbos-instituut.

Prijzen
Het DIMS-project, de Amsterdamse Antenne-monitor, en de Global Drug Survey geven een indicatie van
de prijs die een consument betaalt voor een gram cocaïne.
• De prijs voor een gram cocaïne kent een brede range. Consumenten die in 2017 hun cocaïnemonster
hebben aangeleverd bij het DIMS-project, betaalden voor een gram cocaïnepoeder tussen 18 en 100
euro (gemiddeld 49 euro) (tabel 4.8.1).
• De interkwartiel afstand (Engels: interquartile range, IQR) is een maat die weergeeft binnen welke
range 50% van de samples valt. Wanneer de interkwartiel afstand wordt bepaald voor de prijs van
cocaïne, is die erg klein: voor 50% van de cocaïnepoeders werd in 2017 tussen de 45 en 50 euro
betaald.
• Ondanks de toegenomen zuiverheid is de prijs van cocaïne niet gestegen, maar schommelt de
gemiddelde prijs van cocaïnepoeders al sinds 2008 rond 51 euro per gram; deze gemiddelde prijs lijkt
tussen 2014 en 2017 licht te zijn gedaald. Echter, de mediaan lag elk jaar op 50 euro (tabel 4.8.1).
Vanaf 2013 hanteerde DIMS een nieuwe rapportagemethode waarbij non-respons werd gereduceerd.
Door de nieuwe rapportagemethode ontstond een bredere range in de minimum- en maximumprijs
van een gram cocaïne, maar dit heeft geen invloed gehad op de mediaan.
• Mogelijk duiden de (geringe) daling van de prijs en de toename van de zuiverheid op een toegenomen
beschikbaarheid van cocaïne. Dit is in lijn met waarnemingen van het EMCDDA (EMCDDA, 2018b).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

158

| JAARBERICHT 2018

• In Amsterdam wordt wel een daling gesignaleerd in de ‘groothandelsprijzen’ op kilo niveau, van
35.000 euro in 2014 naar 25.000 euro in 2017, maar deze daling wordt niet doorgerekend aan de
consument (Nabben et al., 2018). In 2017 kostte in Amsterdam volgens de Antenne-monitor een
gram cocaïne tussen de 40 en 70 euro als uiterste waarden, maar lag de prijs meestal tussen de 50 en
60 euro, dezelfde cijfers als in 2016 (Nabben et al., 2017).
• De Global Drug Survey 2018 (GDS2018) werd afgenomen tussen 10 november 2017 en 30 december
2017 onder honderddertigduizend deelnemers uit meer dan 40 landen, waarvan 3.423 Nederlanders
(Global Drug Survey [GDS], 2018). Volgens de GDS2018 lag in Nederland de prijs voor een gram
cocaïne op gemiddeld 48,4 euro. In België lag dit bedrag op 50,5 euro. Van de 25 landen waarvoor
deze gegevens bechikbaar waren, lag de gemiddelde prijs voor een gram cocaïne alleen lager in Brazilië
(13,4 euro) en Colombia (5,4 euro). Van de Nederlandse respondenten kon 39,6% binnen 30 minuten
de cocaïne geleverd krijgen. Van de 19 landen waarvoor gegevens over levering binnen 30 minuten
beschikbaar waren, werd dit percentage alleen overtroffen door Brazilië met 44,9%.

Tabel 4.8.1

Prijs (euro) per gram cocaïne op consumentenniveau, vanaf 2008I

2008

2009

2010

2011

2012

Wijziging
methodeI

2013I

2014

2015

2016

2017

Aantal monsters
(n)

637

780

979

679

401

…

1.178

1.204

1.300

1.329

1.351

Gemiddelde (€)

50

50

45

52

53

…

52

53

51

49

49

Mediaan (€)

50

50

50

50

50

…

50

50

50

50

50

Minimum –
maximum (€)

25-70

20-80

30-75

25-80

18-80

…

12,50100

18100

10-120 20-100 10-130

I. Vanaf 2013 hanteerde DIMS een nieuwe rapportagemethode waarbij non-respons werd gereduceerd. Door de nieuwe rapportagemethode ontstond
bovendien een bredere range in de minimum- en maximumprijs van een gram cocaïne. Bron: DIMS, Trimbos-instituut.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

159

| JAARBERICHT 2018

5. Opiaten
5.1 Laatste feiten en trends

 pagina 162

5.2 Gebruik: algemene bevolking

 pagina 163

5.3 Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

 pagina 164

5.4 Problematisch gebruik

 pagina 167

5.5 Gebruik: internationale vergelijking

 pagina 168

5.6 Hulpvraag en incidenten

 pagina 169

5.7 Ziekte en sterfte

 pagina 172

5.8 Aanbod en markt

 pagina 181

NATIONALE DRUG MONITOR

|

160

| JAARBERICHT 2018

5. Opiaten
Inleiding
De klasse van de opiaten telt vele middelen. Sommige opiaten staan bekend om het illegale gebruik ervan,
zoals heroïne. Andere opiaten zijn vervangers van heroïne, zoals methadon en buprenorfine, of worden
(ook) anderszins toegepast in de geneeskunde: morfine, codeïne en dergelijke. Verschillende opiaten zijn
in eenzelfde mate verslavend (Monwell, Bülow, & Gerdner, 2016) . Het gaat in dit hoofdstuk vooral om
heroïne en methadon.
Heroïne wordt in verschillende vormen toegediend. De meest gangbare gebruikswijze in Nederland is
inhaleren (‘chinezen’, roken van folie). In Nederland wordt heroïne nauwelijks meer geïnjecteerd. Gebruik
van (illegale) opiaten vindt overwegend plaats door meer of minder problematische drugsgebruikers.
Incidenteel en ‘recreatief’ gebruik van heroïne is gerapporteerd (Caiata-Zufferey, 2012; Korf, Van Ginkel,
& Benschop, 2010), maar komt vermoedelijk sporadisch voor. Mensen bij wie het gebruik van opiaten
uit de hand is gelopen nemen vaak ook andere middelen (polydruggebruik) op een manier die niet goed
valt in te passen in een ‘regulier’ bestaan. Waar in dit hoofdstuk gesproken wordt over de verzamelterm
‘harddrugs’ is meestal minstens één opiaat in het geding en verder vooral (crack)cocaïne.
Al sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw wordt er veel geïnvesteerd in de behandeling van en de zorg
voor problematische opiaatgebruikers. Voorbeelden hiervan zijn de reguliere behandeling met methadon,
de medische heroïneverstrekking, harm reduction via gebruikersruimten en spuitomruil en dagopvang,
nachtopvang, hostels, beschermd wonen, Flexible Assertive Community Treatment (F-ACT) en sociale
wijkteams (Bransen, Collard, Van der Poel, & Boon, 2016). Door behandeling met methadon of medische
heroïne daalt het gebruik van illegale heroïne, daalt de criminaliteit en is er minder sterfte (Nordt et al.,
2018). Speciaal voor justitiabele opiaatgebruikers is de forensische zorg uitgebreid (zie hoofdstuk 2). Meer
in het algemeen valt in Nederland de behandeling van een stoornis in het gebruik van opiaten onder de
Multidisciplinaire richtlijn opiaatverslaving (Van den Brink, Van de Glind, & Schippers, 2013).
Synthetische opiaten worden ook wel ‘opioïden’ genoemd1. Volgens het European Monitoring Centre
for Drugs and Drug Addiction (EMCDDA) verschijnen in de afgelopen jaren steeds vaker (nieuwe) zeer
sterke opioïden op de Europese drugsmarkt, vooral fentanyl-achtigen (European Monitoring Centre for
Drugs and Drug Addiction, 2018b; Mounteney, Giraudon, Denissov, & Griffiths, 2015). Dit zijn stoffen
die de werking van heroïne en morfine nabootsen, maar veel sterker werkzaam zijn, zodanig dat zij
niet alleen voor de gebruiker maar ook voor anderen die hiermee in aanraking kunnen komen (zoals
gezondheidsprofessionals, politie, douane) een gevaar vormen. Vergeleken met heroïne is fentanyl 30 tot
50 maal zo sterk (Niesink, 2018). Het kan gaan om (illegaal gebruik van) geregistreerde geneesmiddelen
maar ook om NPS (zoals carfentanil) (zie ook § 8.8). Vooralsnog worden deze stoffen in Nederland slechts
sporadisch aangetroffen door het DIMS, maar een goed beeld ontbreekt (Coördinatiepunt Assessment en
Monitoring nieuwe drugs, 2018). Fentanyl werkt minder eufoor dan andere opioïden, maar desondanks
wordt ook fentanyl als illegale drug gebruikt (Niesink, 2018).

1

In dit hoofdstuk zal overwegend de meest gangbare term ‘opiaten’ worden gebruikt, zonder strikt onderscheid te maken tussen ‘natuurlijke’ en
synthetische varianten.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

161

| JAARBERICHT 2018

Nadat eerst het gebruik van heroïne was toegenomen, is in de Verenigde Staten de afgelopen jaren ook
de sterfte gerelateerd aan heroïne gestegen.2 Daarbij speelt ook een rol dat in de Verenigde Staten de
heroïne nogal eens vervuild is met fentanyl-achtigen (D’Errico, 2018; McGowan, Harris, Platt, Hope, &
Rhodes, 2018; McKnight & Des Jarlais, 2018; Park, Weir, Allen, Chaulk, & Sherman, 2018; Stone, Carroll,
Rich, & Green, 2018). In Canada is men inmiddels gestart met een experiment waarbij drugsgebruikers
in een gebruikersruimte hun drugs kunnen laten testen op vervuilingen met fentanyl (Karamouzian et al.,
2018). Van de nieuwe heroïnegebruikers in de Verenigde Staten waren ongeveer drie van de vier nieuwe
gebruikers eerst begonnen met het gebruik van medicinale opioïden (Hendy, Black, Can, Fleischut, &
Aksen, 2018). Daarbij is ook onderzocht welke mensen een verhoogd risico lopen om opioïden te gaan
gebruiken. Het blijkt dat mensen die stressvolle levensomstandigheden meemaken en lijden aan een lage
zelfwaardering een verhoogd risico lopen.
In Nederland steeg tussen 2012 en 2015 het aantal gebruikers van een sterk werkende medische opioïde
met 67% naar ongeveer een half miljoen gebruikers.3 Bijna vier vijfde van deze toename kwam op het
conto van het middel oxycodon. Volgens het NIVEL steeg op de huisartsenposten tussen 2013 en 2017
het aandeel van de recepten voor opioïden van 5,6% naar 7,7% (Nederlands instituut voor onderzoek
van de gezondheidszorg, 2018). Het gaat hier om het aandeel van de recepten voor opioïden op het
totaal van alle recepten die werden uitgeschreven op een huisartsenpost. Zie verder § 5.7 voor een nadere
vergelijking tussen de Verenigde Staten en Nederland.

5.1

Laatste feiten en trends

De belangrijkste feiten en trends over opiaten in dit hoofdstuk zijn:
• Heroïnegebruik komt ook in 2017 weinig voor in de algemene bevolking (§ 5.2). Dat geldt volgens
de laatste cijfers in 2015 ook voor scholieren (§ 5.3).
• Cijfers van verstrekkingen in openbare apotheken wijzen op een (bijna) verdubbeling in het aantal
gebruikers van medische opioïden (met name oxycodon) tussen 2014 en 2017. Onbekend is in
hoeverre deze middelen -en andere (nieuwe) synthetische opiaten (zoals fentanylen) niet-medisch
worden gebruikt.
• Vergeleken met andere landen in de Europese Unie heeft Nederland een laag aantal probleemgebruikers
van opiaten, althans volgens cijfers voor Nederland uit 2012 (§ 5.5).
• Het aantal cliënten in de verslavingszorg met een primaire opiaatproblematiek daalde gestaag tussen
2006 en 2015. Nog maar weinig opiaatcliënten zijn jonger dan 30 jaar (§ 5.6).
• Het aandeel geregistreerde acute gezondheidsincidenten door heroïne of methadon blijft ook in 2017
laag; meldingen komen vooral van ambulances, ziekenhuizen en politieartsen, maar niet van diensten
op grootschalige evenementen (§ 5.6).
• Het NVIC registreerde een forse toename in 2017 van het aantal informatieverzoeken over een
mogelijke intoxicatie met medische opioIden, met name oxycodon (§ 5.6)
• Het aantal nieuwe en gemelde gevallen van hiv en hepatitis B en C onder injecterende drugsgebruikers
is al jaren laag. Het aantal bestaande besmettingen met hepatitis C is in sommige steden hoog (§
5.7). Nog lang niet alle drugsgebruikers met hepatitis C zijn echter opgespoord en/of krijgen de
kosteneffectieve behandeling met Direct Acting Antivirals (DAAs).
• De stijging in het aantal geregistreerde sterfgevallen door (synthetische) opiaten in 2015 en 2016 heeft
zich in 2017 voortgezet. De gemiddelde leeftijd bij overlijden blijft stijgen (§ 5.7).

2
3

Zie: https://www.cdc.gov/drugoverdose/data/heroin.html.
Zie: https://www.sfk.nl/publicaties/PW/2016/aantal-oxycodon-gebruikers-in-drie-jaar-tijd-verdubbeld.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

162

| JAARBERICHT 2018

5.2

Gebruik: algemene bevolking

Dit hoofdstuk beschrijft gegevens voor de volwassen bevolking van 18 jaar en ouder op basis van de
Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor, jaarlijks uitgevoerd door het CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut.
(Zie bronnentabel en bijlage D.2.)

Kerncijfers 2017
Gebruik van heroïne komt niet veel voor onder de algemene bevolking. In 2017 rapporteerde 0,3% van
de volwassen Nederlandse bevolking ooit wel eens heroïne te hebben gebruikt (tabel 5.2.1).
• Dit komt neer op ongeveer 40 duizend ooitgebruikers.
• Er waren vrijwel geen laatste-jaar-gebruikers en laatste-maand-gebruikers van heroïne.
• Het aantal gebruikers van heroïne in de algemene bevolking is te klein om uitsplitsingen te maken naar
geslacht, leeftijd, opleidingsniveau, migratieachtergrond en stedelijkheid.
Deze cijfers zijn vermoedelijk een onderschatting, omdat (probleem)gebruikers van harddrugs
in bevolkingsonderzoek ondervertegenwoordigd zijn. Mensen die illegaal opiaten gebruiken en
methadoncliënten komen in mindere mate terecht in steekproeven uit de algemene bevolking, doordat
zij rondzwerven, in een (justitiële) instelling verblijven, of anderszins uit beeld zijn. Deze groep kan in kaart
worden gebracht via andere methoden van onderzoek (zie § 5.3 en § 5.4).

Tabel 5.2.1	Percentage en absolute aantal heroïnegebruikers in de bevolking van 18 jaar en ouder.
Peiljaar 2017
Gebruik

(%)

Absoluut aantal
(afgerond op 10.000)

Absoluut aantal
95% Betrouwbaarheidsinterval

Ooit

0,3

40.000

20.000-60.000

Laatste jaar

0,0

<10.000

<10.000

Laatste maand

0,0

<10.000

<10.000

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar, en in de laatste maand. Het geschatte absolute aantal Nederlanders van 18 jaar en ouder dat heroïne gebruikt
is afgerond op tienduizendtallen. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017. (Zie bijlage D.2 voor resultaten van
voorgaande bevolkingsstudies onder mensen van 15-64 jaar.)

Trend in heroïnegebruik
Vanaf 2015 zijn vergelijkbare gegevens beschikbaar over het gebruik van heroïne in de algemene bevolking
in de leeftijdsgroep van 18 jaar en ouder, de standaard voor kerncijfers over middelengebruik.
• Het ooitgebruik van heroïne verschilde in 2017 (0,3%) niet statistisch significant van 2016 (0,4%)
en 2015 (0,5%).
• Het percentage laatste-jaar en laatste-maand-gebruikers was in deze jaren niet hoger dan 0,1%.
Het gebruik van heroïne werd in het afgelopen decennium ook in 2005, 2009 en 2014 gemeten. Vanwege
herhaalde wijzigingen in de onderzoeksmethode zijn alleen gegevens vergelijkbaar die zijn verzameld vanaf
2014 (zie bijlage D.2). In 2014 werd heroïnegebruik alleen onder 15-64-jarigen gemeten (de internationale
standaard leeftijdsgroep van het EMCDDA, zie paragraaf 5 van de middelenhoofdstukken). Trendgegevens
sinds 2014 voor 15-64-jarigen staan in bijlage D.2 beschreven.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

163

| JAARBERICHT 2018

• Het ooitgebruik van heroïne onder 15-64-jarigen ligt sinds 2014 op 0,4%-0,5% en ook in deze
leeftijdsgroep was het percentage laatste-jaar-gebruikers en laatste-maand-gebruikers niet hoger dan
0,1%.

5.3

Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

Deze paragraaf beschrijft gegevens over het gebruik van heroïne op basis van landelijke onderzoeken
naar middelengebruik onder representatieve steekproeven van scholieren van het voortgezet onderwijs
en van studenten van het HBO en MBO. Daarna worden gegevens gepresenteerd van uiteenlopende
landelijke, regionale en lokale onderzoeken in verschillende groepen jongeren en jongvolwassenen, die
vaak vanwege hun leefstijl, setting of persoonlijke kenmerken meer dan hun doorsnee leeftijdgenoten
middelen gebruiken.

Scholieren van het regulier onderwijs
Kerncijfers over het gebruik van middelen onder scholieren (12-16 jaar) worden om de twee jaar
alternerend gemeten in het Peilstationsonderzoek en de Health Behaviour in School-aged Children (HBSC)studie (zie bronnentabel en bijlage D.7). In 2017 is het gebruik van heroïne echter niet gemeten onder de
scholieren. Voor heroïne zijn de gegevens beschikbaar tot en met het jaar 2015.

Kerncijfers 2015
Er zijn geen signalen dat heroïnegebruik in Nederland voorkomt in jonge leeftijdsgroepen zoals scholieren
in het regulier onderwijs. Hoewel jongeren wel rapporteren ervaring te hebben met heroïne (tabel 5.3.1)
is het de vraag hoe betrouwbaar dat is.
• Op landelijk niveau in 2015 rapporteerde 0,4% van de leerlingen van 12-16 jaar ervaring te hebben
met heroïne. De afgelopen maand zou 0,3% nog heroïne hebben gebruikt (Van Dorsselaer et al.,
2016).
• Onder scholieren van het voortgezet onderwijs in Amsterdam in 2011 rapporteerde niemand ooit
heroïne te hebben gebruikt (0%; Nabben, Benschop, & Korf, 2012).

Tabel 5.3.1	Percentage heroïnegebruikers onder scholieren van het voortgezet onderwijs van 12-16
jaar. Peiljaar 2015
Gebruik

(%)

Ooit

0,4

Laatste jaar

-

Laatste maand

0,3

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar en in de laatste maand. - = Niet gemeten. Bron: Peilstationsonderzoek scholieren/Leefstijlmonitor CBS i.s.m.
RIVM en Trimbos-instituut, 2015 (zie bijlage D.7).

Trends in heroïnegebruik
Sinds het midden van de jaren tachtig wordt middelengebruik onder scholieren gemonitord.
• Het percentage scholieren dat heroïnegebruik rapporteert, is in alle peiljaren gering en vertoont een
licht dalende trend sinds 2003 (tabel 5.3.2).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

164

| JAARBERICHT 2018

Tabel 5.3.2

Gebruik van heroïne onder scholieren van het regulier voortgezet onderwijs van 12-16 jaar,
vanaf 2003
Gebruik

2003 (%)

2007 (%)

2011 (%)

2015 (%)

Ooit

1,1

0,8

0,6

0,4

Laatste maand

0,5

0,3

0,2

0,3

Percentage gebruikers ooit in het leven en in de laatste maand Bron: Peilstationsonderzoek scholieren (2003, 2007, 2011, 2015) / Leefstijlmonitor, Trimbosinstituut i.s.m. RIVM.

Gebruik onder studenten van het MBO en HBO
In 2015 en 2017 is het gebruik van heroïne gemeten in een landelijk onderzoek onder respectievelijk 3.000
en 4.000 studenten van het MBO en het HBO (tabel 5.3.3) (Tuithof, Van Dorsselaer, & Monshouwer,
2018; Verdurmen, Van Dorsselaer, & Monshouwer, 2016). In beide studies rapporteert minder dan 1%
ooit heroïne gebruikt te hebben.

Gebruik in Amsterdam onder studenten van het MBO
In (zeer) stedelijke gebieden is het middelengebruik vaak hoger dan in matig- of niet-stedelijke gebieden.
In 2016 is het gebruik van alcohol en drugs onderzocht onder 1.972 MBO-studenten in Amsterdam
(Nabben, Luijk, Benschop, & Korf, 2017). Ook in deze studie is het gebruik van heroïne beperkt, maar met
2,2% ooitgebruik, 1,3% in het afgelopen jaar, en 0,9% in de afgelopen maand, lijkt het wel iets hoger
te liggen dan in de landelijke studie. Bij de interpretatie hiervan is het belangrijk om rekening te houden
met verschillen in meetmethoden, waardoor een directe vergelijking niet mogelijk is.

Tabel 5.3.3

Percentage heroïnegebruikers onder andere groepen scholieren en studenten

Studenten van het MBO en HBO
(16-18 jaar)

Studenten MBO (15-35 jaar)

I

Locatie

Peiljaar

Ooit (%)

Laatste maand
(%)

Nederland

2017

0,4

-

2015

0,8

0,3

2016

2,2

0,9

Amsterdam

Percentage gebruikers van heroïne ooit en in de laatste maand. - = Niet gemeten. I. De leeftijd van deze MBO-studenten varieerde van 15 tot en met 35 jaar en
hun gemiddelde leeftijd was 19 jaar. Door verschillen in meetmethoden is een directe vergelijking niet mogelijk. Bronnen: Trimbos-instituut (Tuithof et al.,
2018; Verdurmen et al., 2016); Bonger Instituut voor Criminologie, UvA: Antenne 2016 (Nabben et al., 2017).

Bepaalde groepen jongeren en jongvolwassenen hebben iets vaker ervaring met heroïne dan hun
‘doorsnee’ leeftijdsgenoten, maar laatste-maand-gebruik is in vrijwel alle groepen beperkt. Tabel 5.3.4
en 5.3.5 vatten de resultaten samen van diverse, vaak lokale, studies. De cijfers zijn onderling niet goed
vergelijkbaar vanwege verschillen in leeftijdsgroepen en methoden van onderzoek. Bovendien zijn de
responspercentages in onderzoek onder uitgaande jongeren en jongvolwassenen vaak laag (tussen 15%
en 31%) en zijn zij ‘op locatie’ of online geworven in plaats van via een representatieve steekproef uit de
bevolking, waardoor een vertekening van de resultaten kan optreden.

Uitgaande jongeren en jongvolwassenen
Voor zover het gebruik in kaart is gebracht, wordt heroïne sporadisch gebruikt onder uitgaande jongeren
en jongvolwassenen. Er zijn geen recente landelijke gegevens beschikbaar over het gebruik van heroïne
onder uitgaanders.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

165

| JAARBERICHT 2018

De Antenne-monitor volgt het middelengebruik in verschillende groepen jongeren in het Amsterdamse
uitgaansleven, zoals coffeeshops, cafés, trendy clubs, raves, en festivals. In bepaalde kringen
experimenteert een kleine minderheid met heroïne (tabel 5.3.4).
• In 2017 had in Amsterdam 1,1% van de bezoekers van clubs, raves, en festivals ooit heroïne gebruikt
(geen statistisch significant verschil met 2008 en 2013) (Nabben, Luijk, & Korf, 2018). In Hilversum
werd in 2017 onder bezoekers van feestcafés, clubs en poppodia een percentage gevonden van 1,9%
ooitgebruik van heroïne (Luijk et al., 2018).
• In eerdere jaren en in verschillende groepen uitgaanders (cafébezoekers, coffeeshopbezoekers
schollende het ooitgebruik om en nabij de 1% (Benschop, Nabben, & Korf, 2015; Nabben, Benschop,
& Korf, 2016).
Tabel 5.3.4	Ooitgebruik en laatste-maand-gebruik van heroïne onder uitgaande jongeren en
jongvolwassenen

Locatie
CafébezoekersI

Amsterdam

Bezoekers van clubs, ravesII en festivals

Amsterdam

Bezoekers van feestcafés, clubs en
poppodia

Hilversum

Peiljaar

Gemiddelde
leeftijd
(jaar)

Ooitgebruik
(%)

Laatstemaandgebruik (%)

2010

27

1,2

<0,1

2014

27

0,8

0,2

2013

24

0,6

0,0

2017

26

1,1

0,2

2017

21

1,9

1,3

Percentage gebruikers ooit in het leven en in de laatste maand per groep. De cijfers in deze tabel zijn niet onderling vergelijkbaar vanwege verschillen
in leeftijdsgroepen en methoden van onderzoek. De uitgaanders die deelnemen aan onderzoek zijn niet representatief voor alle uitgaanders. I. Selecte
steekproef van jongeren en jongvolwassenen uit mainstream-, hippe-, studenten-, en gay cafés. Dus niet representatief voor alle cafébezoekers. II. Raves
zijn underground feesten “op verscholen, liefst moeilijk vindbare plekken: onder bruggen, in afgelegen loodsen of een oud schoolgebouw”, het zijn “semiillegale feesten op alternatieve locaties, vaak op het laatste moment bekend gemaakt via sociale media” (Nabben et al., 2018). In Amsterdam gingen in 2017
naar schatting 5.000 tot 10.000 personen naar raves, per rave werden 200 tot 800 bezoekers gesignaleerd (Nabben et al., 2018). Bronnen: Bonger Instituut
voor Criminologie, UvA: Antenne 2010 (Benschop, Nabben, & Korf, 2011), Antenne 2013 (Nabben, Benschop, & Korf, 2014), Antenne 2014 (Benschop et al., 2015),
Antenne 2017 (Nabben et al., 2018), Antenne Gooi en vechtstreek (Luijk et al., 2018).

Kwetsbare groepen
Recente studies ontbreken over heroïnegebruik onder kwetsbare groepen. Oudere studies laten echter
zien dat er onder hangjongeren, jongeren in justitiële jeugdinrichtingen en in de jeugdzorg, zwerfjongeren
en spijbelaars relatief veel laatste-maand-heroïnegebruikers zijn (3 tot 6 op de 100) (zie ook: Kepper,
Van Dorsselaer, Monshouwer, & Vollebergh, 2009; Kepper et al., 2009; Van Laar et al., 2016). In 2012
had 1% van de jongeren in de jeugdzorg in Amsterdam ooit heroïne gebruikt (tabel 5.3.5) (Benschop,
Nabben, & Korf, 2013).

Tabel 5.3.5

Ooitgebruik van heroïne in kwetsbare groepen

Jongeren in de jeugdzorgI

Locatie

Peiljaar

Gemiddelde
leeftijd (jaar)

Ooitgebruik
(%)

Amsterdam

2012

16

1

Percentage gebruikers ooit in het leven en in de laatste maand per groep. I. Jongeren met opvoedproblemen, delinquente jongeren, dak- en thuisloze jongeren
en jongeren in overige hulpverleningstrajecten. Bron: Bonger Instituut voor Criminologie, UvA: Antenne 2012 (Benschop, Nabben, & Korf, 2013).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

166

| JAARBERICHT 2018

5.4

Problematisch gebruik

De beschikbare schattingen maken meestal geen duidelijk onderscheid tussen probleemgebruikers van
opiaten en andere harddrugs (zie bijlage A voor een definitie van ‘problematisch gebruik’). De schattingen
in tabel 5.4.1 betreffen voornamelijk regelmatige gebruikers van illegale opiaten of van methadon, die
doorgaans ook andere middelen gebruiken, zoals cocaïne (crack), alcohol en slaap- of kalmeringsmiddelen.
• Volgens de laatste schatting uit 2012 bedraagt het aantal problematische opiaatgebruikers in Nederland
ongeveer 14.000 (Cruts, Van Laar, & Buster, 2013).
• Per 10.000 inwoners van 15-64 jaar waren er in 2012 in Nederland ongeveer 13 probleemgebruikers
van opiaten (0,13%).
• Tussen 2008/2009 en 2012 is het aantal problematische opiaatgebruikers in Nederland gedaald met
ruim 20% van ongeveer 17.700 naar ongeveer 14.000.
• Er zijn geen recente trendcijfers. Echter, ook na 2012 bleef het aantal heroïnegebruikers in de
verslavingszorg dalen, hetgeen als indirecte aanwijzing kan worden beschouwd voor trends in het
totale aantal problematische heroïnegebruikers. Er zijn geen signalen van nieuwe groepen gebruikers.
De populatie heroïnegebruikers veroudert, zoals blijkt uit cijfers van de verslavingszorg (zie § 5.6) en cijfers
over de sterfte onder opiaatgebruikers (zie § 5.7).
• In Amsterdam werd gesignaleerd dat de ‘overblijvende’ groep opiaatgebruikers in 2010 maatschappelijk
gezien minder problematisch was vergeleken met 2004. Dit bleek uit het dalend percentage
methadoncliënten bij de GGD Amsterdam met een politiecontact (30% in 2004 tegenover 14% in
2010), de daling van het percentage spuiters en de toegenomen therapietrouw van methadoncliënten
(Buster & Van Brussel, 2011; GGD Amsterdam, 2017; Nabben et al., 2017). Recente schattingen van
het aantal heroïnegebruikers in Amsterdam zijn niet beschikbaar, doordat de schattingsmethode die
hiervoor werd gebruikt niet meer goed kan worden toegepast.
• De verouderende opiaatgebruikers zijn maatschappelijk gezien minder problematisch, maar daar
staat tegenover dat de veroudering gepaard gaat met toenemende lichamelijke en psychische
gezondheidsklachten (Carpentier, 2014). Misbruik van heroïne versnelt het verouderingsproces (Cheng
et al., 2013).

Tabel 5.4.1

Schattingen van het aantal probleemgebruikers van harddrugs en het aantal per 10.000
inwoners van 15-64 jaarI

Bereik

Jaar

Aantal

Aantal per 10.000
inwoners van 15-64 jaar

Landelijk

2012

14.000

13

Amsterdam

2009

3.023

55

Enschede

2013

275

25

Hengelo

2012

59

11

Almelo

2012

98

21

Oost-VeluweII

2012

292

18

I. Vanwege verschillen in definities en methoden dienen de gegevens voorzichtig te worden geïnterpreteerd. In Amsterdam, Enschede, Hengelo, Almelo,
Oost-Veluwe en bij de landelijke schatting gaat het om schattingen van probleemgebruikers van (ook) opiaten. II. De regio Oost-Veluwe bestaat uit de
gemeenten Apeldoorn, Brummen, Epe, Heerde en Voorst. Bronnen: Trimbos-instituut (Cruts et al., 2013), GGD Amsterdam (Buster & Van Brussel, 2011), Intraval
(Boendermaker & Bieleman, 2013; Kruize & Bieleman, 2013, 2014).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

167

| JAARBERICHT 2018

5.5

Gebruik: internationale vergelijking

Gebruik scholieren
Volgens de ESPAD-peiling van 2015 lag in Nederland het percentage ooitgebruikers van heroïne onder
15- en 16-jarige scholieren op het Europese gemiddelde van 1% (Kraus, Leifman, & Vicente, 2016). Maar
ook bij deze lage prevalentie kan de vraag worden gesteld hoe betrouwbaar het is als jongeren rapporteren
ervaring te hebben met heroïne. Er zijn namelijk geen andere signalen dat heroïnegebruik daadwerkelijk
voorkomt in deze jonge leeftijdsgroepen.
In 2013 werd de validiteit van de ESPAD-peiling onderzocht op een steekproef van jongeren uit vier
landen, namelijk IJsland, Italië, Moldavië en Oekraïne (Hibell, Molinaro, Siciliano, & Kraus, 2015). De
vragen over drugs bleken over het algemeen valide te zijn, behalve voor sommige Nieuwe Psychoactieve
Stoffen (NPS, zie hoofdstuk 8). Er wordt niet specifiek gerapporteerd over de validiteit van de vragen
over het gebruik van heroïne.

Probleemgebruik
Het EMCDDA definieert ‘probleemgebruik’ als injecterend drugsgebruik, of het langdurig/regelmatig
gebruik van opiaten, cocaïne en/of amfetamine (European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction,
2018c). De Europese Unie en Noorwegen samengenomen telden in 2016 naar schatting 1,3 miljoen
probleemgebruikers van opiaten (European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction, 2018b). Dat
zijn er circa 40 per 10.000 inwoners van 15-64 jaar. Tabel 5.5.1 geeft de laagste en hoogste cijfers voor
een aantal lidstaten van de EU-15 en Noorwegen. Vanwege verschillen in definities en methodes dienen de
gegevens voorzichtig te worden geïnterpreteerd.
• In de twaalf landen van de EU-15 en Noorwegen waarvoor nationale schattingen beschikbaar zijn,
variëren de aantallen van 13 tot 81 probleemgebruikers van opiaten per 10.000 inwoners van 15-64
jaar. Nederland staat onderaan in deze lijst. Het Verenigd Koninkrijk gaat aan kop.
Tabel 5.5.1

Probleemgebruikers van opiaten in een aantal lidstaten van de Europese Unie en Noorwegen
Aantal per 10.000 inwoners 15-64 jaar

Land
Verenigd Koninkrijk

Jaar

Centrale schatting

Ondergrens – bovengrensI

2010/2011

81

79 - 84

II

Luxemburg

2007

59

50 - 76

OostenrijkIII

2015

55

53 - 56

FrankrijkIV

2013/2014

52

44 - 74

ItaliëV

2015

52

46 - 58

Portugal

2012

49

42 - 55

Finland

2012

41

38 - 45

DuitslandVI

2014

-

27 - 33

VII

Noorwegen

2013

27

20 - 42

GriekenlandVIII

2015

24

21 - 28

Spanje

2014

21

16 - 26

2012

13

12 - 15

IX

NederlandX

Aantal probleemgebruikers van opiaten per 10.000 inwoners van 15-64 jaar. Vanwege verschillen in methodes dienen de gegevens voorzichtig te worden
geïnterpreteerd. - = Gegevens ontbreken. I. Uiterste waarden op basis van 95% betrouwbaarheidsintervallen of sensitiviteitsanalyse. II. Frankrijk: heroïne,
methadon, buprenorfine, illegale fentanyl, overige opiaten in de afgelopen 30 dagen. III. Oostenrijk: polydrugsgebruik waaronder opiaten. IV. Italië: heroïne.
V. Luxemburg: heroïne, methadon. VI. Duitsland: heroïne, methadon, buprenorfine, andere opiaten. VII. Noorwegen: heroïne. VIII. Griekenland: voornamelijk
heroïne. IX. Spanje: heroïne. X. Nederland: gebruiker die in de afgelopen maand op minimaal drie dagen in de week opiaten heeft gebruikt, waarbij tevens
sprake is van minimaal één van de volgende problemen: criminele activiteiten, een psychiatrisch ziektebeeld, een overlastgevende levensstijl, of een
instabiele woonsituatie. Bronnen: EMCDDA, Trimbos-instituut (Cruts et al., 2013).
NATIONALE DRUG MONITOR

|

168

| JAARBERICHT 2018

5.6

Hulpvraag en incidenten

Chronische problemen met opiaten en/of opioïden worden onder andere gezien en behandeld in de
verslavingszorg. Acute hulpvraag wordt geregistreerd in de Monitor Drugsincidenten. Deze monitor
beschrijft de aard en omvang van acute drugsgerelateerde gezondheidsincidenten bij patiënten die worden
behandeld op de spoedeisende hulp (SEH) van een ziekenhuis, door de ambulance, door politieartsen of
op de EHBO van een grootschalig evenement.
Daarnaast geeft de Landelijke Basisregistratie Ziekenhuiszorg (LBZ) een schatting van het aantal patiënten
die met middelengebruik als een hoofd- of nevendiagnose werden opgenomen in een ziekenhuis. Zie
bijlage D.4 voor de meest recente gegevens (2014).

Verslavingszorg
De verslavingszorg is het onderdeel van de gezondheidszorg dat hulp biedt aan mensen die verslaafd zijn
geraakt aan drugs, alcohol, medicijnen, gokken, of andere gedragsverslavingen. Verslavingszorginstellingen
leveren
geanonimiseerde gegevens over de hulpverlening aan via het Landelijk Alcohol en Drugs Informatie
Systeem (LADIS) (Wisselink, Kuijpers, & Mol, 2016). De meest recente gegevens gaan over 2015 (zie in
bijlage A: Cliënt LADIS).
• Er is een gestage daling waarneembaar van het aantal primaire opiaatcliënten. Hun aantal daalde in een
periode van tien jaar met 32% van 13.468 primaire opiaatcliënten naar 9.093 primaire opiaatcliënten
(figuur 5.6.1).
• Het aandeel van opiaten in alle verzoeken om hulp vanwege drugs daalde van 44% in 2006 naar 29%
in 2015. Dit komt mede door de groei in de afgelopen jaren van het aantal cliënten met een ander
drugsprobleem, zoals cannabis.
• De meeste opiaatcliënten waren al eerder in behandeling bij de verslavingszorg. Slechts 3% van de
opiaatcliënten die stonden ingeschreven in 2015 waren niet eerder ingeschreven. In 2006 lag het
percentage nieuwkomers op 5%.
• In 2015 rookte een meerderheid van de primaire opiaatcliënten de opiaten (72%). In mindere mate
werden de opiaten geslikt of gedronken (16%), gespoten (8%), of gesnoven (3%). In 2006 ging het
om 77% rokers, 9% slikkers of drinkers, 11% spuiters en 4% snuivers.
• Van de 9.093 primaire opiaatcliënten in 2015 stond bij 5.954 cliënten (65%) zowel een primaire als
een secundaire problematiek geregistreerd. Onder deze cliënten waren er 1.005 cliënten (17%) die een
primair probleem hadden met heroïne en een secundair probleem met methadon. De overige cliënten
in deze groep hadden naast een primair probleem met opiaten vooral een secundair probleem met
cocaïne of crack (47%), alcohol (13%), of cannabis (8%). Van de primaire opiaatcliënten rapporteerde
35% geen problemen met het gebruik van een ander middel.
• Opiaten worden minder vaak als secundair probleem genoemd (figuur 5.6.1). Voor deze groep was in
2015 het primaire probleem voornamelijk cocaïne of crack (62%), daarnaast alcohol (26%), medicijnen
(4%), of cannabis (3%).
• In sommige gevallen is het arbitrair of opiaten als primaire of als secundaire problematiek worden
geregistreerd. Dit wordt niet systematisch voor elke opiaatcliënt bijgehouden. Daarbij lijkt er een
geringe verschuiving te zijn opgetreden van de registratie als primaire problematiek naar de registratie
als secundaire problematiek. Echter, bij elkaar opgeteld daalt het totaal aantal primaire en secundaire
opiaatcliënten met 26% van 15.078 opiaatcliënten in 2006 naar 11.146 opiaatcliënten in 2015.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

169

| JAARBERICHT 2018

Figuur 5.6.1	Aantal cliënten bij de verslavingszorg met primaire of secundaire opiaatproblematiek,
vanaf 2006
16.000

Aantal

14.000
12.000
10.000

8.000
6.000
4.000
2.000
0
Primair
Secundair

2006
13.468
1.610

2007
13.115
1.809

2008
12.492
1.918

2009
12.284
1.770

2010
12.315
1.756

2011
11.683
2.065

2012
10.886
2.164

2013
10.202
2.248

2014
9.651
2.145

2015
9.093
2.053

Aantal cliënten. Voor de aanleverende instellingen, zie bijlage D.5. Bron: LADIS, IVZ, bewerking Trimbos-instituut.

Leeftijd, geslacht en opleidingsniveau
• In 2015 was 81% van de primaire opiaatcliënten man.
• De gemiddelde leeftijd van de opiaatcliënten steeg van 42 jaar in 2006 naar 48 jaar in 2015. In 2015
was 68% van de opiaatcliënten ouder dan 44 jaar. In 2006 was dit nog maar 39% (figuur 5.6.2).
• Het aandeel van de jonge opiaatcliënten (20-34 jaar) daalde van 17% in 2006 naar 9% in 2015 (figuur
5.6.2). Nog maar 4% van de opiaatcliënten was in 2015 jonger dan 30 jaar.
• In 2015 had van de primaire opiaatcliënten 55% geen opleiding afgerond of een lagere opleiding
afgerond, had 34% een middelbare opleiding afgerond en had 11% een hogere opleiding afgerond.
Het percentage hoger opgeleiden lag hoger bij de alcoholcliënten (27%) en de ecstasycliënten (20%).
(Voor de verklaring van lagere, middelbare en hogere opleiding, zie in bijlage A onder: Cliënt LADIS.)

Figuur 5.6.2 Leeftijdsverdeling van de primaire opiaatcliënten bij de verslavingszorg, in 2006 en 2015
% 25
20
15
10
5
0
20-24
Leeftijd jaar
2006
2015

1
1

25-29
jaar
5
3

30-34
jaar
11
5

35-39
jaar
21
8

40-44
jaar
23
15

45-49
jaar
21
21

50-54
jaar
12
21

55-59
jaar
4
16

Percentage cliënten per leeftijdsgroep. Voor de aanleverende instellingen, zie bijlage D.5. Bron: LADIS, IVZ, bewerking Trimbos-instituut.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

170

| JAARBERICHT 2018

>59
jaar
2
10

Incidenten
De Monitor Drugsincidenten (MDI) en het Letsel Informatie Systeem (LIS) (zie bijlage D.6) houden
gegevens bij over de aard en omvang van acute drugsgerelateerde gezondheidsincidenten (Lameijer,
Wijers, Croes, De Ruiter, & Valkenberg, 2018). De informatie wordt verzameld in een aantal regio’s
en geeft geen totaaloverzicht van het absolute aantal drugsgerelateerde gezondheidsincidenten in heel
Nederland.
Het aantal meldingen van incidenten met heroïne of methadon is relatief klein. In 2017 werden in totaal
5.905 drugsincidenten gemeld, waarvan 87 incidenten met heroïne of methadon als enige drug (1,5%).
De gegevens over de gebruikte drugs zijn grotendeels afkomstig van zelfrapportage.
In tabel 5.6.1 worden de heroïne- en methadonincidenten samengevat over de periode 2009-2017.
Vanwege verschillen tussen de medische diensten worden de gegevens uitgesplitst naar type dienst.
• In deze periode werden in totaal 38.975 drugsincidenten gemeld: 33.539 bij de MDI en 5.436 bij het
LIS, waarvan 816 incidenten met heroïne of methadon (of de combinatie) als enige drug(s).
• Vergeleken met de andere diensten, zien politieartsen relatief vaak incidenten na gebruik van heroïne
en/of methadon (9% van alle geregistreerde intoxicaties). Bij de EHBO’s komen zelden patiënten met
een incident na gebruik van opiaten. De EHBO’s zijn daarom niet opgenomen in tabel 5.6.1.

Kenmerken patiënten en incidenten gerelateerd aan gebruik van heroïne en methadon
• Patiënten met een gezondheidsincident na heroïne- of methadongebruik zijn verreweg het oudst van
alle geregistreerde patiënten: slechts 5% is jonger dan 25 jaar; dat is nog minder dan bij basecoke
(10% jonger dan 25 jaar). Van alle geregistreerde patiënten (alle drugs, alle jaren) is 47% jonger dan
25 jaar.
• In meer dan de helft van de heroïne- of methadonincidenten geregistreerd in de MDI is de mate van
intoxicatie matig of ernstig. Daarin zijn de afgelopen jaren geen veranderingen opgetreden. Gegevens
over de mate van intoxicatie worden niet verzameld in het LIS.

Tabel 5.6.1	Incidenten met heroïne of methadon als enige drug geregistreerd door de Monitor
Drugsincidenten (MDI) en het Letsel Informatie Systeem (LIS), 2009-2017

Ambulances

SEH-MDIziekenhuizen

SEH-LISziekenhuizen

Politieartsen

Aantal incidenten
(% van het totaal binnen de dienst)

415
(4)

123
(2)

72
(1)

205
(9)

Man (%)

75

86

78

88

Leeftijd: <25 jaar (%)

5

7

10

4

22

39

-

62

48

24

-

30

30

37

-

8

Mate van intoxicatie*
Licht (%)I
Matig (%)

II

Ernstig (%)III

* Percentages berekend op de bekende aantallen. Vanwege afronding tellen de percentages niet overal exact op tot 100%. I. Licht: goed aanspreekbaar,
gebruik merkbaar in gedrag. II. Matig: onvoldoende aanspreekbaar, duidelijk onder invloed. III. Ernstig: niet aanspreekbaar vanwege (sub)comateuze toestand
of geagiteerd/agressief gedrag, eventueel in combinatie met gestoorde vitale parameters (zoals hartslag, bloeddruk en ademhalingsfrequentie). Wegens
zeldzaamheid van incidenten met heroïne of methadon op de EHBO’s op feesten is deze categorie niet in de tabel opgenomen. Bron: MDI, Trimbos-instituut
(Lameijer et al., 2018).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

171

| JAARBERICHT 2018

Opioïde pijnstillers
• In 2017 registreerde de MDI 3 intoxicaties met fentanyl (1 geval in 2016) en 7 intoxicaties waarbij
zowel oxycodon als een andere drug in het spel was (4x in 2016).
• De MDI richt zich primair op illegaal en recreatief drugsgebruik. Opioïde pijnstillers worden niet
standaard geregistreerd en deze aantallen geven dus een onvolledig beeld.
Het NVIC signaleerde in Nederland een stijging in het aantal consulten over intoxicaties met opioïde
pijnstillers (Kan et al., 2018).
• In 2017 kreeg het NVIC 280 informatieverzoeken naar aanleiding van mogelijke intoxicaties met
oxycodon, vergeleken met 43 informatieverzoeken in 2008.
• Het aantal informatieverzoeken wegens blootstellingen aan fentanyl steeg van 18 gevallen in 2015
naar 33 gevallen in 2017.

Rijden onder invloed
Aan het rijden onder invloed van opiaten zijn risico’s verbonden (zie ook § 14.2).
• Het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) voert analyses uit van bloedmonsters die door de politie zijn
afgenomen van verkeersdeelnemers die worden verdacht van het gebruik van drugs of medicijnen.
Het NFI let daarbij ook op opiaten.
• In 2013, 2014, 2015, en 2016 werden achtereenvolgens 928, 978, 966, en 1.211 bloedmonsters
standaard onderzocht op de aanwezigheid van drugs en medicijnen. Morfine werd aangetroffen in
respectievelijk 43 bloedmonsters (5%), 30 bloedmonsters (3%), nog eens 30 bloedmonsters (3%),
en 52 bloedmonsters (4%), waarbij het ook kan gaan om morfine afkomstig van medicinale opiaten
(opioïden).

5.7

Ziekte en sterfte

Ziekte
Drugsgebruik en de leefwijze die hiermee gepaard gaat, kan een risicofactor zijn voor verschillende
infectieziekten, waaronder hepatitis B en C, hiv, (andere) seksueel overdraagbare ziekten, tuberculose,
tetanus, en (wond)botulisme.
In Nederland zijn hiv, aids, en hepatitis B en C de belangrijkste drugsgerelateerde infectieziekten.
Besmetting vond voornamelijk plaats in het verleden en nieuwe besmettingen komen slechts sporadisch
voor.

Hiv
Door het spuiten met besmette naalden of door onveilige seks lopen gebruikers van harddrugs gevaar
om geïnfecteerd te raken met hiv, het virus dat aids veroorzaakt. De belangrijkste nationale bron voor
informatie over het aantal hiv-infecties is de hiv/aids registratie van de Stichting HIV Monitoring (SHM).
De dataverzameling binnen het cohort drugsgebruikers van de Amsterdamse Cohort Studies, waarin
sinds 1985 gegevens over infectieziekten werden verzameld, is in 2016 gestopt. Het aantal nieuwe
hiv-diagnoses in dit cohort was nagenoeg 0 sinds 2000, met uitzondering van twee gevallen in 2005.
Ook de registratie van de SHM wijst op een zeer beperkte aanwas van nieuwe hiv-infecties onder (ooit)
injecterende drugsgebruikers (Visser et al., 2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

172

| JAARBERICHT 2018

De SHM verzamelt longitudinale gegevens van alle met hiv geïnfecteerde personen die worden aangemeld
in de hiv-behandelcentra. Uit gegevens van de Stichting HIV Monitoring blijkt dat van alle geregistreerde
nieuwe hiv-infecties in Nederland nog maar minder dan 1% jaarlijks is toe te schrijven aan injecterend
drugsgebruik.
• Na geen aanmeldingen bij de SHM van nieuwe personen bij wie injecterend drugsgebruik de meest
waarschijnlijke oorzaak van hiv-besmetting was in 2014 en 2015, kwamen er in 2017 twee nieuwe
hiv-positieve mannen in behandeling die via injecterend drugsgebruik waren besmet (tabel 5.7.1), in
2016 was dit er één. Het totaal aan nieuw gediagnosticeerde patiënten in 2017 bedroeg 615, waarvan
twee derde behoorde tot de risicogroep mannen die seks hebben met mannen (MSM) (Visser et al.,
2017).
• In 2017 waren in totaal 19.677 patiënten onder behandeling bij de hiv-behandelcentra, van wie 289
(ooit) injecterend drugsgebruikers, 75 vrouwen en 214 mannen (Visser et al., 2017).

Tabel 5.7.1

Aantal gediagnosticeerde hiv-infecties uitgesplitst naar vermoedelijke wijze van overdracht
Hiv-patiënten nieuw in
behandeling in 2016 (%)

Totaal aantal patiënten in
behandeling (% van het totaal)

Totaal (aantal)

615

19.677

Injecterende drugsgebruikers

2
(<1%)

289
(1,5%)

Mannen die seks hebben met mannen

417
(67,8%)

12.351
(62,8%)

Heteroseksueel contact

154
(25,0%)

5.671
(28,8,0%)

Overige categorieënI

42
(6,8%)

1.366
(7,0%)

Transmissiegroep

I. Inclusief ontvangers van bloedproducten, prikaccidenten, moeder-kind overdracht en overige/onbekende oorzaken. De aantallen worden steeds aangepast
wegens vertraagde meldingen. Bron: RIVM (Visser et al., 2017).

Internationale vergelijking
Het European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction (EMCDDA) rapporteert over het
vóórkomen van besmetting met hiv onder injecterende drugsgebruikers in lidstaten van de Europese
Unie (EMCDDA, 2018b). De gegevens, verzameld door het European Centre for Disease Prevention
and Control (ECDC), komen uit uiteenlopende bronnen en verschillen in dekkingsgraad. De situatie op
lokaal niveau kan sterk verschillen van het algemene landelijke beeld. De cijfers zijn daarom niet goed
vergelijkbaar en geven slechts een indicatie van de besmettingsgraad.
• Sinds een aantal jaren blijft in de meeste landen van de Europese Unie het aantal nieuwe hiv-infecties
gerelateerd aan injecterend drugsgebruik laag en stabiel (EMCDDA, 2018b). In 2016 werden in de
Europese Unie 1.027 nieuwe hiv-diagnoses onder injecterende drugsgebruikers gemeld, 5% van het
totaal aantal gemelde hiv-gevallen met een geregistreerde besmettingsroute. Injecterend drugsgebruik
is nog wel een belangrijke besmettingsroute in met name de landen Litouwen (47% van de nieuwe
hiv-diagnoses wordt toegeschreven aan injecterend drugsgebruik), Letland (27%) en Luxemburg
(29%).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

173

| JAARBERICHT 2018

• Ierland en het Verenigd Koninkrijk, die in 2015 een forse stijging van het aantal aan injecteren
gerelateerde hiv-gevallen rapporteerden, laten tussen 2015 en 2016 weer een dalende trend zien.
In Luxemburg heeft de in 2014 gerapporteerde uitbraak zich in 2016 doorgezet en in Litouwen
is er in 2016 bijna een verdubbeling van nieuwe hiv-infecties onder drug injecteerders (EMCDDA,
2018b). Deze stijging wordt in verband gebracht met een toename van het injecteren van stimulerende
middelen, een hoge mate van marginalisatie van de gebruikers en het injecteren van stimulerende
middelen in een seksuele context (‘slamming’) door een (tot op heden beperkte) groep mannen die
seks hebben met mannen.
• Opvallend is dat de helft van de nieuwe hiv-diagnoses in de EU, toegeschreven aan injecterend
drugsgebruik, pas in een laat stadium wordt gediagnosticeerd. Dit gaat gepaard met verlate anti-virale
behandeling en een toename van morbiditeit en mortaliteit. Vroege diagnostiek en behandeling leidt
tot een afname van de overdracht, dit is voornamelijk van belang in groepen met risicovol gedrag
zoals injecterend drugsgebruik.
• Het aantal nieuwe hiv-infecties in Nederland behoort al jaren tot de laagste in de EU-15.

Aids
Het jaarlijks aantal meldingen van aids (alle transmissieroutes) daalde vanaf 1995, onder meer doordat
besmetting met hiv door de inzet van de effectieve anti-retrovirale geneesmiddelen (HAART) minder vaak
of later leidde tot aids.
• De bijdrage van injecterend drugsgebruik aan het aantal gevallen van aids in Nederland is in al die
jaren beperkt gebleven. In 2017 was onder de 109 nieuwe aidspatiënten één (ooit-injecterende)
drugsgebruiker; van de 124 patiënten met hiv/ aids die overleden waren 11 (ooit-injecterende)
drugsgebruikers (persoonlijke mededeling E. Op de Coul, RIVM).

Internationale vergelijking
Ook in de EU neemt het aantal nieuwe gevallen van aids dat samenhangt met injecterend drugsgebruik
al jaren af.
• In 2016 werden in Europa 422 nieuwe aids gevallen als gevolg van injecterend drugsgebruik
gerapporteerd, 13% van het totaal. Dit is minder dan een kwart van het aantal dat 10 jaar geleden
werd gerapporteerd (EMCDDA, 2018b).

Hepatitis B en C
Een chronische infectie met het hepatitis B of hepatitis C virus kan ernstige vormen van leverontsteking
veroorzaken. Met name hepatitis C, maar ook hepatitis B infecties, zijn naar alle waarschijnlijkheid
verantwoordelijk voor een toenemend aantal gevallen van cirrose, leverkanker en sterfgevallen onder
injecterende drugsgebruikers. Hepatitis C is veel besmettelijker dan hiv en kan ook worden overgedragen
door het delen van besmette (spuit)attributen anders dan naalden. Na migranten uit bepaalde gebieden
behoren injecterende drugsgebruikers in Nederland tot de groepen met de grootste aantallen bestaande
besmettingen met hepatitis C. Nieuwe besmettingen vinden onder drugsgebruikers momenteel echter
nauwelijks plaats.
• Nederland kent ongeveer 49.000 chronisch geïnfecteerde hepatitis B patiënten en ongeveer 23.000
patiënten met chronische hepatitis C (Koopsen et al., submitted). Hiv-positieve en hiv-negatieve
drugsgebruikers samen vormen 15% van alle chronische hepatitis C patiënten en dat zijn ruim 3.400
gevallen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

174

| JAARBERICHT 2018

• Sommige personen in Nederland zijn ooit in het verleden via drugsgebruik met hepatitis C besmet
geraakt, maar zijn al jaren buiten beeld bij de verslavingszorg, doordat zij hun verleden van
drugsgebruik hebben afgesloten. Het aantal is onbekend. Zij zitten in de hepatitis schattingen
“verstopt” in de categorie “overig” waar ongeveer 4.200 personen onder zouden vallen (Koopsen
et al., submitted).
Al wat oudere schattingen van de prevalentie van hepatitis C onder drugsgebruikers verschillen sterk
tussen steden en lopen uiteen van ongeveer 30% tot 80%. Omdat hepatitis C veel besmettelijker is dan
hiv, hebben veel hiv-positieve drugsgebruikers een co-infectie met hepatitis C, maar omgekeerd is dat niet
het geval (Breemer, De Jong, Krummacher, & Wolter, 2009; Leemrijse, Bongers, Nielen, & Devillé, 2010;
Lindenburg et al., 2011; Schreuder et al., 2010; Schreuder & Van Veen, 2010).
Een chronische hepatitis B infectie kan met behandeling worden onderdrukt, maar is niet te genezen.
Hepatitis C kan met een goede behandeling wel genezen. De afgelopen jaren is voor zowel hepatitis B als
hepatitis C nieuwe medicatie op de markt gekomen die veel effectiever is dan de oude medicatie. Voor
hepatitis C geldt dat met de nieuwe (dure) medicatie, de zogeheten Direct Acting Antivirals (DAAs), de
genezingskans voor alle typen patiënten hoger is dan 90%-95%. Nederland is bovendien een van de
eerste landen die deze middelen beschikbaar stelt voor alle hepatitis C patiënten, ongeacht de mate van
hun leverschade. Een recente Nederlandse kosteneffectiviteitsanalyse concludeerde dat een hepatitis C
behandeling met deze DAAs ook bij drugsgebruikers zeer kosteneffectief is (Van Santen et al., 2016).
Acute en chronische hepatitis B en acute hepatitis C zijn meldingsplichtige ziekten.
• Het aantal gemelde acute gevallen van hepatitis B gerelateerd aan drugsgebruik blijft al jaren beperkt
tot nul of één (in 2017 hing géén van de 114 meldingen samen met injecterend drugsgebruik) en ook
acute of recente hepatitis C infecties zijn al jaren op één hand te tellen. In 2017 werden 3 van de 58
acute hepatitis C infecties gevonden bij injecterend drugsgebruikers (Visser et al., 2017).
• Sinds 1 januari 2012 worden drugsgebruikers niet meer aangemerkt als een hoogrisicogroep die in
aanmerking komt voor een gratis hepatitis B vaccinatie vanuit het nationale hepatitis B vaccinatieprogramma. Verslavingszorginstellingen zijn nu aangewezen om drugsgebruikers die bij hen in zorg zijn
en risico lopen op het oplopen van een besmetting met hepatitis B, een vaccinatiereeks aan te bieden.

Internationale vergelijking
Gegevens over hepatitis B en C zijn niet goed vergelijkbaar tussen landen vanwege verschillen in bronnen
en methoden. Zij geven slechts een indicatie van de besmettingsgraad. De gegevens bevestigen wel dat
injecterend drugsgebruik in Europa nog een belangrijke bron is voor de verspreiding van hepatitis B en C.
• Cijfers van het EMCDDA geven aan dat, net als in Nederland, in de lidstaten van de EU besmetting
met hepatitis C zeer frequent voorkomt onder injecterende drugsgebruikers (EMCDDA, 2018b).
• De prevalentie van HCV-antilichamen in nationale steekproeven onder injecterende drugsgebruikers
in 2015-2016 varieert van 15% tot 82%, waarbij 6 van de 13 landen die over nationale gegevens
beschikken melden dat meer dan 50% van de onderzochte drugsgebruikers is besmet (EMCDDA,
2018b).
• In de Europese landen komen, net als in Nederland, infecties met hepatitis B minder vaak voor onder
drugsgebruikers dan hepatitis C-infecties (EMCDDA, 2018b).
• Naar schatting varieert het percentage injecterende drugsgebruikers met een hepatitis B infectie (zowel
acuut als chronisch) tussen de 1,5% en 11% in de zeven landen met nationale gegevens (EMCDDA,
2018b).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

175

| JAARBERICHT 2018

Risicogedrag
Zowel het lenen van gebruikte spuiten door injecterende drugsgebruikers, als het injecteren zelf, zijn sinds
de jaren negentig van de vorige eeuw sterk afgenomen (zie ook § 5.4). Recente cijfers over het injecteren
en het delen van gebruikte spuiten op landelijk niveau ontbreken.
• In 2015 was injecteren voor 8% van de opiaatcliënten in de verslavingszorg de gangbare wijze van
gebruik (LADIS, IVZ, bewerking Trimbos-instituut). In 2001 lag dit percentage nog op 12% en in 2006
op 10% (Ouwehand, Kuijpers, Wisselink, & Van Delden, 2007).
• Cijfers van de spuitomruilprogramma’s in Amsterdam en Rotterdam tonen een jarenlange daling van
het aantal omgeruilde spuiten (figuur 5.7.1). Mogelijk hangt dit samen met een daling van het aantal
injecterende drugsgebruikers. In 2017 werden in Amsterdam nog maar 97.000 spuiten omgeruild en
in Rotterdam nog maar 40.600 spuiten. In 2014 was in Rotterdam sprake van een verstoring in het
registratiesysteem en het cijfer voor 2014 is daardoor minder betrouwbaar. Dat in ogenschouw nemend
vertoont Rotterdam de afgelopen jaren een redelijk stabiele trend.

Figuur 5.7.1 Aantal omgeruilde spuiten in Amsterdam en RotterdamI, 2002-2017
Aantal x 1.000 450
400

350
300
250
200
150
100
50
0
Rotterdam
Amsterdam

2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
391
384 357
232
180
169 244 143
107
347
316
232 202 201
171
185
139
154

2011
170

2012
91
146

2013
85
175

2014
49
92

2015
61
111

2016
83
85

2017
41
97

Aantal omgeruilde spuiten maal 1.000 afgerond op duizendtallen. I. Voor Rotterdam ontbreken de cijfers van 2011 vanwege een verandering in het
registratiesysteem. Het cijfer uit 2014 is minder betrouwbaar vanwege een registratieprobleem. Bronnen: GGD Amsterdam, GGD Rotterdam-Rijnmond.

Sterfte
Volgens de Doodsoorzakenstatistiek van het CBS sterven er in Nederland naar verhouding maar weinig
mensen aan de directe gevolgen van opiaatgebruik. De Doodsoorzakenstatistiek van het CBS is echter niet
specifiek toegerust op het registreren van drugsgerelateerde sterfte. De cijfers moeten daarom voorzichtig
worden geïnterpreteerd (voor een toelichting, zie bijlage D.1). Bij de cijfers over de drugssterfte kan zowel
sprake zijn van onderrapportage als overrapportage, maar de mate waarin verschilt vermoedelijk per
drug. Bovendien kunnen tal van factoren van invloed zijn geweest op de trends in aantallen sterfgevallen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

176

| JAARBERICHT 2018

• In 2017 registreerde de Nederlandse Doodsoorzakenstatistiek 262 fatale overdoseringen door drugs.
Dat is meer dan in de voorgaande jaren (zie figuur 5.7.2). In 2017 was het gebruik van opiaten in
127 gevallen de doodsoorzaak (48%), in 55 gevallen ging het om cocaïne (21%), en in ongeveer
een derde van de gevallen (31%) ging het om andere middelen of een combinatie van middelen. In
die gevallen waarin, naast andere middelen, ook opiaten worden genoemd, wordt de doodsoorzaak
toegeschreven aan de opiaten. De stijgingen in 2015, 2016 en 2017 deden zich niet specifiek voor bij
bepaalde middelen. Of er daadwerkelijk sprake is van een stijgende trend, dan wel van een registratieeffect en/of een detectie-effect, zal de komende jaren nog moeten blijken.
• In 2017 ging het bij de totale drugssterfte in 62% van de gevallen om accidentele vergiftiging, in 20%
van de gevallen om suïcide, en in 1% van de gevallen was de intentie onbekend. In de overige 17%
van de gevallen werd de sterfte als natuurlijke sterfte geregistreerd onder de diagnose “psychische
stoornissen en gedragsstoornissen”. Ook deze categorie valt onder de directe drugsgerelateerde
sterfte.
• Het aantal opiatengerelateerde sterftegevallen verdrievoudigde van 40 in 2014 naar 127 gevallen in
2017. In 2017 ging het in de helft van de gevallen (50%) om accidentele vergiftiging, in 35% van de
gevallen om suïcide, in 13% van de gevallen om psychische stoornissen en gedragsstoornissen, en in
2% van de gevallen was de intentie onbekend. Bij de opiatengerelateerde sterfte gaat het daarmee
naar verhouding vaker om suïcide en naar verhouding minder vaak om accidentele vergiftiging.
• Binnen de groep opiaten nam met name het aantal “accidentele overdoseringen met overige
opioïden” toe (van 3 in 2013 naar 40 in 2017) evenals het aantal “intentionele intoxicaties met
overige opioïden”( van 8 in 2013 naar 30 in 2017).
• Overigens is naar verhouding een groot deel van de drugsgerelateerde sterfte geregistreerd onder
de categorie ‘Overig’ (figuur 5.7.2). In deze categorie vallen 6 sterfgevallen door psychostimulantia,
maar verder kan het ook om opioïden gaan of andere harddrugs, soms in diverse combinaties, een rol
hebben gespeeld, maar het is hier niet altijd duidelijk welk middel de doodsoorzaak was.
• De aantallen betreffen alleen sterfgevallen onder inwoners die officieel stonden geregistreerd in
het bevolkingsregister. In 2017 waren bij het CBS nog eens 18 gevallen bekend van drugssterfte
onder mensen die wel in Nederland verbleven, maar niet als inwoner stonden geregistreerd in het
bevolkingsregister. In 2016 waren dit 23 gevallen.
Vooralsnog is er geen afdoende verklaring voorhanden voor de toename in de geregistreerde
drugsgerelateerde sterfte. Naast wijzigingen in registratieprocedures en toegenomen toxicologisch
onderzoek bij het vaststellen van de doodsoorzaak, zijn er meer verklaringen mogelijk, zoals de veroudering
van de drugsgebruikers en een toename in het gebruik van medicinale opioïden zoals oxycodon en
fentanyl (zie inleiding), (Blokker, Wagensveld, Weustink, Oosterhuis, & Hunink, 2016; Blokker, Weustink,
Hunink, & Oosterhuis, 2016; Taskforce lijkschouw en gerechtelijke sectie, 2018; zie ook bijlage D.1).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

177

| JAARBERICHT 2018

Figuur 5.7.2 Geregistreerde sterftegevallen door overdosering van drugs in Nederland, vanaf 2008I

Aantal 300
250
200

150
100
50

0
Totaal
Opiaten
Cocaïne
Overig

2008
129
52
22
55

2009
139
52
30
57

2010
94
37
14
43

2011
103
33
19
51

2012
118
28
22
68

…

2013
152
52
24
76

2014
123
40
24
59

2015
198
65
40
93

2016
235
74
38
123

2017
262
127
55
80

Aantal geregistreerde sterftegevallen. Volgens ICD-10 codes: F11-F12, F14-F16, F19, X41*, X42*, X44*, X61*, X62*, X64*, Y11*, Y12*, Y14* (*In combinatie met de
T-codes T40.0-9, T43.6). Voor een verklaring van de codes: zie bijlage B. I. Vanaf 2013 is de Doodsoorzakenstatistiek van het CBS overgegaan op automatische
codering van de doodsoorzaken, waardoor de gegevens vanaf 2013 niet rechtstreeks vergeleken kunnen worden met de voorafgaande jaren. De gegevens voor
2017 zijn voorlopig. Bron: Doodsoorzakenstatistiek, CBS, bewerking Trimbos-instituut.

• Net zoals de gebruikers van opiaten steeds ouder worden, stijgt ook de leeftijd bij het overlijden
aan een dodelijke overdosis opiaten. Het aandeel van de jonge opiaatgebruikers in de sterfte daalt
respectievelijk. In de periode van 1991 tot en met 1995 was nog 60% jonger dan 35 jaar, vergeleken
met nog maar 17% in de periode van 2013 tot en met 2017 (figuur 5.7.3).
• Tussen 2008 en 2017 schommelde het percentage mannen tussen 59% en 82% en schommelde
respectievelijk het percentage vrouwen tussen 41% en 18%. Er is geen verklaring bekend voor deze
schommeling. Mogelijk gaat het hier om een toevalsfluctuatie vanwege kleine aantallen.

Figuur 5.7.3	Leeftijdsverdeling van de geregistreerde sterftegevallen door overdosering van opiaten in
de periodes 1991-1995, 1996-2000, 2001-2005, 2006-2012, en 2013-2017
100%

80%
60%

40%
20%

0%
>=65 jaar
35-64 jaar
15-34 jaar

1991-1995
3
37
60

1996-2000
3
50
47

2001-2005
3
62
36

2006-2012
5
66
29

Percentage sterfgevallen per leeftijdsgroep. Bron: Doodsoorzakenstatistiek, CBS, bewerking Trimbos-instituut.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

178

| JAARBERICHT 2018

2013-2017
16
67
17

Alleen wanneer er een strafrechtelijk onderzoek plaatsvindt, of wanneer nabestaanden daarom vragen,
onderzoekt het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) een overlijdensgeval op drugs.
• In de overlijdensgevallen die in 2016 door het NFI werden onderzocht via sectie en toxicologisch
onderzoek, waren in 21 gevallen morfine, heroïne, tramadol, fentanyl, of oxycodon één van de
doodsoorzaken, soms in combinatie met nog andere stoffen, zoals diazepam, cocaïne, ethanol, of
mirtazapine.
• Hierbij dient te worden opgemerkt dat het totaal aantal gerechtelijke secties door het NFI de afgelopen
jaren is gedaald van 338 in 2013 naar 319 in 2014, 285 in 2015, en 267 in 2016. Het aantal waarbij
toxicologisch onderzoek plaatsvond daalde van 250 in 2013 naar 228 in 2014, 205 in 2015, en 184
in 2016.
• Deze aantallen van het NFI kunnen overlappen met de cijfers van het CBS. De aantallen uit deze
bronnen kunnen daarom niet bij elkaar worden opgeteld.
De GGD Amsterdam rapporteerde van 2013 tot en met 2017 in totaal 7 gevallen waarin fentanyl of een
fentanyl-achtige, naast andere middelen, een rol hadden gespeeld bij het overlijden (Coördinatiepunt
Assessment en Monitoring nieuwe drugs, 2018).

Internationale vergelijking
Europa
Volgens het EMCDDA blijkt uit cohortstudies dat per jaar 1%-2% van de problematische
harddrugsgebruikers komt te overlijden. Onder problematische opiatengebruikers is de sterfte 5 tot 10
keer hoger dan de verwachte basissterfte in de algemene bevolking (EMCDDA, 2018b). Het gaat hier niet
alleen om fatale overdoseringen, maar ook om de indirecte aan drugsgebruik gerelateerde doodsoorzaken,
zoals ongevallen, infectieziekten, geweld en suïcide (zie bijlage D.2). Bij het problematisch gebruik van
én cocaïne én opiaten is de kans op overlijden groter dan bij het problematisch gebruik van alleen
cocaïne (Colell, Domingo-Salvany, Espelt, Parés-Badell, & Brugal, 2018). Naarmate methadoncliënten
ouder worden, lopen ze een steeds hoger risico op sterfte door een overdosis methadon (Pierce, Millar,
Robertson, & Bird, 2018).
De meeste landen-specifieke gegevens over de drugssterfte zijn beschikbaar voor overdoseringen
(directe ‘acute’ drugssterfte). Een internationale vergelijking van de drugssterfte wordt bemoeilijkt door
verschillen in de definitie van dit begrip. Wel is er een standaard van het EMCDDA voor drugssterfte
(voor alle drugs samengenomen), gebaseerd op een specifieke selectie van ICD-9 of ICD-10 codes uit de
doodsoorzakenstatistieken, of een specifieke selectie uit forensische registers.
Figuur 5.7.4 toont voor een aantal landen van de EU-15 en Noorwegen het aantal door drugs
geïnduceerde sterfgevallen per miljoen inwoners van 15-64 jaar voor het meest recente jaar waarvoor
gegevens beschikbaar zijn. Het gaat hier om opiaten en andere drugs.
• In Zweden, Noorwegen, het Verenigd Koninkrijk, en Ierland ligt de geregistreerde drugssterfte relatief
hoog. In Spanje en Portugal ligt de geregistreerde drugssterfte relatief laag.
• Het EMCDDA signaleert een toename in de geregistreerde sterfte door een drugsoverdosering in
Estland, Nederland, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, en Turkije.
• In 2016 ging het samengenomen in de EU, Noorwegen en Turkije om minstens 9.138 fatale
overdoseringen, een stijging met 4% ten opzichte van 2015 (EMCDDA, 2018b).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

179

| JAARBERICHT 2018

Figuur 5.7.4	Aantal door opiaten en andere drugs geïnduceerde sterfgevallen per miljoen inwoners van
15-64 jaar in een aantal landen van de EU-15 en Noorwegen voor het meest recente jaarI
Zweden 2016
Noorwegen 2015
Verenigd Koninkrijk 2015
Ierland 2015
Finland 2016
Denemarken 2015
Duitsland 2015
Nederland 2017
Oostenrijk 2016
Frankrijk 2014
België 2014
Italië 2014
Portugal 2014
Spanje 2015

95
85

73
72
56
53
24
24
21
9
8
8
5
3
0

20

40

60

80
100
120
Aantal per miljoen inwoners van 15-64 jaar

Aantal sterfgevallen per miljoen inwoners van 15-64 jaar. I. Volgens het EMCDDA protocol voor drugssterfte (voor het meest recente jaar selectie B of selectie
D). Bronnen: EMCDDA; Eurostat; Doodsoorzakenstatistiek, CBS; bewerking Trimbos-instituut.

Verenigde Staten
In de Verenigde Staten is de afgelopen jaren de sterfte gerelateerd aan opiaten sterk gestegen. Dit is
het gevolg van een toegenomen misbruik van bestaande medicinale opiaten, een toename van het
heroïnegebruik, en het beschikbaar komen van nieuwe sterke fentanyl-achtigen op de drugsmarkt
(European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction, 2017).
• Naar schatting overleden in de Verenigde Staten in 2017 meer dan 72.000 inwoners aan een overdosis
drugs (National Institute on Drug Abuse, 2018). Dit aantal is scherp gestegen vanaf 1999. De scherpste
stijging was gerelateerd aan synthetische opioïden (fentanyl en fentanyl-achtigen), met naar schatting
bijna 30.000 sterftegevallen in 2017. Voor alle opiaten samengenomen (inclusief opioïden en heroïne)
waren er in 2017 naar schatting ongeveer 49.000 sterftegevallen. Dat komt neer op ongeveer naar
schatting 228 opiatengerelateerde sterftegevallen per miljoen inwoners van 15-64 jaar, beduidend
meer dan hierboven werd gevonden voor Europese landen (zie figuur 5.7.4).
• In de Verenigde Staten werden 568.612 patiënten gevolgd die na een operatie in het ziekenhuis een
recept voor opiaten hadden gekregen. Binnen een periode van ongeveer twee en een half jaar was
bij 0,6% van deze patiënten verslaving, misbruik, of een overdosis opgetreden (Brat et al., 2018; Van
Eijsden, 2018).
• In tegenstelling tot de Verenigde Staten lijkt Nederland tegen deze ontwikkeling, tot op zekere hoogte,
beschermd te zijn door een andere wetgeving over medicinale opiaten en door een ander zorgsysteem
(Van Amsterdam, Wartenberg, & Van den Brink, 2015). Wel wordt er voor gewaarschuwd dat zich ook
in Nederland “Amerikaanse toestanden” kunnen gaan voordoen, als niet tijdig adequate maatregelen
worden genomen (Van Bemmel, 2017, 2018b, 2018a; Vrijmoeth, Kramers, Dahan, & Koelemay, 2018).
• Wel is het aantal gebruikers van dit middel in het afgelopen decennium fors toegenomen en
tussen 2014 en 2017 zelfs bijna verdubbeld, van 255.000 naar 490.000. Dit blijkt uit cijfers over
verstrekkingen in apotheken (Stichting Farmaceutische Kengetallen, 2018).
• In antwoord op Kamervragen heeft de Minister voor Medische Zorg en Sport gezegd dat het van
belang is “om de ontwikkelingen met betrekking tot gebruik van opioïden te blijven monitoren”
(T.K.1393404-179610-GMT, 2018).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

180

| JAARBERICHT 2018

5.8

Aanbod en markt

De illegale markt voor heroïne, methadon en andere opiaten wordt niet systematisch gemonitord.
Trendgegevens over deze markt zijn niet beschikbaar.
Voor gegevens over nieuwe synthetische opioïden (NPS); zie ook hoofdstuk 8.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

181

| JAARBERICHT 2018

6. Ecstasy
6.1 Laatste feiten en trends

 pagina 183

6.2 Gebruik: algemene bevolking

 pagina 184

6.3 Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

 pagina 187

6.4 Problematisch gebruik

 pagina 194

6.5 Gebruik: internationale vergelijking

 pagina 194

6.6 Hulpvraag en incidenten

 pagina 197

6.7 Ziekte en sterfte

 pagina 203

6.8 Aanbod en markt

 pagina 206

NATIONALE DRUG MONITOR

|

182

| JAARBERICHT 2018

6. Ecstasy
Inleiding
De officiële benaming van ecstasy is 3,4-methyleendioxymethamfetamine (MDMA). Ook stoffen die
chemisch op MDMA lijken – zoals 4-fluoramfetamine (4-FA), MDA, MDEA, MBDB en amfetamine – of
stoffen die daar geheel niet op lijken, worden als ecstasy verkocht, zonder dat de gebruiker zich daar
altijd van bewust is. Tenzij anders aangegeven, bedoelen wij in dit hoofdstuk met ‘ecstasy’ stoffen die als
ecstasy worden beleefd of aangeprezen.
Ecstasy heeft zowel een lichamelijk als geestelijk stimulerende werking. Ook heeft de drug ‘entactogene’
effecten, waardoor gebruikers zich verbonden voelen met elkaar en gemakkelijk contact leggen. Deze
combinatie van eigenschappen draagt bij aan de reputatie van ecstasy als love-, party- en dansdrug.
Gebruik van ecstasy kan onvoorspelbare effecten hebben en deze komen vaker voor dan het onschuldige
imago doet vermoeden. De verslavende werking is vermoedelijk gering. Hoe schadelijk ecstasygebruik op
de lange termijn is, blijft nog onduidelijk. Er zijn aanwijzingen dat ecstasygebruikers minder goed scoren
op sommige uitvoerende taken (Roberts, Jones, & Montgomery, 2016), maar in ander onderzoek worden
tegenstrijdige resultaten gevonden (Betzler, Viohl, & Romanczuk-Seiferth, 2017; Roberts et al., 2016).
Ecstasy wordt doorgaans geslikt in de vorm van pillen, of als poeder, verpakt in een vloeitje of capsule,
met wat drinken ingenomen. Ook kan MDMA opgelost worden in een drankje of gesnoven worden, maar
dit gebeurt relatief weinig. Een recente studie op basis van het Nederlandse Tweelingen register toonde
aan dat het gebruik van ecstasy erfelijk bepaald kan zijn (Verweij et al., 2017). Recent is er toenemend
interesse in de mogelijkheden die ecstasy biedt als geneesmiddel bij psychotherapie van onder andere een
posttraumatische stressstoornis (Feduccia, Holland, & Mithoefer, 2018).
Een zorgwekkende ontwikkeling is de inmiddels al jaren voortdurende toename van de concentratie
MDMA in ecstasypillen. Er zijn in 2017 diverse interne waarschuwingsacties geweest via het Drugs
Informatie en Monitoring Systeem (DIMS) en de Monitor Drugsincidenten (MDI) voor ecstasytabletten
met een heel hoge dosering. Het lijkt erop dat de laatste paar jaar een deel van de ecstasymarkt is
overgenomen door 4-FA, dat (ten onrechte) ook wel bekend staat als ‘ecstasy-light’ (zie hoofdstuk 8).

6.1

Laatste feiten en trends

De belangrijkste feiten en trends over ecstasy in dit hoofdstuk zijn:
• Ecstasy is na cannabis de meest gebruikte drug in Nederland. In 2017 had 2,7% van de volwassenen
in het afgelopen jaar ecstasy gebruikt, even veel als in 2016 (§ 6.2).
• Vergeleken met 2014 is het percentage laatste-jaar-gebruikers van ecstasy (onder 15-64 jarigen) in
2017 hoger (§ 6.2).
• Het percentage laatste-jaar-ecstasygebruikers is het hoogst onder 20-24-jarigen, inwoners van (zeer)
stedelijke gebieden en hoogopgeleiden.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

183

| JAARBERICHT 2018

• Onder leerlingen van 12-16 jaar in het voortgezet onderwijs daalde het ooitgebruik en het laatstejaar-gebruik van ecstasy tussen 2015 en 2017 (§ 6.3).
• In het uitgaansleven is ecstasy de belangrijkste drug gebleven (§ 6.3).
• In de EU zijn Nederland en het Verenigd Koninkrijk koplopers in het gebruik van ecstasy in het
afgelopen jaar (§ 6.5).
• Ondanks het relatief hoge percentage gebruikers melden maar weinig mensen zich bij de
verslavingszorg vanwege hun ecstasygebruik. Hun aantal is sinds 2006 gedaald en bleef in de
afgelopen jaren stabiel laag (§ 6.6).
• Op de EHBO-posten is het aandeel ecstasy-intoxicaties afgenomen en ook zijn in 2017 relatief minder
patiënten op de EHBO’s behandeld die matig of ernstig onder invloed waren van ecstasy (§ 6.6).
• Er is geen goed zicht op het aantal sterfgevallen waarbij ecstasy een rol speelt (§ 6.7). Tussen 2006
en 2015 registreerde het Nederlands Forensisch Instituut 47 sterfgevallen waarbij MDMA (alleen of
in combinatie met andere middelen) zeker de primaire doodsoorzaak was. Dit aantal is vrijwel zeker
een onderschatting.
• De toename in het gemiddelde gehalte MDMA in ecstasypillen tussen 2010 en 2016 heeft zich
voortgezet in 2017 (§ 6.8).

6.2

Gebruik: algemene bevolking

Dit hoofdstuk beschrijft kerngegevens over ecstasygebruik in de volwassen bevolking van 18 jaar en ouder
op basis van de Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor, jaarlijks uitgevoerd door het CBS i.s.m. RIVM en
Trimbos-instituut. Aanvullende gegevens zijn afkomstig uit de tweejaarlijkse module Middelen van de
Leefstijlmonitor (LSM-A) 2016 (zie bronnentabel en bijlage D.2). Daar waar resultaten zijn opgenomen
uit de LSM-A, wordt dit apart vermeld.

Kerncijfers 2017
Ecstasy is na cannabis de meest gebruikte drug in Nederland. Eén op de dertien Nederlanders van 18 jaar
en ouder heeft ooit ecstasy gebruikt, één op de veertig heeft in het afgelopen jaar gebruikt en bijna 1%
gebruikte nog in de afgelopen maand (tabel 6.2.1).
Dit komt neer op ruim 1 miljoen volwassen Nederlanders die ooit ecstasy gebruikten en 100 duizend die
dat in de laatste maand nog deden.

Tabel 6.2.1	Percentage en absolute aantal ecstasygebruikers in de bevolking van 18 jaar en ouder.
Peiljaar 2017

(%)

Absoluut aantal
(afgerond op 10.000)

Absoluut aantal
95% betrouwbaarheidsinterval

Ooit

7,7

1.040.000

950.000-1.130.000

Laatste jaar

2,7

370.000

310.000-420.000

Laatste maand

0,8

100.000

70.000-130.000

Percentage gebruikers ooit in het leven, in het laatste jaar en in de laatste maand. Het geschatte absolute aantal Nederlanders van 18 jaar en ouder dat
ecstasy gebruikt is afgerond op tienduizendtallen. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017. (Zie bijlage D.2
voor resultaten van voorgaande bevolkingsstudies onder mensen van 15-64 jaar.)

NATIONALE DRUG MONITOR

|

184

| JAARBERICHT 2018

Trend in ecstasygebruik
Vanaf 2015 zijn vergelijkbare gegevens beschikbaar over het gebruik van ecstasy in de algemene bevolking
in de leeftijdsgroep van 18 jaar en ouder, de standaard voor kerncijfers over middelengebruik (zie ook
bijlage D.2) (figuur 6.2.1).
• Het ecstasygebruik in de algemene bevolking van 18 jaar en ouder ligt sinds 2015 ongeveer op
hetzelfde niveau. Er lijkt weliswaar sprake van een toename in het percentage ooitgebruik, maar deze
is niet statistisch significant.
Het gebruik van ecstasy werd in het afgelopen decennium ook in 2005, 2009 en 2014 gemeten, maar in
een andere leeftijdsgroep. Vanwege herhaalde wijzigingen in de onderzoeksmethode zijn alleen gegevens
vergelijkbaar die zijn verzameld vanaf 2014 (zie bijlage D.2). In 2014 werd ecstasygebruik alleen onder
15-64-jarigen gemeten (de internationale standaard leeftijdsgroep van het European Monitoring Centre
For Drugs and Drug Addiction (EMCDDA), zie paragraaf 5 van de middelenhoofdstukken). Trendgegevens
sinds 2014 voor 15-64-jarigen staan in bijlage D.2 beschreven. De belangrijkste conclusie is:
• Binnen de groep 15-64 jarigen is sinds 2014 wel een statistisch significante stijging in ecstasygebruik
te zien (zie bijlage D.2):
Het ooitgebruik steeg tussen 2014 en 2015, en tussen 2015 en 2017.
Het laatste-jaar-gebruik was in 2014 lager dan opvolgende jaren.
Het laatste-maand-gebruik was in 2015 en 2016 hoger dan in 2014, en lag in 2017 daar tussenin.

Figuur 6.2.1 Ecstasygebruikers in de bevolking van 18 jaar en ouder vanaf 2015, naar geslacht
Ooit
Laatste jaar
Laatste maand
%

10
8
6
4
2
0
Mannen
Vrouwen
Totaal

2015
9,1
5,0
7,0

2016
9,5
5,7
7,6

2017
9,8
5,7
7,7

2015
3,8
1,9
2,8

2016
3,8
2,1
2,9

2017
3,4
2,1
2,7

2015
1,2
0,8
1,0

2016
1,4
0,7
1,0

2017
0,9
0,6
0,8

Percentage gebruikers ooit in het leven, in het laatste jaar en in de laatste maand. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbosinstituut, 2017. (Zie bijlage D.2 voor resultaten van voorgaande bevolkingsstudies onder mensen van 15-64 jaar.)

Geslacht
Meer mannen dan vrouwen gebruiken ecstasy (zie figuur 6.2.1).

Leeftijd
Ecstasygebruik komt het meest voor onder twintigers (figuur 6.2.2).
• Bijna een kwart van de 20-24-jarigen en bijna één op de vijf 25-29-jarigen heeft ervaring met ecstasy.
• In 2017 gebruikten minder 18-19-jarigen in het laatste jaar ecstasy (5,2%), dan in 2015 (6,8%) en
2016 (10,6%).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

185

| JAARBERICHT 2018

• In de aanvullende LSM-A studie lag de gemiddelde startleeftijd onder de laatste-jaar-gebruikers op
21,8 jaar, ongeveer gelijk voor mannen (21,9 jaar) als voor vrouwen (21,6 jaar) (zie bijlage A).

Figuur 6.2.2 Ecstasygebruikers in de bevolking van 18 jaar en ouder, naar leeftijdsgroep. Peiljaar 2017
25

%

20
15
10
5

0
Ooit (%)
Laatste jaar (%)
Laatste maand (%)

18-19
6,9
5,2
0,3

20-24
22,9
13,1
4,7

25-29
18,9
8,0
1,8

30-39
13,9
3,4
0,6

40-49
8,3
1,5
0,3

50-64
2,4
0,5
0,3

65+
0,1
0,1
0,1

Totaal 18+
7,7
2,7
0,8

Percentage gebruikers ooit in het leven, in het laatste jaar en in de laatste maand per leeftijdsgroep. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m.
RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Opleidingsniveau
Hoogopgeleiden zijn vaker ecstasygebruiker dan laagopgeleiden (tabel 6.2.2).
Ongeveer vier keer zoveel personen met een hoge opleiding hebben ooit ecstasy gebruikt als personen
met een lage opleiding. Middelbaar opgeleiden zitten daar tussenin.
Een vergeljkbaar patroon is te zien voor laatste-jaar- en laatste-maand-gebruik.

Tabel 6.2.2	Gebruik van ecstasy in de bevolking van 18 jaar en ouder naar opleidingsniveauI.
Peiljaar 2017
Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

Laagopgeleid

3,5

0,8

0,3

Middelbaar opgeleid

6,5

1,7

0,4

Hoogopgeleid

12,6

5,5

1,6

Percentage gebruikers ooit in het leven, in het laatste jaar en in de laatste maand. I. Opleidingsniveau: 18-24 jaar hoogst gevolgd niveau, 25 en ouder hoogst behaald
niveau: Laag opgeleid = basisonderwijs, LBO, MAVO, VMBO; Middelbaar opgeleid = MBO, HAVO, VWO; Hoog opgeleid = HBO of universiteit. Bron: Gezondheidsenquête/
Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Migratieachtergrond
Volwassenen met een niet-Westerse migratieachtergrond hebben minder vaak ooit ecstasy gebruikt dan
volwassenen met een Nederlandse achtergrond of Westerse migratieachtergrond (tabel 6.2.3). Dit verschil
is aanzienlijk kleiner dan bij cannabis. De verschillen zijn kleiner voor het laatste-jaar- en laatste-maandgebruik.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

186

| JAARBERICHT 2018

Tabel 6.2.3	Gebruik van ecstasy in de bevolking van 18 jaar en ouder naar migratieachtergrondI.
Peiljaar 2017
Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

Nederlandse achtergrond

8,1

3,0

0,8

Westerse migratieachtergrond

7,7

2,0

0,6

Niet-Westerse migratieachtergrond

5,0

1,8

0,7

Percentage gebruikers ooit in het leven, in het laatste jaar en in de laatste maand. I. Kenmerk dat weergeeft met welk land een persoon verbonden is op basis
van het geboorteland van de ouders of van zichzelf (zie ook bijlage A Migratieachtergrond). Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en
Trimbos-instituut, 2017.

Stedelijkheid
Gebruik van ecstasy komt meer voor in grote steden dan elders (tabel 6.2.4). In (zeer) stedelijke gebieden
ligt het ooitgebruik ongeveer twee keer hoger dan in de minder stedelijke gebieden. Voor laatste-jaar- en
laatste-maand-gebruik is dit verschil groter.

Tabel 6.2.4

Gebruik van ecstasy in de bevolking van 18 jaar en ouder naar stedelijkheidI. Peiljaar 2017
Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

(Zeer) sterk stedelijk

10,3

4,1

1,2

Matig stedelijk

5,3

1,7

0,3

Weinig/niet stedelijk

4,2

0,9

0,2

Percentage gebruikers ooit in het leven, in het laatste jaar en in de laatste maand. I. Stedelijkheid gecategoriseerd naar aantal adressen per vierkante kilometer
in de woongemeente van de respondent: (zeer) sterk = 1.500 of meer adressen; matig = 1.000 – 1.500 adressen; weinig = minder dan 1.000 adressen. Bron:
Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Mate van consumptie
Uit de LSM-A blijkt dat de meerderheid van de laatste-jaar gebruikers incidenteel ecstasy gebruikt.
• Ongeveer een derde (34,9%) heeft in het laatste jaar één keer ecstasy gebruikt en meer dan de helft
(53,0%) een paar keer, maar minder dan maandelijks. Ongeveer één op de vijftien gebruikers (6,8%)
rapporteert maandelijks gebruik en 5,2% rapporteert meerdere keren per maand ecstasy te gebruiken.
• Bijna alle laatste-jaar-ecstasygebruikers (96,0%) gebruiken meestal alleen in het weekend. De overige
4,0% gebruikt zowel in het weekend als op doordeweekse dagen. Er waren geen gebruikers die
rapporteerden meestal te gebruiken op doordeweekse dagen.
• Gemiddeld gebruikten de laatste jaar-gebruikers 1,2 pil per gelegenheid. De mediaan (middelste
waarde) lag op 1 pil per gelegenheid.

6.3

Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

Deze paragraaf beschrijft gegevens over het gebruik van ecstasy op basis van landelijke onderzoeken
naar middelengebruik onder representatieve steekproeven van scholieren van het voortgezet onderwijs
en van studenten van het MBO en HBO. Daarna worden gegevens gepresenteerd van uiteenlopende
landelijke, regionale en lokale onderzoeken in verschillende groepen jongeren en jongvolwassenen, die

NATIONALE DRUG MONITOR

|

187

| JAARBERICHT 2018

vaak vanwege hun leefstijl, setting of persoonlijke kenmerken meer dan hun doorsnee leeftijdgenoten
middelen gebruiken.

Scholieren van het regulier voortgezet onderwijs
Kerncijfers over het gebruik van middelen onder scholieren (12-16 jaar) worden om de twee jaar
alternerend gemeten in het Peilstationsonderzoek en de Health Behaviour in School-aged Children (HBSC)studie. Na afstemming binnen de Leefstijlmonitor is de meest recente HBSC-studie (2017) vergelijkbaar
met het Peilstationsonderzoek. De kerncijfers voor 2017 zijn uitgesplitst naar demografie. Het wordt
apart benoemd wanneer aanvullende gegevens uit het Peilstationsonderzoek 2015 worden gebruikt (zie
bronnentabel en bijlage D.7).

Kerncijfers 2017
• Ecstasy en andere harddrugs worden door aanzienlijk minder leerlingen van het voortgezet onderwijs
gebruikt dan cannabis. Dit blijkt uit het Peilstationsonderzoek scholieren (Van Dorsselaer et al., 2016).
In 2017 rapporteert 1% van de leerlingen ooit wel eens ecstasy gebruikt te hebben (tabel 6.3.1)
(Stevens et al., 2018).

Tabel 6.3.1	Percentage ecstasygebruikers onder scholieren van het voortgezet onderwijs van 12-16
jaar. Peiljaar 2017
(%)
Ooit

1,0

Laatste jaar

0,8

Laatste maand

0,4

Percentage gebruikers ooit in het leven, in het laatste jaar en in de laatste maand. Bron: HBSC/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017
(zie bijlage D.7).

Trends in ecstasygebruik
Sinds halverwege de jaren tachtig wordt middelengebruik onder scholieren gemonitord. Sinds 2017
includeert de HBSC-studie alle scholieren van 12-16 jaar in het voortgezet onderwijs (en niet alleen
degenen in de eerste vier leerjaren) en is daarmee vergelijkbaar met het Peilstationsonderzoek (zie figuur
6.3.1).
• In tegenstelling tot het stijgende gebruik van ecstasy in de algemene bevolking van 15-64 jaar, is het
percentage leerlingen dat rapporteert ooit ecstasy te hebben gebruikt in 2017 lager dan in voorgaande
jaren.
• Tussen 2003 en 2007 daalde het percentage leerlingen van 12-16 jaar dat ervaring had met ecstasy
en bleef daarna rond dit niveau tot 2015.
• Tussen 2015 en 2017 deed zich een verdere daling voor in het ooitgebruik (Stevens et al., 2018).
• De trend voor het percentage leerlingen dat in het afgelopen jaar nog ecstasy had gebruikt vertoonde
hetzelfde patroon en halveerde tussen 2015 en 2017 (figuur 6.3.1).
• Eenzelfde, maar minder uitgesproken, patroon is te zien voor laatste-maand-gebruik (niet statistisch
significant).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

188

| JAARBERICHT 2018

Figuur 6.3.1 Gebruik van ecstasy onder scholieren van het voortgezet onderwijs van 12-16 jaar,
vanaf 2003
Ooit
%

Laatste jaar

Laatste maand

3,0
2,5

2,0
1,5
1,0

0,5
0,0
Jongens
Meisjes
Totaal

2003 2007 2011
2,8
1,9
2,3
2,0
1,9
1,7
2,4
1,9
2,0

2015
2,1
1,7
1,9

2017
1,3
0,6
1,0

2003 2007 2011
2,1
1,5
1,9
1,4
1,3
1,3
1,8
1,4
1,6

2015
1,6
1,3
1,5

2017
1,0
0,5
0,8

2003 2007 2011
1,3
0,8
1,1
0,7
0,5 0,6
1,0
0,7
0,8

2015
0,8
0,5
0,6

2017
0,6
0,3
0,4

Percentage gebruikers ooit in het leven (links), in het laatste jaar (midden) en in de laatste maand (rechts). Bron: HBSC (2017) en Peilstationsonderzoek
scholieren (2003, 2007, 2011, 2015) / Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM.

Geslacht
In 2017 hadden meer jongens dan meisjes ervaring met ecstasy (figuur 6.3.1) (Stevens et al., 2018). In
2015 was het verschil kleiner en niet statistisch significant.

Leeftijd
Het gebruik stijgt met de leeftijd. Van de 12-jarigen heeft 0,2% ervaring met ecstasy, van de 16-jarigen
heeft 2,2% ervaring met ecstasy (figuur 6.3.2) (Stevens et al., 2018).

Figuur 6.3.2	Gebruik van ecstasy onder scholieren van 12-16 jaar van het voortgezet onderwijs naar
leeftijd. Peiljaar 2017
%

3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
0,5
0,0

Ooit
Laatste jaar
Laatste maand

12 jaar
0,2
0,2
0,2

13 jaar
0,2
0,2
0,1

14 jaar
0,9
0,7
0,2

15 jaar
1,5
1,2
0,9

16 jaar
2,2
1,6
0,8

Totaal 12-16 jaar
1,3
1,0
0,6

Percentage gebruikers ooit in het leven, in het laatste jaar en in de laatste maand. Bron: HBSC Scholieren/Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM, 2017.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

189

| JAARBERICHT 2018

Schoolniveau
Evenals voor andere harddrugs het geval is, hebben scholieren van het VMBO-b (1,8%) vaker ervaring
met ecstasy dan scholieren van het VWO (0,2%). De percentages ooitgebruikers voor het VMBO-t en
HAVO liggen hier tussen in (tabel 6.3.2).

Tabel 6.3.2	Gebruik van ecstasy onder scholieren van het voortgezet onderwijs van 12-16 jaar naar
schoolniveau. Peiljaar 2017
Ooit (%)
VMBO-b

1,8

VMBO-t

1,1

HAVO

1,0

VWO

0,2

Percentage gebruikers ooit in het leven. Bron: HBSC Scholieren/Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM, 2017.

Migratieachtergrond
Er is geen statistisch significant verschil in het ooitgebruik van ecstasy dat samenhangt met de
migratieachtergrond van scholieren (tabel 6.3.3).

Tabel 6.3.3	Gebruik van ecstasy onder scholieren van het voortgezet onderwijs van 12-16 jaar naar
migratieachtergrondI. Peiljaar 2017
Ooit (%)
Geen

0,8

Niet-Westers

1,5

Percentage gebruikers ooit in het leven. I. Kenmerk dat weergeeft met welk land een persoon verbonden is op basis van het geboorteland van de ouders of
van zichzelf. Bron: HBSC Scholieren/Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM, 2017.

Gebruik onder studenten van het MBO en HBO
In 2015 en 2017 is het gebruik van ecstasy gemeten in een landelijk onderzoek onder respectievelijk
ongeveer 3 en 4 duizend studenten van het MBO en het HBO (tabel 6.3.4) (Verdurmen, van Dorsselaer,
& Monshouwer, 2016; Tuithof, van Dorsselaer, & Monshouwer, 2018).
• Vergeleken met 2015 (ooitgebruik van ecstasy onder 16-18-jarigen: 9,9%) ligt het gebruik in 2017
(8,4%) statistisch gezien op hetzelfde niveau.
• Het ecstasygebruik van jongens (9%) verschilt in 2017 niet statistisch significant van het gebruik van
meisjes (8%), net als in 2015 (jongens 11% en meisjes 8%).
• Net als in 2015 stijgt in 2017 het gebruik van ecstasy ooit in het leven met de leeftijd, van 4% op
16-jarige leeftijd naar 12% op 18-jarige leeftijd.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

190

| JAARBERICHT 2018

• Het ooitgebruik van ecstasy is onder 16-jarigen niet significant verschillend tussen scholieren op
regulier voortgezet onderwijs (VMBO, HAVO, VWO) (2,2%) en MBO-studenten (3,4%). Onder
17-jarigen is het ooitgebruik van ecstasy van MBO-studenten (6,9%) wel hoger dan dat van scholieren
op het regulier voortgezet onderwijs (3,3%) en HBO-studenten (2,4%). Ook onder 18-jarigen hebben
MBO-studenten vaker ervaring met ecstasy (13,8%) dan HBO-studenten (7,6%).

Gebruik in Amsterdam onder scholieren op HAVO en VWO en studenten van het MBO
In (zeer) stedelijke gebieden is het ecstasygebruik hoger dan in matig- of niet-stedelijke gebieden. Ook
onder 1.076 Amsterdamse HAVO/VWO-scholieren en 1.972 MBO-studenten is gebleken dat het
ecstasygebruik hoger ligt dan het landelijk gemiddelde (tabel 6.3.4) (Dijkshoorn, Schilthuis, & Van Bakkum,
2016; Nabben, Luijk, & Korf, 2018). Er zijn echter verschillen in meetmethoden, waardoor een directe
vergelijking niet mogelijk is.
• Van deze Amsterdamse studenten had 20% ooit ecstasy gebruikt, 15% in het afgelopen jaar, en 7%
in de afgelopen maand. De gemiddelde startleeftijd lag op 17 jaar. Van de laatste-jaar-gebruikers had
een derde op 1 of 2 dagen ecstasy gebruikt in het hele jaar.

Tabel 6.3.4

Percentage ecstasygebruikers onder andere groepen scholieren en studenten.

Studenten van het MBO en HBO
(16-18 jaar)

Locatie

Peilaar

Ooit (%)

Laatste maand
(%)

Nederland

2017

8

2

2015

9

4

Scholieren klas 5 en 6 HAVO, VWO
(16-18 jaar)

Amsterdam

2016

15

4

Studenten MBO (15-35 jaar)I

Amsterdam

2016

20

7

Percentage gebruikers ooit in het leven en in de laatste maand. I. De leeftijd van deze MBO-studenten varieerde van 15 tot en met 35 jaar en hun gemiddelde
leeftijd was 19 jaar. Door verschillen in meetmethoden is een directe vergelijking niet mogelijk. Bronnen: Trimbos-instituut (Verdurmen et al., 2016; Tuithof et
al., 2018); GGD Amsterdam (Dijkshoorn et al., 2016); Antenne 2016 (Nabben, Luijk, Benschop, & Korf, 2017).

Speciale groepen jongeren en jongvolwassenen
In bepaalde groepen jongeren en jongvolwassenen bevinden zich naar verhouding meer gebruikers
van ecstasy. Tabellen 6.3.5 en 6.3.6 vatten de resultaten samen van uiteenlopende lokale en landelijke
studies onder bezoekers van uitgaansgelegenheden en kwetsbare groepen. De cijfers zijn niet
vergelijkbaar vanwege verschillen in leeftijdsgroepen en methoden van onderzoek. Bovendien zijn de
responspercentages in onderzoeken onder uitgaande jongeren en jongvolwassenen doorgaans laag (tussen
15% en 25%) en zijn zij ‘op locatie’ of online geworven in plaats van via een representatieve steekproef
uit de bevolking, waardoor een vertekening van de resultaten kan optreden. De uitkomsten geven wel
een indicatie van verschillen tussen (risico)groepen jongeren en jongvolwassenen.

Uitgaande jongeren en jongvolwassenen
Uit diverse onderzoeken, zowel landelijk als lokaal, blijkt dat ecstasy veruit de belangrijkste drug blijft in
het uitgaanscircuit, vooral in de dance-scenes (tabel 6.3.5), al zijn er signalen dat het middel concurrentie
heeft gekregen van 4-fluoramfetamine (4-FA, zie hoofdstuk 8).
In Het Grote Uitgaansonderzoek (HGU2016) (Monshouwer, Van der Pol, Drost, & Van Laar, 2016) is het
middelengebruik van 4.905 uitgaande jongeren en jongvolwassenen van 15-35 jaar in kaart gebracht. De

NATIONALE DRUG MONITOR

|

191

| JAARBERICHT 2018

respondenten van dit onderzoek vormen geen representatieve steekproef van alle uitgaande jongeren en
jongvolwassenen, en er zijn verschillen in de steekproeven van 2013 en 2016, zoals uitgaansfrequentie
of muziekvoorkeur (zie bijlage D.3).
• Iets meer dan de helft van de uitgaanders in dit onderzoek had ooit ecstasy gebruikt en de meesten
van hen gebruikten ook in het afgelopen jaar. Eén op de vijf gebruikte nog in de afgelopen maand
(tabel 6.3.5).
• Van de deelnemers die ecstasy in het afgelopen jaar hadden gebruikt, nam 18% het eenmalig in dat
jaar, 53% nam het middel een paar keer per jaar, 19% eens per maand, 9% een paar keer per maand,
1,1% eens per week en 0,3% een paar keer per week. Dagelijks of bijna dagelijks gebruik van ecstasy
kwam niet voor.
• Ecstasy is een typische partydrug. Op de vraag waar ecstasygebruikers tijdens het uitgaan het
afgelopen jaar het meest gebruikten noemde 92% een festival, op afstand gevolgd door een club
(31%), thuis (29%) of een feestje (22%). Een poppodium (3%) of café (1%) werd zelden als meest
favoriete locatie genoemd. Respondenten konden maximaal 3 locaties aangeven.
• Twee-derde (65%) van de gebruikers zei ecstasy alleen in de vorm van pillen te gebruiken en 17%
gebruikte meestal pillen; 14% wisselde pil- en poedervorm af en slechts een klein deel gebruikte
meestal (2%) of altijd (2%) ecstasy in de vorm van poeder.
• Op een uitgaansdag namen gebruikers gemiddeld 1,8 ecstasypil. Dit verschilt nauwelijks van het aantal
pillen op een niet-uitgaansdag (1,9 pillen), al is het aantal respondenten dat ecstasy gebruikte op een
dag dat zij niet uitgingen relatief klein (16% van het totale aantal). Ongeveer 1 op de 5 respondenten
gebruikte op een gebruiksdag gemiddeld 2 of meer pillen. Van de groep die hun dosering in het aantal
milligram MDMA uitrekent is het gemiddelde gebruik tijdens een sessie (een avond of festivaldag) 283
milligram MDMA; een kwart gebruikte naar eigen zeggen tijdens een sessie 360 mg MDMA of meer.
De Antenne-monitor volgt het middelengebruik in het Amsterdamse uitgaansleven en in de Gooi- en
Vechtstreek via een panelstudie met sleutelfiguren uit het uitgaansleven en surveys onder wisselende
groepen jongeren en jongvolwassenen. In 2017 signaleerden sleutelfiguren dat ecstasy nog steeds het
meest populaire stimulerende middel is in het Amsterdamse uitgaansleven (Nabben et al., 2018). Wel
is vanaf 2014 een licht dalende trend opgetreden in de populariteit van ecstasy. Mogelijk zijn sommige
gebruikers overgestapt naar 4-FA, in de veronderstelling dat dit middel ‘milder’ zou zijn. Volgens de
kwantitatieve survey van de Antenne-monitor is het percentage uitgaanders dat in de afgelopen maand
ecstasy heeft gebruikt, gedaald van 55% in 2013 naar 48% in 2017 (tabel 6.3.5). Onder bezoekers van
feestcafés, clubs en poppodia in Hilversum lag in 2017 het laatste-maand-gebruik van ecstasy-pillen op
19% (Luijk et al., 2018).
• In elk panelnetwerk in Amsterdam worden nog steeds regelmatige gebruikers van ecstasy aangetroffen.
Daarbij beseft een meerderheid van de gebruikers dat de ‘kwaliteit’ van de ecstasy onverminderd hoog
is. Sommige gebruikers denken daarbij meer controle te houden over de werking door de ecstasy te
nemen in kleinere hoeveelheden. Ten onrechte denken sommige gebruikers dat MDMA in poedervorm
minder gevaarlijk zou zijn dan ecstasy in pilvorm (Nabben et al., 2018).
• In sommige panelnetwerken wordt ecstasy gebruikt als een gangmaker voor het gebruik van andere
middelen zoals alcohol, amfetamine, 4-FA, cannabis, ketamine, GHB, psychedelica, of Viagra (Nabben
et al., 2018).
Ook een wat ouder uitgaansonderzoek van GGD Haaglanden combineert panelinterviews met een survey
onder 1.309 jongeren van 12-35 jaar (Van Dijk & Reinerie, 2015). Het gebruik in de survey op vier
Haagse locaties was lager dan onder de party- en clubbezoekers van de Antenne-survey (zie hierboven).
In Den Haag zijn echter geen (dance) party’s en clubs, waar over het algemeen vaker ecstasy wordt
gebruikt. Uitgaanders van het Haagse panel gaan wel regelmatig naar party’s en clubs buiten Den Haag
en gebruiken daar regelmatig ecstasy (en cocaïne).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

192

| JAARBERICHT 2018

• De helft van de deelnemers van de Haagse survey had ooit ecstasy gebruikt. Het gebruik in de
afgelopen maand lag op 16% (mannen 20%, vrouwen 12%). De gemiddelde leeftijd waarop voor
het eerst ecstasy werd gebruikt was 19 jaar.
• Uit het panel kwam naar voren dat voor sommigen ecstasygebruik onlosmakelijk verbonden is met
uitgaan en dat ook ‘brave mainstream alto’s’ met een verder gezonde leefstijl wel eens drie zware
pillen achter elkaar nemen en daarmee een hoge dosering MDMA kunnen binnenkrijgen van 500 mg.

Tabel 6.3.5	
Ooitgebruik en laatste-maand-gebruik van ecstasy onder uitgaande jongeren en
jongvolwassenen

Locatie

Peiljaar

Gemiddelde
leeftijd (jaar)

Ooit (%)

Laatste
maand (%)

2013

23

70

35

2016

22

55

22

2009

28

41

6

2015

25

52

11

2010

27

46

13

2014

27

63

25

2014

24

48

16

2013

24

79

55

2017

26

80

48

2017

21

39

19

Uitgaande jongeren en jongvolwassenen
Bezoekers van party’s, festivals en
clubsI

Coffeeshopbezoekers

Landelijk

Amsterdam

Bezoekers van cafésII

Amsterdam

Uitgaanders

Den Haag

Bezoekers van clubs, ravesIII en
festivals

Amsterdam

Bezoekers van feestcafés, clubs en
poppodia

Hilversum

Percentage ooitgebruikers en laatste-maand-gebruikers per groep. De cijfers in deze tabel zijn niet vergelijkbaar vanwege verschillen in leeftijdsgroepen en
methoden van onderzoek. De uitgaanders die deelnemen aan onderzoek zijn niet representatief voor alle uitgaanders.
I. Frequente bezoekers van party’s en clubs geworven via facebook, online community’s, websites en fora over feesten, party’s en festivals. II. Jongeren en
jongvolwassenen uit mainstream-, hippe-, studenten-, en gaycafés. Dus niet representatief voor alle cafébezoekers. III. Raves zijn underground feesten “op
verscholen, liefst moeilijk vindbare plekken: onder bruggen, in afgelegen loodsen of een oud schoolgebouw”, het zijn “semi-illegale feesten op alternatieve
locaties, vaak op het laatste moment bekend gemaakt via sociale media” (Nabben et al., 2018). In Amsterdam gingen in 2017 naar schatting 5.000 tot 10.000
personen naar raves, per rave werden 200 tot 800 bezoekers gesignaleerd (Nabben et al., 2018). Bronnen: Het Grote Uitgaansonderzoek 2016 (Monshouwer et
al., 2016); Bonger Instituut voor Criminologie, UvA: Antenne 2013 (Nabben, Benschop, & Korf, 2014), Antenne 2014 (Benschop, Nabben, & Korf, 2015), Antenne
2015 (Nabben, Benschop, & Korf, 2016), Antenne 2017 (Nabben et al., 2018), Antenne Gooi en Vechtstreek 2017 (Luijk et al., 2018); Het Haags Uitgaansonderzoek
2014, GGD Haaglanden (Van Dijk & Reinerie, 2015).

Kwetsbare groepen
In 2020 zullen nieuwe landelijke gegevens beschikbaar zijn over jongeren in hoog risico settings:
praktijkonderwijs (PrO), in het speciaal onderwijs (REC-3 en REC-4) en in de residentiële jeugdzorg (RJZ)
en justitiële jeugdinrichtingen (JJI) (zie hoofdstuk 1).
Uit ouder onderzoek uit 2009 onder jongens (13-18 jaar) in JJI bleek dat het ooitgebruik van ecstasy door
deze jongens fors hoger ligt dan onder jongens in het reguliere voortgezet onderwijs (tabel 6.3.6) (Kepper
et al., 2009). Zie voor details het NDM Jaarbericht 2016.
Ook het percentage jongens en meisjes in de RJZ dat ooit ecstasy heeft gebruikt lag beduidend hoger dan
in het reguliere onderwijs (Kepper et al., 2009).
In de jeugdzorg in Amsterdam in 2012 had 12% van de jongeren ooit ecstasy gebruikt en had 4% in de
afgelopen maand nog ecstasy gebruikt (Benschop, Nabben, & Korf, 2013).
Onder (voormalig) dakloze jongeren in Amsterdam, Rotterdam, Den Haaen Utrecht (G4) lag het laatstemaand gebruik van ecstasy op 5% (2011) en 8% (2013) (Van Straaten et al., 2012, 2014) (tabel 6.3.6.).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

193

| JAARBERICHT 2018

Tabel 6.3.6

Ooitgebruik en laatste-maand-gebruik van ecstasy in kwetsbare groepen

Locatie

Peiljaar

Gemiddelde
leeftijd (jaar)

Ooit (%)

Laatste
maand (%)

(Voormalig) dakloze jongerenI

G4

2013

22

-

8

Dakloze jongeren

G4

2011

20

-

5

Amsterdam

2012

16

12

4

Kwetsbare groep

Jongeren in de jeugdzorg

Percentage gebruikers ooit in het leven en in de laatste maand per groep. De cijfers in deze tabel zijn niet vergelijkbaar vanwege verschillen in leeftijdsgroepen
en methoden van onderzoek. G4 = Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, en Utrecht. - = Gegevens zijn onbekend. I. 70% respons rate; onder respondenten van
de follow-up meting gebruikte 5% amfetamine in 2011. Bronnen: Coda-G4 (Van Straaten et al., 2012, 2014), IVO, UMC St Radboud.

6.4

Problematisch gebruik

Het aantal probleemgebruikers van ecstasy, dat wil zeggen mensen die in hun dagelijks functioneren last
krijgen van hun drugsgebruik of zelfs verslaafd raken, is onbekend.
• Chronisch ecstasygebruik kan leiden tot afhankelijkheid, hoewel het optreden van een
onttrekkingssyndroom bij ecstasy ter discussie staat (Degenhardt, Bruno, & Topp, 2010; Leung &
Cottler, 2008). De na-effecten van ecstasy na een weekend gebruik (de “dinsdagdip”) worden soms
ten onrechte aangezien voor onttrekkingsverschijnselen (McKetin et al., 2014).
• Het aantal hulpvragen bij de verslavingszorg voor ecstasy is gering (zie ook § 6.6). Onbekend is of dit
samenhangt met een geringe omvang van het probleemgebruik, de aard en ernst van de klachten,
of andere factoren.
Ecstasygebruik is in verband gebracht met een (langdurige) verstoring van hersenfuncties, met name het
geheugen, het concentratievermogen en de stemming bij zowel gebruikers als ex-gebruikers van ecstasy
(§ 6.7). In Nederland is ook toenemend aandacht voor lang aanhoudende visuele waarnemingsstoornissen
na ecstasygebruik, waaronder ‘zwevende vormpjes’ en ‘spikkeltjes’ in het gezichtsveld (‘visual snow’)
(Alderliefste, 2016; Croes & Wijers, 2017; Hanck & Schellekens, 2013; Litjens, Brunt, Alderliefste, &
Westerink, 2014) (§ 6.6).
• Deze stoornis, ook wel ‘hallucinogen persisting perception disorder (HPPD)’ of ‘persisterende
waarnemingsstoornis door hallucinogenen’ genoemd, komt vermoedelijk weinig voor maar precieze
cijfers ontbreken (Alderliefste, 2016).
• In HGU2016 (zie § 6.3) rapporteerde 30% van de 4.905 respondenten wel eens ten minste één
symptoom van HPPD te hebben, zonder dat daarvoor een medische verklaring was (Monshouwer et
al., 2016). Van hen had 59% ooit ecstasy gebruikt. Slechts een enkeling had hiervan echter zoveel
last dat het hun dagelijks functioneren (ernstig) verstoorde.

6.5

Gebruik: internationale vergelijking

Algemene bevolking
Gegevens over het drugsgebruik in de lidstaten van de Europese Unie, Noorwegen en Turkije worden
verzameld door het EMCDDA (European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction [EMCDDA],
2018b). In de Verenigde Staten, Canada en Australië worden de gegevens over het drugsgebruik in de
algemene bevolking verzameld door achtereenvolgens de Substance Abuse and Mental Health Services

NATIONALE DRUG MONITOR

|

194

| JAARBERICHT 2018

Administration (SAMHSA, 2018), de Canadian Tobacco, Alcohol and Drugs Survey (CTADS, 2015) en het
Australian Institute of Health and Welfare (AIHW, 2017).
Tabel 6.5.1a presenteert gegevens over het gebruik van ecstasy in een aantal lidstaten van de EU-15 en
Noorwegen waarvoor recente gegevens beschikbaar zijn. Gegevens voor enkele andere landen staan in
tabel 6.5.1b.
• Verschillen in peiljaar, meetmethoden en steekproeven bemoeilijken een precieze vergelijking. Van
invloed is vooral de leeftijdsgroep. Tabel 6.5.1a geeft gebruikscijfers die zijn (her)berekend volgens de
standaard leeftijdsgroepen van het EMCDDA (15-64 jaar en 15-34 jaar). Zie ook bijlage C.
• Het ooitgebruik van ecstasy in Europa is het hoogst in Nederland (9,4%) en Ierland (9,2%) (tabel
6.5.1a). De laagste percentages werden gevonden in Roemenië (0,5%) en Turkije (0,1%).
• Het percentage Nederlanders dat het afgelopen jaar ecstasy gebruikte (3,3%) steekt (ver) uit boven
andere Europese landen. Het EU-gemiddelde in de bevolking van 15-64-jaar is 0,8% (EMCDDA,
2018b). Het Europese gemiddelde zoals berekend door het EMCDDA is daarbij een schatting die is
gewogen op basis van de bevolkingsomvang. Landen met veel inwoners tellen daardoor zwaarder
mee. Voor Nederland is het Europese gemiddelde berekend op de gegevens van 2016 en nog niet op
de gegevens van 2017.
• Gebruik van drugs, waaronder ecstasy, is het hoogst onder jongvolwassenen. Ook het gebruik in
het laatste jaar door jongvolwassenen (15-34 jaar) is het hoogst in Nederland (7,1%), gevolgd door
Ierland (4,4%). De laagste waarden werden gevonden in Roemenië (0,2%), Portugal (0,2%), en
Turkije (0,1%). Het EU-gemiddelde voor het laatste-jaar-gebruik onder de 15-34-jarigen ligt op 1,8%
(EMCDDA, 2018b).
• In Europa was, na een piek in het ecstasygebruik begin van deze eeuw, aanvankelijk sprake van een
daling in het ecstasygebruik, maar meer recente gegevens suggereren een stabilisatie en stijgingen
in sommige landen (EMCDDA, 2018b). In Spanje daalde het laatste-jaar-gebruik van ecstasy onder
15-34-jarigen en in Ierland en Bulgarije steeg het laatste-jaar-gebruik.
• De cijfers over het gebruik van ecstasy in de landen in tabel 6.5.1b zijn niet goed vergelijkbaar, omdat
ze in verschillende leeftijdsgroepen zijn verzameld. De cijfers suggereren dat vooral het gebruik in
Australië, Engeland en Wales en de Verenigde Staten hoog is.

Tabel 6.5.1a	Consumptie van ecstasy onder de algemene bevolking van enkele lidstaten van de EU-15
en Noorwegen: leeftijdsgroepen 15-64 jaar en 15-34 jaar
15-64 jaar

15-34 jaar

Land

Jaar

Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Nederland

2017

9,4

3,3

15,1

7,1

Ierland

2015

9,2

2,1

14,0

4,4

Frankrijk

2014

4,2

0,9

6,9

2,3

Spanje

2015

3,6

0,6

4,7

1,3

Finland

2014

3,0

1,1

5,6

2,5

Oostenrijk

2015

2,9

0,4

4,0

1,1

Noorwegen

2016

2,7

0,6

5,5

1,6

Portugal

2016

0,7

0,1

0,9

0,2

Zweden

2013

-

0,5

-

1,0

Verschillen in peiljaar, meetmethoden en steekproeven bemoeilijken een precieze vergelijking tussen de landen. De tabel is geordend op het percentage
ooitgebruikers (15-64 jaar). Percentage gebruikers ooit in het leven en in het laatste jaar. - = Gegevens ontbreken. Bronnen: EMCDDA; Gezondheidsenquête/
Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos- instituut, 2017.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

195

| JAARBERICHT 2018

Tabel 6.5.1b	Consumptie van ecstasy onder de algemene bevolking van enkele EU-15 lidstaten, de
Verenigde Staten, Canada en Australië: overige leeftijdsgroepenI

Land

Jaar

Leeftijd (jaar)

Ooitgebruik (%)

Laatste-jaargebruik (%)

Australië

2016

14 en ouder

11,2

2,2

Verenigd Koninkrijk
(Engeland en Wales)

2016

16 - 59

9,0

1,3

Verenigde Staten

2017

18 en ouder

7,7

0,9

12 en ouder

7,0

0,9

Canada

2012

15 en ouder

4,4

0,6

Duitsland

2015

18 - 64

3,3

0,6

Italië

2017

15 - 74

2,8

0,4

Denemarken

2017

16 en ouder

3,2

0,5

Verschillen in peiljaar, meetmethoden en steekproeven bemoeilijken een precieze vergelijking tussen de landen. Percentage gebruikers ooit in het leven
en in het laatste jaar. De tabel is geordend op het percentage ooitgebruikers. I. Drugsgebruik is naar verhouding laag in de jongste (12-15 jaar) en de oudere
leeftijdsgroepen (>64 jaar). Gebruikscijfers in studies met respondenten die jonger en/of ouder zijn dan de EMCDDA-standaard zullen mogelijk lager uitvallen
dan cijfers in studies die de EMCDDA-standaard toepassen. Voor studies met een meer beperkt leeftijdsbereik geldt het omgekeerde. Bronnen: EMCDDA,
SAMHSA, CADUMS, AIHW.

Jongeren
Beter vergelijkbaar zijn de gegevens van het ESPAD-onderzoek onder scholieren van 15 en 16 jaar in
Europese landen. Tabel 6.5.2 toont het gebruik van ecstasy in een aantal landen van de EU, Noorwegen,
Zwitserland en de Verenigde Staten. Dit laatste land deed niet mee aan de ESPAD maar voerde
vergelijkbaar onderzoek uit (Hibell et al., 2004, 2009, 2012; Kraus, Leifman, & Vicente, 2016).
• Het percentage leerlingen dat in 2015 wel eens ecstasy heeft gebruikt was het laagst in Griekenland,
Zweden, Spanje, Denemarken, Finland en Noorwegen (1%). Ierland ging aan kop met 4% gevolgd
door België, Nederland en Italië met 3%. Het (ongewogen) gemiddelde van 34 onderling vergelijkbare
landen lag op 2%.
• Er werd in 2015 geen informatie gerapporteerd over het ecstasygebruik in het afgelopen jaar. Het
percentage leerlingen in 2011 dat het afgelopen jaar ecstasy gebruikte varieerde van 1% in Duitsland,
Griekenland, Zweden, Spanje, Denemarken, Finland en Noorwegen tot 5% in de Verenigde Staten.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

196

| JAARBERICHT 2018

Tabel 6.5.2	Consumptie van ecstasy onder scholieren van 15 en 16 jaar in een aantal lidstaten van de
Europese Unie, Noorwegen, Zwitserland en de Verenigde StatenI. Peiljaren 2003, 2007,
2011 en 2015
2003 (%)

2007 (%)

2011 (%)

2015 (%)

Land

Ooit

Laatste
jaar

Ooit

Laatste
jaar

Ooit

Laatste
jaar

Ooit

Ierland

5

2

4

3

2

2

4

BelgiëI

4

3

5

4

4

3

3

Nederland

5

3

4

3

4

3

3

Italië

3

2

3

2

2

2

3

Portugal

4

2

2

1

3

3

2

Frankrijk

4

-

4

2

3

2

2

Oostenrijk

3

2

3

2

-

-

2

Griekenland

2

2

2

2

2

1

1

Zweden

2

1

2

2

2

1

1

Spanje

II

5

3

3

2

2

1

1

DenemarkenII

2

2

5

2

1

1

1

Finland

1

1

2

1

1

1

1

Noorwegen

2

1

1

1

1

1

1

Verenigde StatenIII

6

3

5

3

7

5

-

3

2

3

2

2

1

-

5

3

4

3

-

-

-

2

1

2

2

-

-

-

DuitslandIV
Verenigd Koninkrijk
Zwitserland

V

Percentage gebruikers ooit in het leven en in het laatste jaar. Tabel is geordend op percentage ooitgebruikers in 2015. In 2015 zijn geen gegevens verzameld
over ecstasygebruik in het laatste jaar. - = Niet gemeten. I. België in 2007, 2011 en 2015 alleen voor Vlaanderen. II. De gegevens voor Spanje en Denemarken
zijn minder representatief, Denemarken vanaf 2015 weer representatief. III. De Verenigde Staten deden niet mee aan de ESPAD maar voerden vergelijkbaar
onderzoek uit. IV. Duitsland in 2007 alleen voor zeven deelstaten en in 2011 alleen voor vijf deelstaten. V. Verenigd Koninkrijk niet voor 2011 en 2015 vanwege
te lage respons. Bron: ESPAD.

6.6

Hulpvraag en incidenten

De detoxificatie en behandeling van chronische ecstasyproblematiek kunnen ambulant of intramuraal
plaatsvinden en uitgevoerd worden in de huisartsenpraktijk, verslavingszorg of GGZ-instelling (Dijkstra,
Van Oort, Schellekens, De Haan, & De Jong, 2017; Hendriks et al., 2018). De richtlijn detoxificatie uit 2017
biedt een set van indicatiecriteria als leidraad voor professionals voor een geobjectiveerde bepaling voor
de juiste behandelsetting. De richtlijn beschrijft ook de medisch farmacologische behandelmogelijkheden
voor detoxificatie bij een stoornis in het gebruik een van de middelen uit de groep stimulantia als geheel,
waar ecstasy onder valt (Dijkstra et al., 2017). De multidisciplinaire richtlijn (MDR) ‘stoornissen in het
gebruik van cannabis, cocaïne, amfetamine, ecstasy, GHB en benzodiazepines’ uit 2018 beschrijft apart
voor ecstasy de behandeling bij intoxicatie/overdosering, en detoxificatie/ontgifting, psychologische
en farmacologische behandeling bij een stoornis in het gebruik van ecstasy. Een belangrijke conclusie
is dat er wegens gebrek aan wetenschappelijke, professionele en ervaringskennis geen aanbevelingen

NATIONALE DRUG MONITOR

|

197

| JAARBERICHT 2018

gedaan kunnen worden voor een psychologische of farmacotherapeutische behandeling van (frequente)
ecstasygebruikers of van patiënten met een stoornis in het gebruik van ecstasy (Hendriks et al., 2018).
Registratie van de omvang van de hulpvraag wegens chronische ecstasyproblematiek wordt onder
andere gedaan door de verslavingszorg. Trends in de acute hulpvraag worden geregistreerd in de
Monitor Drugsincidenten. Deze monitor beschrijft de aard en omvang van acute drugsgerelateerde
gezondheidsincidenten bij patiënten die worden behandeld op de spoedeisende hulp (SEH) van een
ziekenhuis, door de ambulance, door politieartsen of op de EHBO van een grootschalig evenement. Ook
de Landelijke Basisregistratie Ziekenhuiszorg (LBZ) bevat een schatting van het aantal patiënten met
middelengebruik als hoofd- of nevendiagnose. Zie bijlage D.4 voor de meest recente gegevens (2014).

Verslavingszorg
De verslavingszorg is het onderdeel van de gezondheidszorg dat hulp biedt aan mensen die verslaafd zijn
geraakt aan drugs, alcohol, medicijnen, gokken, of andere gedragsverslavingen. Verslavingszorginstellingen
leveren geanonimiseerde gegevens over de hulpverlening aan via het Landelijk Alcohol en Drugs
Informatie Systeem (LADIS) (Wisselink, Kuijpers, & Mol, 2016). De meest recente gegevens gaan over
2015 (zie in bijlage A: Cliënt LADIS).
• Het aantal cliënten in de verslavingszorg met ecstasy als primair probleem halveerde tussen 2006 en
2010 en bleef sindsdien stabiel op ongeveer 110 cliënten per jaar (figuur 6.6.1).
• Per 100.000 inwoners van 15 jaar en ouder registreerde het LADIS in 2015 slechts één primaire
ecstasycliënt, aanzienlijk minder dan voor de meeste andere drugs (77 voor cannabis, 52 voor cocaïne
en 65 voor opiaten).
• Het aandeel van ecstasy in alle hulpvragen voor drugsproblematiek bleef in de afgelopen jaren gering:
minder dan 1%.
• In 2015 was bijna de helft van alle primaire ecstasycliënten een nieuwkomer (48%). Deze nieuwkomers
werden ingeschreven in 2015 en stonden niet eerder ingeschreven bij de verslavingszorg.
• Van de 122 primaire ecstasycliënten in 2015 waren er 75 cliënten (61%) bij wie naast hun primaire
ecstasyproblematiek ook nog een secundaire problematiek geregistreerd stond. Hun secundaire
problematiek betrof vooral cannabis (27%), amfetamine of overige opwekkende middelen (23%),
alcohol (20%), cocaïne of crack (16%) en GHB (5%).
• Er zijn meer cliënten die ecstasy als secundair dan als primair probleem noemen (figuur 6.6.1).
• Ook het aantal secundaire ecstasycliënten halveerde bijna tussen 2006 en 2010. Daarna zette de
daling zich minder sterk voort.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

198

| JAARBERICHT 2018

Figuur 6.6.1	Aantal cliënten bij de verslavingszorg met primaire of secundaire ecstasyproblematiek,
vanaf 2006
Aantal

800
700
600
500
400
300
200
100
0

Primair
Secundair

2006
188
669

2007
183
592

2008
162
550

2009
111
419

2010
95
404

2011
117
388

2012
125
360

2013
123
346

2014
103
340

2015
122
359

Aantal cliënten. Voor de aanleverende instellingen, zie bijlage D.5. Bron: LADIS, IVZ, bewerking Trimbos-instituut.

Leeftijd, geslacht en opleidingsniveau
• In 2015 waren 6 van de 10 primaire ecstasycliënten man (61%) en 4 van de 10 waren vrouw (39%).
Het percentage vrouwen lag alleen hoger bij de medicijnencliënten (45%), maar lag lager bij de
GHB-cliënten (32%), de alcoholcliënten (28%), de amfetaminecliënten (23%), de cannabiscliënten
(21%), de opiatencliënten (19%) en de cocaïnecliënten (18%).
• De gemiddelde leeftijd van de primaire ecstasycliënten was 24 jaar. Daarmee zijn zij gemiddeld het
jongst van alle drugscliënten. De piek lag in 2015 in de leeftijdsgroep 15-19 jaar (figuur 6.6.2). De
ecstasycliënten zijn de afgelopen jaren jonger geworden. Tussen 2006 en 2015 is de piek verlaagd van
de leeftijdsgroep 20-24 jaar naar de leeftijdsgroep 15-19 jaar.
• In 2015 had van de primaire ecstasycliënten 37% geen opleiding afgerond of een lagere opleiding
afgerond, had 43% een middelbare opleiding afgerond en had 20% een hogere opleiding afgerond.
(Voor de verklaring van lagere, middelbare en hogere opleiding, zie in bijlage A onder: Cliënt LADIS.)

NATIONALE DRUG MONITOR

|

199

| JAARBERICHT 2018

Figuur 6.6.2 Leeftijdsverdeling van de primaire ecstasycliënten bij de verslavingszorg, in 2006 en 2015
% 40
35
30
25
20
15
10
5
0
<15
Leeftijd
jaar
2006
0
2015
4

15-19
jaar
24
35

20-24
jaar
30
29

25-29
jaar
19
11

30-34
jaar
14
7

35-39
jaar
5
7

40-44
jaar
5
4

45-49
jaar
2
2

Percentage cliënten per leeftijdsgroep. Voor de aanleverende instellingen, zie bijlage D.5. Bron: LADIS, IVZ, bewerking Trimbos-instituut.

Partyspreekuur
Gebruikers van ecstasy en andere partydrugs kunnen ook terecht bij een speciaal medisch spreekuur, het
“Landelijk Medisch Spreekuur Partydrugs” (LMSP) (Alderliefste, 2016; Croes & Wijers, 2017).
• Een recent dossieronderzoek van 126 patiënten die zich met langdurige klachten na ecstasygebruik tot
dit LMSP hadden gewend, toonde dat de meest genoemde klachten pasten bij HPPD (zie § 6.4) en
depersonalisatie of derealisatie, een gevoel van vervreemding van zichzelf en de wereld, samengevat
als het depersonalisatiesyndroom, DPS. De helft van de patiënten (driekwart man, mediane leeftijd
24 jaar) had al een jaar of langer klachten (Croes & Wijers, 2017). De klachten waren zeer hinderlijk
en hadden een grote impact op het leven.
• Ook hadden de hulpvragers last van depressiviteit, angst, verminderde concentratie, vermoeidheid,
gevoel van schokken in het hoofd, tintelingen, spiertrekkingen, problemen met zicht en duizelingen
(Alderliefste, 2016; Croes & Wijers, 2017; Litjens et al., 2014).
• Deze verschijnselen kunnen gedeeltelijk op biologische gronden worden verklaard door ecstasygebruik,
bijvoorbeeld omdat dit leidt tot uitputting van de voorraden signaalstof serotonine in de hersenen
(serotonine heeft effect op stemming en emoties) of door effecten van ecstasy op het stresshormoon
cortisol (Croes & Wijers, 2017).
• De ervaring met ecstasy van deze 126 patiënten liep uiteen van één enkele ecstasytablet tot duizend
tabletten totaal in het leven. Bij sommigen ontstonden de klachten na het doormaken van een bad
trip. Er was over het algemeen in deze groep sprake van fors polymiddelengebruik.
• De aanwezigheid van al bestaande psychische klachten en karaktertrekken die gevoeligheid voor
HPPD en DPS-symptomen kunnen vergroten, doet vermoeden dat er bij deze patiënten sprake is van
een gevoeligheid of kwetsbaarheid voor het ontwikkelen van chronische, negatieve effecten bij het
gebruik van ecstasy (zeker in combinatie met andere middelen).
• De behandeling van HPPD en DPS na ecstasygebruik is vaak nog een kwestie van trial and error.

Incidenten
De Monitor Drugsincidenten (MDI) en het Letsel Informatie Systeem (LIS) (zie bijlage D.6) houden
gegevens bij over de aard en omvang van acute drugsgerelateerde gezondheidsincidenten (Lameijer,
Wijers, Croes, De Ruiter, & Valkenberg, 2018). De informatie wordt verzameld in een aantal regio’s

NATIONALE DRUG MONITOR

|

200

| JAARBERICHT 2018

en geeft geen totaaloverzicht van het absolute aantal drugsgerelateerde gezondheidsincidenten in heel
Nederland.
• In 2017 werden in totaal 5.905 drugsincidenten gemeld. Bij 1.201 gevallen (20%) werd ecstasy als
enige drug gemeld (met of zonder alcohol). De gegevens over de gebruikte drugs zijn grotendeels
afkomstig van zelfrapportage.
In tabel 6.6.1 worden de ecstasy-incidenten samengevat over de periode 2009-2017. Vanwege verschillen
tussen de medische diensten worden gegevens uitgesplitst naar type dienst.
• In deze periode werden in totaal 38.975 drugsincidenten gemeld: 33.539 bij de MDI en 5.436 bij
het LIS, waarbij ecstasy betrokken was in 12.467 gevallen. In 3.302 incidenten was sprake van
combinatiegebruik met een andere drug; bij de overige 9.165 gevallen was ecstasy de enige gebruikte
drug. Van de gemelde incidenten met ecstasy als enige drug was 85% afkomstig van de EHBO’s op
grootschalige evenementen.
• Tussen 2009 en 2013 nam het aandeel ecstasy-intoxicaties op EHBO-posten toe, van 39% in 2009
naar 62% in 2013. Daarna trad een daling in, van 56% (2014) en 48% (2015) naar 39% in 2016 en
2017. Deze afname lijkt deels samen te hangen met de snelle opkomst van 4-FA-gebruik vanaf 2013
(zie hoofdstuk 8). Bij de andere diensten fluctueerde het aandeel ecstasy-incidenten over de jaren en
schommelde tussen 2% en 12%.
• Er komen uit de MDI geen aanwijzingen voor grote regionale verschillen in ecstasy-incidenten.

Kenmerken patiënten en incidenten gerelateerd aan gebruik van ecstasy
• Het percentage vrouwen is hoger bij ecstasy-patiënten (39%) dan bij alle drugsincidenten in totaal
(30% vrouw). Alleen patiënten met een 4-FA-intoxicatie zijn nog vaker vrouw (54%).
• Ook zijn de ecstasypatiënten relatief jong: 65% is nog geen 25 jaar, vergeleken met 47% in de totale
patiëntenpopulatie.
• Alle incidenten zijn ingedeeld in een lichte, matige of ernstige mate van intoxicatie. Het aandeel
incidenten na ecstasygebruik bij ambulances en de SEH-afdelingen van ziekenhuizen is weliswaar
beperkt, de intoxicaties zijn wel relatief ernstig van aard: (bijna) drie kwart van de patiënten is matig
of ernstig onder invloed van ecstasy (als enige drug).
• Het aandeel matige en ernstige intoxicaties op EHBO-posten steeg van 7% in 2009 naar 26% in
2016. Deze stijging liep parallel aan de stijgende concentratie MDMA (werkzame stof) in de bij DIMS
ingeleverde ecstasypillen. In 2017 nam het aandeel matige en ernstige intoxicaties af tot 22%, ondanks
dat de gemiddelde concentratie MDMA in ecstasypillen ook in 2017 bleef stijgen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

201

| JAARBERICHT 2018

Tabel 6.6.1	Incidenten met ecstasy als enige drug geregistreerd door de Monitor Drugsincidenten (MDI)
en het Letsel Informatie Systeem (LIS), 2009-2017

Ambulances

SEH-MDIziekenhuizen

SEH-LISziekenhuizen

Politieartsen

EHBO

Aantal incidenten
(% van het totaal binnen de dienst)

436
(5)

405
(7)

407
(8)

170
(7)

7.747
(49)

Man (%)

63

68

62

90

59

Leeftijd: <25 jaar (%)

56

59

61

52

66

Licht (%)I

24

29

-

54

78

Matig (%)II

54

47

-

41

19

Ernstig (%)III

23

24

-

5

3

Mate van intoxicatie*

*Percentages berekend op de bekende aantallen. Vanwege afronding tellen de percentages niet overal exact op tot 100%. I. Licht: goed aanspreekbaar, gebruik
merkbaar in gedrag. II. Matig: onvoldoende aanspreekbaar, duidelijk onder invloed. III. Ernstig: niet aanspreekbaar vanwege (sub)comateuze toestand of
geagiteerd/agressief gedrag, eventueel in combinatie met gestoorde vitale parameters (zoals hartslag, bloeddruk en ademhalingsfrequentie). Bron: MDI,
Trimbos-instituut (Lameijer et al., 2018).

Aanvullende analyses van MDI-gegevens die tussen 2009 en 2015 werden geregistreerd, toont dat
patiënten met een ernstige ecstasy-intoxicatie in vergelijking met patiënten met een lichte ecstasyintoxicatie relatief vaker man zijn, vaker toerist, meer ecstasy gebruikten en ook vaker alcohol of andere
drugs hadden gebruikt (Wijers et al., 2016). In totaal werden 8.391 ecstasy-incidenten in deze periode
in de peilstations geregistreerd.
• De patiënten met een ernstige ecstasy-intoxicatie presenteerden zich met een veelheid aan
verschijnselen: problemen in de bloedsomloop (veel te hoge of veel te lage hartslag, hoge
bloeddruk, hartritmestoornissen), oververhitting (hyperthermie), bewustzijnsdalingen (van lichte
bewustzijnsvermindering tot diep coma), psychiatrische verschijnselen (angst, paniek, psychose,
hallucinaties en opwinding), neurologische stoornissen (zoals epileptische insulten), watervergiftiging
(hyponatriëmie), een te hoge suikerconcentratie in het bloed (hyperglycemie) of te weinig zuurstof in
het bloed (een verminderde zuurstofsaturatie).
• Er werden uit de MDI-peilstations in deze periode 13 patiënten gemeld die overleden na
ecstasygebruik, meestal aan de gevolgen van hyperthermie. Onder hen waren mannen (8) en vrouwen
(5), van jong (17 jaar) tot oud (54 jaar) en zowel gebruikers die alleen ecstasy hadden genomen als
personen die dat combineerden met alcohol en/of drugs. Waarom juist zij overleden is ook achteraf
slecht te verklaren, hetgeen de onvoorspelbaarheid van de drug onderstreept.
Als de ecstasy-incidenten geregistreerd in de MDI de enige in Nederland zouden zijn, zou voor 2015
gelden dat 1.408 Nederlandse ecstasygebruikers (dat is exclusief toeristen) van de 380.000 ‘laatste jaar’
gebruikers (zie § 6.2) acuut medische hulp nodig hadden, ongeveer 1 op 250. In werkelijkheid zal het
aantal ecstasygebruikers dat acuut medische hulp zoekt veel groter zijn, omdat maar een fractie van de
medische diensten in Nederland gegevens aanlevert (Wijers et al., 2016).

Rijden onder invloed
Sinds 1 juli 2017 gelden wettelijke limieten voor het rijden onder invloed van drugs (zie § 2.1.6)
(Nederlands Forensisch Instituut, 2017). Wettelijke limieten zijn bepaald voor amfetamineachtige stoffen
(amfetamine, methamfetamine, MDEA, MDMA en MDA), cocaïne, morfine, THC, en GHB. Bij het gebruik
van één middel geldt een grenswaarde. Voor het gecombineerd gebruik van meerdere drugs, of het
gecombineerd gebruik van alcohol met een drug, geldt een nullimiet en dit is altijd strafbaar.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

202

| JAARBERICHT 2018

Het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) voert analyses uit van bloedmonsters die door de politie zijn
afgenomen bij verkeersdeelnemers die worden verdacht van het gebruik van alcohol, drugs of medicijnen.
In 2013, 2014, 2015 en 2016 werden achtereenvolgens 928, 978, 966 en 1.211 bloedmonsters
onderzocht. MDMA werd aangetroffen in respectievelijk 92 (10%), 109 (11%), 103 (11%) en 136
(11%) bloedmonsters. MDA (een afbraakproduct van MDMA) werd aangetroffen in respectievelijk 80
bloedmonsters (9%), 83 bloedmonsters (9%), 65 bloedmonsters (7%), en 117 bloedmonsters (10%).
Gevallen van MDMA en MDA overlappen. MDEA werd in deze periode alleen aangetroffen in 1
bloedmonster in 2013. Over 2017 zijn nog geen gegevens bekend.

6.7

Ziekte en sterfte

Ziekte
(Sub)acute risico’s
Hoewel de acute verschijnselen van MDMA-gebruik meestal gering zijn en na verloop van tijd verdwijnen,
kunnen incidenteel ernstige complicaties optreden, die soms dodelijk zijn. De acute risico’s hangen samen
met de stimulerende effecten van esctasy.
• Acute lichamelijke effecten zijn onder andere een verhoogde hartslag, verhoogde bloeddruk,
spierspanning, knarsetanden (bruxisme), verhoogde lichaamstemperatuur (hyperthermie), zweten,
droge mond, dorst, misselijkheid, hoofdpijn, duizeligheid, slapeloosheid, verminderde eetlust, vergrote
pupillen, nystagmus (snel heen en weer draaien van de ogen) en tremor (trillen) (Niesink et al., 2016).
• Acute psychische complicaties zijn flashbacks, angst, paniekaanvallen, psychosen, prikkelbaarheid
en geheugenstoornissen. Op het moment dat de intoxicatie van MDMA is uitgewerkt kunnen
slaapstoornissen, slaperigheid en depressie blijven bestaan (Parrott, 2013; Ricaurte & McCann, 2005).
De negatieve effecten die kunnen optreden nadat de ecstasy is uitgewerkt, worden ook wel de
‘comedown’ genoemd (Niesink et al., 2016). Deze klachten kunnen langere tijd aanhouden (zie bij:
lange termijn risico’s).
De meest voorkomende acute lichamelijke complicaties door gebruik van ecstasy zijn oververhitting
(lichaamstemperatuur boven 40°C; ‘hyperthermie’), verstoorde zoutbalans (te weinig natriumionen
(zout) in het bloed ‘hyponatriëmie’), een slecht of niet functioneren van de lever (leverinsufficiëntie), en
hartproblemen zoals ritmestoornissen.
• MDMA verstoort de temperatuurregulatie in de hersenen, terwijl de verhoogde spieractiviteit en de
hitteproductie door het ‘marathondansen’ in een warme omgeving leiden tot een verhoging van de
lichaamstemperatuur (Parrott, 2012). De kans op hyperthermie is groter bij hogere doses MDMA,
maar de ernst hangt niet altijd af van de ingenomen dosis. Het is mogelijk dat sommige gebruikers
genetisch gevoeliger zijn voor hyperthermie, of dat bij hen een afwijking in de afbraak van MDMA de
oorzaak is van de acute hyperthermie.
• Hyperthermie wordt relatief vaak gerapporteerd bij sterfgevallen waarbij alleen MDMA is gebruikt en
geen andere middelen zijn gebruikt (Niesink et al., 2016; Vreeker et al., 2017). Een Europese registratie
van drugsincidenten bij SEH’s in ziekenhuizen liet ook zien dat, bij de 3% van de ecstasygerelateerde
gevallen waarbij een lichaamstemperatuur van 39°C of hoger werd geregistreerd, het beloop en
klinisch beeld ongunstiger waren dan voor de andere gevallen (Dines et al., 2015).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

203

| JAARBERICHT 2018

• Begin jaren negentig werd geadviseerd om oververhitting te voorkomen door veel koud water te
drinken, om zo af te koelen en uitdroging te voorkomen. Hoewel dit inderdaad kan helpen om af
te koelen, kan te veel water drinken onder invloed van MDMA leiden tot een tekort aan natrium in
het bloed (hyponatriëmie). Dit natriumtekort (of watervergiftiging) komt vermoedelijk weinig voor,
maar kan dodelijk zijn wanneer het niet tijdig wordt behandeld (Niesink et al., 2016). Mogelijk lopen
vrouwen een verhoogd risico (Van Dijken, Blom, Hené, & Boer, 2013).
• Leverschade door ecstasy kan ernstige gevolgen hebben en zelfs een levertransplantatie noodzakelijk
maken. Ook nierfalen door ecstasygebruik komt voor, veelal als gevolg van de afbraak van
spierweefsel. De afbraak van spierweefsel kan ook oververhitting veroorzaken.
• Het effect van MDMA op de hartslag en de bloeddruk verhoogt het risico op hersenbloedingen
en -infarcten, hartritmestoornissen, hartfalen en longoedeem. Daarnaast heeft MDMA een direct
vernauwend effect op de bloedvaten, waardoor het risico op een hersen- of hartinfarct verder
toeneemt. Het meeste risico lopen mensen die al hart- en vaatproblemen hebben (Niesink et al., 2016).
Over het algemeen geldt dat een hogere blootstelling leidt tot een grotere kans op bijwerkingen.
• Bij ecstasytabletten met meer dan 100 mg MDMA beginnen zelf-gerapporteerde ongewenste
bijwerkingen de gewenste subjectieve effecten te overheersen (Brunt, Koeter, Niesink, & Van Den
Brink, 2012). Boven 180 mg hebben de bijwerkingen vaak geheel de overhand. In 2017 bevatte 91%
van de ecstasytabletten die door het DIMS werden getest meer dan 105 mg MDMA (zie § 6.8).
• Mensen verschillen echter sterk van elkaar: de een krijgt al bijwerkingen bij lage doseringen, een
ander ervaart bij dezelfde doseringen nog helemaal geen effect. Mogelijke verklaringen voor
verschillen in deze gevoeligheid zijn genetische verschillen, bijvoorbeeld in afbraaksnelheid (Haufroid
& Hantson, 2015). De effecten van ecstasy kunnen ook van keer tot keer verschillen, mogelijk spelen
het gebruikspatroon en de omgeving een rol (Papaseit, Torrens, Pérez-Mañá, Muga, & Farré, 2018;
Rietjens, Hondebrink, Westerink, & Meulenbelt, 2012).
• Hoewel de kans op bijwerkingen toeneemt met hogere doseringen (Vreeker et al., 2017), kunnen zich
ook ernstige incidenten voordoen die niet te koppelen zijn aan een hoge dosering. Plasmaconcentraties
van MDMA bij fatale incidenten overlappen deels met de waarden die bereikt worden met een
(lage) ‘recreatieve’ dosering. Het ontstaan van ernstige bijwerkingen na ecstasygebruik is daardoor
onvoorspelbaar (Niesink et al., 2016; Patel et al., 2005).
Ecstasygebruikers combineren de inname van ecstasy vaak met andere middelen (alcohol) of andere drugs,
zoals amfetamine, cocaïne, 4-fluoramfetamine en GHB.
• De effecten van dergelijke combinaties zijn moeilijk vooraf voorspelbaar. Doorgaans is de ernst van
acute gezondheidsincidenten ernstiger indien ecstasy wordt gecombineerd met andere middelen
(Niesink et al., 2016; Wijers, Croes, De Ruiter, & Valkenberg, 2017).

Langetermijnrisico’s
Ondanks tientallen jaren onderzoek is nog steeds niet duidelijk hoe schadelijk ecstasy precies is.
Vermoedelijk leidt gebruik van ecstasy tot een (langdurige) verstoring van hersenfuncties, met name het
geheugen, het concentratievermogen en de stemming in zowel gebruikers als ex-gebruikers van ecstasy.
• Deze verstoring kan langer dan een jaar aanhouden na stopzetting van het gebruik. Onbekend is of
volledig herstel optreedt (Croes & Wijers, 2017; De Win, 2007; Halpin, Collins, & Yamamoto, 2014;
Jager, 2006; Kalechstein, De La Garza, Mahoney, Fantegrossi, & Newton, 2007; Parrott, 2013; Rogers
et al., 2009; Schilt, 2009). Er zijn echter ook aanwijzingen dat incidenteel ecstasygebruik niet leidt
tot verlies van de verbale geheugenfunctie op de lange termijn, dat wil zeggen 1-12 jaar na gebruik
(Kuypers et al., 2016).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

204

| JAARBERICHT 2018

• De gerapporteerde effecten zijn doorgaans klein, met uitzondering van de afname van het
werkgeheugen, en vallen binnen de ‘normale marge’. Ook bij het ontstaan van de gevonden
afwijkingen kan niet met zekerheid worden vastgesteld wat de rol is geweest van andere factoren,
zoals het gebruik van andere drugs of al aanwezige ziekten en kenmerken, omgevingsfactoren en een
risicovolle leefstijl (Halpern et al., 2011; Monshouwer et al., 2016; Rogers et al., 2009).
• Bovendien neigen studies die gebruik maken van beeldvormende technieken naar het includeren
van deelnemers met een hoge ecstasyconsumptie, waardoor de gevonden effecten misschien een
overschatting zijn in vergelijking met de dosering die een gemiddelde ecstasygebruiker (volgens
de Global Drug Survey, de grootste bron over zelfgerapporteerd drugsgebruik in de wereld) neemt
(Szigeti, Winstock, Erritzoe, & Maier, 2018).
• In enkele gevallen zijn blijvende klachten na MDMA-gebruik beschreven, zoals depressiviteit,
gevoelens van derealisatie, angst, verminderde concentratie, vermoeidheid, gevoel van schokken in
het hoofd, tintelingen, spiertrekkingen, zichtproblemen en duizelingen. Soms zijn zulke klachten ernstig
invaliderend. Ook wordt het gebruik van ecstasy in verband gebracht met het optreden van visuele
waarnemingsstoornissen (Alderliefste, 2016; Croes & Wijers, 2017; Litjens et al., 2014) (zie §§ 6.4
en 6.6).
• De veranderingen hangen waarschijnlijk voor een deel samen met afwijkingen aan serotonerge
zenuwen in de hersenen. Bij proefdieren neemt de kans op hersenschade toe met een stijging van
de lichaamstemperatuur na gebruik van MDMA. Bij de mens werkt dit waarschijnlijk ook zo. De
kans op oververhitting en daardoor (langdurige) hersenschade neemt toe als een consument grotere
hoeveelheden MDMA gebruikt in een warme omgeving (boven 18-20 graden).
• Onderzoek onder wat oudere ecstasygebruikers (40-55 jaar) laat zien dat de negatieve effecten
van ecstasy op het verbale geheugen ‘optellen’ bij de normale leeftijdsgerelateerde achteruitgang
van het geheugen (Schilt, 2009). Of ecstasygebruik op nog latere leeftijd (65+) het cognitieve
verouderingsproces versnelt, is niet bekend. De hersenen van jonge gebruikers zijn nog in ontwikkeling
en daardoor zijn jongeren mogelijk kwetsbaarder dan volwassenen (Klomp, den Hollander, de Bruin,
Booij, & Reneman, 2012).
• Misschien is er ook sprake van een genetische kwetsbaarheid voor de effecten van ecstasy op het
verbale geheugen (Schilt, 2009).
De precieze dosering die op lange termijn tot schade leidt is niet bekend.
• Resultaten van onderzoeken uitgevoerd door de Universiteit van Amsterdam en de Universiteit Utrecht
laten niet zien dat kortdurend of incidenteel gebruik van ecstasy (gemiddeld 1,8 tot 6 ecstasypillen)
aanleiding geeft tot ernstige hersenschade en vermindering van hersenfuncties op langere termijn
(De Win, 2007; Jager, 2006; Schilt, 2009). Toch kan niet zonder meer worden geconcludeerd dat een
lage dosis ecstasy veilig is.

Sterfte
Het precieze aantal sterfgevallen door het gebruik van ecstasy is niet bekend. Er bestaat geen landelijke
of verplichte registratie specifiek voor drugsgerelateerde sterfgevallen. Sterfgevallen na ecstasygebruik in
de Doodsoorzakenstatistiek van het CBS vallen onder dezelfde code als andere stimulerende middelen,
zoals amfetamine, cafeïne, efedrine en khat. Bovendien is de Doodsoorzakenstatistiek van het CBS niet
specifiek ingericht op het registreren van drugsgerelateerde sterfte (zie bijlage D.1). De cijfers moeten
daarom voorzichtig worden geïnterpreteerd.
• Het totaal aantal geregistreerde sterfgevallen in deze categorie, volgens de strikte EMCDDA-definitie,
varieerde tussen 2004 en 2012 van 1 tot 5 per jaar.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

205

| JAARBERICHT 2018

• In 2013 registreerde het CBS, volgens de strikte EMCDDA-definitie, 4 gevallen. In 2014 werden 14
gevallen geregistreerd, op een na waren dit accidentele vergiftigingen, terwijl in 2013 geen enkel geval
accidenteel was (er was sprake van suïcide of het was niet vastgesteld of de vergiftiging met opzet of
niet met opzet had plaatsgevonden).
• Ook in 2015 werden 14 gevallen van sterfte door vergiftiging met psychostimulantia geregistreerd.
In 12 gevallen ging het daarbij om accidentele vergiftigingen. In 2016 verdubbelde het aantal
sterfgevallen vallend binnen de brede groep psychostimulantia naar in totaal 28; in 21 gevallen betrof
het accidentele vergiftigingen. In hoeverre deze trend een daadwerkelijke toename reflecteert van het
aantal sterfgevallen door psychostimulantia en/of samenhangt met eerder genoemde wijzigingen in
onderzoek en registratie van doodsoorzaken is niet bekend.
• In 2017 daalde het aantal gevallen naar 6, waarbij het in alle 6 gevallen ging om accidentele
vergiftiging. De oorzaak van deze afname is nog onverklaard, maar is in lijn met de afname
van het aandeel en ernst van ecstasy-intoxicaties op EHBO-posten van de MDI. De afname is
echter onverwacht in het licht van de in 2017 nog steeds toenemende concentratie MDMA in
ecstasytabletten.
Meer gegevens over de aard en omstandigheden van ecstasy-gerelateerde sterfgevallen zijn afkomstig van
het Nederlands Forensisch Instituut (NFI). Van belang is dat deze gegevens (eveneens) geen representatief
en landelijk dekkend beeld geven. Het NFI onderzoekt alleen een selectie van de sterfgevallen, namelijk
wanneer er een strafrechtelijk onderzoek plaatsvindt, of de nabestaanden daarom vragen. Bovendien
daalde het totale aantal gerechtelijke secties door het NFI (van 338 in 2013 naar 267 in 2016) en daalde
ook het aantal waarbij toxicologisch onderzoek plaatsvond (van 250 in 2013 naar 184 in 2016). Er zijn
nog geen gegevens over 2017.
In een recente analyse van sterfgevallen die werden onderzocht door het NFI in de periode van 2006-2015
werd in totaal bij 68 sterfgevallen het overlijden gerelateerd aan gebruik van ecstasy (Vreeker et al., 2017):
• in 21 gevallen was MDMA de primaire doodsoorzaak (het overlijden kon door gebruik van MDMA
verklaard worden);
• in 26 gevallen was MDMA in combinatie met alcohol of andere drugs de primaire doodsoorzaak;
• in 6 gevallen was MDMA (al dan niet in combinatie met andere middelen) mogelijk een primaire
doodsoorzaak;
• in 10 gevallen was MDMA een secundaire doodsoorzaak en in 5 gevallen was MDMA mogelijk de
secundaire doodsoorzaak (de MDMA-gebruikers overleden primair door geweld, verdrinking, of andere
drugs, maar hadden wel een werkzame concentratie MDMA in hun bloed ten tijde van het overlijden,
waardoor mogelijk hun gedrag is beïnvloed).
Ecstasy speelt ook in andere Europese landen een ondergeschikte rol in de drugssterfte, althans voor zover
hierover gegevens beschikbaar zijn (EMCDDA, 2018).

6.8

Aanbod en markt

Kwaliteit en prijs
Het Drugs Informatie en Monitoring Systeem (DIMS) onderzoekt welke stoffen aanwezig zijn in
drugsmonsters die bij instellingen voor verslavingszorg worden ingeleverd. Een deel van deze monsters
(pillen) wordt op basis van bepaalde kenmerken, zoals logo, gewicht en diameter, herkend bij de
instellingen zelf. Een deel van de MDMA-poeders krijgt sinds 11 juli 2016 een semi-kwantitatieve uitslag
door analyses met een FTIR (Fourier-Transform-Infraroodspectroscopie). Monsters met onbekende

NATIONALE DRUG MONITOR

|

206

| JAARBERICHT 2018

samenstelling en alle monsters in poedervorm worden doorgestuurd naar het laboratorium voor chemische
analyse.

Samenstelling ecstasypillen
In 2017 boden consumenten in totaal 7.182 pillen aan bij het DIMS, meer dan in 2016 (6.402) (Van der
Gouwe & Rigter, 2018).
• Van de 7.182 pillen werden 6.378 pillen verkocht als ecstasy/MDMA (89%).
• Naast de 6.378 ecstasy/ MDMA pillen werden ook nog 577 poeders, 17 capsules, 8 vloeistoffen, en
68 ongedefinieerde samples aangeleverd als ecstasy/ MDMA: in totaal 7.046 samples, meer dan in
2016 (6.233).
• Van de in 2017 aangeboden pillen werd een groot deel (2.893 of 40,3%) herkend door de instellingen
of door het DIMS. Het merendeel van deze herkende pillen (88,5%) bevatte MDMA, soms in
combinatie met andere middelen. Van de 3.193 naar het laboratorium doorgestuurde pillen waren er
2.799 (87,7%) door de consument gekocht als ‘ecstasy’.
Tabel 6.8.1 geeft het percentage van de in het laboratorium geanalyseerde ‘ecstasypillen’ weer die MDMA
en/of een andere stof bevatten. Weergegeven zijn alleen die pillen die door de consument zijn gekocht
als ecstasypil, ongeacht de daadwerkelijke samenstelling.
• In 2017 bevatte 87,6% van de pillen alleen een MDMA-achtige stof (MDMA, MDA, of MDEA).
Tussen 2006 en 2016 bereikte dit percentage de laagste waarde in 2009 (58,0%) en de hoogste
waarde in 2012 (91,9%).
• Het gaat hier doorgaans alléén om MDMA. MDA en MDEA worden sporadisch nog wel aangetroffen
(ook vaak in combinatie met MDMA).
• In 2009 werd een piek bereikt in het aandeel ecstasypillen waarin MDMA was vervangen door allerlei
andere stoffen (21%). Vaak betrof dit meta-Chloor-Phenyl-Piperazine (mCPP), maar ook werden voor
het eerst ‘nieuwe’ stoffen aangetroffen, zoals 4-fluoramfetamine (4-FA) en mefedron (zie hoofdstuk 8).
• In 2010 zette het ‘herstel’ van de ecstasymarkt in en in 2017 bevatte nog maar 1,6% van de
ecstasypillen géén MDMA. Onder deze stoffen bevonden zich veelal ‘nieuwe psychoactieve stoffen’,
zoals 4-FA (zie ook hoofdstuk 8).
• Het aandeel pillen dat als ecstasy is verkocht en geen MDMA-achtige, maar wel (meth)amfetamine
bevatte, was het hoogst in 2009 (5,1%) en daalde vervolgens naar 1,8% in 2012. De jaren hierna
bevatte ongeveer 2% van de als ecstasy verkochte pillen amfetamine en in 2017 was dit 1,1%.
• Sinds 2010 werden steeds meer pillen met PMMA aangetroffen in doseringen die schadelijk
kunnen zijn voor de gezondheid. In 2014 is een sterfgeval na het gebruik van PMMA door het NFI
gerapporteerd. PMMA werd in 2017 in slechts één van de als ecstasy gekochte pillen aangetroffen,
een lager percentage dan in de voorafgaande jaren, toen PMMA in 1,3% tot 2,5% van de pillen werd
aangetroffen.
• Stoffen zoals DOB, MBDB, 4-MTA, strychnine, atropine, 4-fluormethamfetamine en BZP werden
eerder in ecstasytabletten aangetroffen, maar komen de laatste jaren niet of nauwelijks nog op de
Nederlandse markt voor.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

207

| JAARBERICHT 2018

Tabel 6.8.1	Aantal en samenstelling (%) van bij het DIMS aangeleverde ‘ecstasy’pillen die in het
laboratorium zijn geanalyseerd, vanaf 2006
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

Aantal
geanalyseerde pillen

2.523

2.319

2.185

2.182

2.359

2.183

1.848

1.833

2.055

2.237

2.348

2.799

Alleen MDMAachtigenI (%)

76,8

80,1

70,6

58,0

82,4

83,9

91,9

84,6

86,0

78,1

78,1

87,6

Combinatie MDMAachtigen + andere
actieve stofII (%)

13,0

11,0

9,4

13,9

2,4

10,4

1,7

6,7

4,9

12,6

16,8

10,2

Andere
farmacologisch
actieve stof(fen)II (%)

8,9

8,0

16,9

25,6

13,8

4,6

5,0

7,8

7,7

5,9

4,4

1,6

Geen farmacologisch
actieve stof (%)

1,2

0,8

3,3

2,5

1,4

1,1

1,4

0,9

1,4

0,6

0,6

0,6

Percentage pillen dat een bepaalde stof of combinatie van stoffen bevat. Categorieën sluiten elkaar uit en tellen op tot 100%. I. Onder MDMA-achtigen
wordt hier verstaan: MDMA en/of MDEA en/of MDA en/of MBDB. II. Farmacologisch actieve stoffen, zoals methamfetamine, methylone en mCPP. Cafeïne en
paracetamol zijn niet meegeteld. Bron: DIMS, Trimbos-instituut.

De stijging in de gemiddelde hoeveelheid MDMA in ecstasypillen vanaf 2010 heeft zich tot en met 2017
voortgezet (figuur 6.8.1).
• In 2017 bevatte een in het laboratorium geanalyseerde ecstasypil gemiddeld 150 mg MDMA,
vergeleken met gemiddeld 141 mg MDMA in 2016.
• De gemiddelde hoeveelheid MDMA in alle aangeleverde ecstasypillen was in 2017 nog hoger (167
mg), aangezien de gemiddelde dosering in de bij de testservices herkende (en niet in het laboratorium
geanalyseerde) pillen 187 mg was (figuur 6.8.1).
• Vanaf 106 mg MDMA is er sprake van een hoog gedoseerde ecstasypil. Na een dip in 2009, is het
aandeel hoog gedoseerde ecstasypillen gestegen tot 91% in 2017 (figuur 6.8.2). Gebruik van een hoge
dosis verhoogt de kans op overdosering, waardoor oververhitting, acute psychotische verschijnselen,
hartritmestoornissen en leverfalen kunnen optreden
• De stijging van het MDMA-gehalte in de ecstasypillen suggereert dat, na een tijdelijk tekort in 2009,
de grondstoffen voor de productie van MDMA weer ruimschoots beschikbaar zijn.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

208

| JAARBERICHT 2018

Figuur 6.8.1	Trend in het gemiddelde gehalte (mg) MDMA in ecstasypillen die in het laboratorium zijn
geanalyseerd of werden herkend via de herkenningslijsten en het totaal, vanaf 2006
MDMA in mg

200
180
160

140
120
100
80

60
40
20
0
I- I- II II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV
IV IV IV
'06'07'08 2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
Laboratorium 74 82 81 67 64 65 68 69 85 96 10 10 97 95 10 10 10 10 10 10 11 10 11 11 11 11 12 12 12 12 13 13 15 13 13 14 14 14 15
Herkend
81 94 96 64 75 72 71 78 85 10 11 12 12 12 12 13 13 13 13 14 14 15 15 15 15 14 15 16 16 15 15 16 17 17 17 17 18 18 18
Totaal
76 86 87 65 71 70 70 74 85 10 11 11 11 11 11 12 12 12 12 12 13 13 13 14 14 13 14 14 14 14 15 14 16 15 15 16 15 16 16
Gehalte in pillen die in het laboratorium werden getest en minstens 1 mg MDMA bevatten; tabletten herkend via de herkenningslijsten en het totaal. Data zijn
weergegeven per jaar van 2006-2008 en per kwartaal vanaf 2009. Bron: DIMS, Trimbos-instituut.

Figuur 6.8.2 Concentratie (mg) van MDMA base in ecstasypillen aangeleverd bij DIMS, vanaf 2006
100
80
60

40
20
0
>140 mg
106-140
71-105 mg
36-70 mg
1-35 mg

2006
3
17
30
37
13

2007
5
25
28
33
9

2008
8
22
26
29
15

2009
3
7
32
40
18

2010
8
22
40
24
5

2011
15
25
43
12
4

2012
20
29
38
11
3

2013
26
26
33
11
5

2014
34
25
29
8
3

2015
57
23
16
3
1

2016
65
22
10
2
1

2017
70
21
6
2
1

Percentage pillen die als ecstasy zijn verkocht met een bepaalde hoeveelheid MDMA. Het gaat om het totaal van de pillen, dus zowel het gehalte in pillen die
in het laboratorium werden getest en minstens 1 mg MDMA bevatten en pillen die werden herkend via de herkenningslijsten. Bron: DIMS, Trimbos-instituut.

Prijzen
De Amsterdamse Antenne-monitor en het DIMS-project geven een indicatie van de prijs die een
consument betaalt voor een ecstasypil. De aankoopprijs is de afgelopen jaren gestegen. Vaak zijn drugs
in Amsterdam en andere grootstedelijke gebieden duurder dan in andere delen van Nederland.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

209

| JAARBERICHT 2018

• Consumenten die ecstasypillen bij het DIMS lieten testen betaalden in 2017 gemiddeld 4 euro per
ecstasypil (uiteenlopend van 1-12 euro). Net als het gemiddelde lag de mediaan op 4 euro. Deze
prijzen zijn vergelijkbaar met die in de afgelopen 5 jaren (tabel 6.8.2).
• De interkwartiel afstand is een maat die een goede indicatie geeft van de spreiding binnen een
verzameling van gegevens, in dit geval de variatie in de prijs van ecstasypillen. De interkwartiel afstand
laat zien binnen welke prijsmarge 50% van de pillen valt; 50% van de pillen viel in de prijsklasse 2
tot 6 euro.
• De Antenne-monitor in Amsterdam constateerde dat tot 2008 de gemiddelde prijs van bij de
testservice aangeboden ecstasypillen schommelde rond de 3 euro (Nabben et al., 2017). Sindsdien
zijn ecstasypillen bijna de helft duurder geworden, maar de prijs is de laatste jaren wel min of meer
stabiel. Gemiddeld werd in 2017 door de aanleveraars 4,32 euro betaald (variërend van 1 tot 15 euro).
Ecstasypillen met meer dan 150 mg MDMA zijn gemiddeld een paar cent duurder dan pillen met
100-150 mg MDMA. In tegenstelling tot voorgaande jaren lijkt er niet langer een verband te bestaan
tussen prijs en dosering (Benschop et al., 2015; Nabben et al., 2016). MDMA-poeder kostte in 2017
gemiddeld 23 euro per gram (Nabben et al., 2018).

Tabel 6.8.2

Prijzen in euroI op consumentenniveau van ecstasy, vanaf 2008II

2008

2009

2010

2011

2012

Wijziging
methodeII

2013II

2014

2015

2016

2017

Aantal monsters
(n)

1.766

1.561

1.994

1.855

1.611

…

3.872

4.368

5.354

5.210

5.067

Gemiddelde (€)

2

3

4

4

4

…

4

4

4

4

4

Mediaan (€)

2

3

3

3

2

…

4

4

4

4

4

Minimum –
maximum (€)

1-10

1-10

1-10

1-16

0,5020

…

0,5020

0,5015

0,5010

0,5015

1-12

I. Prijs per ecstasypil. II. In 2013 hanteerde DIMS een nieuwe rapportagemethode waarbij de prijs als continue variabele in plaats van categoriaal werd
uitgevraagd, hetgeen weinig impact heeft op de gemiddelde prijs en mediaan, maar wel de range van de prijs wijder maakte en non-respons reduceerde. …
= Wijziging methode.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

210

| JAARBERICHT 2018

7. Amfetamine
7.1 Laatste feiten en trends

 pagina 212

7.2 Gebruik: algemene bevolking

 pagina 213

7.3 Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

 pagina 216

7.4 Problematisch gebruik

 pagina 224

7.5 Gebruik: internationale vergelijking

 pagina 224

7.6 Hulpvraag en incidenten

 pagina 227

7.7 Ziekte en sterfte

 pagina 230

7.8 Aanbod en markt

 pagina 233

NATIONALE DRUG MONITOR

|

211

| JAARBERICHT 2018

7. Amfetamine
Inleiding
Amfetamine werkt stimulerend, sterker dan ecstasy, maar heeft niet de entactogene werking die ecstasy
de bijnaam ‘lovedrug’ geeft (zie hoofdstuk 6). Amfetamine wordt in het uitgaansleven gebruikt, thuis of
in werkgerelateerde settings als prestatieverhogend middel of om wakker te blijven en wordt ook gebruikt
door opiaat- of polydrugverslaafden. Bij frequent gebruik kan afhankelijkheid optreden en dit risico is
groter voor methamfetamine, een sterkere variant van de ‘gewone’ amfetamine. De gebruikersnaam
voor amfetamine is ‘speed’. Als geneesmiddel wordt een isomeer van amfetamine, dextroamfetamine,
voorgeschreven bij de behandeling van ADHD en narcolepsie, hoewel het middel ook wel recreatief wordt
gebruikt. Dat geldt ook voor de aan amfetamine verwante stof methylfenidaat (Ritalin) (zie Hoofdstuk 13).
Amfetamine wordt doorgaans versneden met cafeïne. In de afgelopen jaren werd ook geregeld
4-fluoramfetamine (4-FA) gevonden in monsters die werden verkocht als amfetamine, maar dit middel
kent inmiddels een aparte gebruikersmarkt (zie hoofdstuk 8).
Amfetamine wordt in Nederland meestal geslikt of gesnoven en soms geïnjecteerd. Methamfetamine
(crystal meth, ice, tina) wordt gesnoven of gerookt (gebased), maar kan ook worden geïnjecteerd. Gebruik
ervan in Nederland is sporadisch, en beperkt zich tot enkele groepen, zoals mannen die seks hebben met
mannen. In andere landen, waaronder Zuidoost-Azië, de Verenigde Staten, Tsjechië en Slowakije, en
toenemend in Finland en Oost-Duitsland, is methamfetamine echter de vorm die het meest wordt gebruikt
(Cao, Shi, Hao, Wu, & Li, 2016; European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction [EMCDDA],
2018). Omdat gebruik van methamfetamine in korte tijd veel schadelijker kan zijn dan gebruik van
amfetamine, zijn de resultaten van onderzoek uit deze landen niet direct vergelijkbaar met of toepasbaar
op de Nederlandse situatie. Dit hoofdstuk gaat met name over de ‘gewone’ amfetamine.

7.1

Laatste feiten en trends

De belangrijkste feiten en trends over amfetamine in dit hoofdstuk zijn:
• In 2017 gebruikten bijna 1 op de 20 Nederlanders van 18 jaar en ouder ooit amfetamine; een derde
van hen gebruikte het in het afgelopen jaar (§ 7.2).
• Dat is evenveel als in 2016. Wel lag het ooitgebruik en het laatste-jaar-gebruik van amfetamine onder
15-16-jarigen in 2015-2017 hoger dan in 2014 (§ 7.2).
• Het hoogste percentage in het laatste-jaar-gebruik en in het laatste-maand-gebruik ligt in de
leeftijdsgroep 20-24 jaar.
• In het uitgaansleven is amfetamine onder jongeren en jongvolwassenen minder populair dan ecstasy,
maar het middel wordt inmiddels minstens zo vaak gebruikt als cocaïne (§ 7.3).
• Het gebruik van amfetamine onder scholieren van het voortgezet onderwijs is tussen 2003 en 2015
gehalveerd (§ 7.3).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

212

| JAARBERICHT 2018

• Er zijn signalen dat het gebruik van methamfetamine en het injecteren van drugs onder bepaalde
groepen mannen die seks hebben met mannen toeneemt. Landelijke cijfers ontbreken en deskundigen
schatten in dat de groep gebruikers klein is (§ 7.3).
• Het aantal amfetaminecliënten in de verslavingszorg steeg tussen 2006 en 2014, en bleef in 2015 op
hetzelfde niveau (§ 7.6). Het aandeel in de verslavingszorg blijft relatief beperkt.
• Gezondheidsincidenten na (alleen) amfetaminegebruik worden in 2017 relatief weinig gemeld (§ 7.6).
• Het gehalte amfetamine in poeders aangekocht als amfetamine steeg tussen 2012 en 2013 en bleef
tussen 2014 en 2017 stabiel hoog; ook de prijs is de afgelopen jaren stabiel (§ 7.8).

7.2

Gebruik: algemene bevolking

Dit hoofdstuk beschrijft kerngegevens over amfetaminegebruik in de volwassen bevolking van 18 jaar
en ouder op basis van de Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor, jaarlijks uitgevoerd door het CBS i.s.m.
RIVM en Trimbos-instituut. Aanvullende gegevens zijn afkomstig uit de tweejaarlijkse Aanvullende Module
Middelen van de Leefstijlmonitor (LSM-A Middelen) 2016 (zie bronnentabel en bijlage D.2.) Daar waar
resultaten zijn opgenomen uit de LSM-A Middelen, wordt dit apart vermeld.

Kerncijfers 2017
Bijna één op de twintig volwassenen van 18 jaar en ouder heeft ooit wel eens amfetamine gebruikt, 1,4%
gebruikte in het afgelopen jaar.
• Dat komt neer op ruim een half miljoen volwassen Nederlanders die ooit amfetamine gebruikten en
190 duizend die dat in het laatste jaar nog deden.
• Vergeleken met ecstasy hebben minder mensen ooit of in het laatste jaar amfetamine gebruikt. Het
percentage amfetaminegebruikers ligt net onder dat van cocaïne (zie § 4.2).

Tabel 7.2.1

Percentage en absolute aantal amfetaminegebruikers in de bevolking van 18 jaar en ouder.
Peiljaar 2017

(%)

Absoluut aantal
(afgerond op 10.000)

Absoluut aantal
95% Betrouwbaarheidsinterval

Ooit

4,5

610.000

540.000-680.000

Laatste jaar

1,4

190.000

150.000-240.000

Laatste maand

0,5

70.000

40.000-90.000

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar en in de laatste maand. Het geschatte absolute aantal Nederlanders van 18 jaar en ouder dat amfetamine
gebruikt is afgerond op tienduizendtallen. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017. (Zie bijlage D.2 voor
resultaten van voorgaande bevolkingsstudies onder mensen van 15-64 jaar.)

Trend in amfetaminegebruik
Vanaf 2015 zijn vergelijkbare gegevens beschikbaar over het gebruik van amfetamine in de algemene
bevolking in de leeftijdsgroep van 18 jaar en ouder (figuur 7.2.1). De leeftijdsgroep van 18 jaar en
ouder is door het CBS, het RIVM en het Trimbos-instituut gekozen als de standaard voor kerncijfers over
middelengebruik.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

213

| JAARBERICHT 2018

• Het amfetaminegebruik ligt sinds 2015 op ongeveer hetzelfde niveau (figuur 7.2.1). Het ooit- en
laatste-jaar-gebruik liggen in 2016 en 2017 enkele procentpunten hoger dan in 2015, maar deze
verschillen zijn niet statistisch significant.
Het gebruik van amfetamine werd in het afgelopen decennium ook in 2005, 2009 en 2014 gemeten.
Vanwege herhaalde wijzigingen in de onderzoeksmethode zijn alleen gegevens vergelijkbaar die zijn
verzameld vanaf 2014 (zie bijlage D.2). In 2014 werd amfetaminegebruik alleen onder 15-64-jarigen
gemeten (de internationale standaard leeftijdsgroep van het European Monitoring Centre for Drugs and
Drug Addiction (EMCDDA), zie paragraaf 5 van de middelenhoofdstukken). Trendgegevens sinds 2014
voor 15-64-jarigen staan in bijlage D.2 beschreven.
• Het ooit- en laatste-jaar-gebruik van amfetamine lag in 2014 (onder 15-64-jarigen) statistisch
significant lager dan in 2015-2017. Het ooitgebruik was 4,4% in 2014 vergeleken met 4,7%-5,4%
in de vervolgjaren. Het laatste-jaar-gebruik was 1,3% in 2014, vergeleken met 1,6%-1,8% in de
volgende jaren.

Figuur 7.2.1 Amfetaminegebruikers in de bevolking van 18 jaar en ouder vanaf 2015, naar geslacht

Ooit

%

Laatste jaar

Laatste maand

10
8
6
4
2
0
Mannen
Vrouwen
Totaal

2015
5,6
2,4
4,0

2016
6,3
2,6
4,4

2017
6,4
2,7
4,5

2015
1,6
1,0
1,3

2016
2,0
0,8
1,4

2017
2,0
0,9
1,4

2015
0,6
0,3
0,4

2016
0,9
0,3
0,6

2017
0,8
0,3
0,5

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar en in de laatste maand. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.
(Zie bijlage D.2 voor resultaten van voorgaande bevolkingsstudies onder mensen van 15-64 jaar.)

Geslacht
Voor amfetamine is het percentage gebruikers circa 2-3 keer hoger onder mannen dan vrouwen. Dit
verschil is groter bij het laatste-maand-gebruik dan bij het ooitgebruik .

Leeftijd
Figuur 7.2.2 laat zien dat voor het ooitgebruik de piek ligt in de leeftijdsgroep van 25-29 jaar. Voor het
laatste-jaar-gebruik en het laatste-maand-gebruik ligt de piek in de leeftijdsgroep van 20-24 jaar.
• Het ooitgebruik in de leeftijdsgroep 25-29 jaar is met 12,2% in 2017 statistisch significant hoger dan
in 2015 (8,1%).
• De gemiddelde leeftijd van de volwassenen van 18 jaar en ouder die het afgelopen jaar amfetamine
gebruikten is 29 jaar.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

214

| JAARBERICHT 2018

Figuur 7.2.2	Amfetaminegebruikers in de bevolking van 18 jaar en ouder, naar leeftijdsgroep. Peiljaar
2017
%

14
12

10
8
6
4
2
0
Ooit (%)
Laatste jaar (%)
Laatste maand (%)

18-19
4,7
3,7
1,8

20-24
10,3
6,0
2,8

25-29
12,2
5,4
1,4

30-39
7,5
1,6
0,2

40-49
4,3
0,4
0,1

50-64
2,3
0,4
0,2

65+
0,4
0,1
0,1

Totaal
4,5
1,4
0,5

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar en in de laatste maand per leeftijdsgroep. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en
Trimbos-instituut, 2017.

Opleidingsniveau
Hoogopgeleiden hebben vaker ervaring met amfetaminegebruik dan lager opgeleiden (tabel 7.2.2). Voor
amfetamine zijn de verschillen tussen de hoog- en laagopgeleiden het grootst in het laatste-jaar-gebruik
en het laatste-maand-gebruik.

Tabel 7.2.2

Gebruik van amfetamine in de bevolking van 18 jaar en ouder naar opleidingsniveauI.
Peiljaar 2017
Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

Laagopgeleid

2,7

0,4

0,2

Middelbaar opgeleid

4,6

1,3

0,5

Hoogopgeleid

5,9

2,5

0,8

Percentage gebruikers ooit in het leven, laatste jaar, en laatste maand. I. Opleidingsniveau: 18-24 jaar hoogst gevolgd niveau, 25 en ouder hoogst behaald niveau.
Laagopgeleid = basisonderwijs, LBO, MAVO, VMBO; Middelbaar opgeleid = MBO, HAVO, VWO; Hoogopgeleid = HBO of universiteit. Bron: Gezondheidsenquête/
Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Migratieachtergrond
Volwassenen met een niet-Westerse migratieachtergrond hebben minder vaak ervaring met
amfetaminegebruik dan volwassenen met een Nederlandse achtergrond of westerse migratieachtergrond
(tabel 7.2.3). Het laatste-maand-gebruik lijkt het hoogst onder volwassenen met een niet-Westerse
migratieachtergrond, maar dit verschil is niet statistisch significant.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

215

| JAARBERICHT 2018

Tabel 7.2.3

Gebruik van amfetamine in de bevolking van 18 jaar en ouder naar migratieachtergrondI.
Peiljaar 2017
Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

Nederlandse achtergrond

4,8

1,6

0,5

Westerse migratieachtergrond

4,8

0,3

0,1

Niet-Westerse migratieachtergrond

1,8

1,1

0,7

Percentage gebruikers ooit in het leven, laatste jaar, en laatste maand. I. Kenmerk dat weergeeft met welk land een persoon verbonden is op basis van het
geboorteland van de ouders of van zichzelf (zie ook bijlage A “Migratieachtergrond). Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbosinstituut, 2017.

Stedelijkheid
Mensen die in (zeer) stedelijke gebieden wonen, hebben ongeveer twee keer zo vaak ervaring met
amfetamine als mensen in matig en weinig stedelijke gebieden. Ook het laatste-jaar-gebruik en het
laatste-maand-gebruik liggen in de (zeer) stedelijke gebieden ongeveer twee keer zo hoog als in de matig
stedelijke gebieden en het verschil is nog groter met de weinig/niet stedelijke gebieden (tabel 7.2.4).

Tabel 7.2.4	Gebruik van amfetamine in de bevolking van 18 jaar en ouder naar stedelijkheidI.
Peiljaar 2017
Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

(Zeer) sterk stedelijk

6,1

2,1

0,8

Matig stedelijk

3,0

1,1

0,3

Weinig/niet stedelijk

2,5

0,4

0,2

Percentage gebruikers ooit in het leven, in het laatste jaar, en de laatste maand. I. Stedelijkheid gecategoriseerd naar aantal adressen per vierkante kilometer
in de woongemeente van de respondent: (zeer) sterk = 1.500 of meer adressen; matig = 1.000 – 1.500 adressen; weinig = minder dan 1.000 adressen. Bron:
Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Mate van consumptie
Uit de LSM-A Middelen blijkt dat de meerderheid van de laatste-jaar- gebruikers incidenteel amfetamine
gebruikt.
• Ongeveer 3 van de 10 gebruikers (29,4%) hebben in het laatste jaar één keer amfetamine gebruikt
en 44,2% heeft een paar keer gebruikt, maar minder dan maandelijks. Ongeveer één op de dertien
gebruikers (8,0%) rapporteert maandelijks gebruik en 18,4% rapporteert meerdere keren per maand
amfetamine te gebruiken.
• De meerderheid van de laatste-jaar-amfetaminegebruikers (89,1%) gebruikt vooral in het weekend.
Gebruik op zowel weekenddagen als doordeweekse dagen kwam voor bij 9,5%, en 1,5% gebruikte
meestal op doordeweekse dagen.

7.3

Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

Deze paragraaf beschrijft gegevens over het gebruik van amfetamine op basis van landelijke onderzoeken
naar middelengebruik onder representatieve steekproeven van scholieren van het voortgezet onderwijs

NATIONALE DRUG MONITOR

|

216

| JAARBERICHT 2018

en studenten van het HBO en MBO. Daarna worden gegevens gepresenteerd van uiteenlopende
landelijke, regionale en lokale onderzoeken in verschillende groepen jongeren en jongvolwassenen, die
vaak vanwege hun leefstijl, setting of persoonlijke kenmerken meer dan hun doorsnee leeftijdgenoten
middelen gebruiken.

Scholieren van het regulier onderwijs
Kerncijfers over het gebruik van middelen onder scholieren (12-16 jaar) worden om de twee jaar
alternerend gemeten in het Peilstationsonderzoek en de Health Behaviour in School-aged Children (HBSC)studie (zie bronnentabel en bijlage D.7). In 2017 is het gebruik van amfetamine echter niet gemeten onder
de scholieren. Voor amfetamine zijn de gegevens beschikbaar tot en met het jaar 2015.

Kerncijfers 2015
In 2015 rapporteert 1% van de leerlingen ooit wel eens amfetamine te hebben gebruikt (tabel 7.3.1).
Dit is lager dan het ooitgebruik van ecstasy (1,9% in dezelfde studie in 2015) en vergelijkbaar met het
ooitgebruik van ecstasy (1,0%) in de meer recente schatting van 2017 (zie § 6.3).

Tabel 7.3.1	Percentage amfetaminegebruikers onder scholieren van het voortgezet onderwijs van 12-16
jaar. Peiljaar 2015
(%)
Ooit

1,1

Laatste jaar

0,9

Laatste maand

0,6

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar, en in de laatste maand. Bron: Peilstationsonderzoek scholieren /Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbosinstituut, 2015 (zie bijlage D.7).

Trends in amfetaminegebruik
Sinds het midden van de jaren tachtig wordt middelengebruik onder scholieren gemonitord (zie figuur
7.3.1).
• Tussen 2003 en 2015 halveerde het percentage scholieren van 12-16 jaar dat ervaring had met
amfetamine van 2,0% naar 1,1% (figuur 7.3.1). De daling tussen 2011 en 2015 was echter niet
statistisch significant (Van Dorsselaer et al., 2016).
• Evenals voor andere harddrugs het geval is, bleef het percentage scholieren dat in de afgelopen maand
amfetamine had gebruikt in alle jaren laag. In 2015 had 0,6% in de afgelopen maand nog amfetamine
gebruikt (figuur 7.3.1).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

217

| JAARBERICHT 2018

Figuur 7.3.1 	Gebruik van amfetamine onder scholieren van het voortgezet onderwijs van 12-16 jaar,
vanaf 2003

Ooit
%

Laatste jaar

Laatste maand

3,0
2,5
2,0
1,5
1,0

0,5
0,0
Jongens
Meisjes
Totaal

2003
2,2
1,8
2,0

2007
2,1
1,4
1,8

2011
1,9
1,1
1,5

2015
1,4
0,8
1,1

2003
1,5
1,2
1,4

2007
1,7
0,9
1,3

2011
1,4
0,8
1,1

2015
1,1
0,6
0,9

2003
0,8
0,6
0,7

2007
1,1
0,4
0,8

2011
0,6
0,4
0,5

2015
0,7
0,4
0,6

Percentage gebruikers ooit in het leven (links), in het laatste jaar (midden), en in de laatste maand (rechts). Bron: Peilstationsonderzoek scholieren (2003, 2007,
2011, 2015) / Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM.

Geslacht
In 2015 had van de jongens 1,4% ervaring met amfetamine, van de meisjes 0,8% (figuur 7.3.1).

Leeftijd
In 2015 had op 12-jarige leeftijd 0,1% van de leerlingen ooit amfetamine geprobeerd en op 16-jarige
leeftijd was dat 2,2% (figuur 7.3.2) (Van Dorsselaer et al., 2016).

Figuur 7.3.2	Gebruik van amfetamine onder scholieren van 12-16 jaar van het voortgezet onderwijs naar
leeftijd. Peiljaar 2015
%

3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
0,5
0,0

Ooit
Laatste maand

12 jaar
0,1
0,0

13 jaar
0,3
0,1

14 jaar
1,3
0,7

15 jaar
1,7
0,9

16 jaar
2,2
1,3

Totaal 12-16 jaar
1,1
0,6

Percentage gebruikers ooit in het leven en in de laatste maand. Bron: Peilstationsonderzoek Scholieren/Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM, 2015.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

218

| JAARBERICHT 2018

Schoolniveau
In 2015 had 2% van de VMBO-b leerlingen en 0,6% van de VWO leerlingen ooit amfetamine gebruikt,
maar dit verschil is niet statistisch significant.

Tabel 7.3.2	Gebruik van amfetamine in onder scholieren van het voortgezet onderwijs van 12-16 jaar
naar schoolniveau. Peiljaar 2015
Ooit (%)

Laatste maand (%)

VMBO-b

2,0

0,7

VMBO-t

0,9

0,5

HAVO

1,1

0,7

VWO

0,6

0,2

Percentage gebruikers ooit in het leven en laatste maand. Bron: Peilstationsonderzoek Scholieren/Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM, 2015.

Gebruik onder studenten van het MBO en HBO
In 2015 en 2017 is het gebruik van amfetamine gemeten in een landelijk onderzoek onder respectievelijk
ongeveer 3.000 en 4.000 studenten van het MBO en het HBO (tabel 7.3.3) (Tuithof, Van Dorsselaer, &
Monshouwer, 2018; Verdurmen, Van Dorsselaer, & Monshouwer, 2016).
• Het verschil in amfetamine gebruik (4% ooit in 2017) tussen jongens (5%) en meisjes (3%) is
statistisch significant.
• Het gebruik van amfetamine ooit in het leven is 2% op 16-jarige leeftijd en is 5% op 18-jarige leeftijd,
een statistisch significant verschil.
• Het gebruik in 2017 was vergelijkbaar met dat in 2015.

Gebruik in Amsterdam onder scholieren HAVO en VWO en studenten van het MBO
• In (zeer) stedelijke gebieden is het amfetaminegebruik hoger dan in matig- of niet-stedelijke gebieden.
Ook onder Amsterdamse 1.076 HAVO/VWO scholieren en 1.972 MBO-studenten is gebleken dat
het amfetaminegebruik hoger ligt dan het landelijk gemiddelde (tabel 7.3.3) (Dijkshoorn, Schilthuis,
& Van Bakkum, 2016; Nabben, Luijk, Benschop, & Korf, 2017). Bij de interpretatie hiervan is het
belangrijk om rekening te houden met verschillen in meetmethoden, waardoor een directe vergelijking
niet mogelijk is.
• Zowel van de leerlingen van 16-18 jaar uit klas 5 en 6 van de HAVO en het VWO in Amsterdam
(Dijkshoorn et al., 2016) als de MBO-studenten in Amsterdam had 8% ooit amfetamine gebruikt.
Van de HAVO en VWO scholieren rapporteert 1% amfetamine te hebben gebruikt in de afgelopen
maand en 2% van de MBO-studenten.
• De gemiddelde startleeftijd van de MBO-studenten lag op 18 jaar. Van de laatste-jaar-gebruikers had
43% in dat hele jaar 1 of 2 keer amfetamine gebruikt. De leeftijd van deze MBO-studenten varieerde
van 15 tot en met 35 jaar en hun gemiddelde leeftijd was 19 jaar. Hierdoor zijn zij niet vergelijkbaar
met het landelijk representatieve onderzoek onder 16-18-jarige MBO-ers en HBO-ers (Verdurmen,
van Dorsselaer, & Monshouwer, 2016).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

219

| JAARBERICHT 2018

Tabel 7.3.3

Percentage amfetaminegebruikers onder andere groepen scholieren en studenten.

Studenten van het MBO en HBO
(16-18 jaar)

Locatie

Peilaar

Ooit (%)

Laatste maand
(%)

Nederland

2017

4

1

2015

4

1

Scholieren klas 5 en 6 HAVO, VWO
(16-18 jaar)

Amsterdam

2016

8

1

Studenten MBO (15-35 jaar)I

Amsterdam

2016

8

2

Percentage gebruikers van amfetamine ooit en in de laatste maand. i. De leeftijd van deze MBO-studenten varieerde van 15 tot en met 35 jaar en hun
gemiddelde leeftijd was 19 jaar. Door verschillen in meetmethoden is een directe vergelijking niet mogelijk. Bronnen: Peilstationsonderzoek MBO-HBO, 2017,
Trimbos-instituut (Verdurmen et al., 2016; Tuithof et al., 2018), GGD Amsterdam/Jellinek (Dijkshoorn et al., 2016), Antenne 2016 (Nabben et al., 2017).

Speciale groepen jongeren en (jong)volwassenen
In bepaalde groepen jongeren en jongvolwassenen ligt het gebruik van amfetamine hoger dan onder
scholieren op reguliere middelbare scholen en de algemene bevolking, zoals hiervoor beschreven. Tabel
7.3.4 en 7.3.5 vatten de resultaten samen van uiteenlopende lokale en landelijke studies onder bezoekers
van uitgaansgelegenheden en kwetsbare groepen. De cijfers zijn niet vergelijkbaar vanwege verschillen
in leeftijdsgroepen en methoden van onderzoek. Bovendien zijn de responspercentages in onderzoeken
onder uitgaande jongeren en jongvolwassenen doorgaans laag (tussen 15% en 25%) en zijn zij ‘op
locatie’ of online geworven in plaats van via een representatieve steekproef uit de bevolking, waardoor
een vertekening van de resultaten kan optreden. De uitkomsten geven wel een indicatie van verschillen
tussen (risico)groepen jongeren en jongvolwassenen.

Uitgaande jongeren en jongvolwassenen
Amfetamine wordt vaker gebruikt door jongeren en jongvolwassenen die veel uitgaan dan door jongeren
die niet uitgaan. Amfetamine wordt minder vaak gebruikt dan ecstasy, maar inmiddels minstens even vaak
als cocaïne. Dit blijkt uit zowel landelijke surveys als lokale studies.
In Het Grote Uitgaansonderzoek (HGU, 2016) is het middelengebruik van 4.905 uitgaande jongeren
en jongvolwassenen van 15-35 jaar in kaart gebracht. De respondenten van dit onderzoek vormen
geen representatieve steekproef van alle uitgaande jongeren en jongvolwassenen, en er zijn verschillen
in de steekproeven van 2013 en 2016, zoals uitgaansfrequentie of muziekvoorkeur (zie bijlage D.3)
(Monshouwer, Van der Pol, Drost, & Van Laar, 2016).
• Een op de drie uitgaanders in dit onderzoek (33%) had ervaring met amfetamine, een kwart (25%)
had het in het afgelopen jaar gebruikt en een op de acht deed dit in de afgelopen maand (12%). In
deze groep was het amfetaminegebruik gelijk aan dat van cocaïne.
• Voor de meerderheid (66%) van de laatste-jaar-gebruikers in dit onderzoek bleef het gebruik van
amfetamine beperkt tot één keer (28%) of een paar keer per jaar (38%). Ongeveer evenveel
gebruikers namen amfetamine eens per maand (12%) en een paar keer per maand (13%). Vier
procent rapporteerde eens per week te gebruiken, 3% een paar keer per week en 1% (bijna) dagelijks.
• Gebruikers namen op een uitgaansdag gemiddeld 4,0 lijntjes speed/amfetamine (uit 1 gram speed/
amfetamine komen 10-20 lijntjes); daarin waren er geen verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke
gebruikers.
• Amfetamine is evenals ecstasy een typische partydrug. Op de vraag waar amfetaminegebruikers het
laatste jaar tijdens het uitgaan het vaakst amfetamine gebruiken, noemde 81% een festival, op afstand
gevolgd door een club (37%), feestje (32%), thuis (29%) of een café (12%). Een poppodium (2%)
werd zelden genoemd. Respondenten konden maximaal drie locaties aangeven.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

220

| JAARBERICHT 2018

De Antenne-monitor volgt het middelengebruik in het Amsterdamse uitgaansleven en in de Gooi en
Vechtstreek middels een panelstudie met sleutelfiguren uit het uitgaansleven en surveys onder wisselende
groepen jongeren en jongvolwassenen.
Onderzoek in het Amsterdamse uitgaansleven liet de afgelopen twee decennia onder uitgaande jongeren
en jongvolwassenen grote verschuivingen in de populariteit van amfetamine zien (Nabben et al., 2017).
• Onder bezoekers van clubs, raves en festivals daalde het laatste-jaar gebruik van amfetamine van
26% in 1998 naar 12% in 2008, en steeg daarna naar 33% in 2013 en stabiliseerde het op 31% in
2017 (Nabben, Luijk, & Korf, 2018). Het laatste-maand gebruik vertoonde een zelfde patroon. Onder
bezoekers van feestcafés, clubs en poppodia in Hilversum lag in 2017 lager dan in Amsterdam (laatste
jaar: 19%; laatste maand 7%; Luijk et al., 2018).
• Amfetamine lijkt vooral populair bij jongere stapgroepen, studenten, in het dancemilieu, en in het
extremere uitgaanssegment van de hardcorefeesten. Amfetamine (‘pep’) wordt niet langer alleen met
de gabbercultuur geassocieerd, maar vindt ook opgang in de upperground in het clubcircuit en op de
vele kleine festivals (Nabben et al., 2018; Nabben et al., 2017).
• Ook in de Antenne-survey in 2015 onder coffeeshopbezoekers was de stijging in het
amfetaminegebruik al te zien. Het laatste-jaar-gebruik steeg in deze groep van 5% in 2009 naar 15%
in 2015 (Nabben, Benschop, & Korf, 2016). Het laatste-maand-gebruik lag in 2015 op 5% en 30%
had ooit amfetamine gebruikt, iets minder dan het ooit-cocaïnegebruik (34%). Twee derde (64%)
van de amfetaminegebruikende coffeeshopbezoekers gebruikte het middel 1 of 2 keer in hun leven
en 21% deed dit 10 keer of vaker.
• Onder Amsterdamse cafébezoekers steeg tussen 2010 en 2014 het percentage ooitgebruikers van
amfetamine van 18% naar 34% en steeg het percentage laatste-maand-gebruikers van 2% naar 9%
(Benschop, Nabben, & Korf, 2015).
• Amfetamine wordt vaak gecombineerd met alcohol (Nabben et al., 2018; Nabben et al., 2017).
Ook volgens een ouder uitgaansonderzoek van GGD Haaglanden wordt gesteld dat amfetamine zowel
tijdens het uitgaan als daarbuiten wordt gebruikt (Van Dijk en Reinerie, 2015). Deze studie combineert
eveneens panelinterviews met een survey onder 1.309 uitgaande jongeren op vier Haagse uitgaanslocaties
tussen 12-35 jaar.
Uit een onderzoek onder 446 studenten van de Universiteit Leiden bleek dat 8% van deze studenten ooit
amfetamine had gebruikt en 3% nog in het afgelopen jaar (Kunst & Gebhardt, 2018).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

221

| JAARBERICHT 2018

Tabel 7.3.4	Ooitgebruik en laatste-maand-gebruik van amfetamine onder uitgaande jongeren en
jongvolwassenen

Ooit (%)

Laatste
maand
(%)

Locatie

Peiljaar

Gemiddelde
leeftijd (jaar)

Bezoekers van party’s, festivals en clubsI

Landelijk

2016

22

33

12

Coffeeshopbezoekers

Amsterdam

2009

28

20

2

2015

25

30

5

Den Haag

2014

24

26

9

Amsterdam

2014

27

34

9

2010

27

18

2

2013

24

43

23

2017

26

43

19

Hilversum

2017

21

25

7

Leiden

2015

22

8

-

Uitgaanders
Bezoekers van cafés

Bezoekers van clubs, ravesII en festivals

Bezoekers van feestcafés, clubs en
poppodia

Amsterdam

Studenten

Percentage gebruikers ooit in het leven en in de laatste maand per groep. De cijfers in deze tabel zijn niet vergelijkbaar vanwege verschillen in leeftijdsgroepen
en methoden van onderzoek. De uitgaanders die deelnemen aan onderzoek zijn niet representatief voor alle uitgaanders. - = Gegevens zijn onbekend. I.
Frequente bezoekers van party’s en clubs geworven via online community’s, websites en fora over feesten, party’s en festivals. II. Raves zijn underground
feesten “op verscholen, liefst moeilijk vindbare plekken: onder bruggen, in afgelegen loodsen of een oud schoolgebouw”, het zijn “semi-illegale feesten op
alternatieve locaties, vaak op het laatste moment bekend gemaakt via sociale media” (Nabben et al., 2018). In Amsterdam gingen in 2017 naar schatting
5.000 tot 10.000 personen naar raves, per rave werden 200 tot 800 bezoekers gesignaleerd (Nabben et al., 2018). Bronnen: Het Grote Uitgaansonderzoek 2013
(Goossens, Frijns, Van Hasselt, & Van Laar, 2013); Bonger Instituut voor Criminologie, UvA: Antenne 2009 (Nabben, Benschop, & Korf, 2010), Antenne 2010
(Benschop et al., 2015), Antenne 2013 (Nabben, Benschop, & Korf, 2014), Antenne 2017 (Nabben et al., 2018), Antenne Gooi en Vechtstreek 2017 (Luijk et al., 2018);
Het Haags Uitgaansonderzoek 2014, GGD Haaglanden (Van Dijk & Reinerie, 2015); Universiteit Leiden/Tilburg University (Kunst & Gebhardt, 2018).

Methamfetaminegebruikers
In tegenstelling tot de Verenigde Staten, Zuidoost-Azië en een aantal EU-landen (Tsjechië, Slowakije en in
toenemende mate ook Finland en Oost-Duitsland) wordt methamfetamine in Nederland slechts sporadisch
gebruikt (EMCDDA, 2018).
• De Amsterdamse Antenne monitor 2017 signaleert het gebruik alleen in kleine niches in het
uitgaansleven en mogelijk ook daar buiten, maar wel is methamfetamine “in kleine niches bekender
geworden” (Nabben et al., 2018).
• Van de coffeeshopbezoekers in de Amsterdamse Antenne-survey uit 2015 had 3,1% ooit
methamfetamine gebruikt, 0,4% nog in het afgelopen jaar en niemand in de laatste maand (Nabben
et al., 2016).
• De Antenne-survey onder clubbers, ravers en festivalgangers uit 2017 liet zien dat 0,5% ooit met
dit middel had geëxperimenteerd. Het laatste-jaar-gebruik en het laatste-maand-gebruik lagen op
respectievelijk 0,3% en 0,0% (Nabben et al., 2018).
• Met name in underground gayscenes zou het gebruik van methamfetamine (crystal meth, ‘tina’) en
het injecteren van deze en andere drugs (‘slamming’) in opkomst zijn (Drückler, Van Rooijen, & De
Vries, 2018; Van den Boom, 2018). Dit speelt zich meestal af in een seksuele setting (chemsex). Actuele
cijfers over de omvang hiervan in Nederland ontbreken en deskundigen gaan er ook hier van uit dat
het slechts een kleine groep mannen betreft die seks hebben met mannen (MSM). Er zijn gegevens
beschikbaar over MSM die tussen juli en december 2016 de Soa-polikliniek van de GGD Amsterdam
hebben geconsulteerd (Drückler et al., 2018). Van de 4.925 MSM die deelnamen aan het onderzoek,
hadden er 866 (17,6%) in de afgelopen zes maanden chemsex gehad. Binnen deze groep had 22,1%
methamfetamine gebruikt voor de chemsex.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

222

| JAARBERICHT 2018

• Een groot, online, Europees gedragsonderzoek onder 180.000 MSM (de EMIS-studie) liet zien dat
Amsterdam op de 4e plaats stond (na de Engelse steden Brighton, Manchester en Londen) van 44 grote
Europese steden waar chemsex plaatsvindt (Schmidt et al., 2016). Chemsex was daarbij gedefinieerd
als seks onder invloed van ketamine, GHB/GBL, mefedron, crystal meth, of een combinatie van deze
vier middelen. Onder de ongeveer 1.000 Amsterdamse respondenten was het methamfetaminegebruik
in de 4 weken voorafgaand aan het onderzoek 2% en het laatste-jaar-methamfetaminegebruik was
5%.
• Drugsgebruik in het kader van (langdurige) seks kan gepaard gaan met seksueel risicogedrag. In
Londen is sprake van een groeiende groep MSM die slammen en hiv en hepatitis C oplopen (zie verder
§ 7.7). De komst van PrEP (profylaxe om hiv-besmetting te voorkomen) kan wel de hiv, maar niet de
hepatitis C besmetting voorkomen.
• Stichting Mainline volgt twee MSM dating sites om zo te monitoren hoe op deze dating sites wordt
gesproken over chemseks (Mainline, 2017). Van de 1.495 individuele profielen die in november 2016
wereldwijd op de dating sites werden gevonden, bleken er 670 (45%) zich positief uit te laten over
chemseks. Voor Nederland werden in december 2016 op een privé slammersgroep 173 profielen
aangetroffen en in december 2017 werden hier 179 profielen aangetroffen. In deze periode waren
sommige profielen erbij gekomen, maar waren andere profielen weer verwijderd.
• Bovenstaande cijfers onderschrijven dat het gebruik van methamfetamine door MSM niet omvangrijk
is. Cijfers van het DIMS (zie § 7.8) suggereren eveneens dat het gebruik van methamfetamine in
Nederland beperkt is. Echter, eerder bleken MSM trendsettend in het gebruik van onder andere ecstasy
en GHB, en daarom is goede monitoring gewenst. Ook dient rekening te worden gehouden met het
gegeven dat het gebruik van methamfetamine in combinatie met alcohol kan leiden tot agressief
gedrag (Leslie et al., 2018). Overigens is voor amfetamine, net als voor cocaïne, nog geen causaal
verband gevonden met agressief gedrag, zoals dat causale verband wel is gevonden voor alchol
(Kuypers, Verkes, Van den Brink, Van Amsterdam, & Ramaekers, 2018).

Kwetsbare jongeren
Er zijn geen recente landelijke gegevens beschikbaar over het gebruik van amfetamine onder ‘kwetsbare’
jongeren en/of jongeren in ‘risicosettingen’.
• Volgens oudere cijfers gebruiken jongens in justitiële jeugdinrichtingen beduidend vaker amfetamine,
voorafgaand aan hun detentie, dan hun leeftijdsgenoten in het reguliere voortgezet onderwijs (Kepper
et al., 2009). Ook jongeren in de (residentiële) jeugdzorg hebben vaak ooit amfetamine gebruikt
(Benschop et al., 2013; Kepper, Van Dorsselaer, Monshouwer, & Vollebergh, 2009). Zie het NDM
Jaarbericht 2016 voor de cijfers.
• In de vier grote steden in 2011 had 3% van de dakloze jongeren (18-23 jaar) in de afgelopen maand
amfetamine gebruikt (Van Straaten et al., 2012). Van hen deed 70% mee aan de vervolgmeting in
2013. Het middelengebruik was onder deze deelnemers wat hoger: op beide meetmomenten gebruikte
5% amfetamine. In 2013 was slechts 3% nog dakloos; 43% was gehuisvest en 11% ‘marginaal’
gehuisvest (bijvoorbeeld tijdelijk bij familie of vrienden).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

223

| JAARBERICHT 2018

Tabel 7.3.5

Laatste-maand-gebruik van amfetamine in kwetsbare groepen

Locatie

Peiljaar

Gemiddelde
leeftijd
(jaar)

G4

2013

22

-

5

Amsterdam

2012

16

4

<1

G4

2011

20

-

3

(Voormalig) dakloze jongerenI
Jongeren in de jeugdzorg
Dakloze jongeren

Ooit (%)

Laatste
maand (%)

Percentage gebruikers ooit in het leven en in de laatste maand per groep. De cijfers in deze tabel zijn niet vergelijkbaar vanwege verschillen in leeftijdsgroepen
en methoden van onderzoek. G4 = Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, en Utrecht. - = Gegevens zijn onbekend. I. 70% respons rate; onder respondenten van
de follow-up meting gebruikte 5% amfetamine in 2011. Bronnen: Coda-G4 (Van Straaten et al., 2012, 2014), IVO, UMC St Radboud.

7.4

Problematisch gebruik

Het aantal probleemgebruikers van amfetamine, dat wil zeggen mensen die in hun dagelijks functioneren
problemen krijgen met hun drugsgebruik of zelfs verslaafd raken, is onbekend. In de verslavingszorg heeft
slechts een klein percentage van de patiënten problemen als gevolg van chronisch amfetaminegebruik of
afhankelijkheid van amfetamine (zie § 7.6).
Volgens het EMCDDA is iemand die wekelijks of vaker amfetamine gebruikt een hoog-risico gebruiker.
• De LSM-A Middelen 2016 (zie § 7.2) laat zien dat 5,4% van de laatste-jaar-gebruikers een paar keer
per week of vaker gebruikt en 13% 2 tot 4 keer per maand.
• Gemiddeld namen uitgaanders in Amsterdam die het afgelopen jaar amfetamine hadden gebruikt
13 keer amfetamine, waarbij clubbers gemiddeld vaker gebruikten dan festivalgangers (16 versus 6
keer) (Nabben et al., 2018). Eén op de vijf laatste-jaar-gebruikers (20%) vindt dat hij of zij te veel of
te vaak amfetamine gebruikt.

7.5

Gebruik: internationale vergelijking

Algemene bevolking
Gegevens over het drugsgebruik in de lidstaten van de Europese Unie, Noorwegen en Turkije worden
verzameld door het EMCDDA (EMCDDA, 2018). In de Verenigde Staten, Canada en Australië worden
de gegevens over het drugsgebruik in de algemene bevolking verzameld door achtereenvolgens de
Substance Abuse and Mental Health Services Administration (Substance Abuse and Mental Health Services
Administration, 2017, 2018), de Canadian Tobacco, Alcohol and Drugs Survey (Canadian Tobacco Alcohol
and Drugs Survey, 2015) en het Australian Institute of Health and Welfare (Australian Institute of Health
and Welfare, 2017).
Tabel 7.5.1a presenteert gegevens over het gebruik van amfetamine in een aantal lidstaten van de EU-15
en Noorwegen waarvoor recente gegevens beschikbaar zijn. Gegevens voor enkele andere landen staan
in tabel 7.5.1b.
• In 2017 had in Nederland 5,4% van de bevolking van 15-64 jaar ervaring met amfetamine; dat is het
hoogst van de genoemde lidstaten in tabel 7.5.1a. De laagste percentages (minder dan 1%) werden
gevonden in Slovenië, Cyprus, Portugal, Malta, Roemenië, en Turkije. De cijfers verschillen in peiljaar,
meetmethoden en steekproeven en dat bemoeilijkt een precieze vergelijking tussen de landen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

224

| JAARBERICHT 2018

• Het percentage amfetaminegebruikers in het afgelopen jaar varieert van minder dan 0,1% in Portugal
tot 1,8% in Nederland.
• Ook het gebruik van amfetamine onder de jongvolwassenen ligt in Nederland hoog vergeleken met
andere EU landen (zie tabel 7.5.1a).
• In landen als Australië, de Verenigde Staten en Canada gaat het bij amfetamine vaker om
methamfetamine. In de Verenigde Staten is expliciet gevraagd naar het gebruik van methamfetamine
(zie tabel 7.5.1b).

Tabel 7.5.1a	Consumptie van amfetamine onder de algemene bevolking van enkele lidstaten van de
EU-15 en Noorwegen: leeftijdsgroepen 15-64 jaar en 15-34 jaar
15-64 jaar

15-34 jaar

Land

Jaar

Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Nederland

2017

5,4

1,8

8,4

3,9

Ierland

2015

4,1

0,3

4,8

0,6

Spanje

2015

3,6

0,5

4,3

1,0

Finland

2014

3,4

1,1

5,7

2,4

Noorwegen

2016

3,4

0,3

4,9

0,5

Oostenrijk

2015

2,2

0,4

3,3

0,9

Frankrijk

2014

2,2

0,3

2,9

0,7

Portugal

2016

0,4

<0,1

0,4

<0,1

Zweden

2013

-

0,7

-

1,3

Verschillen in peiljaar, meetmethoden en steekproeven bemoeilijken een precieze vergelijking tussen landen. Percentage gebruikers ooit in het leven en
in het laatste jaar. De tabel is geordend op het percentage ooitgebruikers (15-64 jaar). - = Gegevens ontbreken. Bronnen: EMCDDA; Gezondheidsenquête/
Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Tabel 7.5.1b	Consumptie van (meth)amfetamine onder de algemene bevolking van enkele EU-15
lidstaten, de Verenigde Staten, Canada en Australië: overige leeftijdsgroepenI

Land

Jaar

Leeftijd (jaar)

Ooitgebruik (%)

Laatste-jaargebruik (%)

Verenigd Koninkrijk
(Engeland en Wales)

2016

16 - 59

9,2

0,5

Denemarken

2017

16 en ouder

7,0

0,7

Australië

2016

14 en ouder

6,3

1,4

Verenigde StatenII

2017

18 en ouder

5,9

0,6

12 en ouder

5,4

0,6

Canada

2012

15 en ouder

4,1

-

Duitsland

2015

18 - 64

3,6

1,0

Italië

2017

15 - 74

2,4

0,1

Verschillen in peiljaar, meetmethoden en steekproeven bemoeilijken een precieze vergelijking tussen landen. Percentage gebruikers ooit in het leven en
in het laatste jaar. De tabel is geordend op het percentage ooitgebruikers. I. Drugsgebruik is naar verhouding laag in de jongste (12-15 jaar) en de oudere
leeftijdsgroepen (>64 jaar). Gebruikscijfers in studies met respondenten die jonger en/of ouder zijn dan de EMCDDA-standaard zullen mogelijk lager uitvallen
dan cijfers in studies die de EMCDDA-standaard toepassen. Voor studies met een meer beperkt leeftijdsbereik geldt het omgekeerde. In landen als Australië,
de Verenigde Staten en Canada gaat het bij amfetamine vaker om methamfetamine. II. In de Verenigde Staten is expliciet gevraagd naar het gebruik van
methamfetamine. Bronnen: EMCDDA, SAMHSA, CADUMS/CTADS, AIHW.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

225

| JAARBERICHT 2018

Jongeren
Beter vergelijkbaar zijn de gegevens van het ESPAD-onderzoek onder scholieren van 15 en 16 jaar
in Europese landen. Tabel 7.5.2 toont het gebruik van amfetamine in een aantal landen van de EU,
Noorwegen, Zwitserland en de Verenigde Staten. Dit laatste land deed niet mee aan de ESPAD maar
voerde vergelijkbaar onderzoek uit (Hibell et al., 2004, 2009, 2012; Kraus, Leifman, & Vicente, 2016).
• Van de in tabel 7.5.2 genoemde landen was in 2015 het ooitgebruik van amfetamine het hoogst in
Ierland en Oostenrijk (3%). Nederland nam met 2% een middenpositie in, maar de verschillen tussen
de landen zijn klein.
• Voor 34 onderling vergelijkbare Europese landen kwam het (ongewogen) gemiddelde van het
percentage ooitgebruikers op 2%.

Tabel 7.5.2

 onsumptie van amfetamine onder scholieren van 15 en 16 jaar in een aantal lidstaten
C
van de Europese Unie, Noorwegen, Zwitserland en de Verenigde StatenI. Peiljaren 2003,
2007, 2011 en 2015
2003 (%)

2007 (%)

2011 (%)

2015 (%)

Land

Ooit

Laatste
jaar

Ooit

Laatste
jaar

Ooit

Laatste
jaar

Ooit

Ierland

1

0

3

2

2

2

3

Oostenrijk

4

4

8

-

-

-

3

BelgiëI

2

1

5

5

4

3

2

Frankrijk

3

-

4

4

4

3

2

Italië

3

2

4

2

2

2

2

Griekenland

0

0

3

2

2

1

2

Nederland

1

1

2

1

1

1

2

Portugal

3

2

2

3

3

2

1

DenemarkenII

4

3

5

2

2

1

1

Zweden

1

1

2

1

2

1

1

SpanjeII

4

3

3

1

2

1

1

Noorwegen

2

1

1

1

1

1

1

Finland

1

0

1

1

1

1

1

Verenigde StatenIII

13

9

11

9

7

5

-

5

3

5

4

3

3

-

3

2

2

-

-

-

-

3

2

3

-

-

-

-

DuitslandIV
Verenigd Koninkrijk
Zwitserland

V

Percentage gebruikers ooit in het leven en in het laatste jaar. De tabel is geordend op het percentage ooitgebruikers in 2015. - = Niet gemeten. I. België alleen
voor Vlaanderen. II. De gegevens voor Denemarken en Spanje zijn minder representatief, Denemarken vanaf 2015 weer representatief. III. De Verenigde Staten
deden niet mee aan de ESPAD maar voerden vergelijkbaar onderzoek uit. IV. Duitsland alleen voor zeven deelstaten in 2007 en vijf deelstaten in 2011. V.
Verenigd Koninkrijk niet voor 2011 vanwege te lage respons (slechts 6% van de scholen). Bron: ESPAD.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

226

| JAARBERICHT 2018

7.6

Hulpvraag en incidenten

Chronische amfetamineproblematiek wordt onder andere gezien en behandeld in de verslavingszorg. De
Monitor Drugsincidenten (MDI) en het Letsel Informatie Systeem (LIS) (zie bijlage D.6) houden gegevens
bij over de aard en omvang van acute drugsgerelateerde gezondheidsincidenten (Lameijer, Wijers, Croes,
De Ruiter, & Valkenberg, 2018). De informatie wordt verzameld in een aantal regio’s en geeft geen
totaaloverzicht van het absolute aantal drugsgerelateerde gezondheidsincidenten in heel Nederland. Ook
de Landelijke Basisregistratie Ziekenhuiszorg (LBZ) bevat een schatting van het aantal patiënten met
middelengebruik als hoofd- of nevendiagnose. Zie bijlage D.4 voor de meest recente gegevens (2014).

Verslavingszorg
De verslavingszorg is het onderdeel van de gezondheidszorg dat hulp biedt aan mensen die verslaafd zijn
geraakt aan drugs, alcohol, medicijnen, gokken, of andere gedragsverslavingen. Verslavingszorginstellingen
leveren geanonimiseerde gegevens over de hulpverlening aan via het Landelijk Alcohol en Drugs
Informatie Systeem (LADIS) (Wisselink, Kuijpers, & Mol, 2016). De meest recente gegevens gaan over
2015 (Zie in bijlage A: Cliënt LADIS).

Figuur 7.6.1	Aantal cliënten bij de verslavingszorg met primaire of secundaire amfetamineproblematiek,
vanaf 2006
Aantal 2.000
1.800
1.600
1.400
1.200
1.000
800
600
400
200
0
Primair
Secundair

2006
1.082
724

2007
1.360
838

2008
1.473
906

2009
1.516
982

2010
1.562
954

2011
1.601
944

2012
1.560
777

2013
1.698
712

2014
1.806
743

2015
1.794
742

Aantal cliënten. Voor de aanleverende instellingen, zie bijlage D.5. Bron: LADIS, IVZ, bewerking Trimbos-instituut.

In 2017 werd de ‘Richtlijn detoxificatie’ openbaar, waarin het hoofdstuk ‘stimulantia’ ook de ontgifting
bij amfetaminegebruik beschrijft (Dijkstra, Van Oort, Schellekens, De Haan, & De Jong, 2017). Er is nog
geen medicamenteuze behandeling beschikbaar voor onthoudingsverschijnselen na amfetaminegebruik,
en daarom is de behandeling gericht op symptoombestrijding. In de behandeling van volwassenen met
een afhankelijkheid van amfetamine staat een psychologische behandeling met cognitieve gedragstherapie
en (bij voorkeur intensieve) motiverende gespreksvoering voorop (Lee & Rawson, 2008). Het toevoegen
van contingentie management aan de behandeling kan de resultaten verbeteren en motiverende
gespreksvoering heeft een rol bij terugvalpreventie. Ook zelfhulp kan worden ingezet. Er is nog geen
bewijs voor een effectieve farmacologische behandeling. Meer in het algemeen valt de behandeling van

NATIONALE DRUG MONITOR

|

227

| JAARBERICHT 2018

problematisch gebruik van amfetamine onder de “Multidisciplinaire richtlijn Stoornissen in het gebruik
van cannabis, cocaïne, amfetamine, ecstasy, GHB en benzodiazepines” (Hendriks et al., 2018). Al met
al adviseert de Multidisciplinaire richtlijn om bij een stoornis in het gebruik van amfetamine cognitieve
gedragstherapie aan te bieden in combinatie met intensieve motiverende gespreksvoering. Ook wordt
aanbevolen om, gedurende meerdere maanden, contingentie management aan te bieden, waarbij het niet
gebruiken van amfetamine systematisch wordt beloond. In San Francisco zijn inmiddels goede ervaringen
opgedaan met het bevorderen van positieve gevoelens bij gebruikers van methamfetamine (Carrico et
al., 2018).
De verslavingszorg is het onderdeel van de gezondheidszorg dat hulp biedt aan mensen die verslaafd
zijn geraakt aan drugs, alcohol, medicijnen, gokken, of andere gedragsverslavingen. De meest recente
cijfers betreffen het rapportagejaar 2015. In dat jaar hebben in totaal 21 gespecialiseerde instellingen
voor verslavingszorg geanonimiseerde gegevens over de hulpverlening aangeleverd aan het LADIS, het
Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem (Wisselink, Kuijpers, & Mol, 2016). De wisselingen die zich
in de afgelopen tien jaar hebben voorgedaan in de aanleverende instellingen zijn weergegeven in bijlage
D.5. Een nadere analyse wijst uit dat deze wisselingen slechts een beperkte invloed hebben gehad op het
landelijk aantal geregistreerde cliënten en de trends niet noemenswaardig hebben beïnvloed.
• Het aantal cliënten met amfetamine als primair probleem steeg tussen 2006 en 2014 naar 1.806
(+67%), en bleef in 2015 op dit niveau (figuur 7.6.1).
• Het aandeel van amfetamine in alle hulpvragen voor drugsproblematiek bleef relatief beperkt, maar
steeg tussen 2006 en 2014 van 4% naar 5% en steeg verder naar 6% in 2015.
• Per 100.000 inwoners van 15 jaar en ouder steeg het aantal primaire amfetaminecliënten van 8 in
2006 naar 13 in 2014 en 2015.
• In 2015 was ongeveer 1 op de 4 primaire amfetaminecliënten een nieuwkomer (23%). Deze
nieuwkomers werden ingeschreven in 2015 en stonden niet eerder ingeschreven bij de verslavingszorg.
• Van de 1.794 primaire amfetaminecliënten stond bij 1.010 cliënten (56%) naast hun primaire
problematiek ook een secundaire problematiek geregistreerd. Bij de secundaire problematiek ging
het om cannabis (35%), alcohol (20%), cocaïne of crack (13%), ecstasy (9%), GHB (5%), slaap- en
kalmeringsmiddelen (5%), of nicotine (3%).
• Voor 742 cliënten was amfetamine in 2015 een secundair probleem. Voor deze groep was het primaire
probleem cannabis (35%), alcohol (28%), cocaïne of crack (13%), GHB (9%), of heroïne (7%).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

228

| JAARBERICHT 2018

Leeftijd, geslacht en opleidingsniveau
Figuur 7.6.2	Leeftijdsverdeling van de primaire amfetaminecliënten bij de verslavingszorg, in 2006
en 2015
% 30
25
20
15
10
5

0
Leeftijd
2006
2015

<15
jaar

15-19
jaar

20-24
jaar

25-29
jaar

30-34
jaar

35-39
jaar

40-44
jaar

45-49
jaar

50-54
jaar

55-59
jaar

>59
jaar

1

19

27

21

14

9

4

3

1

1

0

0

7

18

23

20

15

8

5

2

1

1

Percentage cliënten per leeftijdsgroep. Voor de aanleverende instellingen, zie bijlage D.5. Bron: LADIS, IVZ, bewerking Trimbos-instituut.

• In 2015 waren bijna 8 van de 10 primaire amfetaminecliënten man (77%).
• De gemiddelde leeftijd was 31 jaar, iets hoger dan in 2006 (27 jaar). In 2015 lag de piek in de
leeftijdsgroep 25-29 jaar; in 2006 lag de piek in de leeftijdsgroep 20-24 jaar (figuur 7.6.2).
• In 2015 had 49% van de primaire amfetaminecliënten geen opleiding afgerond of een lagere opleiding
afgerond, 40% had een middelbare opleiding en 11% had een hogere opleiding afgerond. (Voor de
verklaring van lagere, middelbare en hogere opleiding, zie in bijlage A onder: Cliënt LADIS.)

Incidenten
Sinds 2009 houdt de Monitor Drugsincidenten (MDI, zie bijlage D.6) actuele gegevens bij over de aard
en omvang van acute drugsgerelateerde gezondheidsincidenten bij patiënten die worden behandeld
op de spoedeisende hulp (SEH) van een ziekenhuis, door de ambulance, door politieartsen of op de
EHBO van een grootschalig evenement. De monitor is niet landelijk dekkend, maar rapporteert vanuit
peilstationregio’s in Nederland (vier regio’s in 2009; acht sinds 2011) (Lameijer et al., 2018). De gegevens
worden aangevuld met die van het Letsel Informatie Systeem (LIS), waarin de behandelingen wegens
intoxicaties of letsels na drugsgebruik op 14 SEH’s zijn opgenomen.
Gezondheidsincidenten gerelateerd aan het gebruik van amfetamine worden relatief weinig geregistreerd.
• In 2017 werden in totaal 5.905 drugsincidenten in de peilstations gemeld.
• Bij 188 gevallen (3%) werd amfetamine als enige drug gemeld (met of zonder alcohol). De gegevens
over de gebruikte drugs zijn grotendeels afkomstig van zelfrapportage.

Kenmerken patiënten en incidenten gerelateerd aan gebruik van amfetamine
In tabel 7.6.1 worden de amfetamine-incidenten samengevat over de periode 2009-2017. In deze periode
werden in totaal 33.539 unieke drugsincidenten gemeld bij de MDI en 5.436 bij het LIS (samen 38.975
incidenten), waarvan 1.131 incidenten met amfetamine als enige drug. Daarnaast was amfetamine
betrokken in 2.021 incidenten waarin de patiënt een combinatie van drugs had gebruikt. In totaal werd
gebruik van amfetamine dus gemeld bij 3.152 incidenten, 8% van het totaal. De volgende informatie
betreft alleen incidenten met amfetamine als enige drug:

NATIONALE DRUG MONITOR

|

229

| JAARBERICHT 2018

• Qua leeftijd (49% jonger dan 25 jaar) en geslacht (73% man) zijn patiënten met een amfetamineincident vergelijkbaar met de totale groep patiënten (47% jonger dan 25 jaar; 70% man).
• Alle incidenten zijn ingedeeld in een lichte, matige of ernstige mate van intoxicatie. De intoxicaties
onder invloed van amfetamine als enige drug zijn op de EHBO-posten overwegend van lichte aard
(86%). De mate van intoxicatie met amfetamine is hoger bij patiënten gezien door de andere diensten:
70% van de patiënten van de ambulancediensten is matig of ernstig onder invloed, 60% van de
patiënten op de SEH-afdelingen en 52% van de patiënten die door de politieartsen worden gezien.
• De cijfers over de bijdrage van amfetamine op het totaal aan incidenten, de regionale verdeling en
mate van intoxicatie schommelen licht over de jaren, maar laten geen duidelijke trend zien.

Tabel 7.6.1	Incidenten met amfetamine als enige drug geregistreerd door de Monitor Drugsincidenten
(MDI) en het Letsel Informatie Systeem (LIS), 2009-2017

Ambulances

SEH-MDIziekenhuizen

SEH-LISziekenhuizen

Politieartsen

EHBO

Aantal incidenten
(% van het totaal binnen de dienst)

233
(3)

152
(3)

195
(4)

117
(5)

434
(3)

Man (%)

75

75

73

87

66

Leeftijd: <25 jaar (%)

36

40

39

21

70

30

40

-

48

86

56

41

-

41

12

15

20

-

11

2

Mate van intoxicatie*
Licht (%)I
Matig (%)

II

Ernstig (%)III

*Percentages berekend op de bekende aantallen. Vanwege afronding tellen de percentages niet overal exact op tot 100%. I. Licht: goed aanspreekbaar, gebruik
merkbaar in gedrag. II. Matig: onvoldoende aanspreekbaar, duidelijk onder invloed. III. Ernstig: niet aanspreekbaar vanwege (sub)comateuze toestand of
geagiteerd/agressief gedrag, eventueel in combinatie met gestoorde vitale parameters (zoals hartslag, bloeddruk en ademhalingsfrequentie). Bron: MDI,
Trimbos-instituut (Lameijer et al., 2018).

7.7

Ziekte en sterfte

Ziekte
De risico’s van amfetaminegebruik zijn onder te verdelen in acute en chronische risico’s en kunnen van
lichamelijke of psychische aard zijn. Daarnaast kan het gebruik grote sociaalmaatschappelijke gevolgen
hebben.

Lichamelijke risico’s van amfetaminegebruik
In het acute (direct na gebruik) en subacute (binnen enkele dagen na gebruik) stadium van
amfetaminegebruik zijn lichamelijke complicaties over het algemeen mild, al kunnen levensbedreigende
ontregelingen van organen (hart, hersenen, lever, nieren) en systemen (zoals bloedcirculatie en
temperatuurregulatie) ontstaan. De complicaties zijn niet altijd gerelateerd aan de dosis; ook individuele
aanleg en omgevingsfactoren kunnen een rol spelen. Beruchte complicaties bij frequent gebruik zijn
uitputting, gewichtsverlies en ondervoeding en schade aan hart en vaten, zenuwstelsel en longen (Åhman,
Jerkeman, Blomé, Björkman, & Håkansson, 2018).
• Net als bij ecstasygebruik is hyperthermie (oververhitting) een zeer bedreigend acuut risico van
amfetaminegebruik met kans op dodelijke afloop (Cao et al., 2016) (zie § 6.7).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

230

| JAARBERICHT 2018

• Zowel na eenmalig als bij chronisch gebruik kan amfetamine leiden tot een versnelde hartslag,
hartritmestoornissen, een verhoogde bloeddruk, een hart- of herseninfarct, een verminderde
pompfunctie van het hart en andere stoornissen aan hart en vaten. Bij grote lichamelijke inspanning
kan een plotselinge hartdood optreden (Cao et al., 2016; Carcmvalho et al., 2012).
• Leverfalen kan variëren van milde vormen van geelzucht tot het massaal afsterven van levercellen.
Soms is een levertransplantatie noodzakelijk of is de leverschade fataal.
• Na langdurig gebruik van amfetamine kunnen ernstige oververmoeidheid, lichamelijke uitputting,
verminderde conditie en gewichtsverlies ontstaan. Door verminderde weerstand en een tekort aan
voedingsstoffen kunnen nagels gaan afbrokkelen en tanden loszitten (Cao et al., 2016; Iversen, 2008).
• Als gevolg van dwangmatige bewegingen, zoals tandenknarsen of kauwbewegingen, kunnen
amfetaminegebruikers een slecht gebit krijgen en wonden krijgen op hun tong en wangslijmvlies
door de constante irritatie.
• Regelmatig snuiven van amfetamine kan leiden tot beschadiging van het neusslijmvlies en chronische
verkoudheid, recidiverende bloedneuzen en verlies van reukvermogen. Roken (basen) van
amfetamine veroorzaakt schade aan longen en ademhalingsproblemen. Injecteren verhoogt de kans
op bloedoverdraagbare infecties, zoals hiv en hepatitis B en C. Roken en injecteren van amfetamine
komen in Nederland zelden voor, al duiken af en toe signalen op dat in West-Brabant GHB-gebruikers
amfetamine injecteren; dit lijkt momenteel beperkt te blijven tot een kleine groep van hooguit enkele
tientallen personen. Ook wordt in bepaalde MSM-kringen op beperkte schaal methamfetamine
geïnjecteerd (zie hierna, en § 7.3).

Methamfetamine en infectieziekten
Er zijn signalen dat hiv-positieve mannen vaker methamfetamine en andere drugs gebruiken dan hivnegatieve mannen.
• Het MSM Screening project (MS2-project) van de GGD Amsterdam, dat onder andere het effect van
drugsgebruik op soa- en hiv-overdracht onder hoogrisico MSM onderzoekt, vond onder de deelnemers
relatief veel chemsex (Achterbergh, 2015).
• Van de 148 deelnemers tussen januari 2014 en april 2015 (72 hiv-negatief, 76 hiv-positief, mediane
leeftijd respectievelijk 37 en 45 jaar; twee derde universitair opleidingsniveau) gaf 70% aan harddrugs
te gebruiken en bij 90% van hen was dat tijdens de seks. Gebruik van methamfetamine in de afgelopen
zes maanden werd bij het eerste bezoek aan de studie door 13% gemeld en in 95% van deze gevallen
was dat tijdens de seks.
• Hiv-positieve MSM (17%) hadden vaker methamfetamine gebruikt dan hiv-negatieve MSM (9%).
Bij 53% van de methamfetamine-gebruikers werden een of meer soa-diagnoses gesteld, opvallend
hoger dan de 28% soa-diagnoses bij MSM die geen methamfetamine gebruiken. Deze cijfers moeten
echter voorzichtig worden geïnterpreteerd vanwege het kleine aantal methamfetamine-gebruikers (19).

Psychische risico’s van amfetaminegebruik
Amfetaminegebruik kan leiden tot afhankelijkheid en misbruik en kan volgens de DSM de oorzaak zijn
van angst- en stemmingsstoornissen, psychotische stoornissen, delirium en slaap- en seksuele stoornissen.
Ontwenning van amfetamine kan psychiatrische verschijnselen veroorzaken. Amfetaminegebruik kan
bovendien bestaande psychiatrische ziekten uitlokken.
Bij regelmatig amfetaminegebruik neemt de gevoeligheid voor het ontwikkelen van een psychose (met
hallucinaties en wanen) toe (Cao et al., 2016; Iversen, 2008; McKetin, 2018).
• Het ontwikkelen van een psychose lijkt samen te hangen met de totale hoeveelheid gebruikte
amfetamine en het aantal malen dat men amfetamine heeft gebruikt (Shoptaw, Kao, & Ling, 2009).
Bij een chronisch ‘binge’-patroon (in korte tijd hoge doseringen), zoals bij injecterend gebruik, kan een
psychose zich in enkele maanden ontwikkelen.
• Ook een acute overdosering kan gepaard gaan met een psychose (Richards et al., 2015).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

231

| JAARBERICHT 2018

• Van de methamfetaminegebruikers ontwikkelt 10%-60% ooit in het leven een psychose (Wang et
al., 2016).
• Als de opwinding van de psychose niet snel onder controle is, loopt de patiënt kans op het ontwikkelen
van acute hartproblemen, een beroerte, een te hoge bloeddruk in de longen en uitval van de
nierfunctie (Richards et al., 2015).
Regelmatig amfetaminegebruik kan ook leiden tot cognitief disfunctioneren en een onherstelbaar verlies
van hersencellen (Cao et al., 2016). Bij het abrupt stoppen met gebruik (onthouding of tijdens een
detoxificatieperiode) kunnen psychiatrische onttrekkingsverschijnselen ontstaan, zoals depressie, angst
en craving (Cao et al., 2016).

Sterfte
Het precieze aantal sterfgevallen door het gebruik van amfetamine is niet bekend. Er bestaat geen
landelijke of verplichte registratie specifiek voor drugsgerelateerde sterftegevallen. Sterftegevallen na
amfetaminegebruik in de Doodsoorzakenstatistiek van het CBS vallen onder dezelfde code als andere
stimulerende middelen, zoals ecstasy, cafeïne, efedrine en khat. Hierbij dient te worden aangetekend
dat de Doodsoorzakenstatistiek van het CBS niet specifiek is toegerust op het registreren van drugsgerelateerde sterfte (zie bijlage D.1). De cijfers moeten daarom voorzichtig worden geïnterpreteerd.
• Het totaal aantal geregistreerde (directe) sterfgevallen in deze verzamelcategorie varieerde tussen
2004 en 2012, volgens de strikte EMCDDA-definitie, van 1 tot 5 per jaar. Vanwege wijzigingen in de
registratie kunnen de aantallen vanaf 2013 niet rechtstreeks vergeleken worden met de aantallen uit
de voorafgaande jaren (zie bijlage D.1).
• In 2013 registreerde het CBS, volgens de EMCDDA-definitie, 4 gevallen. In 2014 werden 14 gevallen
geregistreerd, op een na waren dit accidentele vergiftigingen, terwijl in 2013 geen enkel geval
accidenteel was (er was sprake van suïcide of het was niet vastgesteld of de vergiftiging met opzet of
niet met opzet had plaatsgevonden).
• Ook in 2015 werden 14 gevallen van sterfte door vergiftiging met psychostimulantia geregistreerd.
In 2016 verdubbelde het aantal sterftegevallen vallend binnen de brede groep psychostimulantia
naar in totaal 28, om in 2017 weer te dalen naar 6. In de meeste gevallen ging het om accidentele
vergiftigingen.
• De in deze paragraaf gepresenteerde cijfers betreffen dezelfde sterftegevallen als die worden
beschreven in § 6.7 (sterfte door ecstasy).
Alleen wanneer er een strafrechtelijk onderzoek plaatsvindt of de nabestaanden daarom vragen,
onderzoekt het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) een overlijdensgeval op vergiftigingen met onder
andere alcohol en drugs.
• In de sterftegevallen waarbij gerechtelijke sectie en toxicologisch onderzoek heeft plaatsgevonden,
is amfetamine zowel in 2012 en 2013 in drie gevallen aangewezen als doodsoorzaak. In 2014
was amfetamine in geen enkel geval betrokken. In 2015 speelde amfetamine in vijf gevallen en
methamfetamine in één geval een rol bij het overlijden. In 2016 werd één keer amfetamine
aangetroffen in combinatie met PMA en MDMA. Ook in sommige andere gevallen hebben meerdere
drugs bijgedragen aan het overlijden.
• Vanwege combinatiegebruik kunnen de aantallen sterftegevallen in de verschillende hoofdstukken van
dit NDM Jaarbericht niet zonder meer bij elkaar worden opgeteld. Daarnaast moet worden opgemerkt
dat het totale aantal gerechtelijke secties door het NFI daalde (van 338 in 2013 naar 267 in 2016),
alsook het aantal waarbij toxicologisch onderzoek plaatsvond (van 250 in 2013 naar 184 in 2016).
Amfetamine speelt ook in andere Europese landen een ondergeschikte rol in de drugssterfte, althans voor
zover hierover gegevens beschikbaar zijn (EMCDDA, 2018).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

232

| JAARBERICHT 2018

7.8

Aanbod en markt

Het Drugs Informatie en Monitoring Systeem (DIMS) onderzoekt welke stoffen aanwezig zijn in
drugsmonsters die bij instellingen voor verslavingszorg worden ingeleverd (Van der Gouwe & Rigter,
2017). Een deel van deze monsters (pillen) wordt op basis van bepaalde kenmerken, zoals logo, gewicht
en diameter, herkend bij de instellingen zelf. Sinds week 11 in 2016 worden speedpoeders op het Trimbosinstituut geanalyseerd met een FTIR (Fourier-Transform-Infraroodspectroscopie). Monsters met een
onbekende samenstelling worden doorgestuurd naar het laboratorium voor chemische analyse.

Kwaliteit en prijs
Samenstelling amfetaminepoeders
In 2017 werden 980 poeders, die als amfetamine waren gekocht, aangeleverd bij het DIMS. In totaal
werden 549 speedmonsters met de FTIR geanalyseerd; van de overige 431 samples werden er 414
doorgestuurd naar het lab voor analyse en 17 niet getest. Evenals voor ecstasy zijn er tussen medio
2008 en medio 2009 ook duidelijke veranderingen waargenomen in de samenstelling van monsters die
als amfetamine zijn gekocht (Van der Gouwe & Rigter, 2017). Sindsdien is er sprake van een wisselend
verloop, met in 2013 een sterke toename in zuiverheid.
• In 2017 bevatte het overgrote deel (95%) amfetamine (zonder methamfetamine), dit is de afgelopen
jaren niet erg veranderd.
• Methamfetamine werd in slechts één als ‘amfetamine’ gekocht poeder aangetroffen. Daarnaast waren
er 33 samples verkocht als methamfetamine, waarvan er 21 daadwerkelijk deze stof bevatten.
• Cafeïne wordt vaak als versnijdingsmiddel aan de amfetamine toegevoegd om het te verzwaren
en de effecten van amfetamine te simuleren. Versnijding met cafeïne is lucratief vanwege de veel
lagere prijs vergeleken met amfetamine. In 2017 werd in 45% van de amfetaminepoeders (ook) het
versnijdingsmiddel cafeïne aangetroffen, ongeveer gelijk aan 2016 (41%), maar veel minder dan werd
aangetroffen in 2011 (74%) en 2012 (77%).
• Figuur 7.8.1 toont de tegengestelde trends in het gehalte amfetamine en cafeïne in die speedpoeders
waarin zowel amfetamine als cafeïne werden aangetroffen. In de jaren met een laag gehalte
amfetamine is het cafeïne gehalte relatief hoog. Vanaf 2016 wordt een groot deel van de speedsamples
met een FT-IR gemeten, waardoor lage concentraties cafeïne soms niet gedetecteerd worden. Dit
verklaart waarschijnlijk (deels) de stijging van het gemiddelde cafeïne gehalte weergegeven in figuur
7.8.1.
• Gemeten over heel 2017 bedroeg de concentratie amfetamine gemiddeld 42%. Dit komt redelijk
overeen met de 44% in 2016 of 46% in 2015, maar is een stuk hoger dan in 2010 (39%), 2011
(30%) en 2012 (27%). Figuur 7.8.1 toont dat de amfetaminemarkt aan fluctuaties onderhevig is en
de laatste jaren een stabiel relatief hoge zuiverheid laat zien.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

233

| JAARBERICHT 2018

Figuur 7.8.1	Gehalte amfetamine en cafeïne in speedpoeders waarin zowel amfetamine als cafeïne zijn
aangetroffen, vanaf 2005
%

70
60
50
40
30
20
10
0

20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20
08 08 08 08 09 09 09 09 10 10 10 10 11 11 11 11 12 12 12 12 13 13 13 13 14 14 14 14 15 15 15 15 16 16 17 17
I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II I II
Amfetamine 34 31 23 19 22 23 28 35 34 35 43 43 40 36 27 23 20 19 29 37 41 54 48 49 51 48 48 49 45 47 46 45 44 47 47 45
Cafeïne
33 38 46 51 50 44 37 32 23 24 16 18 23 22 34 55 59 58 56 44 39 40 40 34 32 37 33 40 40 35 36 41 46 44 51 55
Percentage amfetamine en het versnijdingsmiddel cafeïne in speedpoeders die zowel amfetamine als cafeïne bevatten. Data zijn weergegeven per jaar van
2005-2007 en per kwartaal van 2008-2016. Vanaf 2016 wordt een groot deel van de speedsamples met een FT-IR gemeten, waardoor lage concentraties cafeïne
soms niet gedetecteerd worden. Dit verklaart waarschijnlijk (deels) de stijging van het gemiddelde cafeïne gehalte. Bron: DIMS, Trimbos-instituut.

• Enkele jaren geleden werd regelmatig 4-fluoramfetamine (4-FA) als vervuiling aangetroffen in monsters
verkocht als amfetamine. In 2012 was dat nog 46 keer, maar de jaren daarna daalde het tot geen
enkel sample in 2017.
• Vanaf 2010 werd de stof 4-methylamfetamine (4-MA) in toenemende mate in amfetaminemonsters
aangetroffen met een piek van 191 keer in 2012 (in totaal 199 samples met 4-MA), soms ook als
hoofdstof (zie hoofdstuk 8). Sinds 4-MA vanwege gezondheidsincidenten via een spoedprocedure op
lijst I van de Opiumwet geplaatst werd in 2012, is ook het aantal keer dat deze stof werd aangetroffen
gedaald. In 2017 werd het middel niet meer aangetroffen in een amfetaminepoeder.

Prijs
De Amsterdamse Antenne-monitor en het DIMS-project geven een indicatie van de prijs die een
consument betaalt voor een gram amfetamine. De aankoopprijzen van amfetamine zijn de afgelopen
jaren gestegen. Vaak zijn drugs in Amsterdam en andere grootstedelijke gebieden duurder dan in andere
delen van Nederland.
• Consumenten die bij DIMS hun drugsmonster lieten testen betaalden in 2017 tussen de 1 en 50 euro
(gemiddeld 7,40 euro) per gram amfetamine (Van der Gouwe & Rigter, 2017). De gemiddelde prijs
steeg van 6 euro in 2010 naar 9 euro per gram amfetamine in 2012, toen het gehalte amfetamine
laag was en het gehalte cafeïne hoog was (figuur 7.8.1).
• De interkwartiel afstand (Engels: interquartile range, IQR) is een maat die weergeeft binnen welke
range 50% van de samples valt. Wanneer deze interkwartiel afstand wordt bepaald voor de prijs van
amfetamine, dan kostte 50% van de amfetaminepoeders in 2017 tussen de 4 en 9 euro.
• Hoewel een veranderde rapportagemethode in 2013 een vergelijking bemoeilijkt, lijkt sindsdien een
prijsdaling te zijn opgetreden van amfetaminemonsters (tabel 7.8.1).
• De meest gangbare prijs van amfetaminepoeders lag in 2017 op 10 euro (Nabben et al., 2018).
• Volgens sleutelfiguren in het Amsterdamse uitgaansleven is de prijs voor een gram methamfetamine
in 2017 in de gayscene gedaald naar 80 euro, vergeleken met 100 tot 150 euro in 2016 (Nabben et
al., 2018).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

234

| JAARBERICHT 2018

Tabel 7.8.1

Prijzen (euro)I van amfetamine op consumentenniveau, vanaf 2008II

2008

2009

2010

2011

2012

Wijziging
methodeII

2013II

2014

2015

2016

2017

Aantal monsters (n)

843

973

969

843

650

…

1.077

904

929

929

588

Gemiddelde (€)

6

8

6

8

9

…

8

7

7

7

7

Mediaan (€)

5

6

6

5

11

…

8

6

6

6

6

Minimum –
maximum (€)

5-15

1-25

2-15

3-17

3-30

…

1-35

1-30

1-50

1-50

1-50

… = Wijziging methode. I. Prijs per gram amfetamine. II. In 2013 hanteerde DIMS een nieuwe rapportagemethode waarbij de prijs als continu in plaats van
categoriaal werd uitgevraagd, hetgeen weinig impact heeft op de gemiddelde prijs en mediaan, maar wel de range van de prijs wijder maakt en non-respons
reduceert. Bron: DIMS, Trimbos-instituut.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

235

| JAARBERICHT 2018

8. Nieuwe psychoactieve stoffen
8.1 Laatste feiten en trends

 pagina 240

8.2 Gebruik: algemene bevolking

 pagina 240

8.3 Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

 pagina 243

8.4 Problematisch gebruik

 pagina 248

8.5 Gebruik: internationale vergelijking

 pagina 249

8.6 Hulpvraag en incidenten

 pagina 252

8.7 Ziekte en sterfte

 pagina 255

8.8 Aanbod en markt

 pagina 258

NATIONALE DRUG MONITOR

|

236

| JAARBERICHT 2018

8. Nieuwe psychoactieve stoffen
Inleiding
Geregeld verschijnen er stoffen op de (Europese) markt die qua werking vergelijkbaar zijn met de
‘traditionele’ illegale drugs, maar (nog) niet onder de drugswetgeving vallen en vaak worden geproduceerd
om deze te omzeilen (Koning & Niesink, 2013). Deze stoffen worden ook wel aangeduid als ‘legal highs’,
‘research chemicals’ of ‘designer drugs’, maar tegenwoordig met de verzamelterm Nieuwe Psychoactieve
Stoffen (NPS, zie § 15.1). Soms worden deze stoffen bewust gebruikt en soms worden zij toegevoegd
aan andere drugs (bijvoorbeeld ecstasy of amfetamine), zonder dat de gebruiker dit weet. Doorgaans is
weinig bekend over het gebruik en de risico’s van NPS.
In 2017 stonden meer dan 670 NPS geregistreerd in het Europese Early Warning System van het European
Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction (EMCDDA) (European Monitoring Centre for Drugs
and Drug Addiction [EMCDDA], 2018c). In dit jaar werden 51 nieuwe stoffen gemeld. In 2016 waren
dit er 66, voor het eerst sinds de registratie in 2005 een afvlakking van de jaarlijkse stijging (EMCDDA,
2018b, 2018h). Meestal blijft het gebruik van NPS beperkt tot een kleine gebruikersgroep en is het een
tijdelijk fenomeen. Slechts van een enkel middel lijkt het gebruik wat bestendiger. Desondanks is de
NPS-markt de afgelopen jaren sterk toegenomen en daarmee het risico op (soms fatale) gevolgen voor de
volksgezondheid. Het gebruik lijkt onder bepaalde risicogroepen, zoals uitgaande jongeren, mannen die
seks hebben met mannen, injecterend drugsgebruikers en gedetineerden, relatief hoog te zijn (EMCDDA,
2018j). Gebruik van het middel 4-fluoramfetamine (4-FA) heeft in Nederland in 2016 tot enkele ernstige
incidenten geleid, waarvan een tweetal fataal. Naar aanleiding hiervan is er in september 2016 een
publiekswaarschuwing uitgegaan voor de risico’s van 4-FA gebruik en is het middel op 25 mei 2017 op
Lijst I van de Opiumwet geplaatst. Recent gepubliceerde resultaten van farmacologisch onderzoek naar
de werking van 4-FA in gezonde vrijwilligers, laten zien dat het middel nog gevaarlijker is dan aanvankelijk
werd gedacht. Vanwege ernstige ‘bijwerkingen’ moest de maximale dosering worden teruggebracht van
150 mg naar 100 mg (De Sousa Fernandes Perna et al., 2018).
Tussen 2017 en september 2018 zijn er 32 risicobeoordelingen uitgevoerd op Europees niveau (http://
www.emcdda.europa.eu/html.cfm/index16776EN.html). Risicobeoordelingen worden ook uitgevoerd door
de WHO (Expert Committee on Drug Dependence) (http://www.who.int/medicines/access/controlledsubstances/ecdd/en/) of op nationaal niveau door de risicobeoordelingscommissie van het Coördinatiepunt
Assesment en Monitoring nieuwe drugs (CAM). (Mede) naar aanleiding van deze risicobeoordelingen
zijn op 25 mei 2017 de volgende drie middelen op lijst I van de Nederlandse Opiumwet geplaatst:
4-FA, acetylfentanyl, en alfa-PVP (zie § 2.1). Per 27 april 2018 zijn de middelen 4-MEC; 5F-APINACA;
acryloylflentanyl; butyrfentanyl; ethylon; ethyl-fenidaat; furanylfentanyl; methiopropamine (MPA);
MDMB-CHMICA; pentedron; U-47700 en XLR-11 op lijst I van de Opiumwet geplaatst (zie § 2.1). Niet
altijd worden deze middelen aangetroffen op de Nederlandse gebruikersmarkt (zie § 8.8).
Vanwege het in rap tempo verschijnen en verdwijnen van stoffen en veranderingen in (inter)nationale
wetgeving is ‘NPS’ een rekbare term (Reuter & Pardo, 2017b, 2017a). In dit hoofdstuk wordt de NPSdefinitie van het Meldpunt Nieuwe Drugs (zie bijlage A) gehanteerd. NPS zijn volgens deze definitie in
eerste instantie synthetische stoffen met een psychoactieve werking die pas sinds kort op de drugsmarkt
worden aangetroffen en nog niet onder de Opiumwet vallen, zoals 3-MMC, ethylone of pentedron

NATIONALE DRUG MONITOR

|

237

| JAARBERICHT 2018

(https://meldpuntnd.nl), maar ook gereguleerde stoffen die – na enkele jaren afwezigheid – opnieuw
op de drugsmarkt verschijnen (zoals 2C-B) of waarvan de wettelijke status pas recent is veranderd (zoals
4-FA, mefedron en methylon) worden in dit hoofdstuk beschreven (zie ook tabel 8.1). Deze middelen
blijven ook staan op de lijst van middelen voor het Early Warning System (EWS) van het EMCDDA
voor permanente monitoring (EMCDDA, 2018h). In november 2017 heeft de EU nieuwe wetgeving
gepubliceerd voor de uitwisseling van informatie, het systeem voor vroegtijdige waarschuwing en de
risicobeoordelingsprocedure inzake nieuwe psychoactieve stoffen (Raad van de Europese Unie, 2017).
De kern van de nieuwe wetgeving is een versnelde procedure voor het uitvoeren van risicobeoordelingen
en, indien daartoe besloten wordt, het strafbaar stellen van NPS in de Europese Unie.
Dit hoofdstuk vat gegevens samen voor een aantal (relatief) veel in Nederland voorkomende NPS,
ingedeeld op grond van hun chemische structuur of farmacologische werking zoals dat internationaal
(voor EMCDDA en United Nations Office on Drugs and Crime) gebruikelijk is (zie tabel 8.1) (Koning &
Niesink, 2013). Aangezien NPS een scala aan middelen aanduidt, loopt ook de werking uiteen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

238

| JAARBERICHT 2018

Tabel 8.1

NPS indeling met in Nederland voorkomende voorbeelden

NPS
soort

Kenmerk

Fenylethylaminen

Voorbeelden
2C-B

Sinds 1997

4-Fluoramfetamine (4-FA)

Sinds 25 mei 2017

6-APB

NeeI

25I-NBOMe
25B- NBOMe, 25C- NBOMe

Sinds 1 juli 2015
Sinds 1 januari 2016

4-methylamfetamine (4-MA)

Sinds 15 juni 2012
(spoedprocedure)

Hebben veelal een
hallucinogeen effect en lijken
op tryptaminen die in de
natuur voorkomen, zoals
psilocybine in paddo’s.

DMT

Sinds 1966

5-MeO-DMT

Sinds 2003 via de esters en
de ethersII

Zijn wat betreft werking
vergelijkbaar met amfetamine
(naam komt van ‘cathinon’,
bestanddeel van de
khatplant).

Mefedron (4-MMC/meow
meow)

Sinds 9 mei 2012

Methylon

Sinds 1 januari 2016

a-PVP (flakka)
4-MEC

Sinds 25 mei 2017
Sinds 27 april 2018

Synthetische
cannabinoïden

Simuleren de werking van
THC (het belangrijkste
psychoactieve bestanddeel in
cannabis) maar hebben een
andere chemische structuur.

Toegevoegd aan
‘kruidenmengsels’, aangeduid
als bijvoorbeeld ‘Spice’

JWH-018 en AM-2201
sinds 1 januari 2016
5F-APINACA en MDMBCHMICA sinds 27 april 2018
Andere ‘synthetische
cannabinoïden’ nietII

Piperazinen

Vormen een groep
psychoactieve stoffen die voor
het eerst werden aangetroffen
op de ecstasymarkt en als
zodanig werden verkocht.

mCPP

NeeII

MT-45

Sinds 1 juli 2015

Tryptaminen

Synthetische
cathinonen

Synthetische
opioïden

Overig

Lijken wat betreft structuur en
werking op MDMA (ecstasy)
en amfetamine.

Op lijst I NL Opiumwet

Zijn qua werking vergelijkbaar
met morfine en heroïne, maar
tal van fentanyl-achtigen zijn
veel potenter.
Onder andere obsolete
geneesmiddelen en stoffen
die van geneesmiddelen
zijn afgeleid (bijvoorbeeld
structuurvarianten van
ketamine).

U4770
Sinds 27 april 2018
Carfentanyl

Methoxetamine (MXE)

Sinds 1 juli 2015

I. Deze stoffen vallen in Nederland niet onder de Opiumwet; het Europese Hooggerechtshof heeft bepaald dat NPS niet onder de Geneesmiddelenwetwet
vallen (tenzij het een werkzame stof uit een geneesmiddel betreft, zoals ketamine) en daarmee vallen deze middelen nu onder de Warenwet. II. De esters en
ethers van DMT zijn volgens de huidige versie van de Opiumwet verboden, maar naar alle waarschijnlijkheid zal dit gewijzigd worden in de volgende versie
van de Opiumwet.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

239

| JAARBERICHT 2018

8.1

Laatste feiten en trends

De belangrijkste feiten en trends over NPS in dit hoofdstuk zijn:
• In 2016 kwam het gebruik van NPS weinig voor in de bevolking van 18 jaar en ouder, met uitzondering
van 4-fluoramfetamine (4-FA). Het laatste-jaar-gebruik van dit middel lag toen op vergelijkbaar niveau
als dat van amfetamine, maar lager dan van cocaïne en ecstasy (§ 8.2).
• Marktindicatoren (§ 8.8) en gezondheidsincidenten (§ 8.6) suggereren een daling in 4-FA gebruik na
waarschuwingen voor de risico’s eind 2016 en plaatsing op lijst I van de Opiumwet op 25 mei 2017.
• Het percentage gebruikers in de bevolking van 18 jaar en ouder van mefedron, synthetische
cannabinoïden, methoxetamine en 6-APB lag in 2016 vele malen lager dan van 4-FA (§ 8.2). 2C-B is
in deze peiling niet uitgevraagd.
• Een Europees onderzoek uit 2015 onder scholieren van 15-16 jaar suggereert dat het gebruik van
enige NPS onder Nederlandse scholieren op hetzelfde niveau ligt als cocaïne en amfetamine (§ 8.3),
en lager is dan het Europees gemiddelde (§ 8.5).
• Onder studenten van het MBO en HBO het percentage ligt het percentage ooitgebruikers van 4-FA
en 2C-B vier keer lager dan voor ecstasy en twee keer lager dan voor amfetamine (§ 8.3).
• Aanzienlijke hogere percentages van 4-FA en 2-CB gebruik worden gevonden onder uitgaande
jongeren en jongvolwassenen (althans, tot het eerste kwartaal van 2017) (§ 8.3).
• De Monitor Drugsincidenten ziet, behalve met 4-FA, weinig incidenten met NPS. Het aandeel van
4-FA-incidenten nam fors toe tussen 2012 en de eerste helft van 2017 en halveerde vervolgens in de
tweede helft van 2017, na het verbod.
• In 2017 daalde het aantal door consumenten ingeleverde NPS. Dit komt met name door de daling in
4-fluoramfetamine (4-FA) (§ 8.8).
• De zeer potente (nieuwe) synthetische opioïden (met name fentanyl-achtigen) die vooral in
de VS en Canada, maar ook relatief vaak in Zweden (The Swedish Police Authority; National
Operations Department, 2018) voor veel slachtoffers zorgen, komen in Nederland incidenteel op de
gebruikersmarkt voor (§ 8.7).
• In 2017 was één op de twintig bij het DIMS ingeleverde drugsmonsters via het internet gekocht; vooral
NPS worden relatief vaak online aangeschaft (§ 8.8).

8.2

Gebruik: algemene bevolking

In 2016 is voor het eerst het gebruik van Nieuwe Psychoactieve Stoffen (NPS) in de Nederlandse algemene
bevolking gemeten in de tweejaarlijkse Aanvullende Module Middelen van de Leefstijlmonitor (LSM-A
Middelen). Dit is een tweejaarlijkse dieptestudie naar middelengebruik in de algemene bevolking, die naast
de jaarlijkse kernstudie Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor wordt uitgevoerd voor meer verdiepende
gegevens over middelengebruik, waaronder het gebruik van NPS. Deze dieptestudie wordt in 2018
weer uitgevoerd en nieuwe gegevens over NPS-gebruik zullen zodoende in het Jaarbericht 2019 weer
beschikbaar zijn (zie bijlage D.2).

Kerncijfers 2016
De LSM-A Middelen omschrijft NPS als volgt: “Sommige stoffen bootsen de werking na van drugs zoals
ecstasy, cocaïne of amfetamine. Deze stoffen worden ook wel nieuwe psychoactieve stoffen of ‘legal

NATIONALE DRUG MONITOR

|

240

| JAARBERICHT 2018

highs’ genoemd.” Vervolgens wordt naar het gebruik van een aantal specifieke middelen in de afgelopen
12 maanden gevraagd.
• Ongeveer één op de 100 volwassen Nederlanders rapporteerde in 2016 in het afgelopen jaar wel eens
een van de uitgevraagde NPS (inclusief ‘anders’) gebruikt te hebben (figuur 8.2.1). Dit komt neer op
140 duizend volwassen Nederlanders (tabel 8.2.1).
• De meerderheid van deze laatste-jaar-gebruikers had 4-FA gebruikt, wat neerkomt op 0,9% van de
bevolking. Het gebruik van de andere NPS (mefedron, synthetische cannabis, methoxetamine en
6-APB) ligt met 0,1% aanzienlijk lager (figuur 8.2.1).
• 2C-B is in de peiling van 2016 niet specifiek uitgevraagd. Uit ander onderzoek, onder uitgaanders blijkt
dat dit middel de meest gebruikte NPS ná 4-FA is (Monshouwer, Van der Pol, Drost, & Van Laar, 2016).
• Het 4-FA gebruik ligt in 2016 lager dan het ecstasy- en cocaïnegebruik, en ongeveer gelijk aan het
amfetaminegebruik (figuur 8.2.1, LSM-A Middelen 2016). Onbekend is of de prevalentie van 4-FA
gebruik is veranderd in 2017, na plaatsing op lijst I van de Opiumwet op 25 mei 2017.

Figuur 8.2.1	NPS- en stimulantiagebruik in Nederland in de bevolking van 18 jaar en ouder. Peiljaar
2016
Cocaïne

1,6%

Ecstasy

2,6%

Amfetamine

1,1%

NPS totaal

1,1%

6-APB

0,1%

Methoxetamine

0,1%

4-Fluoramfetamine

0,9%

Synthetische cannabis

0,1%

Mefedron

0,1%

Andere NPS

0,1%

Percentage gebruikers in het afgelopen jaar. Om een vergelijking te kunnen maken tussen het gebruik van NPS en traditionele stimulantia worden in deze
figuur resultaten gepresenteerd uit de tweejaarlijkse Aanvullende Module Middelen van de Leefstijlmonitor (LSM-A middelen) 2016. (Bron: LSM-A Middelen/
Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM en CBS.) Deze cijfers zijn (niet statistisch significant) lager dan de kernprevalenties over 2016, zoals gerapporteerd
het Jaarbericht NDM 2017: het laatste-jaar-gebruik van cocaïne (1,7%), ecstasy (2,9%) en amfetamine (1,4%) uit de jaarlijkse Gezondheidsenquête. Bron:
Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos- instituut, 2016.) (Zie bijlage D.2.).

Trend in NPS-gebruik
Er zijn nog geen trendgegevens beschikbaar voor NPS-gebruik in de algemene bevolking. In 2018 wordt
NPS-gebruik opnieuw gemeten, deze gegevens zullen in 2019 beschikbaar komen.

Geslacht, leeftijd, opleidingsniveau, migratieachtergrond en stedelijkheid
De kerncijfers voor 2016 zijn uitgesplitst naar demografie (tabel 8.2.1). Aangezien de verzamelgroep ‘NPSgebruikers’ zeer divers is, maar vooral bestaat uit 4-FA gebruikers, hebben de hiernavolgende gegevens
met name betrekking op 4-FA gebruik.
• Het verschil in gebruik van 4-FA tussen mannen en vrouwen is niet statistisch significant.
• Consumptie van 4-FA komt het meest voor onder 20-24-jarigen: een op de twintig mensen in deze
leeftijdsgroep gebruikte dit middel in het afgelopen jaar.
• Het gebruik van 4-FA is (veruit) het hoogst in de groep hoogopgeleiden.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

241

| JAARBERICHT 2018

• Volwassenen met een niet-westerse migratieachtergrond hebben minder vaak ervaring met 4-FA dan
de andere groepen, maar dit verschil is niet statistisch significant.
• Gebruik van 4-FA komt meer voor in grote steden dan elders.
• 4-FA gebruikers hebben ook veel ervaring met andere middelen: veruit de meerderheid van de 4-FA
gebruikers heeft ooit of in het afgelopen jaar ook ecstasy gebruikt (Van der Pol, Nijkamp, Nabben, &
Van Laar, 2017).

Tabel 8.2.1	Gebruik in het afgelopen jaar van NPS (waaronder 4-FA) en van 4-FA afzonderlijk in de
bevolking van 18 jaar en ouder naar demografie. Peiljaar 2016
Laatste jaar NPS (%)

4-FA (laatste jaar)(%)

1,1

0,9

140.000
(120.000-170.000)

120.000
(100.000-150.000)

Man

1,3

1,1

Vrouw

0,9

0,8

18-19

1,2

1,2

20-24

5,8

5,6

25-29

3,9

3,2

30-39

1,0

1,0

40-49

0,5

0,3

0,1

0,0

Laag opgeleid

0,1

0,1

Middelbaar opgeleid

0,9

0,6

Hoog opgeleid

2,2

2,0

Nederlandse achtergrond

1,1

1,0

Westerse migratieachtergrond

1,1

0,9

Niet-Westerse migratieachtergrond

0,9

0,6

(Zeer) sterk stedelijk

1,5

1,3

Matig stedelijk

0,9

0,7

Weinig/niet stedelijk

0,5

0,4

Totaal
Absoluut aantal (afgerond op 10.000)I
(95% betrouwbaarheidsinterval)
Geslacht

Leeftijd

50-64
Opleidingsniveau

II

MigratieachtergrondIII

StedelijkheidIV

Percentage gebruikers in het afgelopen jaar. I. Het geschatte absolute aantal Nederlanders van 18 jaar en ouder dat NPS/4-FA gebruikt, is afgerond op
tienduizendtallen II. Opleidingsniveau: 18-24 jaar VMBO; Middelbaar opgeleid = MBO, HAVO, VWO; Hoog opgeleid = HBO of universiteit. III. Kenmerk dat
weergeeft met welk land een persoon verbonden is op basis van het geboorteland van de ouders of van zichzelf (zie ook bijlage A “Migratieachtergrond). IV.
Stedelijkheid gecategoriseerd naar aantal adressen per vierkante kilometer in de woongemeente van de respondent: (zeer) sterk = 1.500 of meer adressen;
matig = 1.000 – 1.500 adressen; weinig = minder dan 1.000 adressen. Bron: LSM-A Middelen/Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM en CBS, 2016.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

242

| JAARBERICHT 2018

8.3

Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

Het gebruik van NPS wordt onder jongeren nog niet systematisch in kaart gebracht. Deze paragraaf
beschrijft wat er uit uiteenlopende onderzoeken bekend is: een landelijk onderzoek naar middelengebruik
onder een representatieve steekproef scholieren van 15-16 jaar van het voortgezet onderwijs, een
onderzoek onder studenten van het MBO-HBO, een onderzoek onder Amsterdamse studenten van
het MBO en diverse landelijke en lokale onderzoeken in verschillende groepen uitgaande jongeren en
jongvolwassenen.

Scholieren van het regulier onderwijs
In 2015 zijn voor het eerst vragen over het gebruik van NPS meegenomen in het European School Survey
Project on Alcohol and Other Drugs (ESPAD, zie ook § 8.5). Aan 15- en 16-jarige scholieren is in dit
onderzoek gevraagd of ze ooit NPS hebben gebruikt. Hierbij moet worden opgemerkt dat het definiëren
van NPS erg lastig is in surveys. NPS is in de ESPAD als volgt beschreven: “Je kunt tegenwoordig soms ook
‘nieuwe middelen’ kopen die een zelfde soort effect hebben als wiet, hasj of ecstasy. Ze worden ook wel
‘nieuwe psychoactieve stoffen’, ‘legal highs’ of ‘research chemicals’ genoemd. Ze zijn er in verschillende
soorten, zoals kruidenmengsel, drankjes, poeders, pillen of kristallen” (Kraus, Leifman, & Vicente, 2016).

Kerncijfers 2015
Van de Nederlandse 15-en 16-jarige scholieren rapporteert 2% ooit een NPS gebruikt te hebben (tabel
8.3.1). Daarnaast weet 4% het antwoord niet (evenveel jongens als meisjes). Het ooitgebruik ligt hiermee
op het niveau van dat van cocaïne (2%) en amfetamine (2%), maar lager dan voor ecstasy (3%). Het
laatste-jaar-gebruik van enige NPS is 1%.
Een andere studie in 2013 in vier landen (Italië, Oekraïne, Montenegro en IJsland) naar de betrouwbaarheid
van de antwoorden op de vraag naar NPS-gebruik liet zien dat gemiddeld ruim een kwart (28%) van de
scholieren de vraag op een of andere wijze verkeerd interpreteerde (Hibell, Molinaro, Siciliano, & Kraus,
2015). Hoewel in Nederland de bekendheid met NPS (inmiddels) mogelijk groter is, suggereert deze studie
dat de cijfers over het gebruik van NPS voorzichtig dienen te worden geïnterpreteerd.

Tabel 8.3.1	Percentage NPS-gebruikers onder scholieren van het voortgezet onderwijs van 15-16 jaar.
Peiljaar 2015
(%)
Ooit

2

Laatste jaar

1

Percentage gebruikers onder scholieren van 15 en 16 jaar van het middelbaar onderwijs, ooit en in het laatste jaar. Bron: ESPAD.

Trends in NPS-gebruik
Er zijn nog geen gegevens over trends in het NPS-gebruik onder scholieren. In 2019 wordt wederom de
ESPAD studie onder scholieren (15-16 jaar) uitgevoerd; de gegevens hiervan zijn in 2020 beschikbaar.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

243

| JAARBERICHT 2018

Geslacht
In 2015 was het NPS-gebruik (ooit) onder 15-16-jarige scholieren niet verschillend voor jongens (3%)
en meisjes (2%). Dit gold ook voor het laatste-jaar-gebruik van NPS (1% voor jongens versus 0% voor
meisjes).

Gebruik onder studenten van het MBO en HBO
In 2017 is het gebruik van 4-FA en 2C-B gemeten in een landelijk onderzoek onder ongeveer 4.000
studenten van het MBO en het HBO (tabel 8.3.2) (Tuithof, Van Dorsselaer, & Monshouwer, 2018).
• Het ooitgebruik van 4-FA en 2C-B onder studenten van het MBO en HBO ligt voor beide middelen
op ongeveer 2%. Dat is ongeveer vier keer lager dan voor ecstasy en twee keer lager dan voor
amfetamine.
• Het laatste-maand-gebruik van 2C-B ligt wat hoger dan van 4-FA. Dit is in tegenstelling tot eerdere
studies in het uitgaansleven (zie verderop § 8.3). Deze studie vond plaats in het najaar van 2017, na
de waarschuwing voor - en het verbod van 4-FA (zie paragraaf (§ 8.1 en § 8.3). Het is onbekend of
de prevalentie van 4-FA-gebruik is veranderd in 2017, na gezondheidswaarschuwingen eind 2016 en
plaatsing op lijst I van de Opiumwet (25 mei 2017).
• Voor 4-FA-gebruik is er geen verschil tussen jongens en meisjes, terwijl meer jongens dan meisjes
ervaring hebben met 2C-B.
• De aantallen gebruikers zijn te klein om uitspraken te doen over verschillen tussen MBO en HBO.

Tabel 8.3.2	Percentage 4-FA en 2C-B gebruikers onder studenten van het MBO en HBO (16-18 jaar).
Peiljaar 2017
4-FA

2C-B

Ooit (%)

Laatste maand (%)

Ooit (%)

Laatste maand (%)

Totaal

1,9

0,1

2,0

0,5

Jongens

2,0

0,1

2,7

0,6

Meisjes

1,8

0,2

1,3

0,4

Percentage gebruikers onder scholieren van het MBO en HBO ooit en in de laatste maand. Bron: Middelenmonitor MBO-HBO, 2017 (Tuithof et al., 2018).

Speciale groepen jongeren en jongvolwassenen
Er zijn geen representatieve onderzoeken beschikbaar over het NPS-gebruik onder Nederlandse uitgaande
jongeren en jongvolwassenen. In de afgelopen jaren zijn wel kwantitatieve en kwalitatieve gegevens over
het gebruik van NPS beschikbaar gekomen uit lokale onderzoeken en nationale web-surveys. Aangezien
dit gerichte studies zijn onder risicogroepen, ligt het NPS-gebruik hier vanzelfsprekend hoger dan in de
algemene bevolking (zie § 8.2). Daarnaast geven deze studies geen prevalentiecijfers van hét NPS-gebruik
onder de Nederlandse jongeren per se, maar brengen ze wel nieuwe trends in een moeilijk te bereiken
populatie in kaart. Van belang is voorts dat de markt van NPS dynamisch is en onderzoeksgegevens
over het gebruik snel kunnen ‘verouderen’. Het algehele beeld dat niettemin naar voren komt uit deze
bronnen is dat 4-FA en 2C-B (nog steeds) de meest populaire NPS zijn, maar dat deze middelen niet de
populariteit van de meer gevestigde drugs evenaren. Recent zijn er ook signalen voor een toename in
het stimulerende middel 3-MMC, mogelijk als reactie op de berichten over de gezondheidsschade en
strafbaarstelling van 4-FA.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

244

| JAARBERICHT 2018

Uitgaande jongeren en jongvolwassenen
In Het Grote Uitgaansonderzoek 2016 (HGU2016) is het middelengebruik van 4.905 uitgaande jongeren
en jongvolwassenen van 15-35 jaar in kaart gebracht. De respondenten van dit onderzoek vormen
geen representatieve steekproef van alle uitgaande jongeren en jongvolwassenen, en er zijn verschillen
in de steekproeven van 2013 en 2016, zoals uitgaansfrequentie of muziekvoorkeur (zie bijlage D.3)
(Monshouwer et al., 2016).
• In 2016 lag het ooitgebruik van de meeste NPS op enkele procenten. Uitzonderingen daarop waren
4-fluoramfetamine (4-FA), dat een plek onder de uitgaansdrugs lijkt te hebben ingenomen, en het
middel 2C-B, dat qua gebruik tussen 4-FA en andere NPS in lag (zie tabel 8.3.3).
Onderzoek suggereert dat veel gebruikers (wel eens) klachten ervaren na 4-FA gebruik en dat een deel
zijn of haar gebruik heeft geminderd, onder meer na waarschuwingen over de risico’s. Dit bleek uit
onderzoek in 2017, waarin laatste-jaar-gebruikers van 4-FA uit HGU2016 opnieuw zijn benaderd voor
een diepte-survey (Van der Pol et al., 2017).
• Van de 371 respondenten was een kwart gestopt en een vijfde was minder vaak 4-FA gaan gebruiken.
Voor 41% was de frequentie van gebruik in 2017 vergelijkbaar met 2016. Slechts 15% gebruikte
frequenter ten opzichte van 2016.
• Gebruikers geven aan gemiddeld 201 milligram of 1,3 pil tijdens een avond te nemen, verdeeld
over meerdere momenten. Doorgaans nemen 4-FA gebruikers hogere doseringen en vaker ‘bij’ dan
professionals inschatten. De dosis nodig voor gewenste effecten ligt waarschijnlijk dicht bij de dosis
die (voor sommigen) ongewenste effecten geeft (zie ook § 8.6 en § 8.7). In recent experimenteel
onderzoek gaf een dosering van 150 mg een dusdanig ernstige toename van bloeddruk en hartslag,
dat verdere metingen met deze dosering zijn stopgezet (De Sousa Fernandes Perna et al., 2018).
• De meeste gebruikers (80%) ervaren negatieve effecten bij het gebruik van 4-FA, zoals
slaapproblemen, hoofdpijn of hartkloppingen. Slechts één op de tien personen overweegt een EHBO
te bezoeken bij klachten. Voor velen waren deze effecten aanleiding om te minderen of te stoppen.
• De voorlichtingscampagne en negatieve berichtgeving omtrent de gezondheidsrisico’s hadden bijna
alle gebruikers bereikt via landelijke media of sociale media. Een meerderheid van de 4-FA gebruikers
beschouwt de waarschuwing als terecht, betrouwbaar en relevant. Veel gebruikers zijn gestopt (30%)
of hebben anderszins aangegeven het gebruik te hebben aangepast of geminderd (29%) vanwege
de waarschuwing.

Tabel 8.3.3	Gebruik van NPS in Nederland door (frequente) bezoekers van party’s, festivals en clubs
van 15-35 jaar. Peiljaar 2016
Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

2C-B

14,8

9,5

2,7

4-Fluoramfetamine

29,2

24,5

9,9

Mefedron

2,1

1,0

0,2

Methylon

1,5

0,9

0,2

Methoxetamine

2,2

1,4

0,3

6-APB (benzofury)

3,2

2,0

0,5

Spice

1,4

0,7

0,2

4-MEC

0,7

0,4

0,2

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar en in de laatste maand. Zie tabel 8.1 voor een classificatie van deze NPS. Respondenten zijn primair geworven via
websites voor uitgaanders en social media op basis van zelfselectie. Bron: Het Grote Uitgaansonderzoek 2016 (Monshouwer et al., 2016).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

245

| JAARBERICHT 2018

In een Europees onderzoek is in 2016 het NPS-gebruik in drie groepen onderzocht: onder
gemarginaliseerde gebruikers, onder uitgaanders en onder deelnemers van online drugsfora.
• In Nederland kwam, in tegenstelling tot andere landen, het gebruik van NPS in de gemarginaliseerde
‘straat scene’ amper voor (Benschop et al., 2017).
• NPS uit de categorie stimulantia waren in Nederland het meest populair. Maar dan de helft had deze
middelen gebruikt in het afgelopen jaar. De top 3 stimulantia voor alle landen samen waren 4-FA,
gevolgd door 4-MMC en 3-MMC.

Lokale gegevens over het gebruik van NPS: Amsterdam en de Gooi en Vechtstreek
Op lokaal niveau zijn alleen gegevens beschikbaar van de Antenne-monitor, waarin onder meer
kwalitatieve gegevens worden verzameld van sleutelfiguren uit het uitgaansleven in Amsterdam en in de
Gooi en Vechtstreek (Luijk et al., 2018; Nabben, Luijk, & Korf, 2018).
• In het Amsterdamse uitgaansleven is volgens de sleutelfiguren de belangstelling voor NPS de laatste
jaren weliswaar toegenomen, maar in het algemeen blijft het gebruik van NPS achter vergeleken met
de traditionele drugs. Alleen 4-FA vormt hierop een uitzondering (Nabben et al., 2018).
• In minder dan de helft van de Amsterdamse netwerken worden NPS-gebruikers gesignaleerd. Het
gaat dan voornamelijk om 4-FA, maar de belangstelling voor 4-FA lijkt over zijn hoogtepunt heen te
zijn (Nabben et al., 2018).
• Het middel 3-MMC werd in 2013 nog maar in één Amsterdams netwerk gesignaleerd, maar in 2017
in vijf Amsterdamse netwerken (Nabben et al., 2018).
• In de Gooi en Vechtstreek is bij de sleutelfiguren vooral het gebruik van lachgas opgevallen (Luijk et
al., 2018).
De Antenne-monitor omvat ook een vragenlijstonderzoek naar middelengebruik, waaronder NPS, onder
wisselende groepen in het Amsterdamse en Hilversumse uitgaansleven. In 2013 ging het in Amsterdam om
clubbers en ravers, en in 2017 om clubbers, ravers en festivalbezoekers (tabel 8.3.4) (zie NDM Jaarbericht
2017 voor de resultaten uit 2014 onder cafébezoekers en in 2015 onder coffeeshopbezoekers (Nabben et
al., 2018)). In Hilversum ging het in 2017 om bezoekers van feestcafés, clubs en poppodia (tabel 8.3.5).
• Het veldwerk in de clubs vond plaats in april en mei 2017 en het veldwerk op festivals in juni en juli
2017.
• Tussen 2013 en 2017 is in Amsterdam het percentage laatste-jaar-gebruikers van 4-FA bijna
verviervoudigd van 8,8% naar 33,5%. Ook het gebruik op de uitgaansavond/dag steeg. Het gebruik
in het afgelopen jaar van 2C-B en mefedron bleef stabiel tussen 2013 en 2017.
• Van de uitgaanders in Amsterdam die in het afgelopen jaar 4-FA hadden gebruikt, had 41% op 1-2
dagen gebruikt, 22% op 3-4 dagen, 27% op 5-10 dagen en 10% op meer dan 10 dagen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

246

| JAARBERICHT 2018

Tabel 8.3.4

Gebruik van NPS in speciale groepen in Amsterdam. Peiljaren 2013 en 2017
Bezoekers van clubs en ravesIII
Amsterdam 2013I

Bezoekers van clubs, raves en festivals
Amsterdam 2017II

Ooit
(%)

Laatste jaar
(%)

Laatste maand
(%)

Ooit
(%)

Laatste jaar
(%)

Laatste maand
(%)

2C-B

18,6

13,6

6,0

22,7

16,7

3,4

4-Fluoramfetamine

15,2

8,8

1,4

47,9

33,5

14,2

Mefedron

9,3

2,4

0,6

7,4

3,1

0,8

2/3/4-FMC

-

-

-

1,4

0,9

0,2

Methylon

4,4

1,7

0,6

1,7

0,5

0,2

Methoxetamine

3,2

1,9

0,3

3,8

1,7

0,2

6-APB (benzofury)

5,1

3,8

0,6

4,2

2,0

0,6

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar en in de laatste maand. I. 663 clubbers en ravers van gemiddeld 24 jaar (16 tot en met 55 jaar). II. 600 clubbers
en festivalgangers van gemiddeld 26 jaar. III. Raves zijn underground feesten “op verscholen, liefst moeilijk vindbare plekken: onder bruggen, in afgelegen
loodsen of een oud schoolgebouw”, het zijn “semi-illegale feesten op alternatieve locaties, vaak op het laatste moment bekend gemaakt via sociale media”
(Nabben et al., 2018). In Amsterdam gingen in 2017 naar schatting 5.000 tot 10.000 personen naar raves, per rave werden 200 tot 800 bezoekers gesignaleerd
(Nabben et al., 2018). Bronnen: Antenne 2013 (Nabben, Benschop, & Korf, 2014), Antenne 2017 (Nabben et al., 2018).

Ook onder uitgaanders in Hilversum zijn 4-FA en 2C-B de meest populaire NPS. De survey werd in
september en oktober 2017 gehouden.
• In 2017 had 11,6% in het afgelopen jaar 4-FA gebruikt (tabel 8.3.5), beduidend minder dan de 33,5%
van de uitgaanders in Amsterdam (tabel 8.3.4). Het percentage gebruikers in de maand voorafgaand
aan de peiling lag eveneens veel lager, ook vergeleken met andere NPS, zoals 2C-B en mefedron, In
hoeverre de waarschuwingen en het verbod op 4-FA hierbij een rol hebben gespeeld is niet bekend.
• Van de uitgaanders in Hilversum die in het afgelopen jaar 4-FA hadden gebruikt, had 61% op 1-2
dagen gebruikt, 22% op 3-4 dagen, 11% op 5-10 dagen en 6% op meer dan 10 dagen.
• Net als voor 4-FA lag in Hilversum het percentage laatste-jaar-gebruikers van 2C-B op 11,6%. Het
percentage ooitgebruikers van 2C-B lag echter lager (14,2% vergeleken met 21,9%, tabel 8.3.5).
• Net als in Amsterdam waren 4-FA en 2C-B ook in Hilversum de meest gebruikte NPS. Andere NPS
zoals mefedron, 2/3/4-FMC, methylon, methoxetamine en 6-APB werden ook in Hilversum minder
vaak gebruikt (tabel 8.3.5).

Tabel 8.3.5

Gebruik van NPS in speciale groepen in Hilversum. Peiljaar 2017
Feestcafés, clubs en poppodia in Hilversum 2017I
Ooit
(%)

Laatste jaar
(%)

Laatste maand
(%)

2C-B

14,2

11,6

3,2

4-Fluoramfetamine

21,9

11,6

0,6

Mefedron

2,6

1,9

1,3

2/3/4-FMC

1,9

1,9

0,0

Methylon

1,3

0,6

0,6

Methoxetamine

0,6

0,6

0,6

6-APB (benzofury)

0,6

0,6

0,0

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar en in de laatste maand. I. 155 bezoekers van feestcafés, clubs en poppodia van gemiddeld 21 jaar.
Bron: Antenne Gooi en Vechtstreek (Luijk et al., 2018).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

247

| JAARBERICHT 2018

Overig Nederlands onderzoek naar het gebruik van NPS
In een websurvey uitgevoerd in 2014 onder 528 Nederlandse uitgaanders werden gebruikers van NPS
vergeleken met gebruikers van illegale middelen (geen NPS) en niet-gebruikers (geen enkel middel,
uitgezonderd alcohol, tabak en cannabis). Uit deze studie blijkt dat de groep NPS-gebruikers (N=270)
een uitgesproken groep is als het gaat om risicogedrag en middelengebruik (Vreeker, van der Burg, van
Laar, & Brunt, 2017).
• NPS-gebruikers hebben meer vrienden en kennissen die NPS en/of illegale middelen gebruiken.
• Zij zijn ook meer impulsief en ‘sensatiezoekend’ dan de groep illegale drugsgebruikers en de nietgebruikers. Deze kenmerken zijn gerelateerd aan risicogedrag.
• Ook de risicoperceptie van NPS-gebruikers was voor bijna iedere vorm van drugsgebruik lager dan
dat van de illegale drugsgebruikers en de niet-gebruikers.
In een oudere websurvey uit 2014 onder 249 Nederlandse gebruikers van 4-FA (66% man; gemiddeld
25 jaar) lagen de subjectieve effecten van 4-FA tussen die van amfetamine en ecstasy (MDMA): minder
entactogeen en meer stimulerend dan MDMA, maar minder stimulerend dan amfetamine (Linsen et al.,
2015).

8.4

Problematisch gebruik

Het is onbekend hoeveel probleemgebruikers van NPS er zijn, dus mensen die in hun dagelijks functioneren
last krijgen van hun drugsgebruik of zelfs verslaafd raken. De belangrijkste indicaties hiervoor zijn
beschreven in § 8.6. Deze wijzen primair op een toename van geregistreerde acute gezondheidsincidenten
gerelateerd aan 4- FA in de Monitor Drugsincidenten (MDI) (met een recente daling) en een beperkt (maar
gestegen) aantal informatieverzoeken over 4-FA intoxicaties, en in mindere mate 2C-B, bij het Nationaal
Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC).
Daarnaast is in 2017 onderzoek gedaan naar, onder meer, het problematisch gebruik van 4-FA (Van der
Pol et al. 2017; zie ook § 8.3, Speciale groepen jongeren en jongvolwassenen).
• Een groot deel (80%) van de ondervraagde 4-FA gebruikers rapporteerde (wel eens)
gezondheidsproblemen.
• Gewenning en craving (onweerstaanbare zin om opnieuw te gebruiken) kwamen weinig voor maar
werden wel door frequente gebruikers gerapporteerd. Volgens de Severity of Dependence Scale zou
circa 2% van de gebruikers een risico op afhankelijkheid lopen. Toch zegt één op de tien gebruikers
(bijna) altijd te hebben willen stoppen met 4-FA, en maakte één op de vijf zich (enigszins) zorgen over
het 4-FA gebruik.
• 4-FA gebruikers zijn in doorsnee hoog opgeleid; er zijn echter risicogroepen te identificeren van veelal
lager opgeleide gebruikers, die mogelijk minder maatregelen treffen om risico’s te beperken, weinig
actief informatie zoeken over doseringen via professionele organisaties en vooral afgaan op wat
de dealer hen aanraadt qua dosering; en/of geen enkele notie lijkt te hebben van doseringen, en
‘believers’, die in weerwil van gezondheidswaarschuwingen blijven doorgebruiken;
Het EMCDDA signaleert dat in delen van Europa de beschikbaarheid en het gebruik van NPS lijkt toe
te nemen onder chronische en gemarginaliseerde drugsgebruikers en dat problematisch gebruik van
NPS steeds vaker voorkomt binnen bepaalde settings en bepaalde kwetsbare bevolkingsgroepen. Zo
wordt injecterend gebruik van cathinonen door bijvoorbeeld huidige en voormalige opioïdengebruikers
geassocieerd met een toename van geestelijke en lichamelijke gezondheidsproblemen. Ook wordt
toenemend gebruik gesignaleerd van synthetische cannabinoïden onder daklozen en in gevangenissen
(EMCDDA, 2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

248

| JAARBERICHT 2018

In een internationale studie in 6 landen waaronder Nederland, kon slechts één ‘gemarginaliseerde’
NPS-gebruiker geïncludeerd worden. Dit suggereert dat deze gebruikersgroep in Nederland beperkt is
(Benschop et al., 2017).

8.5

Gebruik: internationale vergelijking

Algemene bevolking
Het EMCDDA verzamelt nog niet structureel gegevens over het gebruik van NPS in de lidstaten van
de Europese Unie, Noorwegen en Turkije. Wel hebben sinds 2011 dertien Europese landen nationale
ramingen gerapporteerd over het gebruik van NPS in de algemene bevolking (EMCDDA, 2018b). Vanwege
verschillen in de methoden en in de vraagstellingen kunnen de resultaten van de verschillende landen
echter niet goed met elkaar vergeleken worden. Dit geldt ook voor het vergelijken met de resultaten uit
Australië (Australian Institute of Health and Welfare, 2017) (tabel 8.5.1).
• Het gebruik van NPS onder jongvolwassenen (15-34 jaar) in het afgelopen jaar varieerde volgens
de gegevens van het EMCDDA van 0,2% in Italië en Noorwegen tot 1,7% in Roemenië (EMCDDA,
2018b).
• Herberekend volgens de standaard leeftijdsgroepen van het EMCDDA heeft in 2016 respectievelijk
1,4% van de Nederlandse volwassen bevolking (15-64 jaar) en 3,5% van de jongvolwassenen (15-34
jaar) in het laatste jaar één of meerdere NPS gebruikt (tabel 8.5.1). Zoals hierboven uit figuur 8.2.1
bleek, gaat het in Nederland voornamelijk om 4-FA. Hierbij dient wel te worden aangetekend dat
in Nederland, net als in Portugal, het aantal sociaal gemarginaliseerde gebruikers van NPS beperkt is
(Benschop et al., 2017).
• Een klein aantal van de Europese enquêtes bevat vragen over het gebruik van synthetische
cannabinoïden. Het gebruik hiervan in het afgelopen jaar door jongeren in de leeftijdscategorie van
15-34 jaar varieerde van 0,1% in Finland en 0,2% in Spanje tot 1,5% in Letland. In Australië had 0,3%
van de volwassen bevolking van 18 jaar en ouder in het afgelopen jaar synthetische cannabinoïden
gebruikt. Onder Franse jongeren (18-34 jaar) is alleen het ooitgebruik van synthetische cannabinoïden
vastgesteld: 4%.
• Ook in Nederland komt in 2016 het gebruik van synthetische cannabinoïden maar zelden voor: 0,1%
van de jongvolwassenen (15-34 jaar) had deze middelen in het laatste jaar gebruikt.
• In het Verenigd Koninkrijk (Engeland & Wales) lag het gebruik van NPS in 2017/2018 (zie noot IV
tabel 8.5.1 voor definitie) ooit in het leven (2,5%) en in het laatste jaar (0,4%) op het zelfde niveau
als in 2016/2017. Ten opzichte van 2015/2016 deed zich een daling voor in het laatste-jaar-gebruik
(0,8%). Het (frequent) gebruik van NPS lag hoger onder bezoekers van pubs of clubs.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

249

| JAARBERICHT 2018

Tabel 8. 5.1	Consumptie van NPS onder de algemene bevolking van de Australië en enkele lidstaten
van de EU in variërende leeftijdsgroepenI

Land

Jaar

Leeftijd
(jaar)

Soort NPS

Ooitgebruik
(%)

Laatste-jaargebruik (%)

Australië

2016

18 en ouder

Synthetische cannabinoïden

2,9

0,3

18 en ouder

NPSII

1,1

0,3

Finland

2014

15-34

Synthetische cathinonen

0,8

0,1

Frankrijk

2014

18-34

Synthetische cannabinoïden

4,0

-

Letland

2015

15-34

Synthetische cannabinoïden

5,4

1,5

Nederland

2016

15-64

-

1,4

15-34

4-FA, mefedron, synthetische
cannabinoïden, methoxetamine
en/of 6-APB

-

3,5

15-34

synthetische cannabinoïden

-

0,1

2015

15-34

Synthetische cannabinoïden

0,8

0,4

2017/2018

16 – 59

NPSIV

2,5

0,4

Slowakije
Verenigd KoninkrijkIII

Percentage gebruikers van NPS en/of synthetische cannabinoïden ooit in het leven en in het laatste jaar. - = Niet gemeten. Verschillen in definitie van
NPS, peiljaar, meetmethoden en steekproeven bemoeilijken een vergelijking tussen de landen. De tabel is alfabetisch geordend per land. I. Drugsgebruik
is naar verhouding laag in de jongste (12-15 jaar) en oudere leeftijdsgroepen (>64 jaar). Gebruikscijfers in studies met respondenten die jonger en/of ouder
zijn dan de EMCDDA-standaard, zullen mogelijk lager uitvallen dan cijfers in studies die de EMCDDA-standaard toepassen. Voor studies met een beperkter
leeftijdsbereik geldt het omgekeerde. II. NPS zijn hier ‘emerging’ psychoactieve middelen’, zoals synthetische cannabinoïden en mefedron (soms ook ‘nieuwe
drugs’ genoemd). III. Verenigd Koningrijk: Engeland en Wales. IV. ‘NPS’ zijn hier gedefinieerd als: “Nieuwe beschikbare drugs die de effecten van drugs zoals
cannabis, ecstasy en cocaïnepoeder imiteren, en die al dan niet illegaal zijn maar soms ‘legal highs’ worden genoemd”. Bronnen: AIHW, EMCDDA, LSM-A
Middelen/Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM en CBS.

Jongeren
De ESPAD-studie peilde in 2015 voor het eerst het gebruik van NPS onder 15- en 16-jarige scholieren van
het middelbaar onderwijs (Kraus et al., 2016) (zie § 8.3). De volgende meting zal plaatsvinden in 2019.
Tabel 8.5.2 toont het gebruik van NPS in een aantal landen van de EU. Zoals genoemd in paragraaf 8.3
moeten de cijfers voorzichtig worden geïnterpreteerd. Jongeren hebben mogelijk de vraag naar NPS niet
opgevat zoals bedoeld.
• Het gemiddelde ooitgebruik van NPS lag in de deelnemende ESPAD-landen op 4%. Onder jongens
(5%) lag dit iets hoger dan onder meisjes (4%), maar binnen de ESPAD-landen waren de verschillen
tussen jongens en meisjes te verwaarlozen.
• In Nederland rapporteerde 2% van de scholieren ervaring te hebben met NPS. In Estland en Polen
was het gebruik met 10% het hoogst, in België, Denemarken, Finland, Noorwegen en Portugal met
1% het laagst.
• Het laatste-jaar-gebruik lag gemiddeld op 2% en was in Estland, Polen, Kroatië, Bulgarije, Ierland
en Italië (5–8%) het hoogst en in Nederland met 1% het laagst, samen met onder andere Finland,
Portugal, Macedonië, Noorwegen, Denemarken en België.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

250

| JAARBERICHT 2018

Tabel 8.5.2 	Gebruik van NPS onder scholieren van 15 en 16 jaar in enkele lidstaten van de Europese
Unie, Noorwegen en Zwitserland. Peiljaar 2015
Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Totaal

Jongens

Meisjes

Totaal

Jongens

Meisjes

Oostenrijk

3

4

3

2

3

2

België

1

1

0

1

1

0

Denemarken

1

2

1

1

1

1

Finland

1

2

1

1

2

1

Frankrijk

4

5

4

4

5

4

Griekenland

3

4

2

2

2

1

Ierland

7

8

5

5

6

4

Italië

6

6

5

5

5

5

Nederland

2

3

2

1

1

0

Noorwegen

1

2

1

1

1

1

Portugal

1

1

1

1

1

1

Zweden

4

3

4

2

2

2

Ongewogen EU gemiddelde

4

5

4

3

3

3

Percentage gebruikers ooit in het leven en in het laatste jaar. Weergegeven is het percentage scholieren dat ‘ja’ heeft geantwoord; ‘weet niet’ en missende
antwoorden zijn niet meegenomen in deze tabel. De gegevens voor Spanje zijn minder representatief. België alleen voor Vlaanderen. Bron: ESPAD 2015.

Ook in de Flash Eurobarometer survey is in 2014 aan 13.128 Europese 15-24 jarigen gevraagd of ze ooit
NPS hadden gebruikt, hier gedefinieerd als “substanties die het effect van illegale middelen imiteren”
(European Commission, 2014).
• Het ooitgebruik van NPS in Europa was gestegen van 5% in 2011 naar 8% in 2014, maar varieerde
sterk tussen de landen van 0% tot 22%. In Nederland lag het ooitgebruik van NPS met 6% onder
het Europese gemiddelde.
• Het laatste-maand-gebruik werd geschat op 1% (variërend tussen de landen van 0% tot 5%)
(European Commission, 2011, 2014). In Nederland was dit eveneens 1%. Dit is gebaseerd op ongeveer
500 deelnemers per land, hetgeen deze schattingen onzeker maakt.

Speciale groepen
Naast de beperkte informatie over NPS-gebruik in de algemene bevolking, is een aantal internationale
studies beschikbaar naar het NPS-gebruik in specifieke groepen, veelal onder frequent uitgaande
jongvolwassenen.
De Global Drug Survey (GDS, 2017, 2018) is een internationale online survey waar relatief veel
uitgaanders en drugsgebruikers aan deelnemen. De GDS2017 werd afgenomen tussen november 2016 en
januari 2017 onder bijna honderdtwintigduizend deelnemers uit 50 landen, waarvan 3.250 Nederlanders
(GDS, 2017). De GDS2018 werd afgenomen tussen 10 november 2017 en 30 december 2017 onder
honderddertigduizend deelnemers uit meer dan 40 landen, waarvan 3.423 Nederlanders (GDS, 2018).
Het gaat om een niet-representatieve steekproef en de gegevens zijn derhalve alleen indicatief. Ook
vergelijkingen tussen landen moeten voorzichtig worden gemaakt.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

251

| JAARBERICHT 2018

• Wereldwijd gaven respondenten aan NPS te gebruiken vanwege de wettelijke status, de gemakkelijke
online verkrijgbaarheid en de prijs. Het idee dat deze veiliger zijn dan andere, illegale, drugs was de
minst belangrijke factor, hetgeen suggereert dat gebruikers niet denken dat NPS minder riskant zijn
dan illegale drugs.
• Over de gehele GDS2017 populatie (N=115.000) kwam 2C-B naar voren als meest gebruikte NPS
met 2,7% gebruik in het laatste jaar.
• Opvallend is dat in Nederland in de GDS2017 een relatief hoog percentage (12,8%) aangaf in
de afgelopen twaalf maanden een NPS te hebben aangeschaft. Nederland kwam daarmee na de
Verenigde Staten op de tweede plaats.
• Van de deelnemers aan de GDS2018 had 16,0% ooit in het leven een NPS gebruikt en had 5,0%
in het afgelopen jaar nog een NPS gebruikt (GDS, 2018). Het laatste-jaar-gebruik lag in Nederland
op 11,6% en daarmee kwam Nederland op de vierde plaats na de Verenigde Staten (20,0%), Polen
(14,2%), en Canada (13,9%). Van de deelnemende landen werd het laagste percentage gevonden
in Denemarken (1,5%).

8.6

Hulpvraag en incidenten

Verslavingszorg
Er zijn geen gegevens over het aantal mensen dat vanwege het gebruik van NPS hulp zoekt bij de
verslavingszorg of wordt opgenomen in algemene ziekenhuizen.

Incidenten
In dit jaarbericht zijn wel gegevens opgenomen van bronnen die informatie verschaffen over acute
gezondheidsincidenten in relatie tot NPS gebruik. De eerste is de Monitor Drugsincidenten (MDI, zie ook
bijlage G en bijlage A onder ‘Incidenten’) met meldingen van drugsgerelateerde gezondheidsverstoringen
door diverse gezondheidsdiensten. De tweede betreft informatieverzoeken van artsen en andere medisch
professionals bij het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC). Incidenten geregistreerd door
het NVIC en MDI worden niet analytisch/toxicologisch geverifieerd, maar beide monitoren geven een
beeld van de door NPS veroorzaakte gezondheidsincidenten.

Informatieverzoeken vanwege intoxicaties met NPS
Het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) voorziet artsen en andere hulpverleners van
informatie over de mogelijke gezondheidseffecten en behandeling van acute vergiftigingen. Tussen
2013 en 2017 is het aantal informatieverzoeken bij het NVIC over NPS bijna verviervoudigd. Het aantal
informatieverzoeken van medische professionals over NPS bij het NVIC is gestegen van 36 in 2013 naar
135 in 2017 (Kan et al., 2018). De meeste verzoeken betroffen, in lijn met de gebruikersonderzoeken,
het gebruik van 4-FA, en 2C-B.
• In 2017 werden verreweg de meeste informatieverzoeken gedaan voor 4-FA (in totaal 40), gevolgd
door 22 voor 2C-B.
• Voor de synthetische fenethylaminen anders dan 4-FA en 2C-B werden vier informatieverzoeken
gedaan voor 25I-NBOMe, eveneens vier voor 6-APB (benzofury), twee voor 2C-E, en eveneens twee
informatieverzoeken voor 4-FMA/2-FMA.
• In 2017 werden voor de synthetische cathinonen acht informatieverzoeken gedaan voor Flakka
(a-PVP), eveneens acht voor 3-MMC, vijf voor mefedron, en werd steeds één informatieverzoek
gedaan voor de middelen 4-MEC, 4P en hex-en.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

252

| JAARBERICHT 2018

• In 2017 werden voor de synthetische tryptaminen vier informatieverzoeken gedaan voor het middel
4-AcO-DMT, twee voor 5-MeO-DMT, en werd steeds één informatieverzoek gedaan voor de middelen
DMT en metocine.
• Het NVIC registreerde in totaal twee informatieverzoeken voor synthetische cannabinoïden.
• Voor designer benzodiazepinen en niet geregistreerde benzodiazepinen werden in 2017 in totaal
23 informatieverzoeken gedaan. Hierbij dient wel te worden opgemerkt dat één individuele patiënt
verantwoordelijk was voor minimaal 13 van de 23 informatieverzoeken.

Acute gezondheidsincidenten
In § 8.3 is beschreven dat een meerderheid van respondenten acute effecten na 4-FA gebruik hadden
ervaren. Slechte weinig van hen overwogen toen EHBO of andere medische hulp te zoeken: 1 op 10
respondenten. Twee derde van degenen die dit overwoog heeft dat uiteindelijk niet gedaan. Degenen
die wel hulp zochten, deden dat bij de spoedeisende hulp op een evenement (Van der Pol et al., 2017).
De Monitor Drugsincidenten (MDI) en het Letsel Informatie Systeem (LIS) (zie bijlage D.6) houden
gegevens bij over de aard en omvang van acute drugsgerelateerde gezondheidsincidenten (Lameijer,
Wijers, Croes, De Ruiter, & Valkenberg, 2018). De informatie wordt verzameld in een aantal regio’s
en geeft geen totaaloverzicht van het absolute aantal drugsgerelateerde gezondheidsincidenten in heel
Nederland.
Aan NPS gerelateerde incidenten hebben vooral betrekking op 4-FA. In 2012 werden voor het eerst enkele
4-FA-incidenten geregistreerd, in het vrije invoerveld van de categorie “overige drugs”; sinds 2015 is 4-FA
structureel opgenomen in de MDI (Lameijer et al., 2018). In 2017 was bij 343 meldingen van het totaal
van 5.905 door de deelnemers geregistreerde drugsincidenten 4-FA betrokken (6%). Bij 189 incidenten
was 4-FA de enige gebruikte drug (3%). De stof werd wegens ernstige gezondheidsverstoringen op 25
mei 2017 op lijst I van de Opiumwet geplaatst. Sindsdien is er een afname zichtbaar in het aandeel door
DIMS geteste 4-FA monsters (zie § 8.8), als ook in het aandeel drugsincidenten na gebruik van 4-FA. De
gegevens over de gebruikte drugs zijn grotendeels afkomstig van zelfrapportage.
• Op EHBO-posten steeg het aandeel incidenten na gebruik van 4-FA (als enige drug of in combinatie
met andere drugs) van 2012 (< 1%) tot en met 2016 (15%). Dit aandeel stabiliseerde in 2017 rond
de 13%.
• Op EHBO’s was 4-FA in het eerste half jaar van 2017 betrokken bij 17% van de incidenten. Na het
4-FA-verbod daalde het aandeel incidenten met 4-FA op EHBO’s in het tweede half jaar van 2017
naar 9%.
• De overige diensten zien weinig incidenten gerelateerd aan 4-FA; in 2017 was 4-FA betrokken bij
minder dan 1% van de drugsgerelateerde incidenten bij SEH’s, ambulancediensten en politieartsen.
• Bij 45% van de geregistreerde incidenten met 4-FA in 2017 was naast 4-FA ook een andere drug
gebruikt, meestal ecstasy (58%).
• In 2017 waren de meeste intoxicaties bij EHBO-posten na gebruik van 4-FA als enige drug licht
van aard (79%). Matige (19%) en ernstige (2%) intoxicaties kwamen net zo vaak voor als bij
geregistreerde incidenten na het gebruik van ecstasy.
In tabel 8.6 en figuur 8.6.1 worden de 4-FA-incidenten geregistreerd door EHBO-posten op grootschalige
evenementen samengevat over de gehele periode 2009-2017. Vanwege het lage aantal geregistreerde
incidenten bij de andere medische diensten worden gegevens uit deze diensten niet gepresenteerd.
• 48% van de patiënten die een EHBO-post bezochten vanwege problemen na gebruik van 4-FA was
vrouw. Dit is relatief hoog vergeleken met incidenten met andere typen drugs, waar het percentage
vrouwen gemiddeld rond de 30% ligt.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

253

| JAARBERICHT 2018

• Ongeveer 78% van de incidenten met 4-FA bij EHBO-posten betrof een persoon jonger dan 25 jaar.
Hiermee zijn de 4-FA-patiënten gemiddeld jonger dan patiënten op EHBO-posten die andere drugs
gebruikten.

Tabel 8.6	Incidenten met 4-FA geregistreerd door de Monitor Drugs Incidenten (MDI) op EHBOposten van grootschalige evenementen. Peiljaren 2009-2017
Incidenten op EHBO posten van grootschalige
evenementen

4-FA als enige drug

4-FA in combinatie met
andere drugs

Aantal incidenten

623

465

Man (%)

46%

60%

Leeftijd: <25 jaar (%)

76%

80%

Licht (%)I

83%

62%

Matig (%)II

15%

30%

Ernstig (%)III

2%

9%

Mate van intoxicatie*

*Percentages berekend op de bekende aantallen. Vanwege afronding tellen de percentages niet overal exact op tot 100%. I. Licht: goed aanspreekbaar, gebruik
merkbaar in gedrag. II. Matig: onvoldoende aanspreekbaar, duidelijk onder invloed. III. Ernstig: niet aanspreekbaar vanwege (sub)comateuze toestand of
geagiteerd/agressief gedrag, eventueel in combinatie met gestoorde vitale parameters (zoals hartslag, bloeddruk en ademhalingsfrequentie). Bron: MDI,
Trimbos-instituut (Lameijer et al., 2018).

Figuur 8.6.1 Aandeel incidenten met 4-FA op EHBO-posten tussen 2009 en 2017
16%
14%

12%
10%

8%
6%

4%
2%
0%

2009
(n=0)

2010
(n=0)

2011
(n=0)

2012
(n=3)

4-FA als enige drug

2013
(n=18)

2014
(n=55)

2015
(n=307)

2016
(n=456)

2017
(n=343)

4-FA in combinatie met andere drugs

Percentage incidenten met 4-FA van het totaal aantal incidenten op EHBO-posten tussen 2009-2017. Bron: MDI, Trimbos-instituutn (Lameijer et al., 2018)

Incidenten gerelateerd aan andere NPS worden veel minder vaak geregistreerd. Daar bij moet wel
worden aangetekend dat het niet mogelijk is om zonder toxicologische analyses een goed beeld van
deze incidenten te verkrijgen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

254

| JAARBERICHT 2018

• In 2017 registreerde de MDI incidenten gerelateerd aan de volgende overige NPS: 2C-B (25 keer),
fentanyl (3 keer), 3-MMC (3 keer), mefedron (2 keer) en overige NPS (9 keer).

8.7

Ziekte en sterfte

Het in kaart brengen van de gezondheidsschade vanwege NPS is lastig vanwege het grote aantal NPS en
de beperkt beschikbare informatie, maar de evidentie voor het verband tussen NPS en spoedeisende hulp
opnames en acute gezondheidsincidenten groeit (zie § 8.6) (European Monitoring Centre for Drugs and
Drug Addiction [EMCDDA], 2016). Ook zijn enkele sterfgevallen geregistreerd (vaak na combinatiegebruik
met andere middelen), hoewel het aantal lager blijft dan voor andere (traditionele) drugs, vermoedelijk
omdat NPS minder gebruikt worden (EMCDDA, 2016). Over de langetermijneffecten van NPS is nagenoeg
niets bekend.
Het precieze aantal incidenten en sterftegevallen door het gebruik van NPS in Nederland is niet bekend.
In de Doodsoorzakenstatistiek van het CBS zijn deze sterftegevallen niet of moeilijk te traceren. Specifieke
codes om deze stoffen te registreren ontbreken, voor zover het gebruik al als bijdragende of onderliggende
doodsoorzaak is geïdentificeerd. Alleen wanneer er een strafrechtelijk onderzoek plaatsvindt, onderzoekt
het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) een overlijdensgeval op alcohol, drugs, geneesmiddelen en
bestrijdingsmiddelen. In 2016 zijn er enkele ernstige vergiftigingen met 4-FA gemeld en daarvan hadden
er twee een dodelijke afloop (Coördinatiepunt Assessment en Monitoring nieuwe drugs [CAM], 2016).

Fenylethylaminen: 4-fluoramfetamine, 2C-B en 6-APB
Net als bij ecstasy, zijn ook bij andere fenylethylaminen snelle hartslag, hoge bloeddruk, hyperthermie,
agitatie, trillen, vergrote pupillen typische effecten. Naast deze overeenkomstige effecten zijn er ook
belangrijke verschillen: 2C-B en 6-APB kunnen ernstige psychische effecten zoals hallucinaties en
psychosen veroorzaken, hetgeen niet gerapporteerd is voor 4-FA. Daarnaast zijn 5-APB en 6-APB
geassocieerd met meer dan tien sterfgevallen, terwijl de internationale literatuur slechts één 4-FA sterfgeval
en geen enkel 2C-B geval beschrijft (Nugteren-van Lonkhuyzen, van Riel, Brunt, & Hondebrink, 2015).
Inmiddels is bekend dat 4-FA ook voor ernstige symptomen kan zorgen en zijn er in Nederland twee
sterfgevallen bekend (CAM, 2016).
• In 2016 zijn er enkele ernstige ongevallen gemeld met 4-FA, in een aantal van deze ongevallen was
er sprake van een hersenbloeding (Wijers, Croes, De Ruiter, & Valkenberg, 2017). Daarnaast hebben
enkele ziekenhuizen ook gevallen van overlijden gemeld na 4-FA gebruik. Toxicologisch onderzoek liet
zien dat bij deze casussen 4-FA in het bloed zat en geen enkele andere stof die als hoofdoorzaak kon
worden aangewezen (CAM, 2016). Eén persoon overleed aan de gevolgen van een hersenbloeding
en één persoon overleed aan de gevolgen van hartfalen. Daarnaast zijn er meer casussen gemeld van
personen met een hersenbloeding als gevolg van 4-FA gebruik. In al deze gevallen gingen er ernstige
hoofdpijnklachten aan vooraf. Deze casussen hebben geleid tot een hernieuwd inzicht in de effecten
van 4-FA en heeft de CAM doen besluiten te adviseren de stof op lijst I van de Opiumwet te plaatsen.
Dit advies is overgenomen door het Ministerie en 4-FA staat vanaf 25 mei 2017 op lijst I.
• Er is verder nauwelijks onderzoek gedaan naar de effecten en risico’s van 4-FA in mensen. In 2017
werden in het eerste humane onderzoek doseringen van 100 en 150 mg 4-FA toegediend aan 12
gezonde vrijwilligers (De Sousa Fernandes Perna et al., 2018). Na een tussentijdse evaluatie van de
veiligheid van vijf deelnemers om aan het onderzoek te blijven meedoen, werd de toediening van 150
mg gestaakt (zie ook § 8.6 en § 8.7).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

255

| JAARBERICHT 2018

• Er zijn weinig gegevens over de risico’s en incidenten beschikbaar voor 6-APB. In Nederland zijn geen
fatale incidenten gemeld, in het Verenigd Koninkrijk wel twee in 2012. NVIC informatieverzoeken
over 6-APB gaan meestal over combinatiegebruik met andere middelen. In 2013 was er slechts één
mono-intoxicatie met 5-APB/6-APB met hoge bloeddruk, agressie, verwardheid en hallucinaties.
• Wat betreft de blootstellingen in 2017 aan fenethylaminen, rapporteerde het NVIC 40
informatieverzoeken vanwege blootstellingen aan 4-FA, 22 blootstellingen aan 2C-B, vier
blootstellingen aan 25I-NBOMe, vier blootstellingen aan benzofury, twee blootstellingen aan 2C-E,
en eveneens twee blootstellingen aan 4-FMA/2-FMA (Kan et al., 2018). De klachten over 2C-B
betroffen “vergrote pupillen, hallucinaties, een versnelde hartslag en/of een verhoogde bloeddruk,
verwardheid, angst, agitatie, apathie, toegenomen zintuigelijke waarneming, slapeloosheid, droge
slijmvliezen, misselijkheid, bleke huid en transpireren”. De klachten voor 25I-NBOMe betroffen
“hevige verwardheid, een versnelde hartslag, geleidingsstoornissen van het hart en koorts met hevig
transpireren”.

Synthetische cathinonen: mefedron en methylon
De effecten van veel synthetische cathinonen lijken op die van amfetamine en methamfetamine. Sommige
synthetische cathinonen lijken qua sterkte en richting van effecten veel op die van amfetamine-achtigen
(mefedron of methylon), maar sommigen zijn veel potenter qua werking (MDPV of alfa-PVP) en
zorgen daarmee ook sneller voor symptomen van overdosering, waaronder psychoses, hartklachten en
hyperventilatie. Van een breed scala aan negatieve effecten, geven hartklachten, neurologische klachten
en psychiatrische klachten het vaakst aanleiding tot medische hulp (Karila, Megarbane, Cottencin, &
Lejoyeux, 2015).
• Mefedron is een stimulerende stof met op amfetamine en MDMA gelijkende effecten. De verslavende
werking is vermoedelijk groter dan die van MDMA. Symptomen van intoxicatie lijken ook op die van
andere stimulerende middelen, maar er zijn ook symptomen gerapporteerd die atypisch zijn voor
stimulantia (Karila et al., 2015).
• In Nederland rapporteerde het NFI in 2010 een geval van extreme agitatie en zelfverwonding met
dodelijke afloop na het gebruik van mefedron in combinatie met amfetamine (Lusthof et al., 2011).
Ook in het buitenland zijn tientallen sterfgevallen na mefedrongebruik beschreven (Loi et al., 2015;
White, 2016).
• Er is een aantal gevallen beschreven van ernstige complicaties na methylongebruik en ook zijn er
enkele fatale incidenten beschreven in de Verenigde Staten en een in Frankrijk (Barrios et al., 2016).
• Over alfa-PVP zijn 32 fatale incidenten beschreven in de wetenschappelijke literatuur, en nog eens
101 geregistreerd door het EMCDDA (in onder andere Finland, Hongarije, Polen, Zweden) (EMCDDA,
2015), naast tientallen niet-fatale incidenten.
• Over MDPV zijn ook tientallen fatale incidenten te vinden in de wetenschappelijke literatuur, maar
hiervan biedt ook het EMCDDA een goed overzicht (EMCDDA, 2016).
• Wat betreft de blootstelling in 2017 aan synthetische cathinonen, rapporteerde het NVIC acht
blootstellingen aan alfa-PVP, eveneens acht blootstellingen aan 3-MMC, vijf blootstellingen aan
mefedron, één blootstelling aan 4-MEC, één blootstelling aan 4P, en één blootstelling aan hex-en
(Kan et al., 2018).

Synthetische cannabinoïden
Synthetische cannabinoïden kunnen vaker en meer ernstige bijwerkingen veroorzaken dan natuurlijke
cannabis. Bovendien kunnen de verschillende synthetische cannabinoïden op een onvoorspelbare
manier met elkaar interacteren en kunnen de producten waarin de synthetische cannabinoïden worden
aangeboden ook nog eens versnijdingsproducten bevatten (Mills, Yepes, & Nugent, 2015).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

256

| JAARBERICHT 2018

• Synthetische cannabinoïden zijn in verband gebracht met herseninfarcten, lever- en nierschade en
het verergeren van psychiatrische klachten (Castaneto et al., 2014; Papanti et al., 2013). Buiten
cathinonen, lijken synthetische cannabinoïden vaker tot ziekenhuisopnames te leiden dan andere NPS
(Dines et al., 2015). De meest voorkomende bijwerkingen zijn snelle hartslag, agitatie en sufheid.
• Een recente studie laat zien dat patiënten in een psychiatrische instelling die synthetische cannabinoïden
gebruiken veel meer symptomen van psychose en andere psychopathologie (agitatie, angst) laten zien
dan patiënten die natuurlijke cannabis gebruiken (Nia, Medrano, Perkel, Galynker, & Hurd, 2016).
• Naast de acute effecten, kan stoppen met dagelijks gebruik van synthetische cannabinoïden leiden
tot ernstige onttrekkingsverschijnselen zoals terugkerende insulten, snelle hartslag, pijn op de borst,
hartkloppingen en ademhalingsproblemen. Mildere symptomen zijn craving (hunkering), hoofdpijn,
ernstige angst, slapeloosheid, misselijkheid, braken, geen eetlust en zweten (Cooper, 2016). Patiënten
die zich in Nieuw-Zeeland meldden bij de verslavingszorg vanwege het gebruik van synthetische
cannabinoïden, noemden onttrekkingsverschijnselen als belangrijkste reden om hulp te zoeken
(Macfarlane & Christie, 2015).
• In Nederland lijkt het gebruik van synthetische cannabis beperkt (zie § 8.3). Verondersteld wordt dat
vanwege de goede kwaliteit en ruime beschikbaarheid van cannabis, en vanwege het gedogen van
cannabisgebruik, synthetische cannabinoïden in Nederland weinig worden gebruikt in de traditionele
harddrugsscene of door het uitgaanspubliek (Van Amsterdam, Brunt, & Van Den Brink, 2015).
• Hallucinaties, wanen, hoge bloeddruk, misselijkheid, verwardheid, duizeligheid, pijn op de borst en
acute nierschade, psychose en psychose-achtige symptomen lijken ook vaker voor te komen na het
gebruik van synthetische cannabinoïden, mogelijk omdat deze potenter zijn dan natuurlijke cannabis
en geen CBD bevatten (Mills et al., 2015; Van Amsterdam et al., 2015).
• In 2018 publiceerde het EMCDDA diverse risicoschattingen voor synthetische cannabinoïden
(5F-MDMB-PINACA; AB-CHMINACA; ADB-CHMINACA, CUMYL-4CN-BINACA). Voor deze middelen
zijn tal van fatale en niet-fatale intoxicaties gerapporteerd, in diverse Europese landen, waaronder het
Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Zweden (EMCDDA, 2018b; 2018c, 2018e, 2018f).

Synthetische opioïden: fentanyl-achtigen
In 2018 publiceerde het CAM een quick scan over de risico’s van fentanyl en fentanyl-achtigen
(CAM, 2018). Het EMCDDA publiceerde in 2018 risico-analyses voor carfentanyl (EMCDDA, 2018b),
4-Fluoroisobutyrylfentanyl (4F-iBF) (EMCDDA, 2018d), tetrahydrofuranylfentanyl (THF-F) (European
Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction, 2018j), cyclopropylfentanyl (EMCDDA, 2018g), en
methoxyacetylfentanyl (EMCDDA, 2018i).
• Het CAM noemt als bijwerkingen van het gebruik van fentanyl en fentanyl-achtigen onder andere
slaperigheid, vertraagde ademhaling, obstipatie, pupilvernauwing, misselijkheid, jeuk, lage bloeddruk,
aandrang om te moeten urineren, flauwvallen, stijfheid van de borstwand, hoofdpijn, verwardheid,
en spierspasmen (CAM, 2018).
• Het abrupt stoppen met het gebruik van fentanyl en fentanyl-achtigen kan leiden tot
ontwenningsverschijnselen die gepaard gaan met maagkrampen, zweten, een verhoogde hartslag en
een verhoogde bloeddruk.
• Van 2013 tot 2017 meldde de GGD Amsterdam in totaal zeven sterfgevallen waarin fentanyl een
rol had gespeeld bij het overlijden. Kleine hoeveelheden kunnen daarbij al een fatale overdosis
veroorzaken.
• Voor een aantal Europese landen samengenomen, rapporteerde het EMCDDA in totaal 61
sterfgevallen gerelateerd aan carfentanyl (EMCDDA, 2018f); 20 voor 4F-iBF (EMCDDA, 2018d) en
14 voor THF-F (allemaal in Zweden) (EMCDDA, 2018k). Voor cyclopropylfentanyl rapporteerde het
EMCDDA 60 sterfgevallen, waarvan 59 in Zweden en één in Noorwegen (EMCDDA, 2018g). Voor
methoxyacetylfentanyl rapporteerde het EMCDDA zes sterfgevallen die alle zes waren gesignaleerd
in Zweden (EMCDDA, 2018i).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

257

| JAARBERICHT 2018

8.8

Aanbod en markt

Kwaliteit en prijs
Veel NPS worden geproduceerd in China en (in mindere mate in) India en in bulk ingevoerd naar Europa.
Daar worden ze soms vermengd, in kleine hoeveelheden verpakt en doorverkocht aan consumenten
(EMCDDA, 2016). De NPS worden vaak online verkocht, aangezien ze veelal (nog) niet onder de
Opiumwet zijn gebracht (Koning & Niesink, 2013; Soska & Christin, 2015). In 2017 werden bij het DIMS
573 monsters (5% van totaal) aangeboden die online gekocht waren door de gebruikers. Van deze groep
ging het in 298 gevallen (52%) om NPS, en in 275 gevallen om klassieke drugs (48%). Dit betekent
dat NPS in verhouding veel vaker online worden gekocht, met respectievelijk 14% online verkoop voor
NPS versus 3% online verkoop voor klassieke drugs (Van der Gouwe & Rigter, 2018). Opvallend aan de
online gekochte NPS is dat ze vaak via standaard websites gekocht worden, terwijl klassieke drugs vaker
via cryptomarkets (darkweb) gekocht worden (Van der Gouwe, Brunt, van Laar, & van der Pol, 2017).
Het Drugs Informatie en Monitoring Systeem (DIMS) monitort de markt van illegale drugs (Van der
Gouwe & Rigter, 2018). Daarvoor wordt gebruik gemaakt van de analyse van stoffen die aanwezig zijn
in drugsmonsters die consumenten bij instellingen voor verslavingszorg inleveren. Een deel van deze
monsters wordt herkend bij de instelling zelf. Monsters met onbekende samenstelling en alle monsters in
poedervorm, zoals cocaïne, worden doorgestuurd naar het laboratorium voor chemische analyse.
Al sinds het begin van het DIMS worden er stoffen aangeleverd die nog niet eerder als drug werden
gebruikt. Met de opkomst van het fenomeen NPS in Europa worden ook bij het DIMS geregeld nieuwe
stoffen aangeleverd, die steeds vaker via internet zijn aangekocht (Van der Gouwe & Rigter, 2018). Deze
NPS worden door het DIMS actief gemonitord (zie bijlage A voor de gehanteerde definitie van NPS).
• In de periode vanaf 2008/2009, tijdens de ‘dip’ in de ecstasymarkt (zie § 6.8) kwamen NPS vooral
voor als versnijding of vervanging in klassieke drugs. Sinds 2012 is het aantal monsters dat specifiek
als NPS werd aangekocht toegenomen (Hondebrink, Nugteren-van Lonkhuyzen, Van Der Gouwe, &
Brunt, 2015). Dit suggereert dat er een specifieke markt voor NPS is ontstaan. Vooral 4-FA bleek een
‘drug of choice’ te zijn (zie ook § 8.3 en § 8.6).
• Figuur 8.8.1 laat een toename in het aantal NPS zien die de afgelopen jaren zijn aangeboden bij het
DIMS van 246 in 2012 tot 1.634 in 2016. Het gaat hier om samples die doelbewust aangekocht zijn
als NPS. De toename van het aantal monsters dat NPS bevat werd in 2016 met name veroorzaakt
door een toename in het aantal 4-FA monsters. In 2017 is een lichte daling te zien in het aantal NPS
aangeleverd bij het DIMS, ook deze daling werd met name veroorzaakt door een afname in het aantal
4-FA monsters.
• In figuur 8.8.1 is te zien dat de hoeveelheid monsters waarin 4-FA is aangetroffen door het DIMS en
het aantal monsters aangeleverd als 4-FA en getest in het lab vrijwel gelijk is. Dit betekent dat 4-FA
vrijwel uitsluitend als drugs of choice is verkocht sinds 2013 en dat deze monsters doorgaans inderdaad
4-FA bevatten.
• Sinds het verbod in 2017 worden echter meer monsters gezien die verkocht zijn als 4-FA, maar die
een andere werkzame stof bevatten. In 2018 zetten de trends zichtbaar in figuur 8.8.1 zich door: het
aantal monsters aangekocht als 4-FA neemt af, de zuiverheid van 4-FA monsters neemt af, en het
aandeel andere NPS neemt toe (Van der Gouwe & Rigter, 2018).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

258

| JAARBERICHT 2018

Figuur 8.8.1 Aantal bij het DIMS aangeleverde NPS, vanaf 2013

September:
Waarschuwing 4-FA
1800

Mei:
Verbod 4-FA

1600
1400

Sample aangekocht als 4-FA

1200

Sample aangekocht als andere NPS
1000

Aangekocht als 4-FA, getest in lab
800

4-FA aangetoond door lab

600
400
200
0

2013

2014

2015

2016

2017

Bron: DIMS, 2018. (GHB en ketamine niet meegerekend; zie daarvoor respectievelijk hoofdstuk 9 en hoofdstuk 16)

Tabel 8.8.1 geeft een overzicht van alle monsters die sinds 2005 in het laboratorium geanalyseerd
zijn (zowel pillen, poeders, vloeistoffen, of anderszins). Er is een selectie gemaakt van NPS die in dit
hoofdstuk zijn uitgelicht en stoffen die in het kader van het Europees Early Warning System (EWS) worden
gemonitord of anderszins een mogelijk gevaar voor de volksgezondheid vormen.
Deze stoffen kunnen dus zijn aangetroffen in monsters die zijn gekocht als ecstasy of MDMA (pil
of poeder), speedpoeder, cocaïnepoeder, of ‘anderszins’. Naast het monitoren van de stoffen die
daadwerkelijk worden aangetroffen in de drugssamples, geeft deze categorie als ‘anderszins’ aangekochte
drugs een indruk van wat de gebruiker denkt te hebben gekocht.
• Van de ‘anderszins’ aangekochte monsters in 2017 waren 425 monsters aangeleverd (en dus bewust
door de consument aangekocht) als 2C-B, 684 als 4-FA (4-fluoramfetamine, 4-FMP), 65 als 5/6- APB,
10 als methylon, 2 als 2-FA en 3-FA, 25 als 3-MMC, 8 als methoxetamine (MXE) en 441 als ketamine.
Dit is inclusief tabletten die herkend zijn en niet in het laboratorium geanalyseerd en ongeacht wat er
daadwerkelijk in de drugsmonsters is aangetroffen.
• Het totaal aantal bij het DIMS binnengekomen consumentenmonsters is tussen 2016 en 2017 met
7% toegenomen van 11.215 tot 11.962. Dit is vrijwel vergelijkbaar met het aantal samples in 2015:
11.914.

Fenylethylamines: 4-fluoramfetamine, 2C-B en 6-APB
• Van alle op de Nederlandse drugsmarkt aanwezige NPS is 4-FA nog steeds de meest populaire NPS
(§ 8.2). 4-FA wordt sinds 2009 aangetroffen, het aantal monsters waarin het DIMS 4-FA aantrof
verviervoudigde tussen 2013 en 2014 en steeg daarna tot 2016 (tabel 8.8.1). Ook het aantal monsters
dat bewust was aangekocht als 4-FA steeg, hetgeen duidde op een groeiende groep gebruikers met
interesse voor 4-FA (zie ook § 8.3 en § 8.6).
• 4-FA werd door consumenten in 2017 het vaakst gekocht in tabletvorm (45%) met een gemiddeld
gehalte van 117 mg (alleen laboratoriumsamples meegerekend die ook daadwerkelijk 4-FA bevatten).
Daarnaast waren poeders (34%) en capsules (20%) hoofdzakelijk de vormen waarin 4-FA werd
gekocht, met respectievelijk gemiddelde gehaltes van 70% en 69% 4-FA wanneer een sample ook
daadwerkelijk 4-FA bevatte.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

259

| JAARBERICHT 2018

• Medio jaren negentig werd 2C-B veel aangetroffen in ecstasypillen, maar sinds 2008 wordt 2C-B
geregeld aangeboden als drugsmonster (drug of choice). In de afgelopen vijf jaren deed zich een
toename voor. 2C-B werd in 2017 het vaakst gekocht in tabletvorm (95%), die gemiddeld 10,9 mg
2C-B bevatten.
• 6-APB wordt de afgelopen jaren met enige regelmaat bij het DIMS aangeleverd. In 2017 waren er 64
monsters, in verschillende verschijningsvormen, die 6-APB (en meestal ook 5-APB) bevatten.

Cathinonen: mefedron & methylon
• Mefedron (4-MMC) wordt sinds 2009 door het DIMS aangetroffen. Sinds 2015 wordt mefedron
vaker bewust als drug aangekocht, in plaats van een ‘vervuiling’ in ecstasytabletten zoals de jaren
daarvoor (zie § 6.8).
• In 2017 bevatten in totaal 33 monsters mefedron en 9 monsters methylon, meestal in poedervorm.
• Ook 3-MMC werd in 2017 relatief vaak aangetroffen, 54 keer. Vaak is 3-MMC ook de drug of choice
(33%), maar soms een vervangende stof in mefedron (13%) of ecstasy (15%). De Amsterdamse
Antenne-monitor signaleert een toenemend gebruik in sommige netwerken, mogelijk ter vervanging
van 4-FA (Nabben et al., 2018).

Synthetische cannabinoïden
• In tegenstelling tot andere Europese landen waar synthetische cannabinoïden de afgelopen jaren steeds
populairder zijn geworden, lijkt er in Nederland weinig interesse van drugsgebruikers voor te zijn. In
2017 werden bij het DIMS drie synthetische cannabinoïden aangetroffen.

Overig: synthetische opioïden, methoxetamine en andere NPS
• In tegenstelling tot andere Europese landen worden er relatief weinig synthetische opioïden
aangetroffen in Nederland. In 2017 is 6 keer U-47700 aangetroffen en 1 keer furanylfentanyl.
Opvallend is dat de synthetische opioïden doorgaans de ‘drug of choice’ zijn (slechts één keer niet
bij U-47700)
• Het aantal monsters dat methoxetamine bevatte was met 12 in 2017 lager dan in 2016 (19), en een
stuk lager dan in 2015 (41). Dit is mogelijk het gevolg van de strafbaarstelling in juni 2015.
• De zogeheten NBOMe’s zijn fenylethylaminen die in opkomst lijken te zijn op de Europese
drugsmarkt, maar in Nederland nog relatief weinig gezien worden. In 2017 werd door het DIMS 2
keer 25B-NBOMe,2 keer 25I-NBOMe, 1 keer 25H-NBOMe, en 1 keer 25C-NBOMe gezien.
• PMMA komt vrijwel uitsluitend voor als vervuiling in ecstasy: in 2017 werden slechts 2 monsters met
PMMA aan het DIMS aangeleverd, beide waren verkocht als ecstasy. Het CAM en het EMCDDA
voerden in 2003 een risicoschatting uit voor PMMA. Naar aanleiding hiervan is het middel op Lijst I
van de Opiumwet geplaatst.
• Sinds in 2012 het middel 4-methylamfetamine (4-MA) op lijst I van de Opiumwet geplaatst werd, is
ook het aantal keer dat deze stof werd aangetroffen gedaald van 199 in 2012 naar 4 keer in 2017 (zie
ook hoofdstuk 7). In alle gevallen werd de 4-MA aangetroffen in speedpoeders.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

260

| JAARBERICHT 2018

Tabel 8.8.1

Aantal in het laboratorium of met FT-IR geanalyseerde monsters met een NPS, vanaf 2007
2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

Totaal aantal
monsters

4.727

4.671

5.086

5.735

5.783

5.985

5.705

5.906

6.389

6.162

6.428

2C-B

21

75

81

79

61

78

76

170

114

138

179

4-FA

-

6

89

50

74

95

105

406

478

702

394

6-APB

-

-

-

-

8

10

18

43

38

62

64

Mefedron

-

-

63

62

42

14

9

15

42

44

33

Methylon

2

4

6

5

16

22

26

23

8

14

11

Synthetische
cannabinoïden

-

-

-

-

-

0

1

4

2

2

3

Methoxetamine

-

-

-

-

13

21

64

36

41

19

8

25I-NBOMe

-

-

-

-

-

1

12

15

9

0

2

PMA/PMMA

0

0

0

40

46

37

66

47

29

13

3

4-MA

-

-

4

109

117

199

87

48

13

3

4

mCPP

323

331

423

209

114

115

63

53

23

12

7

Gegevens over 2007-2017 betreffen alleen monsters (pillen, poeders, vloeistoffen e.d.) die in het laboratorium zijn geanalyseerd I. Pillen met meer dan 1 mg. - =
Niet gemeten. Bron: DIMS, Trimbos-instituut.

Prijs
De Amsterdamse Antenne-monitor en het DIMS-project geven een indicatie van de prijs die een
consument betaalt voor NPS. Vergeleken met de traditionele drugs worden relatief weinig NPS monsters
bij het DIMS aangeboden, waardoor de gemiddelden als indicatief moeten worden beschouwd.
Consumenten die drugsmonsters aankochten als NPS en bij het DIMS lieten testen betaalden in 2017
(afgerond) gemiddeld (Van der Gouwe & Rigter, 2018):
• 2C-B: €4 per pil
• 4-FA : €5 per pil, €6 per capsule, €15 per gram.
Andere NPS worden te weinig bij DIMS aangeboden om een reële prijsindicatie te kunnen geven (voor
GHB: zie § 9.8 en voor ketamine: zie Hoofdstuk 13).
In het Antenne-onderzoek 2017 (Nabben et al., 2018) werden vergelijkbare prijzen door sleutelfiguren
in het Amsterdamse uitgaansleven genoemd:
• 2C-B: €5-6 per pil
• 4-FA: €4-5 per pil, €10-15 per gram poeder.
NPS worden vaker dan traditionele drugs online aangeschaft. Opvallend is dat zowel voor gewone drugs
als voor NPS lijkt te gelden dat de drugs ongeveer even zuiver zijn als samples die op straat worden
verkocht, en dat de prijzen online doorgaans iets hoger zijn. Hierbij moet wel rekening worden gehouden
met het feit dat de Nederlandse straatmarkt doorgaans erg zuiver en goedkoop is in verhouding tot andere
landen (Van der Gouwe et al., 2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

261

| JAARBERICHT 2018

9. GHB
9.1 Laatste feiten en trends

 pagina 264

9.2 Gebruik: algemene bevolking

 pagina 264

9.3 Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

 pagina 268

9.4 Problematisch gebruik

 pagina 273

9.5 Gebruik: internationale vergelijking

 pagina 274

9.6 Hulpvraag en incidenten

 pagina 275

9.7 Ziekte en sterfte

 pagina 281

9.8 Aanbod en markt

 pagina 283

NATIONALE DRUG MONITOR

|

262

| JAARBERICHT 2018

9. GHB
Inleiding
GHB staat voor gammahydroxyboterzuur en is een dempend middel dat vroeger werd gebruikt als
slaapmiddel en narcosemiddel. Het wordt doorgaans verkocht in de vorm van een vloeistof. Evenals
alcohol veroorzaakt GHB een lichte roes, maar het kan ook hallucinaties veroorzaken en een stimulerende
werking hebben. Motieven om GHB te gebruiken zijn het krijgen van meer zelfvertrouwen, socialer
worden, geluk, euforie, meer energie, de ontspannen high, het vergeten van problemen en een verhoogde
seksuele respons (Grund, De Bruin, & Van Gaalen, 2018). GHB kan bij de ‘gewone’ recreatieve doseringen
ook ongewenste effecten hebben zoals vermoeidheid, vergeetachtigheid, misselijkheid, overgeven en
stuiptrekkingen. Bij een hogere dosering (overdosering) kan de gebruiker in coma raken. Het verschil
tussen de ‘recreatieve’ dosering en overdosering is vaak klein. Bij het ontwaken uit een coma voelt de
persoon zich wakker en alert, maar soms ook gedesoriënteerd of agressief. GHB staat in de media ook wel
bekend als ‘rape drug’, maar de link tussen het gebruik van GHB en seksueel misbruik is slechts in enkele
gevallen vastgesteld (§ 9.6). GHB-gebruik komt voor in verschillende groepen mensen zoals uitgaanders,
‘hangjongeren’, gemarginaliseerde groepen en thuisgebruikers. Problemen met GHB kennen een sterke
regionale variatie en er is sprake van typische ‘brandhaarden’ (Nabben & Korf, 2016a, 2016b; Nijkamp
& Lemmers, 2018).
GHB is een middel dat al na enkele weken dagelijks gebruik tot verslaving kan leiden. Acute onthouding
kan riskant zijn. De ingrediënten voor GHB, zoals GBL (gamma-butyrolacton) en natronloog
(gootsteenontstopper), zijn eenvoudig te verkrijgen. GBL is een schoonmaakmiddel dat via internet kan
worden besteld. Ook het recept om zelf thuis GHB te maken staat op internet. Het brouwen van GHB
is daarmee voor sommigen een “doe-het-zelf project” geworden (Benschop, Nabben, & Korf, 2011). In
pure vorm is GBL nog sterker dan GHB en gebruik is gevaarlijk: in onverdunde vorm kan GBL irritatie en
ernstige beschadiging van de slokdarm en de maag veroorzaken. Het gebruik van GBL komt weinig voor.
In 2016 had naar schatting slechts 0,2% van de algemene bevolking van 18 jaar en ouder ooit in het
leven GBL gebruikt (LSM-A Middelen/Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM en CBS). De meeste
GBL-gebruikers hadden ook ooit GHB gebruikt.
Het Coördinatiepunt Assessment en Monitoring nieuwe drugs (CAM) heeft de risico’s van GHB ingeschat
op gemiddeld tot hoog (Coördinatiepunt Assessment en Monitoring nieuwe drugs, 2011). Het risico
van GBL wordt even groot geacht als dat van GHB, maar gezien de signalen dat gebruik van GBL
in Nederland slechts op beperkte schaal voorkomt, is er vooralsnog geen sprake van een omvangrijk
volksgezondheidsprobleem (Coördinatiepunt Assessment en Monitoring nieuwe drugs [CAM], 2013). GBL
wordt in het lichaam snel omgezet in GHB en is daarmee net zo verslavend als GHB. Ook andere klinische
effecten komen overeen tussen beide producten. De WHO Expert Committee on Drug Dependence
(ECDD) concludeerde in haar risicoschatting van GBL in 2014 dat de volksgezondheidsrisico’s vanwege
misbruik van GBL ernstig zijn. Gelet op het feit dat GBL omgezet wordt in GHB (een middel op lijst II van
het Psychotropenverdrag uit 1971) en bovendien geen therapeutisch nut heeft, werd geadviseerd om
GBL op lijst I te plaatsen (bestemd voor middelen met een afhankelijkheidsrisico die geen therapeutische
toepassing hebben). Echter, vanwege het wijdverbreide industriële gebruik van GBL heeft de Commissie

NATIONALE DRUG MONITOR

|

263

| JAARBERICHT 2018

voor Narcotische drugs van de VN besloten GBL niet onder het verdrag te laten vallen (United Nations
Commission on Narcotic Drugs, 2015).
Aangezien GBL meestal niet apart wordt geregistreerd of uitgevraagd in onderzoek, hebben de cijfers in
dit hoofdstuk betrekking op GHB/GBL, tenzij anders aangegeven.
GHB is op 9 mei 2012 verplaatst van lijst II naar lijst I van de Opiumwet (zie § 2.1). Met deze wijziging is
een signaal over de risico’s aan (potentiële) consumenten gegeven en is tevens de handel in precursoren,
zoals GBL en 1,4-BD, gericht op de productie van GHB, als voorbereidingshandeling strafbaar geworden.

9.1

Laatste feiten en trends

De belangrijkste feiten en trends over GHB in dit hoofdstuk zijn:
• In de algemene bevolking van 18 jaar en ouder lag in 2017 het percentage GHB-gebruikers lager dan
dat van ecstasy, cocaïne, en amfetamine (§ 9.2).
• Na de aanvankelijke daling tussen 2015 en 2016 in het laatste-jaar-gebruik en het laatste-maandgebruik, is er in 2017 weer een lichte stijging (§ 9.2).
• Scholieren van het regulier onderwijs hadden in 2015 weinig ervaring met GHB (§ 9.3).
• GHB kent uiteenlopende groepen van gebruikers, variërend van uitgaande jongeren en jongvolwassenen
tot thuisgebruikers en gemarginaliseerde groepen. Ook wordt het middel door mannen die seks hebben
met mannen voor ‘chemsex’ gebruikt, maar cijfers over de omvang ontbreken (§ 9.3 en § 9.4).
• De hulpvraag vanwege GHB-verslaving bij de instellingen voor verslavingszorg nam toe tussen 2007 en
2012 en stabiliseerde zich tot en met 2015 (§ 9.6). Het aandeel van GHB in de totale verslavingszorg
bleef echter klein. Het aandeel van de jongere cliënten nam af.
• GHB-verslaving gaat vaak samen met andere psychische stoornissen en de terugval na klinische
detoxificatie is aanzienlijk (§ 9.6).
• Het aandeel geregistreerde gezondheidsincidenten na drugsgebruik met GHB als primaire drug is
lager in de Randstad (Amsterdam en Rotterdam) dan in regio’s buiten de Randstad (Brabant-Zuid,
Gelderland-Midden en Enschede) (§ 9.6).
• Er is geen zicht op het aantal sterfgevallen waarbij GHB betrokken is (§ 9.7).
• GHB blijft een relatief goedkope drug, de prijzen (per liter) stegen in 2014 maar zijn daarna weer
gedaald (§ 9.8).

9.2

Gebruik: algemene bevolking

Dit hoofdstuk beschrijft kerngegevens over GHB-gebruik in de volwassen bevolking van 18 jaar en ouder
op basis van de Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor, jaarlijks uitgevoerd door het CBS i.s.m. RIVM
en Trimbos-instituut. Aanvullende gegevens zijn afkomstig uit de tweejaarlijkse Aanvullende Module
Middelen van de Leefstijlmonitor (LSM-A Middelen) 2016 (zie bronnentabel en bijlage D.2.). Daar waar
resultaten zijn opgenomen uit de LSM-A Middelen, wordt dit apart vermeld.

Kerncijfers 2017
In de algemene bevolking van 18 jaar en ouder ligt het percentage GHB-gebruikers lager dan dat van
ecstasy, cocaïne, en amfetamine. In 2017 heeft anderhalf procent van de volwassenen ervaring met GHB
(tabel 9.2.1). Minder dan een half procent gebruikte in het afgelopen jaar.
• Dit komt neer op ruim 200 duizend volwassen Nederlanders die ooit GHB gebruikten.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

264

| JAARBERICHT 2018

Tabel 9.2.1	Percentage en absolute aantal GHB-gebruikers in de bevolking van 18 jaar en ouder. Peiljaar
2017

(%)

Absoluut aantal
(afgerond op 10.000)

Absoluut aantal
95% Betrouwbaarheidsinterval

Ooit

1,5

210.000

170.000-250.000

Laatste jaar

0,4

50.000

30.000-80.000

Laatste maand

0,1

20.000

0-30.000

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar en in de laatste maand. Het geschatte absolute aantal Nederlanders van 18 jaar en ouder dat GHB gebruikt is
afgerond op tienduizendtallen. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017. (Zie bijlage D.2 voor resultaten van
voorgaande bevolkingsstudies onder mensen van 15-64 jaar.)

Trend in GHB-gebruik
Vanaf 2015 zijn vergelijkbare gegevens beschikbaar over het gebruik van GHB in de algemene bevolking
in de leeftijdsgroep van 18 jaar en ouder, de standaard voor kerncijfers over drugsgebruik (figuur 9.2.1).
• Sinds 2015 is geen statistisch significant verschil gevonden in het percentage mensen van 18 jaar en
ouder dat ervaring heeft met GHB (figuur 9.2.1).
• Tussen 2015 en 2016 was er een lichte daling (statistisch significant) in het percentage laatste-jaargebruikers en laatste-maand-gebruikers. Het percentage in 2017 ligt daar tussenin en verschilt niet
van beide voorgaande jaren.
Het gebruik van GHB werd in het afgelopen decennium ook in 2005, 2009 en 2014 gemeten. Vanwege
herhaalde wijzigingen in de onderzoeksmethode zijn alleen gegevens vergelijkbaar die zijn verzameld vanaf
2014 (zie bijlage D.2). In 2014 werd GHB-gebruik alleen onder 15-64-jarigen gemeten (de internationale
standaard leeftijdsgroep van het European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction (EMCDDA),
zie § 9.5). Trendgegevens sinds 2014 voor 15-64-jarigen staan in bijlage D.2 beschreven.
• Het ooitgebruik in de leeftijdsgroep van 15-64 jaar schommelt sinds 2014 maar verschilt niet statistisch
significant (zie bijlage D.2).
• De schommelingen in laatste-jaar-gebruik (0,3% in 2016 tot 0,6% in 2015) en in laatste-maand
gebruik (0,1% in 2014 en 2016 tot 0,3% in 2015) zijn wel statistisch significant. Echter, voor de
leeftijdsgroep van 15-64 jaar verschillen de percentages in 2017 niet statistisch significant met
voorgaande jaren. Dit bleek hierboven ook te gelden voor de bevolking van 18 jaar en ouder.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

265

| JAARBERICHT 2018

Figuur 9.2.1 GHB-gebruikers in de bevolking van 18 jaar en ouder vanaf 2015, naar geslacht

Ooit

%

Laatste jaar

Laatste maand

5
4
3
2
1
0

2015
2,2
0,9
1,6

Mannen
Vrouwen
Totaal

2016
1,9
0,7
1,3

2017
2,1
1,0
1,5

2015
0,7
0,4
0,5

2016
0,4
0,2
0,3

2017
0,7
0,1
0,4

2015
0,3
0,1
0,2

2016
0,2
0,0
0,1

2017
0,3
0,0
0,1

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar en in de laatste maand. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.
(Zie bijlage D.2 voor resultaten van voorgaande bevolkingsstudies onder mensen van 15-64 jaar.)

Geslacht
Meer mannen (2,1%) dan vrouwen (1,0%) hebben ervaring met GHB (figuur 9.2.1).

Leeftijd
Het ooitgebruik en laatste-jaar-gebruik ligt het hoogst onder 25-29-jarigen. Het aantal gebruikers van GHB
in de steekproef is te laag om voor laatste-maand-gebruik een uitsplitsing te maken naar leeftijdsgroepen.

Figuur 9.2.2 GHB-gebruikers in de bevolking van 18 jaar en ouder, naar leeftijdsgroep. Peiljaar 2017
%

6
5
4
3

2
1

0
Ooit (%)
Laatste jaar (%)
Laatste maand (%)

18-19
0,9
0,9

20-24
2,7
1,2

25-29
5,2
1,5

30-39
3,0
0,6

40-49
2,0
0,4

50-64
0,4
0,0

65+
0,0
0,0

Totaal 18+
1,5
0,4
0,1

Percentage gebruikers ooit en in het laatste jaar per leeftijdsgroep. Het aantal laatste-maand-gebruikers van GHB in de steekproef is te laag om een
uitsplitsing te maken naar leeftijdsgroepen. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

266

| JAARBERICHT 2018

Opleidingsniveau
Er is geen statistisch significant verschil in ooitgebruik van GHB naar opleidingsniveau, maar
hoogopgeleiden gebruikten het middel wel vaker in het laatste jaar dan middelbaar opgeleiden en
laagopgeleiden (tabel 9.2.2). Het aantal gebruikers van GHB in de steekproef is te laag om voor laatstemaand-gebruik een uitsplitsing te maken naar opleidingsniveau.

Tabel 9.2.2	Gebruik van GHB in de bevolking van 18 jaar en ouder naar opleidingsniveauI. Peiljaar 2017

Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

Laagopgeleid

1,3

0,3

-

Middelbaar opgeleid

1,6

0,2

-

Hoogopgeleid

1,8

0,7

-

Percentage gebruikers ooit en in het laatste jaar naar opleidingsniveau. Het aantal laatste-maand-gebruikers van GHB in de steekproef is te laag om een
uitsplitsing te maken naar opleidingsniveau. I. Opleidingsniveau: 18-24 jaar hoogst gevolgd niveau, 25 en ouder hoogst behaald niveau: Laagopgeleid =
basisonderwijs, LBO, MAVO, VMBO; Middelbaar opgeleid = MBO, HAVO, VWO; Hoogopgeleid = HBO of universiteit. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor
CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Migratieachtergrond
Het ooit- en laatste-jaar-gebruik verschilt niet statistisch significant tussen groepen met een verschillende
migratieachtergrond (tabel 9.2.3). Het aantal gebruikers van GHB in de steekproef is te laag om voor
laatste-maand-gebruik een uitsplitsing te maken naar migratieachtergrond.

Tabel 9.2.3	Gebruik van GHB in de bevolking van 18 jaar en ouder naar migratieachtergrondI.
Peiljaar 2017

Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

Nederlandse achtergrond

1,7

0,4

-

Westerse migratieachtergrond

0,7

0,0

-

Niet-Westerse migratieachtergrond

1,5

0,6

-

Percentage gebruikers ooit in het leven en laatste jaar. Het aantal laatste-maand-gebruikers van GHB in de steekproef is te laag om een uitsplitsing te maken
naar migratieachtergrond. I. Kenmerk dat weergeeft met welk land een persoon verbonden is op basis van het geboorteland van de ouders of van zichzelf (zie
ook bijlage A “Migratieachtergrond). Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Stedelijkheid
Gebruik van GHB komt statistisch significant meer voor in grote steden dan elders (tabel 9.2.4). In zeer
stedelijke gebieden ligt het percentage ooitgebruikers ongeveer twee keer hoger dan in de rest van
Nederland. Het laatste-jaar-gebruik ligt er drie keer hoger.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

267

| JAARBERICHT 2018

Tabel 9.2.4

Gebruik van GHB in de bevolking van 18 jaar en ouder naar stedelijkheidI. Peiljaar 2017

Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

(Zeer) sterk stedelijk

1,9

0,6

-

Matig stedelijk

0,8

0,2

-

Weinig/niet stedelijk

1,2

0,2

-

Percentage gebruikers ooit in het leven en in het laatste jaar. Het aantal laatste-maand-gebruikers van GHB in de steekproef is te laag om een uitsplitsing te
maken naar stedelijkheid. I. Stedelijkheid gecategoriseerd naar aantal adressen per vierkante kilometer in de woongemeente van de respondent: (zeer) sterk
= 1.500 of meer adressen; matig = 1.000 – 1.500 adressen; weinig = minder dan 1.000 adressen. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM
en Trimbos-instituut, 2017.

9.3

Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

Deze paragraaf beschrijft gegevens over het gebruik van GHB op basis van landelijke onderzoeken naar
middelengebruik onder representatieve steekproeven van scholieren van het voortgezet onderwijs en
studenten van het HBO en MBO. Daarna worden gegevens gepresenteerd van uiteenlopende landelijke,
regionale en lokale onderzoeken in verschillende groepen jongeren en jongvolwassenen, die vaak
vanwege hun leefstijl, setting of persoonlijke kenmerken meer dan hun doorsnee leeftijdgenoten middelen
gebruiken.

Scholieren van het regulier onderwijs
Kerncijfers over het gebruik van middelen onder scholieren (12-16 jaar) worden om de twee jaar
alternerend verzameld in het Peilstationsonderzoek en de Health Behaviour in School-aged Children
(HBSC)-studie (zie bronnentabel en bijlage D.7). In 2017 is het gebruik van GHB echter niet gemeten
onder de scholieren. Voor GHB zijn de gegevens beschikbaar tot en met het jaar 2015.

Kerncijfers 2015
Vergeleken met andere drugs hebben scholieren van het regulier voortgezet onderwijs net zo weinig
ervaring met het gebruik van GHB als met het gebruik van heroïne en crack (tabel 9.3.1).
• Volgens het Peilstationsonderzoek in 2015 had van de 12-16-jarige scholieren in het voortgezet
onderwijs 0,4% ooit in het leven GHB gebruikt (Van Dorsselaer et al., 2016) .

Tabel 9.3.1	Percentage GHB-gebruikers onder scholieren van het voortgezet onderwijs van 12-16 jaar.
Peiljaar 2015

(%)
Ooit

0,4

Laatste jaar

-

Laatste maand

0,2

Percentage gebruikers ooit en in de laatste maand. - = Niet gemeten. Bron: Peilstationsonderzoek scholieren/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbosinstituut, 2015 (zie bijlage D.7).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

268

| JAARBERICHT 2018

Trends in GHB-gebruik
Sinds het midden van de jaren tachtig wordt middelengebruik onder scholieren gemonitord. In 2011
werd GHB-gebruik voor het eerst apart gemeten onder scholieren van 12-16 jaar. Het ooitgebruik was
toen 0,5% . In 2015 had 0,4% ooit GHB gebruikt en 0,2% in de afgelopen maand (Van Dorsselaer et
al., 2016).

Geslacht
Het ooitgebruik van GHB verschilt niet statistisch significant tussen jongens (0,3%) en meisjes (0,5%).
Hetzelfde geldt voor laatste-maand-gebruik (jongens 0,2% en meisjes 0,3%) (Van Dorsselaer et al., 2016)
(bijlage D.7).

Leeftijd, schoolniveau, migratieachtergrond
Het aantal gebruikers van GHB onder scholieren is te laag om een uitsplitsing te maken naar leeftijd,
schoolniveau, en migratieachtergrond.

Gebruik onder studenten van het MBO en HBO
In 2015 en 2017 is het gebruik van GHB gemeten in een landelijk onderzoek onder respectievelijk
ongeveer 3.000 en 4.000 studenten van het MBO en het HBO (tabel 9.3.2) (Tuithof, Van Dorsselaer, &
Monshouwer, 2018; Verdurmen, Van Dorsselaer, & Monshouwer, 2016).
• Het ooitgebruik van GHB onder studenten van het MBO en HBO ligt op 1,4% (1,6% voor jongens
en 1,2% voor meisjes.
• Weinig studenten gebruikten het middel nog in de laatste maand (0,3% van de jongens en 0,1% van
de meisjes).
• Vanwege de kleine aantallen kunnen geen verschillen tussen 2015 en 2017 worden berekend.
In 2016 is het gebruik van alcohol en drugs onderzocht onder bijna 2.000 MBO-studenten in Amsterdam
(Nabben, Luijk, Benschop, & Korf, 2017). De leeftijd van deze MBO-studenten varieerde van 15 tot en
met 35 jaar en hun gemiddelde leeftijd was 19 jaar.
• Van deze studenten had 5% ooit GHB gebruikt, 3% in het afgelopen jaar en 1% in de afgelopen
maand.
• Van de MBO-studenten die in het afgelopen jaar GHB hadden gebruikt, vond 20% dat ze te veel of
te vaak GHB hadden gebruikt.
Uit een recent onderzoek onder 446 studenten van de Universiteit Leiden bleek dat 2% van deze
studenten ooit GHB had gebruikt (Kunst & Gebhardt, 2018).
Tabel 9.3.2

Percentage GHB-gebruikers onder andere groepen scholieren en studenten

Locatie

Peilaar

Ooit
(%)

Laatste maand
(%)

Nederland

2015

0,4

0,2

Nederland

2017

1,4

0,2

Amsterdam

2016

5

1

Studenten MBO en HBO (16-18 jaar)

Studenten MBO (15-35 jaar)I

Percentage gebruikers ooit en in de laatste maand. I. De leeftijd van deze MBO-studenten varieerde van 15 tot en met 35 jaar en hun gemiddelde leeftijd was
19 jaar. Door verschillen in meetmethoden is een directe vergelijking niet mogelijk. Bronnen: Trimbos-instituut (Tuithof et al., 2018; Verdurmen et al., 2016),
Antenne 2016 (Nabben et al., 2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

269

| JAARBERICHT 2018

Speciale groepen jongeren en jongvolwassenen
In bepaalde groepen jongeren en jongvolwassenen ligt het gebruik van GHB hoger dan onder scholieren
op reguliere middelbare scholen en de algemene bevolking, zoals hiervoor beschreven. Tabel 9.3.3 en
9.3.4 vatten de resultaten samen van uiteenlopende lokale en landelijke studies onder bezoekers van
uitgaansgelegenheden en kwetsbare groepen. De cijfers zijn niet vergelijkbaar vanwege verschillen in
leeftijdsgroepen en methoden van onderzoek. Bovendien zijn de responspercentages in onderzoeken
onder uitgaande jongeren en jongvolwassenen doorgaans laag (tussen 15% en 25%) en zijn zij ‘op
locatie’ of online geworven in plaats van via een representatieve steekproef uit de bevolking, waardoor
een vertekening van de resultaten kan optreden. De uitkomsten geven wel een indicatie van verschillen
tussen (risico)groepen jongeren en jongvolwassenen.
Een volledig beeld van (risico)groepen van GHB-gebruikers ontbreekt. Het gebruik van GHB komt voor
onder uitgaanders die GHB nemen voorafgaand, tijdens of na het uitgaan; onder gemarginaliseerde
groepen en onder ‘thuisgebruikers’, die om verschillende redenen samen met vrienden en kennissen in de
context van ‘huisfeesten’ (in plaats van of na afloop van reguliere feesten) gebruiken. In 2014 is specifiek
onderzoek gedaan naar problematische GHB-gebruikers die in aanraking komen met de politie (Nabben
& Korf, 2016a, 2016b).
Op grond hiervan blijkt problematisch GHB-gebruik voor te komen onder globaal vier verschillende
groepen:
• klassieke (heroïne)verslaafden
• straatjongeren
• uitgaanders
• thuisgebruikers.

Uitgaande jongeren en jongvolwassenen
In Het Grote Uitgaansonderzoek (HGU) 2016 is het middelengebruik van 4.905 uitgaande jongeren
en jongvolwassenen van 15-35 jaar in kaart gebracht (Monshouwer, Van der Pol, Drost, & Van Laar,
2016). De respondenten van dit onderzoek vormen geen representatieve steekproef van alle uitgaande
jongeren en jongvolwassenen, en er zijn verschillen tussen de steekproeven van 2013 en 2016, zoals
uitgaansfrequentie of muziekvoorkeur (zie bijlage D.3).
• In 2016 had 1 op de 7 uitgaanders in dit onderzoek (14%) ervaring met GHB of GBL; 8% had in het
afgelopen jaar gebruikt en 3% in de afgelopen maand (tabel 9.3.3). Het gaat hier om het gebruik
onder uitgaanders, niet altijd om het gebruik tijdens het uitgaan.
• Van de deelnemers die in het afgelopen jaar GHB/GBL hadden gebruikt, gebruikte ongeveer een derde
(35%) één keer, 40% een paar keer per jaar, 10% eens per maand, eveneens 10% een paar keer per
maand en 5% een (paar) keer per week. Bijna niemand gebruikte (bijna) elke dag.
• De meerderheid van de laatste-jaar-gebruikers van GHB/GBL (82%) gebruikte altijd of meestal GHB.
Ongeveer 3% gaf aan soms GBL en soms GHB te gebruiken, maar bijna niemand gebruikte altijd of
meestal GBL, terwijl 15% aangaf het niet te weten.
• GHB is minder, zoals ecstasy en amfetamine, een typische partydrug. Op de vraag waar laatste-jaargebruikers van GHB het meest gebruiken noemde twee derde (67%) ‘thuis’. Daarna volgden een
festival (43%), feestje (33%), en club (22%). Een café (7%) of poppodium (2%) werd het minst
genoemd. Respondenten konden maximaal 3 locaties aangeven.
De Antenne-monitor volgt het middelengebruik in het Amsterdamse uitgaansleven middels een
panelstudie met sleutelfiguren uit het uitgaansleven en surveys onder wisselende groepen jongeren
en jongvolwassenen. De kwalitatieve panelstudie suggereerde aanvankelijk dat GHB-gebruik na een
toename in populariteit tussen 2006 en 2010 over het hoogtepunt heen was onder trendy uitgaanders

NATIONALE DRUG MONITOR

|

270

| JAARBERICHT 2018

in Amsterdam. Vanaf 2010 leek het regelmatig gebruik van GHB weer af te nemen , maar in 2016 vond
er echter weer een stijging plaats, zij het nog niet tot op het niveau van 2010 (Nabben et al., 2017), die
zich in 2017 lijkt te stabiliseren (Nabben, Luijk, & Korf, 2018).
• In 2017 bleek GHB “vooral populair bij gays, psychonauten en in de underground- en technoscene”
(Nabben et al., 2018). In dit kader zijn er kwantitatieve gegevens beschikbaar gekomen over mannen
die seks hebben met mannen (MSM) die tussen juli en december 2016 de Soa-polikliniek van de GGD
Amsterdam hebben geconsulteerd (Drückler, Van Rooijen, & De Vries, 2018). Van de 4.925 MSM die
deelnamen aan het onderzoek, hadden er 866 (17,6%) in de afgelopen 6 maanden chemsex gehad.
Binnen deze groep had 93,0% GHB gebruikt voor chemsex, waarmee GHB het meest populaire middel
was om chemsex mee te bedrijven.
• Als mogelijke verklaringen voor de aanvankelijke daling in het Amsterdamse uitgaansleven werden
genoemd: strengere controles in het uitgaansleven, onderlinge kritiek op ‘out gaan’ en bewustwording
van het verslavingsrisico, niet alleen door de aandacht in de media voor problematische GHBgebruikers, maar ook door het ontdekken van GHB-verslaafden in het eigen netwerk (Benschop
et al., 2015; Grund et al., 2018; Nabben, Benschop, & Korf, 2014; Nabben et al., 2016). In 2016
werd vervolgens in het Amsterdamse uitgaansleven geconstateerd dat GHB-gebruikers via “informele
controle” elkaar “extra scherp in de gaten” zijn gaan houden om out gaan te voorkomen (Nabben et
al., 2017). In 2017 gold in clubs een “zerotolerance” voor GHB: “Eén druppel is al genoeg voor een
clubverbod” (Nabben et al., 2018).
• De Amsterdamse Antenne-survey onder clubbers en ravers liet tussen 2008 en 2013 (nog) wel
een stijging in het gebruik zien (Nabben et al., 2014). Het percentage laatste-maand-gebruikers
verdubbelde in deze periode van 5% naar 10%. Vooral de ‘ravers’ gebruikten meer (12% versus 8%
van de clubbers). In 2017 had 7% van de bezoekers van clubs, raves en festivals in Amsterdam in de
afgelopen maand GHB gebruikt, maar dit betekende geen statistisch significant verschil met de 10%
van 2013 (Nabben et al., 2018). Onder bezoekers van feestcafés, clubs en poppodia in Hilversum lag
in 2017 het laatste-maand-gebruik van GHB op 1% (Luijk et al., 2018).
• Ook onder jongeren en jongvolwassenen die in Amsterdam mainstream-, hippe-, studenten- en gay
cafés bezoeken, steeg het percentage gebruikers van GHB. Tussen 2010 en 2014 steeg in deze groep
het percentage ooitgebruikers van 11% naar 19% en steeg het percentage laatste-maand-gebruikers
van 2% naar 4% (Benschop et al., 2015).
• Onder bezoekers van coffeeshops in Amsterdam werden tussen 2009 en 2015 geen statistisch
significante verschillen gevonden in het percentage GHB-gebruikers (Nabben et al., 2016). In 2015
had van de coffeeshopbezoekers 11% ervaring met GHB, maar had niemand in de afgelopen maand
nog GHB gebruikt (0%).
• In 2014 is in Den Haag een survey gehouden onder 1.317 uitgaanders in de leeftijd van 12-35 jaar
(Van Dijk & Reinerie, 2015). De gemiddelde leeftijd was 24 jaar. Het bleek dat 10% ooit GHB had
gebruikt en dat 0,6% in de afgelopen maand nog GHB had gebruikt. GHB werd gebruikt voor “de
dronkenschap zonder alcohol”.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

271

| JAARBERICHT 2018

Tabel 9.3.3	
Ooitgebruik en laatste-maand-gebruik van GHB onder uitgaande jongeren en
jongvolwassenen

Uitgaande jongeren en
jongvolwassenenI

Locatie

Jaar

Gemiddelde
leeftijd (jaar)

Ooit (%)

Laatste
maand (%)

LandelijkI

2016

22

14

3

2009

28

13

2

2015

25

11

0

2010

27

11

2

2014

27

19

4

2013

24

25

10

2017

26

22

7

Bezoekers van coffeeshops

Amsterdam

Cafébezoekers

AmsterdamII

Bezoekers van clubs, ravesIII en
festivals

Amsterdam

Bezoekers van feestcafés, clubs en
poppodia

Hilversum

2017

21

5

1

Uitgaande jongeren en
jongvolwassenen

Den Haag

2014

24

10

1

Leiden

2015

22

2

-

Studenten

Percentage gebruikers ooit in het leven en in de laatste maand. Verschillende groepen zijn onderzocht met hun corresponderende leeftijdscategorieën. De
uitgaanders die deelnemen aan onderzoek zijn niet representatief voor alle uitgaanders. - = Niet gemeten. I. Frequente bezoekers van party’s en clubs geworven
via online community’s, websites en fora over feesten, party’s en festivals. Vanwege methodologische verschillen zijn deze gegevens niet vergelijkbaar met
die van het landelijke onderzoek onder bezoekers van clubs, discotheken, party’s en festivals. II. Jongeren en jongvolwassenen uit mainstream-, hippe-,
studenten- en gay cafés. Dus niet representatief voor alle cafébezoekers. III. Raves zijn underground feesten “op verscholen, liefst moeilijk vindbare plekken:
onder bruggen, in afgelegen loodsen of een oud schoolgebouw”, het zijn “semi-illegale feesten op alternatieve locaties, vaak op het laatste moment bekend
gemaakt via sociale media” (Nabben et al., 2018). In Amsterdam gingen in 2017 naar schatting 5.000 tot 10.000 personen naar raves, per rave werden 200 tot
800 bezoekers gesignaleerd (Nabben et al., 2018). Bronnen: Het Grote Uitgaansonderzoek 2016 (Monshouwer et al., 2016); Bonger Instituut voor Criminologie,
UvA: Antenne 2010 (Benschop et al., 2011), Antenne 2012 (Benschop, Nabben, & Korf, 2013), Antenne 2013 (Nabben et al., 2014), Antenne 2014 (Benschop et al.,
2015), Antenne 2015 (Nabben et al., 2016), Antenne 2017 (Nabben et al., 2018), Antenne Gooi en Vechtstreek (Luijk et al., 2018); Haags Uitgaans Onderzoek, GGD
Haaglanden (Van Dijk & Reinerie, 2015); Universiteit Leiden/Tilburg University (Kunst & Gebhardt, 2018).

Kwetsbare groepen
Volgens oudere studies komt het gebruik van GHB wat vaker voor onder jongeren in de residentiële
jeugdzorg en in justitiële jeugdinrichtingen en onder dakloze jongeren (Kepper et al., 2009; zie ook
Van Laar et al., 2016). In 2020 komen weer landelijke gegevens beschikbaar voor jongeren in hoog
risico settings: praktijkonderwijs (PrO), in het speciaal onderwijs (REC-3 en REC-4) en in de residentiële
jeugdzorg (RJZ) en justitiële jeugdinrichtingen (JJI) (zie hoofdstuk 1).
• In onderzoek in de Amsterdamse jeugdzorg in 2012 had 3% van de jongeren ooit GHB gebruikt en
had 1% in de afgelopen maand nog GHB gebruikt (tabel 9.3.4) (Benschop et al., 2013).
• In de vier grote steden Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, en Utrecht had 2% van de dakloze jongeren
(18-23 jaar) in 2011 in de afgelopen maand GHB gebruikt (Van Straaten et al., 2012).
• Zowel in 2016 als in 2017 constateerden jongerenwerkers in Amsterdam dat onder kwetsbare
(buurt)jongeren met een migratieachtergrond GHB-gebruik minder voorkomt dan onder autochtone
kwetsbare (buurt)jongeren (Nabben et al., 2018; Nabben et al., 2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

272

| JAARBERICHT 2018

Tabel 9.3.4

Laatste-maand-gebruik van GHB in kwetsbare groepen

Dakloze jongeren
Jongeren in de jeugdzorg

Locatie

Jaar

Gemiddelde
leeftijd (jaar)

Ooit (%)

Laatste
maand (%)

G4

2011

20

-

2

Amsterdam

2012

16

3

1

Percentage gebruikers ooit in het leven en in de laatste maand. Verschillende groepen zijn onderzocht met hun corresponderende leeftijdscategorieën. G4
= Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, en Utrecht. - = Gegevens zijn onbekend. Bronnen: Coda-G4, IVO, Radboudumc (Van Straaten et al., 2012), Antenne 2012
(Benschop et al., 2013).

9.4

Problematisch gebruik

Zelfs bij personen die slechts gedurende een korte periode, bijvoorbeeld enkele weken, frequent GHB
hebben gebruikt, kan zich afhankelijkheid ontwikkelen (Brunt, Van Amsterdam, & Van den Brink, 2014).
• Vanwege de korte werkingsduur nemen intensieve gebruikers vaak dag en nacht elke twee tot vier
uur een dosis GHB om onthoudingsverschijnselen tegen te gaan (Van Noorden, Kamal, De Jong,
Vergouwen, & Zitman, 2010). Abrupt stoppen met GHB kan leiden tot symptomen zoals overvloedig
zweten, plotselinge angstaanvallen, en snelle hartslag. De ernst van dit onthoudingssyndroom kan
variëren, maar levensbedreigende complicaties zijn beschreven, met delirium, toevallen, verhoogde
bloeddruk en hallucinaties (Van Noorden & Van Dijken, 2014). De symptomen beginnen doorgaans
binnen enkele uren na de laatste inname.
Cijfers over het aantal probleemgebruikers van GHB in Nederland ontbreken.
• Diverse organisaties op het gebied van uitgaan en verslaving signaleerden in de afgelopen jaren een
verandering in de houding van bepaalde groepen jongeren en jongvolwassenen ten opzichte van
GHB-gebruik. Het gebruik leek normaler te worden gevonden (zie § 9.3), maar in het Amsterdamse
uitgaansleven lijkt hierin een kentering te zijn gekomen (Nabben, Luijk, Benschop, & Korf, 2016,
2017, 2018).
• GHB wordt gezien als een goedkoop alternatief voor alcohol en andere drugs. ‘Out gaan’ (comateuze
toestand) wordt door gebruikers vaak gezien als een relatief onschuldig bijeffect van GHB, hoewel er
ook signalen zijn over onderlinge kritiek van uitgaanders op ‘out gaan’ en toegenomen bewustwording
van het verslavingsrisico (zie § 9.3) (Nabben et al., 2016, 2017)(Nabben et al., 2018).
• Tussen mei en oktober 2014 werden 146 GHB-gebruikers uit Vlaanderen en Nederland ondervraagd
(Grund et al., 2018). Hun gemiddelde leeftijd was 28 jaar, binnen een range van 15-53 jaar, en 72%
was man. Het bleek dat 69% van deze GHB-gebruikers minimaal één keer in coma was geraakt.
Bijna de helft (48%) was het afgelopen jaar nog in coma geraakt en 14% in de afgelopen maand.
De mediaan van het aantal coma’s lag op 6. Ongeveer 10% was al meer dan 100 keer in een coma
geraakt.
• Mogelijk zijn er (lange termijn) risico’s verbonden aan het herhaaldelijk ‘out gaan’ na GHB-gebruik,
maar gedegen onderzoek hiernaar ontbreekt tot nu toe (Van Amsterdam, Van Laar, Brunt, & Van den
Brink, 2012). Wel zijn er inmiddels aanwijzingen gevonden dat herhaaldelijke coma’s door GHB het
lange termijn geheugen kunnen aantasten (Raposo Pereira et al., 2018).
Hoewel het gebruik van GHB in het uitgaansleven vermoedelijk, evenals voor veel andere middelen, het
hoogst is in de Randstad, zijn er signalen dat het probleemgebruik zich vooral voordoet in een aantal
andere regio’s.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

273

| JAARBERICHT 2018

• Volgens cijfers van de verslavingszorg (LADIS) deed de GHB-hulpvraag zich in 2007 vooral voor in
delen van Noord-Brabant en Friesland. In 2014 had de hulpvraag zich inmiddels verspreid naar regio’s
in bijna alle provincies. Wel lijken er binnen de provincies typische ‘hotspots’ te zijn (§ 9.6).
• In het voorafgaande (zie § 9.3) werd gewezen op vier typen problematische GHB-gebruikers: de
klassieke verslaafden, de straatjongeren, de uitgaanders en de thuisgebruikers (Nabben & Korf,
2016a, 2016b). GHB-gebruikende klassieke verslaafden komen voor in het hele land, meestal in
de meer stedelijke gebieden. Straatjongeren vormen de meerderheid van de GHB-gebruikers in
plattelandsdorpen en delen van de provincies Overijssel, Gelderland, Brabant, Zuid-Holland en Zeeland.
Uitgaanders die GHB gebruiken worden door de politie vooral aangetroffen in de stedelijke delen van
Overijssel, Gelderland, Noord-Holland en Limburg. Thuisgebruikers van GHB worden door de politie
vrijwel uitsluitend in delen van de noordelijke en oostelijke provincies gesignaleerd. Dit wijst erop dat
de GHB-markt een lokaal karakter heeft.

9.5

Gebruik: internationale vergelijking

Algemene bevolking
Er zijn weinig monitoringgegevens beschikbaar over het gebruik van GHB onder de algemene bevolking
of scholieren in andere landen. EMCDDA rapporteert niet systematisch over het gebruik van GHB. Voor
enkele landen zijn gegevens beschikbaar.
• In 2016 had in Noorwegen 0,1% van de bevolking van 16-64 jaar in het afgelopen jaar GHB gebruikt
(European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction [EMCDDA], 2018).
• In Australië lag in 2013 het laatste-jaar-gebruik van GHB in de bevolking van 14 jaar en ouder met
minder dan 0,1% lager dan in 2004 en 2007, toen het laatste-jaar-gebruik nog op 0,1% lag (Australian
Institute of Health and Welfare, 2014). Het ooitgebruik van GHB lag in 2010 op 0,8%.
• In de Verenigde Staten had 0,6% van de volwassenen, zowel in 2016 als in 2017, ooit in het leven
GHB gebruikt (Substance Abuse and Mental Health Services Administration, 2018).
• GHB-gebruik werd geconstateerd in subgroepen van drugsgebruikers in Europa. Onder regelmatige
nachtclubbezoekers in tien Europese landen had 2% in het afgelopen jaar GHB gebruikt (EMCDDA,
2015).

Jongeren en jongvolwassenen
In de ESPAD-peilingen onder 15- en 16-jarige scholieren in Europa werd in 2015 gevraagd naar het
ooitgebruik van GHB. De cijfers uit dit onderzoek zijn internationaal beter vergelijkbaar dan de cijfers uit
onderzoeken onder de algemene bevolking (Kraus, Leifman, & Vicente, 2016).
• Het gebruik van GHB onder scholieren is laag. Het (ongewogen) gemiddelde van het ooitgebruik
lag in 34 onderling vergelijkbare landen op 1%. In Nederland lag het ooitgebruik op het Europese
gemiddelde van 1%. Het ooitgebruik lag met 3% het hoogst in Bulgarije.
Gebruik van GHB lijkt internationaal wel vaker voor te komen onder bezoekers van clubs en dansfeesten,
maar er zijn geen internationaal vergelijkende studies op dit terrein.
• Overwegend lokale enquêtes zijn tussen 2005 en 2009 gehouden onder speciale groepen in België,
Tsjechië en het Verenigd Koninkrijk. Het ooitgebruik in deze speciale groepen varieerde in deze landen
van 4% tot 15% en de hoogste maandprevalentie lag op 5%.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

274

| JAARBERICHT 2018

• Het gaat hier echter om methodologisch uiteenlopende studies en verschillen tussen landen moeten
daarom voorzichtig worden geïnterpreteerd. De cijfers zijn bovendien weinig recent.
De Global Drug Survey (GDS) is een internationale online survey waar relatief veel uitgaanders en
drugsgebruikers aan deelnemen. De GDS2018 werd afgenomen tussen 10 november 2017 en 30
december 2017 onder honderddertigduizend deelnemers uit meer dan 40 landen, waarvan 3.423
Nederlanders (GDS, 2018). Het gaat om een niet-representatieve steekproef, en de gegevens zijn derhalve
alleen indicatief. Ook vergelijkingen tussen landen moeten voorzichtig worden gemaakt.
• Van de deelnemers aan de GDS2018 had 3,5% ooit in het leven GHB of GBL gebruikt, en had 1,5% in
het afgelopen jaar nog GHB of GBL gebruikt (GDS, 2018). Van de gebruikers had 5,2% geen medische
hulp ingeroepen terwijl dat wel nodig was geweest. Van deze groep had 48,1% geen medische hulp
ingeroepen omdat ze door vrienden werden opgevangen, en had 25,9% geen hulp ingeroepen omdat
ze dachten dat ze toch wel weer beter zouden worden.
• Specifiek voor Nederland noemt de Global Drug Survey gegevens in de GDS2015. Deze GDS werd
afgenomen in november en december 2014. De resultaten hieruit suggereren dat GHB in Nederland
vaker werd gebruikt dan in andere landen, al laat de methode een precieze vergelijking tussen landen
niet toe. Alleen in Nederland hoorde GHB, met 7% laatste-maand-gebruik, bij de 20 meest gebruikte
drugs, hetgeen niet het geval was in de andere participerende landen: de Verenigde Staten, het
Verenigd Koninkrijk, Australië, Duitsland, Frankrijk, Ierland, Schotland, België, Denemarken, Nieuw
Zeeland, Hongarije, Spanje, Portugal, Zwitserland, Mexico, Slovenië en Brazilië.

9.6

Hulpvraag en incidenten

Chronische GHB-problematiek wordt onder andere gezien en behandeld in de verslavingszorg. Acute
hulpvraag wordt geregistreerd in de Monitor Drugsincidenten. Deze monitor beschrijft de aard en
omvang van acute drugsgerelateerde gezondheidsincidenten bij patiënten die worden behandeld op de
spoedeisende hulp (SEH) van een ziekenhuis, door de ambulance, door politieartsen of op de EHBO van
een grootschalig evenement. Ook de Landelijke Basisregistratie Ziekenhuiszorg (LBZ) bevat een schatting
van het aantal patiënten met middelengebruik als hoofd- of nevendiagnose, echter niet specifiek voor
GHB. Zie bijlage D.4 voor de meest recente gegevens (2014).

Verslavingszorg
De verslavingszorg is het onderdeel van de gezondheidszorg dat hulp biedt aan mensen die verslaafd
zijn geraakt aan drugs, alcohol, medicijnen, gokken of andere gedragsverslavingen. In 2013 is een
practice-based behandelprotocol voor detoxificatie met medicinale GHB verschenen en onderzocht (De
Weert-Van Oene, Schellekens, Dijkstra, Kamal, & De Jong, 2013). De terugval na detoxificatie is echter
groot. Onderzoek is gaande naar de effectiviteit van baclofen (een spierverslapper voor behandeling
van spierspasmen) bij de preventie van terugval (Beurmanjer et al., 2016). Meer in het algemeen valt
de behandeling van problematisch GHB-gebruik onder de “Multidisciplinaire richtlijn Stoornissen in het
gebruik van cannabis, cocaïne, amfetamine, ecstasy, GHB en benzodiazepines” (Hendriks et al., 2018).
Al met al concludeert de Multidisciplinaire richtlijn dat intoxicatie door GHB en onthoudingsverschijnselen
door GHB-gebruik weliswaar bestreden kunnen worden, maar dat er nog geen specifieke psychologische
behandeling kan worden aanbevolen vanwege een gebrek aan voldoende wetenschappelijke kennis
hierover.
Verslavingszorginstellingen leveren geanonimiseerde gegevens over de hulpverlening aan via het Landelijk
Alcohol en Drugs Informatie Systeem (LADIS) (Wisselink, Kuijpers, & Mol, 2016) De meest recente

NATIONALE DRUG MONITOR

|

275

| JAARBERICHT 2018

gegevens gaan over 2015 (Zie in bijlage A: Cliënt LADIS). GHB wordt pas vanaf 2007 als apart middel
geregistreerd in het LADIS.
• In 2015 werden 837 personen behandeld voor een primaire GHB-problematiek, ongeveer evenveel als
in 2014 (figuur 9.6.1). Dit is inclusief 17 personen in 2015 voor een primaire GBL-problematiek. De
eerder gesignaleerde groei van het aantal hulpvragers vanaf 2007 lijkt zich vanaf 2012 te stabiliseren.
Per 100.000 inwoners van 15 jaar en ouder steeg het aantal primaire GHB-cliënten van 0,4 in 2007
naar 6 in 2015. Het aandeel van GHB in de verslavingszorg bleef klein, maar steeg van 0,1% in 2007
naar 1% in 2015.
• GHB werd minder vaak als secundaire problematiek genoemd (figuur 9.6.1). Het aantal secundaire
GHB-cliënten steeg tussen 2007 en 2011 en schommelde tussen 2012 en 2015 rond een gemiddelde
van 157 secundaire GHB-cliënten.
• Van de 837 primaire GHB-cliënten in 2015 stond er bij 502 cliënten (60%) ook een secundaire
problematiek geregistreerd. De secundaire problematiek was er vooral met amfetamine en
overige opwekkende middelen (35%), cocaïne of crack (22%), alcohol (15%), cannabis (12%),
benzodiazepinen en sedativa (7%), ecstasy (3%) en nicotine (3%).
• In 2015 was ongeveer 1 van de 5 primaire GHB-cliënten (22%) een nieuwkomer. De overige 4 van
de 5 primaire GHB-cliënten (78%) stonden al een keer eerder ingeschreven bij de verslavingszorg.

Figuur 9.6.1	Aantal cliënten bij de verslavingszorg met primaire of secundaire GHB-problematiek, vanaf
2007
Aantal 1200
1000
800
600
400
200
0
Primair
Secundair

2007
60
49

2008
182
81

2009
360
103

2010
553
140

2011
691
166

2012
775
167

2013
796
155

2014
805
139

2015
837
167

Aantal GHB-cliënten (inclusief GBL). Voor de aanleverende instellingen, zie bijlage D.5. Bron: LADIS, IVZ, bewerking Trimbos-instituut.

Leeftijd, geslacht en opleidingsniveau
• Van de primaire GHB-cliënten in 2015 was een meerderheid van 68% man. Hoewel vrouwen in de
minderheid waren, is 32% vrouwen een hoog aandeel vergeleken met andere middelen.
• De gemiddelde leeftijd van de primaire GHB-cliënten nam toe van 26 jaar in 2008 naar 30 jaar in
2015 (figuur 9.6.2). Het aandeel van de cliënten van 25 jaar en ouder steeg in deze periode van 54%
naar 77%. Ten dele zal dit het gevolg zijn geweest van ouder wordende cliënten die, na een terugval,
opnieuw voor een probleem met GHB hulp zoeken bij de verslavingszorg.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

276

| JAARBERICHT 2018

• De gemiddelde leeftijd waarop de GHB-cliënten voor het eerst GHB gingen gebruiken was 23 jaar
in 2012. De gemiddelde startleeftijd was 22 jaar in 2010. Dit geeft aan dat de groep die bij de
verslavingszorg terecht komt, niet steeds op jongere leeftijd is gaan gebruiken (Wisselink & Mol, 2013).
• In 2007 was de GHB-hulpvraag geconcentreerd in delen van Noord-Brabant en Friesland. In 2014 nam
de hulpvraag in deze regio’s toe en verspreidde deze zich bovendien naar andere regio’s (Wisselink,
Kuijpers, & Mol, 2015).
• GHB-hulpvragers keren vaak terug in de verslavingszorg en ook duurt hun behandeltraject vaak lang.
Van de GHB-cliënten die tussen 2007 en 2009 in behandeling kwamen, had in 2012 meer dan de
helft (57%) al meerdere behandeltrajecten doorlopen. Bij 4 van de 5 hulpvragers nam de behandeling
meer dan een jaar in beslag (Mol, Wisselink, Kuijpers, & Dijkstra, 2014; Wisselink & Mol, 2013). In
een vervolgonderzoek werd gekeken naar 596 primaire GHB-cliënten die tussen 2008 en 2011 hun
eerste behandeltraject voor een GHB-verslaving waren gestart, en dit eerste traject uiterlijk in 2013
hadden afgerond (Van Noorden, Mol, Wisselink, Kuijpers, & Dijkstra, 2017). Binnen deze periode
had 42,8% van de GHB-cliënten al weer een nieuwe behandeling gestart, een hoger percentage
dan bij de cocaïnecliënten (28,8%), de opiatencliënten (27,3%), de amfetaminecliënten (24,1%), de
alcoholcliënten (21,3%), de cannabiscliënten (20,8%), de ecstasycliënten (18,2%), de gokcliënten
(16,7%) en de medicijncliënten (15,8%).
• In 2015 had van de primaire GHB-cliënten 39% geen opleiding afgerond of een lagere opleiding
afgerond, had 48% een middelbare opleiding afgerond en had 13% een hogere opleiding
afgerond. Het percentage met geen opleiding of met een lagere opleiding lag ongeveer gelijk bij de
alcoholcliënten (36%) en de ecstasycliënten (37%) en lag hoger bij de cannabiscliënten (44%), de
cocaïnecliënten (48%), de amfetaminecliënten (49%) en de opiatencliënten (55%). (Voor de verklaring
van lagere, middelbare en hogere opleiding, zie bijlage A onder: Cliënt LADIS.)

Figuur 9.6.2 Leeftijdsverdeling van de primaire GHB-cliënten bij de verslavingszorg, in 2008 en 2015
% 35
30

25
20
15
10
5
0
Leeftijd
2008
2015

15-19
jaar
15
3

20-24
jaar
31
20

25-29
jaar
25
30

30-34
jaar
16
22

35-39
jaar
8
12

40-44
jaar
4
6

45-49
jaar
1
4

50-64
jaar
0
3

Percentage cliënten per leeftijdsgroep. Voor de aanleverende instellingen, zie bijlage D.5. Bron: LADIS, IVZ, bewerking Trimbos-instituut.

Intramurale detoxificatie
In 2013 is een practice-based behandelprotocol voor detoxificatie met medicinale GHB verschenen en
onderzocht (De Weert-Van Oene et al., 2013; Dijkstra et al., 2017). Het behandelprotocol is gebaseerd
op de GHB-monitor van het Nijmegen Institute for Scientist-Practitioners in Addiction (NISPA). Het NISPA
monitort cliënten in de verslavingszorg die een intramurale detoxificatie hebben ondergaan. Deze cliënten

NATIONALE DRUG MONITOR

|

277

| JAARBERICHT 2018

krijgen als eerste stap een gecontroleerde afbouw met medicinale GHB, om daarna definitief te stoppen
met GHB-gebruik. Zes instellingen voor verslavingszorg participeren in deze monitor.
• In totaal werden 229 patiënten behandeld en gevolgd in het kader van dit onderzoek.
• Van deze groep patiënten was 31% vrouw en was de gemiddelde leeftijd 29 jaar. De meerderheid
(97%) had de Nederlandse nationaliteit en de helft was wel eens in aanraking gekomen met justitie/
politie.
• Ruim de helft had een lagere beroepsopleiding genoten en 30% had een uitkering op het moment
van de behandeling. De meeste patiënten gebruikten ook andere middelen naast GHB, zoals alcohol,
cannabis en stimulantia.
• Een deel van de GHB-cliënten kreeg GHB via een dealer (45%), een ander deel maakte de GHB zelf
(30%); weer anderen lieten het maken door een vriend (18%) en de rest bestelde het via internet
(3%).
• Meestal werd de GHB thuis gebruikt (67%) en minder vaak bij vrienden (16%) of in het uitgaansleven
(5%). Dit verschilt sterk van de plaatsen waar het gebruik van GHB oorspronkelijk begonnen was:
39% thuis, 44% bij vrienden en 42% in het uitgaansleven. Ook gebruikte een meerderheid de GHB
uiteindelijk alleen (70%), terwijl dit in het begin van het gebruik nog 32% was.
• Het willen vergeten van problemen was de meest genoemde reden voor het gebruik van GHB en
slaapklachten werden door de meeste patiënten genoemd op het moment van hun opname.
• Opvallend veel patiënten hadden, naast hun GHB-verslaving, ook last van andere psychische klachten,
zo scoorde 38% van de patiënten boven de drempelwaarde voor depressie, 52% voor angst en 38%
voor stress. Vergeleken met een poliklinische groep is dit bovengemiddeld hoog. Bij een geselecteerde
groep van 98 GHB-patiënten werden meerdere tests afgenomen (Kamal, Dijkstra, De Weert-Van Oene,
Van Duren, & De Jong, 2017). In deze groep had 64% naast de GHB-verslaving nog minimaal één
andere psychiatrische stoornis.
• Uiteindelijk is 90% van alle patiënten succesvol ontgiftigd door een afbouwschema met medicinale
GHB, met een gemiddelde behandelingsduur van 11 dagen en een herstelperiode van nog eens 7
dagen.
• De terugval is groot. Er vond een follow-up plaats na drie maanden, waaraan 191 patiënten
deelnamen. Van deze 191 patiënten bleek 71% alweer in behandeling te zijn voor GHB-gebruik. Een
kwart van de 191 patiënten was zelfs direct weer teruggevallen, de rest had gemiddeld een GHB-vrije
periode van ongeveer acht weken voordat ze weer terugvielen. Uit aanvullende interviews met 20
GHB-patiënten blijkt dat de hoge terugval met name te wijten is aan de als positief ervaren effecten
van GHB (Beurmanjer et al., 2016). Ook na hun detoxificatie zijn er patiënten die zeer positief naar
GHB blijven kijken. Sommigen proberen opnieuw te gaan gebruiken zonder verslaafd te raken en zien
‘gecontroleerd gebruik’ als het doel van verdere behandeling.

Terugvalpreventie
• Vanwege de grote terugval na detoxificatie van GHB is het NISPA in 2014 een vervolgstudie gestart
naar terugvalpreventie met baclofen. Dit middel is een spierverslapper die regulier gebruikt wordt bij
mensen met multiple sclerose of spasticiteit, maar wordt ook ingezet bij alcohol terugvalpreventie,
hoewel er nog geen hard bewijs voor deze toepassing is (Liu & Wang, 2015).
• Een experimentele behandelpilot bij 37 patiënten met ondersteuning door baclofen, na gecontroleerde
afbouw met medicinale GHB, suggereert een mogelijk effect in de vorm van minder zucht naar
GHB, minder onrust en minder angst- en stemmingsklachten en minder terugval (Beurmanjer et al.,
2016; Beurmanjer, Kamal, De Jong, Dijkstra, & Schellekens, 2018). Voor een optimale behandeling
is het gewenst dat de verslavingszorg de ketenzorg rondom de GHB-patiënten gaat organiseren.
Een goede ketenzorg komt neer op “afstemming tussen de verschillende partners die betrokken
zijn bij de zorgketen rond GHB-problematiek, zoals verslavingszorginstellingen, politie, ziekenhuizen
en gemeenten” (Otte, Verbrugge, & Dijkstra, 2016). Met andere woorden, het is nodig dat er

NATIONALE DRUG MONITOR

|

278

| JAARBERICHT 2018

	een “sluitend systeem om een persoon met een verslaving heen gemaakt kan worden, waarin alle
benodigde of bij de persoon passende disciplines vertegenwoordigd zijn” (Nijkamp & Lemmers, 2018).
• In 2017 is een onderzoek gestart om een richtlijn te ontwikkelen om het terugvallen na GHBdetoxificatie te voorkomen. Dit moet handvatten opleveren voor de verslavingszorg (ZonMw, 2017).

Incidenten
De Monitor Drugsincidenten (MDI) en het Letsel Informatie Systeem (LIS) (zie bijlage D.6) houden
gegevens bij over de aard en omvang van acute drugsgerelateerde gezondheidsincidenten (Lameijer,
Wijers, Croes, De Ruiter, & Valkenberg, 2018). De informatie wordt verzameld in een aantal regio’s
en geeft geen totaaloverzicht van het absolute aantal drugsgerelateerde gezondheidsincidenten in heel
Nederland.
• In 2017 werden in totaal 5.905 drugsincidenten gemeld. In 853 gevallen (16%) werd GHB als enige
drug gemeld (met of zonder alcohol). De gegevens over de gebruikte drugs zijn grotendeels afkomstig
van zelfrapportage.
In tabel 9.6.1 worden de incidenten na gebruik van GHB als enige drug samengevat over de periode 20092017. In deze periode werden in totaal 38.975 drugsincidenten gemeld; 33.539 vanuit de peilstations van
de MDI en 5.436 door de SEH’s die zijn aangesloten bij het LIS. GHB was betrokken bij 8.808 incidenten
(23%), als enige drug of in combinatie met andere drugs. Bij 5.905 van deze incidenten (15% van het
totaal aan incidenten) was GHB de enige gebruikte drug. Onderstaande informatie betreft alleen deze
gevallen.
• Het aandeel incidenten na GHB-gebruik verschilt tussen de regio’s. In de Randstad (Amsterdam en
Rotterdam) is het aandeel GHB-intoxicaties lager (11%) dan in regio’s buiten de Randstad (25%)
(Brabant- Zuid, Gelderland-Midden en Enschede). Deze grote regionale verschillen kunnen ook (deels)
het verschil verklaren tussen het aandeel GHB-incidenten bij de MDI-ziekenhuizen (12%) en de LISziekenhuizen (20%) (tabel 9.6.1).
• De ambulances die deelnemen aan deze monitor besteden ruim een vijfde van hun ritten die
samenhangen met drugsgebruik aan het opvangen van patiënten die GHB als enige drug hebben
gebruikt.

Kenmerken patiënten en incidenten gerelateerd aan gebruik van GHB
• Patiënten met een acuut gezondheidsprobleem na GHB-gebruik, zijn gemiddeld ouder (64% is 25 jaar
of ouder) dan de gemiddelde patiënt met een drugsgerelateerd incident (54% is 25 jaar of ouder).
• Met name de patiënten die worden behandeld door de ambulances en op de SEH’s, zijn zwaar onder
invloed. Slechts 12% bij de ambulances en 15% op de SEH’s is nog goed aanspreekbaar. Opvallend is
de toename van het aandeel van matige en ernstige GHB-intoxicaties op de EHBO-posten van 34%
in 2009 naar 73% in 2015. Dit aandeel daalde weer naar 65% in 2017. Binnen de andere diensten
zijn er over de jaren fluctuaties waargenomen in de mate van GHB-intoxicatie, maar daarin is geen
duidelijke trend zichtbaar.
• Geregistreerde patiënten met een GHB-intoxicatie hebben in een derde van de gevallen ook alcohol
gebruikt. Dat is lager dan bij andere (uitgaans)drugs zoals, ecstasy (43%), amfetamine (43%) en
cocaïne (54%).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

279

| JAARBERICHT 2018

Tabel 9.6.1	Incidenten met GHB als enige drug geregistreerd door de Monitor Drugsincidenten (MDI)
en het Letsel Informatie Systeem (LIS), 2009-2017

Ambulances

SEH-MDIziekenhuizen

SEH-LISziekenhuizen

Politieartsen

EHBO

Aantal incidenten
(% van het totaal binnen de dienst)

2.051
(22)

700
(12)

1.111
(20)

271
(11)

1.763
(11)

Man (%)

71

77

73

86

70

Leeftijd: <25 jaar (%)

33

30

32

23

49

Licht (%)I

12

15

-

58

38

Matig (%)II

49

33

-

32

41

Ernstig (%)III

40

53

-

10

21

Mate van intoxicatie*

*Percentages berekend op de bekende aantallen. Vanwege afronding tellen de percentages niet overal exact op tot 100. I. Licht: goed aanspreekbaar, gebruik
merkbaar in gedrag. II. Matig: onvoldoende aanspreekbaar, duidelijk onder invloed. III. Ernstig: niet aanspreekbaar vanwege (sub)comateuze toestand of
geagiteerd/agressief gedrag, eventueel in combinatie met gestoorde vitale parameters (zoals hartslag, bloeddruk en ademhalingsfrequentie). Bron: MDI,
Trimbos-instituut (Lameijer et al., 2018).

Internationale vergelijking
Op Europees niveau worden de drugsgerelateerde incidenten gemonitord door het European Drug
Emergencies Network (Euro-DEN) (Dines et al., 2015). De mate waarin GHB/GBL een rol speelt in deze
incidenten blijkt binnen Europa per regio te verschillen. GHB/GBL speelde in meer dan 20% van de
gevallen een rol in Londen, Oslo en Barcelona. In minder dan 2% van de gevallen daarentegen speelde
GHB/GBL een rol in Gdansk (Polen), Basel, Dublin, Mallorca, Drogheda (Ierland) en York. Dit gegeven
suggereert dat niet alleen binnen Nederland maar ook binnen Europa het gebruik van GHB/GBL verschilt
per regio.

Rijden onder invloed
Het rijden onder invloed van GHB is zeer riskant (CAM, 2011). Recente cijfers over rijden onder invloed
van GHB ontbreken, zowel in Nederland als elders (EMCDDA, 2014).
• Van mei tot en met september 2014 werd een survey gehouden onder 78 ervaren GHB-gebruikers die
in hun leven vaker dan 25 keer GHB hadden gebruikt en minstens 10 keer GHB hadden gebruikt in
de afgelopen 12 maanden (Nabben & Korf, 2016b). Van deze ervaren GHB-gebruikers rapporteerden
er 56 dat ze wel eens waren aangehouden. Bij 9% van deze aanhoudingen ging het om rijden onder
invloed.
• In 2013 gaf 27% van de party- en clubgangers uit het Grote Uitgaansonderzoek aan (zie § 9.3) in
de afgelopen 12 maanden wel eens onder invloed van drugs een auto te hebben bestuurd. Van deze
groep gaf 1,3% aan dit onder invloed van GHB te hebben gedaan (Goossens, Frijns, Van Hasselt, &
Van Laar, 2013). Van de hele steekproef uitgaanders had daarmee 0,4% in de afgelopen 12 maanden
onder invloed van GHB een auto bestuurd.
• Het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) voert analyses uit van bloedmonsters die door de politie zijn
afgenomen van verkeersdeelnemers die worden verdacht van het gebruik van drugs of medicijnen.
Het NFI let daarbij ook op GHB.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

280

| JAARBERICHT 2018

• In 2013, 2014, 2015, en 2016 werden achtereenvolgens 928, 978, 966, en 1.211 bloedmonsters
standaard onderzocht op de aanwezigheid van drugs en medicijnen. Het gebruik van GHB, of het
gebruik van een stof waaruit GHB gevormd kan worden, werd aangetroffen in respectievelijk 202
bloedmonsters (22%), 213 bloedmonsters (22%), 231 bloedmonsters (24%), en 312 bloedmonsters
(26%).
• In wat ouder onderzoek van de Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV)
bleek GHB relatief vaak te zijn gebruikt door ernstig gewonde autobestuurders die werden opgenomen
in het ziekenhuis (Houwing, 2011). Het onderzoek werd uitgevoerd onder 180 ernstig gewonden die
tussen 2007 en 2009 werden opgenomen in een ziekenhuis in Enschede, Tilburg en Nijmegen. Vijf van
hen (3%) bleken GHB te hebben gebruikt. Vergeleken met andere drugs is het aandeel van GHB groot.

Incidenten seksueel misbruik
Sinds GHB werd beschreven als ‘uitgaansdrug’ zijn er berichten verschenen over verkrachtingen waarbij
GHB werd gebruikt om het slachtoffer te verdoven. Zo eiste in 2009 het Openbaar Ministerie (OM)
gevangenisstraffen tegen twee mannen die ervan werden verdacht een 14-jarig meisje een glas drinken
met daarin GHB te hebben gegeven (www.om.nl, 02-11-2009). In 2012 eiste het OM gevangenisstraf
tegen een man die ervan werd verdacht een meisje dat nog geen 12 jaar was te hebben gedrogeerd met
GHB (www.om.nl, 07-03-2012).
• Een internationale overzichtsstudie heeft geprobeerd te achterhalen bij hoeveel van de
wetenschappelijk beschreven verkrachtingsincidenten er daadwerkelijk sprake was van bewezen
GHB-intoxicatie (Németh, Kun, & Demetrovics, 2010). In 0,2% tot 4% van alle beschreven gevallen
van seksueel misbruik werd GHB gedetecteerd.
• In een meer recent Noors dossieronderzoek werd geen enkel geval met een positieve GHB-test
gevonden bij vrouwen die hulp zochten bij de vrouwenopvang na een ervaring met seksueel geweld
• Daarmee lijkt het dus eerder een sporadisch gebruikte drug in dit soort gevallen dan een frequent
gebruikte drug. De nadruk die hierop wordt gelegd door de media zou een van de oorzaken kunnen
zijn dat GHB veel vaker wordt genoemd als verkrachtingsdrug dan het eigenlijke aantal gevallen waarin
de drug ook daadwerkelijk werd aangetoond. Ook dient te worden opgemerkt dat door het gebruik
van andere drugs dan GHB en door het gebruik van alcohol iemand risico kan lopen op seksueel
misbruik.
• Knelpunt bij deze studies is dat GHB betrekkelijk kort detecteerbaar is: maximaal 5 uur in het bloed
en 12 uur in de urine (Verstraete, 2004). Van de meeste studies is slechts bekend dat het bloed- of
urinemonster ‘binnen 24 uur na het incident’ was verzameld. Onderrapportage is dus mogelijk.
• Er is geen zicht op het aantal gevallen in Nederland waarbij het gebruik van GHB in verkrachtingszaken
een rol heeft gespeeld.

9.7

Ziekte en sterfte

Ziekte
De dosis-effect relatie van GHB is zeer steil en het verschil in dosis tussen een ‘gewenst’ en een
‘ongewenst’ effect is zeer gering. Hierboven werd er al op gewezen dat er mogelijk (lange termijn)
risico’s verbonden zijn aan het herhaaldelijk ‘out gaan’ na GHB-gebruik en dat het AMC en het RIVM
hier momenteel onderzoek naar doen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

281

| JAARBERICHT 2018

• Door de steile dosis-effect relatie is de kans op overdosering groot. Een overdosis GHB is gevaarlijk
omdat de mogelijkheid bestaat dat de ademhaling wordt onderdrukt. Ook kan de gebruiker
bewusteloos of zelfs in coma raken. De gevolgen voor de ademhaling kunnen variëren van een milde
ademhalingsverstoring tot ademstilstand. De risico’s hierop zijn groter als GHB wordt gebruikt in
combinatie met alcohol of andere dempende stoffen zoals benzodiazepinen. Door GHB-gebruik kan
ook een catatone stupor ontstaan, waarbij de patiënt bewegingsloos in dezelfde houding blijft liggen
en niet meer reageert op externe prikkels (Claussen, Hassanpour, Jenewein, & Boettger, 2014).
• Tolerantie na frequent gebruik kan er toe leiden dat gebruikers steeds meer consumeren om
hetzelfde effect te bereiken. Er komen dan vaker symptomen voor zoals misselijkheid, braken en
onrustig en agressief gedrag (Van Noorden & Van Dijken, 2014), duizeligheid, te langzame hartslag
en onderkoeling. Bij hogere doseringen overheerst een algemeen ziektegevoel (Van Sassenbroeck et
al., 2003).
• Frequent gebruik van GHB kan snel tot afhankelijkheid leiden. Bij abrupt stopzetten van het GHBgebruik kunnen ernstige, soms levensbedreigende onthoudingsverschijnselen optreden (zie § 9.4).

Sterfte
De sterfte door het gebruik van GHB is lastig vast te stellen. GHB wordt snel afgebroken in het lichaam
en is daardoor slechts kort aantoonbaar in bloed of urine. Afgezien daarvan zegt de aanwezigheid van
GHB niet alles, omdat er grote verschillen in tolerantie kunnen zijn. Ook kan GHB na het overlijden in
het lichaam zelf worden gevormd, ook als er geen GHB werd gebruikt. Door al deze factoren kan de
bijdrage van GHB-gebruik aan het overlijden moeilijk vast te stellen zijn. Een andere complicerende
factor is dat de Doodsoorzakenstatistiek van het CBS geen specifieke ICD-10 code kent waarmee GHBsterfgevallen kunnen worden geregistreerd (zie ook bijlage D.1 voor overige knelpunten ten aanzien
van de registratie van de drugsgerelateerde sterfte). Wel kan GHB zijn vermeld op de oorspronkelijke
doodsoorzakenformulieren.
• In 2013 stond GHB vermeld op 8 doodsoorzakenformulieren van het CBS, waarbij op 1 doodsoorzakenformulier naast GHB ook GBL stond vermeld. Daarnaast was er 1 doodsoorzakenformulier
waarop alleen GBL stond vermeld en geen GHB. Het gaat daarbij zowel om ingezetenen als nietingezetenen van Nederland. In 2014 stond GHB vermeld op 4 doodsoorzakenformulieren van het
CBS. In 2015 ging het om 7 gevallen, in 2016 om 9 gevallen, en in 2017 eveneens om 9 gevallen.
Onbekend is of GHB (of GBL) bij deze gevallen de oorzaak was van het overlijden of heeft bijgedragen
aan het overlijden.
• Alleen wanneer er een strafrechtelijk onderzoek plaatsvindt, of de nabestaanden daarom vragen,
onderzoekt het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) een overlijdensgeval op alcohol, drugs,
geneesmiddelen en bestrijdingsmiddelen. Van de overlijdensgevallen waarbij gerechtelijke sectie en
toxicologisch onderzoek had plaatsgevonden in 2014, 2015, en 2016 had respectievelijk in 4, 1
en 5 gevallen GHB een rol gespeeld in het overlijden, soms in combinatie met andere middelen.
Vanwege combinatiegebruik kunnen de aantallen sterfgevallen in de verschillende hoofdstukken van
dit Jaarbericht niet zonder meer bij elkaar worden opgeteld.
• Hierbij dient te worden opgemerkt dat het totaal aantal gerechtelijke secties door het NFI de afgelopen
jaren is gedaald van 338 in 2013 naar 319 in 2014, 285 in 2015 en 267 in 2016. Het aantal waarbij
toxicologisch onderzoek plaatsvond daalde van 250 in 2013 naar 228 in 2014, 205 in 2015, en 184
in 2016.
• De gevallen die geregistreerd staan in de Doodsoorzakenstatistiek van het CBS overlappen deels met
de gevallen die geregistreerd staan bij het NFI, maar de overlap is niet volledig. Er zijn dus gevallen
bekend bij het CBS die niet bekend zijn bij het NFI, en omgekeerd zijn er gevallen die bekend zijn bij
het NFI maar niet bij het CBS.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

282

| JAARBERICHT 2018

• Wereldwijd waren er voor de periode van 1995 tot en met 2009 ongeveer 400 sterfgevallen
gerelateerd aan GHB in de klinische literatuur beschreven (Zvosec & Smith, 2010).

9.8

Aanbod en markt

Kwaliteit en prijs
Het Drugs Informatie en Monitoring Systeem (DIMS) monitort de markt van illegale drugs (Van der
Gouwe & Rigter, 2018). Daarvoor wordt gebruikgemaakt van de analyse van stoffen die aanwezig zijn in
drugsmonsters die consumenten bij instellingen voor verslavingszorg inleveren. Vloeistoffen, waaronder
GHB en GBL, worden of naar het lab verstuurd ter analyse, of getest met de FT-IR. Tabel 9.8.1 toont het
aantal monsters met GHB/GBL vanaf 2007.
• Van de 182 in het laboratorium of met FT-IR geanalyseerde vloeistoffen in 2017 waren er 124 gekocht
als GHB en daarvan bleken er 106 inderdaad GHB te bevatten. Nog drie andere vloeistoffen, die
niet als GHB waren gekocht, bleken ook GHB te bevatten. Daarnaast zijn er in 2017 twee poeders
ingeleverd die GHB bleken te bevatten. Het totaal aantal monsters met GHB kwam daarmee op 111
(109 vloeistoffen en 2 poeders). In 10 vloeistoffen werd GBL aangetroffen.
• De 109 vloeistoffen met GHB bevatten gemiddeld 437,1 milligram GHB per milliliter vloeistof. GHB
wordt vaak verkocht in buisjes van 5 milliliter, wat bij deze concentratie overeen zou komen met
gemiddeld meer dan twee gram GHB per buisje. Voor de meeste mensen is dit een forse dosering.

Tabel 9.8.1

Aantal monsters met GHB/GBL, vanaf 2007
2007

2008

2014

2015

2016

2017

Totaal aantal
geanalyseerde
monsters (lab +
FT-IR)

4.727 4.671 5.086 5.735 5.783 5.985 5.705 5.895

6.390

6.849

7.684

GHB/GBL

203

62 (GHB)
3 (GBL)

89 (GHB)
3 (GBL)

111 (GHB)
10 (GBL)

234

2009

61

2010

139

2011

141

2012

148

2013I

19I

36

I. DIMS heeft in 2013 en 2014 minder GHB/GBL monsters geanalyseerd vanwege stabiele uitkomsten en capaciteitslimiet. Bron: DIMS, Trimbos-instituut.

Prijzen
De Amsterdamse Antenne-monitor en het landelijke DIMS geven een indicatie van de prijs die een
consument betaalt voor een enkele dosis GHB, een kwart liter, een halve liter, of een hele liter van dit
middel. Tabel 9.8.2 geeft een overzicht van de prijsontwikkeling vanaf 2011. In 2013 en 2014 waren
de gegevens over de prijzen van GHB uit het DIMS niet beschikbaar vanwege een te laag aantal GHBmonsters.
• In 2014 vond er een stijging plaats in de prijs van GHB (tabel 9.8.2). De prijs voor een hele liter
GHB verdubbelde bijna tussen 2011 en 2014 (Benschop et al., 2015). Omstreeks november 2013
kregen ruim 20 handelaren die via internet de drugsgrondstof GBL aanboden voor de bereiding van
GHB, een brief van het Openbaar Ministerie met het verzoek de verkoop te staken (Nabben et al.,
2014). In december 2013 constateerde het OM dat vrijwel alle grote handelaren die via internet de
drugsgrondstof GBL hadden aangeboden, daarmee waren gestopt (www.om.nl; 09-12-2013).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

283

| JAARBERICHT 2018

• Ook de Amsterdamse Antenne-monitor (Nabben et al., 2017) constateert dat GBL, als grondstof voor
GHB, moeilijker te verkrijgen is, en daardoor “zijn gebruikers vaker aangewezen op bezorgdiensten
die kant en klare GHB verkopen”. GBL wordt ook nog maar in een enkel panelnetwerk gebruikt. Het
OM constateerde bovendien dat door de schaarste van GBL de prijs van een liter GHB met tientallen
procenten was gestegen (zie ook § 13.2).
• Tussen 2015 en 2016 steeg in Amsterdam de prijs voor een liter GHB van tussen de 100 en 130 euro
naar (in de meest gangbare prijsklasse) tussen de 140 en 150 euro (Nabben et al., 2017). In 2017
stabiliseerde de prijs voor een liter GHB op tussen de 125 en 150 euro (Nabben et al., 2018).
• De prijs per gebruikershoeveelheid (1 dosis van 5 milliliter) is volgens de DIMS-data vrijwel onveranderd
gebleven

Tabel 9.8.2	Prijsontwikkeling in euro’sI van verschillende hoeveelheden GHB volgens de Amsterdamse
Antenne-monitor en het landelijke DIMS, vanaf 2011
Bron

Amsterdamse
Antennemonitor

Landelijke
DIMS

Hoeveelheid

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

1 dosis van
5 milliliter

5-10
(5)

5-10
(5)

-

-

-

-

-

kwart liter

25-45

25-45

25-45
(30-40)

35-60
(45-50)

daling van
50 naar
35-40

35-60
(35-40)

35-50

halve liter

45

40-75

-

-

70-80

70-90
(70-80)

70-90

hele liter

ongeveer
100

80-125

80-125

200

100-130

125-150
(140-150)

125-150

1 dosis van
5 milliliter

6

4

-

-

4

5

5

hele liter

-

50-180
mediaan
120

-

-

-

-

-

I. Tussen haakjes de meest gangbare prijsklasse. - = Gegevens niet beschikbaar. Bronnen: Antenne 2011 (Nabben, Benschop, & Korf, 2012); Antenne 2012
(Benschop et al., 2013); Antenne 2013 (Nabben et al., 2014); Antenne 2014 (Benschop et al., 2015); Antenne 2015 (Nabben et al., 2016); Antenne 2016 (Nabben et
al., 2017); Antenne 2017 (Nabben et al., 2018); DIMS, Trimbos-instituut.

Wijze van verkrijgen
GHB kan worden gekocht van een dealer, via internet of kan zelf thuis worden bereid uit grondstoffen
volgens recepten die op internet staan.
• In 2015 heeft de Amsterdamse Antenne-monitor onder coffeeshopbezoekers die GHB gebruiken
nagevraagd hoe zij aan de GHB komen (Nabben et al., 2016). Van de coffeeshopbezoekers die het
afgelopen jaar nog GHB hadden gebruikt, had 33% de GHB gekocht in het uitgaansleven, had 11%
het gekocht van een 06-dealer, 11% van een dealer thuis en had 11% de GHB zelf gemaakt.
• In het voorafgaande (zie § 9.6) werd reeds gewezen op de survey die in 2014 werd gehouden
onder 78 ervaren GHB-gebruikers (Nabben & Korf, 2016b). Onder deze ervaren GHB-gebruikers is
nagevraagd hoe zij doorgaans aan de GHB komen. De GHB werd vaak of altijd gekocht door 32%
van de ervaren gebruikers, 23% kreeg het vaak of altijd van anderen, 13% maakte het vaak of altijd
zelf, maar niemand van de ervaren gebruikers bestelde de GHB vaak of altijd via internet (0%). Zoals
hiervoor genoemd zijn gebruikers in 2016, vanwege de lastiger verkrijgbaarheid van de grondstof
(precursor) GBL, vaker aangewezen op bezorgdiensten die kant en klare GHB verkopen (Nabben et al.,
2017). In 2017 werd bevestigd dat GBL momenteel moeilijker te verkrijgen is, hetgeen kan verklaren
dat er minder thuismakers zijn en er minder aanbod is via webwinkels (Nabben et al., 2018).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

284

| JAARBERICHT 2018

10. Slaap- en kalmeringsmiddelen
10.1 Laatste feiten en trends

 pagina 286

10.2 Gebruik: algemene bevolking

 pagina 287

10.3 Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

 pagina 293

10.4 Problematisch gebruik

 pagina 296

10.5 Gebruik: internationale vergelijking

 pagina 298

10.6 Hulpvraag en incidenten

 pagina 300

10.7 Ziekte en sterfte

 pagina 301

10.8 Aanbod en markt

 pagina 303

NATIONALE DRUG MONITOR

|

285

| JAARBERICHT 2018

10. Slaap- en kalmeringsmiddelen
Inleiding
Dit hoofdstuk gaat over slaap- en kalmeringsmiddelen. Diverse ‘psychoactieve’ medicijnen kunnen bij
verkeerd gebruik leiden tot verslaving, ziekte en sterfte, onder andere door suïcide. In de Opiumwet is
geregeld hoe apothekers moeten omgaan met recepten voor medicijnen die in de Opiumwet staan en hoe
ze moeten omgaan met de medicijnen zelf. Daarmee bestaat in Nederland in principe de mogelijkheid om
na te gaan of er niet-medisch gebruik plaatsvindt. De capaciteit om deze vorm van oneigenlijk gebruik
op te sporen is echter beperkt.
Het merendeel van de slaap- en kalmeringsmiddelen behoort tot de groep van de benzodiazepinen.1
Zij hebben in de jaren zeventig en tachtig de barbituraten grotendeels vervangen. Vanwege ernstige
bijwerkingen worden barbituraten nauwelijks meer voorgeschreven. Sommige benzodiazepinen worden
vanwege hun breed spectrum aan effecten niet alleen als slaap- of kalmeringsmiddel voorgeschreven. Ze
worden ook gebruikt voor de behandeling van epilepsie, paniekstoornissen en onthoudingsverschijnselen
na het stoppen met alcohol. De vergoeding van benzodiazepinen binnen de basisverzekering is per 1
januari 2009 sterk ingeperkt en geldt alleen nog voor een kleine groep patiënten voor enkele specifieke
indicaties.
Slaap- en kalmeringsmiddelen worden op verschillende manieren gebruikt. Gebruik komt voor op
recept volgens de richtlijnen, op recept maar buiten de richtlijnen en gebruik dat overgaat in chronisch
gebruik, misbruik, of afhankelijkheid (verslaving). Een manier om te gebruiken zonder eigen recept is het
‘meesnoepen’ op het recept van een partner (Barendregt, De Wit, Van Straaten, & Rodenburg, 2017).
Niet alleen bij misbruik en verslaving zijn er risico’s verbonden aan slaap- en kalmeringsmiddelen. Ook het
(acuut) gebruik in risicovolle omstandigheden en het gebruik in combinatie met bijvoorbeeld alcohol kan
problematisch zijn (Baggio et al., 2014). Voor zover over deze risico’s gegevens beschikbaar zijn, zullen
deze in dit hoofdstuk worden gerapporteerd.

10.1

Laatste feiten en trends

De belangrijkste feiten en cijfers over slaap- en kalmeringsmiddelen in dit hoofdstuk zijn:
• In 2016 hadden ongeveer één op de tien mensen in de algemene Nederlandse bevolking van 18 jaar
en ouder in het afgelopen jaar slaap- of kalmeringsmiddelen gebruikt.
• Onder vrouwen en laagopgeleiden was het percentage laatste-jaar-gebruikers bijna twee keer zo hoog
als onder respectievelijk mannen en hoogopgeleiden (§ 10.2).
• Een op de drie laatste-jaar-gebruikers had deze middelen (ook) zonder recept gebruikt (§ 10.2).
• Ouderen vanaf 50 jaar hebben vaker slaap- of kalmeringsmiddelen gebruikt dan jongeren (§ 10.2).
• Er zijn indicaties dat van de gebruikers van slaapmedicatie 62% langer dan twee jaar had gebruikt
(§ 10.4).

1

Andere, minder vaak voorgeschreven middelen zijn de slaapmiddelen zopiclon en zolpidem en het kalmeringsmiddel buspiron.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

286

| JAARBERICHT 2018

• Het percentage 15-16-jarige scholieren dat ooit slaap- of kalmeringsmiddelen had gebruikt zonder
recept van een arts, lag in 2015 in Nederland boven het Europees gemiddelde (§ 10.5).
• Het aantal cliënten dat ingeschreven stond bij de verslavingszorg wegens een primair probleem met
benzodiazepinen, barbituraten, of overige psychofarmaca steeg tot 2010 en is tot en met 2015
gestabiliseerd (§ 10.6). Tussen 2009 en 2015 deed zich een opvallende daling voor in het aantal
cliënten met een secundair psychofarmacaprobleem.
• Tussen 2013 en 2016 is het aantal sterfgevallen door slaap- en kalmeringsmiddelen gestegen, maar in
2017 vond er weer een lichte daling plaats. Het gaat hier voornamelijk om suïcide met barbituraten;
de aantallen zijn echter relatief klein (§ 10.7).
• De vergoeding van benzodiazepinen via de basisverzekering is per 1 januari 2009 sterk ingeperkt.
Vermoedelijk is in samenhang hiermee het aantal gebruikers van benzodiazepinen gedaald (§ 10.2,
§ 10.8).

10.2

Gebruik: algemene bevolking

In 2016 is via de Aanvullende Module Middelen van de Leefstijlmonitor (LSM-A Middelen) het gebruik
van slaap- en kalmeringsmiddelen gemeten onder de bevolking van 18 jaar en ouder. De LSM-A Middelen
is een tweejaarlijkse dieptestudie naar middelengebruik in de algemene bevolking, die naast de jaarlijkse
kernstudie Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor wordt uitgevoerd voor meer verdiepende gegevens
over middelengebruik, zoals het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen. Er zijn dus geen gegevens
beschikbaar over het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen in 2017 (zie bijlage D.2).

Kerncijfers 2016
Ongeveer een vijfde van de bevolking van 18 jaar en ouder rapporteerde in 2016 ooit in het leven wel
eens slaap- of kalmeringsmiddelen te hebben gebruikt. Een tiende van de volwassenen deed dit nog in
het afgelopen jaar. Ongeveer 3% gebruikte in het laatste jaar slaap- of kalmeringsmiddelen (ook) zonder
recept (tabel 10.2.1).
• Dit komt neer op ruim 2,7 miljoen volwassen Nederlanders die ooit slaap- of kalmeringsmiddelen
gebruikt hebben en ruim een miljoen die dat het afgelopen jaar nog deden.
• Bijna een half miljoen volwassen Nederlanders gebruikte het afgelopen jaar (ook) zonder recept.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

287

| JAARBERICHT 2018

Tabel 10.2.1	Percentage en absolute aantalI gebruikers van slaap- of kalmeringsmiddelen en gebruik
(ook) zonder recept in de bevolking van 18 jaar en ouder. Peiljaar 2016

Totaal
(%)

Man
(%)

Vrouw
(%)

Absoluut aantal
(afgerond op 10.000)

Absoluut aantal
95% Betrouwbaarheidsinterval

Ooit

21,0

15,8

26,1

2.760.000

2.640.000-2.870.000

Laatste jaar

10,5

7,5

13,4

1.370.000

1.290.000-1.460.000

Laatste maand

6,4

4,1

8,6

830.000

770.000-900.000

Laatste jaar

3,2

2,8

3,7

420.000

380.000-470.000

Laatste maand

1,5

1,1

1,9

200.000

170.000-240.000

Gebruik slaap- of
kalmeringsmiddelen

Gebruik slaap- of
kalmeringsmiddelen
(ook) zonder recept

Percentage gebruikers van slaap- of kalmeringsmiddelen ooit, in het laatste jaar en in de laatste maand, en percentage gebruikers (ook) zonder recept in het
laatste jaar en de laatste maand. I. Het geschatte absolute aantal Nederlanders van 18 jaar en ouder dat slaap- of kalmeringsmiddelen gebruikt is afgerond op
tienduizendtallen. Bron: LSM-A Middelen/Leefstijlmonitor Trimbos, i.s.m. RIVM en CBS, 2016.

Geslacht
Anders dan bij drugsgebruik, ligt het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen hoger onder vrouwen dan
onder mannen. Dit geldt eveneens voor het gebruik (ook) zonder recept (tabel 10.2.1).

Leeftijd
Een kwart van de 50-plussers heeft ooit wel eens slaap- of kalmeringsmiddelen gebruikt, vergeleken met
minder dan een vijfde in de jongere leeftijdsgroepen (figuur 10.2.1). Hetzelfde patroon is te zien voor
het laatste-jaar-gebruik en het laatste-maand-gebruik. Overigens komt het gebruik (ook) zonder recept
onder 25-29-jarigen net zo vaak voor als onder 50-plussers (figuur 10.2.2).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

288

| JAARBERICHT 2018

Figuur 10.2.1		Gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen in de bevolking van 18 jaar en ouder, naar
leeftijdsgroep. Peiljaar 2016
%

30
25
20
15

10
5

0
Ooit (%)
Laatste jaar (%)
Laatste maand (%)

18-19
8,1
4,7
1,8

20-24
14,1
6,9
3,5

25-29
16,9
9,0
4,0

30-39
17,8
8,3
4,0

40-49
19,4
8,4
4,8

50-64
25,2
12,2
7,5

65+
25,4
14,3
10,4

Totaal 18+
21,0
10,5
6,4

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar en in de laatste maand per leeftijdsgroep. Bron: Leefstijlmonitor-Aanvullend (LSM-A) 2016, Trimbos-instituut
i.s.m. RIVM en CBS.

Figuur 10.2.2		Gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen (ook) zonder recept in de bevolking van 18
jaar en ouder, naar leeftijdsgroep. Peiljaar 2016
%

30
25

20
15
10

5
0
Laatste jaar (%)
Laatste maand (%)

18-19
2,7
0,6

20-24
3,5
1,6

25-29
4,2
1,8

30-39
3,2
1,2

40-49
2,5
1,2

50-64
3,4
1,6

65+
3,3
2,0

Totaal 18+
3,2
1,5

Percentage gebruikers (ook) zonder recept in het laatste jaar en in de laatste maand per leeftijdsgroep. Bron: LSM-A Middelen/Leefstijlmonitor Trimbos, i.s.m.
RIVM en CBS, 2016.

Opleidingsniveau
Laagopgeleiden hebben vaker slaap- of kalmeringsmiddelen gebruikt dan hoogopgeleiden.
• Tabel 10.2.2 toont het gebruik van slaap- of kalmeringsmiddelen in het algemeen, los van de vraag
of er gebruikt werd met of zonder recept. Laagopgeleide personen hebben in de afgelopen maand
twee keer zo vaak slaap- of kalmeringsmiddelen gebruikt vergeleken met hoogopgeleiden (10,2%
vergeleken met 4,2%).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

289

| JAARBERICHT 2018

• Tabel 10.2.3 toont specifiek het gebruik van slaap- of kalmeringsmiddelen (ook) zonder recept. Het
gebruik in de afgelopen maand van slaap- of kalmeringsmiddelen (ook) zonder recept kwam onder
de laagopgeleiden bijna twee keer zo vaak voor als onder de hoogopgeleiden (1,9% vergeleken met
1,1%).

Tabel 10.2.2	Gebruik van slaap- of kalmeringsmiddelen in de bevolking van 18 jaar en ouder naar
opleidingsniveauI. Peiljaar 2016
Opleidingsniveau

Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

Laagopgeleid

26,6

15,0

10,2

Middelbaar opgeleid

20,4

9,3

5,7

Hoogopgeleid

18,1

8,5

4,2

Percentage gebruikers ooit in het leven, in het laatste jaar, en in de laatste maand. I. Opleidingsniveau: 18-24 jaar hoogst gevolgd niveau, 25 en ouder hoogst
behaald niveau; Laagopgeleid = basisonderwijs, LBO, MAVO, VMBO; Middelbaar opgeleid = MBO, HAVO, VWO; Hoogopgeleid = HBO of universiteit. Bron: LSM-A
Middelen/Leefstijlmonitor Trimbos, i.s.m. RIVM en CBS, 2016

Tabel 10.2.3	Gebruik van slaap- of kalmeringsmiddelen (ook) zonder recept in de bevolking van 18 jaar
en ouder naar opleidingsniveauI. Peiljaar 2016
Opleidingsniveau

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

Laagopgeleid

3,1

1,9

Middelbaar opgeleid

3,4

1,7

Hoogopgeleid

3,4

1,1

Percentage gebruikers (ook) zonder recept in het laatste jaar en in de laatste maand. I. Opleidingsniveau: 18-24 jaar hoogst gevolgd niveau, 25 en ouder hoogst
behaald niveau; Laagopgeleid = basisonderwijs, LBO, MAVO, VMBO; Middelbaar opgeleid = MBO, HAVO, VWO; Hoogopgeleid = HBO of universiteit. Bron: LSM-A
Middelen/Leefstijlmonitor Trimbos, i.s.m. RIVM en CBS, 2016.

Migratieachtergrond
Er zijn geen relevante verschillen gevonden in het gebruik van slaap- of kalmeringsmiddelen (ook zonder
recept) tussen mensen met en zonder migratieachtergrond (tabel 10.2.4, tabel 10.2.5).

Tabel 10.2.4	Gebruik van slaap- of kalmeringsmiddelen in de bevolking van 18 jaar en ouder naar
migratieachtergrondI. Peiljaar 2016
Migratieachtergrond

Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

Nederlandse achtergrond

21,3

10,5

6,5

Westerse migratieachtergrond

21,5

10,5

6,6

Niet-Westerse migratieachtergrond

19,1

10,0

5,4

Percentage gebruikers ooit in het leven, in het laatste jaar en in de laatste maand. I. Kenmerk dat weergeeft met welk land een persoon verbonden is op basis
van het geboorteland van de ouders of van zichzelf. Bron: Bron: LSM-A Middelen/Leefstijlmonitor Trimbos, i.s.m. RIVM en CBS, 2016.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

290

| JAARBERICHT 2018

Tabel 10.2.5	Gebruik van slaap- of kalmeringsmiddelen (ook) zonder recept in de bevolking van 18 jaar
en ouder naar migratieachtergrondI. Peiljaar 2016
Migratieachtergrond

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

Nederlandse achtergrond

3,4

1,6

Westerse migratieachtergrond

3,6

1,8

Niet-Westerse migratieachtergrond

2,0

1,0

Percentage gebruikers (ook) zonder recept in het laatste jaar en in de laatste maand. I. Kenmerk dat weergeeft met welk land een persoon verbonden is op
basis van het geboorteland van de ouders of van zichzelf. Bron: LSM-A Middelen/Leefstijlmonitor Trimbos, i.s.m. RIVM en CBS, 2016.

Stedelijkheid
Er zijn geen relevante verschillen gevonden in het gebruik van slaap- of kalmeringsmiddelen (met of
zonder recept) tussen mensen in sterk stedelijke en weinig stedelijke gebieden (tabel 10.2.6, tabel 10.2.7).

Tabel 10.2.6	Gebruik van slaap- of kalmeringsmiddelen in de bevolking van 18 jaar en ouder naar
stedelijkheidI. Peiljaar 2016
Stedelijkheid

Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

(Zeer) sterk stedelijk

22,0

11,2

6,4

Matig stedelijk

21,3

10,5

6,8

Weinig/niet stedelijk

19,2

9,2

6,2

Percentage gebruikers ooit in het leven, in het laatste jaar, en in de laatste maand. I. Stedelijkheid gecategoriseerd naar aantal adressen per vierkante
kilometer in de woongemeente van de respondent: (zeer) sterk = 1.500 of meer adressen; matig = 1.000 – 1.500 adressen; weinig = minder dan 1.000 adressen.
Bron: LSM-A Middelen/Leefstijlmonitor Trimbos, i.s.m. RIVM en CBS, 2016

Tabel 10.2.7	Gebruik van slaap- of kalmeringsmiddelen (ook) zonder recept in de bevolking van 18 jaar
en ouder naar stedelijkheidI. Peiljaar 2016
Stedelijkheid

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

(Zeer) sterk stedelijk

3,5

1,7

Matig stedelijk

3,4

1,9

Weinig/niet stedelijk

2,7

1,1

Percentage gebruikers (ook) zonder recept in het laatste jaar en in de laatste maand. I. Stedelijkheid gecategoriseerd naar aantal adressen per vierkante
kilometer in de woongemeente van de respondent: (zeer) sterk = 1.500 of meer adressen; matig = 1.000 – 1.500 adressen; weinig = minder dan 1.000 adressen.
Bron: LSM-A Middelen/Leefstijlmonitor Trimbos, i.s.m. RIVM en CBS, 2016

Mate van gebruik
Van de laatste-jaar-gebruikers die (ook) zonder recept hadden gebruikt, had 15,2% één keer gebruikt,
had 32,7% een paar keer gebruikt maar minder dan maandelijks, had 9,3% één keer per maand gebruikt
en had 42,8% meerdere keren per maand of vaker slaap- of kalmeringsmiddelen gebruikt.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

291

| JAARBERICHT 2018

Verstrekking van benzodiazepinen
De Stichting Farmaceutische Kengetallen (SFK) verzamelt en analyseert de verkoop van geneesmiddelen
van ruim 95% van de openbare apotheken in Nederland (Griens, Janssen-Hoge, Kroon, Lukaart, & Van
der Vaart, 2017). Op grond van deze gegevens wordt de totale verstrekking voor heel Nederland geschat.
Het gebruik van benzodiazepinen is gestaag gedaald (Stichting Farmaceutische Kengetallen [SFK], 2018).
• Tussen 2016 en 2017 daalde het aantal verstrekte standaarddagdoseringen met bijna 2% tot 161,5
miljoen (figuur 10.2.3).
• Met ingang van 2009 werd besloten om de verstrekking van benzodiazepinen uitsluitend nog onder
specifieke voorwaarden uit het basispakket te vergoeden. Dit leidde tot een daling in het aantal
verstrekkingen met 15% in 2009 (figuur 10.2.3).
• Sinds de beperking van de vergoeding in 2009 neemt het aandeel dat de mensen zelf betalen
af. In 2009 betaalden de gebruikers nog 68% van de verstrekte benzodiazepines zelf, in 2017
was dat nog maar ongeveer de helft. De hoeveelheid die door de zorgverzekeraars werd
vergoed steeg respectievelijk van 57 miljoen standaarddagdoseringen in 2009 naar 80 miljoen
standaarddagdoseringen in 2017 (zie ook § 10.8).

Figuur 10.2.3 GebruikI van benzodiazepinen vanaf 2007

I. Gebruik in miljoen standaarddagdoseringen. Bron: Stichting Farmaceutische Kengetallen (SFK, 2018).

Zorginstituut Nederland verzamelt via het Genees- en hulpmiddelen Informatie Project (GIP) informatie
van een groot aantal zorgverzekeraars. De inperking van de vergoeding in de basisverzekering per 1
januari 2009 werd ook goed zichtbaar in de GIP-cijfers.
• In 2008 registreerde het GIP nog 1.740.485 verzekerde gebruikers van slaap- en kalmeringsmiddelen.
• In 2009 was dit aantal gedaald naar 340.612 verzekerde gebruikers.
• In 2016 werden in totaal 434.168 verzekerde gebruikers van slaap- en kalmeringsmiddelen
geregistreerd in het GIP (www.gipdatabank.nl, 08-02-2018). Hierbij dient wel te worden opgemerkt
dat patiënten die niet verzekerd zijn voor het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen, deze alsnog
kunnen krijgen door daar zelf voor te betalen, zoals hierboven is te zien in figuur 10.2.3 (zie ook
§ 10.8).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

292

| JAARBERICHT 2018

Patiënten-educatie over de risico’s van benzodiazepinen kan het gebruik terugdringen. In Canada bleek
dat het gebruik bij meer dan een derde van de ouderen kon worden teruggedrongen via patiënteneducatie (Tannenbaum, Martin, Tamblyn, Benedetti, & Ahmed, 2014). In Australië is een speciaal protocol
ontwikkeld om bij ouderen in vijf stappen het gebruik van teveel medicijnen terug te dringen (Reeve,
Shakib, Hendrix, Roberts, & Wiese, 2014).

10.3

Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

Scholieren van het regulier onderwijs
Via het European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs (ESPAD) worden via een
representatieve steekproef gegevens verzameld over onder andere het gebruik van medicijnen door
scholieren van 15 en 16 jaar (Kraus, Leifman, & Vicente, 2016). Voor Nederland zijn de gegevens voor
de ESPAD afkomstig uit de ESPAD-Nederland van het Trimbos-instituut.

Kerncijfers 2015
In 2015 had 8% van de Nederlandse scholieren van het voortgezet onderwijs ooit slaap- of
kalmeringsmiddelen zonder recept gebruikt en 11% met recept. Het ooitgebruik van slaap- of
kalmeringsmiddelen met recept kwam ongeveer even vaak voor als het gebruik zonder recept. Er bestaat
overlap tussen deze groepen. Een leerling die ooit met recept heeft gebruikt, kan vervolgens zonder recept
gaan gebruiken.

Trends in het gebruik van medicijnen
Tabel 10.3.1 toont het ooitgebruik van 2003 tot en met 2015 voor slaap- en kalmeringsmiddelen zonder
recept en met recept.
• Het ooitgebruik van slaap- of kalmeringsmiddelen zonder recept schommelde tussen 2003 en 2015
tussen 7% en 9%.
• Het ooitgebruik van slaap- of kalmeringsmiddelen met recept schommelde tussen 2003 en 2015 tussen
8% en 11%. Het percentage dat ooit met recept langer dan drie weken had gebruikt, steeg van 2%
in 2003 naar 6% in 2015.

Geslacht
Bij de meisjes lag het gebruik hoger dan bij de jongens. In 2015 had van de meisjes 11% slaap- of
kalmeringsmiddelen zonder recept gebruikt tegenover 5% van de jongens (tabel 10.3.1).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

293

| JAARBERICHT 2018

Tabel 10.3.1 	Percentage scholieren van 15 en 16 jaar naar geslacht dat ooit in het leven slaap- of
kalmeringsmiddelen heeft gebruikt zonder recept en met recept. Peiljaren 2003, 2007, 2011
en 2015
2003

2007

2011

2015

J
(%)

M
(%)

T
(%)

J
(%)

M
(%)

T
(%)

J
(%)

M
(%)

T
(%)

J
(%)

M
(%)

T
(%)

7

10

8

6

8

7

6

11

9

5

11

8

Slaap- of
kalmeringsmiddelen
met recept

10

10

10

8

9

8

7

10

9

11

12

11

Slaap- of
kalmeringsmiddelen
met recept
≤3 weken gebruikt

8

9

9

5

6

6

3

6

5

5

6

6

Slaap- of
kalmeringsmiddelen
met recept
>3 weken gebruikt

2

1

2

2

3

3

4

4

4

6

6

6

Ooitgebruik
Slaap- of
kalmeringsmiddelen
zonder recept

Percentage gebruikers ooit in het leven. J = jongens, M = meisjes, T = totaal. Bron: ESPAD-Nederland, Trimbos-instituut.

Scholieren in Amsterdam
Het Bonger Instituut voor Criminologie van de Universiteit van Amsterdam monitort via de Antenne het
gebruik van alcohol en drugs onder scholieren van het voortgezet onderwijs in Amsterdam. Het gaat
daarbij om brugklassers, derdeklassers, en oudere leerlingen. In 2011 onderzocht de Antenne ook het
gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen (Nabben, Benschop, & Korf, 2012).
• De brugklassers waren gemiddeld 13 jaar. Van de brugklassers had 4% in het afgelopen jaar en had
2% in de afgelopen maand slaap- of kalmeringsmiddelen gebruikt.
• De derdeklassers waren gemiddeld 14 jaar. Van de derdeklassers had 8% slaap- of kalmeringsmiddelen
gebruikt in het afgelopen jaar en 4% in de afgelopen maand. Het gebruik zonder recept kwam voor
bij 4% van de derdeklassers in het afgelopen jaar en bij 2% in de afgelopen maand.
• De oudere leerlingen waren gemiddeld 15 jaar. Van de oudere leerlingen had 7% slaap- of
kalmeringsmiddelen gebruikt in het afgelopen jaar en 3% in de afgelopen maand. Het gebruik zonder
recept kwam voor bij 3% van de oudere leerlingen in het afgelopen jaar en 1% in de afgelopen
maand.

MBO-studenten in Amsterdam
In 2016 is via het Antenne-onderzoek het gebruik van alcohol, drugs, en slaap- en kalmeringsmiddelen
onderzocht onder 1.972 MBO-studenten in Amsterdam (Nabben, Luijk, Benschop, & Korf, 2017). De
leeftijd van deze MBO-studenten varieerde van 15 tot en met 35 jaar en hun gemiddelde leeftijd was 19
jaar. Er is daarbij ook gevraagd naar het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen. Hierbij werd geen
onderscheid gemaakt tussen het gebruik met en het gebruik zonder recept.
• Van de MBO-studenten had 17% ooit slaap- of kalmeringsmiddelen gebruikt, 12% in het afgelopen
jaar en 6% in de afgelopen maand.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

294

| JAARBERICHT 2018

Speciale groepen jongeren en jongvolwassenen
In bepaalde groepen jongeren en jongvolwassenen komt het (recreatief) gebruik van slaap- en
kamleringsmiddelen vrij vaak voor, zoals uitgaande jongvolwassenen of ‘kwetsbare’ jongeren. Tabel
10.3.2 vat de resultaten samen van uiteenlopende lokale en landelijke studies onder bezoekers van
uitgaansgelegenheden. De cijfers zijn niet vergelijkbaar vanwege verschillen in leeftijdsgroepen en
methoden van onderzoek. Bovendien zijn de responspercentages in onderzoeken onder uitgaande
jongeren en jongvolwassenen doorgaans laag (tussen 15% en 25%) en zijn zij ‘op locatie’ of online
geworven in plaats van via een representatieve steekproef uit de bevolking, waardoor een vertekening
van de resultaten kan optreden. De uitkomsten geven wel een indicatie van verschillen tussen (risico)
groepen jongeren en jongvolwassenen.

Uitgaanders
In de Antenne-monitor is het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen, behalve onder scholieren,
ook gepeild onder groepen jongeren en jongvolwassenen in bepaalde sectoren van het Amsterdamse
uitgaansleven en in Hilversum (tabel 10.3.2). Er wordt daarbij geen onderscheid gemaakt tussen gebruik
op recept en oneigenlijk gebruik. Voor zover vergelijkbaar lijkt het gebruik niet zo veel af te wijken van
dat in de algemene bevolking. Gebruik van een slaapmiddel op kleine schaal wordt vooral genoemd om
de na-effecten van het gebruik van stimulerende middelen tegen te gaan (Nabben, Luijk, & Korf, 2018).
• In 2010 werd het middelengebruik onder Amsterdamse cafébezoekers onderzocht (Ton Nabben,
Benschop, & Korf, 2012). Hun leeftijd varieerde van 16-56 jaar, hun gemiddelde leeftijd was 27 jaar,
51% was man en 49% was vrouw.
Van de cafébezoekers had 19% ooit slaap- of kalmeringsmiddelen gebruikt, 11% had ze het
afgelopen jaar gebruikt en 4% had deze middelen de afgelopen maand nog gebruikt.
Bij de vrouwen lag het ooitgebruik hoger dan bij de mannen (23% tegenover 16%).
• Onder coffeeshopbezoekers in Amsterdam steeg het laatste-maand-gebruik van slaapmiddelen van
1% in 2009 naar 4% in 2015 (Nabben, Benschop, & Korf, 2016).
• In 2017 had 25% van de bezoekers van clubs, raves en festivals in Amsterdam ooit slaap- en
kalmeringsmiddelen gebruikt, 18% in het afgelopen jaar, en 10% in de afgelopen maand (Nabben et
al., 2018). Meer vrouwen dan mannen hadden ooit gebruikt, 30% van de vrouwen tegenover 19%
van de mannen. In Hilversum werden vergelijkbare percentages gevonden van 23% ooitgebruik en
8% laatste-maand-gebruik (Luijk et al., 2018).

Tabel 10.3.2 	Gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen onder uitgaande jongeren en jongvolwassenen
in Amsterdam en Hilversum

Uitgaanders

Locatie

Peiljaar

Gemiddelde
leeftijd (jaar)

Ooit (%)

Laatste
maand (%)

2009

28

12

1

2015

25

16

4

Coffeeshopbezoekers

Amsterdam

Bezoekers van cafés

Amsterdam

2010

27

19

4

Bezoekers van clubs, ravesI
en festivals

Amsterdam

2017

26

25

10

Bezoekers van feestcafés,
clubs en poppodia

Hilversum

2017

21

23

8

Percentage gebruikers ooit in het leven en in de laatste maand per groep. Uitgaanders die deelnemen aan onderzoek, waaronder bezoekers van coffeeshops,
cafés, clubs, raves en festivals zijn niet representatief voor alle uitgaanders. I. Raves zijn underground feesten “op verscholen, liefst moeilijk vindbare plekken:
onder bruggen, in afgelegen loodsen of een oud schoolgebouw”, het zijn “semi-illegale feesten op alternatieve locaties, vaak op het laatste moment bekend
gemaakt via sociale media” (Nabben et al., 2018). In Amsterdam gingen in 2017 naar schatting 5.000 tot 10.000 personen naar raves, per rave werden 200 tot
800 bezoekers gesignaleerd (Nabben et al., 2018). Bronnen: Bonger Instituut voor Criminologie, UvA: Antenne 2010 (Ton Nabben et al., 2012), Antenne 2015
(Nabben et al., 2016), Antenne 2017 (Nabben et al., 2018), Antenne Gooi en Vechtstreek 2017 (Luijk et al., 2018).
NATIONALE DRUG MONITOR

|

295

| JAARBERICHT 2018

De Tendens monitort het gebruik van alcohol en drugs onder uitgaande jongeren en jongvolwassenen in
Gelderland. Net als in de voorafgaande jaren speelden in een al wat ouder Tendens-onderzoek uit 2010
slaap- en kalmeringsmiddelen een marginale rol in het middelengebruik van de Gelderse jongeren (De
Jong, Poelmans, Ernst, & Timmermans, 2011). Net als in de Amsterdamse Antenne-monitor (Nabben et
al., 2018) werden slaap- en kalmeringsmiddelen genoemd als een handig middel om in slaap te komen
na een zwaar weekend stappen, met name na het gebruik van stimulerende middelen.

Kwetsbare groepen
In 2012 heeft de Antenne-monitor het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen onderzocht onder
jongeren in de jeugdzorg in Amsterdam (Benschop, Nabben, & Korf, 2013).
• Het bleek dat 13% van de jongeren in de jeugdzorg deze middelen wel eens had gebruikt, waarvan
10% met een doktersvoorschrift en 5% (ook) zonder doktersvoorschrift. In de afgelopen maand had
3% van de jongeren in de Amsterdamse jeugdzorg nog slaap- en kalmeringsmiddelen gebruikt.
De Coda-G4 is een cohortstudie onder daklozen in de vier grote steden Amsterdam, Rotterdam, Den
Haag, en Utrecht (Van Straaten et al., 2012). In 2011 heeft de Coda-G4 voor het eerst het gebruik van
slaap- en kalmeringsmiddelen onderzocht onder dakloze jongvolwassenen in deze vier grote steden.
• Het ging om dakloze jongvolwassenen van 18-22 jaar met een gemiddelde leeftijd van 20 jaar. In 2011
had 3% van deze dakloze jongeren in de afgelopen maand slaap- of kalmeringsmiddelen gebruikt.
• De derde meting van de Coda-G4 vond plaats tussen juli 2012 en juni 2013, anderhalf jaar na de
instroom van de daklozen in de maatschappelijke opvang in 2011 (Van Straaten et al., 2014). Bij
deze derde meting bleek dat 8% van de dakloze jongvolwassenen in de afgelopen maand slaap- of
kalmeringsmiddelen had gebruikt.

10.4

Problematisch gebruik

Problematisch gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen omvat naast acute problemen zoals
verkeersongevallen, valincidenten en verslechtering van geheugen en concentratievermogen (zie § 10.7),
ook misbruik en afhankelijkheid.
Verslaving aan slaap- en kalmeringsmiddelen is veelal een ‘verborgen verslaving’. Gebruikers kunnen
verslaafd zijn geraakt zonder dat zelf te beseffen. In de regel worden deze middelen voorgeschreven door
een arts. Dit kan voor sommige ‘patiënten’ versluieren dat ook deze middelen verslavend kunnen zijn,
net zoals alcohol, drugs en tabak (Bakker, 2015; Crul, 2006). Verslaving kan al optreden na drie tot zes
weken gebruik. De richtlijn van de GGZ voor angststoornissen schrijft daarom voor dat de arts de patiënt
over de bijwerkingen en het risico op afhankelijkheid uitgebreid dient te informeren (Trimbos-instituut,
2013). Deze richtlijn voor angststoornissen adviseert om eerst cognitieve gedragstherapie en/of andere
medicijnen te proberen en pas als dit niet aanslaat benzodiazepinen voor te schrijven.
Voor het behandelen van verslaving aan benzodiazepinen onderzoekt het Nijmegen Institute for ScientistPractitioners in Addiction (NISPA) momenteel het geneesmiddel flumazenil. Mogelijk maakt flumazenil
het bij een verslaving makkelijker om te stoppen met benzodiazepinen (Paling & Schellekens, 2017). De
behandeling van problematisch gebruik van benzodiazepinen valt onder de “Multidisciplinaire richtlijn
Stoornissen in het gebruik van cannabis, cocaïne, amfetamine, ecstasy, GHB en benzodiazepines”
(Hendriks et al., 2018). De Multidisciplinaire richtlijn adviseert cognitieve gedragstherapie aan te bieden
voor gebruikers die willen minderen of helemaal willen stoppen met het gebruik van benzodiazepinen.
Het gebruik dient daarna wel nog steeds te worden gemonitord om terugval te voorkomen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

296

| JAARBERICHT 2018

Tussen 28 maart en 7 april 2014 ondervroeg TROS Radar 7.514 panelleden die in het verleden
slaapmedicatie hadden gebruikt en 9.093 panelleden die ten tijde van het onderzoek slaapmedicatie
gebruikten. Van de gebruikers bleek 62% de slaapmiddelen al langer dan twee jaar te slikken en bij 80%
had de huisarts of apotheker nooit voorgesteld om er mee te stoppen (www.trosradar.nl, 14-04-2014).

Algemene bevolking
Recente cijfers over het aantal problematische gebruikers van slaap- en kalmeringsmiddelen zijn niet
beschikbaar. In het NEMESIS-onderzoek uit 2007-2009 is onder andere onderzocht hoeveel procent
van de Nederlandse bevolking van 18-64 jaar, op jaarbasis, voldeed aan de diagnose voor misbruik of
afhankelijkheid van slaap- en kalmeringsmiddelen (DSM 4e gewijzigde editie) (De Graaf, Ten Have, &
Van Dorsselaer, 2010).
• In het afgelopen jaar voldeed 0,3% van de bevolking aan de diagnose ‘misbruik’ en voldeed 0,2% aan
de diagnose ‘afhankelijkheid’ van slaap- of kalmeringsmiddelen. Het totaal in de algemene bevolking
voor misbruik en afhankelijkheid kwam daarmee op 0,5% (tabel 10.4.1).
• Stoornissen in het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen kwamen meer voor onder vrouwen dan
onder mannen (0,8% tegenover 0,2%).
• Omgerekend naar de bevolking ging het om ongeveer 35.000 mensen met ‘misbruik’ en om ongeveer
22.000 mensen met ‘afhankelijkheid’ van slaap- of kalmeringsmiddelen.

Tabel 10.4.1 	Jaarprevalentie van misbruik en afhankelijkheid van slaap- en kalmeringsmiddelen, naar
stoornis en geslacht in de bevolking van 18-64 jaar. Peiljaren 2007-2009
Jaarprevalentie (%)
Stoornis
Misbruik

0,3

Afhankelijkheid

0,2

Geslacht
Mannen

0,2

Vrouwen

0,8

Totaal

0,5

Percentage misbruik en afhankelijkheid in het afgelopen jaar. Bron: Nemesis-2 2007-2009 (De Graaf et al., 2010).

Uit een landelijke enquête van de Nederlandse Vereniging voor Slaap- en Waak Onderzoek (NSWO) onder
949 Nederlanders met een gemiddelde leeftijd van 50,7 jaar bleek dat 9% vaak of altijd slaaptabletten
gebruikt om in slaap te vallen. Nog eens 27% deed dit soms of zelden (Nederlandse Vereniging voor
Slaap- en Waakonderzoek [NSWO], 2014). Het is niet duidelijk hoe deze gegevens gerelateerd kunnen
worden aan een percentage laatste-jaar-gebruikers of laatste-maand-gebruikers.
Het gebruik van benzodiazepinen kan chronisch worden.
• Volwassenen die benzodiazepinen gebruiken, nemen gemiddeld één Doorsnee Dag Dosis (DDD)
per dag. Het aantal DDD’s verschilt sterk per benzodiazepine. Een milligram van de benzodiazepine
oxazepam bevat slechts 0,02 DDD, terwijl een milligram van de benzodiazepine brotizolam 4 DDD’s
bevat, 200 keer zoveel (www.benzodebaas.nl).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

297

| JAARBERICHT 2018

• De SFK registreerde in de eerste helft van 2008 ongeveer 620 duizend en in de eerste helft van 2009
ongeveer 530 duizend chronische benzodiazepinegebruikers (Van Geffen, Van Boheemen, Van Dijk,
Van Hulten, & Bouvy, 2009). Chronisch was hier gedefinieerd als drie of meer voorschriften per half
jaar.
In Nederland is onderzoek verricht naar het ‘oneigenlijk’ gebruik van benzodiazepinen onder mensen van
18-65 jaar met een angststoornis en/of depressie (Manthey et al., 2011).
• Oneigenlijk gebruik werd gedefinieerd op basis van de volgende criteria: het gebruik van een dosering
boven de door de WHO aanbevolen dosering, en/of het gebruik langer dan twee tot drie maanden
(afhankelijk van bijgebruik van een antidepressivum), en/of gebruik van meer dan een benzodiazepine
tegelijk.
• Van de bijna 3.000 deelnemers aan de studie gebruikte 15% een benzodiazepine.
• Vrijwel altijd was er sprake van oneigenlijk gebruik, vooral omdat de meeste gebruikers (83%) langer
gebruikten dan aanbevolen.
• Mensen met een chronische ziekte en ouderen hadden de hoogste scores voor ‘oneigenlijk
benzodiazepinegebruik’.
• Verder onderzoek toonde aan dat gebruikers van benzodiazepinen een groter risico liepen om
afhankelijk te raken als zij leden aan slapeloosheid, antidepressiva gebruikten of al leden aan een
alcoholverslaving (Manthey et al., 2012).

10.5

Gebruik: internationale vergelijking

Algemene bevolking
Cijfers over het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen zijn lastig internationaal te vergelijken. Het
EMCDDA monitort deze middelen nog niet systematisch in de lidstaten van de EU (Casati, Sedefov,
& Pfeiffer-Gerschel, 2012). Voor landen als de Verenigde Staten, Canada en Australië zijn ook cijfers
beschikbaar. Deze cijfers zijn echter niet goed vergelijkbaar met die van Nederland, niet alleen vanwege
verschillen in onderzoeksmethode en leeftijd van de respondenten, maar ook omdat in Nederland geen
onderscheid is gemaakt tussen gebruik voor medische en niet-medische doeleinden.

Jongeren
In § 10.3 werden al gegevens getoond voor Nederland uit de ESPAD. De ESPAD maakt het bovendien
mogelijk om voor scholieren van 15 en 16 jaar internationale vergelijkingen te maken tussen, onder
andere, enkele landen van de Europese Unie en Noorwegen (Kraus et al., 2016).
In het ESPAD onderzoek is in 2003, 2007, 2011 en 2015 voor diverse landen nagevraagd of de scholieren
ooit in hun leven slaap- of kalmeringsmiddelen hebben gebruikt zonder een recept van een arts (tabel
10.5.1).
• In 2015 gingen Frankrijk (10%), Nederland (8%) en Zweden (7%) aan kop. De laagste percentages
werden gevonden in Ierland (3%) en Denemarken (2%).
• Het (ongewogen) gemiddelde van 34 onderling vergelijkbare Europese landen lag in 2015 op 6%.
Nederland lag met 8% boven het Europese gemiddelde.
• Doorgaans hebben meisjes meer ervaring met het gebruik van deze middelen dan jongens. Voor de
34 onderling vergelijkbare Europese landen lag het (ongewogen) gemiddelde bij de meisjes op 8%
en bij de jongens op 5%.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

298

| JAARBERICHT 2018

Tabel 10.5.1 	Percentage scholieren van 15 en 16 jaar in enkele lidstaten van de Europese Unie en
Noorwegen dat ooit in het leven slaap- of kalmeringsmiddelen heeft gebruikt zonder een
recept van een arts, naar geslacht. Peiljaren 2003, 2007, 2011 en 2015
2003

2007

2011

2015

Land

J
(%)

M
(%)

T
(%)

J
(%)

M
(%)

T
(%)

J
(%)

M
(%)

T
(%)

J
(%)

M
(%)

T
(%)

Frankrijk

10

15

13

12

18

15

8

15

11

8

12

10

Nederland

7

10

8

6

8

7

6

11

9

5

11

8

Zweden

5

7

6

6

9

7

7

9

8

5

9

7

I

België

10

10

10

6

11

9

7

8

8

4

9

6

Finland

4

9

7

4

9

7

5

9

7

4

8

6

Noorwegen

3

3

3

3

5

4

3

4

4

5

7

6

Portugal

4

7

5

4

9

6

7

7

7

2

8

5

Italië

5

7

6

7

13

10

8

12

10

5

6

5

Oostenrijk

1

2

2

2

2

2

-

-

-

3

5

4

Griekenland

3

5

4

4

5

4

9

10

9

4

4

4

Ierland

2

2

2

2

4

3

3

3

3

3

3

3

DenemarkenII

4

5

4

-

-

-

4

5

4

2

3

2

III

Duitsland

1

2

2

2

3

3

3

2

2

-

-

-

Verenigd
KoninkrijkIV

2

1

2

2

1

2

-

-

-

-

-

-

Percentage ooitgebruikers zonder recept. De tabel is geordend op het totale percentage ooitgebruikers in 2015. J = jongens, M = meisjes, T = totaal, - = niet
gemeten. I. België in 2007, 2011 en 2015 alleen voor Vlaanderen. II. De gegevens voor Denemarken zijn minder representatief. III. Duitsland alleen voor zes
deelstaten in 2007 en vijf deelstaten in 2011. IV. Verenigd Koninkrijk niet voor 2011 vanwege te lage respons (slechts 6% van de scholen). Bron: ESPAD.

Enkele internationale studies
In 2013 had 13,1% van de studenten van een universiteit in het Midwesten van de Verenigde Staten in
het afgelopen jaar een receptmedicijn oneigenlijk gebruikt (McCabe, West, Teter, & Boyd, 2014).
• Van de studenten had in het afgelopen jaar 4,5% pijnstillers oneigenlijk gebruikt, 3,0% sedativa/
angstmedicatie en 2,3% had slaappillen oneigenlijk gebruikt. Ter vergelijking: 9,3% had in het
afgelopen jaar een stimulerend medicijn oneigenlijk gebruikt.
• De opvoedstijl van ouders bleek van invloed te zijn op het oneigenlijk gebruik van medicijnen door
adolescenten. Ouders die hoge eisen stellen aan hun adolescente kinderen, zonder hen emotionele
warmte te geven, lopen een hogere kans dat hun kinderen medicijnen oneigenlijk gaan gebruiken
(Donaldson, Nakawaki, & Crano, 2015). Naarmate studenten meer vrienden hebben die medicijnen
oneigenlijk gebruiken, lopen zij een grotere kans ook zelf medicijnen oneigenlijk te gaan gebruiken
(Watkins, 2016b, 2016a).
• Zoals eerder werd gevonden voor het gebruik van alcohol en cannabis, bleek ook voor het misbruik
van medicijnen dat studenten dit eerder zullen doen naarmate ze denken dat anderen dat ook doen,
en naarmate ze denken dat goede vrienden en hun ouders het zullen goedkeuren (Silvestri & Correia,
2016). In hoeverre deze gegevens van toepassing zijn op Nederland is nog onbekend.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

299

| JAARBERICHT 2018

Op een universiteit in Wales bleek in 2011-2012 dat 30% van de vrouwelijke studenten en 32% van de
mannelijke studenten ooit in het leven een receptmedicijn oneigenlijk had gebruikt (Bennett, Holloway,
Brookman, Parry, & Gorden, 2014).

10.6

Hulpvraag en incidenten

Verslavingszorg
De verslavingszorg is het onderdeel van de gezondheidszorg dat hulp biedt aan mensen die verslaafd zijn
geraakt aan drugs, alcohol, medicijnen, gokken, of andere gedragsverslavingen. Verslavingszorginstellingen
leveren geanonimiseerde gegevens over de hulpverlening aan via het Landelijk Alcohol en Drugs
Informatie Systeem (LADIS, Wisselink, Kuijpers & Mol, 2015). De meest recente gegevens gaan over
2015 (zie in bijlage A: Cliënt LADIS).
• Het aantal cliënten dat ingeschreven stond wegens een primair probleem met benzodiazepinen,
barbituraten, of overige psychofarmaca steeg tot 2010 en is daarna gestabiliseerd (figuur 10.6.1).
Het ging hier voornamelijk om benzodiazepinen. Het aantal cliënten met een primair probleem met
benzodiazepinen steeg met 52% van 425 cliënten in 2006 naar 645 cliënten in 2010.
• Per 100.000 inwoners van 15 jaar en ouder lag het aantal primaire cliënten zowel in 2006 als in 2015
op 4 cliënten. Het aandeel van deze primaire cliënten in het totaal aantal primaire drugscliënten bleef
met 2% laag in deze periode.
• Het aantal cliënten van de verslavingszorg dat benzodiazepinen, barbituraten of overige psychofarmaca
als secundair probleem noemde, was tot 2009 vele malen groter, maar daalde sindsdien opvallend
scherp (figuur 10.6.1). Tussen 2009 en 2015 daalde het aantal secundaire cliënten met 57%.
• Voor deze groep van secundaire cliënten was in 2015 het primaire probleem alcohol (58%), heroïne
(16%), cocaïne of crack (6%), cannabis (6%), of methadon (4%). Het aantal primaire en secundaire
cliënten samengenomen daalde met 33% van 2.066 cliënten in 2006 naar 1.384 cliënten in 2015.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

300

| JAARBERICHT 2018

Figuur 10.6.1		Aantal cliënten bij de verslavingszorg met primaire of secundaire problematiek voor
benzodiazepinen, barbituraten, of overige psychofarmacaI, vanaf 2006
Aantal

2.000
1.800

1.600
1.400
1.200
1.000

800
600
400
200

0
Primair
Secundair

2006
491
1.575

2007
530
1.723

2008
552
1.856

2009
626
1.871

2010
696
1.662

2011
681
1.451

2012
613
1.052

2013
618
919

2014
602
868

2015
581
803

Aantal cliënten. I. Het betreft hier gemiddeld per jaar voor 91% benzodiazepineproblematiek. Voor de aanleverende instellingen, zie bijlage G. Bron: LADIS,
IVZ, bewerking Trimbos-instituut.

Naast het LADIS bevat ook de Landelijke Basisregistratie Ziekenhuiszorg (LBZ) een schatting van het
aantal patiënten met middelengebruik als hoofd- of nevendiagnose. Zie bijlage D.4 voor de meest recente
gegevens (2014).

Rijden onder invloed
In Europa is in de periode 2007-2009 onderzoek gedaan naar het rijden onder invloed van alcohol, drugs
en medicijnen (Houwing & Hagenzieker, 2013).
• Het percentage bestuurders waarbij een benzodiazepine werd aangetroffen als het enige middel, lag
in Nederland ongeveer de helft lager dan het Europees gemiddelde: 0,4% in Nederland tegenover
1% in Europa. Dit komt voornamelijk doordat het gebruik van geneesmiddelen in Nederland over het
algemeen al relatief laag ligt.
Het grootste risico op een verkeersongeluk doet zich voor bij benzodiazepinen met een langere
werkingsduur, bij een hogere dosis en tijdens de eerste weken van het gebruik (Ravera, Van Rein, De
Gier, & De Jong-van den Berg, 2011; Smink, Egberts, Lusthof, Uges, & De Gier, 2010). Het Instituut voor
Verantwoord Medicijngebruik (IVM) heeft de website www.rijveiligmetmedicijnen.nl ontwikkeld. Het doel
van deze website is om de bewustwording te vergroten over de risico’s van medicijnen in het verkeer.

10.7

Ziekte en sterfte

Ziekte
Niet alleen bij niet-medisch gebruik, misbruik en verslaving zijn er bijwerkingen en risico’s verbonden aan
slaap- en kalmeringsmiddelen. Ook aan het (acuut) gebruik op zich en aan het gebruik in combinatie met
bijvoorbeeld alcohol zijn bijwerkingen en risico’s verbonden.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

301

| JAARBERICHT 2018

• De bijwerkingen zijn onder andere “sedatie met een zwaar gevoel”, evenwichtsstoornissen,
trage spraak, desoriëntatie, geheugenstoornissen, cognitieve functiestoornissen, het verlies
van initiatief, trager reageren, geheugen- en concentratieproblemen, emotionele en relationele
vervlakking, het niet verwerken van pijnlijke ervaringen en verminderde kwaliteit van de slaap,
waardoor men overdag suf of moe is (Lader, 2014; Paling, Dijkstra, De jong, & Schellekens, 2015)
(www.farmacotherapeutischkompas.nl).
• De risico’s zijn onder andere valincidenten, met name bij ouderen (Broekhuizen, 2014),
verkeersongelukken (Leufkens, Ramaekers, De Weerd, Riedel, & Vermeeren, 2014) en andere
ongevallen (Paling et al., 2015). Van de automobilisten die slaapmedicatie gebruiken, neemt ruim
20% wel eens deel aan het verkeer terwijl de slaapmedicatie nog niet is uitgewerkt (NSWO, 2015).
• Bij het stoppen of afbouwen van het chronisch gebruik kunnen de oorspronkelijke klachten verergeren.
Ook zijn er aanwijzingen dat het gebruik van benzodiazepinen door ouderen de kans op dementie
verhoogt (Pleumeekers, 2015) en cognitieve achteruitgang bij mensen met de ziekte van Alzheimer
versterkt (Defrancesco, Marksteiner, Fleischhacker, & Blasko, 2015).

Sterfte
De Doodsoorzakenstatistiek van het CBS bevat gegevens over de direct-acute sterfte (ofwel overdosering)
door onder andere benzodiazepinen, barbituraten, en overige sedativa (figuur 10.7.1). Het betreft hier
alleen het aantal gevallen waarin deze middelen als de onderliggende doodsoorzaak zijn geregistreerd.
Daarnaast is er nog een onbekend aantal gevallen waarin deze middelen, vaak in combinatie met
andere middelen, een bijdrage hebben geleverd aan het overlijden. Voor middelengebruik zijn de cijfers
afkomstig uit de Doodsoorzakenstatistiek vermoedelijk een onderschatting geweest van het werkelijk
aantal sterfgevallen (zie bijlage D.1). Vanwege de overgang naar automatische codering in 2013 van
de natuurlijke overlijdens kunnen de gegevens vanaf 2013 niet rechtstreeks vergeleken worden met de
gegevens van de voorafgaande jaren. Bovendien kunnen er in de afgelopen jaren meer registraties zijn
ontstaan door het elektronisch aanleveren van de doodsoorzakenformulieren, door meer toxicologisch
onderzoek, en door een nieuw registratiesysteem van de forensische artsen, waardoor een overschatting
kan zijn ontstaan.
• Tussen 2007 en 2012 schommelde het aantal gevallen rond gemiddeld 39 gevallen per jaar.
• Tussen 2013 en 2016 is het aantal gevallen bijna verdubbeld van 61 naar 110, vooral door een stijging
in de gevallen waarin barbituraten een rol speelden. Tussen 2016 en 2017 daalde het aantal weer met
9% van 110 naar 100 gevallen.
• Van 2013 tot en met 2017 samengenomen ging het bij de gevallen waarin benzodiazepinen betrokken
waren, in 88% van de gevallen om suïcide. Bij de gevallen waarin overige sedativa betrokken waren,
ging het in 85% van de gevallen om suïcide. In de gevallen waarin barbituraten betrokken waren,
ging het vrijwel in alle gevallen om suïcide.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

302

| JAARBERICHT 2018

Figuur 10.7.1		Sterfgevallen door overdosering van slaap- en kalmeringsmiddelen in Nederland, vanaf
2008
Aantal

120
100
80
60
40
20

0
Totaal
Barbituraten
Benzodiazepinen
Overige sedativa

2008
39
2
31
6

2009
38
4
28
6

2010
35
5
25
5

2011
41
15
21
5

2012
42
9
22
11

…

2013
61
31
28
2

2014
79
51
20
8

2015
98
45
40
13

2016
110
64
37
9

2017
100
66
26
8

Aantal sterfgevallen. Barbituraten volgens ICD-10 codes: X41 & T42.3, X61 & T42.3, Y11 & T42.3; Benzodiazepinen volgens ICD-10 codes: X41 & T42.4, X61 & T42.4,
Y11 & T42.4; Overige sedativa volgens ICD-10 codes: F13.0, F13.1, F13.2, F13.3-9, X41 & T42.6, X41 & T42.7, X61 & T42.6, X61 & T42.7, Y11 & T42.6, Y11 & T42.7. In 2013
is de Doodsoorzakenstatistiek van het CBS overgegaan op automatische codering van de doodsoorzaken, waardoor de gegevens voor 2013 niet rechtstreeks
vergeleken kunnen worden met de voorafgaande jaren. Bron: Doodsoorzakenstatistiek, CBS, bewerking Trimbos-instituut.

Alleen wanneer er een strafrechtelijk onderzoek plaatsvindt, of wanneer de nabestaanden daarom
vragen, onderzoekt het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) een overlijdensgeval op alcohol, drugs,
geneesmiddelen, en bestrijdingsmiddelen.
• Van de overlijdensgevallen waarbij gerechtelijke sectie en toxicologisch onderzoek had plaatsgevonden
in 2016, waren er vier gevallen waarin benzodiazepinen een rol hadden gespeeld bij het overlijden.
In 2015 waren er nog negen gevallen. In al deze gevallen speelden ook andere middelen nog een rol
bij het overlijden.
• Vanwege combinatiegebruik kunnen de aantallen sterfgevallen in de verschillende hoofdstukken van
dit Jaarbericht niet zonder meer bij elkaar worden opgeteld.

10.8

Aanbod en markt

Benzodiazepinen zijn op voorschrift van een arts voor bepaalde indicaties verkrijgbaar.
• In het voorafgaande werd er in § 10.2 al op gewezen dat de vergoeding van benzodiazepinen via
de basisverzekering per 1 januari 2009 sterk is ingeperkt. Sindsdien geldt de vergoeding alleen nog
voor een kleine groep patiënten voor enkele specifieke indicaties. Deze indicaties zijn epilepsie,
angststoornissen indien therapie met antidepressiva heeft gefaald, meervoudige psychiatrische
problematiek en palliatieve sedatie bij terminale zorg; ook wordt diazepam vergoed bij spierspasmen
door neurologische aandoeningen (SFK, 2016).
• In 2010 betaalden de gebruikers zelf 27 miljoen euro voor slaapmiddelen en eveneens 27 miljoen
voor kalmeringsmiddelen. In 2011 daalden deze eigen uitgaven licht naar 26 miljoen euro voor
slaapmiddelen en 25 miljoen voor kalmeringsmiddelen. Tussen 2010 en 2011 steeg het totaal aantal
verstrekte benzodiazepinen met 1% van 177 naar 179 miljoen (SFK, 2012). In 2015 betaalden de
gebruikers zelf 31,3 miljoen euro voor slaapmiddelen en 22,9 miljoen euro voor kalmeringsmiddelen
(Griens et al., 2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

303

| JAARBERICHT 2018

• In 2010 betaalden de gebruikers zelf per kwartaal 28 miljoen standaarddagdoseringen benzodiazepinen.
In het derde kwartaal van 2014 was dit gedaald naar 23 miljoen standaarddagdoseringen
benzodiazepinen die door de gebruikers zelf werden betaald (SFK, 2014).
• Het bedrag dat door de zorgverzekeraars werd vergoed voor slaap- en kalmeringsmiddelen daalde
volgens gegevens uit het Genees- en hulpmiddelen Informatie Project (GIP) van ongeveer 27,1 miljoen
euro in 2008 naar ongeveer 7,3 miljoen in 2009. In 2016 lag dit bedrag op ongeveer 10,9 miljoen
euro (GIP-databank, 2018).
Het vervalsen van recepten is één van de manieren om buiten de voorschriften om aan medicijnen te
komen.
• Apothekers die met vervalste recepten worden geconfronteerd, kunnen dit aangeven bij de politie
of melden bij het Bureau Opsporing van de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ). De Koninklijke
Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie (KNMP) heeft de afgelopen jaren
gewaarschuwd voor vervalste recepten voor tal van slaap- en kalmeringsmiddelen.
Er zijn geen cijfers beschikbaar over het totaal aantal vervalste recepten.
Een andere manier om aan medicijnen te komen, is het kopen van medicijnen via internet.
• In augustus 2015 vond een onderzoek plaats onder mensen van 18-90 jaar naar het kopen van
medicijnen via internet (Koenraadt & Van de Ven, 2018). De gemiddelde leeftijd van de onderzochte
groep was 54 jaar. Het bleek dat naar schatting 10,2% van de Nederlanders wel eens medicijnen had
gekocht via het internet. Van alle medicijnen die online werden gekocht, ging het in 14,2% van de
gevallen om slaap- en kalmeringsmiddelen. Van de medicijnen die illegaal via het internet werden
gekocht, ging het in 18,9% van de gevallen om slaap- en kalmeringsmiddelen.
• Het Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik (IVM) wijst in dit verband op het gevaar van
‘nepmedicijnen’ die via internet worden verkocht (www.medicijngebruik.nl). Artsen worden
opgeroepen om alert te zijn op de gezondheidsschade die wordt aangericht door deze nepmedicijnen
(Venhuis, De Hon, & Puiman, 2014). Aanbieders van medicijnen op het internet moeten zich sinds
1 juli 2015 aanmelden voor registratie bij de Dienst voor registers van het Ministerie van VWS,
het CIBG. Op 10 mei 2016 heeft het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) een
publiekscampagne gelanceerd om te wijzen op de gevaren van vervalste medicijnen. De campagne
geeft handvatten om de betrouwbaarheid van online aanbieders van medicijnen te controleren
(www.echt-of-nep.nl).
• Midden 2015 heeft de Nederlandse douane opgetreden tegen de internethandel in illegale
geneesmiddelen. Er werden 100 pakketten met in totaal ruim 155.000 potentieel gevaarlijke illegale
geneesmiddelen in beslag genomen (Medisch Contact, 2015). Het ging vooral om erectiepillen,
afslankmiddelen en slaapmiddelen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

304

| JAARBERICHT 2018

11. Alcohol
11.1 Laatste feiten en trends

 pagina 307

11.2 Gebruik: algemene bevolking

 pagina 307

11.3 Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

 pagina 317

11.4 Problematisch gebruik

 pagina 326

11.5 Gebruik: internationale vergelijking

 pagina 330

11.6 Hulpvraag en incidenten

 pagina 332

11.7 Ziekte en sterfte

 pagina 337

11.8 Aanbod en markt

 pagina 343

NATIONALE DRUG MONITOR

|

305

| JAARBERICHT 2018

11. Alcohol
Inleiding
Alcohol ontstaat uit het vergisten van granen en vruchten. Alcohol wordt gedronken in de vorm van bier,
wijn, gedistilleerd of mixdrankjes. Een standaard glas bier (25 cl), een glas wijn (10 cl) en een borrel sterke
gedistilleerde drank (3,5 cl) bevatten allemaal ongeveer 10 gram alcohol. De meeste glazen bevatten
echter meer dan de standaard. Uit een peiling in 2016 van de Rijksoverheid naar het kennisniveau met
betrekking tot de schadelijkheid van alcohol blijkt dat het algemeen publiek gemiddeld 1,3 glas alcohol
per dag een normale hoeveelheid vindt om te drinken (Louwen, Van Veen, & Versluys, 2016).
Alcohol werkt ontremmend en veroorzaakt een roes. Gebruik kan ontspannend en bevorderlijk zijn voor
een goed humeur, maar ook een agressieve stemming versterken. Bij regelmatig alcoholgebruik treden
gewenning en tolerantie op en kan gebruik ontaarden in een verslaving. Matig alcoholgebruik is over het
algemeen sociaal geaccepteerd; een forse alcoholconsumptie wordt wel negatief beoordeeld (Louwen et
al., 2016). Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie hangt de alcoholconsumptie in een samenleving af
van drie factoren: availability (beschikbaarheid), affordability (betaalbaarheid) en acceptability (de sociale
norm over alcoholconsumptie) (WHO, 2014).
Alcohol wordt door 2,4 miljard mensen gedronken en gebruik behoort tot de belangrijkste risicofactoren
voor ziekte en sterfte (Kypri & McCambridge, 2018). Wereldwijd hebben 75 miljoen mensen een
stoornis in het gebruik van alcohol en lopen risico op, bijvoorbeeld, een aan alcohol gerelateerde
leverziekte (Asrani, Devarbhavi, Eaton, & Kamath, 2018). Elk jaar sterven 2,8 miljoen wereldburgers
aan de gevolgen van schadelijk alcoholgebruik (Kypri & McCambridge, 2018). In de wereldbevolking
was alcohol in 2016 doodsoorzaak nummer 1 in de leeftijdscategorie 15-49-jarigen (GBD 2016 Alcohol
Collaborators, 2018). In de Global Burden of Disease study wordt geconcludeerd dat het niveau van
alcoholconsumptie dat beschermend werkt voor de gezondheid nul glazen per week bedraagt (GBD 2016
Alcohol Collaborators, 2018). Ook de maatschappelijke en sociale schade door alcoholgebruik zijn groot.
Sommige gezondheidswetenschappers pleiten er daarom voor alcohol als een drug te beschouwen (Kypri
& McCambridge, 2018).
Preventie van schadelijk alcoholgebruik behoort tot de aandachtsgebieden van het volksgezondheidsbeleid.
In het Preventieakkoord 2018 van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is alcohol
één van de drie speerpunten. Belangrijke wetten en regels voor het alcoholbeleid staan in de Drank- en
Horecawet, de (Nederlandse) Reclamecode (voor alcoholhoudende dranken), de Wegenverkeerswet (met
straffen voor rijden onder invloed van alcohol) en de Accijnswet. Gemeentes hebben een belangrijke rol
in de uitvoering van het alcoholbeleid. Zie hoofdstuk 2 voor meer informatie.
Korte interventies in de huisartsenpraktijk kunnen schadelijk drinkgedrag al verminderen (Kaner et al.,
2018) en dat kan op een kosteneffectieve manier door gebruik te maken van verschillende strategieën,
zoals training en ondersteuning, financiële beloningen en online interventies (Angus et al., 2018).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

306

| JAARBERICHT 2018

11.1

Laatste feiten en trends

De belangrijkste feiten en trends over alcohol in dit hoofdstuk zijn:
• Acht op de tien Nederlanders ouder dan 18 jaar drinkt wel eens (meer dan één keer in het afgelopen
jaar) alcohol. Alcohol wordt door volwassenen van alle leeftijden gebruikt. Vanaf 75 jaar neemt het
aandeel drinkers af (§ 11.2).
• In 2017 voldeed 40% van de Nederlanders van 18 jaar of ouder aan de nieuwe norm van de
Gezondheidsraad om nooit meer dan 1 glas alcohol per dag te drinken. Vrouwen voldeden vaker aan
de norm dan mannen.
• Terwijl zwaar drinken (minstens een keer per week 6 of meer glazen alcohol op één dag voor mannen
of 4 glazen voor vrouwen) het meest voor komt onder jongere volwassenen, is overmatig drinken
(meer dan 21 glazen per week voor mannen en meer dan 14 glazen per week voor vrouwen) een
patroon dat iets vaker op oudere leeftijd (vanaf 50 jaar) lijkt voor te komen (§ 11.2).
• De dalende trend tussen 2014 en 2016 in het percentage overmatige drinkers in de volwassen
Nederlandse populatie zette zich in 2017 niet voort (§ 11.2).
• Volgens verkoopcijfers is er de afgelopen paar jaar sprake van een stabilisering in de consumptie van
alcohol per hoofd van de bevolking (§ 11.2).
• Onder 12-16-jarige scholieren van het reguliere voortgezet onderwijs deed zich tussen 2011 en 2015
een verdere daling voor in het alcoholgebruik, maar deze daling zette zich niet voort in 2017 (§ 11.3).
• In 2017 was het verschil in alcoholgebruik in de laatste maand, binge drinken en het drinken van meer
dan 10 glazen het grootst tussen VWO-leerlingen en VMBO-b-leerlingen. Laatste-maand-drinken was
onder HAVO-leerlingen vergelijkbaar met dat van de VMBO-b-leerlingen (§ 11.3).
• De naleving van de leeftijdsgrens voor de verkoop van alcoholhoudende dranken is tussen 2013-2015
en 2016 fors verbeterd, maar tussen 2016 en 2017 iets verslechterd. In 2017 slaagden nog steeds de
meeste aankooppogingen van minderjarigen (§ 11.8).
• Internationaal gezien ligt het alcoholgebruik onder Nederlandse 15/16-jarige scholieren boven het
gemiddelde van 34 Europese landen. Het aandeel Nederlandse 15/16-jarigen dat het gemakkelijk
vindt om aan alcohol te komen ligt op het Europees gemiddelde (§ 11.5).
• In de algemene bevolking (15 jaar en ouder) is Nederland echter één van de EU-lidstaten waar de
minste liters alcohol per hoofd gedronken wordt (§ 11.5).
• Het aantal cliënten bij de verslavingszorg met een primair alcoholprobleem schommelt de afgelopen
tien jaar rond hetzelfde niveau (meest recente gegevens zijn uit 2015). Het aandeel van personen
ouder dan 55 jaar stijgt (§ 11.6).
• Het aantal patiënten (alle leeftijden) dat op een spoedeisende hulpafdeling van een ziekenhuis werd
behandeld wegens een alcoholvergiftiging steeg in 10 jaar tijd van naar schatting 4.200 naar 6.000
in 2017 (§ 11.6). Vanwege een daling in 2016 van het aantal kinderartsen dat meewerkt aan de
registratie over jongeren die wegens overmatig alcoholgebruik in een ziekenhuis zijn opgenomen,
kunnen geen conclusies worden getrokken over trends in het aantal “comazuipertjes” (§ 11.6).

11.2

Gebruik: algemene bevolking

De Gezondheidsenquête van het CBS verzamelt jaarlijks kerngegevens onder de bevolking vanaf 12 jaar.
Vanaf 2014 is deze peiling onderdeel van de Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. het RIVM
en het Trimbos-instituut (zie bijlage D.2). De Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor wordt vanaf 2015 als
primaire bron voor de prevalenties van alcoholgebruik in Nederland gehanteerd. Sinds 2005 zijn er in de
gegevensverzameling van de Gezondheidsenquête echter twee methodebreuken geweest (in 2010 en

NATIONALE DRUG MONITOR

|

307

| JAARBERICHT 2018

in 2014), waardoor het methodologisch niet verantwoord is uitspraken te doen over trends (Morren &
Willems, 2015).
Voor de beschrijving van de algemene volwassen bevolking wordt de leeftijdsgroep 18 jaar en ouder
gebruikt. Het beleid, zoals gepresenteerd in de Staat van Volksgezondheid en Zorg (www.staatvenz.nl),
is ook op deze kerncijfers gebaseerd. In 2016 is naast de Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor ook de
tweejaarlijkse aanvullende module van de Leefstijlmonitor (‘Module Middelen’ 2016; zie bronnentabel
en bijlage D.2) uitgevoerd. Cijfers voor alcoholgebruik onder jongeren worden in § 11.3 op basis van
scholierenonderzoeken gerapporteerd.

Kerncijfers 2017
In 2017 had 79,5% van de Nederlandse bevolking van 18 jaar en ouder het afgelopen jaar wel eens
alcohol gedronken (tabel 11.2.1). Dat komt neer op bijna 11 miljoen volwassenen. Ongeveer één op tien
volwassenen had nooit alcohol gedronken en eenzelfde deel had wel ooit maar niet in het afgelopen jaar
alcohol gedronken.

Tabel 11.2.1	Percentage en absolute aantal alcoholgebruikers in de bevolking van 18 jaar een ouder.
Peiljaar 2017.

%

Absoluut aantal
(Afgerond op 10.000)

Absoluut aantal
95% Betrouwbaarheidsinterval

Laatste jaar

79,5

10.690.000

10.550.000-10.820.000

Ooit maar niet het laatste jaar

11,5

1.550.000

1.450.000-1.650.000

Nooit

9,0

1.210.000

1.120.000-1.310.000

Percentage volwassenen dat dronk in het laatste jaar, heeft gedronken maar niet in het laatste jaar en percentage volwassenen dat nooit drinkt. Bron:
Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Trend in alcoholgebruik
In 2017 dronk 79,5% van de 18-plussers wel eens alcohol, dat is minder dan in 2014 en 2015 maar
verschilt niet statistisch significant van 2016 (figuur 11.2.1).
• Volgens de Gezondheidsenquête van het CBS is het percentage mensen dat alcohol drinkt in de
bevolking van 18 jaar en ouder sinds 2001 redelijk stabiel, voor zover het mogelijk is daar uitspraken
over te doen gezien de methodebreuken tussen 2009 en 2010 en tussen 2013 en 2014 (figuur 11.2.1).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

308

| JAARBERICHT 2018

Figuur 11.2.1		Percentage alcoholgebruikers in Nederland onder mannen en vrouwen van 18 jaar en
ouder vanaf 2001; methodebreuken tussen 2009 en 2010 en tussen 2013 en 2014
100
90

80
70

60
50

40
30

20
10

0

'01 '02 '03 '04 '05 '06 '07 '08 '09
Man 90,7 91,6 90,4 90,1 90,3 89,8 89,5 90,1 90,4
Vrouw 78,1 78,4 78,7 77,5 77,8 78,3 79,1 77,4 76,3
Totaal 84,3 84,8 84,4 83,6 83,9 83,9 84,1 83,6 83,0

'10
'11
'12
'13
86,6 87,4 88,9 89,1
76,2 75,1 78,7 79,0
81,4 81,2 83,8 84,0

'14
'15
'16
'17
87,2 86,3 86,5 84,3
75,6 75,5 74,5 74,8
81,3 80,8 80,4 79,5

Percentage volwassenen dat drinkt. Bronnen: Gezondheidsenquête CBS (tot en met 2013); Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbosinstituut, 2017.

Geslacht
Meer mannen dan vrouwen drinken alcohol. In 2017 dronk 84,3% van de mannen van 18 jaar en ouder
wel eens alcohol en 74,8% van de vrouwen (figuur 11.2.1).

Leeftijd
Ook zijn er verschillen tussen leeftijdsgroepen. Onder de 20-24-jarigen is het hoogste percentage drinkers:
86,6%. Van de ouderen boven 75 jaar drinkt 67,2% alcohol (figuur 11.2.2).
• De aanvullende gegevens verzameld in 2016 in de LSM-A/Leefstijlmonitor (Trimbos-instituut i.s.m.
RIVM en CBS) tonen dat de gemiddelde leeftijd waarop Nederlanders voor het eerst alcohol drinken
17,2 jaar is (16,4 jaar voor mannen en 18,0 jaar voor vrouwen).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

309

| JAARBERICHT 2018

Figuur 11.2.2		Alcoholgebruik, alcoholgebruik volgens de richtlijn, zware drinker en overmatige drinker
in Nederland per leeftijdsgroep in de totale bevolking van 18 jaar en ouder. Peiljaar 2017
%

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

Drinker (%)
Richtlijn (%)
Zware drinker (%)
Overmatig drinker (%)

Totaal 18+Mannen Vrouwen
79,5
84,3
74,8
40,1
29,3
50,6
9,2
11,5
7,0
9,0
11,1
7,0

18-19
81,5
26,8
20,6
15,3

20-24
86,6
24,3
17,9
15,9

25-29
84,0
32,8
10,7
9,9

30-39
79,7
36,4
8,4
6,2

40-49
79,5
39,9
7,6
7,1

50-64
80,0
39,6
9,3
9,9

65-74
79,1
45,6
6,7
10,9

75+
67,2
64,6
2,4
5,3

Percentage van de totale bevolking van 18 jaar en ouder dat “wel eens in de afgelopen 12 maanden alcohol dronk” (drinker); drinkt volgens de richtlijn “geen
alcohol of in ieder geval niet meer dan één glas per dag”; zwaar drinkt “mannen die minstens één keer per week 6 of meer glazen alcohol op één dag dronken,
of vrouwen die minimaal één keer per week 4 glazen op een dag dronken; overmatig drinkt “meer dan 21 glazen per week (mannen) of meer dan 14 glazen per
week (vrouwen)”. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Opleidingsniveau
Alcoholgebruik komt vaker voor onder hoogopgeleiden dan onder laagopgeleiden1 (figuur 11.2.3).
In 2017 gaf 88,4% van de hoogopgeleiden aan wel eens alcohol te drinken, tegen 67,3% van de
laagopgeleiden. Middelbaar opgeleiden (81,1%) zitten daar tussenin. Van de laagopgeleiden heeft 15,6%
nog nooit alcohol gedronken; bij de hoogopgeleiden is dit 4,5%.

Figuur 11.2.3.

 ercentage alcoholgebruikers naar opleidingsniveau in de bevolking van 18 jaar en
P
ouder vanaf 2000, methodebreuken tussen 2009 en 2010 en tussen 2013 en 2014
100
90
80
70
60

50
40
30
20
10

0

'01 '02 '04 '05 '06 '07 '08
Hoogopgeleid
91,7 93,2 90,4 92,7 92,5 92,0 91,4
Middelbaar opgeleid 87,5 86,3 85,0 87,0 86,5 86,0 86,6
Laagopgeleid
76,7 81,8 78,2 79,7 80,0 80,5 77,2

'09

'10
'11
'12
'13
90,5 89,4 90,8 91,4
83,3 83,3 84,6 85,4
77,6 77,2 77,0 73,4

'14
'15
'16
'17
90,4 89,4 90,3 88,4
82,2 83,0 81,7 81,1
70,6 70,0 68,5 67,3

Laagopgeleid = basisonderwijs, LBO, MAVO, VMBO; Middelbaar opgeleid = MBO, HAVO, VWO; Hoogopgeleid = HBO of universiteit. Van 18 t/m 24 jaar: gevolgd
opleidingsniveau en vanaf 25 jaar: voltooid opleidingsniveau. Bronnen: Gezondheidsenquête CBS (tot en met 2013); Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor
CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

1

Cijfers naar opleidingsniveau in dit hoofdstuk kunnen afwijken van de cijfers gerapporteerd in de Staat van Volksgezondheid en Zorg, vanwege
consistentie met de definitie van opleidingsniveau voor cijfers over andere middelen in dit Jaarbericht (zie bijlage D.2).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

310

| JAARBERICHT 2018

Migratieachtergrond
Een derde van de mensen met een niet-Westerse migratieachtergrond heeft nooit alcohol gedronken
(tabel 11.2.2). Dit is veel meer dan bij mensen met een Westerse migratieachtergrond of Nederlandse
achtergrond. Het laatste-jaar alcoholgebruik geeft eenzelfde beeld: van de mensen met een niet-Westerse
migratieachtergrond heeft nog niet de helft afgelopen jaar alcohol gedronken en dat is veel minder dan
de 84% van de mensen met een Nederlandse achtergrond.

Tabel 11.2.2	Gebruik van alcohol in de bevolking van 18 jaar en ouder naar migratieachtergrondI. Peiljaar
2017

Laatste jaar (%)

Nooit (%)

Nederlandse achtergrond

84,1

5,7

Westerse migratieachtergrond

76,9

8,2

Niet-Westerse migratieachtergrond

48,3

33,8

Percentage gebruikers in het laatste jaar en nooit in het leven I. Kenmerk dat weergeeft met welk land een persoon verbonden is op basis van het geboorteland
van de ouders of van zichzelf (zie ook bijlage A "Migratieachtergrond"). Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Stedelijkheid
Stedelijkheid heeft geen invloed op het percentage alcoholgebruikers (tabel 11.2.3). In (zeer) stedelijke
gemeenten heeft 78,5% de afgelopen 12 maanden gedronken, vergelijkbaar met de niet-stedelijke
gebieden (80,5%).

Tabel 11.2.3	Gebruik van alcohol in de bevolking van 18 jaar en ouder naar stedelijkheidI. Peiljaar 2017

Laatste jaar (%)

Nooit (%)

(Zeer) sterk stedelijk

78,5

10,0

Matig stedelijk

80,9

7,5

Weinig/niet stedelijk

80,5

8,0

Percentage gebruikers in het laatste jaar en nooit in het leven. I. Stedelijkheid gecategoriseerd naar aantal adressen per vierkante kilometer in de woongemeente
van de respondent: (zeer) sterk = 1.500 of meer adressen; matig = 1.000 – 1.500 adressen; weinig = minder dan 1.000 adressen. Bron: Gezondheidsenquête/
Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Mate van gebruik
Het gemiddeld aantal glazen alcohol per dag per drinker van 18 jaar of ouder was in 2017 1,3. Dit is gelijk
aan het gemiddeld aantal glazen in 2015 en 2016.
• Mannen dronken in 2017 gemiddeld meer glazen (1,6) per dag dan vrouwen (0,9).
• Onder de drinkers dronken jongeren tussen 18 en 24 jaar en ouderen tussen 65 en 74 jaar het meest:
gemiddeld 1,5 glas per dag. Dit is het laagst onder 30-49 jarigen (1,2 glas per dag).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

311

| JAARBERICHT 2018

Drinken volgens de richtlijn
De Richtlijn Goede Voeding van de Gezondheidsraad (Gezondheidsraad, 2015) adviseert om geen alcohol
te drinken of in ieder geval niet meer dan één glas per dag. In 2017 voldeed 40,1% van de totale
bevolking van 18 jaar of ouder aan dat advies; 29,3% van de mannen en 50,6% van de vrouwen dronk
nooit meer dan 1 glas alcohol per dag.
• Sinds de richtlijn is ingevoerd is er een stijging van het percentage dat hieraan voldoet. In 2014 voldeed
37,4% hieraan en dat steeg statistisch significant tot 40,1% van de volwassenen in 2017.

Zwaar drinken
Volgens het CBS zijn “zware drinkers” mannen die minstens één keer per week 6 of meer glazen alcohol
op één dag drinken, of vrouwen die minstens één keer per week 4 of meer glazen op één dag drinken2.
• In 2017 was 9,0% van de bevolking van 18 jaar en ouder een zware drinker, 11,5% van de mannen
en 7,0% van de vrouwen.
• Jongvolwassenen van 18 en 19 jaar (20,6%) en van 20-24 (17,9%) scoren het hoogst op deze maat
(figuur 11.2.2).
• Hoger opgeleiden zijn vaker een zware drinker (9,9%) dan laagopgeleide personen (8,4%).
• Het percentage zware drinkers schommelde sinds 2014 en was in 2017 (9,0%) niet statistisch
significant verschillend met 2014 en 2016, maar wel met 2015 (10,0%). Eerdere cijfers zijn niet
vergelijkbaar, zowel vanwege de al genoemde methodebreuk in dataverzameling tussen 2013 en
2014, als een gewijzigde definitie van zwaar drinken voor vrouwen sinds 2012 (was tot en met 2011
minimaal één keer per week 6 glazen op een dag drinken, werd vanaf 2012 minimaal één keer per
week 4 glazen op een dag drinken).

Figuur 11.2.4		Zware drinkers van alcohol naar geslacht onder mensen van 18 jaar en ouder. Peiljaren
2001-2017
25,0
20,0

15,0
10,0
5,0
0,0

'01 '02
Man 23,2 19,9
Vrouw 5,6 5,0
Totaal 14,2 12,2

'03 '04 '05 '06
19,8 20,9 19,0 20,1
4,1 4,7 3,9 3,9
11,8 12,5 11,2 11,8

'07
18,7
4,1
11,1

'08
17,8
3,6
10,5

'09
18,1
4,2
10,8

'10
'11
'12
16,5 17,2 16,1
3,6 3,3 10,8
10,0 10,2 13,4

'13
16,9
9,4
13,2

'14
11,5
7,1
9,2

'15
'16
11,9 10,2
8,1 6,9
10,0 8,5

'17
11,1
7,0
9,0

Percentages zware drinkers naar geslacht in de bevolking van 18 jaar of ouder. Zware drinkers: mannen die minstens één keer per week 6 of meer glazen
alcohol op één dag drinken, of vrouwen die minimaal één keer per week 6 glazen op een dag drinken (tot en met 2011) of 4 glazen op een dag drinken (vanaf
2012). Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

2

https://www.cbs.nl/nl-nl/onze-diensten/methoden/begrippen?tab=z#id=zware-drinker.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

312

| JAARBERICHT 2018

Overmatig drinken
Naast zwaar drinken is ook “overmatig drinken” risicovol. Overmatig drinken wordt gedefinieerd als meer
dan 21 glazen per week voor mannen en meer dan 14 glazen per week voor vrouwen. Een drinker kan
aan beide definities, zwaar drinken en overmatig drinken, tegelijk voldoen.
• In 2017 dronk 9,2% van de volwassenen overmatig. Een patroon van overmatig drinken komt wat
meer voor in oudere leeftijdsgroepen (vanaf 50 jaar); volwassenen op jongere leeftijd hebben iets vaker
een patroon van zwaar drinken (figuur 11.2.2).
• Het percentage overmatige drinkers daalde tussen 2014 (9,9%) en 2016 (8,8%) significant, maar
deze deling zette zich niet voort in 2017 (9,2%, niet statistisch significant verschillend van voorgaande
jaren) (figuur 11.2.5).
• Tussen 2010 en 2013 was er een toename van het percentage overmatige drinkers (van 7,6% in 2010
naar 9,2% in 2012 en 8,8% in 2013). Deze cijfers zijn vanwege de eerder genoemde methodebreuk
niet vergelijkbaar met 2014, 2015 en 2016. In de jaren daarvoor was er een afname van het percentage
overmatige drinkers, van 12,4% in 2001 tot 9,0% in 2009. Ook deze cijfers zijn niet vergelijkbaar met
de cijfers van de hierop volgende jaren.
• Hoogopgeleiden zijn vaker een overmatige drinker (9,9% van de volwassenen) dan personen met een
laag opleidingsniveau (8,7%). Van de middelbaar opgeleiden dronk in 2017 9,3% wel eens overmatig.

Figuur 11.2.5		

Overmatige drinkers van alcohol onder mensen van 18 jaar en ouder. Vanaf 2001

18
16
14
12
10
8
6
4

2
0

'01
Man 16,0
Vrouw 8,9
Totaal 12,4

'02
14,1
8,6
11,3

'03 '04 '05 '06
12,8 12,7 12,7 13,9
7,4 7,4 8,0 7,6
10,0 10,0 10,4 10,7

'07
12,3
7,6
9,9

'08
12,5
7,2
9,8

'09
11,0
7,0
9,0

'10
9,0
6,0
7,5

'11
9,7
5,9
7,8

'12
10,3
7,7
8,9

'13
10,8
6,8
8,8

'14
11,9
8,0
9,9

'15
11,6
7,6
9,5

'16
10,4
7,3
8,8

'17
11,5
7,0
9,2

Percentages overmatige drinkers in de bevolking van 18 jaar of ouder. Overmatige drinkers: meer dan 21 glazen per week (mannen) of meer dan 14 glazen per
week (vrouwen). Tussen 2009 en 2010 en tussen 2013 en 2014 zit een methodebreuk, waardoor de cijfers tussen deze periodes niet vergelijkbaar zijn. Bron:
Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Regionale verschillen in alcoholgebruik
In 2016 is de tweede gezamenlijke Gezondheidsmonitor van de GGD’en, het CBS en het RIVM gehouden
onder volwassenen van 19 jaar en ouder3. Het drinkgedrag is niet gelijk verdeeld over Nederland.
• Het percentage drinkers volgens de Richtlijn (drinkt niet of maximaal 1 glas per dag) is het hoogst in
Flevoland (48,2%), Rotterdam-Rijnmond (47,8%) en Zuid-Holland Zuid (47,2%). In Brabant-Zuidoost
(34,9%) en Hollands-Noorden (35,0%) wordt het minst vaak volgens de Richtlijn gedronken.

3

https://bronnen.zorggegevens.nl/Bron?naam=Gezondheidsmonitor-Volwassenen-en-Ouderen%2C-GGD%E2%80%99en%2C-CBS-en-RIVM.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

313

| JAARBERICHT 2018

• Overmatig drinken (vrouwen meer dan 14 glazen per week of mannen meer dan 21 glazen per week)
komt het meest voor in de regio’s Amsterdam (9,5%), Gooi- en Vechtstreek en Drenthe (beide 8,6%).
In Flevoland (4,7%) en in regio Zuid-Holland Zuid (5,4%) zijn de minste overmatige drinkers.
• De meeste overmatig drinkende mannen wonen in de regio’s Groningen (10,2%), Drenthe (10,4%),
Twente (11,7%), Amsterdam (10,1%) en Brabant-Zuidoost (9,4%).
• Dat overlapt slechts ten dele met de regio’s waarin de meeste overmatig drinkende vrouwen wonen:
Drenthe (6,8%), Amsterdam (8,9%), Kennemerland (7,1%), Gooi- en Vechtstreek (7,9%) en BrabantZuidoost (6,2%).

Verkoopcijfers
Verkoopcijfers geven een indicatie van de hoeveelheid alcohol die jaarlijks per hoofd van de bevolking
wordt geconsumeerd (www.stap.nl).
• De consumptie van alcohol was in Nederland het grootst in het laatste kwart van de twintigste eeuw.
Sindsdien is er sprake van een consistente daling, die echter sinds 2014 stagneert (tabel 11.2.4).
• In 2017 werd per hoofd van de bevolking (let op: vanaf 0 jaar) 7,0 liter pure alcohol geconsumeerd
(www.stap.nl). De meeste alcohol wordt gedronken in de vorm van bier.
• De consumptie van bier en gedistilleerd in Nederland is sinds 1980 afgenomen; de consumptie van
wijn nam in dezelfde periode toe.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

314

| JAARBERICHT 2018

Tabel 11.2.4	Bier, wijn en gedistilleerd per hoofd van de hele bevolking (in liters pure alcohol), vanaf
1960
Jaar

Bier

Wijn

Gedistilleerd

Totaal

1960

1,2

0,2

1,1

2,6

1965

1,9

0,4

1,9

4,2

1970

2,9

0,6

2,0

5,5

1975

4,0

1,2

3,4

8,6

1980

4,8

1,4

2,7

8,9

1985

4,2

1,8

2,2

8,3

1990

4,5

1,7

2,0

8,2

1995

4,3

2,0

1,7

8,0

2000

4,1

2,3

1,9

8,3

2002

4,0

2,3

1,7

7,9

2003

4,0

2,3

1,5

7,8

2004

4,0

2,5

1,4

7,8

2005

3,9

2,6

1,3

7,8

2006

4,0

2,6

1,3

7,8

2007

3,9

2,6

1,3

7,7

2008

3,9

2,6

1,3

7,8

2009

3,6

2,6

1,3

7,5

2010

3,6

2,6

1,3

7,5

2011

3,6

2,6

1,2

7,4

2012

3,6

2,6

1,3

7,5

2013

3,5

2,5

1,3

7,2

2014

3,4

2,3

1,1

7,0

2015

3,4

2,5

1,1

7,0

2016

3,4

2,4

1,1

6,9

2017

3,4

2,5

1,2

7,0

In liters pure alcohol. Bronnen: Stap.nl, Centraal Bureau voor de Statistiek. Productschap Dranken, Productschap Wijn, Nederlandse Brouwers, Ministerie van
Financiën.

Speciale groepen in de algemene bevolking
Zwangeren
Het gebruik van alcohol tijdens de zwangerschap is heel beperkt, al drinkt vlak vóór de zwangerschap
iets minder dan de helft nog wel, vooral hoogopgeleiden. Deze conclusies komen uit een onderzoek eind
2016 van het Trimbos-instituut over het middelengebruik voor, tijdens en na de zwangerschap van 1858
moeders die het consultatiebureau bezochten met een kind van 0-4 jaar (Tuithof, Siauw, Van Dorsselaer,
& Monshouwer, 2017). De steekproef was in grote mate representatief voor moeders van jonge kinderen
in de algemene bevolking in 2016. Gemiddeld was het jongste kind van de moeders in de steekproef 11
maanden oud.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

315

| JAARBERICHT 2018

• In de vier weken vóór de zwangerschap had 43% van de moeders alcohol gedronken. Een klein
deel van deze moeders dronk in de vier weken voor de zwangerschap (bijna) dagelijks (3,1%), ruim
een derde dronk wekelijks (35%) en 62% dronk enkele keren in de vier weken voorafgaand aan
de zwangerschap. Gemiddeld dronken de moeders áls ze in de vier weken voor de zwangerschap
dronken, minder dan twee glazen per keer.
• Hoogopgeleiden dronken beduidend vaker (54%) alcohol in de vier weken voor de zwangerschap
dan laagopgeleiden (27%) en middelbaar opgeleiden (33%). Ook etniciteit speelt een rol: westerse
moeders hebben vaker alcohol gedronken in de vier weken voor de zwangerschap (49%) dan nietwesterse moeders (20%). Het maakte geen verschil uit of iemand in de stad of op het platteland
woonde en ook niet of de moeder een partner had of niet. Er waren evenmin verschillen tussen
leeftijdsgroepen.
• 4,6% van de moeders heeft ook nog alcohol gedronken toen zij wisten dat ze zwanger waren.
In verreweg de meeste gevallen (87%) ging het maar om een paar slokjes. Vooral hoogopgeleide
vrouwen dronken tijdens de zwangerschap (6,3%), vergeleken met 2,7% van de middelbaar opgeleide
moeders en 3,5% van de laagopgeleide moeders.
• In de eerdere peilingen van TNO in 2015, 2010 en 2007 naar melkvoeding, waarin ook vragen over
alcoholgebruik zaten, was ook al gebleken dat laag opgeleide zwangeren minder vaak drinken dan
hoog opgeleide zwangeren (Lanting et al., 2015).
• Deze peilingen toonden ook dat het alcoholgebruik van zwangeren in de afgelopen jaren is gedaald. De
cijfers hebben een aantal tekortkomingen en moeten daarom wel voorzichtig worden geïnterpreteerd.

55-plussers
Een overzichtsstudie, gebaseerd op enkele bestaande bronnen en nieuw verzamelde gegevens, concludeert
dat het alcoholgebruik in de leeftijdscategorie 55-70 jaar relatief hoog ligt (Veerbeek, Heijkants, &
Willemse, 2017).
• Bij 21,2% van de 55-70 jarigen in de algemene bevolking is sprake van matig alcoholgebruik
(vergeleken met 13,7% onder 23-54-jarigen) en 6,7% van de 55-70-jarigen drinkt overmatig
(vergeleken met 3,8% onder 23-54-jarigen). De verschillen in matig en overmatig alcoholgebruik
tussen de leeftijdsgroepen 25-54 jaar en 55-70 zijn statistisch significant. Matig drinken is in deze studie
gedefinieerd als het drinken in het afgelopen (half) jaar (afhankelijk van de studie) van gemiddeld
8 tot en met 21 glazen alcohol per week (mannen) of 8 tot en met 14 glazen per week (vrouwen).
Overmatig drinken is in het afgelopen (half) jaar (afhankelijk van de studie) gemiddeld meer dan 21
glazen alcohol per week (mannen) of gemiddeld meer dan 14 glazen per week (vrouwen). Maandelijks
of vaker binge drinken (meer dan 4 glazen door vrouwen en meer dan 6 glazen door mannen bij een
gelegenheid) komt bij 13,1% van de 55-plussers voor.
• Van de 55-plussers die drinken doet een derde dat iedere dag, gemiddeld 2,5 glas.
• De meeste ouderen zien zichzelf als verantwoordelijke drinkers, dit maakt dat zij minder snel het gevaar
van hun drinkgedrag inzien.
• Met de jaren neemt het alcoholgebruik van ouderen die licht drinken af. “Licht drinken” is in deze
studie gedefinieerd als “in het afgelopen (half) jaar (afhankelijk van de studie) drinken van gemiddeld 1
tot 8 glazen alcohol per week“. De afname in alcoholgebruik bij 55-plussers hangt samen met hogere
leeftijd, mannelijk geslacht, roken (de afname in alcoholgebruik is sterker bij rokers dan bij niet-rokers),
een toename van chronische ziekten en een afname van cognitieve functies.
• Daarentegen gaan 55-plussers die overmatig drinken met het ouder worden nog meer drinken.
• Overmatig drinkende 55-plussers zijn vaker alleenstaand, jonger dan 75 jaar, ze roken, hebben een
relatief hoog inkomen, zijn minder fysiek actief en hebben vaker een angststoornis vergeleken met
55-plussers die licht drinken.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

316

| JAARBERICHT 2018

11.3

Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

Deze paragraaf beschrijft gegevens over het gebruik van alcohol op basis van landelijke onderzoeken naar
middelengebruik onder representatieve steekproeven van scholieren van het voortgezet onderwijs en van
studenten van het HBO en MBO. Daarna worden gegevens gepresenteerd van uiteenlopende landelijke,
regionale en lokale onderzoeken in verschillende groepen jongeren en jongvolwassenen, die vaak vanwege
hun leefstijl, setting of persoonlijke kenmerken meer dan hun doorsnee leeftijdgenoten middelen gebruiken.

Scholieren van het regulier voortgezet onderwijs
Kerncijfers over het gebruik van middelen onder scholieren (12-16 jaar) worden om de twee jaar
alternerend gemeten in het Peilstationsonderzoek en de Health Behaviour in School-aged Children
(HBSC)-studie. Na afstemming binnen de Leefstijlmonitor is de meest recente HBSC-studie (2017)
vergelijkbaar met het Peilstationsonderzoek. Het wordt apart benoemd wanneer aanvullende gegevens
uit het Peilstationsonderzoek 2015 worden vermeld. (Zie bronnentabel en bijlage D.7).

Kerncijfers 2017
In 2017 heeft minder dan de helft (44,8%) van de scholieren van het voortgezet onderwijs ooit alcohol
gebruikt. Het laatste jaar gebruik ligt hier dichtbij (38,8%) en meer dan de helft van de ooitgebruikers
dronk alcohol in de laatste maand (zie tabel 11.3.1) en (HBSC-Nederland/Leefstijlmonitor, UU, Trimbosinstituut, & SCP i.s.m. RIVM, 2018).
Van de basisscholieren in groep 7/8 had in 2017 8,4% al eens alcohol gedronken; jongens (12,6%) vaker
dan meisjes (4,2%).

Tabel 11.3.1	Percentage alcoholgebruikers onder scholieren van het voortgezet onderwijs van 12-16
jaar. Peiljaar 2017
(%)
Ooit

44,8

Laatste jaar

38,8

Laatste maand

25,0

Dronkenschap ooit in het leven

15,9

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar, in de laatste maand en dronkenschap ooit in het leven. Bron: HBSC /Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en
Trimbos-instituut, 2017 (zie bijlage D.7).

Trends in alcoholgebruik
Het gebruik van alcohol is onder scholieren van 12-16 jaar tussen 2003 en 2015 grofweg gehalveerd (Van
Dorsselaer et al., 2016b) (figuur 11.3.1). In 2017 zet deze daling zich niet voort (Stevens et al., 2018).
• Het percentage scholieren dat ooit alcohol had gedronken daalde tussen 2003 en 2015 van 83,7%
naar 45,4% en bleef in 2017 op hetzelfde niveau. Dezelfde patronen zijn zichtbaar voor laatste-jaar
en laatste-maand gebruik (figuur 11.3.1).
• De dalingen tussen 2011 en 2015 waren groter dan die in voorgaande peilingen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

317

| JAARBERICHT 2018

Figuur 11.3.1		

Gebruik van alcohol onder scholieren van 12-16 jaar, vanaf 2003

% 90
80
70

60
50
40
30
20
10
0

2003 2007 2011
Jongens 84,8 79,6 68,9
Meisjes 82,5 75,2 63,4
Totaal
83,7 77,5 66,2

2015
48,1
42,7
45,4

2017
48,2
41,3
44,8

2003 2007 2011
77,7 68,9 58,5
75,1 65,3 54,1
76,4 67,1 56,4

2015
40,3
36,7
38,5

2017
41,1
36,4
38,8

2003
57,5
54,8
56,2

2007 2011
48,0 38,6
46,5 37,1
47,2 37,8

2015
26,3
24,7
25,5

2017
26,0
23,8
25,0

Percentage gebruikers ooit in het leven (links), in het laatste jaar (midden) en in de laatste maand (rechts). Bron: Peilstationsonderzoek scholieren (2003, 2007,
2011, 2015) / Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM, HBSC/Leefstijlmonitor, UU, Trimbos-instituut, SCP i.s.m. RIVM, 2017.

Geslacht
In tegenstelling tot 2015, drinken in 2017 meer jongens dan meisjes in het voortgezet onderwijs ooit en
in het laatste jaar (figuur 11.3.1). Het verschil in laatste maand gebruik is niet statistisch significant.

Leeftijd
Het percentage van de scholieren dat ervaring heeft met alcohol stijgt sterk met de leeftijd. In 2017 had
20,2% van de 12-jarigen ervaring met alcohol, bij de 16-jarigen lag dit op 71,0% (figuur 11.3.2). Het
percentage dat ooit in het leven dronken was geweest steeg van 0,6% onder de 12-jarigen naar 38,6%
onder de 16-jarigen (Stevens et al., 2018).
Binnen de verschillende leeftijdsgroepen is geen statistisch significant verschil tussen 2015 en 2017.
De eerdergenoemde daling in het ooitgebruik en laatste maand gebruik van alcohol in het voortgezet
onderwijs sinds 2003 deed zich voor onder jongeren van alle leeftijden (figuur 11.3.2). In 2017 had op
12-jarige leeftijd een vijfde (20,2%) van de scholieren ooit een glas alcohol gedronken. In 2003 lag dat
percentage ongeveer drieënhalf keer zo hoog (71,1%). Van de 14-jarigen in 2017 had 47,5% ooit alcohol
gebruikt en dat is bijna de helft van 2003 (87,4%) (figuur 11.3.2). De daling onder scholieren van 15-16
jaar heeft zich later ingezet en was vooral tussen 2011 en 2015 groot.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

318

| JAARBERICHT 2018

Figuur 11.3.2		

Trends in het gebruik van alcohol naar leeftijd, vanaf 2003

% 100

Laatste jaar

Ooit

Laatste maand

80
60
40
20
0

2003 2007
Totaal 83,7 77,5
12 jaar 71,1 55,7
13 jaar 79,5 66,1
14 jaar 87,4 80,8
15 jaar 89,6 89,4
16 jaar 91,5 93,1

2011
66,2
35,4
53,4
69,2
83,1
89,7

2015
45,4
18,2
30,6
43,1
64,9
76,2

2017
44,8
20,2
27,1
47,5
62,1
71,0

2003 2007
76,4 67,1
57,8 37,5
69,8 51,5
81,2 70,7
85,4 84,5
89,0 89,1

2011
56,4
21,2
38,6
57,1
78,3
87,2

2015
38,5
10,4
21,7
35,9
59,0
72,3

2017
38,8
12,0
19,9
41,1
57,5
67,9

2003 2007
56,2 47,2
30,9 16,1
43,0 27,1
62,3 46,1
70,4 67,6
77,7 77,7

2011
37,8
7,6
18,0
32,4
59,0
76,8

2015
25,5
4,3
9,2
20,6
41,8
59,3

2017
25,0
3,7
8,8
23,7
40,3
52,7

Percentage gebruikers ooit in het leven (links), in het laatste jaar (midden) en in de laatste maand (rechts). Peilstationsonderzoek scholieren (2003, 2007, 2011,
2015) / Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM. HBSC/Leefstijlmonitor, UU, Trimbos-instituut, SCP i.s.m. RIVM, 2017.

Schoolniveau
• Alcoholgebruik neemt toe naarmate het schoolniveau lager is. In 2017 was het verschil in
alcoholgebruik in de laatste maand, binge drinken en het drinken van meer dan 10 glazen het
grootst tussen VWO-leerlingen en VMBO-b-leerlingen (tabel 11.3.2). HAVO-leerlingen hebben een
vergelijkbaar hoog niveau van ooitgebruik (rond 50%) en laatste maand gebruik (29%) van alcohol.
Onder de HAVO-leerlingen zijn wel minder binge-drinkers en drinkers van meer dan 10 glazen per
weekend dan onder VMBO-b-leerlingen.
• Hoewel op alle schoolniveaus het alcoholgebruik ooit in het leven sinds 2003 significant is gedaald, is
de absolute daling niet op alle schoolniveaus gelijk. De daling is het grootst op het VWO (van 88%
in 2003 naar 34% in 2015) en het kleinst op het VMBO-b (van 80% in 2003 naar 48% in 2015)
(Tuithof, Van Dorsselaer, & Monshouwer, 2017). Ook in afgelopen maand alcoholgebruik is de daling
onder VWO-scholieren (van 57% naar 12%) veel groter dan op het VMBO-b (van 54% naar 31%)
(Tuithof, Van Dorsselaer, et al., 2017).
• Daarbij past dat de VMBO-b-leerlingen de schadelijkheid van alcoholgebruik lager inschatten (Tuithof,
Van Dorsselaer, et al., 2017).
• Er zijn geen trendanalyses naar schoolniveau over 2017.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

319

| JAARBERICHT 2018

Tabel 11.3.2	Gebruik van alcohol in onder scholieren van het voortgezet onderwijs van 12-16 jaar naar
schoolniveau. Peiljaar 2017

Ooit (%)

Laatste maand
(%)

Binge drinken
onder laatste
maand drinkers
(%)

> 10 glazen in het
weekend onder
laatste maand
gebruikers (%)

VMBO-b

49,7

29,4

84,0

17,7

VMBO-t

40,7

21,4

73,9

9,8

HAVO

50,7

29,4

68,6

10,7

VWO

40,6

21,7

59,0

2,7

Percentage gebruikers ooit in het leven en laatste maand. Binge drinken: vijf of meer glazen alcohol drinken bij één gelegenheid in de afgelopen maand Bron:
HBSC/Leefstijlmonitor, UU, Trimbos-instituut, SCP i.s.m. RIVM, 2017.

Migratieachtergrond
Van de autochtone jongeren van 12-16 jaar dronk 27,8% in de afgelopen maand alcohol, tegenover
11,1% van de jongeren van niet-Westerse komaf (tabel 11.3.3) (Stevens et al., 2018).

Tabel 11.3.3	Gebruik van alcohol onder scholieren van het voortgezet onderwijs van 12-16 jaar naar
migratieachtergrondI. Peiljaar 2017

Ooit (%)

Laatste maand
(%)

Binge drinken
onder laatste
maand drinkers
(%)

> 10 glazen in het
weekend onder
laatste maand
gebruikers (%)

Geen

48,4

25,2

70,9

10,2

Niet-Westers

27,8

11,1

70,5

11,4

Percentage gebruikers ooit in het leven en laatste maand. Binge drinken: vijf of meer glazen alcohol drinken bij één gelegenheid in de afgelopen maand. I.
Kenmerk dat weergeeft met welk land een persoon verbonden is op basis van het geboorteland van de ouders of van zichzelf. Bron: HBSC/Leefstijlmonitor,
UU, Trimbos-instituut, SCP i.s.m. RIVM, 2017

Binge drinken
Binge drinken wordt gedefinieerd als het drinken van vijf of meer glazen alcohol bij één gelegenheid.
Binge drinken is geassocieerd met tal van medische aandoeningen en vergroot het risico op ongevallen,
onafhankelijk van de totale dagelijkse alcoholconsumptie (Roerecke & Rehm, 2010; Petit, Kornreich, Dan,
Verbanck, & Campanella, 2014).
• Het percentage scholieren van 12-16 jaar dat in de afgelopen maand minimaal één keer was gaan
binge drinken daalde van 40% in 2003 naar 20% in 2017 (Van Dorsselaer et al., 2016b; Stevens et
al., 2018).
• In 2015 was 70% van de jongeren die afgelopen maand gedronken hadden gaan binge drinken, en
in 2017 was dat vergelijkbaar (71%) (Stevens et al., 2018).
• Jongens en meisjes in het voortgezet onderwijs verschillen significant in binge drinken. Van de
drinkende jongens had 74% afgelopen maand binge gedronken en van de meisjes 67% (Stevens et
al., 2018).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

320

| JAARBERICHT 2018

• Het aantal jongeren dat wel eens ging binge drinken daalde op alle schoolniveaus significant, maar de
verschillen tussen de schoolniveaus blijven groot. Op het VWO daalde het percentage leerlingen in
leerjaar 1 tot en met 4 dat afgelopen maand wel eens was gaan binge drinken van 27% in 2003 naar
6% in 2015; op het VMBO-b daalde het percentage binge-drinkers in de afgelopen maand van 49%
in 2003 naar 25% in 2015, ongeveer gelijk aan het niveau dat de VWO-scholieren hadden in 2003
(Tuithof, Van Dorsselaer, et al., 2017). Er zijn geen vergelijkbare analyses over 2017.
• Een minderheid (10%) van de scholieren van 12-16 jaar die in de afgelopen maand alcohol hadden
gedronken nam in 2017 meer dan 10 glazen op een dag in het weekend. Deze hoeveelheid kan als
risicovol worden gezien, zeker op deze jonge leeftijd. Ook hierin is het percentage onder de drinkende
jongens (12%) hoger dan onder de meisjes (7%) (Stevens et al., 2018).
• Uit onderzoek van GGD Amsterdam en Jellinek Preventie, waarbij het alcoholgebruik van Amsterdamse
leerlingen van de 5e en 6e klas van het voorgezet onderwijs in kaart werd gebracht, bleek dat 45%
in de afgelopen maand (minimaal) één keer was gaan binge drinken. Dit percentage verschilt niet
significant van het landelijk gemiddelde (47%). Ook het landelijke percentage huidige gebruikers
(65%) is niet statistisch significant verschillend van Amsterdam (60%) (Dijkshoorn, Schilthuis, & Van
Bakkum, 2016).

Wijze van verkrijgen
• Voor minderjarige jongeren is de sociale omgeving de belangrijkste bron om aan alcohol te komen.
Dit blijkt uit het HBSC-onderzoek 2017 onder scholieren van het voortgezet onderwijs (Stevens et
al., 2018).
• Van de jongeren van 12-16 jaar die in de afgelopen maand alcohol hebben gebruikt, zegt 9%
het meestal zelf te kopen (tabel 11.3.4). Dit percentage stijgt met de leeftijd van 3% onder de
12-13-jarigen naar 9% onder de 15-jarigen en 13% onder de 16-jarigen.
• De meerderheid van de jongeren van 12-16 jaar die in de afgelopen maand alcohol hebben gebruikt
koopt het niet zelf, maar krijgt het via anderen. Van de jongeren die afgelopen maand dronken krijgt
39% de alcohol meestal van vrienden, 23% meestal van de ouders en 15% laat de alcohol door
anderen kopen.

Tabel 11.3.4	Wijze van verkrijgen van alcohol door scholieren van 12-16 jaar die in de afgelopen maand
alcohol hebben gebruikt, naar leeftijdsgroep, geslacht en totaal. Peiljaar 2017
Leeftijd (jaar)

Geslacht

Totaal

Wijze van verkrijgen van alcoholI

12-13
(%)

14 (%)

15 (%)

16 (%)

J (%)

M (%)

12-16
jaar (%)

Koopt het meestal zelf

3,3

3,6

8,8

13,1

11,4

5,9

8,8

Laat het anderen kopen

1,9

8,8

18,3

19,4

16,0

14,2

15,2

Meestal van vrienden

24,3

41,7

43,1

37,6

35,9

42,4

39,0

Meestal van ouders

47,6

30,2

17,8

18,3

24,4

22,2

23,4

Meestal van broer of zus

4,8

3,6

4,4

4,3

3,6

4,9

4,2

Meestal van anderen

18,2

12,1

7,7

7,3

8,6

10,4

9,4

Wijze van verkrijgen van de leerlingen van 12-16 jaar die in de afgelopen maand alcohol hadden gebruikt (actuele gebruikers). I. Een deel van de scholieren
die de afgelopen maand alcohol hadden gebruikt, antwoordde op de vraag “Hoe kom je aan je alcohol” dat ze geen alcohol drinken. De percentages tellen
daardoor niet op tot 100%. J = jongens, M = meisjes. Bron: HBSC/Leefstijlmonitor, UU, Trimbos-instituut, SCP i.s.m. RIVM, 2017.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

321

| JAARBERICHT 2018

Opvattingen en rol van ouders
Ouders hebben een belangrijke rol in de ontwikkeling van het alcoholgedrag van hun kinderen, waarbij
vooral het hanteren van normen en het stellen van regels (geen alcohol drinken) beginnend alcoholgebruik
uit kan stellen en de kans op probleemdrinken verlaagt. Jongeren drinken minder vaak als zij een groter
besef hebben van de schadelijkheid van drinken, als ouders strenge regels hanteren over alcoholgebruik
en er veel toezicht en veel steun van ouders wordt ervaren (Tuithof, Van Dorsselaer, et al., 2017).
• Het is met name de alcohol-specifieke opvoeding die effect heeft op het alcoholgebruik van het kind.
De algemene opvoedgedragingen steun, kennis en toezicht van de ouders hangen niet samen met
alcoholgebruik in de afgelopen maand door het kind (De Looze et al., 2014). Wanneer ouders het
drinken van alcohol als schadelijk zien, strenge regels ten aanzien van alcohol hebben en vertrouwen
hebben in hun eigen maatregelen om het alcoholgebruik van hun kind te beïnvloeden, hebben hun
kinderen minder vaak de afgelopen maand alcohol gedronken.
In het HBSC-onderzoek 2017 werd aan jongeren zelf gevraagd of hun ouders regels stellen over
alcoholgebruik (Stevens et al., 2018).
• Van de 12-16-jarige scholieren antwoordt 53% dat er thuis strenge regels gelden (mag zeker geen
alcohol drinken). Naarmate jongeren ouder zijn wordt dit percentage minder. Van de scholieren van
12 jaar vond 83% dat hun ouders strenge regels stelden; van de 16-jarigen was dat 24%.
• 52% van de jongeren geeft aan zeker niet één glas thuis te mogen drinken, voor meerdere glazen
loopt dit op naar 71%. De tolerantie van ouders neemt toe met het oplopen van de leeftijd van hun
kind, op 12-jarige leeftijd mag 80% van de jongeren zeker niet één glas drinken, op 16-jarige leeftijd
is dit nog maar 26%.
• Voor drinken in het weekend geldt dat op 12-jarige leeftijd 86% dit zeker niet mag, tegenover 29%
op 16-jarige leeftijd.
• Ouders lijken voor jongens en meisjes even strenge regels te hanteren.
• Jongeren geven aan dat hun ouders strenger zijn over roken dan over alcoholgebruik (zie hoofdstuk
12).
De laatste gegevens over de opvattingen en het opvoedgedrag van de ouders zelf met betrekking tot
risicogedrag van jongeren, zijn afkomstig van de oudermodule van het Peilstationsonderzoek 2015 (Van
Dorsselaer et al., 2016a).
• Sinds 2007 zijn ouders vaker strenge regels gaan stellen met betrekking tot het alcoholgebruik van
hun kind. In 2007 was dit nog 50%, in 2015 is dit gestegen naar 77%. Ook ten opzicht van 2013
(69%) is dit een significante stijging.
• 87% van de ouders van jonge scholieren hanteert strenge regels over alcohol terwijl dit bij ouders van
15-16-jarigen iets meer dan de helft is (54%).
• Tussen 2007 en 2015 nam het percentage ouders dat aangaf dat hun kind niet voor het 16e jaar
alcohol mocht drinken significant toe van 51% naar 82%. De mening van ouders over alcoholgebruik
door jongeren onder 16 jaar is aanmerkelijk strenger dan voor jongeren onder 18 jaar. Het percentage
van ouders dat vindt dat jongeren onder 18 jaar geen alcohol zouden mogen drinken is 56%.
• De steun van ouders voor het verhogen van de leeftijdsgrens voor het kopen van alcohol is gestegen
van 79% in 2011 naar 86% in 2015, toen de leeftijdsverhoging een feit was. De grootste toename is
te zien in de periode van 2011-2013. Hoewel het percentage tussen 2013 (83%) en 2015 nog met
3% stijgt, is dit verschil niet significant.
• De mening van ouders over schadelijkheid van alcoholgebruik laat een gevarieerd beeld zien. In
2015 vindt 69% van de ouders dat ieder weekend 1-2 drankjes drinken voor jongeren onder 16 jaar
schadelijk is. Dit is hoger dan in 2007 (53%), maar lager dan in 2013 (79%).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

322

| JAARBERICHT 2018

Gebruik onder studenten van het MBO en HBO
In 2017 is het gebruik van alcohol gemeten in een landelijk onderzoek onder ongeveer 4.000 studenten
van 16 t/m 18 jaar van het MBO en HBO (tabel 11.3.5).
• 85% van de studenten heeft ooit alcohol gedronken en bijna drie kwart heeft dit in de afgelopen
maand nog gedaan.
• Van de studenten die alcohol drinken, heeft één op de vijf (21%) meer dan 10 glazen op een
weekenddag gedronken: jongens (28%) twee keer zo vaak als meisjes (14%).
• Van de studenten die alcohol drinken geeft ongeveer vier op de tien 16- en 17-jarige studenten aan
dit zelf wel eens te kopen.
• 16-jarige MBO-studenten hebben vaker ooit in het leven (79%) en in de afgelopen maand (63%)
alcohol gedronken dan 16-jarige scholieren in het voortgezet onderwijs (71% ooit in het leven en 52%
in de laatste maand). Onder 17- en 18-jarigen zijn geen verschillen tussen de schooltypen (voortgezet
onderwijs, MBO, HBO) zichtbaar.
• In de periode 2015-2017 is het alcoholgebruik van 16- t/m 18-jarige MBO en HBO-studenten niet
significant veranderd. Onder de 16-jarige studenten die in de afgelopen maand alcohol gedronken
hebben is in dezelfde periode wel een stijging te zien in het drinken van meer dan 10 glazen op een
weekenddag.

Tabel 11.3.5	Percentage alcoholgebruikers onder MBO en HBO-studenten van 16-18 jaar.

Locatie
Studenten van het MBO en HBO van
16-18 jaar

Nederland

Peilaar

Ooit (%)

Laatste maand
(%)

2017

85,0

73,3

2015

82,0

69,3

Percentage dat ooit en in de laatste maand dronk. Bron: Tuithof, Van Dorsselaer, & Monshouwer (2018).

Speciale groepen jongeren en jongvolwassenen
In bepaalde groepen jongeren en jongvolwassenen komt alcoholgebruik soms vaker voor, zoals onder
uitgaande jongeren en jongvolwassenen. De cijfers uit de onderzoeken in deze paragraaf zijn onderling
niet goed vergelijkbaar vanwege verschillen in leeftijdsgroepen en methoden van onderzoek. Bovendien
zijn de responspercentages in onderzoek onder uitgaande jongeren en jongvolwassenen vaak laag en
zijn zij ‘op locatie’ of online geworven in plaats van via een representatieve steekproef uit de bevolking,
waardoor de vergelijkbaarheid van de resultaten beperkt is. De uitkomsten geven wel een indicatie van
verschillen tussen (risico)groepen jongeren en jongvolwassenen.

Uitgaande jongeren en jongvolwassenen
Vrijwel alle jongeren en jongvolwassenen drinken tijdens het uitgaan (tabel 11.3.6; Nabben, Luijk,
Benschop, & Korf, 2017; Benschop, Nabben, & Korf, 2015; Goossens, Frijns, Van Hasselt, & Van Laar,
2013; Beurmanjer & De Weert, 2013). Hoewel in bijna elk uitgaansnetwerk alcohol wordt gedronken,
hangt de mate van drinken samen met de uitgaanslocatie en soort muziek.
In Het Grote Uitgaansonderzoek (HGU) 2016 is het middelengebruik van 4.905 uitgaande jongeren en
jongvolwassenen van 15-35 jaar in kaart gebracht. De frequentie van het clubbezoek lag voor twee vijfde
van de deelnemers (39%) op ‘maandelijks’ en lag voor een vijfde van de deelnemers (18%) op ‘wekelijks’.
Party’s werden minder vaak bezocht; 60% deed dit in het afgelopen jaar minder dan maandelijks
(Monshouwer, Van der Pol, Drost, & Van Laar, 2016). De resultaten zijn niet rechtstreeks te vergelijken

NATIONALE DRUG MONITOR

|

323

| JAARBERICHT 2018

met die van de peiling in 2013. De respondenten van deze onderzoeken vormen geen representatieve
steekproef van alle uitgaande jongeren en jongvolwassenen, en er zijn verschillen in de steekproeven van
2013 en 2016, zoals uitgaansfrequentie of muziekvoorkeur (zie bijlage D.3).
• In 2016 had 99% van de uitgaande jongeren en jongvolwassenen in het onderzoek ooit alcohol
gebruikt, 98% in het afgelopen jaar en 96% in de afgelopen maand. Dat is meer dan in de algemene
bevolking (zie § 11.2). Van degenen die in het afgelopen jaar alcohol hadden gedronken, deed 5%
dat (bijna) dagelijks.
• De hoeveelheid alcohol die tijdens het uitgaan werd gebruikt is fors: gemiddeld dronken mannen
8,5 glazen en vrouwen 6,4. Vóór het uitgaan werd nog ingedronken: mannen vooraf 5,4 glazen en
vrouwen 4,5 glazen.
De Antenne-monitor onder groepen uitgaande jongeren en jongvolwassenen in Amsterdam laat al jaren
zien dat in de meeste netwerken alcohol regelmatig wordt gebruikt (tabel 11.3.6). Er wordt wel een forse
variatie gesignaleerd en het aantal glazen loopt sterk uiteen. Vooral mannen drinken vaak, snel en veel
(Nabben, Luijk, & Korf, 2018). Enkele signalementen uit de Antenne-monitor:
• Steeds meer drinkers lassen een alcoholvrije periode in, voornamelijk na de feestdagen. Er lijkt sprake
van een toenemende kritische blik op het eigen drinkgedrag, die mede lijkt te worden ingegeven door
de huidige gezondheidstrend.
• Bijna alle uitgaanders (97%) hebben de laatste maand gedronken en de meeste van hen drinken 1 of
2 dagen (43%) of 3 of 4 dagen (26%) per week. Een klein deel (3% van de totale groep uitgaanders)
is dagelijkse drinker. Gemiddeld drinken huidige drinkers 5 glazen op een ‘drinkdag’.
• Bijna de helft van de huidige drinkers (46%) vindt zelf dat zij te veel of te vaak alcohol drinken.
• In het urbanmilieu zijn de drankjes exclusiever, maar wordt naar rato minder gedronken.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

324

| JAARBERICHT 2018

Tabel 11.3.6 Alcoholgebruik onder uitgaande jongeren en jongvolwassenen

Locatie

Peiljaar

Leeftijd (jaar)

Maat voor alcoholgebruikI

%I
Aantal glazen

Uitgaanders (clubbers
en festivalgangers)

Amsterdam

2017

Gemiddeld
26

Afgelopen maand
Riskant drinkenI

97%
15%

Bezoekers van party’s,
festivals en clubsII

Landelijk

2016

Gemiddeld
22

Afgelopen maand
Afgelopen week
Aantal glazen tijdens uitgaan

96%
77%
8,5 (man)

2015

Gemiddeld
25

Afgelopen maand
Riskant drinkenI

88%
7%

Afgelopen jaar
Afgelopen maand
Riskant drinkenI

99%
99%
23%

Populatie

Coffeeshopbezoekers

Amsterdam

Cafébezoekers

Amsterdam

2014

Gemiddeld
27

Uitgaande jongeren

Den Haag

2014

19-35

Afgelopen jaar
Afgelopen maand

98%
98%

Amsterdam

2013

Gemiddeld
24

Afgelopen maand
Riskant drinkenI

98%
23%

Gelderland
(zes steden)

2012

Gemiddeld
20

Afgelopen maand
Aantal glazen in het weekend

90%
9

Clubbers en raversIII
Uitgaande jongeren en
jongvolwassenen

De cijfers in deze tabel zijn niet vergelijkbaar vanwege verschillen in leeftijdsgroepen en methoden van onderzoek. De uitgaanders die deelnemen aan
onderzoek zijn niet representatief voor alle uitgaanders. I. De volgende definities worden gehanteerd: Definities voor Amsterdam: Riskant drinken: dagelijks
of paar keer per week minstens vier of vijf glazen per keer, onder huidige drinkers. Cafébezoekers Amsterdam 2014: Riskant drinken: Afgelopen maand
dagelijks drinken, ongeacht hoeveelheid, of 3-6 dagen per week meer dan 3 (tot 19 jaar) of 4 (vanaf 19 jaar) glazen alcohol, onder huidige drinkers. Binge
drinken onder cafébezoekers: maandelijks of vaker 6 of meer glazen per gelegenheid. Binge drinken onder coffeeshopbezoekers en bezoekers van trendy
clubs: 5 glazen of meer per gelegenheid in afgelopen maand, onder de huidige drinkers. II. Frequente bezoekers van party’s en clubs geworven via facebook,
online community’s, websites en fora over feesten, party’s en festivals. III. Raves zijn “door verschillende organisaties en (vrienden)groepen georganiseerde
(quasi-)illegale feesten op alternatieve locaties” (Nabben et al., 2014).
Bronnen: Het Grote Uitgaansonderzoek 2016, Monshouwer et al., 2016a; Monitor alcoholverstrekking, Intraval; Antenne, Bonger Instituut voor Criminologie,
UvA (Nabben et al., 2018; Nabben et al., 2017; Nabben et al., 2016; Benschop et al., 2015); Uitgaansonderzoek Den Haag, GGD Den Haag; Tendens, Iriszorg.

Keten
“Keten” of “hokken” zijn semi-particuliere (niet-commerciële) settingen waar jongeren samenkomen
voor de gezelligheid en om te drinken. Ze zijn gehuisvest in schuren, (sta)caravans, kassen en op zolders.
Hoeveel keten er momenteel in Nederland zijn, is onbekend, maar niet elke gemeente heeft een keet.
Een schatting uit 2009 kwam uit op ongeveer 1500 (STAP, 2009). Het alcoholgebruik (vooral bier) kan
in de keten zeer hoog zijn (STAP, 2009). Naast gezondheidsrisico’s die verbonden zijn aan het overmatig
alcoholgebruik, kleven aan keten ook veiligheidsrisico’s, zoals brandonveilige situaties, geluids- en
afvaloverlast en soms vandalisme en vechtpartijen. In een online onderzoek onder bijna 4.000 jongeren
van 13 -23 jaar dat Yongworks in 2016 in opdracht van VWS uitvoerde bleek dat 9% van de jongeren in
een keet, hok of schuur wel eens alcohol drinkt (Youngworks, 2016). Bij vrienden thuis (66%), thuis bij
mijn ouders (60%), in een kroeg of café (45%) en huisfeestjes (42%) scoren veel hoger. De keet, hok of
schuur staat op de vijfde plaats in het gemiddeld aantal glazen (9,6 per bezoek) dat wordt gedronken; het
meest wordt gedronken in een club of discotheek (11,2 glazen) en op huisfeestjes (10,8 glazen).
In het Peilstationsonderzoek 2015 onder scholieren van 12-16 jaar van het voortgezet onderwijs noemt
een kwart (24%) van de actuele drinkers een ‘hok, schuur of keet’ als locatie waar in de afgelopen
maand een of meer keer alcohol is gedronken (Van Dorsselaer et al., 2016b). Het meest frequent werd
‘bij anderen thuis’ genoemd (46%).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

325

| JAARBERICHT 2018

Kwetsbare groepen
Alcoholgebruik komt veel voor onder bepaalde groepen jongeren. Jongeren met leer- of
opvoedingsproblemen en jongeren in de jeugdzorg hebben vaak een combinatie van risicofactoren voor
middelengebruik, waaronder ernstige gedragsproblemen, emotionele stoornissen, leerproblemen en een
kwetsbare familieachtergrond zoals een gebroken gezin of (een geschiedenis van) huiselijk geweld en
misbruik. In 2020 zullen nieuwe landelijke gegevens beschikbaar zijn over jongeren in hoog risico settings:
praktijkonderwijs (PrO), in het speciaal onderwijs (REC-3 en REC-4) en in de residentiële jeugdzorg (RJZ)
en justitiële jeugdinrichtingen (JJI) (zie hoofdstuk 1).
• Uit de al wat oudere cijfers onder jongeren in de (residentiële) jeugdzorg en in Justitiële
Jeugdinrichtingen kan worden geconcludeerd dat het aantal alcoholgebruikers en de hoeveelheid
geconsumeerde alcohol veel hoger liggen dan onder leeftijdsgenoten in het reguliere of speciale
onderwijs (Kepper, Van Dorsselaer, Monshouwer, & Vollebergh, 2009)(Kepper, Monshouwer, Van
Dorsselaer, & Vollebergh, 2011)(Kepper, Van den Eijnden, Monshouwer, & Vollebergh, 2014). In
sommige groepen niet-westerse probleemjongeren is het alcoholgebruik echter minder dan onder
leeftijdsgenoten (Benschop, Nabben, & Korf, 2013). Zie verder § 11.4.

11.4

Problematisch gebruik

De omvang van de alcoholproblematiek hangt af van de gehanteerde definitie. In onderzoek wordt
onderscheid gemaakt tussen zwaar drinken, overmatig drinken, en afhankelijkheid of misbruik van alcohol.
Zwaar en/of overmatig drinken zijn niet vereist voor een diagnose alcoholmisbruik of -afhankelijkheid.
Hoewel het logisch lijkt dat excessief drinken een vereiste is voor een diagnose van een stoornis in het
gebruik van alcohol, blijkt uit een recente studie op basis van het bevolkingsonderzoek NEMESIS-2 dat
er slechts een zwakke samenhang is (Tuithof, Ten Have, Van den Brink, Vollebergh, & De Graaf, 2014).
• Slechts 18% van de volwassen Nederlanders met alcoholmisbruik of -afhankelijkheid in dit onderzoek
dronk ook zwaar en overmatig. Excessief drinken werd in deze studie vrij streng gedefinieerd als zowel
een hoge gemiddelde consumptie als frequent binge drinken (5 of meer drankjes bij één gelegenheid).
Maar ook met minder strenge definities was een vergelijkbare beperkte samenhang zichtbaar.
• Andersom had 25% van de zware en overmatige drinkers een alcoholstoornis (misbruik of
afhankelijkheid).
• Om deze beperkte samenhang beter te begrijpen, werden in de studie drie groepen problematische
drinkers (alléén excessief drinken, alléén alcoholstoornis, beide) vergeleken met niet-problematische
drinkers. In alle drie de groepen problematische drinkers werd meer klinisch relevante pathologie
(depressie, angst en drugsverslaving; ADHD in de kindertijd en een verminderd functioneren)
gevonden. Degenen bij wie beide aspecten van problematisch alcoholgebruik aanwezig zijn (excessief
drinken en een alcoholstoornis) lijken het meest kwetsbaar en zij hebben het vaakst een angststoornis,
suïcide gedachten en/of een antisociale persoonlijkheidsstoornis. De resultaten pleiten ervoor om bij
het onderzoeken en behandelen van problematisch alcoholgebruik rekening te houden met zowel
excessief drinken als de alcoholstoornis.
• Zie voor de percentages zware en overmatige drinkers in de Nederlandse bevolking § 11.2.

Risicovol en schadelijk alcoholgebruik
Er zijn geen recente schattingen hoe vaak een stoornis in het gebruik van alcohol in Nederland voorkomt.
In de aanvullende LSM-A/Leefstijlmonitor (Trimbos-instituut i.s.m. RIVM en CBS) 2016 zijn wel gegevens
verzameld over risicovol en schadelijk alcoholgebruik op basis van een screener (de AUDIT, zie bijlage D.2).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

326

| JAARBERICHT 2018

• Volgens deze screener houdt het alcoholgebruik bij 86,5% van alle Nederlanders van 18 jaar en ouder
(inclusief de niet-drinkers) géén of een laag risico in, met hogere percentages onder vrouwen (93,4%)
dan mannen (79,3%).
• Van de volwassen Nederlanders die afgelopen jaar wel alcohol dronken hield de mate van alcoholgebruik bij 83,2% géén of een laag risico in (figuur 11.4.1) (LSM-A Middelen 2016) (Monshouwer,
Tuithof, & Van Dorsselaer, 2018).
• Bij 14,5% van de volwassenen die het laatste jaar alcohol dronken vormt het alcoholgebruik een matig
risico; bij 1,5% een hoog risico en bij 0,7% van de drinkende volwassenen zijn er volgens deze screener
aanwijzingen voor alcoholafhankelijkheid. De gegevens moeten voorzichtig worden geïnterpreteerd,
want het gaat hier niet om een klinische diagnose.
• Figuur 11.4.1 toont dat mannen vaker risicovol drinken dan vrouwen. Ook is af te lezen dat in de
leeftijdscategorie 18-24 jaar de mate van alcoholconsumptie volgens de Auditscore het meest risicovol
is van alle volwassenen.

Figuur 11.4.1 	
Mate van alcoholgebruik volgens de Audit-score onder volwassen laatste-jaar
alcoholgebruikers, naar geslacht
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

laatste jaar
drinkers 18+
geen/laag risico
83,2
matig risico
14,5
hoog risico
1,5
alcohol afhankelijkheid
0,7

M

V

18-24 jaar

25-34 jaar

35+ jaar

75,9
20,7
2,3
1,1

91,3
7,8
0,6
0,3

65,7
28,4
4,1
1,8

74
22,7
2,1
1,2

88
10,6
1
0,5

In percentages. M=mannen; V=vrouwen. Bron: LSM-A/Leefstijlmonitor (Trimbos-instituut i.s.m. RIVM en CBS) 2016

Alcoholmisbruik en –afhankelijkheid
De meest recente gegevens over alcoholmisbruik en –afhankelijkheid onder de volwassen Nederlandse
bevolking dateren uit 2007-2009.
• Volgens gegevens van het NEMESIS-2-onderzoek uit 2007-2009 voldeed op jaarbasis naar schatting
tussen 0,3 en 1,2% van de bevolking van 18-64 jaar aan de diagnose alcoholafhankelijkheid (DSM
4e gewijzigde editie). Naar schatting 2,9% - 4,5% van de respondenten voldeed aan de diagnose
alcoholmisbruik.
• Alcoholstoornissen komen vaker voor onder mannen dan vrouwen (tabel 11.4.1).
• Omgerekend naar de bevolking van 18-64 jaar ging het om naar schatting 82.400 mensen met
alcoholafhankelijkheid. Het aantal mensen met alcoholmisbruik is bijna vijf keer hoger (395.600).
• In dit bevolkingsonderzoek ontbraken jongeren onder 18 jaar, ouderen boven 65 jaar, mensen die de
Nederlandse taal niet voldoende machtig zijn en mensen die dakloos zijn of langere tijd in een instelling
verblijven. In hoeverre dit de gegevens heeft beïnvloed is niet bekend.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

327

| JAARBERICHT 2018

Tabel 11.4.1	Jaarprevalentie en aantallen mensen met een alcoholstoornis, naar geslacht. Peiljaar 20072009
Stoornis

Mannen (%)

Vrouwen (%)

Totaal (%)

Totaal aantal

Alcoholmisbruik

5,6
(4,2 – 6,9)

1,8
(1,1 – 2,6)

3,7
(2,9 – 4,5)

395.600

Alcoholafhankelijkheid

1,0
(0,3 – 1,7)

0,5
(0,0 – 0,9)

0,7
(0,3 – 1,2)

82.400

Tussen haakjes: 95% betrouwbaarheidsintervallen. Bron: Nemesis-2 2007-2009 (De Graaf et al., 2010).

Bovengenoemde eerste meting van het NEMESIS-2-onderzoek werd uitgevoerd tussen 2007 en 2009.
Drie jaar later, tussen 2010 en 2012, werd een tweede meting uitgevoerd (De Graaf, Ten Have, Tuithof,
& Van Dorsselaer, 2012). Op deze manier kon worden onderzocht hoeveel mensen die nog nooit een
alcoholprobleem hadden gehad, binnen de periode van een jaar alsnog een alcoholprobleem kregen
(incidentie).
• Binnen de periode van een jaar kreeg 0,73% voor het eerst te maken met alcoholmisbruik en 0,15%
met alcoholafhankelijkheid. Omgerekend naar aantallen gaat het jaarlijks om 66.000 nieuwe gevallen
van alcoholmisbruik en 15.300 nieuwe gevallen van alcoholafhankelijkheid.
Alcoholstoornissen hangen samen met andere psychische stoornissen.
• Mensen met een angststoornis of een depressie krijgen in hun leven vaker te kampen met
alcoholafhankelijkheid dan mensen zonder deze stoornissen (Boschloo et al., 2011).
• Ook is de aanwezigheid van ADHD geassocieerd met het vaker optreden van alcoholstoornissen.
Vermoedelijk komt dit doordat ADHD vaak voorafgaat aan een gedragsstoornis, die vervolgens het
risico op een alcoholstoornis vergroot (Tuithof, Ten Have, Van den Brink, Vollebergh, & De Graaf,
2012).
Het beloop van alcoholstoornissen blijkt in de algemene bevolking veel gunstiger dan op basis van klinische
studies werd verwacht: 70% herstelt binnen 3 jaar, toch drinkt meer dan een derde nog steeds substantieel
(meer dan 7 glazen alcohol per week voor vrouwen of meer dan 14 glazen alcohol per week voor mannen)
(Tuithof, Ten Have, Van den Brink, Vollebergh, & De Graaf, 2013).
• Een chronisch beloop komt vaker voor bij mensen met meer symptomen van misbruik of
afhankelijkheid, bij meer alcoholgebruik, meer beperkingen ten gevolge van de stoornis of een
gelijktijdige angststoornis.
• Sociaal demografische kenmerken, roken, een gelijktijdige depressie, drugsverslaving en
kwetsbaarheidsfactoren (ouderlijke psychopathologie, traumatisering als kind) blijken géén voorspellers
te zijn van een chronisch beloop.
Ook terugval blijkt zeldzaam in de algemene bevolking, althans op relatief korte termijn: slechts 12%
van de personen die klinisch zijn hersteld ontwikkelt binnen 3 jaar opnieuw een alcoholstoornis (Tuithof
et al., 2014).
• De kans op terugval is vooral groot bij personen die veel symptomen van misbruik of afhankelijkheid
hadden en die na herstel opnieuw overmatig zijn gaan drinken.
• De onderzoekers concluderen dat aandacht voor drinkpatronen tijdens de periode waarin herstel
is opgetreden van belang is voor behandeling en terugvalpreventie. Met name mensen met een
geschiedenis van ernstige alcoholproblematiek hebben mogelijk baat bij volledige onthouding van
alcohol of een erg laag niveau van alcoholgebruik. Gecontroleerd drinken op een hoger niveau lijkt
alleen mogelijk voor personen zonder een geschiedenis van ernstige problematiek.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

328

| JAARBERICHT 2018

Probleemgebruik onder jongeren
Een Nederlands onderzoek toonde dat van de psychische stoornissen die in de kindertijd en adolescentie
ontstaan, probleemgebruik van alcohol (en drugs) als laatste ontstaan, vanaf ongeveer 14-jarige
leeftijd, dat is (ver) na de leeftijd waarop aandachts- en gedragsstoornissen, fobieën, angststoornissen
en stemmingsstoornissen zich openbaren (Ormel et al., 2015). De jongeren werden gevolgd tot hun
19e jaar. Voor alle middelenafhankelijkheid gecombineerd (alcohol, en van de drugs vooral cannabis)
werd gevonden dat de belangrijkste beschermende factor een religieuze ouder was. In tegenstelling
tot de andere onderzochte psychische problemen in kinder- en jeugdtijd, bestond er geen verschil in
probleemgebruik van alcohol tussen jongens en meisjes.
• Uit hetzelfde onderzoek is gebleken dat zowel de huidige mentale status als de psychiatrische
voorgeschiedenis van invloed is op het gezondheidsgedrag van jongeren van 19 jaar (Ormel et al.,
2017). Met name een externaliserende stoornis in de psychiatrische voorgeschiedenis geeft een
verhoogd risico op problematisch alcoholgebruik. Daarentegen waren jongeren met een huidige
internaliserende stoornis minder vaak een problematisch alcoholgebruiker. Een internaliserende stoornis
in het verleden kon niet voorspellen of een jongere problematisch alcohol gebruikte.
• Ook bleek dat op 11-jarige leeftijd de mate van zelfcontrole de beste voorspellende factor is voor
risicovol alcoholgebruik op 16-jarige leeftijd, met name onder jongeren die gevoelig zijn voor
beloningen (Peters, 2007). Jongeren met een relatief slechte zelfcontrole als 11-jarige gingen in de
volgende vijf jaren veel meer alcohol gebruiken dan jongeren met een relatief goede zelfcontrole.
• Al eerder had ook een internationale studie laten zien dat een lage zelfcontrole, voornamelijk gericht
zijn op leeftijdsgenoten, minder gehecht zijn aan familie, een slechte relatie hebben met ouders, weinig
controle door de ouders, opgroeien in een omgeving met weinig sociale cohesie en veel spijbelen
samenhangen met een grotere mate van (problematisch) alcoholgebruik (Steketee, Jonkman, Berten,
& Vettenburg, 2013).
• Ook zijn er aanwijzingen voor een verband tussen een sociale angststoornis en alcoholmisbruik bij
adolescenten (Dias da Cruz, Martins, & Diniz, 2017). In een internationale overzichtsstudie werden
onder andere het vrouwelijk geslacht, groepsacceptatie en secundaire comorbiditeiten, zoals depressie,
geïdentificeerd als belangrijke risicofactoren voor een relatie tussen een sociale angststoornis en
alcoholmisbruik.

Probleemgebruik onder 55-plussers
• In de algemene bevolking wordt, volgens de cijfers van het NEMESIS-2-onderzoek, de diagnose
alcoholmisbruik of alcoholafhankelijkheid bij 55-plussers minder vaak gesteld (1,3%) dan bij
18-54-jarigen (3,9%) (Veerbeek et al., 2017).
• Daarentegen wordt in de huisartsenpraktijk “problematisch alcoholgebruik” (chronisch alcoholgebruik
of acuut alcoholmisbruik/intoxicatie) wel net iets vaker onder 55-plussers (0,85%) dan onder jongere
volwassenen (0,67%) gesteld (Veerbeek et al., 2017).
• Huisartsen registreerden in 2015 in de groep 55-64-jarigen meer problematisch alcoholgebruik dan in
2010 (van 0,98% in 2010 naar 1,13% in 2015). Onder 65-plussers was er geen verandering (Veerbeek
et al., 2017).
• Alcoholproblematiek bij 55-plussers hangt onder meer samen met eenzaamheid, stressfactoren (ziekte,
mantelzorg, overlijden, scheiding), genetische aanleg, beschikbaarheid van alcohol, onvoldoende
kennis over alcohol en het ontbreken van een dagstructuur. Ook speelt mee dat ouderen slechts
beperkt door hulpverleners en mensen in de omgeving worden aangesproken op hun alcoholgebruik
(Veerbeek et al., 2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

329

| JAARBERICHT 2018

11.5

Gebruik: internationale vergelijking

Algemene bevolking
De Wereld Gezondheidsorganisatie (WHO) maakte een overzicht van de consumptie per hoofd in de
algemene bevolking van 15 jaar en ouder in de 53 Europese landen (World Health Organization (WHO),
2018). Deze cijfers zijn niet vergelijkbaar met de verkoopcijfers uit tabel 11.2.4, die de algehele bevolking
vanaf 0 jaar betreffen.
• In 2015 was de geschatte gemiddelde alcoholconsumptie in deze 53 landen 10,3 liter pure alcohol
per persoon, met de minste alcoholconsumptie in Turkije (1,9 liter) en de hoogste alcoholconsumptie
in Litouwen (18,2 liter). Nederland (8,7 liter) zat onder het gemiddelde, net als Italië (7,6 liter),
Zweden (8,8 liter) en de in Azië gelegen voormalige Sovjetlanden zoals Tajikistan en Azerbaijan. Boven
gemiddeld was de alcoholconsumptie in de Midden- en Oost-Europese landen. Van de West-Europese
landen werd de meeste alcohol gedronken in België (13,2 liter pure alcohol per persoon vanaf 15 jaar),
het Verenigd Koninkrijk (12,3 liter) en Frankrijk (11,7 liter).
In de European social survey is in ronde 7, die plaatsvond in 2014-2015, onder 37.957 personen uit
21 Europese landen gevraagd naar verschillende maten van alcoholconsumptie, onder andere frequent
drinken (meer dan een keer per week), dagelijks drinken en meer dan een keer per maand binge drinken
in de afgelopen 12 maanden. Grote verschillen tussen de interviewers uit de verschillende landen verklaren
een deel van de gevonden verschillen in alcoholconsumptie tussen de landen en de cijfers geven daarom
hooguit een grove indicatie (Wuyts, Barbier, & Loosveldt, 2016).
• Nederland en Portugal hebben het hoogste percentage respondenten die meerdere dagen per week
drinken (47%). Estland (12%) en Polen (13%) hebben het minste frequente drinkers.
• Portugal kent wel veel meer dagelijkse drinkers (34%) dan Nederland (16%). Ook in Spanje (21%)
en Frankrijk (16%) zijn relatief veel dagelijkse drinkers. In Noorwegen (<1%), Finland, Zweden en
Estland (2%) en Litouwen (3%) is het percentage dagelijkse drinkers het laagst.
• Nederland scoort gemiddeld op het percentage respondenten dat frequent (minimaal maandelijks)
binge drinkt (31%). De minste binge drinkers kent Slovenië (21%) en de meeste Ierland (61%).
Uit dezelfde 7e ronde van de European social survey is onder 25.832 respondenten uit 19 Europese
landen gekeken naar ongelijkheid tussen hoog- en laagopgeleiden in regelmatig alcohol drinken
(https://digitaal.scp.nl/leefstijl/nederland-in-europa). Regelmatig drinken is gedefinieerd als meer dan één
keer per week. In de Nederlandse steekproef zaten 1.415 respondenten met een leeftijd tussen 25 en 70
jaar (zie https://digitaal.scp.nl/leefstijl/verantwoording-en-bronnen/). Interviews werden in Nederland
persoonlijk (face-to-face) afgenomen door getrainde interviewers bij respondenten thuis.
• In de meeste landen zijn het hoger opgeleiden die het vaakst drinken. Er is ook een aantal landen (met
name Portugal en Litouwen) waar juist lager opgeleiden frequenter alcohol nuttigen.
• De kloof tussen hoog- en laagopgeleiden in regelmatig alcohol drinken is met name groot in WestEuropese landen, zoals België, Duitsland, Frankrijk en Zwitserland. Daar kennen de hoogst opgeleiden
een relatief hoge alcoholconsumptie en loopt de opleidingskloof op tot boven de 10 procentpunt.
• Hoewel van alle Europese landen in Nederland de regelmatige alcoholconsumptie onder de
hoogopgeleiden het op één na hoogst is, neemt Nederland op de ladder van ongelijkheid tussen
hoog- en laagopgeleiden in regelmatig alcohol drinken met de tiende plek een middenpositie in. Dat
komt omdat Nederland niet alleen hoog scoort op het aantal hoogopgeleiden dat regelmatig drinkt
(43,3%), maar ook laagopgeleiden (36,2%) en mensen met een gemiddeld opleidingsniveau (48,5%)
drinken regelmatig.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

330

| JAARBERICHT 2018

• Van de 19 deelnemende landen heeft Nederland het hoogste percentage mensen met een gemiddeld
opleidingsniveau dat regelmatig drinkt. Het verschil met landen met de minste regelmatige drinkers
onder de middelbaar opgeleiden (Litouwen, Estland, Polen, rond 10%) is groot.
• Op basis van deze Europese cijfers wordt gesuggereerd dat een hogere algehele welvaart in een
land vooral samengaat met meer alcoholconsumptie onder de hoogopgeleide groep. Wellicht
is alcoholgebruik, hoewel een ongezonde leefstijluiting, ook meer geaccepteerd in rijkere landen.
Daarnaast is het mogelijk dat hoogopgeleiden in landen met meer economische ontwikkeling zich
vaker door hun culturele leefstijl van laagopgeleiden trachten te onderscheiden, bijvoorbeeld door
het drinken van goede wijnen of exclusieve gedistilleerde dranken (https://digitaal.scp.nl/leefstijl/
nederland-in-europa).

Jongeren
Het ESPAD-onderzoek, het European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs, werd in 2003,
2007, 2011 en 2015 uitgevoerd onder 15/16-jarige scholieren van het middelbaar onderwijs (Hibell et
al., 2004, 2009, 2012; Kraus, Leifman, & Vicente, 2016). Tabel 11.5.1 toont het alcoholgebruik in een
aantal landen van de EU en Noorwegen. De Verenigde Staten deden niet mee aan ESPAD maar voerden
vergelijkbaar onderzoek uit. In het ESPAD-onderzoek is gevraagd naar het gebruik van alcohol en de
frequentie van dronkenschap.
• In 2015 lag Nederland met 19% boven het gemiddelde op de maat “veertig keer of meer alcohol
gedronken in het hele leven”. Het (ongewogen) gemiddelde voor 34 onderling vergelijkbare Europese
landen lag op 16%. Wel halveerde in Nederland dit percentage van 45% in 2003 naar 19% in 2015.
• Op de maat “minstens tien keer alcohol drinken in de maand voorafgaand aan de peiling” stond
Nederland in 2015 binnen de landen uit tabel 11.5.1 met 10% op de vierde plaats, voorafgegaan
door België (13%), Oostenrijk (12%) en Denemarken (11%). Het (ongewogen) gemiddelde van 34
onderling vergelijkbare Europese landen stond in 2015 op 7%. Met 10% lag Nederland daarmee
boven het gemiddelde. Wel halveerde dit percentage voor Nederland van 25% in 2003 naar 10% in
2015.
• Op de maat ‘dronkenschap’ scoorden Nederlandse scholieren minder hoog in 2015. Slechts 2% gaf
aan in het hele leven minstens twintig keer dronken te zijn geweest.
De ESPAD-studie laat verder zien dat 78% van de Nederlandse 15/16-jarigen het redelijk tot zeer
gemakkelijk vindt om aan alcohol te komen. Het Europese (ongewogen) gemiddelde van 34 onderling
vergelijkbare landen lag eveneens op 78% (Kraus et al., 2016).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

331

| JAARBERICHT 2018

Tabel 11.5.1	Consumptie van alcohol en dronkenschap bij leerlingen van 15/16 jaar in een aantal
lidstaten van de EU, Noorwegen en de Verenigde Staten.I Peiljaren 2003, 2007, 2011 en
2015

Consumptie: 40 keer of meer in
het leven (%)

Consumptie: 10 keer of meer in
de laatste maand (%)

Dronken: 20
keer of meer in
het leven (%)VI

Land

2003

2007

2011

2015

2003

2007

2011

2015

2011

2015

DenemarkenII

50

49

37

28

13

12

12

11

11

5

Oostenrijk

48

52

-

27

21

30

-

12

-

3

BelgiëIII

36

34

33

22

20

17

16

13

1

1

Frankrijk

22

30

32

21

7

13

14

8

5

2

Griekenland

35

28

29

21

13

11

12

8

1

1

Nederland

45

40

33

19

25

24

20

10

3

2

Italië

24

23

20

14

12

13

12

9

2

2

Portugal

14

21

14

10

7

13

7

4

2

1

Ierland

39

23

16

9

16

10

6

3

6

3

Finland

20

16

13

7

2

1

2

1

6

3

Zweden

17

14

9

6

1

1

1

1

3

2

Noorwegen

15

11

6

4

3

1

1

1

1

1

DuitslandIV

37

41

35

-

11

18

15

-

4

-

Verenigde Staten

12

11

8

-

4

5

3

-

5

-

Verenigd KoninkrijkV

43

39

-

-

17

14

-

-

-

-

Percentage van de leerlingen. Tabel is geordend op het percentage ‘40 keer of meer in het leven‘ in peiljaar 2015. - = Niet gemeten. I. De Verenigde Staten
participeerden niet in de ESPAD, maar voerden vergelijkbaar onderzoek uit. II. De gegevens voor Denemarken zijn minder vergelijkbaar t/m 2011, Denemarken
is vanaf 2015 weer representatief. III. België in 2007, 2011 en 2015 alleen voor Vlaanderen. IV. Duitsland in 2007 alleen voor zeven deelstaten en in 2011 alleen
voor vijf deelstaten. V. Verenigd Koninkrijk niet voor 2011 en 2015 vanwege te lage respons. VI. Vanwege een wijziging in vraagstelling zijn er geen vergelijkbare
cijfers voor 2003 en 2007 voor dronkenschap. Bron: ESPAD.

11.6

Hulpvraag en incidenten

De behandeling van chronische alcoholproblematiek kan ambulant of intramuraal plaatsvinden en
uitgevoerd worden in de huisartsenpraktijk, verslavingszorg of GGZ-instelling. Registratie van de
omvang van de hulpvraag wegens chronische alcoholproblematiek wordt onder andere gedaan door
de verslavingszorg. Trends in de acute hulpvraag worden geregistreerd in het Letsel Informatie Systeem
(LIS) van VeiligheidNL. Het Nederlands Signaleringscentrum voor Kindergeneeskunde (NSCK) houdt het
aantal alcoholintoxicaties onder kinderen bij. De Landelijke Basisregistratie Ziekenhuiszorg (LBZ) geeft een
schatting van het aantal patiënten met alcoholgebruik als hoofd- of nevendiagnose. Zie bijlage D.4 voor
de meest recente gegevens (2014).

Verslavingszorg
In 2015 hebben in totaal 21 gespecialiseerde instellingen voor verslavingszorg geanonimiseerde gegevens
over de hulpverlening aangeleverd aan het Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem (LADIS,
Wisselink, Kuijpers, & Mol, 2016). (Zie in bijlage A: Cliënt LADIS.) Dit zijn de meest recente gegevens.
De wisselingen die zich in de afgelopen tien jaar hebben voorgedaan in de aanleverende instellingen

NATIONALE DRUG MONITOR

|

332

| JAARBERICHT 2018

zijn weergegeven in bijlage D.5. Een nadere analyse wijst uit dat deze wisselingen slechts een beperkte
invloed hebben gehad op het landelijk aantal geregistreerde cliënten en de trends niet noemenswaardig
hebben beïnvloed.
• In Nederland stonden in 2015 in totaal 29.374 personen geregistreerd bij de verslavingszorg met als
primaire problematiek alcoholgebruik.
• Na een stijging tot 2010 lijkt zich een geringe daling af te tekenen (figuur 11.6.1; zie ook Jaarbericht
2013-2014). Komende jaren zullen uitwijzen of deze daling zich voortzet.
• In 2015 waren er per 100.000 inwoners van 15 jaar en ouder 209 primaire alcoholcliënten.
• Het aandeel van alcohol in alle verzoeken om hulp bij de verslavingszorg schommelde tussen 2006
en 2015 rond 46%.
• In 2015 was 1 op elke 5 primaire alcoholcliënten (21%) een nieuwkomer. Zij stonden niet eerder
ingeschreven bij de verslavingszorg.
• Van de 29.374 primaire alcoholcliënten uit 2015 stond bij 9.426 cliënten (32%) naast hun primaire
alcoholproblematiek ook nog een secundaire problematiek geregistreerd. In deze groep ging het
voornamelijk om cannabis (25%), nicotine (21%), cocaïne/crack (23%), of medicijnen (11%).
• Het aantal cliënten van de verslavingszorg dat alcohol als secundair probleem noemde, schommelde
tussen 2006 en 2015 rond 5.063 (figuur 11.6.1). De secundaire alcoholcliënten hebben voornamelijk
een primair probleem met cocaïne of crack (33%), cannabis (31%), heroïne (15%), nicotine (5%),
gokken (4%) en amfetamine (4%).

Figuur 11.6.1		Aantal cliënten bij de verslavingszorg met primaire of secundaire alcoholproblematiek,
vanaf 2006
Aantal

40.000
35.000

30.000
25.000

20.000
15.000
10.000
5.000
0
Primair
Secundair

2006
28.016
4.478

2007
31.148
4.878

2008
32.922
5.372

2009
33.558
5.507

2010
34.160
5.937

2011
34.013
5.667

2012
31.962
4.809

2013
32.429
4.675

Aantal cliënten. Voor de aanleverende instellingen, zie bijlage D.5. Bron: LADIS, IVZ, bewerking Trimbos-instituut.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

333

| JAARBERICHT 2018

2014
31.923
4.735

2015
29.374
4.575

Figuur 11.6.2		Leeftijdsverdeling van de primaire alcoholcliënten bij de verslavingszorg. Registratiejaren
2006 en 2015
% 18
16
14
12
10
8
6
4
2
0
Leeftijd
2006
2015

15-19
jaar
1
2

20-24
jaar
3
3

25-29
jaar
6
6

30-34
jaar
9
8

35-39
jaar
13
10

40-44
jaar
16
13

45-49
jaar
17
15

50-54
jaar
15
15

55-59
jaar
10
13

60-64
jaar
6
8

>64
jaar
4
7

Percentage cliënten per leeftijdsgroep. Voor de aanleverende instellingen, zie bijlage D.5. Bron: LADIS, IVZ, bewerking Trimbos-instituut.

Leeftijd, geslacht en opleiding
• In 2015 was het merendeel van de primaire alcoholcliënten man (72%). Het aandeel vrouwen was
tussen 2006 en 2015 constant 27-28%.
• De gemiddelde leeftijd in 2015 was 46 jaar, ongeveer gelijk aan 2006 (45 jaar). De piek lag in 2015
in de leeftijdsgroep 45-54 jaar (figuur 11.6.2).
• Het aandeel van 55-plussers steeg van 20% in 2006 naar 28% in 2015 (figuur 11.6.2).
• In 2015 had van de primaire alcoholcliënten 36% geen opleiding afgerond of een lagere opleiding
afgerond, 37% een middelbare opleiding en 27% een hogere opleiding. (Voor een uitleg van lagere,
middelbare en hogere opleiding, zie in bijlage A onder: Cliënt LADIS.)

Behandelkloof
Lang niet alle mensen in de Nederlandse bevolking die voldoen aan een diagnose alcoholmisbruik of
-afhankelijkheid zoeken hulp in de verslavingszorg; dat doet grofweg zo’n 7%-8%. Dit percentage is
gebaseerd op het geschatte aantal Nederlanders met een alcoholstoornis (478 duizend, tabel 11.4.1)
gedeeld door het aantal cliënten in de verslavingszorg (tussen 35 en 40 duizend sinds 2007, figuur 11.6.1).
Deze cijfers suggereren het bestaan van een aanzienlijke ‘behandelkloof’.
• In het landelijke onderzoek NEMESIS-2 (zie § 11.4) bleek dat slechts 10% van de mensen met een
alcoholstoornis in de algemene bevolking binnen een periode van vier jaar hulp had gezocht voor hun
alcoholproblemen. Daarnaast zocht 35% hulp voor andere emotionele of drugsproblemen. Meer dan
de helft zocht of kreeg dus geen professionele hulp (Tuithof, 2015).
Het onderzoek suggereert echter dat deze ‘behandelkloof’ minder problematisch is dan vaak wordt
verondersteld, en dat mensen die de zorg het meest nodig hebben de weg naar de verslavingszorg
redelijk goed vinden (Tuithof, 2015). Degenen die géén zorg krijgen hebben namelijk milde problemen
en een gunstig beloop:
• Mensen die geen hulp zochten voor hun alcoholproblemen hadden gemiddeld minder symptomen en
minder beperkingen als gevolg van de alcoholstoornis en minder vaak een gelijktijdige stemmings- of
angststoornis dan degenen die wel hulp zochten bij de verslavingszorg.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

334

| JAARBERICHT 2018

• Daarnaast herstelt 78% van de niet-hulpzoekers en dat is hoog vergeleken met de herstelpercentages
van degenen die wel hulp zochten bij de verslavingszorg voor hun alcoholstoornis (slechts 29%
herstel).
• Daarbij functioneerden degenen met een alcoholstoornis die helemaal geen zorg hadden ontvangen
na drie jaar vergelijkbaar met een gezonde vergelijkingsgroep.
De ‘echte behandelkloof’, die gedefinieerd wordt als de mensen zonder hulpvraag bij wie sprake is
van persisterende alcoholproblematiek, lijkt 24,5% te zijn. Dat is veel kleiner dan de 90% waar vaak
over gesproken wordt en die gebaseerd is op de valse aanname dat alle mensen met alcoholproblemen
verslavingszorg nodig hebben (Tuithof, Ten Have, Van den Brink, Vollebergh, & De Graaf, 2016). Toch
betekenen deze cijfers dat ongeveer een kwart van de mensen met alcoholproblematiek niet de hulp zoekt
waarvan zij baat kunnen hebben.

Alcoholintoxicaties onder kinderen
Het Nederlands Signaleringscentrum voor Kindergeneeskunde (NSCK) inventariseert onder kinderartsen
van Nederlandse ziekenhuizen een variërend aantal aandoeningen, afwijkingen en syndromen, waaronder
sinds 2007 opnames wegens alcoholgebruik. Na een digitale melding door een van de Nederlandse
kinderartsen ontvangt hij/zij een digitale vragenlijst. Daarnaast wordt ook gebruik gemaakt van papieren
vragenlijsten.
In 2017 kwamen uit 81% van de ziekenhuizen meldingen. Het aantal ziekenhuizen dat alcoholopnames
onder kinderen meldt neemt de laatste jaren af, zodat het aantal meldingen vermoedelijk een
onderschatting is van het werkelijke aantal (Wolberink, Van der Lely, & Van Hoof, 2018). Een andere
reden voor onderschatting is dat niet alle jongeren in het ziekenhuis belanden en in het ziekenhuis niet
alle jongeren door een kinderarts worden gezien.
• In 2017 werden 860 jongeren tot 18 jaar na overmatig alcoholgebruik in een ziekenhuis opgenomen,
van wie 671 (83% van de opnames) met een alcoholintoxicatie. In 2016 werden 791 jongeren gemeld,
van wie 574 (82%) met een alcoholvergiftiging (figuur 11.6.3).
• Er werden in 2017 meer jongens (55%) dan meisjes (45%) opgenomen, zoals ook in de meeste
voorgaande jaren. Hun gemiddelde leeftijd was 15,5 jaar (range: 11-17 jaar).
• Het gemiddelde alcoholpromillage (bloedalcoholconcentratie of ethanolspiegel) bij deze jongeren
was 1,99 promille. Deze waarde is de afgelopen jaren nagenoeg stabiel gebleven (2016: 1,99 en
2015: 1,94 promille). Tussen 2007 en 2013 lag de gemiddelde ethanolspiegel onder 1,90 promille.
Het alcoholpromillage hangt af van de hoeveelheid alcohol, de snelheid van drinken en het
lichaamsgewicht.
• De meeste jongeren kwamen in het ziekenhuis met een alcoholcoma (verminderd bewustzijn) of
dreigend alcoholcoma en bleven in 2017 gemiddeld 3 uur en 35 minuten buiten bewustzijn. Het
langste verminderde bewustzijn in 2017 had een duur van 24 uur.
• Andere redenen voor een alcoholopname betroffen (verkeers)ongevallen, agressie of geweld,
suïcidepogingen, braken en een combinatie van meerdere redenen.
• 89,4% was van Nederlandse komaf. Deze cijfers zijn vergelijkbaar met 2015 (88,5%). 35% van de
jongeren zat op het VMBO of MBO; 25% op de HAVO en 21% op het VWO. Deze verdeling is over
de afgelopen jaren redelijk stabiel.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

335

| JAARBERICHT 2018

Figuur 11.6.3		Aantal jongeren 10-17 jaar dat door een kinderarts in een ziekenhuis is opgenomen
wegens overmatig alcoholgebruik, 2007-2017
1000
900
800
700
600

500
400
300
200

100
0
Aantal

2008
337

2009
500

2010
684

2011
762

2012
706

2013
713

2014
783

2015
931

2016
791

2017
860

Bron: NSCK, Reinier de Graaf Gasthuis, Universiteit Twente (Wolberink et al., 2018). Tot en met 2015 werden uit alle ziekenhuizen meldingen ontvangen; in 2016
kwamen meldingen binnen uit 79% van de ziekenhuizen, in 2017 van 81%.

Alcoholgerelateerde incidenten bij de spoedeisende hulpafdelingen
Het Letsel Informatiesysteem (LIS) van VeiligheidNL houdt in een steekproef van spoedeisende
hulpafdelingen (SEH’s) van ziekenhuizen het aantal en aard van letsels door ongevallen bij (Valkenberg
& Nijman, 2018). Voor alcohol worden gegevens verzameld over behandelingen wegens een
alcoholvergiftiging, wegens letsels na een ongeval of geweld bij een patiënt die onder invloed van
alcohol verkeert en wegens letsel door zelfbeschadiging waarbij alcohol betrokken is. De cijfers worden
geëxtrapoleerd naar heel Nederland. Het aantal is een indicatie.
• Het aantal SEH-behandelingen is in tien jaar tijd flink toegenomen. In 2008 werden naar schatting
4.200 (marges: 3.100 – 5.500) patiënten op een SEH-afdeling gezien wegens een alcoholvergiftiging.
In 2017 zijn naar schatting 6.000 personen behandeld wegens een alcoholvergiftiging (marges: 4.800
– 7.500).
• Ruim de helft van de patiënten in 2017 was jonger dan 25 jaar (53%). Er waren onder de patiënten
meer mannen (60%) dan vrouwen (40%).
• In ruim een kwart van de gevallen (27%) was bekend dat gebruik van alcohol was gecombineerd
met drugs. Combinatiegebruik was het hoogst onder 20-34-jarigen, in deze leeftijdsklasse had 45%
alcohol en drugs gecombineerd.
• Opname in het ziekenhuis voor verdere behandeling was geïndiceerd bij 36% van de patiënten met
een alcoholvergiftiging.
• In 2017 werden naar schatting nog eens 17.800 personen op een SEH behandeld voor een letsel na
een ongeval of geweld terwijl zij onder invloed van alcohol verkeerden (marges: 15.600 – 20.300).
• Tussen 2003 en 2012 was er een forse stijging van 8.700 behandelingen naar ongeveer 15.000
behandelingen per jaar. Na een daling in 2013 tot 12.300, stijgt het aantal ongevallen waarbij alcohol
betrokken was de laatste vier jaar weer, tot 17.800 SEH-behandelingen in 2017.
• De genoemde aantallen zullen een onderschatting zijn van het werkelijke aantal ongevallen omdat
voor de behandeling van het letsel het alcoholgebruik van de patiënt vaak van ondergeschikt belang is.
Ook letsels die zijn veroorzaakt door een derde die onder invloed van alcohol verkeerde, zijn niet altijd
meegerekend. Aanvullend onderzoek van VeiligheidNL maakt aannemelijk dat het werkelijk aantal
patiënten met een letsel onder invloed van alcohol op de SEH zes keer zo hoog ligt.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

336

| JAARBERICHT 2018

• Drie kwart van de patiënten met een aan alcohol gerelateerd letsel in 2017 was man (73%) en 26%
was jonger dan 25 jaar.
• In ruim de helft van alle alcohol-gerelateerde ongevallen was sprake van een privé-ongeval (55%),
zoals een val van de trap. Bij ruim een derde (36%) betrof het een verkeersongeval (meestal een val
van de fiets). Bij 9% van de patiënten was er sprake van geweldpleging (slag, klap of stomp).
In 2017 werden naar schatting tussen de 2.000 en 3.800 personen behandeld op een SEH wegens letsel
door zelfbeschadiging waarbij alcohol betrokken was.

11.7

Ziekte en sterfte

Ziekte
Alcohol kan schade aan het lichaam veroorzaken via acute vergiftiging, via chronische effecten op organen
en weefsels en via het ontstaan van afhankelijkheid. Alcohol heeft ook invloed op het beloop en de
uitkomsten van het (ziekte)proces. Volgens de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018 is 1,5% van
de totale ziektelast in Nederland toe te schrijven aan overmatig alcoholgebruik en daarmee staat het op
de vierde plaats, na leefstijlfactoren als roken (met een bijdrage van 9,4% aan de ziektelast), overgewicht
(3,7%) en weinig lichamelijke activiteit (2,3%) (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, 2018).
Door verbeterde methodiek kunnen deze resultaten niet vergeleken worden met de resultaten van de
VTV-2014. De ziektelast door ongevallen waarbij alcohol een rol speelt is hierbij meegerekend.
Nederlanders zijn redelijk goed op de hoogte van de risico’s van alcoholgebruik voor leveraandoeningen
en hersenschade, maar weten onvoldoende dat alcoholgebruik ook de risico’s verhoogt op hart- en
vaatziekten, kanker, Alzheimer en suikerziekte (Louwen et al., 2016).
• De mate waarin alcoholgebruik schade kan berokkenen hangt samen met de hoeveelheid die wordt
geconsumeerd, het drinkpatroon en het type alcohol. Overmatig drinken is geassocieerd met het
ontwikkelen van afhankelijkheid, terwijl binge drinken de kans op verkeersongelukken en hart- en
vaatziekten vergroot (Burton et al., 2016). In niet-westerse landen kan ook de kwaliteit van de alcohol
een rol spelen (World Health Organization (WHO), 2014).
• Binge drinken kan invloed hebben op het functioneren van het brein bij jongeren. In een Finse
literatuurstudie werd overtuigend bewijs gevonden voor een associatie tussen binge drinken en verbale
geheugenstoornissen (Carbia, Lopez-Caneda, Corral, & Cadaveira, 2018). Binge drinken heeft ook
effect op bepaalde uitvoerende functies van de hersenen, voornamelijk het uitoefenen van remmende
controle. Het effect op andere functies van de hersenen, zoals het nemen van beslissingen, is nog
onduidelijk.
• Risicofactoren op individueel niveau zijn onder andere leeftijd (jongeren en ouderen zijn extra gevoelig
voor de schadelijke effecten van alcohol) en geslacht (vrouwen hebben een hogere bloedalcoholspiegel
na het drinken van een zelfde hoeveelheid dan mannen vanwege een lager lichaamsgewicht, een
beperktere capaciteit van de lever om alcohol af te breken en een hoger percentage lichaamsvet).
• Ook spelen genetische factoren (verschillende genen beïnvloeden de startleeftijd, de afbraak en de
belonende effecten van alcoholgebruik) een rol.
• Tenslotte is de lichamelijke gezondheid medebepalend voor de mate waarin alcohol schade aanricht
(World Health Organization (WHO), 2014).
In de Richtlijnen goede voeding uit 2015 heeft de Gezondheidsraad de aanbeveling uit 2006 over
alcoholgebruik herzien.
• De richtlijn adviseert geen alcohol te drinken, of in ieder geval niet meer dan één glas per dag.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

337

| JAARBERICHT 2018

• De nieuwe aanbeveling is gebaseerd op onderzoek naar alcoholgebruik waarbij zowel uitkomsten zijn
meegenomen die wijzen op schadelijke effecten van alcoholgebruik als uitkomsten die beschermende
effecten van (matig) alcoholgebruik laten zien (Gezondheidsraad, 2015). Voor een verdere toelichting
zie NDM Jaarbericht 2016 (Van Laar et al., 2016).
Een recente systematische overzichtsstudie van 255 reviews en meta-analyses die tussen 2008 en 2016
verschenen bevestigde dat alcohol een belangrijke risicofactor is voor ziekte en letsels (Rehm et al., 2017).
• Meer dan 40 ziekten zijn voor 100% toe te schrijven aan alcoholgebruik, waaronder alcoholmisbruik
en -afhankelijkheid, alcohol-onttrekking en alcohol-gerelateerde psychoses, alcohol-gerelateerde
schade aan zenuwstelsel en spieren, aan hart, maag, lever en alvleesklier, schade aan de foetus
door alcoholgebruik van de moeder (zoals FAS, het foetaal alcoholsyndroom, met morfologische
veranderingen, functionele uitval en veel voorkomen van bijkomende ziekten) en acute
alcoholvergiftigingen.
• Daarnaast kan alcoholgebruik in meer of mindere mate bijdragen aan het ontstaan en het beloop van
vele andere ziekten en aandoeningen. Voor de meeste aandoeningen geldt dat het risico toeneemt
naarmate men meer alcohol drinkt (Rehm et al., 2017).
• Alcoholgebruik verzwakt het immuunsysteem en vergroot de gevoeligheid voor infectieziekten
als tuberculose, hiv/aids, andere seksueel overdraagbare ziekten en lage luchtweginfecties zoals
longontsteking. Bij het verhoogde risico op een aantal van deze infectieziekten speelt de invloed die
alcohol heeft op het adequaat nemen van beslissingen ook een rol.
Ethanol in alcoholische dranken en het afbraakproduct acetaldehyde zijn kankerverwekkende stoffen.
Het Internationaal Agentschap voor Onderzoek naar Kanker (IARC) heeft alcohol geclassificeerd als een
groep 1 kankerverwekkende stof voor mensen, dat wil zeggen dat wetenschappelijk bewijs hiervoor op
het hoogste niveau bestaat.
• Alcoholgebruik speelt een oorzakelijke rol bij het ontstaan van kanker in mond- en keelholte, het
strottenhoofd, de slokdarm, lever, dikke darm en endeldarm. Bij vrouwen kan borstkanker ontstaan
door alcoholgebruik (Rehm et al., 2017; Connor, 2017). Volgens recente overzichtsstudies is het
aannemelijk dat er een verband is met prostaatkanker (Zhao, Stockwell, Roemer, & Chikritzhs, 2016)
en maagkanker (Ma, Baloch, He, & Xia, 2017). Wereldwijd zou volgens een schatting 5,8% van alle
sterfte door kanker te wijten zijn aan alcoholgebruik (Connor, 2017).
• Ook het World Cancer Research Fund (WCRF) wijst op het overtuigend bewijs dat alcohol het risico op
mond-, farynx- en larynxtumoren vergroot, net als het risico op slokdarmkanker en borstkanker (zowel
voor als na de menopauze). Daarnaast zorgt het consumeren van 2 of meer glazen alcohol per dag
(30 gram of meer) voor een hoger risico op dikke-darmkanker of endeldarmkanker. Wanneer iemand
3 of meer glazen alcohol per dag drinkt (45 gram of meer), is het risico op het krijgen van maag- of
leverkanker verhoogd. Door methodologische onvolkomenheden is het bewijs voor een mogelijk
effect van alcohol op de ontwikkeling van longkanker, alvleesklierkanker en huidkanker suggestief,
maar niet overtuigend (World Cancer Research Fund & American Institue for Cancer Research, 2018).
Alcoholgebruik heeft een negatief effect op depressie, epilepsie, hart- en vaatziekten zoals sommige
hartritmestoornissen en hartspierzwakte, en ziekten van de spijsverteringorganen zoals levercirrose, andere
chronische leverziekten en alvleesklierontsteking (Rehm et al., 2017).
• Alcoholgebruik tijdens de zwangerschap verhoogt de kans op miskramen, foetale sterfte en
vroeggeboorte, en een vertraagde psychomotorische ontwikkeling van het kind. De risico’s nemen
toe naarmate het gemiddelde alcoholgebruik en het aantal glazen per gelegenheid hoger is, maar ook
licht alcoholgebruik tijdens de zwangerschap kan al gevolgen hebben voor het ongeboren kind en het
verloop van de zwangerschap. Bij hogere consumptie kunnen aangeboren afwijkingen en het foetaal
alcoholsyndroom (FAS) optreden.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

338

| JAARBERICHT 2018

Voor enkele ziekten geldt dat sommige overzichtsstudies een gunstig effect beschrijven van licht
alcoholgebruik op het ontstaan of beloop van deze aandoeningen.
• Dat geldt onder andere voor ouderdomssuikerziekte (diabetes mellitus type 2), de ziekte van Alzheimer
en andere dementieën, en enkele hart- en vaatziekten (hartfalen, ischemische hartziekte en – beroerte)
(Rehm et al., 2017).
• Volgens het WCRF is het waarschijnlijk dat alcohol het risico op nierkanker kan verlagen bij maximaal
2 glazen alcohol per dag. Dit heeft mogelijk te maken met een gunstiger verdeling van vetzuren in het
bloed van matig-alcoholdrinkers en een hoger adiponectine gehalte, een hormoon dat is betrokken
bij de suikerspiegel en de afbraak van vetzuren. Daarnaast wordt gesuggereerd dat het mogelijk
te maken heeft met het diuretische (vochtafdrijvend) effect van alcohol, hoewel dit niet bevestigd
wordt door studies omtrent plaspillen (World Cancer Research Fund & American Institue for Cancer
Research, 2018).
• In de wetenschappelijke literatuur is veel discussie over deze zogeheten “J-curve”. Deze zou erop
duiden dat licht alcoholgebruik gunstiger voor de gezondheid is dan niet gebruiken van alcohol
(abstinentie). Studies die een beschermend effect van licht alcoholgebruik vinden kampen echter met
methodologische onvolkomenheden of fouten.
• Een oplossing die nu nader wordt onderzocht is om in plaats van “niet-drinkers” de
“gelegenheidsdrinkers” als referentiegroep te gebruiken. Deze laatste groep lijkt een vergelijkbaar
risico op overlijden te hebben als lichte en matige alcoholgebruikers (Stockwell et al., 2016).
• In 2018 is een grootschalig onderzoek (met informatie over het alcoholgebruik van ongeveer 600.000
individuen in hoge-inkomenslanden) gepubliceerd over de laag-risico afkapwaarden die worden
aanbevolen in nationale richtlijnen voor alcoholgebruik (Wood et al., 2018). Bij een alcoholconsumptie
van 100 g/week is het sterfterisico (sterfte door alle oorzaken) het laagst. Alcoholgebruik heeft een
rechtlijnig verband met een hoger risico op verschillende hart- en vaatziekten, zoals beroerte, hartfalen,
en fatale aorta aneurysmata (verwijding van de grote buikslagader). Daarentegen werd een hoger
alcoholgebruik geassocieerd met een lager risico op een hartinfarct. Personen die meer dan 100 g
alcohol per week consumeren hebben op 40-jarige leeftijd een lagere levensverwachting. Wie 100-200
gram alcohol per week drinkt verliest 6 maanden; wie meer dan 350 gram per week drinkt tot wel 4
of 5 jaar. Deze studie keek alleen naar huidige alcoholgebruikers, om de resultaten betrouwbaarder
te maken. Personen die nooit drinken of gestopt zijn met drinken hebben andere eigenschappen en
deze resultaten hoeven niet direct voor hen te gelden.
• De Nederlandse richtlijn voor goede voeding van de Gezondheidsraad is in lijn met de aanbevelingen
van deze studie.
Adolescenten zijn vatbaarder voor de schadelijke effecten van alcoholgebruik dan volwassenen, met name
als het zwaar en langdurig alcoholgebruik betreft of als er al sprake is van bestaande kwetsbaarheden zoals
een psychiatrische ziekte in de kindertijd (Meruelo, Castro, Cota, & Tapert, 2017; Cservenka & Brumback,
2017; Groenman, Janssen, & Oosterlaan, 2017; Silveri, Dager, Cohen-Gilbert, & Sneider, 2016).
• Bij jongeren en jongvolwassenen die binge drinken of overmatig drinken zijn sommige delen van de
hersenen (namelijk de prefrontale cortex en de kleine hersenen) dunner dan bij niet of sporadisch
drinkende leeftijdgenoten (Cservenka & Brumback, 2017). De resultaten van verschillende studies
suggereren dat vanwege de schadelijke effecten van alcohol op zenuwen het excessief drinken
van alcohol tijdens deze cruciale fase in de hersenontwikkeling van jongeren kan leiden tot
structuurveranderingen in de hersenen, leidend tot een groter risico op het ontwikkelen van stoornissen
in het gebruik van alcohol (Cservenka & Brumback, 2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

339

| JAARBERICHT 2018

• Cognitieve studies in zwaar drinkende adolescenten tonen met name dat alcoholgebruik leidt tot een
vermindering van het geheugen, aandacht, ruimtelijk inzicht en uitvoerende taken, maar de resultaten
zijn niet altijd met elkaar in lijn. Meer onderzoek is nodig voordat definitieve conclusies getrokken
kunnen worden (Meruelo et al., 2017; Silveri et al., 2016). Het is overigens niet verbazingwekkend dat
juist deze functies, die grotendeels zijn geconcentreerd in de frontale gebieden van de hersenschors,
zijn aangedaan door alcoholgebruik door jongeren en jongvolwassenen. Deze hersenstructuren zijn
namelijk als laatste uitgerijpt.
• Jongeren die in hun kindertijd al een psychiatrische ziekte hadden (zoals ADHD, andere
gedragsstoornissen of depressie), hebben een grotere kans om later een stoornis in het gebruik van
middelen te ontwikkelen (Groenman et al., 2017). Zo is voor kinderen die ADHD hebben de kans 2,15
keer groter dat zij later een alcoholstoornis krijgen (Groenman et al., 2017).

Sterfte
Alcohol is in Nederland een belangrijke oorzaak van voortijdige sterfte. De alcoholgerelateerde sterfte
werd in de voorgaande NDM Jaarberichten vastgesteld op basis van de Doodsoorzakenstatistiek van het
CBS. Door wijzigingen in de methoden is de Doodsoorzakenstatistiek sinds 2013 echter minder toereikend
voor een totaaloverzicht van de alcoholsterfte. Daarom is dit jaar als extra bron een schatting van het
RIVM toegevoegd die is gedaan in het kader van de Volksgezondheid Toekomstverkenningen (VTV) 2018.
De Doodsoorzakenstatistiek van het CBS rapporteerde tot en met 2012 de totale alcoholsterfte op basis
van een optelsom van primaire en secundaire alcoholsterfte. Bij de primaire sterfte gaat het om een
acute dodelijke overdosis en de sterfte aan alcoholgerelateerde ziekten. Bij de secundaire sterfte gaat het
bijvoorbeeld om dodelijke ongelukken onder invloed van alcohol. Tussen 2008 en 2012 schommelde de
totale alcoholsterfte rond een gemiddelde van 1.713 gevallen per jaar (figuur 11.7.1). In deze periode lag
de secundaire sterfte steeds hoger dan de primaire sterfte.
In 2013 is de Doodsoorzakenstatistiek van het CBS overgegaan op automatische codering van de
doodsoorzaken, waardoor de primaire alcoholsterfte vanaf 2013 niet rechtstreeks vergeleken kan worden
met de primaire alcoholsterfte uit de voorgaande jaren. Door de automatische codering is de alcoholsterfte
meer zichtbaar geworden in de primaire alcoholsterfte (Harteloh, 2014; Harteloh, Van Hilten, & Kardaun,
2014). Voor de secundaire alcoholsterfte kunnen vanaf 2013 geen betrouwbare gegevens meer worden
gerapporteerd (CBS, persoonlijke communicatie, 26-02-2015; bijlage D.1).
Volgens de Doodsoorzakenstatistiek van het CBS stierven in 2017 in totaal 974 mensen door alcohol als
primaire doodsoorzaak. In 2013 ging het om 844 gevallen met alcohol als primaire doodsoorzaak (figuur
11.7.1).
• Bij alcohol als primaire doodsoorzaak in 2017 ging het in 18% van de gevallen om schadelijk gebruik,
in 26% van de gevallen om afhankelijkheid en in 43% van de gevallen om leverziekten. In 2013 betrof
20% van de gevallen schadelijk gebruik, 23% afhankelijkheid en 42% leverziekten.
• De primaire alcoholsterfte kwam het meest voor in de leeftijdsgroep van 55 tot en met 69 jaar (figuur
11.7.2). De meeste overledenen waren man (75%).
• De bijdrage van alcoholgebruik aan de sterfte wordt niet altijd herkend. Bovenstaande cijfers geven
daardoor een onderschatting van het werkelijke aantal.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

340

| JAARBERICHT 2018

Figuur 11.7.1		

Sterfte aan alcoholgerelateerde aandoeningen, vanaf 2008

2.000
1.800
1.600

1.400
1.200
1.000
800

600
400
200
0
Totaal
Primair
Secundair

2008
1.724
765
959

2009
1.761
724
1.037

2010
1.739
686
1.053

2011
1.664
664
1.000

2012
1.679
701
978

…

2013

2014

2015

2016

2017

844

882

957

989

974

Aantal sterfgevallen. ICD-10 codes: F10, G31.2, G62.1, I42.6, K29.2, K70.0-4, K70.9, K86.0, X45*, X65*, Y15*, T51.0-1 (* alleen opgenomen indien als complicatie
T51.0-1 vermeld is). Voor een verklaring van de codes: zie bijlage B. Bron: Doodsoorzakenstatistiek, CBS.

Figuur 11.7.2

Primaire sterfte door alcohol onder mannen en vrouwen per leeftijdsgroep. Peiljaar 2017

Aantal
120
100
80
60
40
20
0
Leeftijd
Man
Vrouw

<40
jaar
29
5

40-44
jaar
31
7

45-49
jaar
63
12

50-54
jaar
77
24

55-59
jaar
117
40

60-64
jaar
132
44

65-69
jaar
111
35

70-74
jaar
87
37

75+
jaar
79
44

Aantal primaire sterfgevallen. ICD-10 codes: F10, G31.2, G62.1, I42.6, K29.2, K70.0-4, K70.9, K86.0, X45*, X65*, Y15*, T51.0-1 (*alleen opgenomen indien als
complicatie T51.0-1 vermeld is). Voor een verklaring van de codes: zie bijlage B. Bron: Doodsoorzakenstatistiek, CBS.

De schatting van het RIVM voor de VTV 2018 gebruikt gegevens uit de CBS-gezondheidsenquête 2015
over de blootstelling aan alcohol. De CBS-Gezondheidsenquête rapporteert het gemiddelde alcoholgebruik
in aantal glazen per persoon per dag. Vanwege de discussie over de J-curve (zie eerder in deze paragraaf)
is ‘groter dan 0,0 tot 0,5 glazen per dag’ gekozen als referentiecategorie. De categorie ‘geheelonthouders’
is minder geschikt omdat hierin mogelijk mensen zitten die vanuit gezondheidsredenen niet drinken,
ex-drinker zijn of al een slechtere gezondheid hebben. Het RIVM maakt voor de schatting ook gebruik van
gegevens uit de literatuur over de risico’s die een bevolking loopt om verschillende ziekten te ontwikkelen
bij blootstelling aan een risicofactor zoals alcohol (zie http://www.vtv2018.nl/sites/default/files/201806/1%20VTV2018_Achtergronddocument_Integratiematen_beveiligd.pdf).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

341

| JAARBERICHT 2018

• De schatting van het RIVM komt dicht in de buurt van de optelsom van primaire en secundaire
alcoholsterfte zoals die in het verleden uit de Doodsoorzakenstatistiek kwam. In 2015 stierven er bijna
1.800 mensen aan alcohol-gerelateerde ziekten. Kanker was hiervan de belangrijkste doodsoorzaak:
ruim 800 mensen overleden aan kanker veroorzaakt door alcoholgebruik (tabel 11.7.1). Verder waren
ziektes aan de spijsverteringsorganen en psychische stoornissen belangrijke oorzaken van alcoholgerelateerde sterfte (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, 2018).
• Licht alcoholgebruik kan echter ook beschermend werken en sterfte voorkómen. Dit geldt met name
voor coronaire hartziekten (tabel 11.7.1). Echter, omdat alcoholgebruik overall meer sterfte veroorzaakt
dan sterfte voorkomt, is er geen reden om alcoholgebruik te adviseren.

Tabel 11.7.1	Sterfgevallen onder mannen en vrouwen van 20 jaar en ouder, die toe te wijzen zijn aan
alcoholgebruik, uitgaande van elf ‘aan alcohol gerelateerde aandoeningen’. Peiljaar 2015.
Alcohol-gerelateerde sterfte

% toewijsbaar aan alcoholgebruik

Aandoening

Mannen

Vrouwen

Totaal

Mannen

Vrouwen

Totaal

Borstkanker

-

156

156

0%

5%

5%

Dikke darmkanker

208

63

271

7%

3%

5%

Mondholte

52

6

58

26%

4%

17%

Slokdarmkanker

295

-3

292

22%

-1%

16%

Strottenhoofdkanker

41

11

52

26%

23%

26%

Diabetes

21

31

52

2%

2%

2%

Psychische en gedragsstoornissen

349

128

477

100%

100%

100%

Beroerte

456

546

1.002

11%

10%

10%

Coronaire hartziekten

-872

-274

-1.146

-16%

-7%

-13%

Leverziekten

296

137

433

100%

100%

100%

Verkeersongeval

83

26

109

16%

16%

16%

Totaal alcohol-gerelateerd
(11 oorzaken)

931

831

1.762

4%

4%

4%

Totale sterfte in NL (11 oorzaken)

21.159

22.211

43.370

Percentages geven het aandeel van alcohol aan de sterfte weer. Op basis van CBS Doodsoorzakenstatistiek en de PAF’s voor de verschillende ziektes door het
RIVM voor het jaar 2015 berekend. Bron: RIVM, 2018.

Alcoholdoden in het verkeer
Er zijn in Nederland geen betrouwbare gegevens beschikbaar over het aandeel verkeersslachtoffers dat
gerelateerd is aan alcohol (SWOV, 2018). Er is in ziekenhuizen en bij de politie een onvolledige registratie
van alcoholgebruik onder verkeersslachtoffers, waardoor de officiële gegevens een onderschatting zijn.
De Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) heeft een methodiek ontwikkeld,
waarbij het werkelijke aandeel (met betrouwbaarheidsintervallen) ernstig gewonde autobestuurders met
een bloedalcoholgehalte (BAG) van boven de 0,2 g/ℓ is geschat voor het jaar 2013. Er is gekozen voor
twee schattingsvarianten: een voorzichtige schatting die uitgaat van de aanname dat ook bij lagere BAGs
het risico op ongevallen is verhoogd en een variant die ervan uitgaat dat bij een lagere BAG het risico
op een ernstig auto-ongeval sterk daalt. Deze twee varianten zijn gebaseerd op de wetenschap dat het
aandeel ernstig gewonde autobestuurders in grote mate bepaald wordt door de kleine groep zware
alcoholovertreders (BAG 1,3 g/ℓ en hoger). Er is geen schatting van het aantal verkeersdoden dat door
een dronken bestuurder is aangereden.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

342

| JAARBERICHT 2018

• Volgens deze schattingen was in 2013 11%-24% van de verkeersdoden in Nederland het gevolg
van alcohol, dat zijn 60-135 verkeersdoden als gevolg van alcoholgebruik in het verkeer in 2013.
Daarnaast waren er volgens deze schattingsmethode in 2013 tussen 2.049 en 4.493 ernstig gewonde
verkeersslachtoffers als gevolg van alcoholgebruik.
• De schatting over 2015 komt uit op 75 tot 140 verkeersdoden als gevolg van alcohol (SWOV, 2018).
In totaal overleden in dit jaar 621 mensen ten gevolge van een verkeersongeval.

11.8

Aanbod en markt

Naleving leeftijdsgrens
Onderzoek van de Wereld Gezondheidsorganisatie (WHO) toont aan dat schade door alcohol kan worden
teruggedrongen door de prijs van alcoholische dranken te verhogen en de verkrijgbaarheid te verminderen
(World Health Organization (WHO), 2014).
• Alcohol is in Nederland wijd verkrijgbaar in levensmiddelenzaken, slijterijen en de horeca. Recent
zijn in enkele gemeenten proeven gedaan met de verkoop of verstrekking van alcohol in nietlevensmiddelenwinkels (‘blurring’).
• Op 1 januari 2014 is de leeftijdsgrens voor de verstrekking van alle alcoholhoudende drank verhoogd
naar 18 jaar. De verkoper is bij twijfel over de leeftijd verplicht de leeftijd van de aspirant-koper vast
te stellen door het controleren van een identiteitsbewijs. Tot 2014 mochten volgens de Drank- en
Horecawet aan jongeren van 16 jaar en ouder zwak-alcoholhoudende dranken worden verkocht. Voor
sterke drank gold in Nederland al een grens van 18 jaar.
Ondanks de leeftijdsgrens is alcohol in Nederland nog steeds (ruimschoots) beschikbaar voor met name
de nog net minderjarige jongeren, al is de naleving in afgelopen jaren verbeterd. De sociale omgeving is
voor deze jongeren overigens een belangrijker bron om aan alcohol te komen dan commerciële kanalen
(zie § 11.3).
• In 2017 is een nieuw nalevingsonderzoek gedaan naar de effecten van de leeftijdsverhoging naar 18
jaar voor de verstrekking van alcohol (Van Dalen, Van Hoof, & Van Ginneken, 2018), in vervolg op
eerdere nalevingsonderzoeken tussen 2013 en 2015 en in 2016 (Van Beurden et al., 2015; Roodbeen
& Schelleman-Offermans, 2016).
• In 2017 hebben 17-jarige “mysteryshoppers” 2.181 aankooppogingen gedaan in supermarkten,
cafetaria’s, horecagelegenheden, slijterijen en sportkantines in 61 gemeenten door het land.
• In 42,3% van de aankooppogingen werd geen alcohol verkocht en is de wet dus correct nageleefd.
De naleving was het hoogst in supermarkten en slijterijen. De slechtste naleving werd geconstateerd
bij cafetaria’s en sportkantines en horecagelegenheden (zie tabel 11.8.1).
• In 56,5% van de aankooppogingen is door de verkoper een interventie toegepast. De verkoper vroeg
naar de leeftijd, controleerde het ID-bewijs, of beide. Het toepassen van een interventie (in 56,5% van
de gevallen) blijkt niet in alle gevallen te leiden tot een juiste naleving (42,3%), want alcoholhoudende
drank werd toch aan een deel van de minderjarigen meegegeven.
• Vergeleken met de naleving van de wettelijke leeftijdsgrenzen bij de verkoop van alcoholhoudende
drank uit 2013-2015 (5.800 aankooppogingen door mysteryshoppers; gemiddeld juiste naleving
30%) is de naleving verbeterd in 2016 (1.224 aankooppogingen; gemiddeld juiste naleving 47%) en
2017 (gemiddeld juiste naleving 42%) (zie tabel 11.8.1). Merk op dat in 2013 voor de aankoop van
zwak alcoholhoudende dranken nog een minimumleeftijd van 16 jaar gold en voor sterk alcoholische
dranken 18 jaar.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

343

| JAARBERICHT 2018

Tabel 11.8.1 Naleving leeftijdsgrenzen alcohol per verkoopkanaal. Peiljaren 2013-2015, 2016 en 2017
Verkooppunt

2013-2015

2016

2017

Horecagelegenheden

22

27

36

Ketensupermarkten

51

63

61

Slijterijen

42

62

54

Cafetaria’s

25

29

30

Sportkantine

15

17

30

Totaal gemiddelde

30

47I

42

In percentages niet-geslaagde aankooppogingen, ofwel juiste naleving. In 2013 gold voor de aankoop van zwakalcoholhoudende dranken een minimum
leeftijd van 16 jaar en voor sterk alcoholische dranken 18 jaar. Sinds 2014 is voor alle alcoholische dranken de leeftijdsgrens 18 jaar. I. In het landelijk onderzoek
in 2016 wordt het gemiddelde nalevingspercentage voor alle verkooppunten gesteld op 35,8%. Voor de berekening van dit percentage is een wegingsfactor
toegepast. Deze weging is niet overgenomen in deze tabel omdat het niet mogelijk is te bepalen welk aandeel de verkoopkanalen hebben in de nationale
verkoop van alcohol. Bron: Van Dalen et al. (2018).

Accijns
Accijns is een verbruiksbelasting die wordt geheven op verschillende goederen, waaronder
alcoholhoudende dranken, maar ook tabak en minerale oliën. Accijnsheffing leidt in het algemeen tot
een stijging van de prijs en dat zal een effect (namelijk een afname) hebben op de vraag naar dit goed.
Een stijging van de prijs gaat meestal niet gepaard met een evenredige afname van de vraag. Dat hangt
onder meer samen met het begrip prijselasticiteit. Consumenten van alcohol (en tabak) zijn vaak bereid
om meer te gaan betalen voor het (verslavende) product, of ze stappen over op een vergelijkbaar product
dat goedkoper is (substitutie-effect). Toch blijkt uit de wetenschappelijke literatuur dat het verhogen van
de prijs van alcohol (zoals bij het heffen van accijns) bij mensen die al alcohol drinken, kan resulteren in
een daling van de consumptie doordat individuen minderen of geheel stoppen met alcoholgebruik (World
Health Organization, 2017). Er is ook een preventief effect bij mensen die nog geen alcohol gebruiken,
omdat door de hoge prijzen een deel van hen niet zal beginnen met consumptie. Door het verhogen van
de accijns neemt niet alleen de consumptie af, maar ook de alcoholgerelateerde mortaliteit en de kosten
voor de gezondheidszorg (Meier et al., 2016). De WHO beschouwt het heffen van accijns als de meest
bruikbare beleidsmaatregel om alcoholgerelateerde gezondheidsschade te verminderen (World Health
Organization, 2017).
• Een recente overzichtsstudie van “natuurlijke experimenten” in negen landen concludeerde echter dat
de effecten van alcoholaccijns soms als te rooskleurig worden gezien (Nelson & McNall, 2016). Niet
alle veronderstelde gezondheidseffecten van een accijnsverhoging zijn even groot. Accijnsverhoging
heeft wel een positief effect op alcoholgerelateerde sterfte en op leverziekten onder ouderen (beide
nemen af), maar niet op alcoholgebruik in het verkeer of geweldsdelicten onder invloed van alcohol.
• Een Nederlandse maatschappelijke kostenbaten analyse concludeerde dat een accijnsverhoging van
50% over een periode van 50 jaar tussen de 14 en 20 miljard euro op zal leveren; een accijnsverhoging
van 200% brengt op die termijn 37 tot 47 miljard euro op (De Wit et al., 2016).
De accijnstarieven voor bier, wijn en gedistilleerd verschillen, waarbij uiteenlopende maten voor de
bepaling van de hoogte van de accijns worden gebruikt.
• Bieraccijns wordt in Nederland bepaald aan de hand van het extractgehalte (uitgedrukt in graden
Plato); in sommige landen wordt bieraccijns berekend aan de hand van het alcoholpercentage. In
Nederland geldt de bieraccijnsregelgeving vanaf 0,5% alcohol. Vanaf dat percentage geldt ook een
btw-tarief van 21%.
• Voor wijn wordt het alcoholpercentage genomen en gelden aparte accijnstarieven voor mousserende
(bruisende wijn zoals champagne) en “stille” wijn.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

344

| JAARBERICHT 2018

• Voor gedistilleerd geldt een vast accijnstarief per hectoliter zuivere alcohol.
In Nederland bedraagt de accijns op peildatum 1 januari 2018 voor een liter gedistilleerd (35% alcohol)
5,90 euro, voor een liter “stille” wijn 88 eurocent en voor een liter bier 38 eurocent (11- <15° Plato).
• Voor een glas bier van 25 cl betekent dit 9,5 eurocent accijns, voor een glas wijn van 10 cl 8,8 eurocent
en voor een glas gedistilleerd van 3,5 cl 20,6 eurocent.
• Lidstaten van de EU voeren een verschillend accijnsbeleid (tabel 11.8.2). De tarieven lopen sterk uiteen.
Verschillende wijnproducerende landen heffen in het geheel geen accijns op wijn. De Nederlandse
accijnstarieven voor wijn en gedistilleerd behoren tot de middenmoot; voor bier is het lastig om de
landen binnen Europa te vergelijken vanwege verschillende methoden om de heffing te bepalen. In
tabel 11.8.2 zijn alle verschillende methoden omgerekend naar een vergelijkbare maat (12° Plato of
4,8% alcohol). De Nederlandse accijns op bier ligt in deze vergelijking tussen 15 EU-landen in de
middenmoot.

Tabel 11.8.2	Accijnstarieven op bier, wijn en gedistilleerd in 15 lidstaten van de Europese Unie.
Peildatum januari 2018
Lidstaat

BierI

WijnII

GedistilleerdIII

Zweden

101

273

1.885

Finland

171

383

1.675

Ierland

108

425

1.490

Verenigd Koninkrijk

104

326

1.138

België

24

75

1.047

Griekenland

60

20

858

Denemarken

36

156

705

Frankrijk

36

4

609

Nederland

38

88

590

Portugal

21

0

485

Duitsland

9

0

456

Oostenrijk

24

0

420

Luxemburg

10

0

364

Italië

36

0

362

Spanje

48

0

336

Bedragen in euro per hectoliter productie. I. Voor bier wordt de accijns op verschillende wijzen berekend, in graden Plato en in percentage alcohol. De hier
genoemde accijnzen zijn alle gerekend naar 12ο Plato of 4,8% alcohol. II. niet-mousserende wijn, <15% vol. III. accijns voor gedistilleerd wordt berekend per
volume% alcohol; hier zijn de accijnzen voor 35 volume% alcohol opgegeven. Bron: EC (2018).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

345

| JAARBERICHT 2018

12. Tabak en rookwaren
12.1 Laatste feiten en trends

 pagina 348

12.2 Gebruik: algemene bevolking

 pagina 348

12.3 Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

 pagina 357

12.4 Gebruik: internationale vergelijking

 pagina 364

12.5 Hulpvraag

 pagina 366

12.6 Ziekte en sterfte

 pagina 370

12.7 Aanbod en markt

 pagina 374

NATIONALE DRUG MONITOR

|

346

| JAARBERICHT 2018

12. Tabak en rookwaren
Inleiding
Tabak wordt gemaakt uit de gedroogde bladeren van de tabaksplant (Nicotiana tabacum). Tabak wordt
in Nederland doorgaans gerookt in een sigaret, sigaar, pijp, waterpijp en zelden gesnoven of gepruimd,
voornamelijk voor de effecten van nicotine. Nicotine kan ook via vullingen met een elektronische sigaret
gedampt worden.
Consumenten ervaren tabak als stimulerend (verbetering concentratievermogen) en rustgevend. Nicotine,
het belangrijkste psychoactieve bestanddeel van tabak, is een verslavende stof. Bij het inhaleren van
tabaksrook komen ook veel andere stoffen vrij, zoals teer en koolmonoxide en tal van (verbrandings-)
producten die schadelijk zijn voor de gezondheid. De tijd tussen inhalatie van nicotine en het bereiken
van de hersenen is circa zeven tot tien seconden. Deze korte tijd tussen absorptie, distributie en het
aangrijpen op de receptoren in het brein is medeverantwoordelijk voor de zeer verslavende werking van
nicotine (Dijkstra, Van Oort, Schellekens, De Haan, & De Jong, 2017). Gebruik van tabak leidt vrij snel
tot gewenning en lichamelijke en geestelijke afhankelijkheid. Er zijn grote risico’s op korte en met name
de lange termijn, zowel voor de roker als de meeroker. Voor meer informatie: zie § 2.6.
Additieven in tabaksproducten vergroten de aantrekkelijkheid en sommige maken het product
ook verslavender. Van veel additieven is de schadelijkheid wel bekend bij orale inname, maar niet
bij verbranding. In 2013 werden in totaal 673 verschillende soorten additieven in Nederlandse
tabaksproducten aangetroffen. Uit onderzoek van Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
blijkt dat er per productsoort een stijging is te zien in het totaal aantal verschillende additieven; dit geldt
vooral voor sigaren en pijptabak (Schenk, Van de Nobelen, Pennings, Kienhuis, & Talhout, 2015).
De afgelopen jaren heeft de elektronische sigaret aan terrein gewonnen, een elektronisch apparaat dat
nicotine kan afleveren zonder de schadelijke verbranding van tabak (Buisman & Croes, 2014). Maar
ook damp van elektronische sigaretten bevat een aantal ingrediënten en chemische onzuiverheden in
hoeveelheden die schadelijk kunnen zijn voor de gezondheid, zoals propyleenglycol en glycerol (Visser et
al., 2016). Internationaal is er discussie over de vraag of e-sigaretten effectief zijn als stoppen met roken
hulpmiddel en of e-sigaretten voor jongeren en niet-rokers als eventuele opstap naar het gebruik van
gewone sigaretten kunnen fungeren (Green, Bayer, & Fairchild, 2016).
Wereldwijd en ook in Nederland lijkt het roken van waterpijp (shisha, hookah) steeds meer in zwang
te komen (Buisman & Van Laar, 2015). Als rookwaar kunnen in de waterpijp gebruikt worden:
tabak(sbladeren), kruiden en vruchtenmengsels. Eén van de risico’s van het roken van een waterpijp
is het vrijkomen van koolmonoxide (CO). Dat kan alleen gebeuren als voor de verhitting houtskool of
natuurkool gebruikt wordt (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), 2016).
Voor de verkoop van tabaksproducten geldt sinds 1 januari 2014 een leeftijdsgrens van 18 jaar.
Voor e-sigaretten met nicotinehoudende vullingen geldt dezelfde leeftijdsgrens vanaf 20 mei 2016
(§ 2.2). Vanaf 1 juli 2017 geldt er voor de verstrekking van e-sigaretten zonder nicotine eveneens een

NATIONALE DRUG MONITOR

|

347

| JAARBERICHT 2018

leeftijdsgrens van 18 jaar en een reclameverbod. Zie § 2.2 voor meer informatie over ontwikkelingen in
het tabaksontmoedigingsbeleid.

12.1

Laatste feiten en trends

De belangrijkste feiten en trends over tabak in dit hoofdstuk zijn:
• Volgens de Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut uit 2017 rookt
23,1% van de Nederlanders ouder dan 18 jaar (dagelijks en niet-dagelijks) en 17,4% rookt dagelijks
(§ 12.2).
• Het percentage rokers (dagelijks en niet-dagelijks) daalde in 2017 ten opzichte van 2014, maar was
niet statistisch significant lager dan in 2016.
• De rookprevalentie neemt af, zowel onder laag- als hoogopgeleide volwassenen. De afname in roken
is echter kleiner onder mensen met een lage opleiding dan onder mensen met een middelbaar of hoog
opleidingsniveau (§12.2).
• Tussen 2015 en 2017 trad een verdere daling op in het percentage scholieren van 12-16 jaar dat ooit
en in de afgelopen maand gerookt heeft. Het percentage dagelijkse rokers daalde van 3,1% naar
2,1% in deze periode (§ 12.3).
• De daling deed zich voor op alle schoolniveaus maar er zijn nog steeds forse verschillen tussen
schoolniveaus. Scholieren van het VMBO-b (basis- of kaderberoepsgerichte leerweg) roken het meest
en scholieren van het VWO het minst (§ 12.3).
• In 2015 lag het percentage rokers onder scholieren van 15-16 jaar in Nederland onder het
(ongewogen) gemiddelde van 34 Europese landen (§ 12.4).
• In 2017 ligt het percentage rokers in Nederland ver onder het EU-28-gemiddelde van 26%. Nederland
hoort bij de groep landen met de minste rokers (§ 12.4).
• Van de rokers van 18 jaar en ouder heeft in de afgelopen 12 maanden 41,0% één of meer
stoppogingen ondernomen (§ 12.5).
• In Nederland is meer dan 9% van de totale ziektelast aan roken toe te schrijven (§ 12.6).
• In 2016 overleden in Nederland meer dan 19.000 mensen van 20 jaar en ouder aan de directe
gevolgen van roken (§ 12.6).
• In het najaar van 2017 was de naleving van het rookverbod in discotheken en in cafés die niet onder
de uitzondering vielen nog niet optimaal. Het aantal rookruimtes is licht aan het dalen. (§ 12.7).
• De totale naleving van de leeftijdsgrens voor de verkoop van tabak (18 jaar) door alle typen
verstrekkers steeg tussen 2015 en 2016. Toch slaagden volgens een schatting nog 1 miljoen
kooppogingen door minderjarigen in 2016 (§12.7).

12.2

Gebruik: algemene bevolking

De Gezondheidsenquête van het CBS verzamelt jaarlijks kerngegevens onder de bevolking vanaf 12
jaar. Vanaf 2014 is deze peiling onderdeel van de Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. het
RIVM en het Trimbos-instituut. De Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor wordt vanaf 2015 als primaire
bron voor de rookprevalenties in Nederland gehanteerd. Sinds 2005 zijn er in de gegevensverzameling
van de Gezondheidsenquête echter twee methodebreuken geweest (in 2010 en in 2014), waardoor het
methodologisch niet verantwoord is uitspraken te doen over trends met betrekking tot de periode vóór
2014 (Morren & Willems, 2015).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

348

| JAARBERICHT 2018

In deze paragraaf worden de rookprevalenties voor volwassenen van 18 jaar en ouder van de
Gezondheidsenquête gerapporteerd. Cijfers voor het rookgedrag onder jongeren worden in § 12.3 op
basis van scholierenonderzoeken gerapporteerd. Regionale cijfers over rookgedrag zijn afkomstig van de
Gezondheidsmonitor van de GGD-en, samen met het CBS en RIVM. Deze monitor is in 2012 gestart en
wordt vierjaarlijks uitgevoerd in de bevolking vanaf 19 jaar.
In de Gezondheidsenquête wordt gevraagd naar het rookgedrag. De totale groep rokers omvat mensen
die aangeven ‘wel eens te roken’, ongeacht frequentie. Het gaat hierbij zowel om dagelijks als nietdagelijks rokers. Dagelijks rokers worden daarnaast apart gerapporteerd. De indicatoren wijken hiermee
af van de indicatoren die voor andere leefstijlgedragingen worden gebruikt (bijvoorbeeld ooit gebruik,
laatste maand gebruik). Kerncijfers roken zijn ook gepubliceerd in de factsheet Kerncijfers roken 2017
(Springvloet, Bommelé, Willemsen, & Van Laar, 2018).

Kerncijfers 2017
Bijna een kwart van de bevolking van 18 jaar en ouder (23,1%) rookte in 2017 (zie tabel 12.2.1). Bijna
drie kwart van de rokers (74,6%) rookte dagelijks; dit is 17,2% van de bevolking van 18 jaar en ouder.
• Omgerekend naar de bevolking van 18 jaar en ouder zijn dit naar schatting 3,1 miljoen rokers en 2,3
miljoen dagelijks rokers (zie tabel 12.2.1).
• Twee derde (67,4%) van de huidige rokers is begonnen met roken vóór zijn of haar 18de jaar.
• In 2017 was van de Nederlanders van 18 jaar en ouder 32,6% een ex-roker en had 44,3% nooit
gerookt.

Tabel 12.2.1 P
 ercentage en absoluut aantal rokers (dagelijks en niet-dagelijks) en dagelijks rokers in
de bevolking van 18 jaar een ouder. Peiljaar 2017
Percentage
(%)

Absoluut aantal
(Afgerond op 10.000)

Absoluut aantal
95% Betrouwbaarheidsinterval

Roken (dagelijks + niet-dagelijks)

23,1

3.100.000

2.960.000 – 3.240.000

Dagelijks roken

17,2

2.320.000

2.190.000 – 2.350.000

Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Trends in roken
De afgelopen tien jaar is, ondanks jaarlijkse fluctuaties, een dalende trend in de prevalentie van roken en
dagelijks roken waar te nemen (zie figuren 12.2.1 en 12.2.2).
• Volgens de Gezondheidsenquête van het CBS daalde het percentage mensen dat rookt (dagelijks en
niet-dagelijks) in de bevolking van 18 jaar en ouder tussen 2001 en 2009 van 34,9% naar 28,6%. Na
de methodebreuk van 2009 werd een percentage van 26,9% gevonden. Dat daalde tot 24,7% in 2013.
• Na de tweede methodebreuk werd in de meting van 2014 gevonden dat 25,7% van de Nederlanders
boven de 18 jaar wel eens rookt. Dit is jaarlijks afgenomen tot 24,1% in 2016. In 2017 daalde het
percentage rokers verder naar 23,1%, maar dit is geen statistisch significante afname ten opzichte van
2016. De daling ten opzichte van 2014 is wel statistisch significant.
• Tussen 2001 en 2009 daalde het percentage dagelijkse rokers van 29,3% naar 23,1% (zie figuur
12.2.2). Na de methodebreuk van 2009 werd een percentage van 21,3% gevonden. Dat daalde tot
19,0% in 2013. Na de tweede methodebreuk bleef het percentage dagelijkse rokers tussen 2014 en
2016 op het zelfde niveau (geen statistisch significante verschillen). In 2017 is het percentage dagelijks
rokers echter significant lager dan in 2016, 2015 en 2014.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

349

| JAARBERICHT 2018

Figuur 12.2.1 Percentage rokers (dagelijks en niet-dagelijks) in Nederland onder mannen en vrouwen
van 18 jaar en ouder vanaf 2001, methodebreuken tussen 2009 en 2010 en tussen 2013
en 2014
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0

'01 '02 '03 '04 '05 '06 '07 '08 '09
Mannen 18+
39,4 39,0 36,3 36,0 36,2 36,3 32,6 32,8 32,9
Vrouwen 18+
30,6 28,9 28,7 27,4 26,6 26,6 26,4 25,6 24,5
Rokers totaal 18+ 34,9 33,9 32,4 31,6 31,4 31,3 29,5 29,1 28,6

'10 '11 '12 '13
30,1 31,1 27,7 28,2
23,9 23,1 21,3 21,3
26,9 27,0 24,5 24,7

'14 '15 '16 '17
29,6 30,0 28,9 27,0
21,9 22,6 19,5 19,3
25,7 26,3 24,1 23,1

Bronnen: Gezondheidsenquête CBS (tot en met 2013); Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Geslacht
Meer mannen dan vrouwen roken (zie figuur 12.2.1). Dit geldt ook voor dagelijks roken (zie figuur
12.2.2).
• In het afgelopen decennium bleven verschillen tussen mannen en vrouwen vrijwel gelijk (zie figuren
12.2.1 en 12.2.2).
• Onder zowel mannen als vrouwen is een dalende trend zichtbaar in roken en dagelijks roken (zie
figuren 12.2.1 en 12.2.2). Het percentage rokers en dagelijks rokers is bij mannen en vrouwen in 2017
lager dan in 2014 en 2015, maar niet significant veranderd ten opzichte van 2016.

Figuur 12.2.2 Percentage dagelijks rokers in Nederland onder mannen en vrouwen van 18 jaar en ouder
vanaf 2000, methodebreuken tussen 2009 en 2010 en tussen 2013 en 2014
35
30
25
20
15
10
5
0

'01

'02

'03

'04

'05

'06

'07

'08

'09

'10

'11

'12

'13

'14

'15

'16

'17

Mannen 18+

32,8 31,5 29,6 29,3 29,2 29,4 26,1 26,5 26,2

23,6 24,1 21,1 21,5

22,4 21,8 21,7 19,9

Vrouwen 18+

25,8 24,6 24,4 22,8 22,6 22,2 21,4 21,2 20,2

19,2 18,7 16,6 16,7

17,0 17,4 15,6 14,5

Rokers totaal 18+ 29,3 28,0 26,9 26,0 25,8 25,8 23,7 23,8 23,1

21,3 21,4 18,8 19,0

19,7 19,5 18,6 17,2

Bronnen: Gezondheidsenquête CBS (tot en met 2013); Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

350

| JAARBERICHT 2018

Leeftijd
Roken komt het minst voor onder ‘ouderen’ vanaf 65 jaar. Dagelijks roken komt het minst voor onder
jongvolwassenen tot 20 jaar en ouderen vanaf 75 jaar.
• In de leeftijdsgroep 20-24 jaar was het percentage rokers het hoogst, gevolgd door de leeftijdsgroep
25-29 jaar en de leeftijdsgroep 30-39 jaar, maar verschillen zijn klein (zie figuur 12.2.3.). De minste
rokers zijn te vinden onder 65-plussers.
• In de jongere leeftijdsgroepen zijn relatief veel niet-dagelijkse rokers. Voor 18-19-jarigen is dit zelfs
meer dan de helft van alle rokers.
• De trends in roken verschillen tussen de leeftijdsgroepen. Voor roken en dagelijks roken is sprake van
een dalende trend sinds 2014 binnen de jongere leeftijdsgroepen (18 tot 30 jaar). Er is geen sprake
van een significante daling binnen de andere leeftijdsgroepen, met uitzondering van de leeftijdsgroep
50-64 jaar.

Figuur 12.2.3		

Percentage rokers en dagelijks rokers naar leeftijdsgroep vanaf 18 jaar. Peiljaar 2017.

35
30
25

20
15
10

5
0

Roken
Dagelijks roken

18-19
23,1
7,9

20-24
32,6
17,3

25-29
29,2
19,6

30-39
26,6
19,1

40-49
25,6
19,9

50-64
23,6
19,9

65-74
15,4
13,6

>75
8,6
7,7

Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos- instituut, 2017.

Opleidingsniveau
Hoogopgeleiden roken minder vaak (dagelijks of niet-dagelijks) dan laag- en middelbaaropgeleiden (zie
figuur 12.2.4). Zij roken ook het minst vaak dagelijks (zie figuur 12.2.5).
• In alle peiljaren was het percentage rokers en dagelijks rokers onder laag- en middelbaaropgeleiden
beduidend hoger dan onder hoogopgeleide rokers (zie figuren 12.2.4 en 12.2.5). Tussen middelbaaren laagopgeleiden waren nauwelijks of geen verschillen in percentage rokers.
• Onder zowel laag-, middelbaar- als hoogopgeleide volwassenen is sprake van een afname in de
rookprevalentie ten opzichte van 2014 (zie figuur 12.2.4). Onder hoogopgeleiden is ten opzichte van
2014 tevens sprake van een daling in dagelijks roken (zie figuur 12.2.5). Deze daling is niet significant
onder laag- en middelbaaropgeleiden.
• De afname in roken is kleiner onder mensen met een middelbare opleiding dan onder mensen met een
laag of hoog opleidingsniveau. Het percentage rokers en dagelijks rokers is relatief gezien het sterkst
gedaald onder hoogopgeleide volwassenen.
• Verschillen in roken tussen hoog- en laagopgeleiden vormen een belangrijke oorzaak van
sociaaleconomische gezondheidsverschillen (Springvloet, Kuipers, & Van Laar, 2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

351

| JAARBERICHT 2018

Figuur 12.2.4 Percentage rokers (dagelijks en niet dagelijks) naar opleidingsniveau in de bevolking van 18
jaar en ouder vanaf 2004, methodebreuken tussen 2009 en 2010 en tussen 2013 en 2014
40

35
30
25

20
15
10

5
0

'04
Laag
36,1
Middelbaar 33,1
Hoog
25,3

'05
35,1
33,1
23,3

'06
34,9
33,5
22,1

'07
30,7
32,0
21,9

'08
32,4
31,0
21,2

'09
32,3
34,7
23,2

'10
30,3
30,0
19,8

'11
31,5
30,1
19,8

'12
27,2
27,4
18,9

'13
28,3
27,4
18,4

'14
28,8
28,3
19,7

'15
29,0
29,1
20,9

'16
29,0
26,4
17,6

'17
25,7
26,7
16,8

Laagopgeleid = basisonderwijs, LBO, MAVO, VMBO; Middelbaaropgeleid = MBO, HAVO, VWO; Hoogopgeleid = HBO of universiteit. Van 18 t/m 24 jaar: gevolgd
opleidingsniveau en vanaf 25 jaar: voltooid opleidingsniveau. Bronnen: Gezondheidsenquête CBS (tot en met 2013); Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor
CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Figuur 12.2.5 Percentage dagelijks rokers naar opleidingsniveau in de bevolking van 18 jaar en ouder
vanaf 2004, methodebreuken tussen 2009 en 2010 en tussen 2013 en 2014
40

35
30
25

20
15
10

5
0

'04
Laag
33,6
Middelbaar 27,5
Hoog
16,2

'05
31,3
27,6
15,0

'06
30,7
27,0
15,2

'07
27,2
25,8
13,8

'08
29,7
25,3
13,4

'09
32,3
24,9
12,6

'10
26,3
23,1
13,0

'11
27,4
23,4
12,2

'12
24,1
21,7
10,7

'13
25,1
21,3
11,1

'14
25,3
22,6
11,0

'15
26,1
21,5
11,6

'16
25,1
21,5
9,7

'17
22,8
20,6
8,7

Laagopgeleid = basisonderwijs, LBO, MAVO, VMBO; Middelbaaropgeleid = MBO, HAVO, VWO; Hoogopgeleid = HBO of universiteit. Van 18 t/m 24 jaar: gevolgd
opleidingsniveau en vanaf 25 jaar: voltooid opleidingsniveau. Bronnen: Gezondheidsenquête CBS (tot en met 2013); Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor
CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017.

Migratieachtergrond
Er wordt vaker gerookt onder mensen met een (Westerse of niet-Westerse) migratieachtergrond dan
onder mensen met een Nederlandse achtergrond (zie tabel 12.2.2).
• Volwassenen met een niet-Westerse migratieachtergrond roken vaker (dagelijks of niet-dagelijks) dan
volwassenen met een Nederlandse achtergrond of Westerse migratieachtergrond.
• Dagelijks roken komt onder zowel volwassenen met een niet-Westerse als Westerse
migratieachtergrond vaker voor dan onder volwassenen met een Nederlandse achtergrond.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

352

| JAARBERICHT 2018

• Bij alle drie de groepen nam het percentage rokers (dagelijks en niet-dagelijks) en dagelijkse rokers
tussen 2014 en 2017 af (tabel 12.2.2). De daling bij de mensen met een niet-Nederlandse achtergrond
is bijna even groot als bij bevolkingsgroepen met een migratieachtergrond.

Tabel 12.2.2 P
 ercentage rokers naar migratieachtergrond in de bevolking van 18 jaar en ouder.
Peiljaren 2017 en 2014
Roken (%)

Dagelijks roken (%)

2017

2014

2017

2014

Nederlandse achtergrond

22,3

24,8

16,5

18,6

Westerse achtergrond

26,1

30,1

19,7

24,6

Niet-Westerse achtergrond

25,5

28,6

19,9

23,3

Percentage personen dat rookt (dagelijks en niet-dagelijks) en dagelijks rookt. Een persoon heeft een Westerse migratieachtergrond als hij zelf of één van
de ouders is geboren in Europa (exclusief Turkije), Noord-Amerika, Oceanië, Indonesië of Japan [5]. Als een persoon of één van de ouders in een ander land
is geboren, heeft deze persoon volgens de definitie van CBS een niet-Westerse migratieachtergrond. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m.
RIVM en Trimbos- instituut, 2017.

Stedelijkheid
Roken en dagelijks roken komt het vaakst voor in grote steden (zie tabel 12.2.3). Onder alle gebieden is
een daling zichtbaar in roken en dagelijks roken ten opzichte van 2014.

Tabel 12.2.3 Percentage rokers naar stedelijkheid woonplaats, 18+. Peiljaar 2017
Roken (%)

Dagelijks roken (%)

(zeer) Sterk stedelijk

25,2

18,3

Matig stedelijk

20,2

15,6

Weinig/niet stedelijk

20,6

16,0

Percentage personen dat rookt (dagelijks en niet-dagelijks) en dagelijks rookt. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbosinstituut, 2017.

Mate van gebruik
Aantal sigaretten
Het merendeel van de (dagelijks en niet-dagelijks) rokers (91,4%) rookt sigaretten uit een pakje of zelfgerolde sigaretten. Gemiddeld rookten zij 10,2 sigaretten per dag (zie tabel 12.2.4).
• Laagopgeleiden, 40-74-jarigen, volwassenen met een Westerse migratieachtergrond en dagelijks
sigarettenrokers roken de meeste sigaretten per dag. Er zijn geen verschillen naar geslacht of
stedelijkheid.
• Het gemiddeld aantal gerookte sigaretten per dag is bijna niet veranderd sinds 2014 (10,8).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

353

| JAARBERICHT 2018

Tabel 12.2.4 G
 emiddeld aantal sigaretten per dag per roker onder rokers van 18 jaar en ouder.
Peiljaar 2017
Gemiddeld aantal sigaretten per dag

Range

10,2

0-65

Mannen

10,4

0-65

Vrouwen

9,9

0-58

Totaal 18+

Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos- instituut, 2017.

Zwaar roken
Een zware roker is een persoon die 20 of meer sigaretten en/of shagjes per dag rookt. In 2017 was 3,6%
van de bevolking van 18 jaar en ouder een zware roker (zie tabel 12.2.5).
• Omgerekend naar de bevolking van 18 jaar en ouder komt dit neer op naar schatting 479 duizend
zware rokers (95% betrouwbaarheidsinterval: 419 duizend tot 540 duizend). Het gaat om naar
schatting 283 duizend mannen en 196 duizend vrouwen.
• In 2001 lag het percentage zware rokers in de bevolking op 9,8%. Op langere termijn bezien is het
percentage zware rokers gedaald. Sinds 2014 is het percentage zware rokers echter stabiel gebleven.
• Onder de volwassen rokers lag in 2017 het percentage zware rokers op 15,5% (zie tabel 12.2.5). In
2009 was dit 23% en in 2000 was 35% van de rokers een zware roker. Hoewel de gegevens uit 2016,
2009 en 2001 niet direct met elkaar vergeleken mogen worden vanwege de methodebreuken, lijkt
het er wel op dat het fenomeen ’kettingroken’ steeds minder voorkomt.
• Zwaar roken komt het meest voor onder laagopgeleiden, 40-74 jarigen en mensen met een Westerse
migratieachtergrond. Er zijn geen verschillen naar geslacht en stedelijkheid.
• Dagelijks rokers zijn vaker zware rokers (20,6%) dan niet-dagelijks rokers (0,5%).

Tabel 12.2.5 	Percentage zware rokers onder de bevolking van 18 jaar en ouder en onder rokers van 18
jaar en ouder. Peiljaar 2017
Onder de bevolking (%)

Onder de rokers (%)

3,6

15,5

Mannen

4,3

15,8

Vrouwen

2,9

15,0

18-19 jaar

0,6

2,6

20-24 jaar

2,5

7,8

25-29 jaar

2,1

7,4

30-39 jaar

3,4

12,8

40-49 jaar

5,2

20,3

50-64 jaar

4,8

20,4

65-74 jaar

3,3

21,4

75 jaar en ouder

0,8

9,2

Totaal 18+

Leeftijdsgroepen

Zwaar roken: 20 of meer sigaretten/shagjes per dag. Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos- instituut, 2017.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

354

| JAARBERICHT 2018

Regionale verschillen in roken
In 2016 is de tweede gezamenlijke Gezondheidsmonitor van de GGD’en, het CBS en het RIVM gehouden
onder volwassenen van 19 jaar en ouder1.
• Het percentage rokers is niet gelijk verdeeld over Nederland. In enkele verstedelijkte gebieden in de
Randstad (GGD-regio Rotterdam-Rijnmond en GGD-regio Amsterdam) en de landelijke GGD-regio’s
in het noorden (Groningen en Drenthe) van het land wordt het meest gerookt. Dit zijn GGD-regio’s
waarin het aandeel volwassenen met een laag inkomen het grootst is.
• Het percentage rokers is het hoogst in de GGD-regio Amsterdam (25,4%). In de regio Gooi- en
Vechtstreek wordt het minst gerookt (17,3%).

Elektronische sigaret en waterpijp
In 2017 gebruikte 3,1% van de volwassenen van 18 jaar en ouder (wel eens) de e-sigaret (zie tabel
12.2.6). Met name ‘reguliere’ rokers gebruiken de e-sigaret.
• Een e-sigaret is een apparaat dat werkt via verhitting van een zogenaamde ‘e-vloeistof’ in plaats
van verbranding van tabak (of een andere stof). Het ‘roken’ van een e-sigaret noemt men vapen
of dampen. In Nederland valt de e-sigaret met nicotine vanaf 20 mei 2016 onder de Tabaks- en
rookwarenwet en vanaf 1 juli 2017 geldt ook de leeftijdsgrens van 18 jaar en een reclameverbod voor
de elektronische sigaret zonder nicotine (EZN) (zie § 2.2).
• De e-sigaret wordt het minst vaak gebruikt door hoogopgeleiden, mensen van 75 jaar en ouder
en mensen in matig of weinig stedelijke gebieden. Er zijn geen verschillen naar geslacht en
migratieachtergrond.
• Van de rokers van conventionele tabaksproducten gebruikt 10,0% wel eens een e-sigaret. De meeste
e-sigaret dampers (74,8%) roken ook conventionele sigaretten (Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor
CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017).
• Een minderheid (12%) van de dampers gebruikt de e-sigaret dagelijks (LSM-A Middelen, 2016).
• Volwassenen met een niet-Westerse migratieachtergrond gebruiken vaker de e-sigaret dan
volwassenen met een Nederlandse achtergrond. Er is geen verschil naar stedelijkheid.
• Uit de Leefstijlmonitor- Aanvullend uit 2016 (LSM-A, bijlage D.2) blijkt dat 5,8% van de bevolking van
18 jaar en ouder wel eens een waterpijp gebruikt, terwijl 9,4% dat in het verleden ooit heeft gedaan,
maar nu niet meer. Het gebruik van de waterpijp is in 2017 niet uitgevraagd.

Tabel 12.2.6 Percentage e-sigaret gebruikers in de bevolking van 18 jaar en ouder. Peiljaar 2017
E-sigaret gebruikers (%)
Totaal 18+

3,1

Mannen

3,3

Vrouwen

2,9

Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos- instituut, 2017.

1

https://bronnen.zorggegevens.nl/Bron?naam=Gezondheidsmonitor-Volwassenen-en-Ouderen%2C-GGD%E2%80%99en%2C-CBS-en-RIVM

NATIONALE DRUG MONITOR

|

355

| JAARBERICHT 2018

Meeroken
Ruim één op de zes (15,8%) volwassenen van 18 jaar en ouder die zelf niet roken wordt dagelijks binnen
blootgesteld aan tabaksrook van anderen (zie tabel 12.2.7).
• Het percentage niet-rokende volwassenen dat dagelijks binnen wordt blootgesteld aan tabaksrook
van anderen is gedaald ten opzichte van 2014 (17,7%).
• Onder vrouwen, ouderen en hoogopgeleiden komt binnen meeroken het minst voor.

Tabel 12.2.7 P
 ercentage niet-rokende volwassenen van 18 jaar en ouder dat binnen meerookt.
Peiljaar 2017
Blootgesteld aan tabaksrook van anderen (%)
Totaal 18+

15,8

Man

17,8

Vrouw

14,0

Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos- instituut, 2017.

Speciale groepen in de algemene bevolking
Zwangeren
In de Monitor Zwangerschap en Middelengebruik is het middelengebruik voor, tijdens en na de
zwangerschap beschreven. Aan dit onderzoek deden 1858 Nederlandse moeders mee die het
consultatiebureau bezochten met een kind van 0-4 jaar in november en december 2016 (Tuithof, Siauw,
Van Dorsselaer, & Monshouwer, 2017).
• In de vier weken voor de zwangerschap rookte 17% van de moeders. Tijdens de zwangerschap daalde
het percentage: 9% van de moeders had op enig moment tijdens de zwangerschap gerookt. Na de
zwangerschap stijgt de prevalentie van roken weer: 13% van de moeders heeft in de vier weken voor
het onderzoek gerookt.
• Met name jongere moeders (18-24 jaar), moeders met een laag of middelbaar opleidingsniveau en
moeders die zonder partner wonen hadden vaker op enig moment tijdens de zwangerschap gerookt.
Er waren geen verschillen als het gaat om etnische achtergrond en stedelijkheid.
• Bij alle opleidingsniveaus is hetzelfde patroon zichtbaar: het percentage rokers is het hoogst voor de
zwangerschap en het laagst tijdens de zwangerschap. Verder bleek dat 15% van de laagopgeleide
moeders gedurende de gehele zwangerschap is blijven roken, 7% van de middelbaar opgeleide
moeders en 0,8% van de hoogopgeleide moeders. Deze drie groepen verschillen significant van
elkaar (Tuithof, Siauw, et al., 2017). Zie verder § 12.5 (stoppen met roken onder rokende zwangere
vrouwen).

Mensen met psychische stoornissen
Mensen met psychische stoornissen (inclusief verslaving) roken meer en vaker dan gemiddeld: het
percentage rokers ligt naar schatting twee tot vier keer zo hoog als in de algemene bevolking. Roken is
een belangrijke oorzaak voor de aanzienlijk kortere levensverwachting in deze groep. Voor mensen met
een stemmingsstoornis zijn gegevens uit de studie NEMESIS 2007-2009 in de algemene bevolking van
18-64 jaar beschikbaar (Monshouwer, Blankers, Van der Meer, & Van Laar, 2017).
• Bijna de helft (46%) van de Nederlanders met een depressie rookt. Dat zijn ongeveer 1,5 maal zoveel
rokers vergeleken met de algemene bevolking van 18-64 jaar (32%).
• Omgekeerd blijkt ook dat onder rokers een depressieve stoornis vaker voorkomt. Rokers hebben
twee keer vaker te kampen hebben met een depressie (in het jaar voorafgaand aan het onderzoek)
vergeleken met niet-rokers (8% versus 4%).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

356

| JAARBERICHT 2018

• Mensen met een depressie leven gemiddeld 7 tot 11 jaar korter dan de algemene bevolking. Geschat
wordt dat de helft van deze verhoogde sterfte is toe te schrijven aan de gevolgen van roken.
• De relatie tussen roken en depressie is complex. Voor een deel wordt deze relatie verklaard door
gemeenschappelijke risicofactoren, zoals werkloosheid, stress of bepaalde genen, die onafhankelijk
zowel de kans op een depressie als roken vergroten. Daarnaast zijn er aanwijzingen dat roken de
kans vergroot op een latere depressie. Omgekeerd zijn er ook aanwijzingen dat een depressie de kans
vergroot om later te gaan roken.
• Een depressie lijkt ook bij te dragen aan het in stand houden van het roken, mensen met een
depressie zijn namelijk minder succesvol in het stoppen met roken dan mensen zonder een depressie.
Er zijn géén aanwijzingen dat stoppen of minderen met roken het beloop van een depressie ongunstig
beïnvloedt. Integendeel, het risico op een depressie lijkt juist af te nemen.

12.3

Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

In dit Jaarbericht worden op basis van twee langlopende onderzoeken primair gegevens gepresenteerd
voor scholieren van 12-16 jaar (zie bijlage D.7). Het Trimbos-instituut peilt sinds het midden van de
jaren tachtig in hoeverre leerlingen in groep zeven en acht van het basisonderwijs en op reguliere
middelbare scholen ervaring hebben met alcohol, tabak, drugs en gokken. Dit gebeurt via het landelijke
Peilstationsonderzoek scholieren. De laatste peiling werd in 2015 verricht (Van Dorsselaer et al., 2016).
De Health Behaviour in School-aged Children (HBSC)-studie, uitgevoerd door de Universiteit Utrecht,
het Trimbos-instituut en het Sociaal en Cultureel Planbureau, verzamelt onder auspiciën van de WHO
gegevens over gezondheidsgedrag, waaronder rookgedrag, onder schoolgaande jongeren van 11-16 jaar.
Nederland heeft in 2001, 2005, 2009, 2013 en 2017 deelgenomen. De onderwerpen en vraagstellingen
in beide studies overlappen deels. In 2017 is een deel van de HBSC-data op eenzelfde wijze verzameld
als bij de Peilstationsonderzoeken, zodat de uitkomsten in één figuur naast elkaar gezet kunnen worden
(figuur 12.3.1).

Scholieren van het regulier onderwijs
Trends 2017
• Het (dagelijks) roken onder jongeren steeg sinds eind jaren tachtig tot midden jaren negentig en
vertoont sindsdien een dalende trend. Figuur 12.3.1 laat zien dat de dalende trend onder scholieren
van 12-16 jaar die tussen 2011 en 2015 waarneembaar was, zich in 2017 heeft voortzet (Van
Dorsselaer et al., 2016) (G Stevens et al., 2018).
• Het aantal scholieren tussen 12 en 16 jaar dat de afgelopen maand heeft gerookt daalde tussen 2011
en 2015 van 17% naar 11%. In 2017 was dat verder gedaald naar 8%.
• Tussen 2003 en 2015 vond er bijna een halvering plaats van het percentage scholieren dat ooit gerookt
had: van 44% naar 23%. Het percentage dagelijkse rokers halveerde tussen 2011 en 2015. In 2017
daalde het percentage van de 12-16 jarige scholieren dat ooit had gerookt verder naar 17%. Het
percentage dagelijkse rokers daalde naar 2%.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

357

| JAARBERICHT 2018

Figuur 12.3.1		

Roken onder scholieren van 12-16 jaar, ooit, laatste maand en dagelijks, 2003-2017
Ooit

%

Laatste Recent
maand

Ooit

DagelijksActueel

60

40

20

0
Totaal
12 jaar
13 jaar
14 jaar
15 jaar
16 jaar

2003 2007
43,6 36,9
22,8 15,0
34,7 26,9
48,8 39,0
54,6 49,3
59,9 51,5

2011
33,2
11,0
21,0
33,4
46,5
55,1

2015
22,8
7,7
12,4
22,0
35,1
40,1

2017
17,3
4,0
8,5
17,1
27,5
31,2

2003 2007
18,9
17,1
5,6
4,2
11,7
9,8
20,3 18,6
28,0 25,6
31,8 25,8

2011
16,9
3,6
9,0
15,7
25,6
31,5

2015
10,6
1,8
4,4
10,4
17,5
20,9

2017
7,8
0,5
2,8
7,9
13,8
15,4

2003 2007
8,5
6,5
0,7
0,4
3,2
1,8
9,0
6,8
14,4 11,7
17,5
11,0

2011
6,3
0,5
1,9
5,4
9,8
15,0

2015
3,1
0,1
0,9
2,9
6,1
6,0

2017
2,1
0,0
0,5
1,7
4,5
4,1

Percentage rokers ooit, laatste maand en dagelijks. Bronnen: Peilstationsonderzoek scholieren (2003, 2007, 2011); Peilstationsonderzoek Scholieren/
Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM, 2015; HBSC/Leefstijlmonitor, UU, Trimbos-instituut, SCP i.s.m. RIVM, 2017.

Leeftijd, geslacht en etniciteit
Met roken wordt al vroeg begonnen.
• In alle onderzoeksjaren is er een groot verschil te vinden tussen 12- en 16-jarigen in de mate waarin
ooit, maandelijks of dagelijks wordt gerookt (figuur 12.3.1).
• De grootste stijging van jongeren die beginnen met roken en regelmatig, maar niet dagelijks roken,
lijkt tussen het 14de en 16de levensjaar te liggen. Het percentage dagelijkse rokers lijkt tussen het
15de en 16de jaar niet veel meer te stijgen (figuur 12.3.1).
• De daling tussen 2011 en 2017 in het percentage ooit en laatste maand rokers deed zich in alle
leeftijdsgroepen voor. In 2017 rookte 4% van de 16-jarige scholieren dagelijks. In 2011 rookte 15%
van de 16-jarigen dagelijks (figuur 12.3.1).
• Uit de Peilstationsonderzoeken komt naar voren dat jongens en meisjes niet significant verschillen
wat betreft ooit, laatste maand of dagelijks roken (Van Dorsselaer et al., 2016). Uit het HBSC2017
onderzoek blijkt dat jongens significant vaker roken dan meisjes (Stevens et al., 2018).
• Het percentage scholieren dat ooit of in de afgelopen maand heeft gerookt is het laagst onder
Marokkaanse scholieren. Verschillen tussen de andere groepen scholieren zijn verder relatief klein.

Schoolniveau
De daling in roken in het afgelopen decennium deed zich voor op alle schoolniveaus maar er zijn nog
steeds forse verschillen tussen de schoolniveaus.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

358

| JAARBERICHT 2018

Figuur 12.3.2		

Trends in roken (ooit in het leven en dagelijks roken) naar schoolniveau (in %).

60
50

40
30

20
10

0

2003

2007

2011

2015

2017

2003

2007

32
22
21
11

29
15
17
12

16
7
5
3

11
7
5
2

Ooit
VMBO-b
VMBO-t
HAVO
VWO

55
43
40
31

46
39
32
26

41
33
31
23

VMBO-b

VMBO-t

HAVO

2011
Dagelijks
11
6
5
2

2015

2017

7
3
3
0

7
2
2
0

VWO

Bron: Peilstationsonderzoek Scholieren/Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM, 2015. Tuithof et al., 2017b. HBSC/Leefstijlmonitor, UU, Trimbosinstituut, SCP i.s.m. RIVM, 2017.

• In 2003 had 44% van de leerlingen van 12-16 jaar ooit in het leven gerookt (lifetime prevalentie) en
dit percentage was in 2015 significant gedaald naar 22,8% (Tuithof et al., 2017b). Na uitsplitsing naar
schoolniveau is te zien dat de lifetime prevalentie van roken op alle schoolniveaus ongeveer even sterk
is gedaald (figuur 12.3.2). Zowel in 2003 als in 2015 hebben leerlingen op het VMBO-b het vaakst
ooit gerookt en leerlingen op het VWO het minst vaak. In 2017 heeft de dalende trend doorgezet,
behalve bij de VWO-leerlingen (figuur 12.3.1).
• De prevalentie van dagelijks roken is in de periode 2003 - 2017 afgenomen van 8 naar 2% (figuur
12.3.1). De daling blijkt op alle schoolniveaus significant (figuur 12.3.2), maar de absolute daling op
het VMBO-b is sterker dan op de andere drie schoolniveaus. Toch roken leerlingen van het VMBO-b
in 2017 nog altijd veel vaker dagelijks (Tuithof, Van Dorsselaer, & Monshouwer, 2017) (Stevens et
al., 2018).

Elektronische sigaret en waterpijp
• In 2017 gaf in het basisonderwijs (groep 8) al 6% van de leerlingen aan wel eens met de e-sigaret
geëxperimenteerd te hebben (Stevens et al., 2018).
• Meer jongeren hadden in 2017 ervaring met een e-sigaret dan een gewone sigaret. In 2017 gaf 28%
van de 12-16-jarige scholieren aan ooit in het leven een e-sigaret te hebben gebruikt. Meer jongens
(33%) dan meisjes (22%) hebben ooit de e-sigaret gebruikt (figuur 2.3.1en tabel 12.3.1).
• Het experimenteren met de e-sigaret stijgt snel met de leeftijd. Van de 15-jarigen had 39% wel eens
een e-sigaret gebruikt. Daarna lijkt het ooit-gebruik iets af te nemen, maar de verschillen tussen de
leeftijdsgroepen zijn niet significant (Stevens et al., 2018).
• Maar weinig jongeren gebruiken de e-sigaret met regelmaat. Van de scholieren die wel eens een
e-sigaret hebben gebruikt, gebruikt 2% de e-sigaret dagelijks en 3% wekelijks.
• Van de e-sigaret dampende scholieren geeft 24% aan meestal of altijd een e-sigaret met nicotine te
gebruiken, 23% doet dat soms.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

359

| JAARBERICHT 2018

Tabel 12.3.1 O
 oitgebruik (%) van elektronische sigaretten door 12-16-jarige scholieren, naar leeftijd
en geslacht. Peiljaar 2017

E-sigaret

Jongens
in VO

Meisjes
in VO

Totaal in VO

12 jaar

13 jaar

14 jaar

15 jaar

16 jaar

32,5

22,3

27,5

13,1

19,2

30,6

39,4

36,2

VO = voortgezet onderwijs. Bron: HBSC/Leefstijlmonitor, UU, Trimbos-instituut, SCP i.s.m. RIVM, 2017

• Ongeveer evenveel scholieren hebben ervaring hebben met het roken van een waterpijp (18%) als
met het roken van sigaretten (17%)(tabel 12.3.2).
• Van de 12-16-jarige scholieren rookten jongens (22%) significant vaker waterpijp dan meisjes (15%)
(tabel 12.3.2).
• Niet gemeten is hoe vaak (en hoeveel per keer) de scholieren waterpijp roken.

Tabel 12.3.2 O
 oitgebruik van waterpijp door 12-16-jarige scholieren, naar leeftijd en geslacht.
Peiljaar 2017

Waterpijp

Jongens
in VO

Meisjes
in VO

Totaal in VO

12 jaar

13 jaar

14 jaar

15 jaar

16 jaar

21,6

15,0

18,4

7,3

10,0

17,5

28,9

30,1

VO = voortgezet onderwijs. Bron: HBSC/Leefstijlmonitor, UU, Trimbos-instituut, SCP i.s.m. RIVM, 2017

Opvattingen van ouders over gebruik van tabak en e-sigaret
Resultaten uit de oudermodule van het Peilstationsonderzoek 2015 laten het volgende beeld zien (Van
Dorsselaer et al. 2016):
• Steeds minder ouders van scholieren in het voortgezet onderwijs geven aan te roken in het bijzijn van
hun kind, het percentage daalde geleidelijk van 30% in 2009 naar 21% in 2015. Daarnaast steeg het
percentage ouders dat aangaf dat roken in huis niet is toegestaan in de periode 2009-2015 van 67%
naar 90%. Meer jongeren groeien dus thuis ‘rookvrij’ op.
• De grote meerderheid van de ouders geeft aan dat zij gemakkelijk met hun kind kunnen praten over
roken (96%) en strenge regels stellen met betrekking tot roken door hun kind (81%). Veel minder
ouders hebben er vertrouwen in dat zij er voor kunnen zorgen dat hun kind niet gaat roken (59%).
• Bijna driekwart van de ouders geeft aan dat af en toe roken voor jongeren onder de 16 jaar schadelijk
is en 69% voor jongeren onder de 18 jaar.
• Bijna alle ouders vinden een rookvrije school belangrijk (97%).
• Er zijn grote verschillen tussen rokende en niet-rokende ouders. Ouders die zelf roken zijn minder
positief over de verhoging van de leeftijdsgrens in 2014 voor de verkoop van tabak, hebben minder
vaak een niet-roken beleid in hun huis en zijn minder streng wat betreft het roken door hun kind. Ook
denken zij minder vaak dat roken en meeroken door jongeren schadelijk is.
• Ruim 80% van de ouders stelt strenge regels met betrekking tot het gebruik van de e-sigaret door hun
kind. Er is hierin een groot verschil tussen ouders die zelf een e-sigaret gebruiken (66%) en ouders
die dat niet doen (84%).
• Twee derde van de ouders denkt dat af en toe een e-sigaret gebruiken schadelijk is voor jongeren.

Rol van risicoperceptie van roken en het stellen van regels door ouders
In het Peilstationsonderzoek 2015 onder scholieren is ook onderzoek gedaan naar de risicoperceptie
van roken en de rol van de ouders volgens de jongeren zelf (Tuithof, Van Dorsselaer, et al., 2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

360

| JAARBERICHT 2018

Risicoperceptie is gemeten door aan scholieren te vragen of zij denken dat het nogal of erg schadelijk is
om af en toe of dagelijks te roken.
• Van de leerlingen die géén schadelijkheid veronderstellen, rookt 14% in de afgelopen maand. Van de
leerlingen die wél schadelijkheid veronderstellen rookt 4%.
• In 2015 is de risicoperceptie van dagelijks roken significant lager bij VMBO-b leerlingen (82%) dan bij
respectievelijk VMBO-t (91%), HAVO (94%) en VWO (97%) leerlingen.
• Leerlingen waarvan de ouders strenge regels stellen, roken minder vaak dan leerlingen waarvan de
ouders geen strenge regels stellen: 33% van de leerlingen die géén strenge regels rapporteerden
rookte in de afgelopen maand, tegenover 5% van de leerlingen die wél strenge regels rapporteerden.
In de HBSC 2017 studie is aan de scholieren gevraagd of hun ouders regels met betrekking tot roken
stellen (Stevens et al., 2018).
• Van de scholieren geeft 85% aan dat zij niet mogen roken van hun ouders en dat er thuis zeker niet
binnen gerookt mag worden.
• Jongere scholieren geven vaker aan dat de ouders strenge rookregels stellen dan oudere scholieren.
In de periode 2009-2017 is het percentage jongeren dat aangeeft zeker niet te mogen roken van hun
ouders gestegen van 71 naar 87%.

Studenten van het MBO en HBO
In 2015 is het gebruik van tabaksproducten en andere rookwaar ook gemeten onder ongeveer 3000
16-18-jarige studenten van het MBO en HBO (Verdurmen et al., 2016). In 2015 heeft ruim de helft van
de 16-18-jarige MBO en HBO studenten ooit gerookt, een derde heeft de afgelopen maand nog gerookt
en bijna één op de vijf (18%) rookte dagelijks.
In 2017 is deze survey herhaald in een landelijk onderzoek onder ongeveer 4.000 studenten van het MBO
en het HBO (Middelenmonitor MBO-HBO, 2017).

Fig. 12.3.3

Ooitgebruik MBO/HBO-studenten (roken)

Ooit in het leven
100

80
60
40
20
0

Jongens
Meisjes
Totaal

16
49,8
52,3
51,0

NATIONALE DRUG MONITOR

17
48,2
48,3
48,3

|

18
53,8
52,1
52,9

361

| JAARBERICHT 2018

Totaal
51,1
50,8
51,0

Fig. 12.3.4	Laatste maand gebruik MBO/HBO-studenten (roken)
Afgelopen maand
100
80
60

40
20
0
Jongens
Meisjes
Totaal

16
28,6
33,6
31,0

17
31,6
28,0
29,8

18
35,9
29,2
32,4

Totaal
33,0
29,5
31,2

18
22,1
16,0
19,0

Totaal
18,6
15,2
16,9

Bron: Middelenmonitor MBO-HBO, 2017

Fig. 12.3.5

Dagelijks roken MBO/HBO-studenten
Dagelijks roken

100
80
60
40
20
0

Jongens
Meisjes
Totaal

16
13,1
15,4
14,2

17
16,7
14,1
15,4

Bron: Middelenmonitor MBO-HBO, 2017

• In 2017 heeft 51% van de 16-18-jarige MBO/HBO-studenten ooit gerookt, 31,2% heeft de afgelopen
maand gerookt en bijna 17% rookt dagelijks (zie figuren 12.3.4, 12.3.5 en 12.3.6). Deze cijfers wijken
weinig af van die van 2015.

Speciale groepen jongeren en jongvolwassenen
In bepaalde groepen jongeren en jongvolwassenen wordt naar verhouding meer gerookt dan in de
gemiddelde bevolking of onder scholieren van het reguliere onderwijs. Het gaat hierbij onder meer
om uitgaande jongeren en jongvolwassenen en kwetsbare groepen, zoals jongeren in de jeugdzorg en
jongeren in justitiële jeugdinrichtingen. De cijfers uit deze (landelijke en lokale) studies zijn onderling niet
goed vergelijkbaar vanwege verschillen in leeftijdsgroepen en methoden van onderzoek. Bovendien zijn
de responspercentages in onderzoek onder uitgaande jongeren en jongvolwassenen vaak laag (tussen
15% en 25%) en zijn zij ‘op locatie’ of online geworven in plaats van via een representatieve steekproef
uit de bevolking, waardoor de vergelijkbaarheid van de resultaten zeer beperkt is. De uitkomsten geven
wel een indicatie van het middelengebruik in deze groep.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

362

| JAARBERICHT 2018

Uitgaande jongeren en jongvolwassenen
Verschillende uitgaansonderzoeken suggereren dat roken in deze groep veel voorkomt, vaker dan in de
algemene bevolking. Wel lijkt er sprake te zijn van een kleiner aandeel dagelijkse rokers. In Het Grote
Uitgaansonderzoek (HGU) 2016 is via een web-survey het middelengebruik van 4.905 uitgaande jongeren
en jongvolwassenen van 15-35 jaar in kaart gebracht. Twee vijfde (39%) van de deelnemers bezocht
maandelijks een club en nog eens een vijfde (18%) deed dit wekelijks. Party’s werden minder vaak
bezocht; 60% deed dit in het afgelopen jaar minder dan maandelijks (Monshouwer, Van der Pol, Drost,
& Van Laar, 2016). De respondenten van deze onderzoeken vormen geen representatieve steekproef van
alle uitgaande jongeren en jongvolwassenen, en er zijn verschillen in de steekproeven van 2013 en 2016
(zoals uitgaansfrequentie of muziekvoorkeur). De resultaten zijn daarom niet rechtstreeks te vergelijken
met die van een peiling in 2013 (zie bijlage D.3).
• In 2016 had 80% van de uitgaande jongeren en jongvolwassenen ooit gerookt, 69% rookte nog in
het afgelopen jaar en meer dan de helft van de HGU2016 deelnemers (58%) had in de afgelopen
maand gerookt.
• Bijna de helft (47%) van de rokers in dit onderzoek had in het afgelopen jaar dagelijks of bijna dagelijks
gerookt, 17% rookte (een paar keer) per week; 12% rookte (een paar keer) per maand, 20% rookte
een (paar) keer per jaar.
• Op een uitgaansdag wordt meer gerookt (gemiddeld 12 sigaretten) dan op een dag dan men niet
uitgaat (gemiddeld 8 sigaretten).
• Drie kwart (76%) van de deelnemers had ervaring met het roken van een waterpijp, een derde
rookte in het afgelopen jaar nog waterpijp en 7% in de afgelopen maand. Bijna de helft van de
waterpijprokers (45%) rookte één keer, 42% rookte enkele keren en 13% rookte maandelijks of
vaker waterpijp.
• Ongeveer een kwart (24%) had ooit wel eens een e-sigaret gebruikt; een op de tien (11%) in het
afgelopen jaar en 4% in de afgelopen maand.
De Amsterdamse Antenne-monitor peilt (bijna) jaarlijks het rookgedrag onder verschillende groepen
uitgaande jongeren en jongvolwassenen.
• Onder jongeren en jongvolwassenen die mainstream-, hippe-, studenten-, en gay cafés bezoeken in
Amsterdam had in 2014 60% in de afgelopen maand gerookt (Benschop, Nabben, & Korf, 2015). De
peiling in 2015 liet nog hogere percentages zien onder coffeeshopbezoekers (Nabben, Luijk, Benschop,
& Korf, 2017). Van deze coffeeshopbezoekers rookte 74% wel eens tabak en van deze groep rookte
60% dagelijks. De e-sigaret werd door 9% van de coffeeshopbezoekers in de afgelopen maand en
door 27% in het afgelopen jaar gebruikt.
• In 2017 werd een survey gehouden onder een grotendeels representatieve steekproef uitgaanders
(clubbers en festivalgangers) in Amsterdam (Nabben, Luijk, & Korf, 2018). De meerderheid van de
uitgaanders heeft ooit gerookt (89%) en 61% heeft in de laatste maand gerookt. In de groep laatstemaand-rokers is 37% een dagelijkse roker. Van de totale groep uitgaanders is bijna een kwart (23%)
dagelijks roker. Bijna de helft (49%) van de uitgaanders rookt voor, tijdens en/of na het uitgaan.
Uitgaanders tot 24 jaar roken vaker dan oudere uitgaanders.
• De afgelopen 15 jaar is het aandeel laatste-maand-rokers onder de uitgaanders ongeveer gelijk
gebleven. In die periode is het aandeel dagelijkse rokers verminderd.
• Onder de Amsterdamse uitgaanders heeft 21% ooit een e-sigaret met nicotine gebruikt en 75% een
waterpijp met nicotine. De cijfers over het laatste maand gebruik liggen dicht bij elkaar: de e-sigaret
is door 4,2% van de uitgaanders gebruikt en de waterpijp door 4,9%.
• In de regio Gooi- en Vechtstreek, waar in 2017 ook een Antenne-onderzoek is uitgevoerd onder iets
jongere uitgaanders, wordt meer gerookt door de uitgaanders dan in Amsterdams: 66% rookt in de
afgelopen maand en 31% is een dagelijks roker (Luijk et al., 2018).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

363

| JAARBERICHT 2018

Uit een Haags onderzoek naar het uitgaansgedrag van jongeren tot en met 35 jaar blijkt dat de uitgaande
jongeren ongeveer twee zo vaak roken als de algemene bevolking in dezelfde leeftijdsgroep.
• Drie kwart (75%) van de stappers had in het afgelopen jaar gerookt en 65% in de afgelopen maand.
Ruim een derde (35%) rookte dagelijks (Van Dijk & Reinerie, 2015).

Kwetsbare groepen
In Antenne 2012 is het tabaksgebruik van jongeren in de Amsterdamse jeugdzorg (inclusief residentieel)
onderzocht (Benschop, Nabben, & Korf, 2013).
• Onder 16-17 jarige jongeren in de Amsterdamse jeugdzorg heeft 46% de afgelopen maand gerookt.
Dat is meer dan onder 16-17 jarige scholieren in Amsterdam (37%), maar het verschil is niet significant.
• Bij de 14-15 jarigen scoort de jeugdzorg veel hoger: 55% van de jongeren in de jeugdzorg heeft ooit
gerookt, vergeleken met 26% van de scholieren. Bij de laatste-maand-gebruikers is het verschil nog
groter (respectievelijk 34% en 11%).

12.4

Gebruik: internationale vergelijking

Algemene bevolking
In opdracht van de Europese Commissie heeft TNS Opinion & Social in 2017 een speciale survey
uitgevoerd om de prevalentie van tabaksgebruik en de houding van de Europese burgers ten aanzien
van tabak te peilen: de Special Eurobarometer 458 (N=27.901). In de bevolking van 15 jaar en ouder
werd gekeken naar het percentage dat rookt (‘I currently smoke’), het percentage dat gestopt is
met roken en het percentage dat nooit gerookt heeft (tabel 12.4.1). (European Commission, 2017).
In 2006, 2009, 2012 en 2014 zijn soortgelijke surveys uitgevoerd. Voordeel van deze peiling is de
vergelijkbaarheid van onderzoeksmethode tussen de meetjaren en landen. Per land wordt echter een
klein aantal (ongeveer 1.000 personen) ondervraagd. Deze kleine aantallen leiden tot onzuiverder
schattingen. Ook zijn er vaak verschillen in de methode van dataverzameling tussen nationale surveys en
de Eurobarometer(Bogdanovica, Godfrey, McNeill, & Britton, 2011).
• Van de EU-15 scoort Griekenland het hoogst met 37% huidige rokers. Zweden scoort het laagst met
7% rokers. Nederland bevindt zich met 19% rokers in de groep landen met de minste rokers.
• Tussen 2014 en 2017 daalde het percentage rokers in negen van de EU-15 landen. De daling was
het grootst in België (-6%), het Verenigd Koninkrijk (-5%), Nederland (-5%) en Denemarken (-4%).
In Frankrijk (+4%), Italië (+3%), Oostenrijk (+2%), Portugal (+1%) en Finland (+1%) daarentegen
steeg het aantal rokers.
• In de EU-15 ligt het percentage ex-rokers het hoogst in Zweden (41%), Denemarken (33%) en
Nederland (32%). Ierland (63%), Italië (62%), Portugal (60%) en het Verenigd Koninkrijk (60%)
hebben de hoogste percentages nooit-rokers.
• In de EU-28 is het gemiddelde ongewogen percentage rokers tussen 2006 en 2009 gedaald van 32%
naar 29%. In 2012 bleef het percentage bijna hetzelfde, namelijk 28%. In 2014 is het percentage
verder gedaald naar 26%. In 2017 bleef dat percentage gelijk op 26%.
• Van de Europese rokers (EU-28) die deelnamen aan de Eurobarometer rookt 90% dagelijks. Gemiddeld
roken die dagelijkse rokers 14 sigaretten per dag, maar er zijn duidelijk verschillen tussen de landen.
In Oostenrijk rookten dagelijkse rokers gemiddeld 18,4 sigaretten per dag en in Zweden waren dat
10,4 sigaretten.
In de Special Eurobarometer 458 is ook naar het gebruik van elektronische sigaretten gevraagd.
• In de EU-28 heeft gemiddeld 84% nog nooit een e-sigaret gebruikt. Nederland zit met 85% vlak bij
dat gemiddelde.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

364

| JAARBERICHT 2018

• Van de Nederlanders is 2% een regelmatige damper. Tien procent heeft één of twee maal de e-sigaret
gebruikt (European Commission, 2017).

Tabel 12.4.1	Percentage rokers, ex-rokers en nooit-rokers van 15 jaar en ouder in de EU-15, geordend
naar percentage rokers in 2017. Peiljaren 2009, 2012, 2014 en 2017
Ex-rokers (%)

Rokers (%)I

Nooit gerookt (%)

Land

2009

2012

2014

2017

2009

2012

2014

2017

2009

2012

2014

2017

Griekenland

42

42

38

37

14

16

18

19

44

44

44

44

Frankrijk

33

28

32

36

26

24

22

22

41

48

46

42

Spanje

35

33

29

28

21

22

19

22

44

45

52

50

Oostenrijk

34

33

26

28

23

20

17

19

43

47

57

53

Portugal

23

23

25

26

13

15

12

14

64

62

63

60

Duitsland

25

26

27

25

26

26

22

21

44

45

52

52

Italië

26

24

21

24

16

13

16

14

57

62

63

62

Luxemburg

25

27

21

21

22

22

22

22

53

50

57

57

Finland

21

25

19

20

27

22

24

29

52

53

57

51

België

30

27

25

19

21

20

19

24

49

52

56

57

Denemarken

29

26

23

19

31

31

30

33

40

43

47

48

Ierland

31

29

21

19

20

19

19

18

49

52

59

63

Nederland

24

24

23

19

33

31

31

32

43

45

46

49

VK

28

27

22

17

25

26

19

22

47

47

59

60

Zweden

16

13

11

7

31

30

35

41

53

57

53

52

I. Percentage respondenten dat positief reageert op het item ‘I currently smoke’. Bron: Special Eurobarometer 458, EC, TNS Opinion and Social.

Jongeren
De European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs (ESPAD)-onderzoeken maken een lange
termijn vergelijking mogelijk van het rookgedrag van vijftien- en zestienjarige scholieren in het middelbaar
onderwijs in Europa. In 2003, 2007, 2011 en 2015 werden peilingen uitgevoerd onder 15- en 16-jarige
scholieren van het middelbaar onderwijs (Hibell et al., 2004, 2009, 2012; Kraus et al., 2016). In 2015
deden 34 landen mee aan het onderzoek. Tabel 12.6 toont het percentage ooit-, laatste maand- en
dagelijkse rokers in vijftien landen van de EU, Noorwegen en de Verenigde Staten. De Verenigde Staten
deden niet mee aan de ESPAD maar voerden wel vergelijkbaar onderzoek uit.
• Tussen 2003 en 2015 is in alle in tabel 12.4.2 genoemde Europese landen het percentage scholieren
dat ooit heeft gerookt afgenomen. In sommige landen (Zweden, België, Noorwegen) was deze daling
veel sterker dan in andere landen (Italië, Frankrijk, Polen).
• In 2015 telt van de vergeleken landen Italië (21%) de meeste en Noorwegen (2%) de minste dagelijkse
rokers onder de 15-16-jarige scholieren van het middelbaar onderwijs (tabel 12.4.2).
• Nederland scoort op het Europese gemiddelde van 11% dagelijkse rokers. In 2011 was in Nederland
nog 18% dagelijkse roker. De meeste landen zien, net als Nederland, een flinke daling in het aantal
dagelijkse rokers tussen 2011 en 2015.
• Tussen 2011 en 2015 is het percentage scholieren dat wel eens gerookt heeft van gemiddeld 50%
tot gemiddeld 40% afgenomen in de 13 Europese landen waarvan gegevens zijn gerapporteerd.
Nederland zit op dat gemiddelde (39%).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

365

| JAARBERICHT 2018

Tabel 12.4.2	Roken door leerlingen van 15 en 16 jaar in een aantal lidstaten van de EU, Noorwegen en
de Verenigde Staten, geordend op ooit gerookt in 2015. Peiljaren 2003, 2007, 2011 en 2015
Ooit gerookt (%)

RokeAfgelopen maand (%)

Dagelijks roken (%)

Land

2003

2007

2011

2015

2003

2007

2011

2015

2003

2007

2011

2015

Italië

64

61

59

58

38

37

36

37

22

24

22

21

Frankrijk

68

60

63

55

33

30

38

26

23

17

23

16

Polen

67

56

56

55

31

21

29

25

21

11

16

13

Oostenrijk

80

75

-

53

49

45

-

28

36

31

-

18

Finland

70

60

60

47

38

30

34

22

25

20

20

11

Denemarken

64

-

51

39

30

-

24

19

19

-

15

9

Griekenland

50

45

45

39

28

22

21

19

19

14

13

11

Nederland

57

46

52

39

31

30

29

21

22

21

18

11

Portugal

62

52

43

37

28

19

29

19

21

8

15

9

Spanje

59

46

35

37

27

26

19

22

26

26

19

8

Zweden

60

51

48

33

23

21

21

13

11

10

12

6

België

61

47

47

31

32

23

26

15

22

14

14

9

Noorwegen

62

46

37

28

28

19

14

10

19

10

5

2

Duitsland

77

69

61

-

45

33

33

-

33

23

19

-

UK

58

52

47

-

29

22

23

-

19

14

13

-

USA

-

35

30

-

-

14

12

-

-

8

6

-

Gemiddelde

64

51

50

40

33

27

25

21

23

17

16

11

Ongewogen gemiddelde in 34 Europese landen. Bron: ESPAD.

12.5

Hulpvraag

In tegenstelling tot verslaving aan andere middelen, wordt voor tabaksverslaving bijna geen beroep
op de verslavingszorg gedaan. De meeste rokers stoppen op eigen kracht of met zelfhulpmaterialen.
Daarnaast wordt voor hulpvragen onder meer een beroep gedaan op huisartsen, particuliere aanbieders
van stopondersteuning en rookstoppoli’s van ziekenhuizen.
• Richtinggevend voor de zorginhoudelijke en organisatorische uitwerking van de stoppen- metrokenprogramma’s is de zorgmodule ‘Stoppen met roken’ van het ‘Partnership stop met roken’
(Stcrt.2011-12328, 2011). In opdracht van het Partnership Stop met Roken wordt de Zorgmodule
Stoppen met Roken geactualiseerd naar de Zorgstandaard Stoppen met Roken, welke eind 2018
wordt verwacht. De Zorgstandaard beschrijft waaraan goede stoppen-met-roken zorg moet voldoen
en wordt ontwikkeld door een multidisciplinaire werkgroep van zorgverleners, wetenschappers,
beleidsmedewerkers en vertegenwoordigers van patiënten en zorgverzekeraars.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

366

| JAARBERICHT 2018

• Het Partnership beheert ook een kwaliteitsregister waarin geaccrediteerde stoppen met roken
interventies en gekwalificeerde stoppen-met-roken begeleiders staan. Dit zijn professionals
(zorgverleners) die speciaal zijn opgeleid en ervaring hebben om mensen intensief te begeleiden
bij het stoppen met roken. Het Kwaliteitsregister maakt duidelijk welke professionals intensieve
stoppen-met-rokeninterventies aanbieden waarvan bewezen is dat deze effectief zijn. Het aantal in
het Kwaliteitsregister opgenomen hulpverleners lag in juli 2018 op 1961 en er zijn 14 interventies
geaccrediteerd2.
• De Richtlijn Behandeling van Tabaksverslaving uit 2009, voor de behandeling van nicotineverslaving,
is herzien en heet nu officieel: Richtlijn Behandeling van Tabaksverslaving en Stoppen met Roken
Ondersteuning (Herziening 2016). Op vier onderwerpen is de richtlijn geactualiseerd: gedragsmatige
ondersteuning, farmacotherapeutische interventies, e-health ondersteuning en de elektronische sigaret
(Trimbos-instituut & Nederlands Huisartsen Genootschap, 2016). Voor meer informatie Jaarbericht
NDM 2017.
• Omdat de stoppen-met-roken ondersteuning bij zwangere vrouwen in herziene Richtlijn onvoldoende
wordt belicht, is in 2017 het ‘Addendum Behandeling van tabaksverslaving en stoppen-met-roken
ondersteuning bij zwangere vrouwen’ verschenen met specifieke aanbevelingen voor de behandeling
van tabaksverslaving en stoppen-met-roken ondersteuning bij zwangere vrouwen. Het addendum
is bedoeld voor alle professionals die te maken (kunnen) hebben met zwangere vrouwen en heeft
als doel de bescherming van de zwangere vrouw en haar nog ongeboren kind tegen tabaksschade
(Trimbos-instituut, 2017). Daarna verscheen het ‘Praktijkadvies gebruik nicotinevervangende middelen
in de zwangerschap’ (Heddema et al., 2018). Deze praktijkkaart is een aanvulling op de richtlijn en
gebaseerd op de mening van experts. Het doel is praktische adviezen te geven, zodat zorgverleners
voldoende houvast hebben om NVM te kunnen toepassen in de zwangerschap.
• In 2017 is de NHG-Behandelrichtlijn Stoppen met roken3 uitgekomen (Chavannes et al., 2017),
een herziening van de Stoppen met Roken standaard in de huisartsenpraktijk uit 2007. Deze bevat
richtlijnen voor de diagnostiek en het beleid om rokers effectief te adviseren en te begeleiden bij
het stoppen met roken. In de behandelrichtlijn staat de medicamenteuze behandeling centraal. De
NHG-Behandelrichtlijn heeft uitgebreide informatie over stoppen met roken tijdens zwangerschap,
e-health-interventies en over de e-sigaret. In aanvulling hierop werd ook in 2017 de NHG-Zorgmodule
Leefstijl Roken uitgebracht. De kernboodschap van deze zorgmodule is dat de huisartsenpraktijk bijna
altijd patiënten die willen stoppen met roken kan begeleiden.
• In de herziene Richtlijn Detoxificatie van Psychoactieve Middelen, die in opdracht van Resultaten
Scoren door het Nijmegen Institute for Scientist-Practitioners in Addiction (NISPA) is opgesteld, is
voor het eerst ook een hoofdstuk aan tabak gewijd (Dijkstra et al., 2017). In deze richtlijn worden
wetenschappelijk onderbouwde aanbevelingen gedaan met betrekking tot de detoxificatie van tabak
over de onderwerpen screening en diagnostiek, monitoring, farmacologische behandeling en medicatie
na detoxificatie.
De verslavingszorg biedt soms (online) stopprogramma’s aan, maar (nog) niet op grote schaal.
• In 2015 werden in de reguliere verslavingszorg 809 personen behandeld voor een nicotineverslaving als
primair probleem. Dat is 1,25% van het totaal aantal personen dat in 2015 in de verslavingszorg werd
behandeld (Wisselink et al., 2016). In 2014 ging het om 478 cliënten. Er zijn nog geen recentere data.
• Als secundaire problematiek wordt bij 3.136 (in 2015) cliënten in de verslavingszorg een
nicotineverslaving geregistreerd.

2
3

http://www.kwaliteitsregisterstopmetroken.nl/geaccrediteerde-activiteiten/interventies/
NHG = Nederlandse Huisartsen Genootschap

NATIONALE DRUG MONITOR

|

367

| JAARBERICHT 2018

• Vanuit de verslavingszorg is er een initiatief gestart om behandellocaties rookvrij te krijgen. In mei
2017 is door veel koepelorganisaties in de gezondheidszorg, waaronder de ggz en de verslavingszorg,
een intentieverklaring getekend waarin beloofd wordt de zorg rookvrij te maken4. Het eerste volledig
rookvrije ziekenhuis van Nederland was het Medisch Centrum Leeuwarden (per1 januari 2018). Jellinek
is per 1 juli 2018 rookvrij5.

Stoppogingen, stopondersteuning en hulpmiddelen
Uit de Gezondheidsenquête 2017 komt naar voren dat van de rokers van 18 jaar en ouder in de afgelopen
12 maanden 41,0% één of meer stoppogingen heeft ondernomen (Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor
CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017).
• Van de stoppers heeft 87,1% het langer dan 24 uur volgehouden om niet te roken (een ‘serieuze’
stoppoging). Dit betekent dat 35,7% van alle rokers van 18 jaar en ouder in het afgelopen jaar
minimaal één keer 24 uur of langer is gestopt met roken. Dit percentage was hoger dan in 2016
(32,5%) en 2015 (32,1%), maar het verschil met 2014 (32,9%) is niet statistisch significant.
• Mannen en vrouwen deden even vaak een serieuze stoppoging.
• Minder laagopgeleide dan hoogopgeleide rokers deden een serieuze stoppoging (31,6% versus
38,7%). Er waren geen andere verschillen naar opleiding.
• Het percentage rokers dat een serieuze stoppoging deed is het hoogst onder 25-39 jarigen (39,8%
tot 44,1%) en het laagst onder de rokers van 65 jaar en ouder (27,1%).
• Vanaf 2014 wordt elk jaar in Nederland de campagne ‘Stoptober, 28 dagen niet roken!’ georganiseerd,
een campagne die zich ten doel stelt om rokers te stimuleren om voor 28 dagen te stoppen met roken
en daarvoor massale steun te organiseren. Van de deelnemers in 2016 rookte 98% dagelijks en 42%
rookte meer dan 20 sigaretten per dag. In 2016 bleek dat 70% van de 53.303 deelnemers tijdens
Stoptober 28 dagen niet had gerookt. Na Stoptober 2016 is 23% van de deelnemers weer gaan
roken, 77% was na twee maanden nog steeds gestopt en alle deelnemers geven aan blijvend te willen
stoppen. Van de deelnemers kijkt 80% positief of zeer positief terug op Stoptober (Van Benthem &
Kunst, 2016).
• Uit een Nederlandse studie blijkt dat patiënten die naast begeleiding ook medicijnen kregen
voorgeschreven, vaker succesvol stopten met roken dan patiënten die enkel werden begeleid of een
aanvulling met nicotinevervangende middelen kregen. Volgens de studie is begeleiding met medicijnen
ook de voordeligste optie voor verzekeraars (Oostveen, Van der Galien, Smeets, Hollinga, & Bosmans,
2015).
• Uit een Cochrane review van 53 studies met meer dan 25 duizend rokers blijkt dat een combinatie van
gedragsondersteuning (30-300 minuten) en farmacotherapie (meestal nicotine vervangende medicatie)
een bijna twee keer zo grote kans geeft om na 6 maanden nog steeds gestopt te zijn met roken dan
standaardzorg, een kort advies of minder intensieve gedragsondersteuning (Stead, Koilpilai, Fanshawe,
& Lancaster, 2016).
• Uit een andere Cochrane review kwam naar voren dat het bieden van (enige vorm van) stophulp
door verpleegkundigen tot meer succesvolle stoppogingen leidt(Rice, Heath, Livingstone-Banks, &
Hartmann-Boyce, 2017). Er zijn ook aanwijzingen dat massamediale campagnes invloed hebben
op het minderen en/of stoppen met roken(Bala, Strzeszynski, & Topor-Madry, 2017). Ook e-health
interventies kunnen effectief zijn bij het stoppen met roken(McCrabb et al., 2018).
• Het gebruik van hulpmiddelen bij stoppen met roken geeft een sterk voordeel in het begin, maar dit
vermindert gaandeweg het eerste jaar, blijkt uit een meta-analyse van 61 studies. Netto blijven rokers
die hulpmiddelen gebruiken bij het stoppen na een jaar wel vaker rookvrij vergeleken met mensen die
geen hulpmiddelen gebruiken (Rosen, Galili, Kott, Goodman, & Freedman, 2018).

4
5

http://www.ggznederland.nl/uploads/assets/Maak_de_Zorg_Rookvrij-Intentieverklaring-31mei2017.pdf
https://www.jellinek.nl/familie-en-omgeving/jellinek-is-rookvrij/

NATIONALE DRUG MONITOR

|

368

| JAARBERICHT 2018

• Uit een recent Nederlands proefschrift werd duidelijk dat stoppen met roken makkelijker wordt als men
kan afstappen van een identiteit als roker. Wie zichzelf beschouwt als niet-roker, heeft meer kans om
een stoppoging te ondernemen en dit vol te houden (Meijer, 2017).
• In afgelopen jaren is herhaaldelijk het rookgedrag onder zwangere vrouwen gepeild. In de
Monitor Zwangerschap en Middelengebruik 2016 is het middelengebruik voor, tijdens en na
de zwangerschap beschreven. Aan dit onderzoek deden 1858 Nederlandse moeders mee die het
consultatiebureau bezochten met een kind van 0-4 jaar (Tuithof, Siauw, et al., 2017); zie §12.2 voor
de prevalentiegegevens over roken onder zwangeren en over de Tasforce Rookvrije Start).
In de vier weken voor de zwangerschap rookte 17% van de moeders. Van deze moeders hebben
negen op de tien tijdens de zwangerschap een stoppoging ondernomen. Vier van de vijf ‘stoppers’
zijn direct of gedurende de loop van de zwangerschap gestopt met roken en hebben dit tot het
eind van de zwangerschap volgehouden.
Slechts 1 op de 10 rokende moeders heeft een hulpmiddel of stopmethode gebruikt bij de
stoppoging.

Het bespreken van (stoppen met) roken door Nederlandse zorgverleners
Op basis van het in 2014 voor het laatst gehouden Continu Onderzoek Rookgewoonten wordt
geconcludeerd dat er nog ruimte is voor verbetering van de rol van zorgverleners bij het stoppen met
roken (Kleinjan, Bommelé, Verdurmen, & Van Laar, 2016). Dat komt ook naar voren uit de meest recente
cijfers van de LSM-A (Springvloet & Van Laar, 2017). Van de rokers van 18 jaar en ouder die in 2016
aangaven minimaal één zorgverlener te hebben bezocht in de afgelopen 12 maanden, ontving 33,1%
een stopadvies.
• Bijna drie kwart (72,2%) van alle rokers kwam in 2016 bij de huisarts, maar slechts met een kwart
(23,8%) tot een derde van deze rokers werd (stoppen met) roken besproken.
• De verloskundige gaf aan ruim de helft (57,1%) van de zwangere rokers een stopadvies. Het absolute
aantal respondenten was echter laag (in totaal hebben 81 rokende respondenten de verloskundige
gecontacteerd).
• Medisch specialisten werden bezocht door 43,4% van de rokers, waarvan 22,4% een stopadvies
ontving.
• Van de rokers die in de afgelopen 12 maanden een tandarts hebben bezocht (73,7%), ontving 18,0%
een stopadvies.
Het gebruik van ontwenningsmiddelen in 2017
• De Nederlandse markt van de nicotinevervangers – pleisters, kauwgom en tabletten – nam in het
kalenderjaar 2017 met bijna 5% toe ten opzichte van 2016 en kwam uit op ongeveer 21,4 miljoen
euro. De verkoop van met name kauwgum en pleisters ging omhoog (IMS Health, 2018).
• De meest gebruikte stoppen-met-roken medicijnen zijn bupropion (Zyban) en varenicline. Van
bupropion zijn twee verschillende geneesmiddelen geregistreerd, ieder met een aparte indicatie: Zyban
en Wellbutrin. Alleen Zyban is geregistreerd voor gebruik bij stoppen met roken en wordt niet vergoed
uit het basispakket, terwijl Wellbutrin geregistreerd is als antidepressivum en wel wordt vergoed uit
het basispakket. Volgens de Stichting Farmaceutische Kengetallen (SFK) is het gebruik van beide
middelen na 2011 flink afgenomen, al was er de afgelopen twee jaar een lichte stijging (tabel 12.5.1).
Het hoge aantal in 2011 kan worden verklaard uit het feit dat in 2011 het gebruik van deze middelen
voor het eerst werd vergoed door zorgverzekeraars als de gebruiker ervan deelnam aan een erkend
integraal stopen-met-roken-programma. In 2012 bestond die vergoeding niet, maar vanaf 2013 weer
wel (Verbiest et al., 2013).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

369

| JAARBERICHT 2018

Tabel 12.5.1 Gebruik van varenicline en buprorion (Zyban) van 2010-2017
2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

Varenicline

50.000

112.000

47.000

56.000

40.000

37.000

43.000

56.000

Bupropion (ZYBAN)

13.500

17.500

7.000

7.000

5.000

4.200

4.300

4.600

Bron: Stichting Farmaceutische Kengetallen

Deze cijfers zijn exclusief de recepten die via de online apotheek ‘De Nationale Apotheek’ worden
geleverd. Die dalingen zouden te maken kunnen hebben met een toename van verstrekkingen door de
Nationale Apotheek.

12.6

Ziekte en sterfte

Ziekte
Blootstelling aan tabaksrook heeft onder andere invloed op het ontstaan van kanker, longziekten en
hart- en vaatziekten.
• Volgens de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018 is roken nog steeds de belangrijkste oorzaak
van morbiditeit in Nederland: 9,4% van de totale ziektelast komt door roken (Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu, 2018).
• De ziektelast is de hoeveelheid gezondheidsverlies in een populatie die veroorzaakt wordt door ziekten.
De ziektelast wordt uitgedrukt in DALY’s (Disability-Adjusted Life-Years). De DALY kwantificeert
gezondheidsverlies en is opgebouwd uit twee componenten: de jaren geleefd met ziekte en de jaren
verloren door vroegtijdige sterfte. In 2015 was wereldwijd het aantal aan roken toe te schrijven DALY’s
170,9 miljoen (Peacock et al., 2018).
• Van de vele vermijdbare risico’s die invloed hebben op de gezondheid, heeft roken de meeste doden
tot gevolg (Danaei et al., 2009).
• Roken is de belangrijkste oorzaak voor longkanker, COPD (Chronic Obstructive Pulmonary Disease),
slokdarmkanker, strottenhoofdkanker en mondholtekanker. In 2016 kon in Nederland 89% van de
sterfte door longkanker bij mannen en 74% van de sterfte door longkanker bij vrouwen worden
toegewezen aan roken (tabel 12.6.1).
• Roken is ook geassocieerd met veel andere aandoeningen, waaronder ademhalings- en luchtwegproblemen, aandoeningen aan hart- en vaatstelsel, suikerziekte en een ongunstig beloop van
chronische ziekten.
• Uit een recente meta-analyse blijkt dat rokers in vergelijking met niet-rokers drie keer zo veel kans
hebben op een acute hartdood (Aune, Schlesinger, Norat, & Riboli, 2018).
• Er is ook een associatie tussen roken en enkele psychische stoornissen (depressie, schizofrenie en
angststoornissen). Uit een systematische review uit 2016 kwam naar voren dat er verbanden bestaan
tussen roken enerzijds en depressie en angst anderzijds, maar dat over de causaliteit nog geen
duidelijke uitspraken gedaan kunnen worden (Fluharty, Taylor, Grabski, & Munafo, 2017).

Roken en zwangerschap
Roken tijdens de zwangerschap is geassocieerd met verminderde foetale groei en verhoogt het risico op
een laag geboortegewicht, vroeggeboorte, aangeboren afwijkingen en sterfte rond de geboorte.
• De kans dat het kind van een rokende zwangere met een laag geboortegewicht wordt geboren, is
bijna drie keer zo hoog in vergelijking met niet-rooksters. Voor vroeggeboorte is dit relatieve risico
bijna twee keer zo hoog.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

370

| JAARBERICHT 2018

• Op lange termijn is roken geassocieerd met onder andere een verhoogde kans op astma, overgewicht
en een verminderde vruchtbaarheid van het kind zelf.
• In een Nederlandse studie werd geconcludeerd dat beleidsmaatregelen, zoals de verplichte rookvrije
werkplek en horeca, accijnsverhogingen en mediacampagnes, wel hebben bijgedragen aan minder te
kleine baby’s, maar niet aan het aantal vroeggeboortes of de perinatale sterfte (Peelen et al., 2016).
• Een grootschalige meta-analyse heeft de relatie aangetoond tussen het instellen van rookverboden
en een vermindering van vroeggeboortes én ernstige astmaklachten (Been et al., 2014). Uit een
overzichtsstudie blijkt dat wereldwijd na de invoering van antirookwetgeving een daling van 4% in
het aantal te vroeg geboren baby’s, van ziekenhuisopnames voor astma aanvallen (10%), van infecties
van het ademhalingssysteem (3%) en van ziekenhuisopnames voor lage luchtweginfecties (18%) werd
gemeten (Faber et al., 2017).
• In 2014 overleden naar schatting 60 baby’s doordat de moeder gedurende de gehele zwangerschap
dagelijks rookte (Hopman & Croes, 2017).
• Uit een grote meta-analyse wordt duidelijk dat laagopgeleide vrouwen minder vaak stoppen met roken
tijdens de zwangerschap dan andere vrouwen (Riaz, Lewis, Naughton, & Ussher, 2018).

Meeroken en derdehands rook
Omgevingstabaksrook is een mengsel van rook afkomstig van het smeulen van tabak, rook die wordt
uitgeblazen door rokers en rook die direct door het omhulsel van de sigaret trekt. ‘Meeroken’ is het
inademen van tabaksrook uit de omgeving door niet-rokers, ook wel ‘passief roken’ genoemd. Tabaksrook
is een mengsel van vele verschillende stoffen, waarvan er honderden schadelijk zijn voor de gezondheid
(Ter Weijde, Croes, Verdurmen, & Monshouwer, 2015). Met derdehands rook worden de stoffen
aangeduid die tijdens het roken neerdalen in de omgeving en achterblijven nadat de roker ‘klaar’ is met
roken (Bommelé & Van Laar, 2017).
• Meeroken (tweedehands rook) kan diverse ziekten veroorzaken. Mensen die zelf niet roken, maar
regelmatig meeroken met een rokende partner of anderszins, hebben een verhoogde kans op
longkanker, hart- en vaatziekten, hersenbloedingen en luchtwegklachten (Gezondheidsraad, 2003)
(Centers for Disease Control and Prevention (CDC), 2014)(U.S. Department of Health and Human
Services, Centers for Disease Control and Prevention, & National Center for Chronic Disease Prevention
and Health Promotion, 2015)(Peters, 2007)(Leung, Ho, Wang, & Lam, 2018). Meeroken is ook een
risicofactor voor het ontwikkelen van dementie (Chen et al., 2013).
• Van de volwassenen van 18 jaar en ouder die zelf niet roken wordt dagelijks 15,8% binnen blootgesteld
aan tabaksrook van anderen (zie tabel 12.2.7 in § 12.2) (Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS
i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2017).
• Meeroken kan ook ernstige gezondheidsproblemen bij kinderen veroorzaken. Kinderen die meeroken
hebben meer kans op wiegendood, luchtwegklachten en verminderde longfunctie, astma en andere
lage luchtwegziekten en oorontsteking (Ter Weijde et al., 2015).
• In een groot Zweeds onderzoek werd aangetoond dat niet-rokende personen die zowel thuis als op het
werk aan regelmatig meeroken zijn blootgesteld, drie keer meer kans hebben om COPD te ontwikkelen
dan niet-rokende personen die niet hadden meegerookt (Hagstad et al., 2014).
• Kinderen en baby’s lopen een groter risico om derdehands rook binnen te krijgen dan volwassenen.
De precieze gezondheidsschade door derdehands rook is nog niet bekend. Onderzoekers schatten dat
5 tot 60% van de gezondheidsschade die wordt toegeschreven aan meeroken, in werkelijkheid wordt
veroorzaakt door derdehands rook. Ook als iemand alleen maar buiten rookt, kan er toch derdehands
rook mee het huis in komen (Bommelé & Van Laar, 2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

371

| JAARBERICHT 2018

• Een kwart van de gebruikers van e-sigaretten is op dit product overgestapt om omstanders te ontzien
(meeroken). Toch worden ook bij het gebruik van e-sigaretten schadelijke stoffen uitgeademd, zoals
propyleenglycol, nicotine en nitrosamines. De hoeveelheid die wordt uitgeademd is sterk afhankelijk
van de samenstelling van de gebruikte vloeistof, de intensiteit van het dampen (frequentie en
inhalatie), en de ventilatie en afmetingen van de ruimte waarin wordt gedampt. Dit bepaalt ook in
hoeverre gezondheidsrisico’s kunnen optreden (Visser et al., 2016).

Sterfte
Roken is in Nederland de belangrijkste oorzaak van voortijdige sterfte.
• In 2016 overleden in Nederland naar schatting 19.587 mensen van twintig jaar en ouder aan de directe
gevolgen van roken (zie tabel 12.6.1). Dit betekent dat in Nederland 13,1% van alle sterfgevallen van
20 jaar of ouder aan roken kan worden toegeschreven. Wereldwijd is ongeveer 11,5% van alle doden
het gevolg van roken (GBD 2015 Tobacco Collaborators, 2017).
• Uit een recente Nederlandse cohortstudie bleek dat levenslange zware rokers een kans van 23%
hebben om vóór hun 65ste jaar te overlijden, tegenover 7% van de niet-rokers. De zware rokers
verliezen naar schatting 13 levensjaren, matige rokers 9 en lichte rokers 5 jaren (Reep-Van den Bergh,
Harteloos, & Croes, 2017).
• Dit komt overeen met buitenlands onderzoek. Zo blijkt uit Britse, Amerikaanse en Japanse grootschalige
bevolkingsonderzoeken dat rokers gemiddeld ongeveer tien jaar eerder sterven dan niet-rokers. Het
gaat hierbij om jarenlang, onafgebroken roken. Stoppen met roken zorgt voor een geleidelijk herstel
in de levensverwachting (U.S. Department of Health and Human Services et al., 2015; Doll, Peto,
Boreham, & Sutherland, 2004; Jha & Peto, 2014; Sakata et al., 2012).
• Wereldwijd is naar schatting één op de honderd sterfgevallen het gevolg van meeroken. Jaarlijks
sterven er in totaal naar schatting 600 duizend niet-rokers aan de gevolgen van meeroken (Oberg,
Jaakkola, Woodward, Peruga, & Pruss-Ustun, 2011; World Health Organisation, 2013). De sterfte
ontstaat vooral door hartziekten, luchtweginfecties, astma en longkanker.
• Door een forse daling van het aantal rokers onder mannen in de periode 1960-1990 is het aantal
nieuwe gevallen van longkanker onder mannen vanaf het midden van de jaren tachtig gedaald. Deze
daling bij mannen heeft zich in de periode 1990-2015 voortgezet. Bij vrouwen stijgt het aantal nieuwe
gevallen van longkanker al sinds 1960. Deze stijging heeft zich in de periode 1990-2014 voortgezet,
hoewel deze stijging sinds 2008 is afgezwakt. Vrouwen zijn in tegenstelling tot mannen vanaf de
jaren zestig meer gaan roken. Vanaf de jaren tachtig gingen vrouwen geleidelijk minder roken. In
absolute getallen is het aantal vrouwen dat jaarlijks longkanker krijgt nog steeds kleiner dan het aantal
mannen dat jaarlijks longkanker krijgt. De sterfte aan coronaire hartziekten (vanwege afwijkingen in
de kransslagaders) door roken daalt bij mannen en vrouwen (zie figuur 12.6.1).
• In een grootschalige Australische cohortstudie werd bevestigd dat rokers gemiddeld 10 jaar eerder
stierven dan niet-rokers. Bij twee derde deel van de rokers die overleden waren kon de doodsoorzaak
aan roken worden toegeschreven (Banks et al., 2015).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

372

| JAARBERICHT 2018

Tabel 12.6.1	Sterfgevallen onder mannen en vrouwen van 20 jaar en ouder, die toe te wijzen zijn aan
roken, uitgaande van vijftien ‘aan roken gerelateerde aandoeningen’. Peiljaar 2016
Rook-gerelateerde sterfte

% toewijsbaar aan roken

Aandoening

Mannen

Vrouwen

Totaal

Mannen

Vrouwen

Totaal

Longkanker

5616

3256

8872

89%

74%

83%

COPD

2848

2168

5016

84%

69%

77%

Coronaire hartziekten

912

321

1232

18%

9%

14%

Slokdarmkanker

755

205

960

54%

43%

51%

Hartfalen

397

293

689

13%

7%

9%

Beroerte

397

230

627

10%

4%

7%

Alvleesklierkanker

251

175

425

18%

12%

15%

Darmkanker

219

144

363

11%

8%

9%

Blaaskanker

257

88

346

29%

22%

27%

Borstkanker

0

241

241

0%

8%

8%

Mondholtekanker

126

74

200

62%

51%

57%

Strottenhoofdkanker

154

33

187

85%

79%

84%

Diabetes

98

62

160

7%

4%

6%

Nierkanker

110

46

156

19%

14%

17%

Maagkanker

77

35

112

10%

7%

9%

Totaal (15 oorzaken)

12216

7372

19587

40%

24%

32%

Totale sterfte in NL

72180

76817

148997

16,9%

9,6%

13,1%

Percentages geven het aandeel van roken aan de sterfte weer. Op basis van CBS Doodsoorzakenstatistiek en de PAR’s voor de verschillende ziektes door het
RIVM voor het jaar 2016 berekend; PAR=populatie attributief risico. Bron: RIVM, 2018.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

373

| JAARBERICHT 2018

Figuur 12.6.1		Sterfte door roken voor enkele aandoeningen onder mensen van 20 jaar en ouder,
2005 – 2016.
10.000
9.000
8.000
7.000
6.000
5.000
4.000
3.000
2.000
1.000
0

Aantal

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Longkanker

8.130

8.092

8.373

8.488

8.583

8.774

9.024

COPD

5.109

4.969

5.122

4.962

5.023

4.824

Coronaire hartziekten 2.402

2.168

2.019

1.914

1.849

Beroerte (CVA)

825

768

726

688

Overig

3.166

3.105

3.126

3.188

…

2013

2014

2015

2016

8.827

8.767

8.820

8.692

8.872

5.125

5.551

5.328

4.677

5.371

5.016

1.761

1.642

1.595

1.505

1.438

1.319

1.232

681

687

619

624

638

690

722

627

3.285

3.388

3.318

3.409

3.356

3.392

3.140

3.840

Aantal sterfgevallen door roken. Overige aandoeningen zijn onder meer mondholtekanker, strottenhoofdkanker, slokdarmkanker en hartfalen. Voor de
gebruikte methode zie https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/roken/cijfers-context/oorzaken-en-gevolgen#methode--node-sterfte-doorroken. De cijfers voor 2016 zijn op basis van CBS Doodsoorzakenstatistiek 2016 en de PAR’s voor de verschillende ziektes door het RIVM voor het jaar 2016
berekend. Bron: RIVM, CBS.

12.7

Aanbod en markt

Verkoop van tabak
De verkoop van tabak in Nederland geeft ook een indicatie van de mate waarin tabak wordt gebruikt.
• Het Ministerie van Financiën levert gegevens over de tabaksomzet aan de Europese Unie. De
zogenaamde ‘releases for consumption’ zijn de hoeveelheden die zijn uitgeleverd aan de kleinhandel
die tabak verkoopt. Op dat moment wordt accijns geheven. Voor sigaretten wordt het aantal stuks
geteld, voor shag wordt het aantal kilo’s dat voor consumptie is vrijgegeven doorgegeven. In tabel
12.7.1 is op basis van de uitgiftecijfers van kilo’s shag het aantal shagjes geschat.
• Sinds 2002 worden er minder tabaksproducten verkocht, met af en toe moeilijk te duiden fluctuaties.
• In 2002 werden er in totaal 30,1 miljard sigaretten en shagjes verkocht; in 2013 waren dat er 16,2
miljard, terwijl in 2014 dat aantal weer steeg naar 19,2 miljard, om in 2015 te dalen tot 15,8 miljard.
In 2016 steeg het aantal wederom, naar 17,3 miljard, om in 2017 weer te dalen tot 16,3 miljard (tabel
12.7. 1).
• De fluctuaties in afgelopen jaren (sinds 2013) zijn lastig te duiden. De toenames en afnames in
verkoopcijfers houden geen gelijke tred met de prevalentiecijfers van roken. Een toename zou
kunnen komen omdat er minder in het buitenland en/of minder illegaal gekocht wordt, en/of dat er
voorafgaand aan accijnsverhogingen meer zegels door de fabrikanten zijn aangevraagd.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

374

| JAARBERICHT 2018

Tabel 12.7.1 Verbruik van sigaretten en shag in Nederland, vanaf 2000.

Jaar

Aantal sigaretten
(miljard)

Aantal shagjes
(miljard)I

Totaal aantal sigaretten en shagjes
(miljard)

2000

16,7

13,7

30,4

2001

16,3

12,4

28,7

2002

17,0

13,1

30,1

2003

17,1

12,9

30,0

2004

15,0

12,1

27,1

2005

13,7

11,0

24,7

2006

14,0

10,8

24,8

2007

15,2

10,7

25,9

2008

14,9

10,3

25,2

2009

13,4

9,6

23,0

2010

13,4

9,0

22,4

2011

12,8

8,7

21,5

2012

12,4

8,8

21,2

2013

9,2

7,0

16,2

2014

11,2

8,0

19,2

2015

9,3

6,5

15,8

2016

10,4

6,9

17,3

2017

9,9

6,3

16.2

I. Onder aanname: 1 gram shag per shagje. Bronnen: STIVORO (www.stivoro.nl), CBS, Ministerie van Financiën; cijfers vanaf 2002: Europese Unie: Releases for
consumption of cigarettes (2018).

Verkrijgbaarheid van tabak
Rookwaren worden verkocht via verschillende kanalen, zoals “tabaks- en gemakszaken”, supermarkten,
pompshops en via de horeca. Het marktaandeel van deze verkoopkanalen verschilt voor sigaretten, sigaren
en shag (tabel 12.7.2).

Tabel 12.7.2	
Marktaandeel in percentages van verschillende verkoopkanalen in de verkoop van
sigaretten, sigaren/pijptabak en shag. Peiljaar 2016
Verkoopkanaal

Sigaretten (%)

Shag (%)

Sigaren (%)

Supermarkt

51

62

45

Tankstation

27

16

22 (incl. overig)

Tabaks-/ gemakswinkel

17

20

33

Horeca + overig

4

2

-

Totaal

100

100

100

Bron: NSO

NATIONALE DRUG MONITOR

|

375

| JAARBERICHT 2018

• Sigaretten (51%), shag (62%) én sigaren (44%) worden het meest verkocht via de supermarkten.
Sigaren worden voor een groot deel ook in tabaks- en gemakszaken en tabaksspeciaalzaken (44%)
aangeschaft. In de Nederlandse horeca zijn nog ongeveer 15 duizend sigarettenautomaten (Gerritsen,
Van der Voort, Rougoor, Smits, & Huizer, 2015).
• Volgens een schatting uit 2014 vindt ruim 95% van de verkoop van tabak plaats bij ruim 23 duizend
verkooppunten, in te delen in vier typen verkoopkanalen zoals genoemd in tabel 12.7.2: supermarkten,
bemande tankstations, tabaks- en gemakszaken en de horeca (automaten). Daarnaast zijn er nog
andere verkooppunten (Gerritsen et al., 2015).
• In de Leefstijlmonitor van het CBS is in 2016 gevraagd waar de respondenten (consumenten) hun
tabakswaren kopen. Dit is dus vanuit de vraagkant. Men mocht maximaal 3 locaties aankruisen.
Rokers kopen hun rookwaar meestal (ook) in de supermarkt (72,2%), gevolgd door tankstations
(38,3%) en tabaksspeciaalzaken (31,3%). Rookwaar wordt het minst vaak gekocht via Internet (0,3%)
(Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut 2016).

Controle en handhaving van de leeftijdsgrens voor de verkoop van tabaksproducten
Uit verschillende onderzoeken komt naar voren dat de naleving van het verbod van de verkoop van
tabaksproducten aan minderjarigen is toegenomen maar nog voor verbetering vatbaar is.
In 2015, 2016 en 2017 heeft de NVWA leeftijdsgrenscontroles uitgevoerd bij diverse typen bedrijven,
zoals supermarkten, tankstations, tabaksspeciaalzaken, horecabedrijven en evenementen. Bij overtreding
van de Tabaks- en rookwarenwet is de NVWA bevoegd een maatregel op te leggen. De NVWA kan bij
overtredingen ook een waarschuwing geven (Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA), 2017).
• In 2016 heeft de NVWA 4316 leeftijdscontroles (observaties) uitgevoerd, in 2017 waren dat er 3829
(Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA), 2017)(Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit
(NVWA), 2018a).
• In 2016 werd bij 23% van die inspecties een kooppoging van tabak waargenomen van
een jongere die niet onmiskenbaar de leeftijd van 18 jaar had bereikt. In gemiddeld 20%
van deze kooppogingen werd een maatregel opgelegd aan de verkoper. In 2017 werden
procentueel gezien bijna evenveel kooppogingen waargenomen, namelijk bij 682 van de
3829 observaties (=18%). Bij 16% van de kooppogingen in 2017 werd een maatregel
opgelegd (T.K.32011-57, 2017) (Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA), 2018a).
In 2015 en 2016 werden bij landelijke onderzoeken aankooppogingen voor tabak door 17-jarigen met
behulp van de mystery shopping methode gedaan. De naleving blijkt verbeterd.
• In 2015 was de totale naleving van de verkoop van tabak 27,4%. In 2016 was dit gestegen tot 43,1%.
Bij de tankstations was de stijging in naleving het grootst (Schelleman-Offermans & Roodbeen, 2015)
(R. Roodbeen & Schelleman-Offermans, 2016).
• Gebruik in supermarkten van leeftijdsverificatiesystemen (LVS), die uitrekenen en bevestigen of een
klant een legale koopleeftijd (voor tabak) heeft bereikt, vergroten de kans op het correct naleven
van de leeftijdsgrens bij pogingen tot tabaksaankopen van 17-jarigen. Caissières die naar legitimatie
vragen en gebruik maken van een LVS leven de wet 12 tot 13 keer vaker na dan caissières die geen
LVS gebruiken (R. T. Roodbeen, Schelleman-Offermans, & Lemmens, 2016).
Minderjarige jongeren kopen steeds minder vaak tabaksproducten
• Onderzoek laat zien dat in 2015 een klein deel (4%) van de 14/15-jarigen wel eens tabaksproducten
koopt (Kruize & Bieleman, 2015); zie ook § 12.3). In 2016 was dat gedaald tot 2% (Kruize & Bieleman,
2016).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

376

| JAARBERICHT 2018

• In 2015 lag dat bij de 16/17-jarigen hoger (14%), maar was dat tot 9% gedaald in 2016. Omdat
bleek dat deze jongeren hun tabaksproducten met name in horecagelegenheden (55%) kopen, werd
voor de meting van 2016 deze categorie opgesplitst in cafetaria’s en uitgaansgelegenheden. In 2016
bleek dat 16/17-jarigen tabaksproducten met name in cafetaria’s kopen (57%). Voor de overige
gelegenheden liggen deze percentages lager (Intraval/Nuchter, 2015) (Kruize, Schelleman-Offermans,
& Bieleman, 2017).
• In onderzoeken uit 2015 en 2016 zijn schattingen gemaakt van het aantal geslaagde kooppogingen
door de kleine groep 16-17-jarigen, die pogingen doen om tabak te kopen. In 2015 ging het om
in totaal meer dan 2,5 miljoen geslaagde kooppogingen. In 2016 was dat gedaald naar ongeveer 1
miljoen geslaagde kooppogingen. De grootste relatieve daling in het geschatte aantal kooppogingen
door 16/17-jarigen was te zien bij supermarkten en tankstations (zie tabel 12.7.3).
• Het merendeel van de rokende jongeren van 16/17 jaar (69%) maakt voor de verwerving van
tabaksproducten uitsluitend gebruik van sociale bronnen, met name vrienden (Kruize et al., 2017).
• Volgens de onderzoekers is de meeste gezondheidswinst te behalen door meer (gerichte) handhaving
in te zetten bij de verkoopkanalen cafetaria’s en uitgaansgelegenheden (Kruize et al., 2017).

Tabel 12.7.3	Schattingen van geslaagde kooppogingen van tabak door 16-17-jarigen. Afgeronde
aantallen en percentages. Peiljaren 2015 en 2016
Gemiddeld
aantal
kooppogingen
per jongere
per jaar

Slaagkans
in %

Gemiddeld
aantal geslaagde
kooppogingen
per jongere
per jaar

2015

2016

2015 2016

2015

2016

2015

2016

Horecagelegenheden

18

nvt

84

nvt

15

nvt

842.550

nvt

1

nvt

Cafetaria’s

nvt

14

nvt

70

nvt

10

nvt

352.608

nvt

1

Uitgaansgelegenheden

nvt

9

nvt

77

nvt

7

nvt

246.091

nvt

2

Tankstations

18

12

82

47*

14

6

808.848

202.015

2

3

Tabakswinkels

16

11

64

43*

10

5

578.551

172.631

3

4

Supermarkten

15

7*

42

28*

6

2

353.871

77.133

4

5

2.583.820

1.050.478

I

Totaal

Geschatte aantal
geslaagde
aankooppogingen door
16/17-jarigen in NLII

Rangorde
2015 2016

I. In 2016 zijn de Horecagelegenheden uitgesplitst in Cafetaria’s en Uitgaansgelegenheden. In deze categorieën zijn de uitkomsten niet vergelijkbaar tussen
2015 (1e meting) en 2016 (2e meting).
*Significant verschil tussen 1e en 2e meting, p<0,05
II. Eerste meting: 14% van N=401.214 (totaal aantal 16/17 jarigen in NL in 2015) =56.170; tweede meting: 9% van N=408.105 (totaal aantal 16/17 jarigen in NL in
2016) = 36.730.
N.B. Totaal aantal 16/17-jarigen gebaseerd op gegevens van CBS ( juli 2015 en juli 2016). 14% slaagkans gebaseerd op onderzoek van (Kruize & Bieleman, 2015).
Voorbeeld berekening: tankstations: 14,4 (=gemiddeld aantal geslaagde kooppogingen per koper) x 56.170 = 808.848. Bronnen: (Intraval/Nuchter, 2015)(Kruize
et al., 2017)

Controle en handhaving van het rookverbod in de horeca
Op 1 juli 2008 werd binnen de horeca het rookverbod ingevoerd. Van juli 2011 tot januari 2015 bestond
een uitzondering op dit rookverbod voor kleine cafés (< 70 m2) zonder personeel (Stb.2011-337, 2011).
Binnen de horeca worden zes categorieën onderscheiden: cafés en discotheken; restaurants; cafetaria’s en
snackbars; sportkantines; kunst en cultuur (theaters, bioscopen en musea); hotel en recreatie. De naleving
van het rookverbod in de horeca wordt sinds 2009 elk najaar geïnventariseerd. In 25 gemeenten worden
ruim 600 aselect gekozen horecagelegenheden geobserveerd. Vanaf 2016 wordt dit onderzoek alleen
nog uitgevoerd in de subcategorieën discotheken, eetcafés en cafés.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

377

| JAARBERICHT 2018

• In het najaar van 2015 werd in 98% van alle horecagelegenheden niemand rokend aangetroffen
(exclusief de rookruimtes). Dit is een stijging van 3% sinds het najaar van 2014, die voornamelijk komt
door een afname van het aantal rokers in cafés en discotheken (T.K.32011-49, 2016).
• Daar staat tegenover dat het aantal cafés en discotheken dat speciale rookruimtes heeft ingericht van
19% in 2014 naar 25% in 2015 tot 32% in 2017 is toegenomen (Intraval/Nederlandse Voedsel en
Warenautoriteit, 2018). Bij de andere horeca-categorieën zijn er geen of weinig rookruimtes.
• Omdat alleen in de hoofdcategorie cafés en discotheken de naleving van het rookverbod nog
onvoldoende bleef, wordt vanaf 2016 controle op de naleving van het rookverbod alleen nog
uitgevoerd in de subcategorieën discotheken, eetcafés, cafés die tot 2015 niet onder de uitzondering
vielen en cafés die wel onder de uitzondering vielen (zie tabel 12.7.4) (Intraval/Nederlandse Voedsel
en Warenautoriteit, 2017).

Tabel 12.7.4 
Afwezigheid rokers (%) per subcategorie discotheken, eetcafés en cafés wel/niet
uitzondering, voorjaar 2011- najaar 2017.

Discotheek

Eetcafé

Café niet onder
uitzondering

Café onder
uitzondering

Voorjaar 2011

60

90

50

27

Voorjaar 2012

66

84

51

20

Voorjaar 2013

64

89

65

36

Voorjaar 2014

82

97

77

41

Voorjaar 2015

95

98

96

88

Najaar 2015

95

99

94

81

Najaar 2016

88

98

94

88

Najaar 2017

94

100

96

98

Bron: Intraval/NVWA, 2018

• Uit tabel 12.7.4 blijkt dat bij alle vier de subcategorieën er een significante stijging in de afwezigheid
van rokers was tussen de voorjaarsmeting 2011 en de najaarsmeting 2017.
• Alleen in discotheken (94%) en cafés die niet onder de uitzondering vielen (96%) is de naleving van
het rookverbod nog niet optimaal.
• De aanwezigheid van rookruimtes nam overal af maar blijft hoog bij discotheken (47%) en bij de cafés
die niet onder de uitzondering vielen (32%).
In de horeca met een café- of discotheekfunctie (vallend onder de ‘risicogerichte controles horeca’) deelt
de NVWA nog redelijk vaak boetes uit, terwijl in de bereidende horeca het rookverbod bijna nooit wordt
overtreden.
• Inspecties uitgevoerd naar de naleving van het rookverbod in de horeca laten zien dat in 2017, meer
dan in 2014, 2015 en 2016, bij 31% van de inspecties in de “natte horeca” een maatregel opgelegd
moest worden (Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA), 2018b).

Accijns
De prijs van tabaksproducten is opgebouwd uit productiekosten, accijnzen, andere belastingen (zoals
BTW) en winst. In veel landen bestaat de helft tot drie kwart van de verkoopprijs uit belastingen. Door
de Nederlandse overheid worden accijnzen primair gezien als een bron van inkomsten. Daarnaast speelt
accijnsverhoging een rol in het tabaksontmoedigingsbeleid (Ketelaars & Croes, 2015). Een stapsgewijze
verhoging van de prijs van tabaksproducten wordt in de wetenschappelijke literatuur beschouwd als de

NATIONALE DRUG MONITOR

|

378

| JAARBERICHT 2018

meest effectieve beleidsmaatregel om het aantal rokers en het aantal gerookte sigaretten (bij rokers die
doorgaan met roken) te verlagen (Ketelaars & Croes, 2015) (De Kinderen et al., 2016).
• De EU stelt dat de EU-landen de berekening van accijnzen op basis van de gemiddelde kleinhandelsprijs
(WAP) in plaats van de meest gevraagde prijsklasse (MPPC) moeten uitvoeren. Nederland is in
2011 overgegaan naar de WAP-berekening van de accijnzen (Hamerlijnck, 2013). De trend is dat
de gemiddelde belastingdruk op sigaretten toeneemt, hoewel in 2016, 2017 en 2018 de totale
belastingdruk iets is afgenomen ten opzichte van 2014 en 2013 (tabel 12.7.5).
• Per 1 april 2018 is de minimumaccijns per kilo shag verhoogd van €99,25 naar €106, 65 per kilo (een
verhoging van 7,5%) en de minimumaccijns per 1000 sigaretten steeg van €181,59 naar €188,99
(een verhoging van 4%).
• In Nederland was in januari 2018 de gemiddelde gewogen kleinhandelsprijs van een pakje van 20
sigaretten 6,16 euro, waarvan 3,64 euro accijns en 1,07 euro BTW. Qua verkoopprijzen van sigaretten
staat Nederland boven in de lijst, maar qua totale belastingdruk op sigaretten is Nederland in de EU
een middenmoter (tabel 12.7.6). Vanaf 20 mei 2016 moet een pakje sigaretten minimaal 20 sigaretten
bevatten.
• De belastingdruk op tabaksproducten verschilt sterk tussen de lidstaten van de Europese Unie. In de
EU-15 ligt de accijns het hoogst in het Ierland en het laagst in Luxemburg (tabel 12.7.5 ). In Nederland
ligt de tabaksaccijns onder het gemiddelde.
• In Frankrijk worden de accijnzen de komende jaren flink verhoogd. In 2020 moet een pakje sigaretten
er minimaal 10 euro gaan kosten6. In Australië kost een pakje sigaretten met 30 sigaretten per 1
september 2018 bijna 20 euro7

6
7

https://www.ofdt.fr/publications/collections/periodiques/lettre-tendances/consommations-ventes-et-prix-du-tabac-une-perspective-europeennetendances-126-juillet-2018/
https://www.rtlnieuws.nl/lifestyle/gezondheid/artikel/4381121/pakje-sigaretten-australie-gaat-20-euro-kosten-beste-maatregel

NATIONALE DRUG MONITOR

|

379

| JAARBERICHT 2018

Tabel 12.7.5 P
 rijzen en belastingdruk op sigaretten in Nederland, vanaf 2000. Peildatum januari 2018
Jaar

Prijs

Belastingdruk

Belastingdruk (%)

2000

3,15

2,27

72

2001

3,43

2,50

73

2002

3,54

2,58

73

2003

3,54

2,63

74

2004

4,60

3,36

73

2005

4,60

3,36

73

2006

5,00

3,65

73

2007

5,00

3,65

73

2009

6,05

4,42

73

2010

6,32

4,62

73

2011

6,84

4,99

73

2012

6,84

4,99

73

2013

6,29

5,48

87

2014

6,62

5,55

84

2016

7,43

5,83

79

2017

7.56

5.85

77

2018

7,70

5,89

76

Prijs en belastingdruk in euro per pakje van (omgerekend) 25 stuks. Belastingdruk bevat accijnsdruk en BTW. Tot 2013 alleen de prijzen van de meest populaire
prijscategorie (Engelse afkoring: MPPC). Vanaf 2013 alleen de Gewogen Gemiddelde Prijs (Engelse afkorting: WAP). Bron: EC.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

380

| JAARBERICHT 2018

Tabel 12.7.6 Gemiddelde prijzen (in euro’s) en belastingdruk op sigaretten in 15 lidstaten van de Europese
Unie. Peildatum januari 2018, gesorteerd op prijs

Land

Gemiddelde
prijs per 20
sigaretten

Accijns

BTW

Accijns+
BTW

Belastingdruk
(%)

Minimum
accijns
per 1.000
sigaretten

Ierland

10,07

7,09

1,88

8,97

89,08%

344,07

Verenigd
Koninkrijk

8,83

6,37

1,47

7.84

88,79%

316,84

Frankrijk

6,76

4,33

1,13

5,46

80,77%

213

Nederland

6,16

3,64

1,07

4,71

76,46%

181,59

Finland

6,12

4,26

1,18

5,44

88,89%

235,50

Zweden

6,00

3,27

1,20

4,47

74,50%

n/a

België

5,88

3,65

1,02

4,67

79,42%

182,31

Duitsland

5,47

3,15

1,19

4,34

79,34%

155,05

Denemarken

5,36

3,23

1,07

4,30

80,22%

n/a

Italië

4,76

2,81

0,86

3,67

77,10%

n/a

Luxemburg

4,60

2,52

0,67

3,19

69,35%

116,00

Spanje

4,52

2,80

0,78

3,58

79,20%

131,50

Oostenrijk

4,48

2,75

0,75

3,50

78,12%

134,69

Portugal

4,40

2,56

0,69

3,25

73,86%

134,65

Griekenland

3,75

2,62

0,73

3,35

89,33%

117,50

Gemiddelde prijs, accijns en BTW in euro per pakje van 20 sigaretten (op basis van gewogen gemiddelde kleinhandelsprijzen over de periode 1 januari 2017 - 31
december 2017. N/a=niet beschikbaar. Bron: European Commission, 2018.

Kosten-batenanalyse
In opdracht van de Alliantie Nederland Rookvrij is een scenariostudie uitgevoerd naar de maatschappelijke
kosten en baten van aan roken gerelateerde interventies (De Kinderen et al., 2016). Op macro-economisch
niveau werden alle relevante kosten en baten van roken in beeld gebracht en uitgedrukt in geld. De
volgende beleidsscenario’s werden met elkaar vergeleken:
1.
Continuering van het beleid in 2015 zonder veranderingen in de toekomst;
2.&3. Jaarlijkse accijnsverhoging van respectievelijk 5% óf 10%
4.
Jaarlijkse massa mediale campagne
5.&6.	Invoering pakket maatregelen zoals door WHO gedefinieerd in de MPOWER-maatregelen, inclusief
jaarlijkse accijnsverhoging van respectievelijk 5% óf 10%
7.
Situatie waarin Nederland over 35 jaar rookvrij is
8.
Situatie waarin niemand meer begint met roken in 2017.
Alle scenario’s leiden tot een daling in de prevalentie.
• Bij gelijkblijvend overheidsbeleid (scenario 1) daalt de prevalentie van roken met 2,3 procentpunt tot
17,5% in 2050. Uitgangspunt was een prevalentie van 19,8% gerekend over de gehele bevolking.
• Scenario’s 2 en 3 hebben de potentie om de prevalentie met respectievelijk 4,7 en 7,1 procentpunt te
laten dalen, waardoor de uiteindelijke prevalentie daalt naar 15,1% en 12,7% in 2050.
• Bij scenario 4 kunnen massamediacampagnes leiden tot een daling van 7,3 procentpunt tot een
percentage rokers van 12,5% in 2050.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

381

| JAARBERICHT 2018

• Voor scenario 5 en 6 worden naar schatting de grootste prevalentiedalingen bereikt, van respectievelijk
12,1 procentpunt (bij 5% accijnsverhoging) en 14,2 procentpunt (10% accijnsverhoging) tot een
prevalentie van 7,7% en 5,6% in 2050.
• Bij scenario 7 is alleen gekeken naar de kosten en baten. De prevalentie van roken daalt in scenario
8 tot 4,8% in 2050.
• De interventiekosten zijn in alle scenario’s gering als over de hele tijdshorizon wordt gekeken.
• In alle scenario’s wordt een positief saldo behaald, ook op de lange termijn, al worden de baten bij
verschillende stakeholders behaald, afhankelijk van het scenario.
• Bij scenario’s waarin de prevalentie vooral daalt als gevolg van campagnes, zijn de baten het grootst
voor de consumenten en de werkgevers.
• In de scenario’s waarin de nadruk op stijging van de accijnzen ligt, zijn de baten het grootst voor de
overheid.
• Bij gemengde maatregelenpakketten worden de baten meer gelijk verdeeld over consumenten,
werkgevers en overheid.

Internationale vergelijking
De Tobacco Control Scale (TCS) poogt op landelijk niveau met behulp van zes beleidsindicatoren de
inspanningen van landen te meten om het gebruik van tabak te ontmoedigen. De TCS is ontwikkeld
door de Association of European Cancer Leagues. Er wordt gebruikgemaakt van objectieve indicatoren
en inschattingen van experts. De indicatoren zijn:
1. de prijs van tabaksartikelen
2. rookverboden in openbare ruimten en werkplekken
3. hoogte van landelijke budgetten voor tabaksontmoedigingsbeleid
4. verbod op rookreclame
5. waarschuwingen op rookwaren
6. toegankelijkheid van stoppen-met-roken programma’s.
• In 2007 stond Nederland van de dertig Europese landen die op de TCS werden gescoord op de
gedeelde veertiende plaats, in 2010 op een gedeelde dertiende plaats van de 31 landen, in 2013
wederom op de dertiende plaats van 34 landen (Joossens & Raw, 2013). Nederland scoorde ten
opzichte van de andere Europese landen op alle zes indicatoren van de TCS ‘gemiddeld’, behalve op de
indicator ‘waarschuwingen op rookwaren’ waarop Nederland onder het Europese gemiddelde scoorde.
• In 2016 steeg Nederland van de dertiende naar een gedeelde negende plaats, terwijl er toen 35 landen
werden beoordeeld (Joossens & Raw, 2017). In vergelijking met 2013 scoorde Nederland met name
hoger voor de indicatoren ‘waarschuwingen op rookwaren’, ‘openbare rookverboden’ en ‘budgetten
voor tabaksontmoediging’. Voor de indicator ‘prijs’ scoorde Nederland lager.
• Een studie uit 2015 laat zien dat hogere scores op de TCS samen hangen met een lagere prevalentie
van dagelijks roken onder jongeren in 13 Europese landen (Kuipers, Monshouwer, Van Laar, & Kunst,
2015).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

382

| JAARBERICHT 2018

13. Overige middelen: lachgas, ketamine
en methylfenidaat (Ritalin)
13.A Lachgas
13A.1 Laatste feiten en trends

 pagina 385

13A.2 Gebruik: algemene bevolking

 pagina 386

13A.3 Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

 pagina 388

13A.4 Problematisch gebruik

 pagina 392

13A.5 Gebruik: internationale vergelijking

 pagina 392

13A.6 Hulpvraag en incidenten

 pagina 393

13A.7 Ziekte en sterfte

 pagina 393

13A.8 Aanbod en markt

 pagina 394

13.B Ketamine
13B.1 Laatste feiten en trends

 pagina 395

13B.2 Gebruik: algemene bevolking

 pagina 396

13B.3 Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

 pagina 397

13B.4 Problematisch gebruik

 pagina 399

13B.5 Gebruik: internationale vergelijking

 pagina 399

13B.6 Hulpvraag en incidenten

 pagina 400

13B.7 Ziekte en sterfte

 pagina 400

13B.8 Aanbod en markt

 pagina 401

NATIONALE DRUG MONITOR

|

383

JAARBERICHT2018
2018
| JAARBERICHT

13. Overige middelen: lachgas, ketamine
en methylfenidaat (Ritalin)
13.C Ritalin (methylfenidaat)
13C.1 Laatste feiten en trends

 pagina 403

13C.2 Gebruik: algemene bevolking

 pagina 403

13C.3 Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

 pagina 405

13C.4 Problematisch gebruik

 pagina 407

13C.5 Gebruik: internationale vergelijking

 pagina 407

13C.6 Hulpvraag en incidenten

 pagina 408

13C.7 Ziekte en sterfte

 pagina 408

13C.8 Aanbod en markt

 pagina 409

NATIONALE DRUG MONITOR

|

384

| JAARBERICHT 2018

13. Overige middelen: lachgas, ketamine
en methylfenidaat (Ritalin)
Dit hoofdstuk vat een aantal kerncijfers samen voor drie middelen, waarvoor recent opvallende
ontwikkelingen zijn gesignaleerd in het gebruik: lachgas, ketamine en methylfenidaat (Ritalin). Het
hoofdstuk volgt in grote lijnen de indeling van de andere middelenhoofdstukken, maar zal niet voor alle
indicatoren (gebruik in de bevolking, problematisch gebruik, hulpvraag, ziekte en sterfte, markt) gegevens
beschrijven. Deze zullen in komende jaren worden opgenomen, voor zover beschikbaar.

13.A Lachgas
Inleiding
Lachgas is een kleurloos gas dat wordt gebruikt als narcosemiddel in het ziekenhuis of als kortdurende
pijnstiller door tandartsen en in ambulances. Recent is een toename in het gebruik van lachgas als
roesmiddel geconstateerd. Lachgas wordt dan doorgaans geïnhaleerd uit een ballon.
Lachgas wordt al sinds halverwege de jaren negentig als roesmiddel in het uitgaansleven gebruikt. De
laatste jaren heeft het gebruik zich verspreid in zowel steden als dorpen en is sprake van ‘mainstreaming’
(Nabben, Van der Pol, & Korf, 2017). Het middel wordt in uiteenlopende sociaal-demografische groepen
gebruikt, variërend van jongeren die nooit alcohol of drugs hebben gebruikt tot doorgewinterde
uitgaanders die veel ervaring hebben met allerlei roesmiddelen.
Bij ‘doorsnee recreatief gebruik’ (gedefinieerd als 5 tot 10 ballonnen lachgas per keer en maximaal één keer
per maand), worden geen nadelige gezondheidseffecten verwacht (Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu [RIVM], 2016). Er zijn echter ook signalen dat sommige gebruikers meer en vaker lachgas
nemen (Nabben, Van der Pol, et al., 2017). Bij langdurig veelvuldig lachgasgebruik kunnen soms ernstige
neurologische problemen ontstaan (Dong, Ba, Wang, & Zheng, 2018; Keddie et al., 2018).
Voor meer informatie over het gebruik van lachgas: zie het rapport ‘Roes met een luchtje: gebruik,
gebruikers en markt van lachgas’ (Nabben, Van der Pol, et al., 2017) en de factsheet lachgas, update
2018 (Van Goor, 2018).

13A.1

Laatste feiten en trends

De belangrijkste feiten en trends over lachgas in dit hoofdstuk zijn:
• In 2016 had één op de twintig volwassenen ooit lachgas gebruikt en één op de vijftig deed dit in het
afgelopen jaar (§ 13a.2). De piek ligt in leeftijdsgroep 20-24 jaar.
• Het ooitgebruik van lachgas onder scholieren van 12-16 jaar is in 2017 hoger dan in 2015, maar dit
verschil is niet statistisch significant. Onder meisjes is het ooitgebruik wel statistisch significant gestegen
(§ 13a.3).
• Tussen 2015 en 2017 is het ooitgebruik van lachgas onder studenten van het MBO en HBO fors
toegenomen (§ 13a.3)

NATIONALE DRUG MONITOR

|

385

| JAARBERICHT 2018

• Gezondheidsincidenten gerelateerd aan lachgasgebruik lijken weinig voor te komen; wel werd bij het
NVIC een stijging geregistreerd in het aantal blootstellingen (§ 13a.6).
• Bij ‘doorsnee recreatief gebruik’ lijkt het risico op nadelige gezondheidseffecten gering; bij intensief
gebruik kunnen door vitamine B12-deactivatie neurologische en hematologische afwijkingen ontstaan
(§ 13a.7).

13A.2

Gebruik: algemene bevolking

Deze paragraaf beschrijft gegevens voor de volwassen bevolking van 18 jaar en ouder op basis van
gegevens uit de tweejaarlijkse Aanvullende Module Middelen van de Leefstijlmonitor (LSM-A middelen)
(zie bijlage D.2). In de Gezondheidsenquête 2017 wordt het gebruik van lachgas niet gemeten.

Kerncijfers 2016
Ongeveer een op de twintig mensen (4,9%) in de algemene bevolking van 18 jaar en ouder rapporteerde
in 2016 ooit in het leven wel eens lachgas te hebben gebruikt (LSM-A Middelen) (tabel 13a.2.1).
• Dit komt neer op circa 650 duizend volwassen Nederlanders die ooit lachgas gebruikten. Circa 260
duizend gebruikten lachgas in het afgelopen jaar en 70 duizend deden dat de afgelopen maand nog.
Dat is vergelijkbaar met de aantallen gebruikers van bijvoorbeeld cocaïne.
• In 2016 is voor het eerst lachgas opgenomen in de LSM-A Middelen meting, zodoende zijn er geen
trendgegevens beschikbaar.

Tabel 13a.2.1		Percentage en absolute aantal lachgasgebruikers in de bevolking van 18 jaar en ouder.
Peiljaar 2016

(18 jaar en ouder)

(%)

Absoluut aantal
(afgerond op 10.000)

Absoluut aantal
95% Betrouwbaarheidsinterval

Ooit

4,9

650.000

600.000-700.000

Laatste jaar

2,0

260.000

230.000-290.000

Laatste maand

0,5

70.000

50.000-85.000

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar en in de laatste maand. Het geschatte absolute aantal Nederlanders van 18 jaar en ouder dat lachgas gebruikt
is afgerond op tienduizendtallen. Bron: LSM-A Middelen/Leefstijlmonitor Trimbos, i.s.m. RIVM en CBS, 2016

Geslacht, leeftijd, opleidingsniveau, migratieachtergrond en stedelijkheid
De kerncijfers voor lachgas uit 2016 uit de LSM-A Middelen kunnen uitgesplitst worden naar
demografische kenmerken. Lachgas wordt in uiteenlopende groepen van de bevolking gebruikt maar er
zijn wel verschillen in prevalentie naar demografie.
• Meer mannen dan vrouwen gebruiken lachgas.
• Consumptie van lachgas komt het meest voor onder jongvolwassenen tussen 20 en 24 jaar.
• Minder laagopgeleiden dan hoogopgeleiden gebruiken lachgas.
• Volwassenen met een niet-Westerse migratieachtergrond hebben minder vaak ervaring met lachgas
dan volwassenen met een Nederlandse achtergrond of Westerse migratieachtergrond. Dit geldt ook
voor laatste-jaar- en laatste-maand-gebruik.
• Gebruik van lachgas komt het meest voor in (zeer) sterk stedelijke gebieden.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

386

| JAARBERICHT 2018

Tabel 13a.2.2		
Gebruik van lachgas in de bevolking van 18 jaar en ouder naar demografie.
Peiljaar 2016
Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

4,9

2,0

0,5

Man

6,2

2,5

0,6

Vrouw

3,6

1,5

0,4

18-19

11,0

7,1

2,1

20-24

20,8

11,3

2,7

25-29

16,5

7,8

2,1

30-39

6,6

1,4

0,3

40-49

2,4

0,2

0,2

50-64

0,7

0,0

0,0

65+

0,2

0,0

0,0

Laagopgeleid

1,8

0,4

0,1

Middelbaar opgeleid

4,0

1,6

0,6

Hoogopgeleid

8,7

3,7

0,8

Nederlandse achtergrond

5,1

2,0

0,5

Westerse migratieachtergrond

4,4

1,7

0,5

Niet-Westerse migratieachtergrond

3,7

1,6

0,5

(Zeer) sterk stedelijk

6,6

2,7

0,7

Matig stedelijk

3,4

1,6

0,4

Weinig/niet stedelijk

2,6

0,9

0,3

Totaal
Geslacht

Leeftijd

OpleidingsniveauI

MigratieachtergrondII

Stedelijkheid

III

Percentage gebruikers ooit in het leven, in het laatste jaar, en de laatste maand. I. Opleidingsniveau: 18-24 jaar hoogst gevolgd niveau, 25 en ouder hoogst
behaald niveau: Laagopgeleid = basisonderwijs, LBO, MAVO, VMBO; Middelbaar opgeleid = MBO, HAVO, VWO; Hoogopgeleid = HBO of universiteit. II. Kenmerk
dat weergeeft met welk land een persoon verbonden is op basis van het geboorteland van de ouders of van zichzelf (zie ook bijlage A “Migratieachtergrond).
III. Stedelijkheid gecategoriseerd naar aantal adressen per vierkante kilometer in de woongemeente van de respondent: (zeer) sterk = 1.500 of meer adressen;
matig = 1.000 – 1.500 adressen; weinig = minder dan 1.000 adressen.
Bron: : LSM-A Middelen/Leefstijlmonitor Trimbos, i.s.m. RIVM en CBS, 2016.

Mate van consumptie
Van de laatste-jaar-lachgasgebruikers gebruikte de meerderheid één keer (42,5%) of een paar keer maar
minder dan maandelijks (47,6%). Een op de twintig (4,9%) van hen nam maandelijks en nog eens 5,0%
gebruikte meer frequent dan dat (LSM-A Middelen).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

387

| JAARBERICHT 2018

13A.3

Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

Deze paragraaf beschrijft gegevens over het gebruik van lachgas op basis van landelijke onderzoeken naar
middelengebruik onder representatieve steekproeven van scholieren van het voortgezet onderwijs en van
studenten van het HBO en MBO. Daarna worden gegevens gepresenteerd van uiteenlopende landelijke,
regionale en lokale onderzoeken in verschillende groepen jongeren en jongvolwassenen, die vaak vanwege
hun leefstijl, setting of persoonlijke kenmerken meer dan hun leeftijdgenoten middelen gebruiken.
Er is sprake van een algemene procentuele toename in de prevalentie van lachgasgebruik onder scholieren
en MBO/HBO- studenten (zie ook paragraaf ‘geslacht, leeftijd, schoolniveau, migratieachtergrond’).
Onder uitgaanders lijkt de populariteit van lachgas ook toe te zijn genomen.

Scholieren van het regulier onderwijs
Kerncijfers over het gebruik van middelen onder scholieren (12-16 jaar) worden om de twee jaar
alternerend gemeten in het Peilstationsonderzoek en de Health Behaviour in School-aged Children (HBSC)studie. Na afstemming binnen de Leefstijlmonitor is de meest recente HBSC-studie (uit 2017), wat betreft
de steekproef, vergelijkbaar met het Peilstationsonderzoek. De kerncijfers voor 2017 zijn uitgesplitst naar
demografie (Zie bronnentabel en bijlage D.7).

Kerncijfers 2017
In 2017 heeft bijna één op de tien (9,4%) scholieren van het voortgezet onderwijs ooit lachgas gebruikt,
een kwart van hen gebruikte in de laatste maand (Zie tabel 13a.3.1 en Stevens et al., 2018)

Trends in lachgasgebruik
Lachgasgebruik is in 2015 voor het eerst gemeten onder scholieren van 12-16 jaar. Sinds 2017 includeert
de HBSC-studie alle scholieren van 12-16 jaar in het voortgezet onderwijs (en niet alleen degenen in de
eerste vier leerjaren) en daarmee is deze studie vergelijkbaar met het Peilstationsonderzoek (Zie tabel
13a.3.1 en Van Dorsselaer et al., 2016).
• Het ooitgebruik van lachgas onder scholieren van 12-16 jaar is in 2017 met 9,4% hoger dan in 2015
(7,8%), maar dit verschil is niet statistisch significant. Onder meisjes is het ooitgebruik wel statistisch
significant gestegen (twee procentpunten).

Geslacht, leeftijd, schoolniveau, migratieachtergrond
Lachgasgebruik uitgesplitst naar demografische subgroepen van scholieren van 12-16 jaar in het
voortgezet onderwijs is weergegeven in tabel 13a.3.1.
• Er is in 2017 geen verschil (meer) in het lachgasgebruik tussen jongens en meisjes.
• Bij scholieren neemt het gebruik van lachgas procentueel toe met de leeftijd. Minder dan 4% van
de leerlingen van 12 jaar had in 2017 ervaring met lachgas, oplopend naar 16.9% van de 16-jarige
scholieren.
• In 2017 hebben meer scholieren op het VMBO-b dan op VMBO-t en het VWO ervaring met lachgas.
Het ooitgebruik op het VWO ligt lager dan op de andere niveaus. In de volwassen bevolking ligt het
gebruik van lachgas juist hoger onder hoogopgeleiden.
• Scholieren met een niet-Westerse migratieachtergrond hebben vaker ervaring met het gebruik van
lachgas dan scholieren zonder migratieachtergrond.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

388

| JAARBERICHT 2018

Tabel 13a.3.1		Percentage lachgasgebruikers onder scholieren van het voortgezet onderwijs van 12-16
jaar. Peiljaar 2017
2015

2017

Ooit (%)

Laatste maand (%)

Ooit (%)

Laatste maand (%)

7,8

2,4

9,4

2,5

Jongens

9,0

2,5

10,2

3,0

Meisjes

6,5

2,3

8,5

2,1

12

3,1

1,1

3,5

0,5

13

4,4

0,7

5,4

1,4

14

7,9

2,7

8,4

2,7

15

10,6

3,4

13,9

4,6

16

14,1

3,4

16,9

3,9

VMBO-b

8,6

3,2

13,7

-

VMBO-t

8,0

2,8

9,7

-

HAVO

7,9

2,3

9,9

-

VWO

6,6

1,2

5,8

-

Totaal
Geslacht

Leeftijd

Opleidingsniveau

Percentage lachgasgebruikers onder scholieren van het voorgezet onderwijs ooit, en in de laatste maand uitgesplitst naar demografische gegevens in 2015
en 2017. Bron: Peilstationsonderzoek Scholieren/Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM, 2015 en HBSC-Nederland/ Leefstijlmonitor, UU, Trimbosinstituut en SCP i.s.m. RIVM, 2017 (zie bijlage D.7)

Gebruik onder studenten van het MBO en HBO
In 2015 en 2017 is het gebruik van lachgas gemeten in een landelijk onderzoek onder respectievelijk
ongeveer 3.000 en 4.000 studenten van het MBO en het HBO (tabel 13a.3.2) (Tuithof, Van Dorsselaer,
& Monshouwer, 2018; Verdurmen, Van Dorsselaer, & Monshouwer, 2016).
• In 2017 heeft 28,7% van deze studenten ooit lachgas gebruikt en 6,4% deed dit in de afgelopen
maand.
• Meer jongens dan meisjes op het MBO en HBO gebruiken lachgas: 31,5% versus 25,9% gebruikte
ooit lachgas en 7,7% versus 5,1% in de laatste maand.
• Zestienjarige studenten van het MBO hebben vaker ervaring met lachgas dan leeftijdgenoten van het
voortgezet onderwijs (23,1% versus 16,8%). Verder zijn er geen verschillen tussen schooltypes (VO,
MBO, HBO) (Tuithof et al., 2018).
• In vergelijking met de peiling uit 2015, is het gebruik van lachgas ooit in het leven in twee jaar tijd
flink gestegen. In 2015 had bijna twee op de tien studenten ooit lachgas gebruikt (19,8%) en in
2017 was dit bijna drie op de tien (28,7%). Deze stijging deed zich voor in alle leeftijdsgroepen .
Het laatste-maand-gebruik was ook hoger in 2017 dan in 2015, maar deze verschillen waren niet
statistisch significant.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

389

| JAARBERICHT 2018

Gebruik onder speciale groepen jongeren en jongvolwassenen
In bepaalde groepen jongeren en jongvolwassenen ligt het gebruik van lachgas hoger dan onder
scholieren op reguliere middelbare scholen en in de algemene bevolking. Deze paragraaf beschrijft
wat er uit uiteenlopende onderzoeken bekend is uit landelijke en lokale onderzoeken in verschillende
groepen (uitgaande) jongeren en jongvolwassenen. De cijfers zijn niet vergelijkbaar vanwege verschillen
in leeftijdsgroepen en methoden van onderzoek. De uitkomsten geven wel een indicatie van verschillen
tussen (risico)groepen jongeren en jongvolwassenen. Ook al wordt het gebruik van lachgas waargenomen
in brede lagen van de bevolking, jongvolwassenen die (geregeld) uit gaan lijken toch de grootste gebruikers
te zijn. Op basis van de gegevens van deze onderzoeken lijkt lachgas toe te nemen in populariteit.

Gebruik in Amsterdam onder studenten van het MBO
Uit een lokale studie onder 1.972 Amsterdamse MBO-studenten bleek dat het lachgasgebruik in deze
groep hoger ligt dan het landelijk gemiddelde (tabel 13a.3.2) (Nabben, Luijk, Benschop, & Korf, 2017).
Bij de interpretatie hiervan is het belangrijk om rekening te houden met verschillen in meetmethoden,
waardoor een directe vergelijking met de kerncijfers niet mogelijk is.
• Lachgas wordt door MBO-studenten met diverse achtergrondkenmerken gebruikt.
• Laatste-jaar-gebruikers van lachgas zijn zowel jongens (45%) als meisjes (56%) en ruim twee derde
(69%) is tussen de 16 en 19 jaar oud.

Uitgaande jongeren en jongvolwassenen
Doorgaans is middelengebruik hoger onder jongeren en jongvolwassen die (vaak) uitgaan. In Het
Grote Uitgaansonderzoek (HGU2016) (Monshouwer, Van der Pol, Drost, & Van Laar, 2016) is het
middelengebruik van 4.905 uitgaande jongeren en jongvolwassenen van 15-35 jaar in kaart gebracht.
De respondenten van dit onderzoek vormen geen representatieve steekproef van alle uitgaande jongeren
en jongvolwassenen, en er zijn verschillen in de steekproeven van 2013 en 2016, zoals uitgaansfrequentie
of muziekvoorkeur (zie bijlage D.3).
• Lachgas staat met 37% na cannabis en ecstasy op nummer 3 van de lijst van ‘drugs’ met het hoogste
percentage laatste-jaar-gebruikers onder uitgaanders.
• In HGU2016 had meer dan de helft van de uitgaande jongeren en jongvolwassenen ooit wel eens
lachgas gebruikt en een op de tien in de afgelopen maand (tabel 13a.3.2).
• Gebruikers van lachgas doen dit overwegend incidenteel, 80% heeft het 1 of een paar keer gedaan
het afgelopen jaar. Eén procent gebruikt wekelijks.
• Voor een aantal middelen is aan laatste-jaar-gebruikers gevraagd: als je gebruikt, hoeveel gebruik
je dan meestal op een dag? Dit is apart uitgevraagd voor een uitgaansdag en een dag waarop niet
wordt uitgegaan. Gemiddeld gebruiken zij vijf ballonnen op een niet-uitgaansavond en vier op een
uitgaansavond.
Een jaar later is een vervolgstudie onder de laatste-jaar-gebruikers van lachgas uit HGU2016 uitgevoerd
om meer inzicht te krijgen in deze specifiekere groep (Nabben, Van der Pol, et al., 2017).
• Eén op de zeven respondenten (14%) had geen lachgas meer gebruikt, 17% gebruikte één keer en
55% gebruikte een paar keer, maar minder dan maandelijks.
• De gebruiksfrequentie ligt onder deze lachgasgebruikers van de vervolgmeting hoger dan onder
lachgasgebruikers in de algemene bevolking van 15 tot 35 jaar (LSM-A Middelen). Eén op de zeven
respondenten (14%) werd gedefinieerd als frequent gebruiker omdat zij het afgelopen jaar maandelijks
(7%) of vaker (6% een paar keer per maand, 1% wekelijks en 0,2% een paar keer per week) lachgas
gebruikten.
• De lachgas-startleeftijd lag tussen 13 en 33 jaar (gemiddeld 20 jaar).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

390

| JAARBERICHT 2018

• De meeste lachgasgebruikers hebben ervaring met alcohol, tabak en cannabis. Frequente gebruikers
van lachgas blowen vaker en zij hebben vaak ook al ervaring met ‘partydrugs’, psychedelica of nieuwe
psychoactieve stoffen (NPS).
De Antenne-monitor volgt het middelengebruik in het Amsterdamse uitgaansleven middels een
panelstudie met sleutelfiguren uit het uitgaansleven en vragenlijsten onder wisselende groepen jongeren
en jongvolwassenen.
• De monitor signaleert dat onder club- en festivalbezoekers het gebruik van lachgas in 2017 populairder
lijkt dan ooit, zowel op straat, thuis als op feesten. Van de club-en festivalbezoekers in 2017 had 71%
ooit lachgas gebruikt, gemiddeld voor het eerst op hun 21e jaar. Ruim de helft (52%) gebruikte het
laatste jaar lachgas en 22% in de laatste maand (Nabben, Luijk, & Korf, 2018) (tabel 13a.3.2).
• Het percentage laatste-jaar-gebruikers van lachgas daalde tussen 1998 en 2008, maar vervijfvoudigde
naar 57% in 2013. In 2017 is het aandeel recente gebruikers met 52% stabiel, maar er zijn verschillen
in trends tussen clubgangers (toename) en festivalbezoekers (afname).
• In het dancemilieu wordt lachgas vooral als een secundair middel gebruikt en vaak in combinatie
met andere drugs. In de ‘urbanscene’ zien panelleden een duidelijke toename bij jonge groepen met
weinig drugservaring.
• Het middel wordt het meest gebruikt onder 20-24 jarigen, vaker onder studenten dan niet-studenten
en vaker in clubs dan op festivals.

Tabel 13a.3.2		

Percentage lachgasgebruikers onder verschillende groepen studenten en uitgaanders

Peiljaar

Leeftijd (jaar)

Ooit (%)

Laatste
maand (%)

2017

16-18 jaar

28,7

6,4

2015

16-18 jaar

19,8

5,2

Amsterdam

2016

19 (gemiddeld)

27,5

9,4

Nederland

2016

22 (gemiddeld)

53,5

10,6

2008

25 (gemiddeld)

24,4

2,8

2013

24 (gemiddeld)

71,4

32,7

2017

26 (gemiddeld)

70,9

21,8

Locatie
Studenten van het MBO en HBO

Nederland

Studenten MBO
Bezoekers van party’s, festivals en clubs

I

Bezoekers van clubs, ravesII en festivals

Amsterdam

Percentage gebruikers die ooit en in de laatste maand lachgas gebruikten. Door verschillen in meetmethoden is een directe vergelijking niet mogelijk. I.
(Frequente) bezoekers van party’s en clubs geworven via online community’s, websites en fora over feesten, party’s en festivals. II. Raves zijn underground
feesten “op verscholen, liefst moeilijk vindbare plekken: onder bruggen, in afgelegen loodsen of een oud schoolgebouw”, het zijn “semi-illegale feesten op
alternatieve locaties, vaak op het laatste moment bekend gemaakt via sociale media” (Nabben et al., 2018). In Amsterdam gingen in 2017 naar schatting 5.000
tot 10.000 personen naar raves, per rave werden 200 tot 800 bezoekers gesignaleerd (Nabben et al., 2018). Bronnen: MBO-HBO middelenmonitor (Tuithof et
al., (2018) en Verdurmen et al., (2016); Antenne 2016 (Nabben, Luijk, et al., (2017); Het Grote Uitgaansonderzoek 2016 (Monshouwer et al, (2016); Antenne 2017
(Nabben et al., 2018).

Kwetsbare groepen
Het lachgasgebruik onder kwetsbare groepen is nog niet kwantitatief in kaart gebracht. Het rapport
‘Roes met een luchtje’ (Nabben, Van der Pol, et al., 2017), beschrijft de ervaringen van veldwerkers uit
verschillende regio’s (ruraal en stedelijk) met lachgasgebruik onder ‘hangjongeren’.
• Lachgasgebruik onder hangjongeren wordt gezien in zowel rurale als stedelijke gebieden. De omvang
van het gebruik in deze groepen is niet bekend.
• In de stedelijke gebieden worden veel schoolverlaters en plegers van kleine strafbare feiten gezien door
veldwerkers. Een quote van een veldwerker luidt: “Chillen op straat en lachgas nemen uit verveling
of baldadigheid is niet ongewoon.”

NATIONALE DRUG MONITOR

|

391

| JAARBERICHT 2018

• In de rurale gebieden worden deze groepen omschreven als ‘lastige buitengroepen’ en ‘groepen waar
vanuit huis minder sociale controle is’.

13A.4

Problematisch gebruik

Problematisch lachgasgebruik kent geen uniforme definitie. Er zijn geen systematisch verzamelde gegevens
beschikbaar over problematisch gebruik van lachgas. Wel is bekend dat hoe vaker en hoe meer lachgas
wordt gebruikt, hoe vaker craving (de onweerstaanbare zin om opnieuw te gebruiken) en gewenning
worden ervaren. Op grond hiervan kan het risico op verslaving niet uitgesloten worden (Van Goor, 2018).
In het rapport ‘roes met een luchtje’ (Nabben, Van der Pol, et al., 2017) werd beschreven dat in een
follow-up survey van Het Grote Uitgaansonderzoek (2016) onder zwaardere gebruikers van lachgas
(ooit in hun leven maandelijks of vaker en/of meer dan 10 ballonnen gebruikt) een screeningsvragenlijst
voor afhankelijkheid is afgenomen (Severity of Dependence Scale). Hoewel dit instrument niet is
gevalideerd voor lachgasgebruik, geeft het mogelijk toch een indicatie van problematisch lachgasgebruik
of afhankelijkheid (Nabben, Van der Pol, et al., 2017).
• Over het algemeen werd laag gescoord op deze vragenlijst, maar toch maakte 17% van de zwaardere
gebruikers zich ten minste een beetje zorgen over het lachgasgebruik en 20% wil ten minste soms
stoppen met het gebruiken van lachgas.
In het rapport worden ook de uitkomsten van een veldonderzoek beschreven, waarin onder andere aan
jongeren werd gevraagd of zij in hun omgeving lachgasverslaving zien voorkomen.
• Het merendeel van de jongeren vond dat lachgas niet verslavend is. Een aantal respondenten beschrijft
mensen in hun persoonlijke omgeving die in hun optiek geen maat meer kunnen houden met lachgas.
In de Amsterdamse Antenne-monitor 2017 was een op de negen (11%) laatste-jaar-gebruikers van
mening dat hij of zij te veel of te vaak lachgas gebruikt. Dit percentage was onder de clubgangers wat
hoger dan onder de festivalgangers (14% versus 6%) (Nabben et al., 2018).

13A.5

Gebruik: internationale vergelijking

Algemene bevolking
Het European Monitoring Center for Drugs and Drug Addiction (EMCDDA) rapporteert niet over het
gebruik van lachgas in de lidstaten van de EU. Een aantal landen heeft nationale schattingen gerapporteerd
over het gebruik van lachgas in de algemene bevolking. Verschillen in methoden en in de vragen zorgen
er echter voor dat de resultaten van verschillende landen niet met elkaar vergeleken kunnen worden.
In de Verenigde Staten zijn gegevens over lachgasgebruik in de algemene bevolking verzameld door de
Substance Abuse and Mental Health Services Administration (SAMHSA) (Substance Abuse and Mental
Health Services Administration [SAMHSA], 2018). De cijfers uit het Verenigd Koninkrijk zijn afkomstig uit
de British Crime Survey 2018 (Home Office, 2018).
• In Engeland is het laatste-jaar-gebruik sinds 2013 stabiel gebleven; in de VS is er voor het ooitgebruik
sprake van een kleine stijging sinds 2016 (tabel 13a.5.1).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

392

| JAARBERICHT 2018

Tabel 13a.5.1		Consumptie van lachgas onder de algemene bevolking van een aantal landen: verschillende
leeftijdsgroepen

Land

Jaar

Leeftijd (jaar)

Ooitgebruik (%)

Laatste-jaargebruik (%)

Verenigde Staten

2017

18+

5,1

-

Verenigde Staten

2016

18+

4,8

-

Nederland

2016

18+

4,9

2,0

Verenigd Koninkrijk
(Engeland en Wales)

2017

16-59

-

2,3

Percentage gebruikers ooit in het leven en in het laatste jaar. Verschillen in peiljaar, meetmethoden en steekproeven bemoeilijken een precieze vergelijking
tussen landen. De tabel is geordend op het percentage ooitgebruikers. - = Niet gemeten. Bronnen: LSM-A Middelen, SAMHSA (2018) en British Crime Survey
(2018).

Er zijn geen internationaal vergelijkbare onderzoeken naar lachgasgebruik onder jongeren uitgevoerd.
Lachgasgebruik is ook niet uitgevraagd in de ESPAD (European School Survey Project on Alcohol and
Other Drugs) onder 15- en 16-jarige scholieren van het middelbaar onderwijs.

13A.6

Hulpvraag en incidenten

Er zijn geen gegevens beschikbaar over het aantal mensen dat hulp zoekt bij de verslavingszorg of wordt
opgenomen in algemene ziekenhuizen vanwege het gebruik van lachgas.
De Monitor Drugsincidenten (MDI) en het Letsel Informatie Systeem (LIS) (zie bijlage D.6) houden
gegevens bij over de aard en omvang van acute drugsgerelateerde gezondheidsincidenten (Lameijer,
Wijers, Croes, De Ruiter, & Valkenberg, 2018). De informatie wordt verzameld in een aantal regio’s en geeft
geen totaaloverzicht van het absolute aantal drugsgerelateerde gezondheidsincidenten in heel Nederland.
Daarnaast registreert het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) informatieverzoeken van
artsen en andere medisch professionals over vermoede blootstellingen aan middelen. Bij beide bronnen
worden intoxicaties niet analytisch/toxicologisch geverifieerd.
• In totaal zijn 29 incidenten met lachgas geregistreerd bij het MDI in 2017, op een totaal van 5.905
drugsincidenten. Bij twee derde van deze incidenten was lachgas de enige gebruikte drug.
• Het aantal informatieverzoeken over blootstellingen geregistreerd door het NVIC over ‘recreatief
gebruik’ van lachgas verviervoudigde bijna: van 13 in 2015 naar 48 in 2017.
• Opmerkelijk is ook de toename van het aantal meldingen bij het NVIC over langdurig, intensief gebruik,
waarbij in sommige gevallen honderden patronen per dag werden geïnhaleerd (Kan et al., 2018).
Toch suggereren beide bronnen suggereren dat lachgasincidenten relatief weinig voorkomen.

13A.7

Ziekte en sterfte

Ziekte
Het gebruik van lachgas kan naast de verwachte positieve effecten, ook nadelige bijwerkingen met zich
meebrengen. De gezondheidsrisico’s van lachgas zijn onder te verdelen in risico’s op de korte, en risico’s

NATIONALE DRUG MONITOR

|

393

| JAARBERICHT 2018

op de lange termijn. In 2016 is door het RIVM in opdracht van de Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit
(NVWA) een rapport gepubliceerd over de gezondheidsrisico’s van lachgas.

Risico’s op korte termijn
Naast de gewenste effecten rapporteren gebruikers ook ongewenste effecten. In het (vervolg)onderzoek
onder uitgaanders in 2017 (Nabben, Van der Pol, et al., 2017) zijn de meest voorkomende effecten die
tijdens of kort na lachgasgebruik optreden hoofdpijn, duizeligheid en tintelingen van handen en voeten.
• Elk van deze acute effecten werd door ongeveer één op de drie gebruikers genoemd. Daarna volgen
verwardheid, misselijkheid en craving (hunkering om opnieuw te gebruiken).
• Uitgaanders die minstens één keer per maand lachgas gebruiken ervaren anderhalf tot twee keer zo
vaak één of meer acute negatieve effecten dan degenen die minder vaak gebruiken.
• Bij degenen die één of meer acute negatieve effecten hadden ervaren, varieerde het gemiddelde aantal
ballonnen op een typische gebruiksdag tussen 5,4 en 10,3, versus 4,1 bij degenen die geen klachten
rapporteerden.
• Bij recreatief gebruik van lachgas, met minder dan 10 lachgasballonnen per gebeurtenis, maandelijks
of minder, worden geen negatieve gezondheidseffecten op korte termijn verwacht (RIVM, 2016).

Risico’s op lange termijn
Lachgas is niet carcinogeen. Bij langdurig, zeer intensief gebruik van lachgas kan een tekort aan vitamine
B12 ontstaan, wat kan leiden tot bloedziekten en neurologische effecten (Dong et al., 2018). Er zijn geen
andere specifieke gezondheidseffecten op de lange termijn bekend (RIVM, 2016).

Sterfte
Cijfers over sterfte door lachgas in Nederland ontbreken. In een casereview studie van Garakani et al.
(2016) worden 11 publicaties beschreven met in totaal 29 sterfgevallen als direct gevolg van overmatig
lachgasgebruik. Deze ‘cases’ speelden niet in Nederland. In de meeste gevallen werd het slachtoffer
gevonden met een zak of mondkapje naast een (professionele) lachgascilinder. In 10 gevallen werd lachgas
aangetroffen in de bloedbaan, waarbij acute verstikking en acute hartritmestoornissen de doodsoorzaak
waren (Garakani et al., 2016).

13A.8

Aanbod en markt

Lachgas valt sinds 1 juli 2016 onder de Warenwet door een besluit van het Europese Hof. Dat betekent
dat de verkoper van lachgas aan de verplichtingen van de Warenwet dient te voldoen. Er zijn geen
aanwijzingen gevonden voor ernstige gezondheidsrisico’s, concludeert het rapport van het RIVM (RIVM,
2016). Daarom was er geen reden voor handhavend optreden door de NVWA op grond van de Warenwet.
Verkoop, handel, bezit en gebruik van lachgas is ook niet strafbaar (Van Goor, 2018).
De aanbodkant van de lachgasmarkt is heel gevarieerd. Volgens Nabben & Van der Pol, et al., (2017)
kan deze “ruwweg onderverdeeld worden in vier categorieën: de detailhandel; de groothandel; de
online verkoop en de bezorgdiensten; en de verkoop op privéfeestjes (in het uitgaanscircuit en op
straat)”(Nabben, Van der Pol, et al., 2017).

Beperkende maatregelen bij lachgasverkoop
Omdat lachgas onder de warenwet valt, en ook veel gebruikt wordt in de voedingsindustrie, kan de
verkoop en het bezit van lachgas niet verboden worden. De gemakkelijke beschikbaarheid ook gezien als
een belangrijke factor in de populariteit van lachgas bij jongeren (Van Amsterdam, Nabben, & Van den

NATIONALE DRUG MONITOR

|

394

| JAARBERICHT 2018

Brink, 2015). Om de verkoop aan ‘recreatieve gebruikers’ in te dempen, zijn er wel vrijwillige beperkende
maatregelen te bedenken die zowel detailhandels als groothandels en onlineverkoopdiensten toe kunnen
passen. Bijvoorbeeld zouden zij niet meer kunnen verkopen aan minderjarigen, of afspraken kunnen
maken rondom de presentatie van lachgaspatronen, of een maximum aantal patronen per klant hanteren
(Nabben, Van der Pol, et al., 2017). Het RIVM concludeert in ieder geval, naar aanleiding van een vraag
vanuit het Coördinatiepunt Assessment en Monitoring nieuwe drugs (CAM), dat alle leveranciers (inclusief
de detailhandel) van lachgas moeten voldoen aan de notificatieplicht voor het leveren van lachgas onder
de CLP (indeling, etikettering en verpakking / Classification, Labelling and Packaging) wetgeving. Via
het CLP register is de identiteit van legale leveranciers te achterhalen. Wanneer het volume echter meer
dan 1.000 kg per jaar betreft, moeten leveranciers ook voldoen aan de andere eisen van REACH (het
Europees systeem voor registratie, evaluatie, autorisatie, en restrictie van chemicaliën), die stelt dat
bepaalde informatie over veilig gebruik aanwezig moet zijn (Venhuis & Keizers, 2018).

13.B Ketamine
Inleiding
Ketamine wordt vooral gebruikt als een middel tegen pijn of als narcosemiddel in de (dier)geneeskunde.
Vanwege deze toepassing valt ketamine onder de geneesmiddelenwet en niet onder de Opiumwet.
Zonder vergunning of doktersrecept, is het produceren, verhandelen of in bezit hebben van ketamine
dus strafbaar.
Ketamine wordt door recreatieve drugsgebruikers genomen als dissociatief tripmiddel, waarbij er een
scheiding optreedt tussen lichaam en geest. De drug wordt dan gesnoven of geïnjecteerd. Wanneer het
middel wordt gesnoven treden de effecten op na 5 tot 15 minuten en houden ongeveer een uur aan. Bij
regelmatig gebruik van ketamine kan tolerantie optreden en/of geestelijke verslaving.
Ketamine werd jarenlang gebruikt door een kleine groep mensen die intense psychedelische ervaringen
zoeken, maar er zijn signalen voor een verbreding van het gebruikerspubliek. In Amsterdam hebben
narcosemiddelen zoals GHB, ketamine en lachgas al geruime tijd een vaste plek op de Amsterdamse
drugsmarkt, maar het zijn geen typische uitgaansdrugs, zoals de stimulantia.
Mogelijk is ketamine effectief bij de behandeling van therapieresistente depressie (Singh et al., 2017). In
Nederland wordt hiernaar ook onderzoek verricht (Joostensz, 2018). Ketamine zou ook een rol kunnen
spelen bij de behandeling van verslaving aan alcohol, cocaïne en opiaten, maar het onderzoek hiernaar is
nog beperkt (Jones, Mateus, Malcolm, Brady, & Back, 2018).

13B.1

Laatste feiten en trends

• In 2017 hadden bijna 150.000 volwassen Nederlanders ooit ketamine gebruikt (§13b.2).
• Onder studenten van het MBO en HBO blijft ketaminegebruik beperkt (§13b.3)
• Uitgaanders hebben vaker ervaring met ketamine en er lijkt sprake te zijn van ‘mainstreaming’
(§13b.3).
• Hoewel de ernst beperkt blijft, neemt het aantal gezondheidsincidenten met ketamine toe; het betreft
bijna altijd een combinatie met een andere drug (§13b.6).
• Het aantal monsters dat wordt aangeboden als ketamine neemt sinds 2014 toe; in 2017 is een flinke
stijging te zien in het aantal in het laboratorium geanalyseerde monsters (§13b.8).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

395

| JAARBERICHT 2018

13B.2

Gebruik: algemene bevolking

Deze paragraaf beschrijft gegevens voor de volwassen bevolking van 18 jaar en ouder op basis van
gegevens uit de tweejaarlijkse aanvullende Module Middelen van de Leefstijlmonitor (LSM-A Middelen)
2016 (zie bronnentabel en bijlage D.2).

Kerncijfers 2016
Ongeveer 1 procent van de bevolking van 18 jaar en ouder rapporteerde in 2016 ooit in het leven wel
eens ketamine te hebben gebruikt (LSM-A Middelen) (tabel 13b.2.1).
• In absolute aantallen zijn dit circa 150 duizend volwassen Nederlanders die ooit ketamine gebruikten,
en 20 duizend die dat de afgelopen maand nog deden.
• In 2016 is voor het eerst ketamine opgenomen in de LSM-A Middelen, zodoende zijn er nog geen
trendgegevens beschikbaar.

Tabel 13b.2.1		Percentage en absolute aantal ketaminegebruikers in de bevolking van 18 jaar en ouder.
Peiljaar 2016

(%)

Absoluut aantal
(afgerond op 10.000)

Absoluut aantal
95% Betrouwbaarheidsinterval

Ooit

1,1

150.000

120.000-180.000

Laatste jaar

0,5

60.000

50.000-80.000

Laatste maand

0,2

20.000

10.000-30.000

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar, in de laatste maand. Het geschatte absolute aantal Nederlanders van 18 jaar en ouder dat ketamine gebruikt is
weergeven in tienduizendtallen. Bron: LSM-A Middelen/Leefstijlmonitor Trimbos, i.s.m. RIVM en CBS, 2016

Geslacht
Volgens de gegevens uit de LSM-A Middelen gebruiken meer mannen dan vrouwen ketamine (tabel
13b.2.2). De prevalentie van ketamine is te laag om nader uit te splitsen naar leeftijd, opleidingsniveau,
migratieachtergrond en stedelijkheid.

Tabel 13b.2.2		Gebruik van ketamine in de bevolking van 18 jaar en ouder naar geslacht. Peiljaar 2016
Ooit (%)
Totaal

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

1,1

0,5

0,2

Man

1,6

0,7

0,2

Vrouw

0,6

0,3

0,2

Geslacht

Percentage volwassen gebruikers ooit in het leven, laatste jaar, en laatste maand, uitgesplitst naar geslacht. Bron: LSM-A Middelen/Leefstijlmonitor Trimbos,
i.s.m. RIVM en CBS, 2016.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

396

| JAARBERICHT 2018

Mate van consumptie
• Van de laatste-jaar-gebruikers van ketamine gebruikte de meerderheid het middel één keer (39,9%)
of een paar keer maar minder dan maandelijks (41,7%) (LSM-A Middelen).

13B.3

Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

Het gebruik van ketamine wordt onder jongeren nog niet systematisch in kaart gebracht. Deze paragraaf
beschrijft wat er bekend is uit landelijke en lokale onderzoeken in verschillende groepen (uitgaande)
jongeren en jongvolwassenen.

Gebruik onder studenten van het MBO en HBO
In 2017 is het gebruik van ketamine gemeten in een landelijk onderzoek onder ongeveer 4.000 studenten
(16 t/m 18 jaar) van het MBO en het HBO (tabel 13b.3.1) (Tuithof et al., 2018).
• Het ooitgebruik van ketamine onder studenten van het MBO en HBO ligt met 2,4% ongeveer op
hetzelfde niveau als 4-FA en 2C-B (beide ongeveer 2%). Het laatste maandgebruik is vergelijkbaar
met dat van 2C-B.
• De prevalentie van ooit- en laatste maand ketaminegebruik ligt voor jongens hoger dan voor meisjes
(tabel 13b.3.1).
• Over de gehele steekproef neemt de prevalentie toe naarmate de leeftijd stijgt.

Tabel 13b.3.1		Percentage ketaminegebruikers onder studenten van het MBO en HBO (16-18 jaar) in 2017.
Peiljaar 2017
Ooit (%)

Laatste maand (%)

2,4

0,7

Jongens

3,5

1,1

Meisjes

1,3

0,3

Totaal
Geslacht

Percentage ketaminegebruikers ooit en in de laatste maand onder studenten van het MBO en HBO (16-18 jaar). Bron: Middelenmonitor MBO-HBO (Tuithof,
Van Dorsselaer & Monshouwer, 2018).

Gebruik onder speciale groepen jongeren en jongvolwassenen
In bepaalde groepen jongeren en jongvolwassenen ligt het gebruik van ketamine hoger dan onder
scholieren op reguliere middelbare scholen en de algemene bevolking, zoals beschreven in de voorgaande
paragrafen.

Uitgaande jongeren en jongvolwassenen
In Het Grote Uitgaansonderzoek 2016 (HGU2016) is het middelengebruik van 4.905 uitgaande jongeren
en jongvolwassenen van 15-35 jaar in kaart gebracht. De respondenten van dit onderzoek vormen geen
representatieve steekproef van alle uitgaande jongeren en jongvolwassenen, en er zijn verschillen in de
steekproeven van 2013 en 2016, zoals uitgaansfrequentie of muziekvoorkeur (zie bijlage D.3).
• In HGU2016 had 17,3% van de uitgaande jongeren en jongvolwassenen ooit wel eens ketamine
gebruikt, 12,3% deed dit in het afgelopen jaar en 5,3% in de afgelopen maand.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

397

| JAARBERICHT 2018

De Antenne-monitor volgt het middelengebruik in het Amsterdamse uitgaansleven middels een
panelstudie met sleutelfiguren uit het uitgaansleven en surveys onder wisselende groepen jongeren en
jongvolwassenen.
• Vanuit de panelstudie onder sleutelfiguren in het uitgaansleven zijn er signalen dat ketamine
toegankelijker wordt. Er lijkt sprake te zijn van ‘mainstreaming’, op een afterparty maar ook tijdens
het uitgaan.
• Van de 639 deelnemers aan de survey in clubs en op festivals had in 2017 33,3% ooit in het leven
ketamine gebruikt, 25,7% in het afgelopen jaar en 15,2% had dit gedaan in de laatste maand (Nabben
et al., 2018).
• Zowel in het ooitgebruik als in het laatste-maand-gebruik is in 2013 een forse toename te zien ten
opzichte van 2008. In 2017 nam de prevalentie onder clubbezoekers weer toe, en nam deze onder
de festivalbezoekers af. Over de gehele populatie lijkt het gebruik enigszins gestabiliseerd (Nabben
et al., 2018).

Gebruik in Amsterdam onder studenten van het MBO
In een lokale studie onder 1.972 Amsterdamse MBO-studenten (Nabben, Luijk, et al., 2017) is gebleken
dat het ketaminegebruik in deze groep hoger ligt dan het landelijk gemiddelde (tabel 13b.3.2), en ook
hoger is dan het landelijke onderzoek onder MBO en HBO studenten. Bij de interpretatie hiervan is het
belangrijk om rekening te houden met verschillen in meetmethoden, waardoor een directe vergelijking
niet mogelijk is.
• Het aandeel laatste-jaar-gebruikers van ketamine stijgt met de leeftijd.
• Er zijn geen statistisch significante verschillen naar geslacht en etniciteit.
• De groep laatste-jaar-gebruikers onder niveau 1 en niveau 4 studenten van het MBO is groter dan bij
niveau 2 en niveau 3.

Tabel 13b.3.2		

Percentage ketaminegebruikers onder verschillende groepen studenten en uitgaanders.

Locatie

Peiljaar

Leeftijd (jaar)

Ooit (%)

Laatste
maand (%)

Studenten van het MBO en HBO

Landelijk

2017

16-18

2,4

0,7

Studenten van het MBO

Amsterdam

2016

19 (gemiddeld)

4,4

1,2

Bezoekers van party’s, festivals en clubsI

Landelijk

2016

22 (gemiddeld)

17,3

5,3

Bezoekers van clubs, ravesII en festivals

Amsterdam

2017

26 (gemiddeld)

33,3

15,2

2013

24 (gemiddeld)

28,8

11,7

Bezoekers van clubs in Amsterdam

Amsterdam

2008

25 (gemiddeld)

8,5

1,6

Percentage gebruikers die ooit en in de laatste maand ketamine gebruikten. Door verschillen in meetmethoden is een directe vergelijking niet mogelijk. I:
I. Frequente bezoekers van party’s en clubs geworven via online community’s, websites en fora over feesten, party’s en festivals. II. Raves zijn underground
feesten “op verscholen, liefst moeilijk vindbare plekken: onder bruggen, in afgelegen loodsen of een oud schoolgebouw”, het zijn “semi-illegale feesten op
alternatieve locaties, vaak op het laatste moment bekend gemaakt via sociale media”(Nabben et al., 2018). In Amsterdam gingen in 2017 naar schatting 5.000
tot 10.000 personen naar raves, per rave werden 200 tot 800 bezoekers gesignaleerd (Nabben et al., 2018). Bron: Middelengebruik onder studenten van 16-18
jaar op het MBO en het HBO 2015 (Verdurmen et al., 2016); Antenne 2016 (Nabben, Luijk, et al., 2017), Het grote uitgaansonderzoek (Monshouwer et al., 2016),
Antenne 2017 (Nabben et al., 2018), Antenne 2008 (Benschop et al., 2009).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

398

| JAARBERICHT 2018

13B.4

Problematisch gebruik

• Bij frequent ketaminegebruik treedt snel tolerantie op. Men kan geestelijk afhankelijk raken van
ketamine.
• Het is niet bekend hoe groot de omvang is van problematisch ketaminegebruik in Nederland.

13B.5

Gebruik: internationale vergelijking

Algemene bevolking
Het EMCDDA verzamelt geen gestandaardiseerde gegevens over het gebruik van ketamine in de lidstaten
van de Europese Unie, Noorwegen en Turkije. In de Verenigde Staten worden de gegevens over het
drugsgebruik in de algemene bevolking verzameld door de SAMHSA. De cijfers uit het Verenigd Koninkrijk
zijn afkomstig uit de British Crime Survey 2018.
• Volgens de gegevens uit de Crime Survey in het Verenigd Koninkrijk nam het ooitgebruik van ketamine
in de bevolking van 16-59 jaar toe van 1,3% in 2007/2008 naar 2,8% in 2017/2018 (Home Office,
2018). Het laatste-jaar-gebruik schommelde over de jaren maar verdubbelde van 0,4% in 2016/2017
naar 0,8% in 2017/2018. De toename deed zich vooral voor onder 16-24-jarigen (tabel 13b.5.1).
• In de Verenigde Staten had in 2017 1,4% van de bevolking van 18 jaar en ouder ooit ketamine
geconsumeerd. Dit percentage is niet veranderd ten opzichte van 2016 (SAMHSA, 2018).

Tabel 13b.5.1		Consumptie van ketamine onder de algemene bevolking van een aantal landen:
verschillende leeftijdsgroepen

Jaar

Leeftijd (jaar)

Ooitgebruik (%)

Laatste-jaargebruik (%)

Verenigd Koninkrijk
(Engeland en Wales)

2017

16-59

2,8

0,8

Verenigde Staten

2017

18+

1,4

-

12+

1,3

-

18+

1,1

0,5

Land

Nederland

2016

Percentage gebruikers ooit in het leven en in het laatste jaar. Verschillen in peiljaar, meetmethoden en steekproeven bemoeilijken een precieze vergelijking
tussen landen. De tabel is geordend op het percentage ooitgebruikers. - = Niet gemeten. Bronnen: LSM-A Middelen, SAMHSA (2018) en British Crime Survey
(2018).

Jongeren
Er zijn geen internationaal vergelijkbare cijfers beschikbaar over het gebruik van ketamine onder jongeren.
In de ESPAD wordt wel het gebruik van LSD en andere hallucinogene middelen geregistreerd in een
internationaal goed vergelijkbare studie over 35 landen (2015) onder 15- en 16-jarige scholieren van het
middelbaar onderwijs.
• Het ooitgebruik van LSD of andere hallucinogenen ligt in Nederland op 2% (jongens 2%, meisjes
1%), rond het gemiddelde van alle landen 2% (zowel voor jongens als voor meisjes) (Kraus, Leifman,
& Vicente, 2016).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

399

| JAARBERICHT 2018

• Ketamine zou onder ‘andere hallucinogenen’ geschaard kunnen worden. Aangezien het hier gaat om
het totaal van het gebruik van hallucinogenen, worden de prevalenties van de andere landen hier niet
uitgebreid gepresenteerd.

13B.6

Hulpvraag en incidenten

Verslavingszorg
Ketamine kan leiden tot problematiek waarvoor een hulpvraag wordt gedaan in de verslavingszorg, maar
dit aantal is gering. Verslavingszorginstellingen leveren geanonimiseerde gegevens over de hulpverlening
aan via het Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem (LADIS) (Wisselink, Kuijpers, & Mol, 2016).
De meest recente gegevens gaan over 2015.
• Hulpvraag bij ketamineproblematiek valt onder de categorie ‘overige hulpvragen’. In totaal waren er
28 geregistreerde gevallen in 2015.
• Er zijn geen trendgegevens beschikbaar over ketamineproblematiek.

Incidenten
De Monitor Drugsincidenten (MDI) en het Letsel Informatie Systeem (LIS) (zie bijlage D.6) houden
gegevens bij over de aard en omvang van acute drugsgerelateerde gezondheidsincidenten (Lameijer et
al., 2018). De informatie wordt verzameld in een aantal regio’s en geeft geen totaaloverzicht van het
absolute aantal drugsgerelateerde gezondheidsincidenten in heel Nederland.
• In de MDI zijn registraties van incidenten met ketamine relatief beperkt, maar wel wordt gezien dat
het aandeel op alle drugsincidenten toeneemt. Bij de meerderheid van deze incidenten wordt ketamine
gebruikt in combinatie met andere drugs.
• Ketamine-intoxicaties worden het meest gemeld door EHBO’s op feesten. Tussen 2009 en 2017 nam
bij EHBO’s het aandeel van incidenten waarbij ketamine betrokken was (als enige drug of in combinatie
met andere drugs) toe: van 2,7% in 2009 naar 6,3% in 2016, met een verdere stijging naar 8,2% in
2017.
• In het merendeel van de gevallen (ruim 60%) betrof het van een intoxicatie met meerdere drugs. De
meest geregistreerde mengintoxicatie met ketamine in 2017 was met ecstasy (52%), gevolgd door
cocaïne (28%) en GHB (27%). Bij de helft (51%) van alle ketamine-intoxicaties was ook alcoholgebruik
in het spel.
Bij het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) wordt eveneens een lichte stijging van het
aantal informatieverzoeken over vergiftigingen met ketamine bij personen van 13 jaar en ouder gezien;
in totaal 29 blootstellingen in 2017, tegenover 22 in 2016 en 18 in 2015 (Kan et al., 2018).

13B.7

Ziekte en sterfte

Ziekte
Naast de verwachte effecten kunnen er door het gebruik van ketamine ook bijwerkingen optreden en zijn
er risico’s op de korte en op de lange termijn.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

400

| JAARBERICHT 2018

Risico’s op korte termijn
Door het gebruik van ketamine kunnen bijwerkingen ontstaan: verwardheid, misselijkheid en braken,
buikpijn of bewusteloosheid. Daarbij bestaat de kans op een bad-trip: door de intensiteit van de ervaring
kan men angstig worden. Het gebruik van ketamine zorgt ook voor minder motorische controle, hierdoor
bestaat de kans op vallen. Tenslotte zou ketamine kunnen zorgen voor spierverstijving of –verlamming.

Risico’s op lange termijn
Bij langdurig en veelvuldig gebruik bestaat het risico om (ernstige) blaas- en nierproblemen te ontwikkelen
(Myers, Bluth, & Cheung, 2016). Hoewel deze klachten veelvuldig zijn beschreven in wetenschappelijke
studies, ontbreken gegevens over de omvang. Deze problemen zouden deels reversibel zijn bij stoppen
met het gebruik (Wood et al., 2011). Daarnaast rapporteren langdurige gebruikers hevige aanvallen van
buikpijn, die zij ook wel een “K-kramp” noemen (Muetzelfeldt et al., 2008). De klachten begonnen met
bloed in de urine, vaak naar het toilet moeten, kleine beetjes plassen of niet meer plassen.
Eerst uit dieronderzoek, nu ook uit menselijke studies, blijkt ook dat herhaaldelijk ketaminegebruik
cognitieve functies verstoort, met name het geheugen (Morgan & Curran, 2012). Als laatste bestaat het
risico op (geestelijke) afhankelijkheid van ketamine.

Sterfte
Het precieze aantal sterfgevallen door het gebruik van ketamine in Nederland is niet bekend. In de
Doodsoorzakenstatistiek van het CBS valt ketamine onder dezelfde code als andere verdovingsmiddelen
(zie bijlage D.1). Voor Engeland zijn wel recente cijfers bekend. Deze kunnen ook niet-Britse personen
betreffen, die zijn overleden in Engeland (Office for National Statistics, 2016).
• In 2015 zijn er in totaal twaalf sterftegevallen geregistreerd waarbij ketamine genoemd werd op de
overlijdensakte.
• Bij zeven personen was ketamine de enige genoemde drug op de akte, maar mogelijkerwijs zou ook
alcohol in het spel kunnen zijn geweest. (Office for National Statistics, 2016)

13B.8

Aanbod en markt

Het Drugs Informatie en Monitoring Systeem (DIMS) monitort de markt van illegale drugs (Van der
Gouwe & Rigter, 2018). Daarvoor wordt gebruikgemaakt van de analyse van stoffen die aanwezig zijn
in drugsmonsters die consumenten bij instellingen voor verslavingszorg inleveren. Een deel van deze
monsters wordt herkend bij de instelling zelf. Monsters met onbekende samenstelling en alle monsters in
poedervorm, zoals cocaïne, worden doorgestuurd naar het laboratorium voor chemische analyse. Sinds
2017 worden ketaminepoeders op het Trimbos-instituut geanalyseerd met een FT-IR (Fourier-TransformInfraroodspectroscopie). Monsters met een onbekende samenstelling worden doorgestuurd naar het
laboratorium voor chemische analyse.
• Ketamine wordt steeds vaker bij het DIMS aangeboden, hetgeen erop duidt dat er in Nederland een
aanzienlijke en vermoedelijk groeiende groep gebruikers bestaat voor dit middel, iets wat door ander
bronnen wordt bevestigd (Monshouwer et al., 2016; Nabben, Benschop, & Korf, 2016; Nabben et
al., 2018).
• In 2017 waren 3,68% van de ingeleverde samples aangekocht als ketamine, in 2016 was dit 2,72%.
Dit betekent dat het aandeel ketaminesamples in 2017 met 35% is gestegen ten opzichte van 2016.
• Na een kleine terugval in 2014 zet de stijging in het aantal monsters met ketamine in 2017 door.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

401

| JAARBERICHT 2018

• Na 4-FA (684) is ketamine (441) de meest aangeleverde ‘NPS’ bij het DIMS in 2017. Tabel
13b.8.1 toont ter vergelijking de aantallen monsters waarin ook daadwerkelijk 4-FA en ketamine is
aangetroffen. Hieruit blijkt dat ketamine vaker is aangetroffen dan 4-FA, ondanks het grotere aantal
als 4-FA verkochte samples. Dit kan komen door de gedaalde zuiverheid van 4-FA, en omdat niet elk
sample door het DIMS wordt doorgestuurd naar het laboratorium of op de FT-IR wordt getest.
• Van de 438 als ketamine gekochte poeders bevatten er 375 (86%) daadwerkelijk ketamine,
met een gemiddeld gehalte van 75% ketamine base. De overige poeders bevatten stoffen zoals
chloorfeniramine of lidocaïne.

Tabel 13b.8.1		Aantal in het laboratorium of met FT-IR geanalyseerde monsters met ketamine en andere
NPS, vanaf 2007
2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

Totaal aantal
monsters

4.727

4.671

5.086

5.735

5.783

5.985

5.705

5.906

6.389

6.162

6.428

2C-B

21

75

81

79

61

78

76

170

114

138

179

4-FA

-

6

89

50

74

95

105

406

478

702

394

Ketamine

80

65

66

126

96

147

166

149

243

274

404

Gegevens over 2007-2017 betreffen alleen monsters (pillen, poeders, vloeistoffen e.d.) die in het laboratorium zijn geanalyseerd. Bron: DIMS, Trimbos-instituut.

Prijs
De Amsterdamse Antenne-monitor en het DIMS-project geven een indicatie van de prijs die een
consument betaalt voor een gram ketamine.
• Consumenten die bij DIMS hun ketaminemonster lieten testen betaalden in 2017 tussen de 10 en 60
euro (gemiddeld 25,10 euro) per gram ketamine (Van der Gouwe & Rigter, 2018).
• Volgens de Amsterdamse Antenne-monitor lag de meest gangbare prijs van ketaminepoeders in 2017
tussen 20-35 euro per gram (Nabben et al., 2018).

13.C Ritalin (methylfenidaat)
Inleiding
Methylfenidaat en sommige andere medicijnen die worden voorgeschreven aan kinderen en jongeren
met ADHD, worden ook gebruikt als zogenaamde ‘recreatieve’ drug, dat wil zeggen voor niet-medische
doeleinden, zonder voorschrift van een arts. Methylfenidaat is onder verschillende namen in de handel.
In dit hoofdstuk gebruiken wij de merknaam Ritalin waaronder het middel het meest bekend staat, maar
bedoeld worden alle vormen van methylfenidaat.
Ritalin is een stimulerend middel, verwant aan amfetamine, en valt onder de Opiumwet (Lijst I). Met
regelmaat verschijnen in de media berichten over een toename van dit recreatief’ gebruik onder jongeren.
Het onderzoek hiernaar is in Nederland echter nog zeer beperkt (Monshouwer et al., 2016). Ritalin is
echter geen onschuldig middel, in elk geval niet als het gaat om ‘recreatief gebruik’ (Van Amsterdam,
Opperhuizen, Koeter, & Van Den Brink, 2010).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

402

| JAARBERICHT 2018

13C.1

Laatste feiten en trends

Ongeveer een op de honderd volwassenen rapporteerde in 2016 in het laatste jaar ADHD-medicijnen
gebruikt te hebben. Ongeveer een derde van de laatste-jaar-gebruikers gebruikte in het laatste jaar
ADHD-medicijnen (ook) zonder recept (13c.2).
In 2015 heeft 2,5% van de scholieren in het voortgezet onderwijs ooit Ritalin (of andere ADHD-medicatie)
gebruikt zonder voorschrift van een arts (13c.3)

13C.2

Gebruik: algemene bevolking

In 2016 is via de Aanvullende Module Middelen van de Leefstijlmonitor (LSM-A Middelen) het gebruik
van ADHD-medicijnen gemeten onder de bevolking van 18 jaar en ouder. De LSM-A Middelen is een
tweejaarlijkse dieptestudie naar middelengebruik in de algemene bevolking, die naast de jaarlijkse
kernstudie Gezondheidsenquête/ Leefstijlmonitor wordt uitgevoerd voor meer verdiepende gegevens
over middelengebruik (zie bijlage D.2).

Kerncijfers 2016
Ongeveer één op de twintig volwassenen rapporteerde in 2016 ooit in het leven wel eens ADHDmedicijnen gebruikt te hebben en ongeveer 1% deed dit in het afgelopen jaar nog. Ruim een kwart van
de laatste-jaar-gebruikers (0,3%) nam in het laatste jaar ADHD-medicijnen (ook) zonder recept (tabel
13c.2.1). Dat komt neer op circa 50.000 personen.

Tabel 13c.2.1		Percentage en absolute aantal gebruikers ADHD-medicijnen met en (ook) zonder recept
in de bevolking van 18 jaar en ouder. Peiljaar 2016

Totaal (%)

Absoluut aantal
(afgerond op 10.000)

Absoluut aantal
95% Betrouwbaarheidsinterval

Ooit

2,6

340.000

300.000-390.000

Laatste jaar

1,1

150.000

120.000-180.000

Laatste maand

0,8

100.000

80.000-130.00

Laatste jaar

0,3

50.000

30.000-60.000

Laatste maand

0,1

20.000

<10.000-20.000

Gebruik ADHD-medicijnen

Gebruik ADHD-medicijnen (ook) zonder recept

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar en de laatste maand. I. Schatting van het aantal Nederlanders van 18 jaar en ouder dat ADHD-medicijnen
gebruikt is afgerond op tienduizendtallen. Bron: LSM-A/Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM en CBS, 2016.

Wat betreft het medisch gebruik rapporteert Stichting Farmaceutische Kengetallen dat zich in 2017 voor
het eerst een trendbreuk in de stijgende lijn van het aantal gebruikers van methylfenidaat voordeed
(Stichting Farmaceutische Kerngetallen, 2018).
• In 2016 verstrekten Nederlandse apotheken aan circa 230.000 personen één keer of vaker
methylfenidaat, waarvan 136.000 ouder dan 15 jaar.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

403

| JAARBERICHT 2018

• Dat betekent een sterke stijging sinds 2007, toen er bijna 100.000 (medische) gebruikers waren.
• In 2017 leek zich een kentering af te tekenen, met een daling naar 222.000 gebruikers. Deze daling
wordt vooral bepaald door de al eerder ingezette daling in voorschriften bij jongeren van 6 tot en
met 15 jaar

Geslacht, leeftijd, opleidingsniveau, migratieachtergrond en stedelijkheid
De kerncijfers voor het gebruik van ADHD-medicijnen uit 2016 kunnen beschreven worden aan de hand
van demografische kenmerken. De gegevens over gebruik zonder voorschrift zijn niet opgenomen in tabel
(13c.2.2) maar worden wel beschreven.
• Het gebruik van ADHD-medicijnen is hoger onder mannen dan onder vrouwen (tabel 13c.2.2). Dit
geldt ook voor gebruik (ook) zonder recept.
• Het gebruik van ADHD-medicijnen is met bijna 10% het hoogst in de groep 20-24 jarigen, daarna
volgen de 18-19 jarigen met 7,4%. Onder 50-plussers is het ooitgebruik minder dan 1%.
• 1,8% van de 18-19 jarigen gebruikte het laatste jaar zonder voorschrift van een arts; onder20-24
jarigen was dit percentage 2,2%.
• Over de gehele populatie zijn ooitgebruikers vaker hoogopgeleid; er zijn echter geen verschillen tussen
opleidingsniveaus in laatste-maand-gebruik. Hetzelfde geldt voor gebruik zonder recept.
De laatste-jaar-prevalenties van ADHD-medicijnen zijn te laag om uit te splitsen naar mate van consumptie.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

404

| JAARBERICHT 2018

Tabel 13.c.2.2	Gebruik van ADHD-medicijnen in de bevolking van 18 jaar en ouder, naar geslacht,
leeftijdsgroep, opleidingsniveau, migratieachtergrond en stedelijkheid. Peiljaar 2016
Ooit (%)

Laatste jaar (%)

Laatste maand (%)

2,6

1,1

0,8

Man

3,5

1,4

1,0

Vrouw

1,7

0,9

0,6

18-19

7,4

4,4

2,7

20-24

9,5

4,6

2,3

25-29

5,7

2,0

1,5

30-39

3,4

1,4

1,1

40-49

1,8

1,0

0,7

1,0

0,3

0,3

Laagopgeleid

2,0

0,9

0,8

Middelbaar opgeleid

2,8

1,2

0,8

Hoogopgeleid

2,9

1,3

0,8

Nederlandse achtergrond

2,6

1,2

0,8

Westerse migratieachtergrond

2,8

1,3

0,7

Niet-Westerse migratieachtergrond

2,1

0,7

0,4

(Zeer) sterk stedelijk

3,2

1,4

0,9

Matig stedelijk

2,4

0,9

0,7

Weinig/niet stedelijk

1,7

0,9

0,6

Totaal
Geslacht

Leeftijd

50-64
Opleidingsniveau

I

Migratieachtergrond

StedelijkheidII

Percentage gebruikers ooit, in het laatste jaar en in de laatste maand naar geslacht, leeftijdsgroep, opleidingsniveau, migratieachtergrond en stedelijkheid.
I. Opleidingsniveau: 18-24 jaar hoogst gevolgd niveau, 25 en ouder hoogst behaald niveau: Laagopgeleid = basisonderwijs, LBO, MAVO, VMBO; Middelbaar
opgeleid = MBO, HAVO, VWO; Hoogopgeleid = HBO of universiteit. II. Stedelijkheid gecategoriseerd naar aantal adressen per vierkante kilometer in de
woongemeente van de respondent: (zeer) sterk = 1.500 of meer adressen; matig = 1.000 – 1.500 adressen; weinig = minder dan 1.000 adressen. Bron: LSM-A/
Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM en CBS, 2016.

13C.3

Gebruik: jongeren en jongvolwassenen

Scholieren van het regulier onderwijs
Het gebruik van Ritalin wordt niet gemonitord in het Peilstationsonderzoek en de Health Behaviour in
School-aged Children (HBSC)-studie (zie bronnentabel en bijlage D.7), of in de ESPAD; wel werd in de
Nederlandse ESPAD-vragenlijst uit 2015 een extra vraag gesteld over ritalingebruik.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

405

| JAARBERICHT 2018

• Hieruit blijkt dat in 2015 2,8% van de scholieren van leerjaar 3 en 4 het regulier voortgezet onderwijs
ooit Ritalin (of andere ADHD-medicatie) heeft gebruikt zonder voorschrift van een arts. Dit percentage
nam toe met de leeftijd, van 1,3% onder 14-jarigen tot 3,8% onder 16-jarigen (ESPAD-Nederland,
Trimbos-Instituut, 2015).
Er zijn geen gegevens beschikbaar over trends in Ritalingebruik of over het gebruik in verschillende
demografische groepen.

Gebruik onder speciale groepen jongeren en jongvolwassenen
In bepaalde groepen jongeren en jongvolwassenen ligt het gebruik van Ritalin hoger dan onder scholieren
op reguliere middelbare scholen en de algemene bevolking.

Gebruik in Amsterdam onder studenten van het MBO
In een lokale studie onder 1.972 Amsterdamse MBO-studenten is gevraagd naar het gebruik naar Ritalin,
maar niet of ze dit op recept of recreatief gebruiken (Nabben, Luijk, et al., 2017).
• Eén op de tien mbo-studenten (11%) heeft ooit Ritalin gebruikt, 7% is laatste-jaar-gebruiker en 3%
laatste-maand-gebruiker (tabel 13c.3.1).

Uitgaande jongeren en jongvolwassenen
In Het Grote Uitgaansonderzoek (HGU2016) is het middelengebruik van 4.905 uitgaande jongeren en
jongvolwassenen van 15-35 jaar in kaart gebracht (Monshouwer et al., 2016). De respondenten vormen
geen representatieve steekproef van alle uitgaande jongeren en jongvolwassenen, en er zijn verschillen in
de steekproeven van 2013 en 2016, zoals uitgaansfrequentie of muziekvoorkeur (zie bijlage D.3).
• Bijna 1 op de 10 (9%) uitgaanders had recreatief Ritalin in het afgelopen jaar gebruikt en 1 op de 25
(4%) nog in de afgelopen maand.
• De meerderheid van de gebruikers (77%) neemt het middel niet meer dan een paar keer per jaar.
• Voor de grootste groep gebruikers (twee derde) is een betere concentratie een (heel) erg belangrijke
reden voor gebruik. Dit suggereert dat Ritalin (als het gaat om niet medische doeleinden) vooral
wordt gebruikt als prestatieverhogend middel voor studie/ werk en in mindere mate als ‘recreatieve’
uitgaansdrug.
• Onder frequente bezoekers van party’s en festivals is het percentage gebruikers van Ritalin wel hoger
dan onder degenen die hoogstens een paar keer per jaar deze gelegenheden bezoeken.
De Antenne-monitor volgt het middelengebruik in het Amsterdamse uitgaansleven. In 2017 is het gebruik
van Ritalin onder bezoekers van clubs en festivals uitgevraagd. Hierbij is geen onderscheid gemaakt tussen
gebruik met of zonder voorschrift.
• Bijna een kwart (22,1%) van de uitgaanders heeft ervaring met Ritalin; 11,4% gebruikte Ritalin nog
in het jaar voorafgaand aan het onderzoek en 3,4% nam het middel in de laatste maand.
• Ritalin wordt het meest gebruikt onder 20-24 jarigen, net zoals in de algemene bevolking.
• Studenten gebruiken vaker Ritalin dan niet-studenten (26,6% vs. 17,1%)

NATIONALE DRUG MONITOR

|

406

| JAARBERICHT 2018

Tabel 13.c.3.1

Percentage Ritalingebruikers onder verschillende groepen studenten en uitgaanders

Locatie

Peilaar

Gemiddelde
leeftijd (jaar)

Ooit (%)

Laatste
maand (%)

Bezoekers van party’s, festivals en clubsI

Landelijk

2016

22

16,8

4,1

Studenten van het MBO

Amsterdam

2016

19

11,0

3,0

Bezoekers van clubs, ravesII en festivals

Amsterdam

2017

26

22,1

3,4

Percentage ooitgebruikers en laatste-maand-gebruikers per groep. De cijfers in deze tabel zijn niet vergelijkbaar vanwege verschillen in leeftijdsgroepen en
methoden van onderzoek. De uitgaanders die deelnemen aan onderzoek zijn niet representatief voor alle uitgaanders. I. (Frequente) bezoekers van party’s en
clubs geworven via online community’s, websites en fora over feesten, party’s en festivals..II. Raves zijn underground feesten “op verscholen, liefst moeilijk
vindbare plekken: onder bruggen, in afgelegen loodsen of een oud schoolgebouw”, het zijn “semi-illegale feesten op alternatieve locaties, vaak op het laatste
moment bekend gemaakt via sociale media”(Nabben et al., 2018). In Amsterdam gingen in 2017 naar schatting 5.000 tot 10.000 personen naar raves, per rave
werden 200 tot 800 bezoekers gesignaleerd (Nabben et al., 2018). Bronnen: Antenne 2017 (Nabben et al., 2018); Antenne 2016 (Nabben, Luijk, et al., 2017), Het
grote uitgaansonderzoek (Monshouwer et al., 2016).

Kwetsbare groepen
Kwantitatieve studies over het gebruik van Ritalin onder kwetsbare groepen ontbreken. Het gebruik
hiervan wordt in Antenne 2016 (Nabben, Luijk, et al., 2017) door het panel kwetsbare jeugd wel kort
beschreven: Volgens een panellid varieert het drugsgebruik in de witte Vondelparkgroep waar ‘behalve
blowen en alcohol ook ecstasy, ketamine en speed op drum & bass en dubstepfeesten wordt gebruikt.
Ritalin wordt samen gebruikt, gedeeld en doorgegeven’ (Nabben, Luijk, et al., 2017).

13C.4

Problematisch gebruik

Er is nauwelijks iets bekend over problematisch gebruik onder gebruikers zonder voorschrift. Door de
Federatie Medisch Specialisten wordt in een richtlijn de kans op misbruik van ADHD-medicatie besproken.
Er wordt geconcludeerd dat deze middelen misbruikt kunnen worden, en dat dit aandacht verdient, vooral
omdat ADHD gepaard gaat met een verhoogd risico op verslaving. In deze richtlijn wordt wel genoemd
dat “stimulerende medicatie vaker door derden dan door de patiënt zelf misbruikt wordt” (Nederlandse
Vereniging voor Psychiatrie, 2015).
Het Bijwerkingencentrum Lareb registreerde tot november 2017 1318 meldingen over mogelijke
bijwerkingen gerelateerd aan het gebruik van methylfenidaat, waarvan 305 ernstige (Bijwerkingencentrum
Lareb, 2017b). Bijna de helft van de meldingen had betrekkingen op volwassenen. Relatief vaak gemeld
zijn hart- en vaataandoeningen, depressie, angst, zelfmoordneigingen en slapeloosheid. Er waren ook
drie sterfgevallen.

13C.5

Gebruik: internationale vergelijking

Algemene bevolking
Het EMCDDA verzamelt geen gestandaardiseerde gegevens over het gebruik van Ritalin in de lidstaten
van de Europese Unie, Noorwegen en Turkije.
In de Verenigde Staten worden gegevens verzameld over het gebruik van methylfenidaat in de
algemene bevolking van 18 jaar en ouder. In 2017 had 1,1% van de volwassenen in het afgelopen jaar
methylfenidaat gebruikt en 0,3% kon worden bestempeld als ‘misbruik’ (niet op of volgens voorschrift

NATIONALE DRUG MONITOR

|

407

| JAARBERICHT 2018

van de dokter) (SAMHSA, 2018). Dat is 29% van de laatste-jaar-gebruikers (vergelijkbaar met Nederland:
1,1% laatste-jaar-gebruik, waarvan 27% niet op recept).

13C.6

Hulpvraag en incidenten

Er zijn geen gegevens over het aantal mensen dat vanwege het gebruik van Ritalin hulp zoekt bij de
verslavingszorg of wordt opgenomen in algemene ziekenhuizen.
De Monitor Drugsincidenten (MDI) richt zich primair op recreatief drugsgebruik. Ritalin (methylfenidaat)
wordt niet standaard geregistreerd en wordt dan ook weinig in verband gebracht met drugsincidenten.
In 2017 registreerde de MDI 3 intoxicaties met ritalin (7 intoxicaties in 2016), allen in combinatie met
andere drugs.
Zie ook § 13c.4 en 13c.7 voor gegevens over bijwerkingen van ritalin.

13C.7

Ziekte en sterfte

Ziekte
Ritalin wordt gebruikt als medicijn bij ADHD. Er zijn een tal van bijwerkingen die direct kunnen ontstaan
door het gebruik van ritalin. Zeer vaak komt voor: hoofdpijn, verminderde eetlust, zich zenuwachtig
voelen, niet kunnen slapen, misselijk zijn en een droge mond.
Er is nog veel onduidelijk over de risico’s van ritalin op de lange termijn. Er zijn aanwijzingen dat langdurig
gebruik van ritalin (op voorschrift) de groei zou vertragen (Swanson et al., 2017), een verhoogde kans op
hart- en vaatziekten zou geven of psychische problemen kan veroorzaken (Bijwerkingencentrum Lareb,
2017b). Zie ook § 13.c.4.

Sterfte
Er zijn geen gestandaardiseerde kerncijfers beschikbaar over het aantal sterfgevallen veroorzaakt door
Ritalin in Nederland.
• Het Bijwerkingencentrum Lareb meldt wel 3 sterfgevallen die met ritalin in verband worden gebracht
(Bijwerkingencentrum Lareb, 2017a).
• Er zijn studies waarin plotselinge dood en het gebruik Ritalin worden beschreven (niet afkomstig uit
Nederland). In een case-controle studie van Gould et al. (2009), waarin kinderen die overleden waren
in een plotselinge dood werden vergeleken met kinderen die omkwamen bij een auto-ongeluk, was
Ritalin significant vaker aangetoond aanwezig te zijn in de bloedbaan (1,8% vs. 0,4%; Gould et al.,
2009) . Er werd niet aangetoond dat Ritalin de primaire doodsoorzaak was in deze gevallen. De FDA
Adverse Event Reporting System, een vrijwillige monitor in de Verenigde Staten, rapporteerde over
zeven sterfgevallen onder kinderen (1-18) die Ritalin gebruikten, die voldeden aan de WHO criteria
voor plotselinge dood (Nissen, 2006).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

408

| JAARBERICHT 2018

13C.8

Aanbod en markt

Het gebruik van Ritalin komt voor zonder recept. Dit suggereert dat het middel verspreidt wordt door
diegenen die het op voorschrift van een arts kunnen verkrijgen. In Het Grote Uitgaansonderzoek 2016
geven bijna alle gebruikers aan dat zij het middel van anderen krijgen (Monshouwer et al., 2016). Er zijn
ook aanwijzingen dat Ritalin online wordt gekocht (IMF, 2017). Omdat Ritalin een geneesmiddel is, wordt
dit middel niet gemonitord bij het DIMS, het Drug Informatie en Monitoring Systeem.
Stichting Farmaceutische Kengetallen geeft zicht op het aantal voorschriften van Ritalin in openbare
apotheken (zie ook §13.c.2).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

409

| JAARBERICHT 2018

14. I llegale handel, productie
en bezit van drugs
14.1 Laatste feiten en trends

 pagina 412

14.2 Georganiseerde misdaad

 pagina 413

14.3 Inbeslagnames van drugs en ontmantelingen van productielocaties

 pagina 418

14.4 Opiumwetdelicten in de strafrechtsketen

 pagina 424

14.5 Strafrechtelijke recidive van Opiumwetdelinquenten

 pagina 438

NATIONALE DRUG MONITOR

|

410

| JAARBERICHT 2018

14. I llegale handel, productie
en bezit van drugs
Inleiding
In dit hoofdstuk staan overtredingen van de Opiumwet centraal. Het gaat om illegale handel, smokkel,
productie en bezit van drugs die op de bij de Opiumwet behorende lijst I (harddrugs) of lijst II (softdrugs)
zijn geplaatst. Bij harddrugs gaat het om heroïne, cocaïne, GHB, amfetamine, ecstasy, en andere drugs.
Bij softdrugs gaat het overwegend om cannabis, maar soms ook om qat en hallucinogene paddenstoelen
(zie ook hoofdstuk 1). Delicten tegen de Wet voorkoming misbruik chemicaliën worden hier als
‘Opiumwetdelict’ geteld. Deze wet gaat over chemicaliën die gebruikt worden bij de productie van drugs.
In § 14.1 worden de belangrijkste feiten en trends beschreven als het gaat om gepleegde
Opiumwetdelicten. § 14.2 gaat over (de opsporing van) georganiseerde misdaad die gerelateerd is aan
drugshandel. Smokkelroutes en liquidaties komen daar ook aan de orde. In § 14.3 wordt gerapporteerd
wat bekend is over inbeslagnames van drugs, ruimingen van hennepkwekerijen en ontmantelingen
van productielocaties van synthetische drugs. Vervolgens beschrijft § 14.4 de Opiumwetdelicten in de
strafrechtsketen en § 14.5 laat zien hoe vaak daders van Opiumwetdelicten opnieuw met justitie in
aanraking komen.
De informatie komt uit landelijke registraties van politie en Openbaar Ministerie (OM), jaarverslagen
van instanties die betrokken zijn bij de opsporing en tenuitvoerlegging van sancties, de Recidivemonitor
van het WODC en andere onderzoeksrapporten. Bij de interpretatie van de gegevens is voorzichtigheid
geboden. De registratiecijfers geven geen zicht op de totale drugscriminaliteit, omdat de criminaliteit
die niet bekend wordt bij justitiële instanties en die (dus) niet geregistreerd wordt, buiten beeld blijft.
Bovendien zijn de registratiecijfers niet zelden vooral een weerspiegeling van de opsporingsprioriteiten
en de capaciteit van opsporingsdiensten. De cijfers van politie en OM worden daarnaast ook beïnvloed
door de introductie van nieuwe registratiesystemen, maar lang niet altijd is duidelijk in welke mate en op
welke wijze dit van invloed is.
In de voorgaande edities van het Jaarbericht van de Nationale Drug Monitor (NDM) is informatie over
verdachten gehaald uit het HKS-systeem. Dit systeem wordt echter sinds 2015 niet meer gebruikt door de
politie. In het politiesysteem, BVI, zijn vergelijkbare gegevens opgeslagen als in HKS. De actualisering van de
benodigde data van de Politie voor onder meer het onderhavige Jaarbericht, conform het oorspronkelijke
HKS-informatiemodel, is echter nog niet op tijd afgerond om in deze editie te kunnen worden
meegenomen. Om desondanks inzicht te kunnen geven in de ontwikkelingen van de aantallen verdachten
van Opiumwetdelicten na 2014 gebruiken wij voor dit onderzoek voor de jaren 2015, 2016 en 2017 CBSinformatie over geregistreerde verdachten bij de politie als opgenomen in Criminaliteit en rechtshandhaving
2017 (Kalidien, 2018). Het CBS betrekt deze data van de Politie. Door definitieverschillen zijn de
aantallen verdachten op basis van het HKS echter niet zonder meer vergelijkbaar met die van het CBS1.
1

 erdachten volgens de HKS-definitie zijn enkel die verdachten waarvan het proces-verbaal naar het OM is ingezonden ter vervolging. De CBS-definitie
V
omvat ook verdachten waarvan het nog niet bekend is of er voldoende bewijs is om tot vervolging over te gaan. Een tweede verschil is de delict
definitie. De HKS-definitie gaat uit van het vóórkomen van een Opiumwetdelict, ongeacht of dit in combinatie is met een ander delict. De CBS-definitie
gaat bij de indeling uit van de maximale strafdreiging. Opiumwetdelicten in combinatie met een zwaarder delict worden niet als zodanig in beeld
gebracht, softdrugsdelicten in combinatie met harddrugsdelicten blijven veelal niet als zodanig in beeld. Zie ook bijlage 3 (Bronnen en methoden) in
Criminaliteit en rechtshandhaving 2017 (Kalidien, 2018).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

411

| JAARBERICHT 2018

Cijfers uit de registratiesystemen van politie (HKS tot het verslagjaar 2014; CBS politiecijfers), OM
(OMDATA) en de justitiële documentatie werden door het WODC voorheen verzameld en opgeslagen
in een ‘Datamart Drugs’. Vanaf de onderhavige editie wordt voor § 14.4 aangesloten bij het algemene
WODC Datawarehouse, met name voor de cijfers over vervolging en berechting. De cijfers in § 14.4
met betrekking tot vervolging en berechting zijn afkomstig uit de landelijke registratie van het Openbaar
Ministerie (OM) en zijn gebaseerd op de in Criminaliteit en rechtshandhaving 2017 gehanteerde definities
(Kalidien, 2018). Dit houdt in dat de gegevens voor de NDM over Opiumwetdelicten op dezelfde
wijze verzameld en bewerkt zijn als in de genoemde publicatie. Wél zijn de selectie en definitie van de
Opiumwetdelicten, waaronder de indeling in type Opiumwetdelict, gebaseerd op de NDM definities.
Deze zijn afgeleid uit de gegevens van het OM, met name uit de omschrijving van het voorkomen
van het soort delict. Delicten waarin harddrugs voorkomen tellen als harddrugsdelict. Delicten waarin
softdrugs voorkomen tellen als softdrugsdelict en delicten waarin beide voorkomen tellen als hard- én
softdrugsdelict.
Registratiesystemen worden regelmatig aangepast en verbeterd. We rapporteren hier uit de meest
recente updates. Door die wijzigingen in registratiesystemen kunnen de in deze editie gepubliceerde
cijfers verschillen van de in eerdere edities gerapporteerde cijfers. De cijfers bestrijken in principe een
periode van tien jaar, dit jaar gaat het om de periode 2007-2017. Het komt echter voor dat er nog geen
cijfers over 2017 beschikbaar zijn, of dat cijfers over eerdere jaren ontbreken. In dat geval volstaan we
met de beschikbare cijfers.

14.1

Laatste feiten en trends

• Liquidaties in Nederland zijn meestal het gevolg van conflicten gerelateerd aan de handel in drugs.
In 2017 vonden 31 liquidaties plaats. Het gemiddeld aantal liquidaties is vanaf het jaar 2000 niet
toegenomen (§ 14.2).
• In 2017 is in totaal bijna 14.700 kilo cocaïne in beslag genomen door de KMar, de douane en de
Landelijke Eenheid (§ 14.3).
• In 2017 zijn 66 verschillende chemicaliën voor de productie van synthetische drugs in beslag genomen
bij honderden inbeslagnames (§ 14.3).
• Het aantal gemelde ontmantelde productielocaties, opslagplaatsen en afvaldumpingen van de
productie van synthetische drugs neemt toe. Vooral het aantal productielocaties en afvaldumplocaties
is substantieel gestegen (§ 14.3).
• In 2017 zijn in Nederland diverse productieplaatsen voor heroïne ontmanteld. De productie van
heroïne in Nederland is een nieuw fenomeen. Bij de conversie van morfine in heroïne wordt de stof
azijnzuuranhydride gebruikt (een geregistreerde stof met ook vele legale toepassingen). In 2017 is er
een grote hoeveelheid van 6.952 liter azijnzuuranhydride in beslag genomen.
• Er zijn in 2017 bijna 4.700 hennepkwekerijen geruimd, minder dan in 2015 en 2016 (§ 14.3).
• De handel in drugs via het ‘dark net’ op internet neemt toe, maar is beperkt vergeleken met de
traditionele offline handel. Vooral cannabis, ecstasy en andere stimulantia worden er verhandeld.
Nederlandse aanbieders bieden relatief vaak ecstasy aan (§ 14.3).
• Het aantal geregistreerde verdachten van Opiumwetdelicten daalt opnieuw, in lijn met die van
het totaal aantal misdrijven: het aandeel geregistreerde Opiumwetverdachten op het totaal aantal
verdachten ongeacht type misdrijf blijft constant (§ 14.4).
• Het aantal Opiumwetzaken bij het OM daalt, na een jarenlange stijging. Deze daling is sterker dan
die van het totaal misdrijfzaken: het aandeel Opiumwetzaken bij het OM op de totale instroom van
misdrijfzaken daalt. Het totaal aantal afdoeningen van Opiumwetzaken door de rechter blijft nagenoeg
constant, evenals het aandeel op het totaal misdrijfzaken (§ 14.4).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

412

| JAARBERICHT 2018

• De zaken bij het OM betreffen voor de helft softdrugs en voor ruim twee op de vijf harddrugs.
Het aandeel van harddrugszaken neemt voor het eerst in jaren toe. Ook het aandeel hard- en
softdrugszaken neemt toe (§ 14.4).
• Bij de harddrugsdelicten gaat het meestal om het aanwezig hebben (bezit) van een harddrug, bij de
softdrugs gaat het meestal om vervaardiging (lees: cannabisteelt) (§ 14.4).
• De meeste Opiumwetzaken brengt het OM voor de rechter. Daar eindigt ruim één op de tien in een
vrijspraak, een daling voor het eerst in jaren. Het aandeel vrijspraken is het hoogst in softdrugszaken
(§ 14.4).
• De taakstraf en de (deels) onvoorwaardelijke vrijheidsstraf zijn de meest voorkomende sancties
in Opiumwetzaken. Taakstraffen worden vooral opgelegd in softdrugszaken, onvoorwaardelijke
vrijheidsstraffen vooral in harddrugszaken; dit patroon verandert niet (§ 14.4).
• Voor het eerst sinds jaren stijgt het aantal personen dat gedetineerd is vanwege een Opiumwetdelict.
Op peildatum september 2017 is minder dan één op de vijf personen in het gevangeniswezen
gedetineerd wegens een Opiumwetdelict. Dit verandert niet veel. Kennelijk is de stijging ruwweg in
lijn met die van gedetineerden voor het totaal aantal misdrijven (§ 14.4).

14.2

Georganiseerde misdaad

Opsporingsonderzoeken naar georganiseerde drugscriminaliteit
In 2016 zijn 476 opsporingsonderzoeken uitgevoerd naar georganiseerde ondermijnende criminaliteit
waarbij drugs het eerste aandachtsgebied vormden. In 2015 waren dat er 341, het aantal
opsporingsonderzoeken naar georganiseerde drugshandel is dus sterk gestegen (Openbaar Ministerie &
Nationale Politie, 2017).
• In 117 van de 476 zaken betrof het een onderzoek naar grootschalige hennepteelt. Dat aantal is vrijwel
gelijk gebleven aan het aantal onderzoeken het jaar daarvoor (115 onderzoeken in 2015).
• In 184 gevallen ging het om opsporingsonderzoek naar cocaïne- en heroïnehandel, dat is een sterke
stijging van ten opzichte van het jaar daarvoor (125 onderzoeken in 2015).
• In 174 gevallen ging het om onderzoek naar synthetische drugs, dat is eveneens een sterke stijging
ten opzichte van het jaar daarvoor (101 onderzoeken in 2015).
• In 2016 werd 275 keer door de rechter een vrijheidsstraf opgelegd wegens de productie en/of handel
in drugs, in 2015 was dat nog 119 keer. Een gevangenisstraf van 2 jaar of langer werd 106 keer
opgelegd, in 2015 was dat nog 43 keer het geval. Het aantal (langdurige) vrijheidsstraffen voor de
productie en/of handel in drugs is in 2016 dus sterk gestegen.

Smokkel, routes en samenwerkingsverbanden
In het Nationale Dreigingsbeeld Georganiseerde Criminaliteit 2017 worden ontwikkelingen in de
georganiseerde internationale drugssmokkel beschreven in de periode 2013-2016, gebaseerd op
onderzoek dat in de eerste helft van 2016 is uitgevoerd. In het dreigingsbeeld komt onder andere het
volgende naar voren:

Cocaïne
Cocaïne in Nederland komt vooral uit Brazilië, Ecuador, Peru en Venezuela. Als belangrijkste ‘transithub’
fungeren de Dominicaanse Republiek en Jamaica in de Cariben en Panama in Centraal Amerika.
• De criminele samenwerkingsrelaties tussen Nederland en de Dominicaanse Republiek zijn toegenomen,
terwijl de cocaïnesmokkel via West-Afrika is afgenomen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

413

| JAARBERICHT 2018

• Cocaïne bestemd voor Nederlandse criminele organisaties komt vooral binnen via de Antwerpse en
Rotterdamse haven, via Schiphol en via kleinere havens zoals Vlissingen en IJmuiden/Amsterdam.
• In Nederlandse opsporingsonderzoeken komen de havens van Rotterdam en Antwerpen het meest
voor als invoerhavens voor cocaïne. In 2015 werd in Antwerpen ruim 15 duizend kilo cocaïne
onderschept (meer dan in 2013 en 2014 bij elkaar). In Rotterdam was het iets minder dan 5 duizend
kilo. Belgische autoriteiten denken dat 70 tot 80% van de Antwerpse gesmokkelde cocaïne Nederland
als bestemming heeft. Een groot deel van de cocaïne die via Nederland wordt aangevoerd, is bestemd
voor de Europese markt (NDB, 2017) (Boerman, Grapendaal, Nieuwenhuis, & Stoffers, 2017).
• Er is een groot verschil tussen de jaarlijkse inbeslagnames in Nederland van cocaïne (gemiddeld circa
10 duizend kilo) en de voor de Nederlandse consumptiemarkt benodigde hoeveelheid cocaïne (circa
3,6 duizend kilo). Dat verschil maakt duidelijk dat Nederland voor de verspreiding van cocaïne een
van de distributiecentra van Europa is (NDB, 2017) (Boerman et al., 2017).
• De groothandelsprijs van cocaïne is in Nederland gedaald van circa 35.000 naar 25.000 euro per
kilo. Die daling is vermoedelijk toe te schrijven aan de stijging van het aanbod cocaïne uit Colombia;
vergeleken met 2013 is de hoeveelheid cocagewas in Colombia met 44% gestegen en is de
cocaïneproductie met 50% gegroeid (NDB, 2017) (Boerman et al., 2017).

Heroïne
• Heroïne die naar Nederland wordt gesmokkeld, is in hoofdzaak afkomstig uit Afghanistan. Turkse
drugshandelaars zijn sinds lange tijd dominant in de heroïnehandel en de zogenaamde Balkanroute is
om die reden de belangrijkste aanvoerroute.
• Griekenland speelt een steeds voornamere rol bij de heroïnetransporten die vanuit Turkije worden
georganiseerd. Een groot deel van de heroïne die via de Balkan wordt gesmokkeld, gaat via
Griekenland.
• De laatste jaren blijken duizenden kilo’s heroïne uit Afghanistan naar de kuststroken van Iran of
Pakistan te worden getransporteerd en van daaruit met schepen richting de Oostkust van Afrika te
gaan. Dit is de zogenaamde zuidelijke route. Vanaf Afrika gaat een deel van de heroïne dan door naar
Europa.
• Een andere recente ontwikkeling die wordt gesignaleerd, is dat heroïne steeds vaker in zeecontainers
rechtstreeks vanuit Pakistan of Iran, zonder tussenstop in Afrika, naar Europa gaat.
• In 2014 vertoonde het aantal kilo’s heroïne dat in Nederland in beslag werd genomen een piek: er werd
ruim 2.800 kilo aangetroffen in enkele grote partijen. Afgaande op de inbeslagnames, blijkt Nederland
een distributiecentrum voor de verspreiding van heroïne in Europa (NDB, 2017) (Boerman et al., 2017).
• Tussen 2012 en 2016 schommelt de groothandelsprijs voor heroïne tussen de 15.000 en 20.000 euro
per kilo. De prijs lijkt redelijk stabiel (NDB, 2017) (Boerman et al., 2017).

Synthetische drugs
De in Nederland geproduceerde synthetische drugs kennen een afzetmarkt in de gehele wereld. De
belangrijkste afzetlanden van ecstasy zijn Australië, Turkije, Groot-Brittannië en Spanje. De al eerder
ingezette ontwikkeling van afzet naar Zuid-Amerika zet zich eveneens voort (NDB, 2017) (Boerman et
al., 2017).
• Outlaw Motorcycle Gangs (OMG’s) hebben sinds 2012 meer invloed gekregen op de productie van
en handel in synthetische drugs. Terwijl het voor 2012 vooral ging om leden van één motorclub die
betrokken waren bij de export van synthetische drugs, raakten na 2012 leden van meer OMG’s
betrokken bij andere fasen in het criminele bedrijfsproces.
• Ondernemers die zich bezighouden met synthetische drugs sluiten zich aan bij motorclubs en vinden
op die manier bescherming voor hun handelen. Door de sterke internationale verwevenheid van
OMG’s krijgen ze dan tevens de beschikking over een groot netwerk met nationale en internationale
vertakkingen (NDB, 2017: 53 e.v.) (Boerman et al., 2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

414

| JAARBERICHT 2018

• De toenemende vraag naar ecstasy uit Zuid-Amerika biedt de kans aan Nederlandse ondernemers om
ecstasy te ruilen tegen cocaïne (NDB, 2017: 57 e.v.) (Boerman et al., 2017).
• Nederlanders en Polen zijn de laatste jaren meer gaan samenwerken bij de productie van synthetische
drugs. In Nederland verblijvende Poolse arbeiders worden in Nederlandse laboratoria gezien of zijn
als sleutelfiguur actief betrokken bij amfetaminesmokkel naar Polen. De politie is gestuit op plannen
gemaakt om in Polen een drugslaboratorium op te zetten. Polen speelt ook nog een rol in de smokkel
van precursoren, chemicaliën en glaswerk voor de productie van synthetische drugs naar Nederland
(NDB, 2017: 53 e.v.) (Boerman et al., 2017).
Over ‘de wereld van de synthetische drugs in Nederland’ is in 2018 een studie uitgekomen (Tops, Van
Valkenhoef, Van der Torre, & Van Spijk, 2018). De studie sluit aan bij de bevindingen uit het Nationale
Dreigingsbeeld en is gebaseerd op documentenanalyse en interviews met sleutelinformanten. Uit het
onderzoek komt onder meer naar voren dat criminele groepen die zich bezig houden met de productie
van synthetische drugs ‘tot de mondiale top’ behoren. Dat kan volgens de onderzoekers worden
toegeschreven aan een aantal factoren: vanuit het buitenland worden grote drugsorders in Nederland
geplaatst; Nederlandse synthetische drugs hebben een goede prijs-kwaliteit verhouding en drugs uit
Nederland worden doorgaans betrouwbaar geleverd. Synthetische drugs vormen volgens het onderzoek
een nationaal probleem waar vanuit de Nederlandse overheid te weinig aandacht voor is (2018: 207 e.v.).

Cannabis
In het Nationale dreigingsbeeld 2017 wordt gesignaleerd dat verplaatsing van hennepkwekerijen van
Nederland naar het buitenland vaker plaatsvindt dan voorheen (NDB, 2017: 60 e.v.) (Boerman et al.,
2017). In België, Duitsland, Spanje en Frankrijk komen kwekerijen op die zijn opgezet met Nederlandse
materialen, met de hulp van Nederlandse kennis of die geleid worden door onder andere Nederlandse
ondernemers.
• Door de verbetering in het kweekproces is de kwaliteit van hennep in veel Europese landen verbeterd.
Een gevolg hiervan is dat de vraag uit Nederland naar geïmporteerde hennep in een aantal landen is
afgenomen (NDB, 2017: 62) (Boerman et al., 2017).
• De Balkanlanden, met name Albanië, Servië, Bulgarije en Kosovo, produceren hennep waarmee
Centraal-, Oost-, en Zuidoost-Europa worden voorzien. Via Griekenland wordt deze hennep naar
Italië, Kroatië, Hongarije, Tsjechië en Oostenrijk gedistribueerd. Er zijn aanwijzingen dat Albanese
hennep met een laag THC-gehalte naar Nederland wordt geëxporteerd om hier vervolgens te worden
gemengd met sterke hennep (NDB, 2017: 62) (Boerman et al., 2017).
• Binnen de hennepteelt speelt internet een steeds belangrijkere rol. Het wettelijke verbod op de handel
in kweekbenodigdheden is hier waarschijnlijk mede debet aan. Kennis en kweekbenodigdheden
kunnen via internet worden verkregen en ook de verkoop van hennep vindt steeds meer via internet
plaats (NDB, 2017: 65) (Boerman et al., 2017).

Drugshandel via internet
Tussen december 2015 en mei 2016 is onderzoek gedaan naar het internet als verkoopkanaal van
drugs (Kruithof et al., 2016). Het onderzoek bestaat uit een literatuurstudie, interviews met experts,
gegevensverzameling op de acht meest prominente marktplaatsen op het ‘dark net’ (het deel van het
internet dat opzettelijk verborgen is voor zoekmachines en alleen met speciale software te benaderen is),
en bestudering van justitiële dossiers van personen die zijn vervolgd voor online drugshandel.
• Zowel op het voor iedereen toegankelijke deel van het internet (het ‘clear net’) als op het ‘dark
net’ worden drugs aangeboden. De handel in drugs via het internet neemt toe. Sinds 2013 is de
omzet van drugshandel op de cryptomarkets van het ‘dark net’ verdubbeld en het aantal verkopers
verzesvoudigd.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

415

| JAARBERICHT 2018

• De mondiale omzet van de drugshandel op het ‘dark net’ is beperkt vergeleken met schattingen van
de traditionele offline drugshandel (12,6 miljoen euro tegen twee miljard euro per maand). De volumes
waarin wordt gehandeld zijn meestal klein. Bijna 95% van de transacties heeft een handelswaarde
van onder de 500 euro. Toch zorgen bestellingen met een waarde van duizend euro of meer voor een
fors deel van de omzet.
• Mondiaal wordt de meeste omzet gegenereerd door handel in cannabis (31%), ecstasy (16%) en
andere stimulantia (24%).
• Ongeveer 8% van de totale maandelijkse omzet is te herleiden naar Nederlandse aanbieders.
Nederland komt hiermee op de vijfde plaats (na de VS, het VK, Australië en Duitsland). Ecstasy wordt
relatief vaak aangeboden door Nederlandse verkopers, in de cannabishandel spelen ze een enigszins
beperkte rol.
• In 2014 waren er 19 Nederlandse websites op het ‘clear net’ waarop NPS te koop zijn en die zich
op de Nederlandse markt richten. Dit is een relatief laag aantal. Maar er zijn aanwijzingen dat vanuit
Nederland tientallen NPS webshops gehost worden die zich richten op het buitenland.
In het Nationaal Dreigingsbeeld 2017 komt ook naar voren dat Nederland een rol speelt als distribiteur op
de digitale markt van synthetische drugs. Synthetische drugs worden vanuit Nederland in postpakketen
verstuurd. De Australische douane heeft door deze postzendingen met voornamelijk ecstasy en NPS een
honderdprocentscontrole op Nederlandse post ingevoerd - met als gevolg een toename van Nederlandse
drugspostzendingen net over de grens vanuit Duitsland (NDB, 2017: 52 e.v.) (Boerman et al., 2017). Dat
zou kunnen wijzen op een waterbedeffect.
Naast het overbruggen van afstand, is een voordeel van internet het aspect van de anonimiteit, zo komt
in de Monitor georganiseerde criminaliteit naar voren (Kruisbergen, Van de Bunt, & Kleemans, 2017).
Ontmoetingen tussen kopers en verkopers van drugs kunnen anoniem plaatsvinden en drugstransacties
kunnen - tot op zekere hoogte, bij kleine hoeveelheden - anoniem worden verricht. Niettemin vinden
binnen de georganiseerde drugshandel veel activiteiten nog steeds ‘offline’ plaats en biedt internet voor
veel logistieke stappen geen oplossing, denk bijvoorbeeld aan onderhandelingen en de levering van grote
partijen drugs.

Liquidaties
In 2017 is een verkennende studie uitgekomen naar liquidaties in Nederland (Van Gestel, 2017). (Onder
liquidaties wordt ‘afrekeningen in het criminele milieu’ verstaan.) Voor die studie zijn gesprekken
gevoerd met twaalf politie- en justitiefunctionarissen die goed zijn ingevoerd in de opsporing van zware
georganiseerde misdaad en vanuit die hoedanigheid kennis hebben over de aard en achtergronden van
liquidatiezaken. Aanvullend zijn voor deze studie drie interne politiedocumenten bestudeerd, die gebaseerd
waren op informatie uit opsporingsdossiers.
• Liquidaties zijn volgens de geïnterviewden meestal het gevolg van conflicten gerelateerd aan de
handel in drugs. Het gaat bijna altijd om geld en om de verdeling van de drugsmarkt. Liquidaties zijn
een uiterste middel om een conflict op de drugsmarkt te beslechten. De achterliggende motieven zijn
volgens de geïnterviewden door de tijd heen niet of nauwelijks veranderd.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

416

| JAARBERICHT 2018

• Nederland kende in de jaren zeventig gemiddeld een of twee liquidaties per jaar. Parallel aan de
snelle groei van de internationaal georganiseerde smokkel van soft- en harddrugs in Nederland,
stijgt het aantal liquidaties vanaf de jaren tachtig. Tussen 1980 en 1987 vinden gemiddeld
vijf liquidaties per jaar plaats, tussen 1988 en 1990 gemiddeld tien per jaar, tussen 1991 en
2000 per jaar vijftien tot twintig en vanaf het jaar 2000 gemiddeld twintig tot dertig per jaar. In
2017 vinden 31 liquidaties plaats, dat zijn er vier meer dan het jaar daarvoor. Liquidaties in het
buitenland van Nederlanders die gerelateerd zijn aan georganiseerde criminaliteit in Nederland,
zijn meegeteld. Vier van de 31 liquidaties in 2017 zijn uitgevoerd in het buitenland; ze zijn in dit
overzicht opgenomen omdat het Nederlandse slachtoffers betrof en de liquidatie gerelateerd
kon worden aan een criminele organisatie uit Nederland. Het gemiddeld aantal liquidaties is
vanaf het jaar 2000 niet toegenomen, zoals valt af te lezen uit figuur 14.2.1 (Van Gestel, 2017).2

Figuur 14.2.1		Aantal liquidaties in Nederland (inclusief liquidaties in het buitenland van Nederlandse
ingezetenen / gerelateerd aan Nederlandse georganiseerde drugshandel)

45
Aantal
39

40
35
31
30

31

31

31

31

29

28

27

26
25

22

23

23

23

23
21

20

21

18

15
10
5
0
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010

2011

2012

2013 2014 2015 2016

2017

Liquidaties, marktontwikkelingen en conflicten
Er is volgens geïnterviewde experts een aantal recente marktontwikkelingen die de achtergrond vormen
van hedendaagse conflicten in de drugswereld. Het gaat dan om de prijs van cocaïne en heroïne die in de
afgelopen tien jaar op de internationale markt is verlaagd en om de omvang van drugshandel die volgens
hen is toegenomen. Het aantal spelers op de drugsmarkt is volgens experts eveneens toegenomen; er
zijn meer mensen in Nederland die in de drugshandel werkzaam zijn. Geïnterviewde sleutelinformanten
hebben de indruk dat deze ontwikkelingen leiden tot onrust en verschuivingen in machtsposities en
daarmee gepaard gaande conflicten. Anno 2016 kunnen verschillende conflicten worden onderscheiden
die de achtergrond vormen van liquidaties (Van Gestel, 2017):

2

Het totaal aantal gevallen van moord en doodslag in Nederland is sinds 1996 sterk gedaald, van 237 gevallen in 1997 naar 120 gevallen in 2016 (CBS, 2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

417

| JAARBERICHT 2018

• Conflicten in de Hollandse netwerken. De ‘traditionele’ Hollandse netwerken - een term die bij de
recherche gangbaar is als het gaat om deze groepen - spelen vanaf opkomst van de internationale
drugssmokkel in de jaren ’70 een belangrijke rol in de georganiseerde misdaad in Nederland, met een
primaire focus op de internationale handel in hasj en later ook in cocaïne. Ze hebben hun basis in
en rond Amsterdam. Het grootschalige en langlopende opsporingsonderzoek ‘Passage’ was gericht
op leden uit deze Hollandse netwerken. Dat geldt ook voor het nog lopende strafproces ‘Vandros’,
waarin het opdrachtgeverschap van Willem Holleeder bij een aantal liquidaties strafrechtelijk wordt
onderzocht. In ander lopend opsporingsonderzoek komt naar voren dat Hollandse netwerken nog
steeds een invloedrijke rol vervullen binnen de internationale georganiseerde criminaliteit.
• Cocaïneconflict Amsterdam-Antwerpen. Een crimineel netwerk uit Amsterdam dat zich al decennia
bezighoudt met de internationale handel in cocaïne, is in 2007 na onenigheid in tweeën gesplitst. De
verschillende groepen blijven daarna actief op dezelfde markt en maken gebruik van drugstransport dat
vanuit Zuid-Amerika via Antwerpen naar Nederland loopt. De concrete aanleiding van het conflict, dat
in 2016 nog steeds voortduurt, is het verdwijnen van een partij cocaïne in de havens van Antwerpen
begin 2012. Op die verdwijning volgde een ontvoering en marteling van een lid van de concurrerende
groepering in Antwerpen, waarna in het najaar een liquidatie volgde in Antwerpen. Daarop werd weer
gereageerd door de dubbele liquidatie in Amsterdam eind 2012. Dit conflict is onder de naam ‘Mocro
maffia’ bekend geworden. Personen met een Marokkaanse afkomst zijn oververtegenwoordigd in
deze groepen, maar ze bestaan voor een aanzienlijk deel ook en uit mensen met een andere afkomst,
met name personen van Nederlandse en Antilliaanse komaf.
• Heroïneconflicten / Turkse onderwereld. Op de heroïnemarkt zijn meerdere conflicten gaande. Deze
conflicten hebben onder andere van doen met openstaande rekeningen en met het onder de marktprijs
leveren van heroïne vanuit Turkije, van waaruit een serie liquidaties volgde in 2014 en 2015. Een
aantal vond in Turkije plaats. De aandacht voor deze moorden uit de Turkse heroïnewereld is in 2015
echter overschaduwd door liquidaties die gerelateerd konden worden aan de zogenaamde ‘Mocro
maffia’. Er is volgens verschillende politiefunctionarissen niet veel informatie over de achtergrond
van de liquidaties uit deze Turkse onderwereld, mede omdat het ophelderingspercentage van deze
moorden heel laag is. Slachtoffers zijn mensen met Turkse komaf die actief waren op de internationale
heroïnemarkt. Het vermoeden is dat mensen vanuit Turkije zijn ingevlogen om de moorden in opdracht
te plegen.
Daarnaast worden nog andere conflicten genoemd, die deels aan andere regio’s zijn gebonden, zoals een
conflict in de haven van Rotterdam, conflicten in relatie tot de Albanese maffia (met name Amsterdam),
conflicten gerelateerd aan synthetische drugs en hennep in Zuid-Nederland (woonwagenbewoners &
OMG’s) en conflicten gerelateerd aan bendes die afkomstig zijn van de Nederlandse Antillen (No Limit
Soldiers en Buena Vista City) en die zich mede afspelen op de Nederlandse Antillen.

14.3

Inbeslagnames van drugs en ontmantelingen van productielocaties

In beslag genomen drugs
Politie-eenheden, Douane en KMar houden registraties bij over in beslag genomen drugs, maar het blijkt
tot dusver onmogelijk om die gegevens op landelijk niveau eenduidig bijeen te brengen. Omdat voor
het jaar 2017 geen enkele politie-eenheid complete gegevens heeft aangeleverd bij de Dienst Landelijke
Informatie Organisatie van de politie (DLIO), is op dit moment niet te zeggen hoeveel drugs in totaal
in 2017 in Nederland in beslag zijn genomen. Alleen de Landelijke Eenheid was in staat om cijfers over
inbeslaggenomen cocaïne aan te leveren. Wel is bekend hoeveel drugs door de landelijke diensten KMAR
en Douane in beslag zijn genomen. In 2017 gaat het om minimaal 14 verschillende soorten drugs. Op

NATIONALE DRUG MONITOR

|

418

| JAARBERICHT 2018

de lijst staan opium, heroïne, cocaïne, GHB, amfetamine, morfine, methadon, methamfetamine, ecstasy,
ketamine, LSD, qat, hasjiesj en marihuana.
• Door de KMar, de douane en de Landelijke Eenheid is in 2017 in totaal 14.628 kilo en 976 gram en
253 pillen cocaïne in beslag genomen.
Daarnaast zijn door de KMar en de douane in 2017 de volgende hoeveelheden drugs in beslag genomen
(let wel: het gaat om een absolute ondergrens van de totale hoeveelheid drugs):
• 1.110 kilo en 332 gram heroïne.
• 1.249 kilo en 437 gram ecstasy en 528 pillen.
• 122 kilo en 298 gram en 52 liter amfetamine.
• 167 pillen LSD.
• 941 kilo en 582 gram en 4.929 joints buitenlandse Hasjiesj.
• 3.104 kilo en 409 joints marihuana.
• 50 ampullen en 0,8 liter GHB.
• 11.483 en 370 gram en 21 bundels qat.
• 69 pillen methadon.
• 23 kilo en 503 gram methamfetamine.
• 111 gram en 69 pillen opium.
• 1 kilo ketamine.

In beslag genomen chemicaliën voor drugsproductie
Voor de productie van (synthetische) drugs zijn verschillende chemicaliën nodig. Er kan een onderscheid
gemaakt worden tussen (pre-)precursoren en andere chemicaliën. Precursoren zijn stoffen die in een
chemische reactie kunnen worden omgezet in een drugssoort. BMK en PMK zijn bijvoorbeeld de
belangrijkste precursoren voor amfetamine en MDMA/ecstasy. Pre-precursoren kunnen omgezet worden
in een precursor. Daarnaast zijn andere chemicaliën nodig, om de synthese aan te gaan met de precursor
of als hulpstof.
Sommige chemicaliën kennen ook legale toepassingen, bijvoorbeeld voor het maken van medicijnen,
cosmetica of plastics. Vanwege dit gevarieerde (en soms grootschalige) legaal gebruik kan de handel in
deze stoffen niet helemaal verboden worden en is een controle- en opsporingsmechanisme van kracht
om misbruik te bestrijden. Hiertoe dient de Wet voorkoming misbruik chemicaliën (Wvmc). Deze wet
verplicht marktdeelnemers om de bevoegde instanties onverwijld in kennis te stellen van elk voorval dat
wijst op mogelijk misbruik van stoffen die zowel voor legale doeleinden kunnen worden gebruikt als voor
de illegale vervaardiging van verdovende middelen. Bij de FIOD bevindt zich het ‘Meldpunt Verdachte
Transacties Chemicaliën’, waar de meldingen binnenkomen, worden beoordeeld en vastgelegd.
Voor chemicaliën die niet geregistreerd zijn, geldt een meldingsregeling op basis van vrijwilligheid.
Sommige van deze stoffen staan op de ‘EU Voluntary Monitoring List’, een lijst met stoffen die
internationaal bekend staan omdat ze veelvuldig worden misbruikt bij de productie van synthetische drugs.
• Volgens informatie van de FIOD zijn er in Nederland in 2017 door politie, FIOD en Douane
honderden inbeslagnames geweest van 66 verschillende stoffen die geschikt zijn voor de productie
van synthetische drugs.
• In 2017 is ook getracht informatie te verzamelen over inbeslagnames van stoffen in het buitenland
welke als bestemming Nederland hadden (zie tabel 14.3.1).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

419

| JAARBERICHT 2018

• Opnieuw behoren veel van de in beslag genomen chemicaliën tot niet-geregistreerde stoffen, waarbij
een onderscheid dient te worden gemaakt in zogenaamde pre-precursoren (geen legale toepassingen
en makkelijk om te zetten in een precursor) en overige chemicaliën die gebruikt kunnen worden bij
de productie van synthetische drugs.
• Ook in 2017 zijn er op productielocaties hoeveelheden PMK (precursor voor MDMA) en BMK
(precursor voor amfetamine) in beslag genomen. Deze in beslag genomen PMK en BMK werden
vermoedelijk deels in Nederland geproduceerd uit pre-precursoren welke vanuit China werden
ingevoerd. Daarnaast is er 4.295 liter PMK in beslag genomen welke vermoedelijk uit Laos afkomstig
was en via Vietnam en Bulgarije naar Nederland werd getransporteerd.
• In vergelijking met 2015 en 2016 is er in 2017 wederom een toename van het aantal inbeslagnames
en van hoeveelheden pre-precursoren, zoals APAA (niet-geregistreerde precursoren voor BMK) en
PMK- glycidaat (niet-geregistreerde precursoren voor PMK).
• Ook in 2017 zijn er weer nieuwe stoffen op de illegale markt verschenen, onder andere Methyl 3-oxo2-phenyl butanoate (MAPA), wederom een niet-geregistreerde precursor voor BMK.
• Zoals elk jaar werden er in 2017 ook veel andere stoffen in beslag genomen die worden gebruikt in het
productieproces van synthetische drugs, zoals 30.275 kilo citroenzuur (niet-geregistreerd). Citroenzuur
wordt naast vele legale toepassingen ook gebruikt bij de omzetting van pre-precursoren in PMK of BMK.
• Wederom werden er veel post- en koerierszendingen in beslag genomen met pre-precursoren voor
amfetamine en MDMA/ecstasy.
• Verder zijn er in 2017 diverse productieplaatsen voor heroïne ontmanteld. De productie van
heroïne in Nederland is een nieuw fenomeen. Bij de conversie van morfine in heroïne wordt de
stof azijnzuuranhydride gebruikt (een geregistreerde stof met ook vele legale toepassingen). In 2017
is er een grote hoeveelheid van 6.952 liter azijnzuuranhydride in beslag genomen en zijn er, door
interventies van de FIOD en douane, tientallen pogingen om azijnzuuranhydride te bemachtigen
gestopt.

Tabel 14.3.1	Enkele cijfers van in 2017 in Nederland in beslag genomen pre-precursoren voor de
productie van synthetische drugs.
Stof

Aantal inbeslagnames

Totale hoeveelheid (kg)

APAA

22

10.443

MAPA

3

488

APAAN

5

1.559

PMK glycidaat

9

5.810

Natriumzout van BMK glycidezuur

3

1.625

Bron: FIOD, 2018.

Tabel 14.3.2. 	Enkele cijfers van in 2017 in het buitenland inbeslaggenomen pre-precursoren welke als
bestemming Nederland hadden, voor de productie van synthetische drugs.
Stof

Aantal inbeslagnames

Totale hoeveelheid (kg)

APAA

3

668

APAAN

1

1.000

PMK glycidaat

7

2.746

Bron: FIOD, 2018.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

420

| JAARBERICHT 2018

De cijfers die in deze paragraaf zijn gepresenteerd, zijn gebaseerd op informatie die de FIOD heeft bereikt
en zijn dus niet compleet. Ook zijn niet alle postpakketen die de douane in beslag heeft genomen,
opgenomen in de aantallen.

Ontmantelde productielocaties van synthetische drugs en drugsdumpingen
De afdeling Specialistische Ondersteuning van de Dienst Landelijke Recherche van de Landelijke Eenheid
van de politie houdt meldingen bij over productielocaties, opslagplaatsen en dumplocaties van synthetische
drugs. Dit doet deze afdeling in het kader van het European Reporting on Illicit Synthetic Substance
Production sites (ERISSP). Het eerste volledig ingevulde jaar was 2014. Het betreft een verkort overzicht
van de locaties, per provincie en per eenheid in Nederland. De cijfers zijn gebaseerd op cijfers van de
LFO, een bevraging in het landelijke BVH systeem (op code M0111), op enkele persberichten en op eigen
bevindingen. Deze cijfers worden (ook) doorgegeven aan Europol en het EMCDDA. Ze zijn mogelijk
incompleet omdat niet alles wordt gemeld bij de politie en de politie niet alles meldt aan landelijke
instanties. De afdeling stelt met nadruk dat het cijfers zijn over “dat wat zij weet”, in het bijzonder geldt
dat voor de dumpingen. In veel gevallen zijn aannames gedaan voor wat betreft afvaldumpingen.
• Het aantal aangetroffen productieplaatsen en afvaldumplocaties vertoont sinds 2011 een stijgende
lijn. Vanaf 2014 zijn de aantallen relatief hoog en die stijging zet door in 2017 (figuur 14.3.1). Het
aantal aangetroffen opslaglocaties daalt in 2017 voor het eerst, na een continue stijging vanaf 2012.

Figuur 14.3.1 	Aantal aan de Landelijke Eenheid gemelde ontmantelde productie- en opslaglocaties
en afvaldumplocaties van de productie van synthetische drugs, 2007-2017
Aantal

250

200

150

100

50

0
Productielocaties
Opslagplaatsen
Afvaldumpingen

2007
15
44
50

2008
22
35
36

2009
24
37
34

2010
19
32
25

2011
40
32
67

2012
30
48
70

2013
33
46
105

2014
55
65
159

2015
59
61
160

2016
61
84
177

2017
82
70
206

Bronnen: Jaarverslagen synthetische drugs en precursoren, 2010; 2012; voor 2010-2015: ERISSP meldingen 2014-2015 en eerste helft 2016, afdeling Specialistische
Ondersteuning, Dienst Landelijke Recherche, 2017.

Productielocaties
• In 2017 zijn er 82 meldingen van ontmantelde productielocaties in Nederland. In 2015 waren het er 59
en in 2016 waren het er 61. Het gaat met name om amfetaminelaboratoria en om ecstasy-gerelateerde
productieplaatsen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

421

| JAARBERICHT 2018

• De meeste meldingen komen in 2017 uit de provincie Noord-Brabant (27), Limburg (12) en ZuidHolland (12).
• Binnen de aangetroffen laboratoria zijn de ecstasy-labs sterk gestegen: in 2014 ging het om
8 productieplaatsen, in 2015 om 20, in 2016 om 22 en in 2017 om 37 ecstasy-laboratoria. Die
sterke toename zou kunnen worden toegeschreven aan de grotere beschikbaarheid van precursoren
(makkelijk te verkrijgen) en de grote vraag naar xtc-pillen vanuit het buitenland. Daarnaast zou de
toename ook gerelateerd kunnen zijn aan prioriteiten van de opsporing.

Opslagplaatsen
• In 2017 zijn 70 opslagplaatsen gemeld. Dat zijn er minder dan in 2016 (84) maar meer dan in 2014
en 2015 (65 en resp. 61).
• In de provincie Noord-Brabant zijn in 2017 verreweg de meeste opslagplaatsen geregistreerd (ruim 40).

Dumplocaties
• Het aantal geregistreerde dumplocaties is in 2017 gestegen ten opzichte van eerdere jaren. In 2017
gaat het om 206 dumplocaties, terwijl het in 2015 nog om 160 locaties ging (figuur 14.3.2).
• Dumpingen zijn in 2017 het vaakst gemeld in Noord-Brabant (83), daarna volgt Limburg (41) (zie
figuur 14.3.2). In de andere provincies is het aantal dumpingen aanzienlijk lager, wel is het aantal
dumplocaties in Gelderland opnieuw gestegen, van 26 in 2016 naar 37 in 2017. Deze toename zou
kunnen wijzen op een verplaatsing van dumplocaties als gevolg van de geïntensiveerde aanpak in het
zuiden van het land
Bij de cijfers moet aangetekend worden dat niet alle dumpingen bij de LFO gemeld worden.

Figuur 14.3.2

Aantal aan de Landelijke Eenheid gemelde dumplocaties in 2014 - 2017, per provincie

120
Aantal
100

80

60

40

20

0
Groningen Friesland
2014
2015
2016
2017

0
1
0
0

0
1
0
0

Drenthe Overijssel Gelderland Utrecht
6
2
0
1

1
1
1
7

9
16
26
37

4
5
1
7

Flevoland
4
2
2
3

NoordHolland
4
8
2
13

ZuidHolland
5
8
4
12

Bron: ERISSP meldingen, afdeling Specialistische Ondersteuning, Dienst Landelijke Recherche, 2017.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

422

| JAARBERICHT 2018

Zeeland
1
1
2
2

NoordBrabant
77
47
101
83

Limburg
48
68
38
41

Geruimde hennepkwekerijen
De cijfers over aantallen geruimde kwekerijen over 2017 komen van de 10 regionale politie-eenheden
en de Landelijke Eenheid.
• In 2017 zijn volgens de registratie bijna 4.700 kwekerijen geruimd, dat is minder dan de jaren daarvoor
(tabel 14.3.3).
• Bij de politie-eenheid Oost-Nederland vinden in 2017 de meeste ruimingen plaats (761 ruimingen),
net als in voorgaande jaren.

Tabel 14.3.3 Aantal geruimde hennepkwekerijen, 2007-2017

Aantal

2007

2008I

2009I

2010

2011II

2012II

2013

2014

2015

2016

2017

5.242

4.731

4.727

5.620

5.435

5.773

5.962

6.006

5.856

5.538

4.670

Figuur 14.3.3
Aantal

Aantal geruimde hennepkwekerijen in 2014 - 2017, naar politie-eenheid

1000
900
800
700
600
500
400
300
200
100
0

ZeelandOostNoordOost- Midden- Noord- Amsterdam Den Haag
Rotterdam WestBrabant
Nederland Nederland Nederland Holland
Brabant
Ruimingen 2014
607
950
413
162
486
556
842
763
606
Ruimingen 2015
524
871
513
412
512
576
629
598
551
Ruimingen 2016
488
866
463
461
342
516
634
673
487
Ruimingen 2017
404
761
405
357
309
510
550
532
301

Limburg

Landelijke
Eenheid

612
662
600
538

9
8
8
3

Bron: Politie, Landelijke Eenheid, Dienst Landelijke Informatieorganisatie, 2017.

• Het overgrote deel betreft binnenkwekerijen (4.438), slechts een fractie betreft buitenteelt
(232). Buitenkwekerijen worden vooral door Zeeland-West-Brabant gerapporteerd (77 maal).
De binnenkwekerijen worden aangetroffen in huurpanden, kooppanden en bedrijfspanden. Alle
binnenkwekerijen zijn bestuurlijk ontruimd en daarna ook strafrechtelijk afgehandeld.
• In totaal zijn bij de ruimingen in 2017 bijna 723 duizend planten in beslag genomen, minder dan in
2016, toen het ruim 883 duizend planten waren. Daarvan zijn in 2017 bijna 13 duizend moederplanten
in beslag genomen (in 2016: ruim 14 duizend moederplanten), ruim 370 duizend stekken (in 2016:
bijna 490 duizend stekken) en ruim 4.000 kilo henneptoppen (in 2016: 2.800 kilo).
• Het OM en de Politie rapporteren een trend dat het aantal grammen per plant behoorlijk is gestegen
(omdat de toppen vele malen groter zijn dan voorheen) (Ministerie & Politie, 2016).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

423

| JAARBERICHT 2018

14.4

Opiumwetdelicten in de strafrechtsketen

Verdachten van Opiumwetdelicten bij de politie
• Het aantal geregistreerde verdachten van een Opiumwetdelict bij politie of Koninklijke Marechaussee
bedroeg in 2014, volgens voorlopige HKS-cijfers, ruwweg 18 duizend en dat was minder dan in
2013. De daling betrof vooral verdachten van gecombineerde hard- en softdrugsdelicten. Het aantal
verdachten van harddrugsdelicten en van softdrugsdelicten daalde ook, maar minder.
• De CBS-informatie over geregistreerde verdachten toont ook na 2014 een dalende tendens van het
aantal verdachten. In 2017 daalt het aantal geregistreerde verdachten met 8% ten opzichte van 2016,
naar afgerond 15.000 en ook in de jaren ervoor was sprake van een aanzienlijk daling.
• Het aandeel softdrugsdelicten steeg door de jaren heen. In de jaren vanaf 2010 komt dit aandeel
steeds hoger uit dan dat van de harddrugsdelicten. In 2014 was zelfs iets meer dan de helft van alle
Opiumwetdelicten een softdrugs delict (51%). In de recente jaren neemt het aandeel softdrugsdelicten
weer af. In 2017 komt het aandeel harddrugsdelicten op basis van de CBS-definitie zelfs even hoog
uit als dat van de softdrugsdelicten (beide 49%).
• Op basis van de CBS-informatie kan gesteld worden dan het aandeel geregistreerde verdachten van
Opiumwetdelicten op alle verdachten in 2017 constant blijft op 7%. Dit is al sinds 2013 zo. De daling
is dan ook ruwweg in lijn met die van het totaal aantal misdrijven.

Instroom van Opiumwetzaken en -delicten bij het Openbaar Ministerie
Opiumwetdelicten worden conform de beleidsregels in de Aanwijzing Opiumwet van het OM vervolgd
(zie www.om.nl). Niet alle delicten worden door de politie doorgestuurd naar het OM. Zo heeft de politie
de bevoegdheid om voor bepaalde delicten een transactie aan te bieden. Door betaling van de transactie
wordt het proces-verbaal niet doorgestuurd naar het OM. Ook kan de politie bij gering drugsbezit - bij
het aantreffen van een hoeveelheid hard- of softdrugs voor eigen gebruik - de zaak seponeren.
Figuur 14.4.1 laat zien hoeveel Opiumwetzaken in de periode 2007-2017 zijn ingestroomd bij het
OM. De laatste cijfers wijzen op een daling van de totale instroom. Alleen de gecombineerde hard- en
softdrugszaken stijgen.
• In 2017 daalt de instroom met 14% naar 16.000. In 2016 was er nog een stijging met 4% ten opzichte
van 2015. Voornamelijk de softdrugszaken dalen in 2017 met 20%. Harddrugszaken dalen in geringere
mate, met 6%. Alleen de categorie zaken met zowel hard- als softdrugsdelicten stijgt, met 7%.
• De zaken bij het OM betreffen in 2017 voor de helft softdrugs (50%, dit was 54% in 2016) en voor
ruim twee op de vijf harddrugs (44%; dit was 41% in 2016). Het aandeel van hard- en softdrugszaken
neemt toe van ruim één op de twintig (4,7%) naar één op de 17 (5,9%). Ondanks de recente daling,
blijft de categorie softdrugszaken de grootste. Dit is al zo onafgebroken sinds 2009.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

424

| JAARBERICHT 2018

Figuur 14.4.1 	OpiumwetzakenI ingestroomd bij het Openbaar Ministerie, naar hard- en softdrugsII,
2007- 2017, in absolute aantallen en %
Aantal

25.000

20.000

15.000

10.000

5.000

0

2007
19.255
9.375
9.155
720

Opiumwet totaal
Harddrugs
Softdrugs
Hard- en softdrugs

%

2008
18.660
8.960
8.955
745

2009
16.945
7.315
8.885
740

2010
14.780
6.805
7.285
685

2011
17.290
7.290
9.255
745

2012
18.085
7.505
9.815
765

2013
17.350
7.345
9.240
765

2014
18.740
7.985
9.970
790

2015
17.880
7.565
9.445
870

2016
18565
7585
10110
870

2017
15950
7015
8000
935

2009
43
52
4

2010
46
49
5

2011
42
54
4

2012
41
54
4

2013
42
53
4

2014
43
53
4

2015
42
53
5

2016
41
54
5

2017
44
50
6

60

50

40

30

20

10

0
% Harddrugs
% Softdrugs
% Hard- en Softdrugs

2007
49
48
4

2008
48
48
4

I. Per verdachte kan meer dan een zaak geregistreerd zijn. II. Een gering aantal Opiumwetzaken laat zich niet indelen in een van de categorieën. Deze zaken
zijn hier niet opgenomen. Bron: OMDATA/RACmin, bewerking WODC.

Het aandeel Opiumwetzaken bij het OM op de totale instroom is in 2017 gedaald: naar 9,2% (was 9,8%
in 2016; tabel 14.4.1). Aan de onafgebroken stijging van dit aandeel sinds 2010, komt hier recent voor
het eerst een eind. De stijging van dit aandeel door de jaren heen kwam voornamelijk voor rekening van
softdrugszaken.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

425

| JAARBERICHT 2018

Tabel 14.4.1 Aandeel Opiumwetzaken op totale instroom OM, 2007-2017, in %I
2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

% Opiumwet

7,1%

7,2%

7,4%

7,0%

7,5%

8,1%

8,3%

8,9%

9,4%

9,8%

9,2%

Zaken totaal
(afgerond, *1.000)

270

258

230

211

230

224

209

211

190

189

174

I. Zaken totaal in duizendtallen. Bron: OMDATA/RACmin, bewerking WODC.

Figuur 14.4.2 laat de instroom van Opiumwetdelicten bij het OM zien voor harddrugs, onderverdeeld
naar vervaardigen, in-, uit- en vervoer en handel, en aanwezig hebben, in de periode 2007-2017.
• Bij de harddrugsdelicten gaat het de afgelopen jaren in bijna twee op de drie gevallen (2017 64%) om
het ‘aanwezig hebben’ (vrij vertaald: bezit) van harddrugs. Eerder onderzoek naar Opiumwetdelicten
in de straf- rechtsketen in 2012 liet zien dat het toen vooral ging om cocaïne en ecstasy/amfetamine
(Kruize & Gruter, 2014) (zie ook NDM Jaarbericht 2015). Het aantal ‘bezitsdelicten’ is in 2017
nagenoeg constant gebleven ten opzichte van 2016.
• In één derde van de gevallen (33% in 2017) gaat het om ‘in-, uit- en vervoer en handel’. Dit aandeel
laat een daling zien van 45% in 2007 naar 32% in 2014, waarna dit aandeel ruwweg constant blijft.
Het betreft een brede categorie die op basis van het registratiesysteem van het OM niet verder
te specificeren valt. In het eerdere onderzoek naar Opiumwetdelicten werd gevonden dat smokkel
van harddrugs voor 95% betrekking had op cocaïne (Kruize & Gruter, 2014). Bij de overige typen
handelsdelicten ging het ook meestal om cocaïne, met heroïne/opium op de tweede en synthetische
drugs op de derde plaats. In 2016, evenals in 2015, betreft minder dan 1% het ‘vervaardigen’
(produceren) van harddrugs.
• Er worden betrekkelijk weinig gevallen van ‘vervaardigen’ van harddrugs geregistreerd. Het aandeel
is toegenomen naar ruim 2% in 2017 (was ruim 1% in 2007). Afgaande op andere cijfers in dit
hoofdstuk (§ 14.2) en eerder onderzoek (Kruize & Gruter, 2014) gaat het hier om productie van
synthetische drugs. Kruize en Gruter (2014) melden dat bij een ontmanteling van een productieplaats
meestal geen drugs in beslag worden genomen, maar hardware of chemicaliën.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

426

| JAARBERICHT 2018

Figuur 14.4.2		Instroom van harddrugsdelicten bij het Openbaar Ministerie, naar vervaardigen, in-/
uit- / vervoer en handel, aanwezig hebben, 2007-2017, in aantal en %
Harddrugs

8000
7000
6000
5000
4000
3000
2000
1000
0

2008
182
5273
6707

2009
155
4556
5451

2007 ;
N=
12920
vervaardigen
1,4
in-, uit-, vervoer; handel
45
aanwezig hebben
53

2008 ;
N=
12208
1,5
43
55

vervaardigen
in-, uit-, vervoer; handel
aanwezig hebben

Harddrugs

2010
119
4076
5120

2011
146
3926
6024

2012
152
3888
6153

2013
149
3776
6031

2014
178
3360
6742

2015
222
3142
6464

2016
225
3259
6640

2017
210
3185
6218

2016 ;
N=
10284
2,2
32
65

2017 ;
N=
9790
2,1
33
64

70,0
60,0

50,0
40,0
30,0

20,0
10,0
0,0

2009 ;
N=
10264
1,5
44
53

2010 ;
N=
9445
1,3
43
54

2011 ;
N=
10242
1,4
38
59

2012 ;
N=
10321
1,5
38
60

2013 ;
N=
10019
1,5
38
60

2014 ;
N=
10353
1,7
32
65

2015 ;
N=
9958
2,2
32
65

Figuur 14.4.3 laat de instroom van Opiumwetdelicten bij het OM zien voor softdrugs, onderverdeeld
naar vervaardigen, in-, uit- en vervoer en handel, en aanwezig hebben, in de periode 2007-2017. Kruize
en Gruter (2014) lieten zien dat het bij de softdrugs in 2012 voor 97% ging om hasj of wiet. Andere
softdrugstypen kwamen weinig voor bij het OM (Kruize & Gruter, 2014).
• Bij de softdrugsdelicten gaat het in 2017 in bijna een kwart (24%) van de gevallen om het ‘aanwezig
hebben’ (bezit) van softdrugs. In 9% gaat het om ‘in- en uitvoer, vervoer, handel’ (was 7% in 2016).
In de meeste gevallen (64%) gaat het om het ‘vervaardigen’ van softdrugs – lees: het telen van
nederwiet (figuur 14.4.3). Dit aandeel daalde ten opzichte van 2016, toen het nog 68% was. Er was
een stijging gaande sinds 2013.
• Het aandeel softdrugsdelicten in de categorie ‘in- en uitvoer, vervoer en handel’ steeg in 2017 voor het
eerst in jaren. Dit aandeel vertoonde in de jaren daarvoor een daling: van rond de 15% in de periode
2007-2013 naar rond de 8% in de periode 2014 – 2017 daarna.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

427

| JAARBERICHT 2018

• Het aandeel van het delict ‘aanwezig hebben van softdrugs’ schommelt in de periode 2007 en 2014
tussen de 26% en 31% met een piek van 34% in 2009 en ligt daarna, vanaf 2015, rond de 23%.
Het aandeel ‘vervaardigen van softdrugs’, tenslotte, stijgt vanaf 2013 tot en met 2016 van 55% naar
68% en daalt in 2017 naar 64%.

Figuur 14.4.3 	Instroom van softdrugsdelicten bij het Openbaar Ministerie, naar vervaardigen, in-/
uit- / vervoer en handel, aanwezig hebben, 2007-2017, in aantal en %
8000

Softdrugs

7000
6000
5000
4000

3000
2000
1000

0
vervaardigen

2007
6406

2008
5588

2009
5284

2010
4361

2011
6097

2012
6295

2013
5619

2014
6773

in-, uit-, vervoer; handel

1523

1714

1535

1370

1330

1653

1435

1022

817

730

736

aanwezig hebben

2848

3350

3637

2627

2947

2951

3176

3165

2571

2587

2098

Softdrugs

2015
7012

2016
7549

2017
5547

80
70

60
50
40
30
20
10

0

vervaardigen

2007
; N=
1081
4
59

2008
; N=
1071
1
52

2009
; N=
1057
5
50

in-, uit-, vervoer; handel

14

16

15

aanwezig hebben

26

31

34

NATIONALE DRUG MONITOR

|

51

2011
; N=
1063
0
57

2012
; N=
1107
8
57

2013
; N=
1030
7
55

2014
; N=
1110
8
61

2015
; N=
1058
2
66

2016
; N=
1111
1
68

16

13

15

14

9

8

7

9

31

28

27

31

28

24

23

24

2010
; N=
8534

428

| JAARBERICHT 2018

2017
; N=
8632
64

Beslissingen door het Openbaar Ministerie in Opiumwetzaken
De meeste verdachten van een Opiumwetdelict worden door het OM voor de rechter gebracht, ofwel:
gedagvaard (figuur 14.4.4).
• In 2017 geldt dit voor 56% van het totaal aantal afgedane zaken, evenals in 2016 en 2015. Dit is 4
procentpunten meer dan in 2014, toen het 52% was. Het aandeel daalde tussen 2010 en 2014 (van
64% naar 52%), hetgeen mogelijk te maken heeft met het gegeven dat het OM in oplopende mate
meer zaken zelf sanctioneerde met een strafbeschikking.
• Het aandeel transacties bedraagt 5% in 2017, waar dit nog 9% in 2015 was. Dit aandeel daalt sinds
jaren. Meestal gaat het hierbij om financiële transacties (ofwel “geldsom transacties”), maar ook
vergoeding van schade en taakstraffen vallen hieronder. In 2017 waren er 395 financiële transacties
in Opiumwetzaken, in 2014 waren het er nog 780.
• In 2017 daalt het aandeel beleidssepots naar 10%. De voorafgaande drie jaren schommelt dit rond
de 11%. Sinds 2010 steeg het aandeel beleidssepots (was 4% in 2010). Van de beleidssepots neemt
met name zowel het aantal als aandeel voorwaardelijke beleidssepots toe in 2017, waar dat van de
onvoorwaardelijke beleidssepots daalt.3
• Het aandeel technische sepots daalt in 2017: naar 11%, tegen 12% het jaar ervoor. Dit aandeel steeg
van 5% in 2007 naar 12% in 2016. Voegingen komen betrekkelijk weinig voor (< 1%).
• In 2017 stijgt het aandeel van strafbeschikkingen naar 14%, ten opzichte van 13% het jaar ervoor.
In 2011 kwamen de eerste strafbeschikkingen bij Opiumwetdelicten in beeld. Het aandeel van de
strafbeschikkingen was bij de start 5% en steeg snel. Tussen 2013 en 2016 was dat toegenomen naar
13%, met uitzondering van 2014, toen het aandeel 15% bedroeg.

Figuur 14.4.4

Afdoening Openbaar Ministerie in Opiumwetzaken, 2007-2017I, in %

%

70
60
50
40
30
20
10
0

Dagvaarding

2007; 2008; 2009; 2010; 2011; 2012; 2013; 2014; 2015; 2016; 2017;
N=
N=
N=
N=
N=
N=
N=
N=
N=
N=
N=
18665 18940 17400 14835 15700 17825 17765 17990 17655 18490 16855
65
62
61
64
61
55
53
52
56
56
56

Transactie

21

24

24

23

18

16

12

11

9

6

5

Beleidssepot onvrw.

4,9

4,9

4,9

3,9

4,6

7,0

6,9

9,1

9,2

9,6

8,1

Beleidssepot voorwr.

0,5

0,9

1,0

0,6

0,8

1,4

1,6

1,8

1,4

1,5

2,0

Technisch sepot

5

6

6

7

8

9

10

10

10

12

11

Voeging

2,0

2,2

1,7

1,2

1,1

1,0

0,8

0,4

0,5

0,6

0,5

5

10

13

15

13

13

14

Strafbeschikking

I. De totale aantallen (N) zijn exclusief administratieve sepots en overdrachten. Bron: OMDATA/RACmin, bewerking WODC.

3

Het OM gaat de laatste jaren steeds vaker over tot zogenoemde ‘voorwaardelijke beleidssepots’. Hier geldt dat de verdachte, als deze zich niet
aan bepaalde voorwaarden houdt, alsnog door het OM worden vervolgd. Dit is in zekere mate vergelijkbaar met een door de rechter opgelegde
voorwaardelijke straf (Kalidien, 2018, blz. 81) .

NATIONALE DRUG MONITOR

|

429

| JAARBERICHT 2018

Er zijn verschillen in afdoening door het OM tussen harddrugszaken, softdrugszaken en zaken met zowel
hard- als softdrugs (figuur 14.4.5).
• Harddrugszaken worden, evenals in de voorgaande jaren, ook in 2017 vaker gedagvaard dan
softdrugszaken (in 2017 57% tegen 56% het jaar ervoor). Het aandeel dagvaardingen is echter het
hoogst bij zaken met een combinatie van hard- én softdrugs (80%).
• In 2017 is het aandeel strafbeschikkingen het hoogst bij harddrugszaken (19%). Bij softdrugszaken is
dit 11% en bij gecombineerde drugszaken 8% (niet in figuur).
• Het aandeel beleidssepots – voorwaardelijke plus onvoorwaardelijke – is in 2017 het hoogst bij
softdrugszaken (11%), direct gevolgd door harddrugszaken (9%). Bij gecombineerde drugszaken is
dit het laagst (5%). Tussen 2007 en 2017 neemt het aandeel beleidssepots bij softdrugszaken toe van
4% naar 11% in het meest recente jaar. Dat van de harddrugszaken van 7% naar 9% en tenslotte
van de gecombineerde hard- en softdrugszaken van 1% naar uiteindelijk 5%.
• Technische sepots komen in recente jaren het meest voor in softdrugszaken. In 2017 is dit aandeel
14% (15% in 2016), waar het bij harddrugszaken 9% is (eveneens 9% in 2016) en bij zaken met
hard- en softdrugs is dit 5% (was 4% in 2016). Tussen 2007 en 2017 neemt het aandeel technische
sepots bij softdrugszaken toe van 6% naar 14% en dat van de harddrugszaken van 5% naar 9% en
tenslotte van de gecombineerde hard- en softdrugszaken van 3% naar 5% (niet in figuur).

Figuur 14.4.5		Aandeel dagvaardingen in Opiumwetzaken Openbaar Ministerie, naar harddrugs,
softdrugs en hard- en softdrugsI, 2007-2017, in %
%

90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
Totaal
Harddrugs
Softdrugs
Hard- en Softdrugs

2007
65
67
62
82

2008
62
66
56
81

2009
61
65
56
79

2010
64
66
61
84

2011
61
61
60
78

2012
55
54
53
78

2013
53
54
50
75

2014
52
52
50
75

2015
56
56
54
79

2016
56
56
53
79

2017
56
57
53
80

I. De totale aantallen (N) zijn exclusief administratieve sepots en overdrachten. Bron: OMDATA/RACmin, bewerking WODC.

Afdoening door de rechter in eerste aanleg in Opiumwetzaken
• Het totaal aantal afdoeningen van Opiumwetzaken door de rechter blijft in 2017 nagenoeg gelijk aan
dat van 2016 (figuur 14.4.6).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

430

| JAARBERICHT 2018

• Het aantal combinatiezaken stijgt in 2017 met 10% ten opzichte van 2016. Het aantal softdrugszaken
blijft in 2017 constant en dat van de harddrugszaken daalt iets (figuur 14.4.6). Sinds 2014 blijft het
aantal softdrugszaken iets onder de 5.000 en het aantal harddrugszaken, na een daling tussen 2007
en 2012, iets onder de 4.000 in de jaren erna.
• In 2017 (met 51%) is – evenals in de periode ervoor (2012 – 2016) – de helft of meer een
softdrugszaak. Op langere termijn laat het aandeel softdrugszaken een stijgende lijn zien, dat van
harddrugszaken een dalende. In 2017 waren twee op de vijf zaken een harddrugszaak (42%) eveneens
als in de voorafgaande periode, van 2014 tot en met 2016; figuur 14.4.6). Tussen 2007 en 2011
bedroeg het aandeel harddrugszaken nog de helft of enigszins minder dan de helft. Het aandeel van
de gecombineerde hard- en softdrugszaken is in 2017 ruim 7%. Over de hele periode heen is een
stijging waarneembaar van 5 naar 7%.

Figuur 14.4.6 	Door de rechter afgedane Opiumwetzaken in eerste aanleg, naar hard- en softdrugs,
2007- 2017I, aantallen en %
Aantal

14.000
12.000
10.000
8.000
6.000
4.000
2.000
0

Totaal

2007 2008 2009 2010
11.545 11.115 10.255 9.230

2011
8.870

2012
9.050

2013
9.285

2014
9.165

2015
9.430

2016
9.480

2017
9535

Hard drugs

5.820

5.560

4.895

4.260

4.155

3.935

4.135

3.855

3.945

3960

3950

Soft drugs

5.170

5.030

4.790

4.420

4.210

4.590

4.630

4.835

4.945

4885

4885

Hard en soft drugs

560

525

570

545

505

525

520

475

535

630

695

NATIONALE DRUG MONITOR

|

431

| JAARBERICHT 2018

%

60

50

40

30

20

10

0
% Harddrugs

2007
50

2008
50

2009
48

2010
46

2011
47

2012
43

2013
45

2014
42

2015
42

2016
42

2017
41

% Softdrugs

45

45

47

48

47

51

50

53

52

52

51

% Hard- en Softdrugs

5

5

6

6

6

6

6

5

6

7

7

I. Per verdachte kan meer dan een zaak geregistreerd zijn. Bron: OMDATA/RACmin, bewerking WODC.

• In 2017 vormen Opiumwetzaken 10% van het totale aantal door de rechter in eerste aanleg afgedane
zaken (niet alleen Opiumwet maar alle zaken), evenals in het jaar ervoor (tabel 14.4.2). Vanaf
2009 tot en met 2014 steeg het aandeel, na een daling in de voorafgaande jaren. De stijging komt
voornamelijk voor rekening van softdrugszaken en in de recente jaren van de gecombineerde hard- en
softdrugszaken (niet in figuur).

Tabel 14.4.2 Aandeel (%) van door de rechter afgedane Opiumwetzaken,I,II 2007-2017
2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

% Opiumwet

8,8%

8,5%

7,8%

8,1%

8,1%

8,7%

8,9%

9,0%

8,9%

10,0% 10,2%

Zaken totaal
(afgerond, *1.000)

131

131

131

113

109

104

104

102

106

95

2017

93

I. Zaken totaal in duizendtallen. II. Per verdachte kan meer dan een zaak geregistreerd zijn. Bron: OMDATA/RACmin, bewerking WODC.

• Het aandeel vrijspraken in Opiumwetzaken door de rechter in eerste aanleg daalt in 2017 voor het
eerst in jaren, naar 11%. In 2016 bedroeg dit aandeel afgerond nog 13% (figuur 14.4.7). Het nam
aanvankelijk tot en met 2014 toe tot 11%, bleef constant, om in 2016 naar 13% te stijgen. Het
aandeel vrijspraken voor Opiumwetzaken was in 2017 één procentpunt hoger dan bij alle misdrijfzaken
(10%). De ontwikkeling van het aandeel vrijspraken bij Opiumwetzaken houdt door de jaren heen
gelijke tred met de stijging bij alle misdrijfzaken. Maar het aandeel Opiumwetzaken komt in de
beschouwde periode wel steeds ruwweg afgerond één procentpunt lager uit. Dit met uitzondering
van 2014 toen het aandeel gelijk was aan bij alle misdrijfzaken en 2016 en nu ook 2017, toen het
aandeel vrijspraken in Opiumwetzaken juist hoger uitkwam (hier gehanteerde bron voor vrijspraak
alle misdrijfzaken: Kalidien, 2018).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

432

| JAARBERICHT 2018

• In 2017 daalde het aandeel vrijspraken bij alle onderscheiden categorieën: bij softdrugszaken naar
14%, bij harddrugszaken naar 8% en bij de gecombineerde zaken onder de 6%. In de voorafgaande
periode steeg het aandeel vrijspraken het hardst bij softdrugszaken (naar 16% in 2016). Maar ook bij
harddrugszaken was een aanzienlijke stijging waarneembaar (10% in 2016). Het aandeel vrijspraken
is gemiddeld het laagst bij de gecombineerde hard- en softdrugszaken. Dit aandeel steeg toenmaals
ook (6% in 2016).

Figuur 14.4.7 Aandeel vrijspraak in eerste aanleg naar soort Opiumwetdelict, 2007-2017
%

18
16
14
12
10
8
6
4
2
0

2007;
N= 750
% Totaal
6
% Harddrugs
5
% Softdrugs
8
% Hard- en Softdrugs
4

2008;
N= 750
7
5
8
4

2009; 2010; N= 2011; N= 2012; N= 2013; N= 2014; N= 2015; N= 2016; N= 2017; N=
N= 750
710
770
805
845
1015
1040
1230
1070
7
8
9
9
9
11
11
13
11
6
6
7
6
7
8
7
10
8
9
9
11
12
12
14
15
16
14
4
6
6
7
7
7
4
6
6

I. Inclusief een aantal van totaal 100 ontslagen van rechtsvervolging over de gehele periode 2005-2015.

Sancties OM en rechter bij Opiumwetzaken
Figuur 14.4.8 laat zien in hoeveel Opiumwetzaken een bepaald type sanctie is opgelegd en figuur 14.4.9
laat zien in hoeveel zaken die sancties zijn opgelegd voor hard- en softdrugszaken afzonderlijk. Zowel
de zaken met sancties door het OM als de zaken met sancties die de rechter oplegt, zijn weergegeven.
Een onderscheid wordt gemaakt in de sanctiecategorieën “OM Financieel” (bestaande uit de zaken met
aangeboden financiële transacties en opgelegde financiële strafbeschikkingen); “Rechter – Geldboete”
(waarin de zaken met (deels) onvoorwaardelijke geldboetes zijn geteld); verder de zaken met een
“Taakstraf – OM” en “Taakstraf – Rechter”. Ten slotte worden de zaken getoond met vrijheidsstraffen,
verdeeld over de categorie “Vrijheidsstraf – onvoorwaardelijk” – inclusief de deels onvoorwaardelijke
straffen – en de categorie “Vrijheidsstraf – voorwaardelijk”. Het is van belang om hier te melden dat in
één zaak meerdere typen sancties kunnen voorkomen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

433

| JAARBERICHT 2018

Figuur 14.4.8 	Opiumwetzaken naar sanctietype OM of rechter in eerste aanleg, 2007-2017, in aantal
en %I
Aantal

5000
4500
4000
3500
3000
2500

2000
1500
1000
500
0

OM - Financieel (i)
Rechter - Geldboete (ii)
Taakstraf - OM (iii)
Taakstraf - Rechter (x)
Vrijheidsstraf onvoorwaardelijk (iv)
Vrijheidsstraf voorwaardelijk
%

2007
2785
1585
775
4735
4325
1985

2008
2870
1665
870
4315
4145
1825

2009
2470
1610
730
3915
3625
1610

2010
2290
1385
560
3505
3315
1480

2011
3070
1240
360
3265
3250
1350

2012
3680
1065
625
3610
3170
1470

2013
3475
1055
1000
3635
3295
1500

2014
3275
885
1200
3870
2930
1730

2015
2680
935
990
4055
2840
1800

2016
2465
935
955
4115
2700
1690

2017
2280
1075
900
4155
2760
1675

2007
15
15
4
44
40
18

2008
15
16
5
42
40
18

2009
14
17
4
41
38
17

2010
15
16
4
41
39
17

2011
20
15
2
41
40
17

2012
21
13
4
44
39
18

2013
20
13
6
43
39
18

2014
18
11
7
48
36
21

2015
15
11
6
49
34
22

2016
13
11
5
50
33
21

2017
14
13
5
49
33
20

60
50
40
30
20
10
0
OM - Financieel (i)
Rechter - Geldboete (ii)
Taakstraf - OM (iii)
Taakstraf - Rechter
Vrijheidsstraf onvoorwaardelijk (iv)
Vrijheidsstraf voorwaardelijk

I. Percentage op afdoeningen OM voor zaken met OM-sanctie en op schuldigverklaringen voor zaken met sanctie rechter. i. OM: Financieel (transactie en
strafbeschikking). ii. Rechter: Geldboete (deels) onvoorwaardelijk; iii. Taakstraf - OM ( transactie en -strafbeschikking); iv Vrijheidsstraf (deels) onvoorwaardelijk.
Bron: OMDATA/RACmin, bewerking WODC.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

434

| JAARBERICHT 2018

In Opiumwetzaken worden taakstraffen het vaakst opgelegd. Daarna volgen (deels) onvoorwaardelijke
vrijheidsstraffen (opgelegd door de rechter) en financiële sancties door het OM.
• Het aantal zaken waarin een taakstraf is opgelegd door de rechter stabiliseert in de recentste twee
jaren. Vanaf 2007 tot en met 2011 daalt dit aantal, om daarna weer te stijgen. In 2017 legt de rechter
iets minder dan 4.200 taakstraffen op.
• In 2017 beslist het OM in 2.300 zaken tot een financiële sanctie. Van 2007 tot en met 2010 treedt
een daling op van rond de 2.800 naar 2.300, waarna een abrupte stijging plaats vindt naar 3.700 in
2012. Daarna daalt dit aantal wederom tot en met 2017.
• Het aantal zaken waarin het OM tot een taakstraf beslist daalde vanaf 2007 van rond de 800 naar
zo’n 400 in 2011. Daarna steeg dit aantal weer sterk om vanaf 2013 op rond de 1.000 uit te komen,
met een piek in 2012 van 1.200. De stijging van de afgelopen jaren komt voornamelijk voor rekening
van de strafbeschikking, maar ook de zaken met een als transactie aangeboden taakstraf nemen
enigszins toe.
• In 2017 zijn in 2.800 Opiumwetzaken (deels) onvoorwaardelijke vrijheidsstraffen opgelegd, hoger dan
het jaar ervoor met 2.700. Sinds 2007 is dit aantal nagenoeg continu afgenomen. Het aantal zaken
waarin (deels) onvoorwaardelijke vrijheidsstraffen opgelegd zijn daalt in de laatste drie jaren voor 2017
onder het niveau van 3.000. De stijging in 2017 is de eerste in jaren.
• In 2017 legt de rechter in bijna 1.100 zaken een geldboete op, een stijging met 15% ten opzichte
van het jaar ervoor toen dit nog bij ruim 900 zaken gold. Dit aantal was in de hele periode tot en met
2014 nagenoeg steeds gedaald, vanaf bijna 1.600 in 2007 tot minder dan 900 . Vanaf 2015 stijgt het
aantal zaken waarin een geldboete wordt opgelegd weer.
Wanneer gekeken wordt naar het aandeel (in %, zie figuur 14.4.8), dan geven de cijfers het volgende
beeld:
• Het aandeel zaken waarin het OM besluit tot een financiële sanctie in 2017 is 14%, was 13% in
2016. Het aandeel zaken waarin de rechter in 2017 een geldboete oplegt is 13%, hoger dan in de
drie jaren ervoor.
• Het aandeel zaken waarin het OM besluit tot een taakstraf is 5% in 2017 even hoog als in 2016. Vanaf
2015 schommelt dit aandeel tussen de 5% en 7%.
• Het aandeel zaken waarin de rechter een taakstraf oplegt, ligt in de periode 2007 tot en met 2013
tussen de 41% en 44%. Vanaf 2014 tot en met 2017 ligt dit aandeel tussen de 48% en 50%. In
2017 is dit 49%.
• Het aandeel zaken waarin de rechter een onvoorwaardelijke vrijheidsstraf oplegt schommelt in de
hele periode tot en met 2013 ruwweg rond de 39%, maar daalt daarna naar 33% in 2016 en 2017.
• Taakstraffen worden vooral opgelegd in softdrugszaken, onvoorwaardelijke vrijheidsstraffen vooral in
harddrugszaken (figuur 14.4.9). Voorwaardelijke vrijheidsstraffen worden voornamelijk aangetroffen
bij softdrugszaken en in mindere mate bij harddrugszaken. Bij harddrugszaken en softdrugszaken is er
in 2017 weinig verandering in het sanctiebeeld. Bij de gecombineerde hard- en softdrugszaken spelen
OM-sancties een betrekkelijk geringe rol. Voornamelijk worden hier onvoorwaardelijke vrijheidsstraffen
opgelegd, gevolgd door taakstraffen opgelegd door de rechter en voorwaardelijke vrijheidsstraffen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

435

| JAARBERICHT 2018

Figuur 14.4.9		Type sanctie in eerste aanleg in harddrugs- en softdrugszaken, 2007-2017, absolute
aantallen
Harddrugs

4000
3500
3000
2500
2000
1500
1000
500
0

OM - Financieel (i)
Rechter - Geldboete (ii)
Taakstraf - OM (iii)
Taakstraf - Rechter
Vrijheidsstraf onvoorwaardelijk (iv)
Vrijheidsstraf voorwaardelijk
Softdrugs

2007
1240
665
195
1455
3385
585

2008
1230
645
215
1250
3250
515

2009
1005
630
190
1095
2730
430

2010
1105
550
115
930
2395
380

2011
1615
555
105
800
2385
320

2012
1965
425
190
910
2260
320

2013
1800
455
265
1000
2315
425

2014
1860
340
325
1070
2055
380

2015
1605
410
255
1165
1940
420

2016
1415
455
220
1260
1740
420

2017
1295
525
240
1260
1730
420

2007
1475
840
565
3100
650
1315

2008
1575
920
640
2880
625
1215

2009
1410
910
520
2615
615
1080

2010
1140
760
435
2410
655
1015

2011
1395
635
250
2285
605
960

2012
1640
590
420
2525
655
1080

2013
1610
520
720
2455
755
1000

2014
1365
490
850
2630
655
1275

2015
1030
470
705
2680
640
1300

2016
1000
420
715
2625
655
1175

2017
925
480
640
2650
675
1150

3500
3000
2500
2000
1500
1000
500
0

OM - Financieel (i)
Rechter - Geldboete (ii)
Taakstraf - OM (iii)
Taakstraf - Rechter
Vrijheidsstraf onvoorwaardelijk (iv)
Vrijheidsstraf voorwaardelijk

NATIONALE DRUG MONITOR

|

436

| JAARBERICHT 2018

Hard- en softdrugs

400
350

300
250
200
150
100
50
0

2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017

OM - Financieel (i)

65

65

55

40

50

80

65

50

45

50

55

Rechter - Geldboete (ii)

75

90

75

80

50

55

80

50

55

70

75

Taakstraf - OM (iii)

15

15

25

10

10

15

20

30

30

25

25

Taakstraf - Rechter

190

185

200

165

175

190

175

175

205

230

250

Vrijheidsstraf onvoorwaardelijk (iv)

295

265

285

270

255

260

230

220

260

310

350

Vrijheidsstraf voorwaardelijk

85

95

100

85

70

70

75

75

80

95

105

I. OM: Financieel (transactie en strafbeschikking). II. Rechter: Geldboete (deels) onvoorwaardelijk. III. Taakstraf - OM (transactie en strafbeschikking).
IV. Vrijheidsstraf (deels) onvoorwaardelijk. Bron: OMDATA/RACmin, bewerking WODC.

Opiumwetdelinquenten in de Nederlandse gevangenissen
• Van de 7.700 personen die op 30 september 2017 in het gevangeniswezen verbleven, zat 18% daar
vanwege een Opiumwetdelict (figuur 14.4.10). In 2016 was dit 17%. Vanaf 2011 tot en met 2017
schommelt dit aandeel rond de 17%, daarvóór lag het percentage tussen de 20% en 23%.
• Het absolute aantal personen dat gedetineerd is vanwege een Opiumwetdelict daalt tussen 2006 tot
en met 2016 in aanzienlijke mate. In 2006 bedroeg dit aantal nog 2.600, in 2016 komt het uit op
1.300. In 2017 is er voor het eerst sinds jaren een stijging, naar 1.400 (niet in figuur) (Kalidien, 2018).
• Oudere gedetineerden (50 plus) zitten relatief vaak vast voor een Opiumwetdelict. Ook bij vrouwelijke
gedetineerden komen Opiumwetdelicten relatief vaak voor (Linckens, Valstar, & Van Gemmert, 2016).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

437

| JAARBERICHT 2018

Figuur 14.4.10 	AandeelI Opiumwetdelinquenten onder populatie in het gevangeniswezen (in %)
vergeleken met vijf andere delictgroepen, peildatum 30 september, 2007 – 2017
%

40
35
30
25
20
15
10
5
0
2007 ;
n= 11.110
Vermogen zonder geweld
Vermogen met geweld
Geweldsmisdrijven
Vernieling-openbare orde
Opiumwet
Verkeer
Overig

20
15
30
5
23
3
3

2008 ;
n=
10.424
22
15
31
5
23
2
2

2009 ;
n=
10.275
21
17
30
4
22
3
3

2010 ;
2012 ;
2014 ;
2011 ; n=
2013 ;
2015; n= 2016 ; 2017 ;
n=
n=
n=
10.130
n= 9.219
7.719 n= 7.505 n= 7.697
10.357
9.844
8.550
20
21
21
21
22
24
23
25
18
20
20
19
18
16
16
15
31
32
32
32
32
34
34
33
4
4
4
4
4
4
5
5
20
18
17
17
16
18
17
18
3
3
3
5
5
2
2
2
3
2
2
2
3
2
3
3

I. Berekening percentages zonder de categorie ‘onbekend’. Geweldsmisdrijven is inclusief seksuele misdrijven. Verkeer is inclusief gijzelingen voor niet
betaalde verkeersovertredingen. Indeling is gemaakt op basis van zwaarste delict. Bronnen: Criminaliteit en rechtshandhaving 2017 (Kalidien, 2018); DJI in
getal 2011-2015 (Linckens et al., 2016).

14.5

Stafrechtelijke recidive van Opiumwetdelinquenten

In deze slotparagraaf wordt de recidive besproken van daders die voor een Opiumwetdelict zijn vervolgd.
De gegevens zijn afkomstig van de WODC-Recidivemonitor. Het tijdstip van de recidive is bepaald aan
de hand van de pleegdatum van het nieuwe delict. De meest recente recidivecijfers hebben betrekking
op daders die in 2014 zijn vervolgd voor een Opiumwetdelict en toen het ‘uitgangsdelict’ hebben
gepleegd. Cijfers over eerdere jaren die in deze paragraaf worden gepresenteerd, hebben betrekking op
uitgangsdelicten in eerder jaren.
In figuur 14.5.1 staat de recidive van mensen die in 2014 of eerder een Opiumwetdelict hebben gepleegd
en zich in de jaren daarna opnieuw schuldig hebben gemaakt aan het overtreden van de Opiumwet.
Een kleine groep Opiumwetovertreders komt relatief snel opnieuw in aanraking met de politie vanwege
een drugsdelict: van de daders uit 2014 is bijna 10% binnen twee jaar opnieuw vervolgd voor een
Opiumwetdelict. Het percentage overtreders dat opnieuw voor een Opiumwetdelict wordt opgepakt,
stijgt naarmate de tijd verstrijkt: bijna 15% binnen vier jaar met een opiumdelict en 17% binnen zes jaar.
De grafiek laat verder zien - door vergelijking van de cohorten - dat de recidive daalt vanaf 2002 en deze
in 2013 weer een lichte stijging laat zien van de 2-jarige en 4-jarige recidive.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

438

| JAARBERICHT 2018

Figuur 14.5.1		Percentage (cumulatief) daders van Opiumwetdelicten dat opnieuw een Opiumwetdelict
pleegt (speciale recidive). Daders van softdrugsdelicten en harddrugsdelicten zijn bij
elkaar opgeteld.
%

30

25

20

15

10

5

0
2 jaar
4 jaar
6 jaar

1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
12
12
13
12
13
14
13
12
11
10
10
9
8
8
9
17
18
19
20
19
20
19
17
17
15
15
14
13
13
14
21
22
24
24
24
24
23
20
20
18
18
17
17

2012 2013 2014
8
10
10

Bron: Recidivemonitor, bewerking WODC.

In figuur 14.5.2 is de algemene recidive weergegeven van daders van een Opiumwetdelict in 2014 en in
de jaren daarvoor. Het gaat dan om alle misdrijven die zijn gepleegd na het uitgangsdelict, dus niet alleen
de Opiumwetdelicten. Van de groep uit 1997 pleegt een derde van de Opiumwetovertreders binnen twee
jaar opnieuw een delict, van de groep uit 2014 is dat percentage gedaald naar ruim een kwart. Ruim 40%
van de Opiumwetdelinquenten pleegt binnen zes jaar na het uitgangsdelict opnieuw een delict, dat aantal
daalt eveneens tussen 1997 en 2013. Als de cohorten globaal met elkaar worden vergeleken, is vanaf
1997 globaal eerst een stijging te zien en daarna, vanaf 2003, een daling. Vanaf 2013 stijgt de recidive
binnen twee en vier jaar weer licht.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

439

| JAARBERICHT 2018

Figuur 14.5.2		
Percentage daders van opiumwetdelicten dat opnieuw een misdrijf pleegt (alle
misdrijven, algemene recidive)
%

60

50

40

30

20

10

0
2 jaar
4 jaar
6 jaar

1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
32
32
34
34
34
33
34
31
32
31
30
28
27
28
27
41
42
45
46
44
44
45
41
42
41
40
37
37
38
37
47
48
52
53
50
50
50
46
47
46
45
43
43
43
42

2012 2013 2014
26
27
28
36

Bron: Recidivemonitor, bewerking WODC.

Splitsing van de recidivecijfers van de gehele groep drugsdelinquenten maakt inzichtelijk dat daders van
een harddrugsdelict vaker opnieuw een delict plegen dan daders van een softdrugsdelict. Dat geldt zowel
voor recidive binnen twee jaar, binnen vier jaar als binnen zes jaar. Ook geldt het zowel voor speciale
recidive (na het uitgangsdelict opnieuw een Opiumwetdelict plegen) als voor algemene recidive (opnieuw
een willekeurig misdrijf plegen, ook niet-Opiumwetdelicten). In de volgende figuren kan dat worden
afgelezen. In de eerste figuur is de recidive voor verschillende groepen binnen 2 jaar weergegeven (figuur
14.5.3), in de tweede figuur de recidive binnen zes jaar (figuur 14.5.4). Door de jaren heen daalt de
2-jarige recidive van harddrugsdelinquenten aanzienlijk tussen 1997 en 2013. In 2014 stijgt deze weer
licht. De 6-jarige recidive daalt licht tussen 1997 en 2009 voor beide groepen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

440

| JAARBERICHT 2018

Figuur 14.5.3 	2-Jarige recidive (algemene en speciale), van daders die een harddrugsdelict hebben
gepleegd en daders die een softdrugsdelict hebben gepleegd
45

%

40
35
30
25
20
15
10
5
0

'97
Harddrugs (algemeen) 38
Softdrugs (algemeen) 24
Harddrugs (speciaal)
13
Softdrugs (speciaal)
8

'98
38
25
13
7

'99
39
27
14
8

'00
40
26
14
7

'01
39
26
15
8

'02
39
25
16
8

'03
38
28
15
8

'04
35
26
14
7

'05
37
27
13
7

'06
35
26
11
7

'07
36
25
11
6

'08
33
23
10
6

'09
33
23
10
5

Figuur 14.5.4 	
6-Jarige recidive (algemene
softdrugsdelinquenten

en

speciale

recidive),

'02
54
44
25
17

'03
53
45
23
16

'05
52
43
21
13

'10
31
25
8
6

'11
30
24
8
6

'12
31
22
9
5

'13
31
25
10
7

'14
33
24
10
7

harddrugs

en

'09
48
39
18
12

'11
45
40
16
12

Bron: Recidivemonitor, bewerking WODC.

%

van

70
60
50
40
30
20
10
0
Harddrugs (algemeen)
Softdrugs (algemeen)
Harddrugs (speciaal)
Softdrugs (speciaal)

'97
53
40
22
15

'98
55
42
23
17

'99
57
46
25
17

'00
58
47
24
18

'01
56
42
24
16

'04
50
42
21
14

'06
51
42
18
13

'07
51
40
18
12

Bron: Recidivemonitor, bewerking WODC.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

441

| JAARBERICHT 2018

'08
49
37
17
12

'10
46
41
16
12

15. Criminaliteit en overlast door
alcohol- en drugsgebruikers
15.1 Laatste feiten en trends

 pagina 444

15.2 Alcohol- en drugsgerelateerde criminaliteit

 pagina 444

15.3 Overlast die samenhangt met alcohol- of drugsgebruik

 pagina 451

NATIONALE DRUG MONITOR

|

442

| JAARBERICHT 2018

15. Criminaliteit en overlast door
alcohol- en drugsgebruikers
Inleiding
Dit hoofdstuk gaat over de criminaliteit die gepleegd wordt door alcohol- en drugsgebruikers. Hiertoe
behoren strafbare feiten die worden gepleegd onder invloed van alcohol of drugs (de zogenaamde
‘psychofarmacologische criminaliteit’) en die worden begaan om geld (of drugs) te bemachtigen om het
gebruik voort te kunnen zetten (de zogenaamde ‘economisch-dwangmatige criminaliteit’). Daarnaast
komt in dit hoofdstuk ook overlast van alcohol- en drugsgebruikers aan de orde.
Het Nederlandse beleid is erop gericht om problematische gebruikers die criminaliteit plegen niet alleen
te straffen, maar ook – als er geen contra-indicaties zijn – door te leiden naar (gedrags)interventies en
zorgtrajecten buiten detentie, met het doel de re-integratie in de maatschappij te bevorderen en de
criminele recidive tegen te gaan (zie hoofdstuk 2).
De gegevens in dit hoofdstuk zijn afkomstig uit registratiesystemen van verschillende diensten zoals
de verslavingsreclassering, het NFI en de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI). Verder wordt geput uit
de Veiligheidsmonitor, onderzoek en jaarverslagen. Het beeld is fragmentarisch omdat de informatie
belangrijke lacunes kent:
• De politie screent verdachten niet systematisch op middelengebruik. We weten dus niet hoeveel
(problematische) gebruikers in totaal bij justitie binnenkomen en welke delicten ze plegen.
• Het Herkenningsdienstsysteem (HKS) van de politie, waarin kon worden aangegeven of een verdachte
‘alcoholgebruiker‘ of ‘drugsgebruiker’ was, wordt sinds 2015 niet meer gebruikt door de politie. Het
is niet mogelijk geweest om de overgang te maken naar gegevens uit een ander registratiesysteem.
• In het datasysteem van het Openbaar Ministerie is geen informatie te vinden over middelengebruik
bij justitiabelen.
• Voor het bijhouden van gegevens over de instroom, doorstroom en uitstroom in de forensische zorg
bestaat het IFZO (applicatie Informatievoorziening Forensische Zorg). Hierin worden echter (nog) niet
alle gegevens goed bijgehouden (Nederlandse Zorgautoriteit, 2016).
• Er wordt geen periodiek onderzoek gedaan naar (problematisch) middelengebruik in het strafrechtelijk
systeem.
Paragraaf 15.1 geeft een overzicht van de laatste feiten en trends. Paragraaf 15.2 beschrijft wat bekend
is over drugsgebruikers in het strafrechtelijk systeem en over de interventies. Paragraaf 15.3 gaat in op
overlast.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

443

| JAARBERICHT 2018

15.1

Laatste feiten en trends

Criminaliteit en alcohol- en drugsgebruik
• De alcohol- en drugsgebruikers die als zodanig in het politiesysteem staan, plegen voornamelijk
vermogensdelicten. Ook geweldsdelicten (tegen personen), openbare orde delicten en
Opiumwetdelicten komen regelmatig voor (§ 15.2).
• In een representatieve steekproef van mannen die in 2017 gedetineerd zijn, kampt 11,8% met een
ernstig alcoholprobleem. Een ernstig drugsprobleem wordt ervaren door 14,7% van de mannelijke
gedetineerden. Bij 19% van de mannelijke gedetineerden is alcoholgebruik gerelateerd aan het
delictgedrag, bij 24% van de gedetineerden is drugsgebruik gerelateerd aan het delictgedrag.
• Bij drugscontroles in de gevangenis is in 2016 in circa tien procent van de controles drugsgebruik door
gedetineerden geconstateerd.
• Jaarlijks verwijst justitie circa 20.000 personen naar de verslavingsreclassering. In de periode juni 2014
t/m maart 2017 gebruikte het grootste deel van de cliënten met drugsproblematiek cannabis (62%).
Daarna volgen cocaïne (44%) en amfetamines (18%). Van deze cliënten gebruikt 44% meerdere
soorten drugs. (§ 15.2).
• Rijden onder invloed van alcohol is een veel voorkomend strafbaar feit maar het aantal verdenkingen
van rijden onder invloed van alcohol neemt gestaag af. In 2017 werden er ruim 25.000 personen voor
geverbaliseerd, in 2016 waren dat er nog ruim 26.000 en in 2015 ruim 27.000.
• Tussen 2006 en 2015 daalde het percentage autobestuurders dat te veel heeft gedronken in 2017
naar 1,4%. De dalende trend die sinds 2006 is ingezet, zet hiermee verder voort. Het aandeel zware
alcoholovertreders (1,3‰ of meer) daalt van 0,3% in 2015 naar 0,1% in 2017.

Overlast
• Ongeveer een kwart van de Nederlandse bevolking heeft in 2016 wel eens overlast ervaren van
drugshandel of drugsgebruik in de eigen buurt. Een minderheid (4%) ervaart hier veel overlast van.
Deze cijfers verschillen nauwelijks van 2014 (§ 15.3).
• Rond 26% van de Nederlandse bevolking heeft in 2016 wel eens overlast ervaren van dronken mensen
op straat; 3% heeft hier veel overlast van. Dit is niet veranderd ten opzichte van 2014 (§ 15.3).
• De overlast in relatie tot drugs en coffeeshops is afgenomen in vergelijking met 2015 en 2014.
• Coffeeshopoverlast (door klanten of niet-klanten) komt in 2016 in de meeste gemeenten niet of
nauwelijks voor en is minder geworden vergeleken met 2015 en 2014. Gemeenten met veel tot
ernstige overlast van coffeeshops zijn er in 2016 niet (§ 15.3).

15.2

Alcohol- en drugsgerelateerde criminaliteit

Alcohol- en drugsgebruikers bij de politie
In het Herkenningsdienstsysteem (HKS) van de politie kon tot 2015 worden aangegeven of een verdachte
‘alcoholgebruiker‘ of ‘drugsgebruiker’ was. Deze classificatie – het gaat om een gevarenclassificatie – werd
gebruikt als er aanwijzingen waren dat een verdachte door zijn of haar alcohol- of drugsgebruik een
gevaar kon opleveren voor de verbalisant. Ook kon dit gebeuren op aangeven van de verdachte zelf,
bijvoorbeeld als hij/zij zelf aangaf problemen te hebben met het gebruik van alcohol of drugs, of als hij/
zij om methadon vroeg. De gegevens waren wel bruikbaar als indicatie voor kenmerken van de meer
ernstige en herkenbare gebruikers die bij de politie binnenkomen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

444

| JAARBERICHT 2018

In de edities van het Jaarbericht van de Nationale Drug Monitor (NDM) tot 2015 is informatie over
verdachten gehaald uit het HKS-systeem. Dit systeem wordt echter, zoals hiervoor al aangehaald, sinds
2015 niet meer gebruikt door de politie. In het andere politiesysteem, BVI, zijn vergelijkbare gegevens
opgeslagen als in HKS. Het is vooralsnog echter niet haalbaar gebleken om de overgang te maken naar
BVI. Er is daarom geen nieuwe informatie gebruikt over verdachten bij de politie. Het meest recente beeld
is dat van 2014 (zie ook NDM Jaarbericht 2016, Van Laar et al., 2016).
• Ruim 1.500 verdachten stonden in 2014 geclassificeerd als ‘alcoholgebruiker’. Het waren vooral
mannen van gemiddeld 45 jaar met vaak meerdere criminele antecedenten. Ze werden vooral
verdacht van vermogensmisdrijven (56%), geweld tegen personen (anders dan diefstal met geweld
of afpersing, 30%) en vernieling of delicten tegen de openbare orde (26%). Dit verschilde in 2014
niet van voorgaande jaren.
• De groep verdachten met de classificatie ‘drugsgebruiker’ bestond in 2014 uit ruim 5.000 personen,
eveneens merendeels mannen, van wie de meesten tien of meer criminele antecedenten hadden. De
gemiddelde leeftijd was 43 jaar. Het totale aantal ‘drugsgebruikende verdachten’ daalde tussen 2005
en 2014.
• Veruit de meeste drugsgebruikende verdachten (63%) werden in 2014 geverbaliseerd voor
vermogensmisdrijven, inclusief diefstal met geweld en afpersing. Verder maakten 25% van de
verdachte drugsgebruikers zich schuldig aan ‘overig geweld’, 19% aan vernieling of openbare orde
delicten en 15% aan overtreding van de Opiumwet (figuur 15.2.1).
• Tussen 2005 en 2014 daalde het aandeel ‘drugsgebruikers’ dat van een Opiumwetdelict werd verdacht.

Figuur 15.2.1 Type delict waarvan als ‘drugsgebruiker’ geclassificeerde personen bij de politie worden
verdacht, 2005-2014I
%

70
60
50
40
30
20
10

0
% Vermogensmisdrijven
% Diefstal geweld/afpersing
% Overig geweld
% Opiumwet
% Vernieling/openbare orde/gezag
% Verkeer
% Seksueel geweld
% Overige misdrijven

2005
53
8
25
24
22
11
1
11

2006
50
8
26
25
23
11
1
10

2007
49
8
29
21
24
12
1
11

2008
51
7
28
21
22
13
1
10

2009
50
7
29
19
20
13
1
11

2010
52
7
29
16
20
11
1
11

2011
54
6
29
16
20
12
1
12

I. Meer dan een type delict mogelijk. Bron: HKS, Nationale Politie, extractie uit de WODC-datamart drugs WODC, 2015.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

445

| JAARBERICHT 2018

2012
54
7
29
16
20
11
1
14

2013
57
8
28
14
19
9
1
11

2014
57
6
25
15
19
8
1
12

Verslavingsproblematiek onder gedetineerden
De Looff et al. (2018) rapporteren diagnoses van justitiabelen die veroordeeld zijn volgens het
volwassenenstrafrecht die in 2017 in aanmerking komen voor forensische zorg (exclusief tbs-gestelden).
Daarbij wordt 5.100 keer (circa 25%) ‘aan een middel gebonden stoornissen’ genoemd. Dit is de meest
voorkomende problematiek. Dit aandeel is sinds 2012 vrij stabiel.
In een studie van de Universiteit Leiden (Den Bak, Popma, Nauta-Jansen, Nieuwbeerta, & Jansen, 2018)
zijn psychosociale criminogene factoren van gedetineerde mannen in kaart gebracht. De studie gaat uit
van een representatieve steekproef (n=2.079) van mannen die in de eerste helft van 2017 gedetineerd
waren in Nederland. Daarbij is gebruikgemaakt van gegevens van de door de reclassering afgenomen
‘RISc 4.0’, een instrument dat zich richt op twaalf verschillende psychosociale domeinen die gerelateerd
zijn aan het risico op recidive. Alcoholgebruik en drugsgebruik zijn twee van die twaalf domeinen. De RISc
wordt ingevuld op basis van zowel zelfrapportage (interviews) als dossieranalyse.
• Van de mannelijke gedetineerden kampt 11,8% met een ernstig alcoholprobleem. Een ernstig
drugsprobleem wordt ervaren door 14,7 % van de mannelijke gedetineerden (Den Bak et al., 2018).
• Van de mannelijke gedetineerden ervaart iets meer dan de helft (51,1%) geen enkel probleem met
alcoholgebruik. Bijna de helft van de gedetineerden (46,5%) ervaart geen enkel problemen met het
gebruik van drugs (Den Bak et al., 2018).
• Bij 19% van de gedetineerden is alcoholgebruik gerelateerd aan het delictgedrag. Bij 24% van de
gedetineerden is drugsgebruik gerelateerd aan het delictgedrag (Den Bak et al., 2018).

Drugsgebruik in de gevangenis
In de gevangenis vinden urinecontroles plaats om het gebruik van drugs te testen. Die controles worden
steekproefsgewijs verricht. Daarnaast wordt ook getest op drugs als er aanwijzingen zijn voor drugsgebruik
of als bij gedetineerden eerder drugsgebruik is geconstateerd. Het betreft dus geen a-selecte steekproef.1
In 2016 stuit men in circa 10% van de urinecontroles op drugsgebruik van gedetineerden. De jaren
daarvoor lag dat percentage iets lager: in 2014 op 9% en in 2015 op 8%. In totaal is in 2016 circa 30
duizend keer vastgesteld dat sprake was van drugsgebruik in een gevangenis.

Geweld en het gebruik van alcohol en drugs
Alcoholgebruik verhoogt de kans op agressief gedrag: na het drinken van vijf glazen alcoholische drank
is de kans verhoogd dat de drinker als dader of slachtoffer betrokken raakt bij een gewelddadig incident,
zo komt naar voren in een overzichtsstudie van Van Amsterdam & Niesink (2017). Fors alcoholgebruik
(intoxicatie) speelt een cruciale rol bij circa de helft van alle geweldsdelicten en speelt een rol bij veel
gevallen van seksueel geweld. Anderzijds is het van belang te realiseren dat slechts een klein deel van de
mensen die alcohol drinken, agressief wordt (Van Amsterdam & Niesink, 2017). Het gebruik van drugs kan
de kans op agressief gedrag eveneens vergroten, zo blijkt uit een recente literatuurstudie van Ramaekers
et al. (2016) (zie o.a. ook Van Amsterdam & Niesink, 2017). Uit de literatuurstudie van Ramaekers et al.
(2016) komen de volgende bevindingen naar voren:
• Gewelddadig of agressief gedrag kan optreden als effect van het gebruik, als onderdeel van
onthoudingsverschijnselen na gebruik, door verhoogde impulsiviteit als gevolg van zwaar gebruik of
doordat de gebruikte middelen een psychose of manie veroorzaken, die dan weer kunnen leiden tot
agressiever gedrag. De effecten kunnen ook in verband worden gebracht met afgenomen gevoeligheid
voor sociale signalen.

1

Op verzoek van persbureau ANP zijn de ruwe data hiervan voor de jaren 2014 tot en met 2016 vrijgegeven (o.a. gepubliceerd in Algemeen Dagblad,
20/07/2017).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

446

| JAARBERICHT 2018

• Een causaal verband is gevonden voor alcohol, opiaten en bepaalde synthetische stimulerende
middelen, maar voor elk middel werkt het anders.
• Het aandeel van alcoholgerelateerd geweld in al het geweld in Nederland wordt geschat op 26%43%. Geweldsdaders hebben relatief vaak alcohol gedronken (37%-78%).
• Bij opiaten maken vijandigheid en agressie onderdeel uit van de onthoudingsverschijnselen. Bepaalde
NPS (synthetische stimulerende middelen) hebben een effect op agressief gedrag, maar het lijkt dan
vaak te gaan om hogere doses van gebruik.
• Het verband met geweld is minder duidelijk voor hallucinogenen, (meth)amfetamine en cocaïne. Voor
MDMA, cannabis en GHB is geen verband gevonden (zie ook Van Amsterdam & Niesink, 2017).
• De specifieke effecten zijn verschillend per individu en afhankelijk van de interactie tussen biologische
en persoonlijke kenmerken van een individu en de omgeving.
• Op grenswaarden bestaat nog weinig empirisch gefundeerd zicht. Alleen bij alcohol kon een
significante toename van agressie worden gemeten bij een dosering van 0,75 g/kg en hoger.
De Wet middelenonderzoek, die op 1 januari 2017 in werking is getreden, maakt het mogelijk om
verdachten van geweldmisdrijven verplicht mee te laten werken aan een onderzoek naar het gebruik van
alcohol en drugs. Vanaf 1 juli 2017 is deze bevoegdheid landelijk toegepast. In geval van een vermoeden
van drugsgebruik bij geweldsincidenten kan de politie een speekseltest afnemen, waarna bij een positieve
uitslag een bloedonderzoek volgt door het NFI ter verificatie (zie ook paragraaf 2.1.6.).
• In de tweede helft van 2017 - vanaf toepassing van de Wet middelenonderzoek - is 125 keer door het
NFI een drugstest uitgevoerd voor geweldzaken. In de eerste helft van 2018 lag dat aantal op 136.

Rijden onder invloed
Alcohol beïnvloedt het rijgedrag negatief. Het besturen van een voertuig gaat minder goed, doordat
de bestuurder meer gaat slingeren en de reactietijd toeneemt. Al vanaf 1 à 2 glazen alcohol is er een
grotere kans op ongevallen (resultaten DRUID-project) (Hels et al., 2011). In Nederland is het rijden met
een alcoholconcentratie in het bloed van 0,5‰ of hoger strafbaar (voor beginnende bestuurders geldt
0,2‰). In 2014 is rijden onder invloed van drugs in een apart artikel van de wet strafbaar gesteld, met
grenswaarden voor een aantal drugs; dit is in 2017 geïmplementeerd.

Rijden onder invloed van alcohol
Rijkswaterstaat Water, Verkeer en Leefomgeving (van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu) laat
periodiek (nu: tweejaarlijks) onderzoek uitvoeren naar rijden onder invloed van alcohol in Nederland. Het
meest recente overzicht betreft de periode 2002-2017 (I & O Researh, 2018). In samenwerking met de
politie zijn alcoholcontroles uitgevoerd verdeeld over 10 politieregio’s. In 2017 zijn ruim 13.000 blaastesten
afgenomen in een aselecte steekproef van automobilisten die op vrijdagnacht of zaterdagnacht tussen
22.00 en 4.00 uur aan het verkeer deelnamen (in 2013 waren het er ruim 15.000). Bij iedere automobilist
is een verplichte blaastest afgenomen, en wanneer daarbij de alcohollimiet was overschreden, volgde een
ademanalyse.
• Tussen 2006 en 2015 daalde het percentage bestuurders dat te veel heeft gedronken van 4,1% naar
1,7%. In 2015 bleef het gelijk aan 2013. Twee jaar later, in 2017, is het weer gedaald naar 1,4%. De
dalende trend die sinds 2006 is ingezet, zet hiermee verder voort (I & O Researh, 2018).
• Het aandeel bestuurders dat niet of nauwelijks heeft gedronken (minder dan 0,2‰), stijgt licht, van
95,1% in 2015 naar 96,1% in 2017.
• Het aandeel zware alcoholovertreders (1,3‰ of meer) daalt van 0,3% in 2015 naar 0,1% in 2017.
• Mannen rijden vaker met te veel alcohol op dan vrouwen en overtreders vallen meestal in de
leeftijdsgroep 35-49 jaar. In 2015 waren dit nog mannen tussen de 25 en 34 jaar, maar in 2017 is het
aantal overtreders in deze leeftijdsgroep gedaald van 2,6% naar 1,6% (I & O Researh, 2018).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

447

| JAARBERICHT 2018

• Sinds 2015 zijn bestuurders op zaterdag vaker in overtreding dan op vrijdag. In 2017 zet deze trend
door. Op zaterdag is 1,6% in overtreding (dat was 1,8%) en op vrijdag 1,2% (in 2015 was dat nog
1,5%).
• De meeste overtreders hebben in een horecagelegenheid gedronken (45% in 2017, dit was in 2015
nog 53%), gevolgd door drinken bij vrienden thuis. In 2017 valt op dat bestuurders vaker zeggen dat
ze thuis hebben gedronken, van 9% in 2015 naar 13% in 2017.
• Naarmate de te rijden afstand tot de eindbestemming dichterbij ligt, wordt er meer gedronken.
Onder bestuurders die maximaal 5 kilometer moeten rijden, is het aandeel overtreders 3,6%. Onder
bestuurders die meer dan 50 kilometer rijden is het aandeel overtreders 1,3% (I & O Researh, 2018).
• De Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) schat in dat in 2015 het aandeel
ernstig gewonden in het verkeer dat is gerelateerd aan alcoholgebruik op 17% ligt. Dat is ongeveer
even groot als het geschatte aandeel in 2013 (I & O Researh, 2018).

Verdenkingen van rijden onder invloed, maatregelen en straffen
Het aantal verdenkingen van rijden onder invloed van alcohol neemt af: in 2017 registreert de politie
25.390 keer een verdenking voor rijden onder invloed, in 2016 waren dat er nog 26.490 en in 2015 lag
het aantal op 27.230 verdenkingen (statline.nl).
Bij rijden onder invloed volgt doorgaans zowel een strafrechtelijke als een bestuursrechtelijke reactie. De
reactie is afhankelijk van het promillage alcohol in het bloed van de bestuurder. Wanneer tevens sprake
is van een verkeersongeval met letsel door schuld, liggen de straffen aanmerkelijk hoger.
Strafrechtelijke afhandeling gebeurt door het OM of de rechter. Het aantal sancties dat de rechter oplegt
voor rijden onder invloed, laat een dalende trend zien. In 2016 legde de rechter 13.735 sancties op
voor rijden onder invloed. Een jaar eerder was dat nog ruim 17 duizend en tien jaar daarvoor, in 2006,
lag dat aantal op ruim 40 duizend. In 2016 bestond de sanctie in ruim een derde van de gevallen
uit een onvoorwaardelijke geldboete (36%). In 11% van de gevallen is (ook) een werkstraf opgelegd,
terwijl in 5% van de gevallen een gevangenisstraf is opgelegd; in ongeveer de helft van de gevallen is
die gevangenisstraf (gedeeltelijk) onvoorwaardelijk, in de andere helft van de gevallen betreft het een
voorwaardelijke straf. Daarnaast is in 2016 in 40% van de gevallen een ontzegging van de rijbevoegdheid
opgelegd, bijna even vaak een onvoorwaardelijke als een (gedeeltelijk) voorwaardelijke (statline.nl).
Bestuurlijke maatregelen voor rijden onder invloed worden door Het Centraal Bureau
Rijvaardigheidsbewijzen (CBR) opgelegd.
• Bijna 10 duizend overtreders kregen in 2017 een (Lichte) Educatieve Maatregel Alcohol en verkeer
opgelegd door het CBR. Dat is minder dan in 2016, toen dat er nog ruim 10 duizend waren.
• Naast oplegging van een educatieve maatregel, kan het CBR het besluit nemen een onderzoek te
starten naar de rijgeschiktheid van personen, bijvoorbeeld vanwege problematisch alcoholgebruik. Het
aantal onderzoeken naar rijgeschiktheid vanwege alcoholmisbruik was in 2017 aanzienlijk lager dan in
het jaar ervoor (het daalde van ruim 7.500 onderzoeken naar bijna 6.400 onderzoeken).

Rijden onder invloed van drugs
Er zijn geen recente cijfers over de omvang van rijden onder invloed van drugs. Door de nieuwe Wet
middelengebruik, sinds 1 juli 2017 landelijk toegepast, is ook de mogelijkheid verbeterd om rijden onder
invloed van drugs aan te pakken. Er zijn wettelijke limieten voor een aantal stoffen geïntroduceerd alsmede
een bepaling die de politie de bevoegdheid geeft de speekseltest te gebruiken (Wegenverkeerswet art.
160 lid 5, onder c). Deze speeksteltest wordt gebruikt als voorselectiemiddel. Bij een positieve uitslag van
de speekseltest, wordt bloed afgenomen en naar het NFI gestuurd ter verificatie (zie paragraaf 2.1.6. voor
een uitvoerige beschrijving).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

448

| JAARBERICHT 2018

• Het aantal drugsonderzoeken dat vanwege rijden onder invloed door het NFI is uitgevoerd, is in
2017 sterk gestegen. In 2015 werden er 1.246 drugsonderzoeken uitgevoerd wegens rijden onder
invloed, in 2016 ging het om 1.573 en in 2017 om 2.757 drugsonderzoeken. In 2018 is een deel van
de drugsonderzoeken uitbesteed aan een laboratorium in het buitenland wegens capaciteitsgebrek
bij het NFI.
Bij het schrijven van dit NDM-jaarverslag, is het nog niet mogelijk geweest te achterhalen hoeveel van
deze onderzochte zaken positief zijn getest. Wel is bekend hoe vaak door het CBR een besluit is genomen
om een onderzoek te starten naar de rijgeschiktheid van personen vanwege problematisch drugsgebruik.
Zo’n onderzoek wordt alleen gestart als sprake is van een positieve testuitslag. Echter niet voor alle positief
geteste personen wordt een rijvaardigheidsonderzoek gestart, dit gebeurt alleen als de politie nog andere
kenmerken heeft genoteerd die erop wijzen of mogelijk sprake is van problematisch drugsgebruik.
• In 2017 heeft het CBR bijna 600 keer een besluit genomen om onderzoek te starten naar de
rijgeschiktheid van personen wegens mogelijk problematisch drugsgebruik.

Activiteiten van de (verslavings-)reclassering
Voor problematische middelengebruikers in het strafrechtelijk systeem bestaan, naast straffen en
maatregelen, verschillende interventies, zie § 2.4.2. In deze paragraaf wordt in gegaan op de (verslavings-)
reclassering. Die voert door de hele strafrechtelijke keten heen activiteiten uit voor justitiabelen.
Er zijn in Nederland drie organisaties verantwoordelijk voor het uitvoeren van reclasseringsactiviteiten,
dit zijn Reclassering Nederland (RN), Stichting Verslavingsreclassering GGZ (SVG) en het Leger des Heils
Jeugdbescherming & Reclassering (LJ&R). De Verslavingsreclassering is gespecialiseerd in cliënten met
middelenproblematiek, verslaving en psychische problematiek. Om een brug te slaan tussen justitie
en zorg, is de Verslavingsreclassering ingebed in de tien grote regionale GGZ-instellingen met een
reclasseringserkenning.
De activiteiten van de reclassering zijn gericht op de afbouw van criminele carrières en re-integratie. De
reclassering adviseert het Openbaar Ministerie, de rechtbank en de Dienst Justitiële Inrichtingen over welke
straffen, maatregelen, bijzondere voorwaarden en interventies er nodig zijn om dit doel te bereiken. In
2017 bracht de reclassering 52.067 adviezen uit.
Daarnaast houdt de reclassering toezicht op de naleving van de (bijzondere) voorwaarden die in het
vonnis zijn opgenomen en begeleidt de reclassering cliënten bij de re-integratie. Nagenoeg vergelijkbaar
met 2016, stonden op het peilmoment in december 2017, ruim 22.000 cliënten onder toezicht van
de reclassering. Een reclasseringstoezicht duurt meestal twee jaar, maar kan zowel positief als negatief
voortijdig worden beëindigd. In totaal hebben ruim 33.000 cliënten op enig moment in 2017 onder
toezicht gestaan. Verder begeleidt de reclassering cliënten bij het uitvoeren van een werkstraf en houdt
zij toezicht op het verloop ervan. In 2017 werden ruim 32.000 werkstraffen uitgevoerd. Dit betreft zowel
de voortijdig beëindigde als de volledig voltooide werkstraffen.
Om tijdens een reclasseringstoezicht te werken aan psychische- en middelengerelateerde problematiek
leidt de reclassering cliënten toe naar de forensische zorg. Forensische zorg is geestelijke gezondheidszorg,
verslavingszorg en verstandelijk gehandicaptenzorg, welke onderdeel is van een (voorwaardelijke) straf
of maatregel. Het gaat om personen waarbij verondersteld wordt dat er een verband bestaat tussen hun
psychische problemen en/of middelengebruik en het delictgedrag.
• In 2017 werden door de reclassering ruim 19.500 toeleidingen naar de forensische zorg gedaan,
dat is een toename ten opzichte van 2016 (ruim 17.700 toeleidingen). Dit betreffen toeleidingen
naar klinische zorg, ambulante zorg en begeleid wonen. Welk percentage cliënten specifiek voor
middelenproblematiek wordt behandeld, is door het diverse behandelaanbod van de instellingen niet
goed te zeggen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

449

| JAARBERICHT 2018

Gedragsinterventies van de reclassering
De reclasseringswerkers zetten hun kennis en kunde van de effecten van middelengebruik in om een
gedragsverandering te realiseren. De Verslavingsreclassering biedt erkende justitiële gedragsinterventies
op het gebied van middelengebruik aan.
• De training Alcohol en Geweld is gericht op de wisselwerking tussen agressie en alcohol. In 2017 heeft
de reclassering 174 cliënten voor deze training aangemeld (in 2016 was dat 182 keer).
• Daarnaast wordt de Leefstijltraining 24/7 aangeboden. Deze training helpt om meer grip op
middelengebruik te krijgen door het doorbreken van bestaande denkpatronen en het aanleren van
nieuwe, om zo een meer sociale leefstijl te bereiken, zonder justitie contacten. In 2017 zijn 636 cliënten
aangemeld voor de Leefstijltraining 24/7 (in 2016 was dat 984 keer).

Cliëntpopulatie verslavingsreclassering
Jaarlijks verwijst justitie 20 duizend personen naar een van de 10 instellingen voor verslavingsreclassering
(SVG).
• Uit cijfers over de cliëntpopulatie van de verslavingsreclassering blijkt dat bij 84% van de cliënten
middelenproblematiek aanwezig is (de overige 16% van de cliënten van de verslavingsreclassering
heeft psychische problematiek die niet gepaard gaat met verslaving). Van de cliënten met
middelenproblematiek kampt 44% met ernstige drugs- en/of alcoholproblematiek.
• In de periode juni 2014 t/m maart 2017 gebruikte het grootste deel van de cliënten met
drugsproblematiek cannabis (62%). Daarna volgen cocaïne (44%) en amfetamines (18%, onder
amfetamine vallen ook middelen als methamfetamine en speed). Van deze cliënten gebruikt 44%
meerdere soorten drugs.
• Andere bekende criminogene factoren bij cliënten van de verslavingsreclassering zijn
schuldenproblematiek en huisvestingsproblemen. Ongeveer de helft van de cliënten van de
Verslavingsreclassering heeft grote schulden. Een schuldenlast van 20.000 euro is eerder regel dan
uitzondering. Uit data-analyses is gebleken dat 35,2% van de SVG-cliënten met matige tot ernstige
huisvestingsproblematiek kampt.
Uit de beschikbare cijfers van het gevangeniswezen is op te maken dat in 2015 gemiddeld 192 bedden
bezet waren in de Forensische Verslavingskliniek, de Forensische Verslavingsafdeling en de verslavingszorg.
Dit zijn klinische plaatsingen. Hoeveel doorplaatsingen naar de ambulante verslavingszorg en naar
voorzieningen voor beschermd wonen er waren voor de verslaafde doelgroep, is niet uit de cijfers af te
leiden.

Inrichting voor Stelselmatige daders (ISD)
In 2017 hadden er gemiddeld 604 justitiabelen de verblijfstitel ‘Inrichting stelselmatige daders’ (ISD),
waaronder zich veel verslaafden bevinden. Van deze groep nemen gemiddeld 229 mensen (38%) deel aan
zorgtrajecten buiten de penitentiaire inrichting. (De gemiddeldes betreffen het gemiddelde van 12 ultimo
maandstanden, informatie verstrekt door DJI, 2018.) Het komt echter vaak voor dat zorgtrajecten worden
afgebroken en ISD’ers tijdelijk of definitief worden teruggeplaatst in een penitentiaire inrichting (o.a.
Roorda & Buysse, 2016). Van de mensen die aan het einde van de ISD-maatregel in 2017 uitstroomden,
is nog 49% in de zorg te vinden (informatie DJI, 2018).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

450

| JAARBERICHT 2018

15.3

Overlast die samenhangt met alcohol- of drugsgebruik

Overlast is een subjectief begrip en kan uiteenlopende vormen aannemen, zoals het roken van cannabis
in het openbaar (waarbij bijvoorbeeld de geur van cannabis door anderen als stank wordt ervaren), lawaai
makende gebruikers, gebruik van drugs in portieken en daarmee gepaard gaande vervuiling, openbare
dronkenschap, of druk verkeer en foutparkeren bij coffeeshops. De overlast kan ook te maken hebben
met drugsrunners en drugsdealers, wier aanwezigheid als hinderlijk of onveilig wordt ervaren.

Overlast gerelateerd aan alcohol en drugs
Alcohol- en drugsgerelateerde overlast wordt gemeten in de Veiligheidsmonitor. Dit is een
bevolkingsenquête waarin aan een omvangrijke groep respondenten (ingezetenen van Nederland
van 15 jaar en ouder die in een privé-huishouden leven) onder andere wordt gevraagd of zij in hun
buurt overlast ervaren van drugsgebruik of drugshandel of van dronken mensen op straat. Tot 2017
werd die meting jaarlijks verricht, vanaf 2019 zal de meting tweejaarlijks plaatsvinden (in 2018 heeft
er geen meting plaatsgevonden over het jaar 2017). In 2016 waren gegevens afkomstig van bijna
81.000 personen (38,7% respons). Zij vulden de vragenlijst in hetzij via internet, hetzij schriftelijk.
Sinds 2012 vallen drugsoverlast en openbare dronkenschap in de Veiligheidsmonitor onder de rubriek
“sociale overlast”. Die omvat vijf vormen van overlast: “dronken mensen op straat”, “drugsgebruik of
drugshandel, bijvoorbeeld op straat of in coffeeshops”, “overlast door buurtbewoners”, “mensen die op
straat worden lastiggevallen” en “rondhangende jongeren”. In 2012 zijn de opzet en de vragenlijst van de
Veiligheidsmonitor herzien (CBS, 2013). De cijfers vanaf 2012 zijn door de veranderingen in meetmethode
niet vergelijkbaar met eerdere cijfers. Tabel 15.3.1 geeft de landelijke cijfers voor de periode 2012-2016
(CBS, 2017).
• Van drugshandel of drugsgebruik en dronken mensen op straat geeft 23,8% en 26,0% van de
respondenten aan dat dit wel eens voorkomt in de eigen buurt. Dit ‘wel eens overlast ervaren’ is in
geringe mate gedaald ten opzichte van 2015.
• In 2016 heeft 3,5% en 2,7% veel overlast ervaren van drugsgebruik of drugshandel of dronken
mensen op straat. Er zijn geen significante veranderingen ten opzichte van 2015. Wel is het percentage
mensen dat veel overlast heeft van dronken mensen op straat in 2015 significant gedaald ten opzichte
van 2012.
• Het grootste overlastprobleem in de sociale sfeer in 2016 (en ook in de jaren daarvoor) zijn
rondhangende jongeren. Rond 37% geeft aan dat dit wel eens voorkomt in de buurt; 5% ervaart
hier veel overlast van. Daarna volgt overlast door buurtbewoners, die door 29% van de respondenten
wel eens wordt ervaren. Alcohol- en drugsgerelateerde overlast volgen daarna.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

451

| JAARBERICHT 2018

Tabel 15.3.1	Percentage van de bevolking van 15 jaar en ouder dat ‘wel eens’ of ‘veel’ alcohol- of
drugsgerelateerde overlast in de eigen buurt ervaart. Peiljaren 2012-2016
2012
(%)

2013
(%)

2014
(%)

2015
(%)

2016
(%)

Overlast van drugsgebruik of drugshandel komt wel eens voor

24,1

24,0

24,4

24,5

23,8

Veel overlast van drugsgebruik of drugshandel

3,7

3,8

3,5

3,6

3,5

Overlast van dronken mensen op straat komt wel eens voor

27,2

26,9

26,6

26,5

26,0

Veel overlast van dronken mensen op straat

3,1

3,1

2,7

2,7

2,7

Bron: Veiligheidsmonitor, CBS, 2017.

Alcohol- en drugsgerelateerde overlast is ook onderzocht in 31 coffeeshopgemeenten (Mennes, Snippe,
Sijtstra, & Bieleman, 2017b).
Er zijn over 2014, 2015 en 2016 cijfers verzameld uit de registraties van de politie.
• Er zijn in 2016 bijna 30.000 overlastincidenten geregistreerd die te maken hebben met alcohol of
drugs, bijna 2.400 meer dan in 2015; in 2015 waren het er 1.300 meer dan in 2014. Het aantal
incidenten per 10.000 inwoners voor heel Nederland is in 2016 17,3. Ook dat is toegenomen ten
opzichte van 2015 en 2014.
• Limburg is ook in 2016 (net als in 2015 en 2014) de onderzoeksregio2 met de meeste aan alcohol en/
of drugs gerelateerde overlastincidenten. Het aantal is nagenoeg gelijk gebleven aan dat in 2016. De
tweede regio is Noord-Nederland, zowel in 2016, 2015 als 2014. In de regio’s Limburg en NoordHolland is het aantal incidenten nagenoeg hetzelfde gebleven, terwijl het in de overige regio’s is
toegenomen. In de grensgemeenten in Oost-Nederland en in Midden-Nederland is de meest duidelijke
stijging. De stijging in Noord-Nederland, die in 2015 begon, lijkt zich door te zetten. Amsterdam scoort
alle drie de jaren het laagste aantal geregistreerde incidenten.

Hard- en softdrugsoverlast en overlast rond coffeeshops
In het hierboven genoemde onderzoek is ook de specifieke overlast in relatie tot drugs en coffeeshops in
kaart gebracht (Mennes et al., 2017b). Er zijn cijfers verzameld uit de registraties van de politie en bij lokale
experts in 31 coffeeshopgemeenten. Verder is aanvullend veldwerk verricht in 5 van de 31 gemeenten
(Mennes, Snippe, Sijtstra, & Bieleman, 2017a). De onderzoeken maken deel uit van een driejarige monitor.
Hieronder staan de belangrijkste bevindingen uit het onderzoek naar 31 coffeeshopgemeenten (Mennes
et al., 2017b):
• De overlast is in 2016 afgenomen in vergelijking met 2015 en 2014. De politie registreerde in 2016
ruim 4.400 softdrugsincidenten, in 2015 waren dat er ruim 4.700, in 2014 ruim 5.600. In 2016 ligt
het aantal softdrugsincidenten per 10.000 inwoners voor heel Nederland op 2,6. Dat is iets minder
dan in 2015, toen het 2,8 was, en lager dan in 2014, toen dit 3,4 bedroeg. De afname geldt voor alle
onderzoeksregio’s.

2

De analyse op regionaal niveau is gedaan voor 11 onderzoeksregio’s; voor het samenstellen ervan is aangesloten bij regionale politie eenheden en
arrondissementsparketten.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

452

| JAARBERICHT 2018

• Het aantal geregistreerde harddrugsincidenten is tussen 2015 en 2016 wederom licht gedaald, van
ruim 8.400 in 2015 naar ruim 8.100 in 2016. In 2014 ging het om bijna 8.600 harddrugsincidenten. In
heel Nederland zijn per 10.000 inwoners respectievelijk 4,8, 5 en 5,1 harddrugsincidenten geregistreerd
in respectievelijk 2016, 2015 en 2014.
• Het Openbaar Ministerie registreerde in 2016 bijna 4.700 feiten die te relateren zijn aan softdrugs
(exclusief hennepteelt). Het aantal is hoger dan in 2015 (ruim 4.100) en vrijwel gelijk aan dat in 2014.
• De overlast van coffeeshops is volgens experts verminderd. In 27 (van de 31 onderzochte) gemeenten
is in 2016 geen of weinig overlast van coffeeshops (in 2015 waren dat 21 gemeenten). Gemeenten met
veel tot ernstige overlast van coffeeshops zijn er in 2016 niet: experts in vier gemeenten beoordelen
de overlast in hun gemeente als ‘matig’.
In de verdiepende studie volgend op de derde meting (over 2016) (Mennes et al., 2017a) die in vijf
grensgemeenten gedaan is, komt het volgende naar voren: 3
• Overlast lijkt onderdeel te zijn van een breder geheel. Overlast wordt veroorzaakt door druk verkeer
en parkeerproblemen; er kan sprake zijn van geluidsoverlast en afval op straat.
• Er zijn onveiligheidsgevoelens door de (vermeende) aanwezigheid van drugsrunners en straatdealers.
Deze lijken hun werkwijze te hebben aangepast, zijn voorzichtiger geworden, wellicht ook als reactie
op gerichte politie-acties.
• Coffeeshopeigenaren kunnen zelf bijdragen aan het beperken van de overlast en het beheersbaar
houden van de situatie rondom de coffeeshop, door goed contact te houden met de sociale omgeving
(lokaal bekeken).
• In alle 7 hotspots was sprake van illegale handel in drugs; in hotspots in twee gemeenten was sprake
van zichtbare straathandel.
In de monitorstudie naar 31 coffeeshopgemeenten (Mennes et al., 2017b) is ook de toestroom
van toerisme onderzocht die gerelateerd is aan coffeeshops en softdrugs. Er is gekeken naar
‘coffeeshoptoerisme’, dat wil zeggen het kopen van softdrugs in coffeeshops door niet-ingezetenen van
Nederland en naar ‘softdrugstoerisme’, dat wil zeggen het kopen van softdrugs buiten de coffeeshops
door niet-ingezetenen van Nederland.
• Het aantal gemeenten waarin sprake is van coffeeshoptoerisme is gedaald: van 18 in 2015 naar 13
in 2016. In vijf gemeenten is sprake van een aantal coffeeshoptoeristen, in acht gemeenten komen
(zeer) veel coffeeshoptoeristen. Deze toeristen komen vooral naar gemeenten in het oosten en zuiden
van het land die langs de grens liggen.
• In vijf gemeenten wordt een (sterke) toename gesignaleerd van coffeeshoptoerisme en komen
er in 2016 (zeer) veel coffeeshoptoeristen. In deze gemeenten werd het I-criterium in 2016 niet
gehandhaafd. Voor twee gemeenten geldt dat de aanvankelijke handhaving vanwege de toegenomen
straathandel en overlast is opgeschort.
• Softdrugtoerisme komt volgens experts in minder gemeenten voor dan coffeeshoptoerisme. In
2016 komt het in zes gemeenten voor. In drie gemeenten (waaronder Amsterdam) weten experts
niet of er softdrugstoerisme voorkomt. In gemeenten waar sprake is van softdrugtoerisme gaat het
vooral om Belgen en Duitsers en, in een enkele gemeente, Fransen. In 17 van de 31 gemeenten is
in 2016 ten opzichte van 2015 geen verandering in het softdrugtoerisme gekomen. In 8 gemeenten
is het afgenomen, van een aantal in 2015 tot niet of nauwelijks in 2016. In drie gemeenten is het
toegenomen: in één gemeente tot (zeer) veel, en in twee gemeenten tot een aantal softdrugtoeristen.
In de overige drie gemeenten is er geen beeld over.
3

De onderzoeksuitkomsten zijn niet representatief voor alle gemeenten, omdat deze vijf gemeenten juist geselecteerd zijn op een aantal problemen,
namelijk softdrugtoerisme (verkoop van cannabis aan niet-ingezetenen buiten de coffeeshop). straathandel en overlast. Zij geven wel een beeld van de
plaatselijke problemen en aanpak.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

453

| JAARBERICHT 2018

16. Bijlagen
A

16.1 Bijlage A Verklaring van begrippen

 pagina 455

B

16.2 Bijlage B Verklaring van ICD-9 en ICD-10 codes

 pagina 466

C

16.3 Bijlage C Drugsgebruik in enkele ‘nieuwe’ EU-lidstaten

 pagina 469

D

16.4 Bijlage D Bronbestanden

 pagina 470

E

16.5 Bijlage E Lijst van afkortingen

 pagina 485

F

16.6 Bijlage F Verklaring van tekens

 pagina 492

NATIONALE DRUG MONITOR

|

454

| JAARBERICHT 2018

16. Bijlagen
A

16.1

Bijlage A Verklaring van begrippen

Deze bijlage bestaat uit twee delen. In het eerste deel worden begrippen verklaard op het terrein van
middelengebruik en verslaving. In het tweede deel worden begrippen verklaard op het terrein van de
drugscriminaliteit.

I. Middelengebruik en verslaving
Afhankelijkheid
Zie: verslaving.

Afteren
Zie: afterfeest.

Afterfeest
Voortgezet feest bij iemand thuis waarbij een feestganger gaat ‘afteren’, c.q. verder feesten na afloop van
het officiële feest, waarbij het al vroeg in de morgen kan zijn.

Agendahedonist
Planmatige drugsgebruiker die het drugsgebruik goed regelt door bijvoorbeeld door de week te werken,
te studeren te sporten en gezond te eten, en alleen in het weekend drugs te gebruiken. Dit patroon
van zelfregulering past binnen de normalisering van het drugsgebruik. In kringen van politie en justitie
spreekt men in meer kritische zin ook wel van “yogasnuivers” (Kooyman, 2018; Zandstra, 2018). In de
internationale vakliteratuur is er momenteel een discussie gaande over wat respectvol taalgebruik is in het
spreken over mensen die middelen gebruiken en daarbij in de problemen kunnen komen (Botticelli, 2017;
Kelly, Saitz, & Wakeman, 2016; Perlman & Jordan, 2017; Saitz, 2017). In dit Jaarbericht is er steeds naar
gestreefd om respectvol taalgebruik te hanteren.

Ambulante verslavingszorg
Verslavingszorg waarbij de cliënt niet wordt opgenomen in een instelling. Bij intramurale verslavingszorg
wordt de cliënt wel opgenomen in een instelling. Zie ook: intramurale verslavingszorg.

Autochtoon
Volgens het Ministerie van Binnenlandse Zaken, de VNG, het Peilstationsonderzoek scholieren, de
Antenne-monitor en meestal gehanteerd in dit Jaarbericht (tenzij anders aangegeven): “autochtoon”
is een persoon die in Nederland is geboren én wiens beide ouders in Nederland zijn geboren. Zie ook:
migratieachtergrond.

95% Betrouwbaarheidsinterval
Een betrouwbaarheidsinterval geeft een ondergrens en een bovengrens waartussen de werkelijke
waarde met een zeer grote waarschijnlijkheid zal liggen. Vaak wordt 95% gekozen als waarde voor die

NATIONALE DRUG MONITOR

|

455

| JAARBERICHT 2018

waarschijnlijkheid. Het 95% betrouwbaarheidsinterval zegt dus iets over de precisie van de schatting.
Hoe kleiner hoe zuiverder.

Blurring
Blurring is het verspreiden van alcohol bij niet-horecagelegenheden. Er ontstaan daarbij mengvormen
tussen de detailhandel en de horeca, waarbij het onderscheid tussen de detailhandel en de horeca
vervaagt. Een voorbeeld van blurring is het schenken van alcohol in levensmiddelenwinkels.

Buprenorfine
Net als methadon is buprenorfine een vervangingsmiddel voor heroïne en wordt het als medicijn gebruikt
voor de behandeling van heroïneverslaving. Vergeleken met methadon heeft buprenorfine als voordeel
dat er minder risico’s zijn verbonden aan een overdosis, er minder ontwenningsverschijnselen zijn na het
stoppen met gebruik, en het risico op misbruik en verslaving lager is.

Chinezen
Het roken van heroïne vanaf aluminiumfolie.

Cliënt LADIS
Cliënt van de verslavingszorg waarvan enkele gegevens over diens achtergrond, hulpvraag en ontvangen
hulp anoniem staan geregistreerd in het LADIS, het Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem.
Cliënten staan ingeschreven bij de verslavingszorg voor vele vormen van hulp variërend van een
therapeutische behandeling tot hulp in de vorm van schuldsanering, methadonbehandeling, reclassering,
of gecontroleerde toegang tot een gebruikersruimte. Cliënten die na enige tijd geen gebruik meer maken
van de hulpverlening tellen niet meer mee met het aantal cliënten. Binnen het LADIS wordt gecorrigeerd
op dubbeltellingen. Dezelfde persoon telt maar één keer mee bij de bepaling van het aantal cliënten.
Het opleidingsniveau dat in het LADIS staat geregistreerd verwijst naar de hoogste opleiding die een cliënt
heeft afgerond. Onder een lagere opleiding vallen het Speciaal Basis Onderwijs (SBO), het Buitengewoon
Onderwijs (BUO), het Basis Onderwijs (BO), het Lager Onderwijs (LO), het Lager Voortgezet Onderwijs
(LVO), het Lager Beroeps Onderwijs (LBO) en het Voorbereidend Middelbaar Beroepsonderwijs –
praktijkgerichte leerweg (VMBO-p). Onder een middelbare opleiding vallen het Middelbaar Voortgezet
Onderwijs (MVO), het Middelbaar Beroeps Onderwijs (MBO) en het Voorbereidend Middelbaar
Beroepsonderwijs – theoretische leerweg (VMBO-t). Onder een hogere opleiding vallen het Hoger
Voortgezet Onderwijs (HVO), het Hoger Beroeps Onderwijs (HBO), het Voorbereidend Wetenschappelijk
Onderwijs (VWO) en het Wetenschappelijk Onderwijs (WO).

Dagopname
Opname in een ziekenhuis voor maximaal één dag waarbij de patiënt niet overnacht in het ziekenhuis.
Zie ook: klinische opname.

Designerdrugs
De term ‘designerdrugs’ stamt uit de jaren tachtig om gesynthetiseerde stoffen aan te duiden die de
effecten van gecontroleerde drugs nabootsten. De chemische structuur was een beetje veranderd om
(internationale) wetgeving te omzeilen. De bredere term ‘legal high’ wordt op eenzelfde manier gebruikt,
maar kan ook op plantaardige stoffen duiden. ‘Legal’ is daarbij misleidend omdat het een vorm van
schijnveiligheid suggereert en deze producten daarnaast soms toch stoffen bevatten die onder de drugs- of
andere wetgeving vallen. Andere termen worden gebruikt om regels voor etikettering te omzeilen. De
geneesmiddelen-, voedsel- en warenwetgeving vereist namelijk dat producten zijn voorzien van een
etiket waarop de gebruikswijze en (gezondheids)risico’s staan. Om voor te wenden dat stoffen niet voor
consumptie bedoeld zijn worden namen gebruikt als ‘research chemical’, ‘room odorizer’, ‘car perfume’,

NATIONALE DRUG MONITOR

|

456

| JAARBERICHT 2018

‘badzout’ of ‘plantenvoeding’. In plaats van ‘designerdrugs’ wordt tegenwoordig doorgaans gesproken
van ‘Nieuwe Psychoactieve Stoffen (NPS)’. Zie ook: Meldpunt Nieuwe Drugs.

Drugsgerelateerde sterfte
Bij de sterfte gerelateerd aan drugsgebruik wordt doorgaans een onderscheid gemaakt tussen de ‘directe
sterfte’ en de ‘indirecte sterfte’. Binnen de directe sterfte wordt er weer een onderscheid gemaakt tussen
de acute sterfte en de sterfte op de meer langere termijn ten gevolge van ziektes door het gebruik van een
middel. De acute sterfte is de sterfte door het binnen krijgen van een dodelijke hoeveelheid drugs, ook wel
‘overdosis’, of ‘vergiftiging’ genoemd. Een fatale vergiftiging kan per ongeluk zijn ontstaan (accidenteel),
of met opzet (intentioneel). Het op de langere termijn overlijden aan bijvoorbeeld een hart- of leverziekte
die werd veroorzaakt door het gebruik van alcohol of drugs, valt ook onder de directe sterfte. Naast een
lichamelijke ziekte kan het daarbij ook gaan om een psychische stoornis of een gedragsstoornis die heeft
geleid tot het overlijden.
Naast de directe sterfte is er de sterfte die indirect samenhangt met het drugsgebruik. Het gaat daarbij
om een risicovolle leefstijl die kan leiden tot uitputting, geweld, of suïcide; een extra risicovolle wijze
van drugsgebruik zoals injecteren, en om ongevallen onder invloed van drugs. De drugs zijn dan een
‘contributieve factor’ bij het overlijden. De ‘directe sterfte’ wordt ook wel de ‘primaire sterfte’ genoemd
en de ‘indirecte sterfte’ wordt ook wel de ‘secundaire sterfte’ genoemd. Overigens wordt in verschillende
publicaties het onderscheid tussen de directe en de indirecte sterfte niet steeds op dezelfde manier
gemaakt.

DSM
DSM staat voor Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. De DSM is een handleiding om
te bepalen welke psychische stoornis iemand heeft. Een stoornis in het gebruik van een middel is volgens
de DSM één van de psychische stoornissen. De DSM-III-r is de derde gewijzigde (revised) versie, DSM-IV
is de vierde versie, en DSM-5 is de vijfde versie. In de DSM-5 zijn middelenafhankelijkheid (verslaving)
en middelenmisbruik samengevoegd tot één nieuwe “stoornis in het gebruik van een middel” (Sigling,
2016). Zie ook: ICD, misbruik, verslaving, en problematisch gebruik.

Gebruik
Het gebruik van een middel ooit in het leven (ooitgebruik), in het afgelopen jaar (laatste-jaar-gebruik), of
in de afgelopen maand (laatste-maand-gebruik). Laatste-maand-gebruikers tellen automatisch mee met
de laatste-jaar-gebruikers, die weer automatisch meetellen met de ooitgebruikers.

Gemakszaken
Zie: tabaks- en gemakszaken.

Hallucinatie
Gewaarwording (zien, horen, of voelen) die iemand heeft, maar die andere mensen niet hebben.
Hallucinaties kunnen een symptoom zijn van een psychische stoornis, maar worden door sommige mensen
bewust opgeroepen via hallucinogenen. Zie ook: hallucinogenen, psychose.

Hallucinogenen
Middelen die hallucinaties oproepen zoals paddo’s en LSD. Ook wel psychodysleptica genoemd. Ook
cannabis kan soms hallucinaties veroorzaken. Zie ook: hallucinatie.

Harddrugs
Drugs op lijst I van de Opiumwet. Deze drugs vormen een onaanvaardbaar risico voor de volksgezondheid.
Tot de harddrugs horen bijvoorbeeld ecstasy, heroïne, cocaïne, crack, amfetamine, en GHB. Zie ook:
middel, softdrugs.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

457

| JAARBERICHT 2018

Hepatitis
Een besmettelijke ziekte waarbij de lever wordt aangetast door het hepatitis virus. Het hepatitis virus
komt voor in verschillende vormen: onder andere het hepatitis A, het hepatitis B (HBV), en het hepatitis
C (HCV) virus.

Hoofddiagnose
De belangrijkste ziekte waarvoor iemand in het ziekenhuis wordt opgenomen. Zie ook: nevendiagnose.

ICD
International Classification of Diseases. De ICD is het diagnostisch classificatiesysteem van de Wereld
Gezondheidsorganisatie (WHO) voor lichamelijke ziektes, ongevallen, en psychische stoornissen. Ook
doodsoorzaken worden in ICD-codes geregistreerd. De ICD-9 is de negende en de ICD-10 is de tiende
versie. Zie ook: DSM, bijlage B.

Incident
Een drugsgerelateerde acute stoornis waarvoor medische hulp wordt gezocht. Hieronder vallen zowel de
lichamelijke en psychische effecten van intoxicaties, inclusief acute onthoudingsverschijnselen, als trauma’s
zoals ongevallen, suïcides en mishandeling die plaatsvinden terwijl het slachtoffer onder invloed van een
“drug” is. Een verband met drugsgebruik wordt vermoed op basis van het klinisch beeld en de anamnese,
bij de patiënt zelf of diens omgeving. Meestal vindt geen verificatie plaats door analyse van bloed of urine.
Onderrapportage, door het niet herkennen van signalen van drugs- (of alcohol) gebruik, kan voorkomen.

Intramurale verslavingszorg
Verslavingszorg waarbij de cliënt wordt opgenomen in een instelling. Zie ook: ambulante verslavingszorg.

Klinische opname
Opname in een ziekenhuis waarbij de patiënt één of meer nachten in het ziekenhuis verblijft. Zie ook:
dagopname.

Laatste-jaar-gebruik
Het gebruik van een middel in het afgelopen jaar, ongeacht de frequentie. Laatste-jaar-gebruikers tellen
automatisch mee met de ooitgebruikers (gebruik ooit in het leven). Zie ook: laatste-maand-gebruik,
ooitgebruik.

Laatste-maand-gebruik
Het gebruik van een middel in de afgelopen maand, ongeacht de frequentie (van eenmalig tot dagelijks).
Laatste-maand-gebruikers tellen automatisch mee met de laatste-jaar-gebruikers (gebruik in het afgelopen
jaar), die weer automatisch meetellen met de ooitgebruikers (gebruik ooit in het leven). Zie ook: laatstejaar-gebruik, ooitgebruik.

Meldpunt Nieuwe Drugs (MND)
Het Meldpunt Nieuwe Drugs (MND) combineert gegevens over Nieuwe Psychoactieve Stoffen (NPS)
uit het Drugs Informatie en Monitoring Systeem (DIMS) met gegevens van het Nederlands Forensisch
Instituut (NFI) en het Douane Laboratorium, om het voorkomen van NPS in Nederland in kaart te brengen.
Het MND rapporteert direct aan het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Zie ook:
designerdrugs.

Middel
Een stof met een psychoactieve werking, dat wil zeggen een stof die de gemoedstoestand verandert,
de mate van actief of ontspannen zijn verandert, of een stof die de manier van denken, waarnemen

NATIONALE DRUG MONITOR

|

458

| JAARBERICHT 2018

en beleven verandert. Het effect dat een middel in de praktijk heeft, wordt niet alleen bepaald door de
chemische samenstelling van dat middel, maar wordt ook in sterke mate bepaald door de gemoedstoestand
en de persoonlijkheid van de gebruiker en door de situatie waarin het gebruik plaatsvindt. Middelen
die een onaanvaardbaar risico voor de volksgezondheid met zich meebrengen worden aangeduid als
‘harddrugs’ en staan op lijst I van de Opiumwet. Harddrugs zijn bijvoorbeeld ‘ecstasy’, ‘cocaïne’, 'GHB',
en ‘heroïne’. De andere illegale middelen, naast de harddrugs, staan op lijst II van de Opiumwet. Dit zijn
middelen als ‘cannabis’, ‘paddo’s’, ‘qat’ en ‘slaap- en kalmeringsmiddelen’. De import, export, productie,
teelt, het aanwezig hebben van en de handel in middelen op de Opiumwet zijn strafbaar, indien niet
voldaan is aan strikte voorwaarden. Los van hun feitelijke risico voor de volksgezondheid, worden de
middelen ‘alcohol’ en ‘tabak’ geregeld in aparte wetgevingen. Het middel ‘alcohol’ wordt geregeld in
de Drank- en Horecawet en het middel ‘tabak’ wordt geregeld in de Tabakswet. Naast alcohol, tabak
en illegale drugs, bestaan er tal van andere middelen die (nog) niet bij wet zijn geregeld. Dit zijn de
zogenaamde Nieuwe Psychoactieve Stoffen (NPS). In de internationale vakliteratuur is er momenteel een
discussie gaande over wat respectvol taalgebruik is in het spreken over mensen die middelen gebruiken
en daarbij in de problemen kunnen komen (Botticelli, 2017; Kelly et al., 2016; Perlman & Jordan, 2017;
Saitz, 2017). In dit Jaarbericht is er steeds naar gestreefd om respectvol taalgebruik te hanteren.

Migratieachtergrond, buitenlands
Door verschillen in definities zijn cijfers over inwoners met een migratieachtergrond niet altijd met elkaar
vergelijkbaar. Enkele definities zijn:
• Volgens het Ministerie van Binnenlandse Zaken, de VNG, het Peilstationsonderzoek scholieren, de
Antenne-monitor en meestal gehanteerd in dit Jaarbericht (tenzij anders aangegeven): een inwoner
met een “migratieachtergrond” is een inwoner van Nederland die in het buitenland is geboren, of een
inwoner van wie minimaal één van de ouders in het buitenland is geboren.
• Volgens het CBS is migratieachtergrond een kenmerk dat weergeeft met welk land een persoon
verbonden is op basis van het geboorteland van de ouders of van zichzelf. Een persoon heeft een
westerse achtergrond als hij, zij of één van de ouders in Europa (exclusief Turkije), Noord-Amerika
of Oceanië is geboren. Ook Indonesië en Japan worden tot de westerse landen gerekend. Als een
persoon of één van de ouders in een ander land is geboren, heeft deze persoon volgens de definitie
van het CBS een niet-westerse migratieachtergrond.
• Volgens de GGD Amsterdam: “buitenlander” is een inwoner die zelf in het buitenland is geboren.
Volgens het Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem (LADIS) was een cliënt met een
“migratieachtergrond” oorspronkelijk gespecificeerd als een cliënt in de verslavingszorg die volgens
de eigen beleving een culturele herkomst heeft van buiten Nederland. Sinds 2007 volgt LADIS de
hierboven genoemde definitie van het CBS.

Misbruik
Misbruik was oorspronkelijk een vorm van problematisch gebruik van een middel waarbij (nog) geen
sprake was van verslaving. Misbruik werd vastgesteld via diagnostische classificatiesystemen zoals oudere
versies van de DSM en de ICD. Kenmerken van misbruik waren: verplichtingen thuis, op school, of op het
werk niet nakomen, gebruik in gevaarlijke situaties (bijvoorbeeld autorijden onder invloed), in aanraking
komen met justitie en doorgaan met het gebruik ondanks de problemen die daardoor ontstaan. In de
nieuwe versie van de DSM, de DSM-5, zijn misbruik en verslaving samengevoegd tot één nieuwe “stoornis
in het gebruik van een middel”(Sigling, 2016). Zie ook: DSM, problematisch gebruik, verslaving. In de
internationale vakliteratuur is er momenteel een discussie gaande over wat respectvol taalgebruik is in het
spreken over mensen die middelen gebruiken en daarbij in de problemen kunnen komen (Botticelli, 2017;
Kelly et al., 2016; Perlman & Jordan, 2017; Saitz, 2017). In dit Jaarbericht is er steeds naar gestreefd om
respectvol taalgebruik te hanteren.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

459

| JAARBERICHT 2018

Nederwiet
Wiet (een cannabisproduct) die in Nederland wordt geproduceerd.

Nevendiagnose
Een aanvullende of onderliggende ziekte waarvoor iemand, naast de belangrijkste ziekte (de
hoofddiagnose), in het ziekenhuis wordt opgenomen. Zie ook: hoofddiagnose.

Nieuwe Psychoactieve Stoffen (NPS)
Zie: designerdrugs.

Ooitgebruik
Het gebruik van een middel ooit in het leven, ongeacht de frequentie (van éénmalig tot binnen een
bepaalde periode dagelijks). Het ooitgebruik zegt nog niets over het gebruik in het afgelopen jaar of
in de afgelopen maand. Iemand die al lang geleden eens met een middel experimenteerde dat voor de
toenmalige generatie populair was, blijft de rest van zijn of haar leven meetellen met de ooitgebruikers.
Zie ook: laatste-jaar-gebruik, laatste-maand-gebruik.

Partydrugs
Drugs die door sommige feestgangers worden gebruikt op feesten, zoals ecstasy, amfetamine, cannabis,
GHB, en LSD.

Polydrugsgebruik
Het gebruik van meerdere drugs door elkaar, bijvoorbeeld heroïne en cocaïne.

Primair probleem
Heeft iemand problemen met twee (of meer) middelen, dan is het primaire probleem het middel dat de
grootste problemen veroorzaakt. Het andere middel is dan het secundaire probleem. Zie ook: secundair
probleem.

Primaire doodsoorzaak
De directe oorzaak van iemands overlijden. Overlijdt iemand direct door een overdosis drugs, dan is dat
de primaire doodsoorzaak. Overlijdt iemand door een ongeval dat plaatsvond onder de invloed van een
drug, dan is het ongeval de primaire doodsoorzaak. De drug is dan een secundaire doodsoorzaak. Zie
ook: drugsgerelateerde sterfte, secundaire doodsoorzaak.

Problematisch gebruik
Het gebruik van een middel op zo’n manier dat hierdoor lichamelijke, psychische of sociale problemen
ontstaan, of op zo’n manier dat maatschappelijke overlast ontstaat. Problematisch gebruik is niet altijd
verslaving. “Misbruik” is een vorm van problematisch gebruik waarbij nog geen sprake is van verslaving.
In de internationale vakliteratuur is er momenteel een discussie gaande over wat respectvol taalgebruik is
in het spreken over mensen die middelen gebruiken en daarbij in de problemen kunnen komen (Botticelli,
2017; Kelly et al., 2016; Perlman & Jordan, 2017; Saitz, 2017). In dit Jaarbericht is er steeds naar gestreefd
om respectvol taalgebruik te hanteren. Zie ook: DSM, misbruik, verslaving.

Psychose
Psychische stoornis waarbij iemand hallucinaties heeft, dat wil zeggen dingen ziet, hoort of voelt die door
andere mensen niet worden waargenomen. Duurt de stoornis niet langer dan één maand, dan spreekt
men van een kortdurende psychotische stoornis. Zie ook: hallucinatie, schizofrenie.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

460

| JAARBERICHT 2018

Recreatief gebruik
Gebruik van een middel (doorgaans in de vrije tijd) waarbij van het middel wordt genoten zonder dat
er sprake is van problematisch gebruik (misbruik of verslaving). Zie ook: DSM, misbruik, problematisch
gebruik, verslaving.

Schizofrenie
Psychische stoornis waarbij iemand hallucinaties heeft, dat wil zeggen dingen ziet, hoort of voelt die door
andere mensen niet worden waargenomen. Door de stoornis functioneert men slechter op school, werk
en in het gezin. Men spreekt pas van schizofrenie als de stoornis minimaal zes maanden duurt. Zie ook:
psychose.

Secundair probleem
Heeft iemand problemen met twee (of meer) middelen, dan is het secundaire probleem het middel
dat relatief de minste problemen veroorzaakt. Het andere middel is dan het primaire probleem. In dit
Jaarbericht van de Nationale Drug Monitor (NDM) worden bij de gegevens uit de verslavingszorg, naast
de gegevens over het primaire probleem, alleen gegevens vermeld over het eerste secundaire probleem.
Het Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem (LADIS) bevat bovendien gegevens over de tweede
secundaire problemen. Zie ook: primair probleem.

Secundaire doodsoorzaak
Een oorzaak die indirect heeft bijgedragen aan het overlijden. Overlijdt iemand door een ongeval dat
plaatsvond terwijl hij/zij onder de invloed was van een drug, dan is de drug een secundaire doodsoorzaak.
Zie ook: drugsgerelateerde sterfte, primaire doodsoorzaak.

Softdrugs
Drugs op lijst II van de Opiumwet. Op lijst I staan de drugs die een onaanvaardbaar risico vormen voor
de volksgezondheid en op lijst II staan de overige drugs. Tot de softdrugs behoren bijvoorbeeld cannabis,
paddo’s en qat. Zie ook: middel, harddrugs.

Speciaal onderwijs
Onderwijs aan kinderen die extra begeleiding ontvangen op een Regionaal Expertise Centrum (REC), in
het praktijkonderwijs (pro), of in het leerwegondersteunend onderwijs (lwoo). Er bestaat ook speciaal
basisonderwijs (SBO), waar de groepen kleiner zijn, er minder prikkels zijn en er meer mogelijkheden zijn
tot individuele begeleiding.

Startleeftijd
Leeftijd waarop iemand voor het eerst een middel heeft gebruikt. De startleeftijd kan worden bepaald voor
de ooitgebruikers (gebruik ooit in het leven), de laatste-jaar-gebruikers (gebruik in het afgelopen jaar), en
de laatste-maand-gebruikers (gebruik in de afgelopen maand). Ook kan de startleeftijd worden bepaald
voor verschillende leeftijdsgroepen. De startleeftijd hangt af van de groep waarvoor deze wordt berekend.
Zo lag in 2016 voor de ooitgebruikers van cannabis de startleeftijd in de leeftijdsgroep van 18-24 jaar
op gemiddeld 16,7 jaar en in de leeftijdsgroep van 18+ op gemiddeld 18,6 jaar (LSM-A). De gemiddelde
startleeftijd kan in een jonge leeftijdsgroep lager zijn dan in een brede leeftijdsgroep doordat eventuele
‘late starters’ van een middel niet worden meegenomen in de berekeningen. Op hogere leeftijd kunnen
echter vertekeningen optreden in de herinnering van de leeftijd waarop men voor het eerst een middel
gebruikte. Gegevens over startleeftijd moeten daarom voorzichtig worden geïnterpreteerd.

Stoornis in het gebruik van een middel
Zie: DSM.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

461

| JAARBERICHT 2018

Tabaks- en gemakszaken
Winkels waarin doorgaans producten worden verkocht zoals tabaksproducten (sigaretten, sigaren, shag),
rokersbenodigdheden (pijpen, aanstekers), tijdschriften, kranten, wenskaarten, snacks, zoetwaren, en loten
(staatsloten, lottoformulieren, krasloten).

THC
Tetrahydrocannabinol, het belangrijkste psychoactieve bestanddeel van cannabis.

Verslaving
Problematisch gebruik van een middel waarbij sprake is van afhankelijkheid. Doorgaans verstaat dit
Jaarbericht onder “verslaving” de oorspronkelijke klinische diagnose van afhankelijkheid. Voor justitiële
monitors is het echter niet mogelijk om klinische diagnoses te stellen. Justitiële monitors registreren
bijvoorbeeld extra gevaar vanwege drugsgebruik of ‘duidelijke aanwijzingen voor verslaving’. De
oorspronkelijke klinische diagnose van afhankelijkheid werd vastgesteld via classificatiesystemen als
de DSM en de ICD. Kenmerken van afhankelijkheid waren: vaak in grote hoeveelheden of langere
tijd gebruiken, steeds meer van het middel nodig hebben voor het gewenste effect (gewenning),
onthoudingsverschijnselen, het middel gebruiken tegen onthoudingsverschijnselen, willen stoppen terwijl
dat niet lukt, veel tijd besteden om aan het middel te komen of om er van te herstellen, opgeven van
belangrijke bezigheden thuis, op school, op het werk, of de vrije tijd en doorgaan met het gebruik ondanks
het besef dat dit veel problemen oplevert. In de nieuwe versie van de DSM, de DSM-5, zijn verslaving en
misbruik samengevoegd tot één nieuwe “stoornis in het gebruik van een middel” (Sigling, 2016). In de
internationale vakliteratuur is er momenteel een discussie gaande over wat respectvol taalgebruik is in het
spreken over mensen die middelen gebruiken en daarbij in de problemen kunnen komen (Botticelli, 2017;
Kelly et al., 2016; Perlman & Jordan, 2017; Saitz, 2017). In dit Jaarbericht is er steeds naar gestreefd om
respectvol taalgebruik te hanteren. Zie ook: DSM, ICD, misbruik, problematisch gebruik.
Naast de verslaving aan een psychoactief middel komt het ook voor dat iemand verslaafd raakt aan
bepaalde gedragingen waarbij geen psychoactief middel wordt gebruikt. Dit zijn de zogenaamde
‘gedragsverslavingen’ of ‘niet-middel-gebonden verslavingen’. Voorbeelden van gedragsverslavingen
zijn ‘gokverslaving’, ‘internetverslaving’, ‘gameverslaving’, ‘eetverslaving’, en ‘seksverslaving’. Bij het
gebruik van internet kan er sprake zijn van gokverslaving, gameverslaving, en seksverslaving, waarbij deze
gedragsverslavingen de achterliggende oorzaak kunnen zijn van een internetverslaving.

Yogasnuiver
Zie: agendahedonist.

II. Drugscriminaliteit1
Afdoening door de rechter
Eindbeslissing, door schuldigverklaring, vrijspraak, ontslag van alle rechtsvervolging of een van de overige
einduitspraken.

Afdoening door Openbaar Ministerie
Eindbeslissing over een bij het parket ingeschreven proces-verbaal door sepot, voeging ad informandum,
voeging ter berechting, transactie of overdracht aan een ander parket, strafbeschikking.

Antecedent
Een antecedent is een politiecontact waarbij proces-verbaal van één of meer misdrijven is opgemaakt.

1

Bron van begrippenlijst: Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen, 2003; Bewerking WODC.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

462

| JAARBERICHT 2018

Beleidssepot
Beslissing van het Openbaar Ministerie waarbij het afziet van vervolging van een geconstateerd strafbaar
feit op grond van het algemeen belang. Zie ook: sepot.

Dagvaarding
Officieel geschrift dat iemand oproept op een bepaalde tijd voor de rechter te verschijnen in verband met
de vervolging van een aan de opgeroepene ten laste gelegd strafbaar feit (strafprocesrecht).

Eerste aanleg, (in -)
Primaire rechterlijke instantie waar een zaak wordt behandeld.

Gevangenisstraf
Vrijheidsstraf, levenslang of tijdelijk met een strafduur van ten hoogste dertig jaar, in de regel ondergaan
in een gevangenis. Zie ook: hechtenis.

Gewone strafzaak rechtbanken
Strafzaak die in eerste aanleg tot de competentie van de rechtbank behoort, met uitzondering van fiscale
en economische delicten.

Hechtenis
Principale - : vrijheidsstraf met een strafduur van maximaal 1 jaar en 4 maanden, van lichtere aard dan
gevangenisstraf en in de regel ondergaan in een huis van bewaring.
Subsidiaire - : vrijheidsstraf vanwege niet of niet volledige betaling van geldboete of het niet uitvoeren
van een opgelegde taakstraf.

Inverzekeringstelling
Vrijheidsbeneming gedurende ten hoogste vier dagen op bevel van de (hulp-)officier van justitie, wanneer
de tijd dat een verdachte voor verhoor mag worden opgehouden (zes uur) niet voldoende is.

Meerderjarige verdachte
Degene die ten tijde van begaan van een strafbaar feit 18 jaar of ouder is.

Minderjarige verdachte
Degene die ten tijde van begaan van een strafbaar feit jonger is dan 18 jaar. Afhandeling van (jeugd)zaken
van eenvoudige aard gebeurt veelal via Halt(bureaus).
N.B. Niemand kan strafrechtelijk worden vervolgd voor een feit begaan voordat hij de leeftijd van 12 jaar
heeft bereikt.

Misdrijf
Strafbaar feit van de zware soort, als zodanig aangeduid in de strafwetten; indeling van strafbare feiten in
misdrijven en overtredingen is van belang bij het procesrecht (absolute competentie en rechtsmiddelen)
en de strafbaarstelling; berechting in eerste aanleg gebeurt in de meeste gevallen door de rechtbank. Zie
ook: overtreding.

Niet-ontvankelijkheid
Eindbeslissing waarbij de rechter het Openbaar Ministerie het recht te vervolgen ontzegt, op grond van
procedurefouten of ‘undue delay’.

Onherroepelijke uitspraak
Beslissing van de rechter waartegen geen (gewoon) rechtsmiddel meer openstaat.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

463

| JAARBERICHT 2018

Ontslag van (alle) rechtsvervolging
Beslissing van de rechter, waarbij hij het door de Officier van Justitie ten laste gelegde feit wel bewezen
acht maar van oordeel is dat het feit of de verdachte niet strafbaar is. Zie ook: schuldigverklaring,
vrijspraak.

Openbaar Ministerie (OM)
Overheidsorgaan met als taken: wetten te handhaven, strafbare feiten op te sporen en te vervolgen,
strafvonnissen ten uitvoer te leggen en de rechter te informeren voor zover de wet dat voorschrijft.

Opgehelderd misdrijf
Misdrijf waarbij tenminste één verdachte bij de politie bekend werd, ook al is hij voortvluchtig of ontkent
hij het (strafbare) feit te hebben gepleegd.

Ophelderingspercentage
Het totaal aantal in een bepaalde periode opgehelderde misdrijven in relatie tot het totaal aantal in
dezelfde periode door de politie opgemaakte processen-verbaal terzake van gelijk(soortig)e misdrijven,
uitgedrukt in procenten.

Overtreding
Strafbaar feit van de lichte soort, als zodanig aangeduid in de strafwetten; indeling van strafbare feiten is
van belang bij het procesrecht (absolute competentie en rechtsmiddelen) en de strafbaarstelling; afdoening
veelal met een schikking/transactie via het Openbaar Ministerie of berechting in eerste aanleg door de
rechtbank sector kanton. Zie ook: misdrijf.

Proces-verbaal
Op schrift gestelde verklaring van een opsporingsambtenaar over door hem waargenomen feiten of
omstandigheden.

Rechtbank
Rechtscollege dat in eerste aanleg kennis neemt van alle zaken waarvoor niet een andere rechter is
aangewezen. Er zijn 10 rechtbanken. N.B. De sector kanton (vroeger: kantongerecht) is sinds 1 januari
2002 opgenomen in de organisatie van de rechtbank.

Reclassering
Instantie die zich ten doel stelt door haar inspanningen een aantoonbare bijdrage te leveren aan de
herinpassing van reclasseringscliënten in de samenleving. Daarmee wordt tevens beoogd herhaling
van strafbaar gedrag te voorkomen. Dit doet zij door onderzoek en rapportage omtrent de persoon en
omstandigheden van de verdachte of veroordeelde, het opstellen van plannen van aanpak om de gestelde
doelen te bereiken, het uitoefenen van begeleiding en toezicht tijdens de uitvoering daarvan en het
toezicht op de uitvoering van taakstraffen. Slechts in die gevallen dat er duidelijke aanknopingspunten zijn
voor gedragsverandering en de kans op succes in grote mate aanwezig lijkt, zullen intensieve programma’s
met dat doel worden aangewend.

Schuldigverklaring
Uitspraak door de rechter, waarbij hij het door het Openbaar Ministerie ten laste gelegde feit bewezen
en een strafbaar feit acht en van oordeel is dat de verdachte strafbaar is.

Sepot
Beslissing van het Openbaar Ministerie waarbij het, op beleidsmatige of technische gronden, afziet van
vervolging van een geconstateerd strafbaar feit. Zie ook: beleidssepot, technisch sepot.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

464

| JAARBERICHT 2018

Strafzaak
Het bij een parket ingeschreven proces-verbaal ten aanzien van één verdachte.

Technisch sepot
Beslissing van het Openbaar Ministerie waarbij het afziet van vervolging van een strafbaar feit omdat het
van mening is dat vervolging niet tot een veroordeling zal leiden (bijvoorbeeld omdat voldoende bewijs
ontbreekt of omdat het feit of de verdachte niet strafbaar is).

Transactie (juridisch)
Het onder bepaalde omstandigheden ter voorkoming van strafvervolging voldoen aan een of meer door
de opsporingsambtenaar (politie) of het Openbaar Ministerie (officier van justitie) gestelde voorwaarden,
zoals het betalen van een geldsom (‘boete’), waardoor het recht tot strafvervolging vervalt.

Verdachte
Voor het begin van de vervolging is hij degene van wie uit feiten of omstandigheden een redelijk
vermoeden van schuld aan een strafbaar feit wordt aangenomen, daarna is hij degene tegen wie de
vervolging is gericht.

Vervroegde invrijheidstelling
Het uit hoofde van de wet in beginsel vervroegd vrijlaten uit de penitentiaire inrichting van tot duurzame
vrijheidsstraf veroordeelde personen.

Voeging ad informandum
Het voegen, door het Openbaar Ministerie, van een strafzaak zonder tenlastelegging bij een andere zaak
die aan de rechter wordt voorgelegd, met het doel de rechter bij de bepaling van de strafmaat rekening
te laten houden met de gevoegde zaak. Zie ook: afdoening door Openbaar Ministerie.

Voeging ter berechting
Het samenvoegen, door het Openbaar Ministerie, van ingeschreven strafzaken, met het doel de rechter
bij één vonnis verschillende zaken tegelijk te laten afdoen. Zie ook: afdoening door Openbaar Ministerie.

Voeging ter zitting
Het samenvoegen, door de rechter, van onder verschillende parketnummers ingeschreven strafzaken, met
het doel deze zaken als één strafzaak te behandelen. Zie ook: afdoening door de rechter.

Vonnis
Gemotiveerde bindende uitspraak van de rechter in een voor hem gevoerd rechtsgeding.

Voorlopige hechtenis
Vrijheidsbeneming in een huis van bewaring voorafgaand aan behandeling ter terechtzitting, in het
algemeen toegepast bij verdenking van een ernstig delict (misdrijf waarop een gevangenisstraf van
vier jaren of meer is gesteld), op grond van ernstig vluchtgevaar en/of een gewichtige reden van
maatschappelijke veiligheid, bij voorbeeld vrees voor herhaling.

Vrijspraak
Uitspraak – door de rechter – waarbij hij niet bewezen acht dat het door de Officier van Justitie ten laste
gelegde feit door de verdachte is gepleegd.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

465

| JAARBERICHT 2018

B

16.2

Bijlage B Verklaring van ICD-9 en ICD-10 codes

Verklaring van ICD-9 codes
ICD-9 code

Verklaring

162

Kwaadaardige nieuwvormingen van trachea, brochus en long

291

Alcohol psychosen

292

Drug psychosen

303

Alcoholverslavingssyndroom

304

Verslaving aan drugs

304.0

Verslaving aan opiaten en dergelijke

304.1

Verslaving aan barbituraten of aan sedativa en hypnotica met verwante werking

304.2

Verslaving aan cocaïne

304.3

Verslaving aan cannabis

304.4

Verslaving aan amfetamine en andere psychostimulantia

304.7

Verslaving aan opiaten in combinatie met andere drugs

305

Misbruik van drugs of andere middelen zonder verslaving

305.0

Misbruik van alcohol

305.2

Misbruik van cannabis

305.3

Misbruik van hallucinogenen

305.4

Misbruik van barbituraten of van sedativa en hypnotica met verwante werking

305.5

Misbruik van opiaten

305.6

Misbruik van cocaïne

305.7

Misbruik van amfetamine of sympathicomimetica met verwante werking

305.8

Misbruik van antidepressiva en dergelijke

305.9

Misbruik van overige, gemengde of niet gespecificeerde middelen

357.5

Alcoholische polyneuropathie

425.5

Alcoholische cardiomyopathie

535.3

Alcoholische gastritis

571.0

Alcoholische vetlever

571.1

Acute alcohol hepatitis

571.2

Alcoholische levercirrose

571.3

Niet gespecificeerde alcoholische leverbeschadiging

980.0-1

Toxisch gevolg van alcohol

E850

Accidentele vergiftiging door analgetica, antipyretica en antireumatica

E850.0

Accidentele vergiftiging door heroïne

E854.1

Accidentele vergiftiging door psychodysleptica (hallucinogenen)

E854.2

Accidentele vergiftiging door psychostimulantia

E855.2

Accidentele vergiftiging door lokale anesthetica (waaronder cocaïne)

E860.0-2

Niet opzettelijke vergiftiging door alcoholische dranken (ethanol/methanol)

E950.9*

Suïcide door vergiftiging door vaste stoffen of vloeistoffen

E980.9*

Vergiftiging door vaste stoffen of vloeistoffen, waarvan niet vastgesteld is of deze met opzet of niet
met opzet heeft plaatsgevonden

* Alleen opgenomen indien als complicatie 980.0-1 vermeld is.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

466

| JAARBERICHT 2018

Verklaring van ICD-10 codes
ICD-10 code

Verklaring

C33

Kwaadaardige nieuwvormingen van trachea

C34

Kwaadaardige nieuwvormingen van bronchus en long

E24.4

Pseudosyndroom van Cushing door alcohol

F10

Psychische stoornissen en gedragsstoornissen door het gebruik van alcohol

F11

Psychische stoornissen en gedragsstoornissen door het gebruik van opiaten

F12

Psychische stoornissen en gedragsstoornissen door het gebruik van cannabis

F13

Psychische stoornissen en gedragsstoornissen door het gebruik van sedativa en hypnotica

F14

Psychische stoornissen en gedragsstoornissen door het gebruik van cocaïne

F15

Psychische stoornissen en gedragsstoornissen door het gebruik van overige stimulerende middelen

F16

Psychische stoornissen en gedragsstoornissen door het gebruik van hallucinogenen

F17

Psychische stoornissen en gedragsstoornissen door het gebruik van tabak

F18

Psychische stoornissen en gedragsstoornissen door het gebruik van vluchtige oplosmiddelen

F19

Psychische stoornissen en gedragsstoornissen door het gebruik van meerdere drugs en andere
psychoactieve middelen

G31.2

Degeneratie van zenuwstelsel door alcoholgebruik

G62.1

Alcoholische polyneuropathie

G72.1

Alcoholische myopathie

I42.6

Alcoholische cardiomyopathie

K29.2

Alcoholische gastritis

K70.0

Alcoholische vetlever

K70.1

Alcoholische hepatitis

K70.2

Alcoholische leverfibrose en leversclerose

K70.3

Alcoholische levercirrose

K70.4

Alcoholische leverinsufficiëntie

K70.9

Alcoholische leverziekten, ongespecificeerd

K86.0

Alcoholische pancreasontsteking

O35.4

(Vermoede) schade aan foetus door alcohol als indicatie voor zorg bij moeder

P04.3

Gevolgen voor foetus en pasgeborene door gebruik van alcohol door moeder

T40.0

Vergiftiging door opium

T40.1

Vergiftiging door heroïne

T40.2

Vergiftiging door overige opiaten (codeïne, morfine)

T40.3

Vergiftiging door methadon

T40.4

Vergiftiging door overige synthetische drugs (pethidine)

T40.5

Vergiftiging door cocaïne

T40.6

Vergiftiging door overige en niet gespecificeerde drugs

T40.7

Vergiftiging door cannabis(derivaten)

T40.8

Vergiftiging door lysergide (LSD)

T40.9

Vergiftiging door overige en niet gespecificeerde psychodysleptica (hallucinogenen, mescaline,
psilocine, psilocybine)

T42.3

Vergiftiging door barbituraten

T42.4

Vergiftiging door benzodiazepinen

T43.6

Vergiftiging door psychostimulantia met mogelijkheid tot misbruik (met uitzondering van cocaïne, zie
T40.5)

NATIONALE DRUG MONITOR

|

467

| JAARBERICHT 2018

Verklaring van ICD-10 codes (vervolg)
ICD-10 code

Verklaring

T51.0-1

Toxisch gevolg van alcohol, ethanol en methanol

X41

Onopzettelijke vergiftiging door en blootstelling aan anti-epileptica, sedativa, hypnotica,
antiparkinsonmiddelen en psychotrope geneesmiddelen, niet elders geclassificeerd

X42

Accidentele vergiftiging door narcotica en psychodysleptica (hallucinogenen) niet elders
geclassificeerd

X44

Onopzettelijke vergiftiging door en blootstelling aan overige en niet-gespecificeerde geneesmiddelen
en biologische stoffen

X45

Onopzettelijke vergiftiging door en blootstelling aan alcohol

X61

Opzettelijke auto-intoxicatie door en opzettelijke blootstelling aan anti-epileptica, sedativa,
hypnotica, antiparkinsonmiddelen en psychotrope geneesmiddelen, niet elders geclassificeerd

X64

Opzettelijke auto-intoxicatie door en opzettelijke blootstelling aan overige en niet-gespecificeerde
geneesmiddelen en biologische stoffen

X65

Opzettelijke auto-intoxicatie door en opzettelijke blootstelling aan alcohol

Y11

Vergiftiging door en blootstelling aan anti-epileptica, sedativa, hypnotica, antiparkinsonmiddelen en
psychotrope geneesmiddelen, niet elders geclassificeerd - opzet niet bepaald

Y14

Vergiftiging door en blootstelling aan overige en niet-gespecificeerde geneesmiddelen en biologische
stoffen - opzet niet bepaald

Y15

Vergiftiging door en blootstelling aan alcohol - opzet niet bepaald

Z72.0

Problemen verband houdend met levensstijl, tabaksgebruik

Z72.1

Problemen verband houdend met levensstijl, alcoholgebruik

Z72.2

Problemen verband houdend met levensstijl, geneesmiddel- en druggebruik

Bron: https://class.whofic.nl/browser.aspx, ICD10-nl.cla.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

468

| JAARBERICHT 2018

C

16.3

Bijlage C Drugsgebruik in enkele ‘nieuwe’ EU-lidstaten

Consumptie van cannabis, cocaïne, ecstasy en amfetamine onder de algemene bevolkingI van enkele
‘nieuwe’ lidstaten van de Europese Unie
Cannabis

Cocaïne

Ecstasy

Amfetamine

Lidstaat

Jaar

Leeftijd
(jaar)I

Ooit

Laatste
jaar

Ooit

Laatste
jaar

Ooit

Laatste
jaar

Ooit

Laatste
jaar

Tsjechië

2016

15 - 64

26,6%

9,5%

1,4%

0,3%

7,1%

1,7%

3,0%

0,8%

Kroatië

2015

15 - 64

19,4%

7,9%

2,7%

0,8%

3,0%

0,6%

3,5%

1,0%

Estland

2008

15 - 64

-

6,0%

-

0,7%

-

1,2%

-

1,1%

Polen

2014

15 - 64

16,2%

4,6%

1,3%

0,2%

1,6%

0,4%

1,7%

0,2%

Slovenië

2012

15 - 64

15,8%

4,4%

2,1%

0,5%

2,1%

0,3%

0,9%

0,3%

Slowakije

2015

15 - 64

15,8%

4,3%

0,7%

0,1%

3,1%

0,6%

1,4%

0,4%

Cyprus

2016

15 - 64

12,1%

2,2%

1,4%

0,2%

1,1%

0,1%

0,5%

0,1%

Litouwen

2016

15 - 64

10,8%

2,7%

0,7%

0,1%

1,7%

0,4%

1,2%

0,3%

Letland

2015

15 - 64

9,8%

4,2%

1,5%

0,5%

2,4%

0,3%

1,9%

0,3%

Hongarije

2015

18 - 54

8,5%

2,3%

0,9%

0,2%

2,4%

0,5%

1,8%

0,5%

Bulgarije

2016

15 - 64

8,3%

4,2%

0,9%

0,3%

2,1%

1,3%

1,5%

0,7%

Roemenië

2016

15 - 64

5,8%

3,2%

0,7%

0,2%

0,5%

0,1%

0,3%

0,1%

Malta

2013

18 - 65

4,3%

0,9%

0,5%

-

0,7%

-

0,3%

-

Percentage gebruikers ooit in het leven en in het laatste jaar. - = niet gemeten. I. Drugsgebruik is naar verhouding laag in de jongste (12-15 jaar) en oudere
leeftijdsgroepen (>64 jaar). Gebruikscijfers in studies met respondenten die jonger en/of ouder zijn dan de EMCDDA-standaard (15-64 jaar) zullen mogelijk
lager uitvallen dan cijfers in studies die de EMCDDA-standaard toepassen. Voor studies met een beperkter leeftijdsbereik geldt het omgekeerde. Bron:
EMCDDA.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

469

| JAARBERICHT 2018

D
D.1

16.4

Bijlage D Bronbestanden

Doodsoorzakenstatistiek

In het NDM Jaarbericht worden gegevens van de Doodsoorzakenstatistiek van het CBS gebruikt om een
indicatie te krijgen van de sterfte gerelateerd aan het middelengebruik. Voor drugs, alcohol en tabak gaat
het om verschillende definities en schattingsmethoden van de sterfte.
De definitie voor drugs omvat de directe acute sterfgevallen (‘overdosis’). ’Directe sterfte’ wordt ook wel
‘primaire sterfte’ genoemd, en ‘indirecte sterfte’ wordt ook wel ‘secundaire sterfte’ genoemd. De directe
sterfte bestaat enerzijds uit de acute sterfte door het binnen krijgen van een dodelijke hoeveelheid drugs,
ook wel ‘vergiftiging’, of ‘overdosis’ genoemd. Hierbij vindt het overlijden snel plaats na het binnen krijgen
van de dodelijke hoeveelheid. Anderzijds wordt ook het overlijden aan een ziekte die werd veroorzaakt
door het (chronisch) gebruik van een middel, tot de directe sterfte gerekend. Het op de langere termijn
overlijden aan bijvoorbeeld een hart- of leverziekte die werd veroorzaakt door het gebruik van alcohol of
drugs, valt daarmee ook onder de directe sterfte. Naast een lichamelijke ziekte kan het daarbij ook gaan
om een psychische stoornis of een gedragsstoornis die heeft geleid tot het overlijden. Voor gegevens over
de directe sterfte wordt in de meeste landen gebruik gemaakt van algemene doodsoorzakenstatistieken.
Naast de directe sterfte is er de sterfte die indirect samenhangt met het drugsgebruik, zoals de leefstijl
(uitputting, geweld, suïcide), of de wijze van gebruik (ziekten door injecteren) en ongevallen onder invloed
van drugs, waaronder verdrinken en fatale verkeersongelukken (Rookey, 2018). Hiervoor zijn geen recente
schattingen beschikbaar.
Voor tabak wordt de sterfte al jaren lang het meest volledig in kaart gebracht via een methode die een
schatting maakt van alle (voor zover bekend) aan tabak gerelateerde ziekten en sterfgevallen. Voor alcohol
is jarenlang gerapporteerd over zowel de intoxicaties (en verslaving) als ook alle expliciet aan alcohol
gerelateerde ziekten die tot sterfte kunnen leiden, zoals alcoholische levercirrose. Daarin zijn ziekten
uitgesloten die niet expliciet aan alcohol zijn gerelateerd, maar wel een bijdrage leveren aan het ontstaan
van de ziekte, zoals bepaalde vormen van kanker. Of indirecte sterfgevallen, zoals een fataal ongeval na
rijden onder invloed. In 2015 heeft het RIVM voor het eerst een schatting uitgevoerd, vergelijkbaar met
die voor tabak/roken (zie later deze paragraaf).

Drugs
In veel landen vormt de algemene doodsoorzakenstatistiek de bron voor acute drugssterfte (‘overdosis’).
Volgens het protocol voor de ‘Key Indicator Drug-related deaths’ van het European Monitoring Centre For
Drugs and Drug Addiction (EMCDDA) (European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction, 2009)
gebeurt dit door gevallen te selecteren volgens een vastgestelde selectie van ICD-9 of ICD-10 codes,
die betrekking hebben op de aard van de sterfte. Alle gevallen worden meegeteld van niet-opzettelijke
vergiftiging, opzettelijke vergiftiging (suïcide) en vergiftiging waarvan niet is vastgesteld of deze al dan
niet met opzet heeft plaatsgevonden. Vanaf 2013 zijn daarbij voor Nederland, volgens de geactualiseerde
standaard van het EMCDDA, enkele nieuwe gevallen meegeteld. Bij deze nieuw meegetelde gevallen van
directe drugssterfte gaat het om “onopzettelijke vergiftiging door en blootstelling aan overige en nietgespecificeerde geneesmiddelen en biologische stoffen” (ICD-10 code X44), “opzettelijke auto-intoxicatie
door en opzettelijke blootstelling aan overige en niet-gespecificeerde geneesmiddelen en biologische
stoffen” (ICD-10 code X64), en “vergiftiging door en blootstelling aan overige en niet-gespecificeerde
geneesmiddelen en biologische stoffen - opzet niet bepaald” (ICD-10 code Y14). Voor Nederland hebben
deze nieuw meegetelde gevallen echter nauwelijks tot een stijging geleid. Voor 2013 tot en met 2017
samengenomen heeft dit in totaal slechts geleid tot een stijging met 16 gevallen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

470

| JAARBERICHT 2018

De Doodsoorzakenstatistiek in Nederland gaf aanvankelijk vermoedelijk een onderrapportage van de
drugsgerelateerde sterfte (Van Laar, Cruts, & Deerenberg, 2006). Er werd nog niet standaard post-mortem
(toxicologisch, sectie) onderzoek uitgevoerd bij (vermoeden van) een onnatuurlijke doodsoorzaak, en
indien dit wel gebeurde dan werd deze informatie doorgaans niet gebruikt voor het coderen van de
sterfte in de Doodsoorzakenstatistiek. Bovendien zijn de ICD codes vaak niet specifiek genoeg om
uiteenlopende soorten drugs te kunnen registreren en identificeren. Zo is er geen specifieke code voor
GHB en vallen ecstasy en amfetamine, samen met middelen zoals cafeïne en efedrine, onder dezelfde
code voor psychostimulantia. De afgelopen jaren werd er echter steeds meer toxicologisch onderzoek
verricht, waardoor naast onderregistratie ook overregistratie kan zijn ontstaan (Taskforce lijkschouw en
gerechtelijke sectie, 2018).

Alcohol
Voor de alcoholgerelateerde sterfte is geen standaardprotocol beschikbaar. In de internationale literatuur
zijn wel ICD codes te traceren die worden gebruikt voor het bepalen van sterfte die gerelateerd is aan
alcoholgebruik (WHO, 2000; Heale et al., 2002). In dit Jaarbericht worden twee bronnen gebruikt om
een schatting te geven van de sterfte. Ten eerste baseren we ons op de Doodsoorzakenstatistiek van
het CBS. Hier worden codes gebruikt waarbij alcoholgebruik expliciet als doodsoorzaak staat genoemd.
De cijfers weerspiegelen vrijwel zeker een onderschatting van de totale alcoholsterfte, omdat de rol van
alcoholgebruik bij de sterfte niet altijd herkend wordt. Bovendien is het sinds de introductie van het
automatisch coderen in 2013 niet meer mogelijk om de secundaire alcoholsterfte in kaart te brengen.
Bij deze secundaire sterfte gaat het om gevallen waarbij alcoholgerelateerde ziekten een bijdrage
hebben geleverd aan het overlijden, maar niet de primaire doodsoorzaak vormen (bijvoorbeeld een
verkeersongeval waarbij alcoholmisbruik in het spel is) (zie onder Trends). Ten tweede rapporteren we
een schatting van het RIVM. Het RIVM heeft daarbij gebruik gemaakt van gegevens over blootstelling
aan alcohol uit de CBS-gezondheidsenquête 2015 en de ‘populatie attributieve risico’s’ (PARs) van 11 aan
alcohol gerelateerde ziektes. Dit is de methode die ook voor tabaksgerelateerde sterfte wordt gebruikt
(zie hieronder).

Tabak
Roken is een risicofactor waarvoor de aanwezige ICD-10 codes, zoals F17 (zie bijlage B), niet structureel
worden toegepast. De bijdrage van roken aan het ontstaan van ziekten en sterfte wordt daarom geschat
op basis van epidemiologisch onderzoek in combinatie met registratiegegevens. Daarvoor wordt als maat
het ‘populatie attributief risico’(PAR) gebruikt, dat de proportie van de sterfte aangeeft, die toegewezen
kan worden aan roken. Een PAR van 0,9 voor longkanker (ICD-10 code C34) bij mannen in 2012
houdt bijvoorbeeld in dat 90% van de sterfte aan longkanker bij mannen in 2012 toe te wijzen is aan
roken. Deze PARs worden voor 12 aan roken gerelateerde (klassen van) ziektes berekend op basis van
rookprevalentiecijfers, sterftecijfers en bevolkingsaantallen voor datzelfde jaar en op basis van Relatieve
Risico’s (RR’s) voor aan roken gerelateerde ziektes.

Trends
Cijfers over de aan middelengebruik gerelateerde sterfte, zoals geregistreerd in de Doodsoorzakenstatistiek
van het CBS, kunnen vanaf 2013 niet meer worden vergeleken met die van vóór 2013. Dit komt vanwege
een overgang van het handmatig coderen van natuurlijke doodsoorzaken naar automatisch coderen.
Hierbij kunnen verschillende verklaringen een rol spelen, waaronder het consistenter toepassen van
internationale (WHO) regels, en de talloze updates hiervan, voor het coderen van doodsoorzaken.
Een nadere analyse waarbij de informatie van dezelfde doodsoorzakenformulieren zowel handmatig
als automatisch werd gecodeerd (bridge-coding study), liet een toename zien van de sterfte aan
alcoholgebruik of drugsverslaving (ICD 10 codes F10-19). De toename was het grootst voor alcohol
(Harteloh, 2014; Harteloh, Van Hilten, & Kardaun, 2014). Dit komt onder meer door verschuivingen in
het selectieproces van de onderliggende doodsoorzaak, indien meerdere doodsoorzaken op het formulier

NATIONALE DRUG MONITOR

|

471

| JAARBERICHT 2018

worden genoemd. Zo wordt in 2013 ten gevolge van internationale regels, alcoholgebruik vaker de
onderliggende doodsoorzaak, ten gunste van bijvoorbeeld een hartinfarct of maligniteiten.
Bovendien is er in 2013 gestart met het elektronisch aanleveren van de doodsoorzakenformulieren aan
het CBS, hebben sommige forensische artsen meer (kwalitatief en kwantitatief) toxicologisch onderzoek
verricht, en hebben de forensische artsen een nieuw registratiesysteem ingevoerd (Taskforce lijkschouw
en gerechtelijke sectie, 2018). De toename in toxicologisch onderzoek kan tot gevolg hebben dat meer
gevallen worden ‘ontdekt’ die voorheen niet werden gedetecteerd. Er kan echter ook overrapportage
ontstaan indien kwalitatieve tests zijn toegepast, en de oorzakelijke bijdrage aan de sterfte niet is
vastgesteld (Taskforce lijkschouw en gerechtelijke sectie, 2018).
Door al deze ontwikkelingen kan het aantal registraties van een aan middelen gerelateerde sterfte zijn
gestegen, maar de mate waarin deze factoren een rol kan hebben gespeeld is onbekend.

D.2

Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor

Na een landelijk afstemmingstraject van leefstijlmonitoren (Kramers et al., 2012) zijn sinds 2014
jaarlijks cijfers over middelengebruik in de algemene bevolking beschikbaar. Een consortium aan
gezondheidsinstituten verzorgt in ‘De Leefstijlmonitor’ de gegevensverzameling op het gebied van
leefstijl-gerelateerde thema’s, zoals roken, alcohol- en drugsgebruik, bewegen en voeding. Wat betreft
middelengebruik onder de volwassen bevolking bestaat de Leefstijlmonitor uit twee delen (zie ook D.7).
• De Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor uitgevoerd door het CBS i.s.m. het RIVM en het Trimbosinstituut levert jaarlijkse kernprevalenties over middelengebruik, zoals het percentage gebruikers ooit
in het leven, het afgelopen jaar of de afgelopen maand.
• De aanvullende module Roken, Alcohol en Drugsgebruik van de Leefstijlmonitor ‘Leefstijlmonitoraanvullend (LSM-A)’ is een afzonderlijke tweejaarlijkse dieptestudie waarin, onder andere, de frequentie
van gebruik en probleemgebruik, bronnen van aanschaf, middelen gerelateerde gezondheidsproblemen
en hulpzoekgedrag worden gemeten (LSM-A/Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM en CBS).
In tussenliggende jaren worden andere leefstijlonderwerpen, zoals sport en beweging, uitgediept.
• Hoewel er enige overlap is in de gegevens die in beide delen worden verzameld, zullen voor het NDM
Jaarbericht de gegevens van de Gezondheidsenquête als primaire bron worden gebruikt voor ‘de’ cijfers
over het gebruik. Alleen die gegevens die niet beschikbaar zijn op basis van de Gezondheidsenquête
(GE), zullen ter aanvulling in de hoofdstukken worden beschreven.
In deze bijlage beschrijven wij de methodologische kenmerken van de Gezondheidsenquête en LSM-A,
de vergelijkbaarheid van beide peilingen, trends in de Gezondheidsenquête, aanvullende gegevens voor
middelen die niet in de Jaarbericht hoofdstukken aan de orde komen en de wijze waarop gegevens voor
problematisch gebruik van cannabis en alcohol zijn verzameld. Zie verder ook Engelen & Hupkes (2016)2.

Gezondheidsenquête
Het gebruik van drugs, alcohol en tabak wordt onderzocht in een representatieve aselecte steekproef van
de bevolking van 12 jaar en ouder. In dit Jaarbericht wordt primair over volwassenen (18+) gerapporteerd
(zie volgende paragraaf). De vragenlijst wordt via internet of een persoonlijk interview afgenomen. In het
geval van een persoonlijk interview kunnen respondenten de vragen over drugs zelf invullen. Subgroepen
worden beschreven op basis van geslacht, leeftijd, opleidingsniveau en stedelijkheid (gecategoriseerd naar
aantal adressen per vierkante kilometer in de woongemeente van de respondent). Opleidingsniveau is
gedefinieerd als het hoogst gevolgd niveau bij personen van 18-24 jaar, en het hoogst behaald niveau bij
personen van 25 jaar en ouder (laagopgeleid = basisonderwijs, LBO, MAVO,VMBO; middelbaar opgeleid
2

https://www.rivm.nl/Onderwerpen/L/Leefstijlmonitor/Onderzoeksbeschrijvingen_LSM/A_Middelen.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

472

| JAARBERICHT 2018

= MBO, HAVO, VWO; hoogopgeleid = HBO of universiteit). Om ook het middelengebruik van personen
jonger dan 25 jaar naar opleiding te kunnen rapporteren wijkt het Jaarbericht NDM hierin af van de
CBS-definitie, die alleen gebaseerd is op het hoogst behaalde opleidingsniveau waarbij personen onder
25 jaar worden uitgesloten. Schattingen van het absolute aantal gebruikers van alcohol, drugs en tabak
in Nederland zijn afgerond op tienduizendtallen.

Trends in middelengebruik
De methode van gegevensverzameling, de vragenlijst en de wegingsmethode voor de peiling vanaf
2014 verschillen van die van eerdere metingen (Morren & Willems, 2015). Dit herontwerp van de
Gezondheidsenquête betrof onder andere wijzigingen in de methode van ondervragen: van een gemengde
benadering via een internetvragenlijst, een persoonlijk interview of een telefonisch interview naar alleen
een internetvragenlijst of persoonlijk interview. Tussen 2010 en 2013 werd de Gezondheidsenquête in
twee delen afgenomen. Roken werd in het eerste deel uitgevraagd, maar alcoholgebruik was onderdeel
van de vervolgmodule waardoor de respons in die jaren mogelijk lager en selectiever was. Daarnaast zijn
vanaf 2014 de variabelen inkomen en vermogen aan het weegmodel toegevoegd om een zo representatief
mogelijk beeld van de bevolking te krijgen. Ook de vragenlijst zelf (aard en plaats van de vragen) is
aangepast (Morren & Willems, 2015). Daarom moeten de prevalentieschattingen van 2014 gezien worden
als een nieuwe nulmeting en kunnen geen vergelijkingen met voorgaande jaren worden gemaakt. Het
is dus niet mogelijk om vast te stellen of het gebruik van drugs vergeleken met de voorgaande peiling
in 2009 (het Nationaal Prevalentie Onderzoek (NPO) 2009) is toegenomen of afgenomen. Het NPO uit
2009 verschilde qua methode ook weer met de eerdere NPO peiling uit 2005 (Rodenburg, Spijkerman,
Van den Eijnden, & Van de Mheen, 2007; Van Rooij, Schoenmakers & Van de Mheen, 2011).
Vanaf 2015 is de leeftijdsrange van respondenten aan wie vragen over drugsgebruik zijn gesteld verbreed
van aanvankelijk 15-64 jaar naar 12 jaar en ouder. In het consortium van de Leefstijlmonitor is echter
afgesproken dat de kerncijfers voor beleid voor volwassenen van 18 jaar en ouder afkomstig zullen zijn
uit de Gezondheidsenquête en de cijfers voor jongeren van 12 tot en met 16 jaar uit de scholierenstudies
Peilstationsonderzoek en HBSC. Deze kerncijfers voor het beleid staan ook gepresenteerd in de Staat
van Volksgezondheid en Zorg (www.staatvenz.nl). Het Jaarbericht vanaf 2017 beschrijft daarom primair
gegevens voor de leeftijdsgroep 18 jaar en ouder en voor deze leeftijdsgroep worden drugsprevalenties
tussen 2015, 2016 en 2017 vergeleken. Aanvullend worden in de hoofdstukken de trends in drugsgebruik
voor 15-64-jarigen in de peiljaren 2014, 2015, 2016 en 2017 beschreven.
Voor de volledigheid geeft figuur 16.1 ook gegevens uit voorgaande peilingen (vóór 2014) over het
gebruik van cannabis, cocaïne, ecstasy en amfetamine door 15-64-jarigen weer (de internationale
standaard leeftijdsgroep van het EMCDDA, zie paragraaf 5 van de middelenhoofdstukken), zoals deze in
voorgaande Jaarberichten zijn gerapporteerd. Vanwege bovengenoemde methodologische veranderingen,
is het echter niet mogelijk veranderingen in het gebruik in de studies van vóór en na 2014 te interpreteren.
Zoals in het Jaarbericht 2016 reeds is gemeld was het percentage ecstasygebruikers in 2014 echter zodanig
hoog vergeleken met 2009, dat een toename van het gebruik aannemelijk is. Hoe groot deze toename
in werkelijkheid is kan niet precies worden vastgesteld.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

473

| JAARBERICHT 2018

Figuur 16.1	Gebruik van cannabis, cocaïne, ecstasy en amfetamine onder mensen van 15-64 jaar. Door
methodologische veranderingen zijn alleen peiljaren 2014-2017 onderling vergelijkbaar.
cannabis

cocaïne
10

30
25,7

25,6

25,2

24,1

25

8

22,6

20

5,9
6
5,2

5,1

5,1

15
4
10

7,0
5,4
5

4,2

8,7

8,4

5,3

5,1

7,7
4,5

3,4

2
1,2

3,3

0,6

0,5

1,9

2,0

0,8

0,9

15

16

1,5
0,6

0,3
0

0
2005

2009

14

15

2005

16

ecstasy

2009

14

amfetamine

10

10
9,2
8,4

8

8

7,4

6,2
6

6

5,3
4,4

4,3
4

3,4

3,6

4
3,1

2,4
2
1,2

2,1
2

1,4

0,4

0,4

2005

2009

4,7

1,2

1,3

1,2

0,7

0

1,6

0,3
0,2

0,4
0,2

0,5

0,5

2005

2009

14

15

1,7
0,7

0
14

15

16

16

Het percentage ooit, laatste-jaar- en laatste-maand-gebruik van drugs onder de Nederlandse bevolking van 15-64 jaar volgens NPO 2005 en 2009 en de
Gezondheidsenquête 2014, 2015 en 2016. Aantal respondenten van 15 tot en met 64 jaar: 4.516 (2005), 5.769 (2009), 5.867 (2014), 5.852 (2015), 5.687 (2016). Alleen
de gegevens in peiljaren 2014, 2015, 2016 en 2017 zijn vergelijkbaar. Bronnen: NPO, IVO/CBS 2005,-2009 en Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m.
RIVM en Trimbos-instituut, 2014, 2015, 2016, 2017.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

474

| JAARBERICHT 2018

Tabel 16.1	Gebruik van cannabis, cocaïne, ecstasy en amfetamine onder mensen van 15-64 jaar.
Peiljaren 2014-2017.

Cannabis

Cocaïne

Ecstasy

Amfetamine

Paddo’s

GHB

LSD

Heroïne

2014

2015

2016

2017

Ooit

24,1%a

25,6%a, b

25,2%a, b

26,6%b

Jaar

7,7%a

8,7%a, b

8,4%a, b

9,2%b

Maand

4,5%a

5,3%b

5,1%a, b

5,8%b

Ooit

5,1%a

5,1%a

5,9%a, b

6,2%b

Jaar

1,5%a

1,9%a, b

2,0%b

2,2%b

Maand

0,6%a

0,8%a, b

0,9%b

0,7%a, b

Ooit

7,4%a

8,4%b

9,2%b, c

9,4%c

Jaar

2,4%a

3,4%b

3,6%b

3,3%b

Maand

0,7%a

1,2%b

1,2%b

0,9%a, b

Ooit

4,4%a

4,7%a, b

5,3%b

5,4%b

Jaar

1,3%a

1,6%a, b

1,7%a, b

1,8%b

Maand

0,5%a

0,5%a

0,7%a

0,6%a

Ooit

4,2%a

4,1%a

4,3%a

4,7%a

Jaar

0,5%a

0,5%a

0,7%a

0,7%a

Maand

0,1%a

0,1%a

0,1%a

0,1%a

Ooit

1,5%a

1,9%a

1,6%a

1,9%a

Jaar

0,4%a, b

0,6%b

0,3%a

0,5%a, b

Maand

0,1%a

0,3%b

0,1%a

0,2%a, b

Ooit

1,5%a

1,6%a

1,2%a

1,5%a

Jaar

0,2%a

0,2%a

0,2%a

0,1%a

Maand

0,0%a

0,1%a

0,1%a

0,0%a

Ooit

0,4%a

0,6%a

0,4%a

0,4%a

Jaar

0,0%a

0,0%a

0,0%a

0,0%a

Maand

0,0%a

0,0%a

a, b, c : Verschillende subscripten betekenen dat verschillen tussen de jaren statistisch significant zijn, dit is ter verduidelijking ook gemarkeerd met
verschillende kleuren. Alle cellen die bijvoorbeeld een ‘a’ bevatten zijn niet statistisch significant verschillend van elkaar.

Overig middelengebruik: paddo’s en LSD
Naast de middelen die in de hoofdstukken van dit Jaarbericht worden gerapporteerd, is ook het gebruik
van paddo’s en LSD uitgevraagd in de Gezondheidsenquête (tabel 16.2).
• Omgerekend naar de bevolking (afgerond op tienduizendtallen) bedroeg het aantal ooitgebruikers van
LSD ongeveer 140 duizend (95% betrouwbaarheidsinterval 110-180 duizend); het aantal laatste-jaargebruikers 30 duizend (95% betrouwbaarheidsinterval 10-40 duizend); en het aantal laatste-maandgebruikers 10 duizend (95% betrouwbaarheidsinterval <10-20 duizend).
• Voor paddo’s bedroeg het aantal ooitgebruikers van omgerekend naar de bevolking (afgerond op
tienduizendtallen) ongeveer 480 duizend (95% betrouwbaarheidsinterval 410-540 duizend); het aantal
laatste-jaar-gebruikers 80 duizend (95% betrouwbaarheidsinterval 50-110 duizend); en het aantal
laatste-maand-gebruikers 10 duizend (95% betrouwbaarheidsinterval <10-20 duizend).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

475

| JAARBERICHT 2018

Leefstijlmonitor-aanvullend (LSM-A)
Gegevens uit de Gezondheidsenquête worden gezien als de kerncijfers over middelengebruik. In 2016
werd voor het eerst de aanvullende module Roken, Alcohol en Druggebruik van de Leefstijlmonitor
uitgevoerd. Hierin worden meer middelen uitgevraagd en wordt nader ingegaan op de aard en
frequentie van middelengebruik (zoals de frequentie van gebruik en probleemgebruik, bronnen van
aanschaf, middelen gerelateerde gezondheidsproblemen en hulpzoekgedrag). Aangezien het hier om
een verdiepende module gaat, is er een overlap in gestelde vragen, maar wijkt de volgorde van vragen
en de exacte formulering soms af van de Gezondheidsenquête. Zie daarvoor https://www.rivm.nl/
Onderwerpen/L/Leefstijlmonitor/Onderzoeksbeschrijvingen_LSM/A_Middelen.
Net als in de Gezondheidsenquête is de doelpopulatie van de LSM-A in Nederland woonachtige personen
die deel uitmaken van particuliere huishoudens. Dus de institutionele bevolking (personen in inrichtingen,
instellingen of tehuizen) en personen die niet zijn geregistreerd als ingezetene in de Basisregistratie
Personen worden niet in dit onderzoek benaderd.
Voor de LSM-A is een aparte steekproef samengesteld van personen van 15 jaar en ouder. Zij werden
eerst uitgenodigd via internet deel te nemen en daarna telefonisch, en indien nodig aan-huis herbenaderd
(de Gezondheidsenquête past geen telefonische herbenadering toe). In totaal was in 2016 de volledige
respons 57% (10.664 deelnemers). Er zijn relatief meer jongeren en jongvolwassenen tussen 15-34 jaar
gerekruteerd, de leeftijdsgroep waarin drugsgebruik doorgaans het meest voorkomt. Hierdoor zijn er meer
respondenten die ook de vervolgvragen over drugsgebruik beantwoorden, zodat dit gedrag in meer detail
onderzocht kan worden. Door weging is vervolgens voor deze ‘oversampling’ gecorrigeerd. Naast deze
extra correctie is de weging van de LSM-A hetzelfde als die voor de Gezondheidsenquête.

Vergelijking resultaten LSM-A en Gezondheidsenquête 2016
In zowel de Gezondheidsenquête als de LSM-A worden gegevens verzameld over het percentage
gebruikers van alcohol, drugs en tabak. Vanwege verschillen in steekproeven en wijze van dataverzameling
kan variatie in de resultaten optreden. Op basis van een uitgebreide vergelijking tussen de resultaten van
de Gezondheidsenquête en de LSM-A kan geconcludeerd worden dat er ondanks de verschillen in de
steekproeftrekking, de waarnemingsmethode en de vragenlijst nauwelijks verschillen bestaan tussen de
onderzochte resultaten over roken en het gebruik van alcohol en drugs. Alleen de cijfers over meeroken
zijn niet goed vergelijkbaar
(https://www.rivm.nl/Onderwerpen/L/Leefstijlmonitor/Onderzoeksbeschrijvingen_LSM/A_Middelen).
De kerncijfers uit de Gezondheidsenquête zijn leidend.
Tabellen 16.2 en 16.3 laten zien dat de resultaten van beide bevolkingsstudies over het algemeen
vergelijkbaar zijn. Hoewel de schattingen uit de LSM-A iets lager uitvallen, zijn de verschillen klein en
veelal niet statistisch significant, dat wil zeggen, te verwachten op basis van kans.
Daarnaast zijn er kleine methodologische verschillen (in de vragenlijst en interviewmethode) die zouden
kunnen bijdragen aan verschillen in resultaten.
• Tabel 16.2 laat zien dat het percentage dagelijks rokers iets lager is in de LSM-A dan in de
Gezondheidsenquête. De overige prevalentieschattingen zijn vergelijkbaar.
• Ook het percentage zware drinkers is lager in de LSM-A dan in de Gezondheidsenquête en de overige
prevalentieschattingen zijn vergelijkbaar.
• Tabel 16.3 laat zien dat alleen het geschatte percentage ooitgebruikers van cannabis statistisch
significant hoger is in de LSM-A dan in de Gezondheidsenquête.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

476

| JAARBERICHT 2018

• In de LSM-A is specifiek gevraagd naar het gebruik van truffels en vervolgens in een aparte vraag naar
het gebruik van paddo’s. In de Gezondheidsenquête is alleen naar paddo’s gevraagd, zonder truffels
te noemen. Dit heeft duidelijk effect op het percentage mensen dat aangeeft paddo’s te gebruiken:
wanneer truffels en paddo’s in de LSM-A bij elkaar worden opgeteld is het percentage vergelijkbaar
met de Gezondheidsenquête. Blijkbaar hebben respondenten in de Gezondheidsenquête bij de vraag
naar paddo’s, ook het gebruik van truffels gerekend.
• Een ander verschil is dat de LSM-A specifiek naar het gebruik van snuifcocaïne en base-cocaïne en
specifiek naar GHB en GBL vraagt, waar de Gezondheidsenquête naar ‘GHB en/of GBL’ en naar
‘snuif- en/of base-cocaïne’ vraagt, zoals gerapporteerd in respectievelijk hoofdstuk 4 en 9.

Overig middelengebruik: lachgas en ketamine
Naast de middelen die in dit Jaarbericht worden gerapporteerd, is ook het gebruik van lachgas en ketamine
uitgevraagd in de LSM-A (zie tabel 16.4).

Tabel 16.2	Gebruik van tabak en alcohol in de Nederlandse bevolking van 18 jaar en ouder volgens
de Gezondheidsenquête en LSM-A. Peiljaar 2016I
Gezondheidsenquête
%

95%BIV

LSM-A
%

95% BIV

p

Tabak
Roker in totale populatieII

24,1

23,1

25,2

23,2

22,3

24,1

,13

Ex-roker in totale populatie

32,3

31,2

33,4

31,8

30,8

32,7

,41

Dagelijks rokers in totale populatie

18,6

17,7

19,6

17,3

16,6

18,1

,03

Dagelijks rokers onder de rokers

77,1

74,9

79,1

74,8

73,0

76,6

,10

StoppogingIII

32,5

30,2

34,9

32,1

30,1

34,1

,75

E-sigaret gebruiker in totale populatieIV

3,5

3,0

3,9

3,2

2,8

3,6

,33

Drinkers laatste jaar

80,4

79,4

81,4

80,7

79,8

81,5

,69

Drinkers ooit maar niet laatste jaar

11,3

10,5

12,0

10,8

10,1

11,5

,37

Nooit drinkers

8,3

7,6

9,0

8,5

7,9

9,1

,66

Zware drinkers

8,5

7,9

9,2

7,4

6,8

7,9

,01

Zware drinkers onder drinkers

10,6

9,8

11,5

9,3

8,6

10,0

,01

Alcohol

I. Roken en drinken onder de Nederlandse bevolking van 18 jaar en ouder volgens de Leefstijlmonitor 2016 (Bron: LSM-A/Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut
i.s.m. RIVM en CBS) vergeleken met de kernprevalenties uit de Gezondheidsenquête 2016 (Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en
Trimbos-instituut, 2016). Aantal respondenten van 18 jaar en ouder: 10.290 (LSM-A 2016), 7.099 (Gezondheidsenquête 2016), II. Percentage volwassenen dat ‘wel
eens rookt’. III. Stoppoging van ten minste 24 uur gedaan in afgelopen 12 maanden. IV. Percentage volwassenen dat ‘wel eens een e-sigaret gebruikt’. V. 95%BI
= 95% betrouwbaarheidsinterval, zie Bijlage 16.1.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

477

| JAARBERICHT 2018

Tabel 16.3	
Gebruik van drugs in de Nederlandse bevolking van 18 jaar en ouder volgens de
Gezondheidsenquête en LSM-A. Peiljaar 2016I
Gezondheidsenquête
%

Cannabis

Cocaïne

II

Ecstasy

Amfetamine

Paddo’s

IV

Truffels

Paddo’s en/of truffelsV

GHB

LSD

Heroïne

LSM-A

95% BIIII

%

95% BIIII

p

Ooit

20,9

19,9

21,9

22,3

21,5

23,2

,03

Jaar

6,6

6,0

7,3

6,2

5,7

6,7

,30

Maand

4,1

3,6

4,7

3,6

3,3

4,0

,12

Ooit

4,9

4,4

5,5

4,8

4,4

5,3

,79

Jaar

1,7

1,4

2,1

1,6

1,3

1,8

,47

Maand

0,8

0,6

1,1

0,6

0,5

0,8

,15

Ooit

7,6

6,9

8,3

7,0

6,5

7,5

,15

Jaar

2,9

2,5

3,4

2,6

2,3

2,9

,19

Maand

1,0

0,8

1,3

0,9

0,8

1,1

,59

Ooit

4,4

3,9

50,

4,0

3,6

4,4

,15

Jaar

1,4

1,1

1,7

1,1

0,9

1,3

,14

Maand

0,6

0,4

0,8

0,5

0,4

0,6

,46

Ooit

3,6

3,1

4,1

3,0

2,6

3,3

,03

Jaar

0,6

0,4

0,9

0,1

0,1

0,2

<,001

Maand

0,1

<0,1

0,2

<0,1

<0,1

0,1

,05

Ooit

-

-

-

1,8

1,6

2,1

Jaar

-

-

-

0,5

0,3

0,6

Maand

-

-

-

<0,1

<0,1

0,2

Ooit

-

-

-

3,9

3,5

4,3

,35V

Jaar

-

-

-

0,6

0,4

0,7

,72V

Maand

-

-

-

0,1

<0,1

0,2

,61V

Ooit

1,3

1,1

1,7

1,5

1,3

1,8

,34

Jaar

0,3

0,2

0,5

0,4

0,3

0,6

,36

Maand

0,1

<0,1

0,2

0,2

0,1

0,3

,37

Ooit

1,1

0,9

1,4

1,3

1,0

1,5

,32

Jaar

0,2

0,1

0,3

0,1

0,1

0,2

,20

Maand

0,1

<0,1

0,2

<0,1

<,1

0,1

,17

Ooit

0,4

0,3

0,6

0,4

0,2

0,5

,67

Jaar

0,1

<0,1

0,2

<0,1

<0,1

0,1

,18

Maand

<0,1

<0,1

0,1

<0,1

<0,1

0,1

,29

I. Het percentage ooit, laatste-jaar- en laatste-maand-gebruik van drugs onder de Nederlandse bevolking van 18 jaar en ouder volgens de Leefstijlmonitor 2016
vergeleken met de kernprevalenties uit de Gezondheidsenquête 2016 II. Cocaïne: snuifcocaïne en/of basecocaïne. III. 95%BI = 95% betrouwbaarheidsinterval, zie
Bijlage 16.1. IV. In de Gezondheidsenquête is het gebruik van ‘Paddo’s (hallucinogene paddestoeltjes of magic mushrooms)’ uitgevraagd, en niet specifiek naar
truffels. In de LSM-A is eerst naar gebruik van ‘Truffels (sclerotia, tripknollen)’ gevraagd, alvorens op het gebruik van ‘Paddo’s (hallucinogene paddestoeltjes of
magic mushrooms)’ uit te vragen. V. De resultaten van het gecombineerde antwoord van ‘paddo’s en/of truffels’ uit de LSM-A komt overeen met het antwoord
op ‘paddo’s’ in de Gezondheidsenquête. Daarom lijken respondenten van de Gezondheidsenquête de vraag over paddo’s als inclusief truffels te interpreteren.
Bronnen: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, 2016. LSM-A/Leefstijlmonitor, Trimbos-instituut i.s.m. RIVM en CBS.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

478

| JAARBERICHT 2018

Tabel 16.4	Gebruik van lachgas en ketamine in de Nederlandse bevolking van 18 jaar en ouder volgens
de Gezondheidsenquête en LSM-A. Peiljaar 2016I
Gezondheidsenquête
%
Lachgas

Ketamine

LSM-A

95% BIII

AantaNederlandersIII x 1.000

95% BIII
x 1.000

Ooit

4,9

4,5

5,3

650

600

700

Jaar

2,0

1,7

2,2

260

230

290

Maand

0,5

0,4

0,7

70

50

85

Ooit

1,1

0,9

1,4

150

120

180

Jaar

0,5

0,4

0,6

60

50

80

Maand

0,2

0,1

0,3

20

10

30

I. Het percentage ooit, laatste-jaar- en laatste-maand-gebruik van drugs volgens de LSM-A 2016. II. 95%BI = 95% betrouwbaarheidsinterval, zie Bijlage 16.1. III.
Absolute aantal Nederlanders omgerekend naar de bevolking van 18 jaar en ouder (afgerond op tienduizendtallen). Bron: LSM-A/Leefstijlmonitor, Trimbosinstituut i.s.m. RIVM en CBS.

Problematisch middelengebruik
In de LSM-A is onder laatste-jaar-gebruikers van cannabis een vragenlijst afgenomen voor riskant
cannabisgebruik (Cannabis Abuse Screening Test; CAST). Bij gebrek aan onderzoek met een
uitgebreid diagnostisch instrument (zoals in NEMESIS-2), geeft deze screener een indicatie van riskant
cannabisgebruik in de bevolking. De CAST bestaat uit 6 vragen over de afgelopen 12 maanden, met de
antwoord opties nooit, zelden, af en toe, best vaak, of heel vaak:
Wilt u bij de volgende voorvallen aangeven hoe vaak u hiermee te maken heeft gehad in de afgelopen
12 maanden? Hoe vaak in de afgelopen 12 maanden…
1. …heeft u cannabis gebruikt voor de middag?
2. … heeft u cannabis gebruikt terwijl u alleen was?
3. … heeft u geheugenproblemen gehad als u cannabis gebruikt?
4. … hebben uw vrienden of familie u verteld dat u minder cannabis zou moeten gebruiken of dat u
zou moeten stoppen?
5. … heeft u geprobeerd om te stoppen met cannabis zonder dat het lukte?
6. … heeft u problemen gehad door uw cannabisgebruik?
De totale score op de CAST (binair) kan variëren van 0-6 en wordt berekend door bij vraag 1 en 2 het
antwoord ‘best vaak’ en ‘heel vaak’ 1 punt te scoren, en bij de rest van de vragen alle antwoorden behalve
‘nooit’. Bij een totaalscore van 2 of hoger spreken we van een positieve score op de CAST, hetgeen een
indicator is van een stoornis in het gebruik van cannabis.
Ook is in de LSM-A onder laatste-jaar-gebruikers van alcohol een vragenlijst afgenomen om personen met
riskante en schadelijke patronen van alcoholgebruik te identificeren (Alcohol Use Disorders Identification
Test, AUDIT). Deze screener is ontworpen door de World Health Organization (WHO) om een indicatie
te geven van problematisch alcoholgebruik in de bevolking. De AUDIT bestaat uit 10 vragen over de
afgelopen 12 maanden.
Een totaalscore van de AUDIT kan variëren tussen 0-40 en een score van 8 of meer is in de klinische
praktijk een indicatie voor verder diagnostisch onderzoek. Daarnaast worden op basis van de totaalscore
ook 4 ernstcategorieën gedefinieerd: geen/laag risico (0-7); matig risico (8-16); hoog risico (17-19);
alcohol afhankelijkheid (≥20).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

479

| JAARBERICHT 2018

D.3

Het Grote Uitgaansonderzoek (HGU)

In Het Grote Uitgaansonderzoek (HGU) 2013 is voor het eerst op landelijke schaal het gebruik van
middelen onder een specifieke groep van 3.335 (frequente) bezoekers van party’s, festivals en clubs van 15
tot en met 35 jaar bestudeerd via een online survey (Goossens, Frijns, Van Hasselt, & Van Laar, 2013). In
HGU2016 is opnieuw het uitgaansleven van 4.905 frequente uitgaanders in kaart gebracht (Monshouwer,
Van der Pol, Drost, & Van Laar, 2016).
Online surveys kunnen in korte tijd veel mensen uit moeilijk bereikbare groepen includeren. HGU onder
uitgaande jongeren levert zo inzicht in middelengebruikspatronen, signaleert nieuwe trends en nieuwe
drugs, en brengt belangrijke onderwerpen in een specifieke populatie in kaart. Echter, online surveys
resulteren niet in een representatieve steekproef van alle uitgaande jongeren en jongvolwassenen. De
resultaten kunnen dus indicatief zijn, maar de gevonden prevalenties van middelengebruik zijn niet
representatief voor uitgaande jongeren in Nederland.
Vanwege de online onderzoeksmethode, moeten verschillen tussen HGU2013 en HG2016 zeer voorzichtig
geïnterpreteerd worden. Er zijn verschillen tussen respondentkenmerken: op groepsniveau waren
deelnemers aan HGU2016 jonger en hoger opgeleid, er waren minder frequent party/festival bezoekers
en HGU2016 deelnemers hebben een meer mainstream muziekvoorkeur (zie tabel D.1). Deze verschillen
worden vermoedelijk (deels) veroorzaakt door andere wervingsbronnen. In HGU2013 hing frequent party/
festivalbezoek sterk samen met drugsgebruik onder jongeren en jongvolwassenen met een voorkeur
voor techno en hardhouse en was het laatste-maand-gebruik van ecstasy, amfetamine en cocaïnegebruik
het hoogst. Daarom valt het te verwachten dat in HGU2016 het middelengebruik lager ligt. Gezien de
voorzichtigheid die geboden is bij het interpreteren van de resultaten van beide metingen, presenteert het
Jaarbericht NDM alleen voorlopige cijfers uit het HGU2016, en rapporteren we in hoofdstuk 8 Nieuwe
Psychoactieve Stoffen, waarvoor geen nationale cijfers beschikbaar zijn, alleen grote verschillen tussen
HGU2013 en HGU2016.

Tabel D.1

Vergelijking deelnemers Het Grote Uitgaansonderzoek, peiljaar 2013 en 2016
HGU2013

HGU2016

63% Partyflock

72% Facebook

22,9 jaar

21,7 jaar

Hoogopgeleid

44%

54%

Bij ouders wonend

40%

54%

Ten minste maandelijks party/festival

45%

35%

Top 40 muziek ‘heel slecht’

24%

13%

Techno ‘heel goed’

65%

45%

Werving
Gemiddelde leeftijd

D.4

Landelijke Basisregistratie Ziekenhuiszorg (LBZ)

De Landelijke Basisregistratie Ziekenhuiszorg (LBZ; voorheen Landelijke Medische Registratie, LMR) bevat
gegevens over de opnames in algemene ziekenhuizen, waarbij middelengebruik als hoofddiagnose of
als nevendiagnose kan zijn geregistreerd. De meest recente gegevens die beschikbaar zijn betreffen het
registratiejaar 2014. In deze bijlage worden de gegevens over 2014 samengevat. Zie het Jaarbericht

NATIONALE DRUG MONITOR

|

480

| JAARBERICHT 2018

NDM 2017 voor een meer uitgebreide beschrijving. In 2013 wijzigde zowel de registratiemethode als de
bijschattingsmethode voor het bijschatten van de ontbrekende gegevens in de LBZ.

Wijzigingen in registratiemethode en bijschattingsmethode
De algemene ziekenhuizen stuurden tot en met het registratiejaar 2012 geanonimiseerde gegevens over
de opnames naar de Landelijke Medische Registratie (LMR). Vanaf 2013 werd de LMR voortgezet in de
vorm van de Landelijke Basisregistratie Ziekenhuiszorg (LBZ). Ook Universitair Medische Centra (UMCs)
leveren gegevens aan de LBZ (www.dhd.nl). In de LMR werden de opnames anoniem geregistreerd in
ICD-9 codes. In de LBZ worden vanaf 2013 de opnames anoniem geregistreerd in ICD-10 codes (zie
bijlage B). In zoverre ziekenhuisgegevens ontbraken, werden de ontbrekende gegevens bijgeschat om tot
een schatting te komen van het totaal aantal ziekenhuisopnames. Voor het registratiejaar 2013 ontbraken
echter teveel gegevens om tot een betrouwbare bijschatting te komen. Voor de hoofddiagnoses moest in
2013 per middel tussen de 17% en 25% worden bijgeschat en voor de nevendiagnoses moest per middel
tussen de 18% en 28% worden bijgeschat. Voor 2014 waren er voldoende gegevens voorhanden en kon
een nieuwe bijschattingsmethode worden toegepast.
Voor het registratiejaar 2014 hebben 88 van de 94 ziekenhuizen data aangeleverd en waren over het
algemeen genomen de data voor de klinische opnames voor 94% compleet en waren de data voor de
dagopnames voor 76% compleet (Dutch Hospital Data, 2016). Vanwege de overgang van ICD-9 codering
naar ICD-10 codering en het ontbreken van voldoende gegevens voor het registratiejaar 2013, worden
geen nieuwe trendgegevens gerapporteerd.

Hulpvraag en incidenten in algemene ziekenhuizen in 2014
De afgelopen jaren werden per jaar bijna twee miljoen klinische opnames in algemene ziekenhuizen
geregistreerd (Dutch Hospital Data, 2015). Drugsproblemen spelen nauwelijks een rol (tabel 16.D4.1).
Voor informatie over de meest voorkomende hoofddiagnoses die in 2014 stonden geregistreerd bij de
nevendiagnoses verwijzen wij naar het NDM Jaarbericht 2017.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

481

| JAARBERICHT 2018

Tabel 16.D4.1	
Klinische ziekenhuisopnames naar hoofddiagnose en nevendiagnose voor
cannabis, cocaïne, opiaten, psychostimulantia (ecstasy, amfetamine), slaap- en
kalmeringsmiddelen en alcohol. Peiljaar 2014

Cannabis

Cocaïne

Opiaten

Klinische
ziekenhuisopnames

Ecstasy

Amfetamine

Slaap- en
kalmeringsmiddelen

Alcohol

4.682
+553
dagopnames

Psychostimulantia

Hoofddiagnose (aantal)
100

150

146

339

1.741

% psychische stoornis
% vergiftiging
% leverziekten
% alvleesklierontsteking

76%
24%

58%
42%

57%
43%

34%
66%

8%
92%

47%
4%
36%
10%

Nevendiagnose (aantal)

995

813

906

388

1.210

17.368

Aantal personen
gecorrigeerd voor
dubbeltelling (aantal)

910

812

751

637

2.427

16.030

% manI

72%

76%

67%

63%

35%

71%

Gemiddelde leeftijd

34 jaar

39 jaar

48 jaar

31 jaar

43 jaar

54 jaar

ICD-10 code
Psychische stoornissen
en gedragsstoornissen
door het gebruik van
het middel

F12

F14

F11

F15

F13

F10

ICD-10 code
Vergiftiging door het
middel

T40.7

T40.5

T40.1
(heroïne),
T40.3
(methadon)

T43.6

T42.3
(barbituraten)
T42.4
(benzodiazepinen)

T51.0
(ethanol)
T51.1
(methanol)

II

Klinische ziekenhuisopnames. I. Percentage man is berekend op aantal personen gecorrigeerd voor dubbeltelling. II. Gemiddelde leeftijd is berekend op aantal
personen gecorrigeerd voor dubbeltelling. Bron: LBZ, DHD.

D.5

Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem (LADIS)

Een deel van de probleemgebruikers van alcohol of drugs zoekt hulp bij een instelling voor verslavingszorg.
Gegevens over de aantallen cliënten en cliëntprofielen geven informatie over (trends) in de hulpvraag en
kunnen een indirecte indicator zijn van trends in het probleemgebruik. Daarbij moet worden bedacht dat
mensen die bij de hulpverlening komen in zekere zin ‘atypisch’ zijn voor de totale groep mensen met een
verslavingsprobleem. Er zijn indicaties dat verslaafden die hulp vragen er erger aan toe zijn dan verslaafden
die dat nog niet doen. Zo komen (comorbide) psychische problemen doorgaans vaker voor bij cliënten
van de verslavingszorg dan bij mensen die ‘alleen’ met een verslavingsprobleem kampen.
Factoren die, naast het voorkomen van probleemgebruik, evenzeer van invloed kunnen zijn op het aantal
geregistreerde cliënten zijn bijvoorbeeld veranderingen in het hulpverleningsaanbod (zoals anonieme,
en dus niet geregistreerde e-health interventies) of veranderingen in financieringsstromen; een toe- of
afname in de bereidheid hulp te zoeken of in het doorverwijzen (bijv. meer hulp via de eerstelijnszorg).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

482

| JAARBERICHT 2018

Ook veranderingen in de registratie zouden een rol kunnen spelen. Zo veranderde het aantal instellingen
voor verslavingszorg dat geanonimiseerde gegevens aanleverde aan het Landelijk Alcohol en Drugs
Informatie Systeem (LADIS) tussen 2006 tot en met 2015 (zie onderstaande tabel 16.D5.1). Een nadere
analyse wijst echter uit dat deze wisselingen in de instellingen slechts een beperkte invloed hebben gehad
op het landelijk aantal geregistreerde cliënten en de trends niet noemenswaardig hebben beïnvloed.

Tabel 16.D5.1	Instellingen voor verslavingszorg die deelnemen aan het Landelijk Alcohol en Drugs
Informatie Systeem (LADIS), registratiejaren 2006-2015
Registratiejaar
Instelling voor verslavingszorg

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Jellinek (Arkin)
IrisZorg
Emergis
Bouman GGZ (Antes)
Victas
Brijder (Parnassia Groep)
GGD AmsterdamI
Tactus
Vincent van Gogh
Mondriaan
Verslavingszorg Noord
Nederland
Novadic-Kentron
De Hoop GGZ
De Regenboog
De Wit Consultancy
Arta Lievegoed Zorggroep
De Brug
Reclassering algemeen
Trubendorffer
Momentum GGZ
Amethist
Dimence
Castle Craig
I. GGD Amsterdam biedt hulpverlening voor opiaatverslaafden. Bron: LADIS, IVZ, bewerking Trimbos-instituut.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

483

| JAARBERICHT 2018

2013

2014

2015

D.6 Monitor Drugsincidenten (MDI)
De belangrijkste bron voor informatie over gezondheidsverstoringen in verband met drugsgebruik is de
Monitor Drugsincidenten (MDI) van het Trimbos-instituut. De MDI werkt nauw samen met het DIMS, dat
de samenstelling van de drugs op de Nederlandse markt monitort. Sinds 2015 worden ook de gegevens
gerapporteerd die sinds 2009 zijn verzameld in het Letsel Informatiesysteem (LIS) van VeiligheidNL. Aan
de dataverzameling van het LIS dragen 14 spoedeisendehulpafdelingen van ziekenhuizen bij. De wijze
van dataverzameling in de ziekenhuizen van de MDI en het LIS zijn niet hetzelfde en daarom worden de
gegevens apart gerapporteerd. Ook is in het LIS geen informatie beschikbaar over de mate van intoxicatie.
In 2017 werden de incidenten gemeld vanuit afdelingen spoedeisende hulp van (stads)ziekenhuizen,
ambulancediensten en politieartsen in acht regio’s van Nederland: Amsterdam, Ede/Arnhem, Eindhoven,
Enschede, Groningen, Nijmegen, Purmerend en Rotterdam. Ook nemen enkele organisaties die de EHBOpost verzorgen op grootschalige evenementen deel aan de monitor. De MDI geeft geen totaaloverzicht
over Nederland, maar is wel goed in staat gebleken om grote veranderingen in drugsincidenten te
signaleren.
Over de jaren wisselt de samenstelling van de deelnemers: enerzijds is in de loop der jaren het aantal
deelnemers gegroeid, anderzijds zijn enkele deelnemers (tijdelijk) niet in staat om gegevens aan te leveren
wegens veranderingen in hun eigen registratiesysteem of personele onderbezetting. Deze verschuivingen
maken de interpretatie van trendgegevens lastig, mede omdat de gemelde gevallen verschillen tussen de
regio’s en tussen de deelnemende diensten. In 2017 waren 20 deelnemers actief in de MDI-registratie.

D.7 Scholierenonderzoeken (Peilstationsonderzoek, HBSC en ESPAD)
Het middelengebruik onder scholieren wordt in verschillende landelijke onderzoeken in kaart gebracht: het
Peilstationsonderzoek scholieren, de Health Behaviour in School-aged Children (HBSC) en het European
School Project on Alcohol and other Drugs (ESPAD).
Sinds 1984 meet het Trimbos-instituut via het Peilstationsonderzoek scholieren om de vier jaar het gebruik
van alcohol, drugs en tabak onder scholieren (Van Dorsselaer et al., 2016). Alternerend wordt sinds 2001
het Health Behaviour in School-aged Children onderzoek uitgevoerd. Vanaf 2014 zijn de beide studies
onderdeel van de Leefstijlmonitor (Jeugd) (https://www.rivm.nl/Onderwerpen/L/Leefstijlmonitor).
Het Peilstationsonderzoek wordt sinds 2003 afgenomen op een representatieve steekproef van scholieren
in groep 7 en 8 van de basisschool en scholieren van alle klassen van het regulier voortgezet onderwijs
bestaande uit VMBO, HAVO en VWO. De representatieve steekproef wordt samengesteld via een random
selectie van scholen (fase 1), gevolgd door een random selectie van klassen binnen die scholen (fase
2). Vanwege verschillen in het aantal klassen tussen het VMBO, de HAVO en het VWO, levert dit
geen representatieve steekproef op van 17-18-jarigen, maar wel een representatieve steekproef van
12-16-jarigen die regulier onderwijs volgen. De leeftijdsgroep van 12-16 jaar is tevens de leeftijdsgroep
waar het volksgezondheidsbeleid zich op richt via de Staat van Volksgezondheid en Zorg (www.
staatvenz.nl). Ter aanvulling is in 2015 en 2017 een apart onderzoek uitgevoerd om het middelengebruik
onder studenten van 16-18 jaar van het HBO en MBO in kaart te brengen (Tuithof, Van Dorsselaer, &
Monshouwer, 2018).
Via het Peilstationsonderzoek scholieren kunnen goede vergelijkingen worden gemaakt over de jaren
heen, zodat de trends in het middelengebruik onder scholieren goed in kaart kunnen worden gebracht.
Zodra nieuwe middelen in opkomst zijn, worden deze meegenomen. Vanaf 1992 werden gokken en
ecstasy meegenomen, vanaf 1996 werden paddo’s meegenomen, vanaf 2011 internet en energiedrankjes

NATIONALE DRUG MONITOR

|

484

| JAARBERICHT 2018

en vanaf 2015 zijn voor het eerst de elektronische sigaret, de waterpijp en lachgas meegenomen. Ook
zijn vanaf 2015 voor het eerst in het voortgezet onderwijs de gegevens digitaal verzameld via internet.
Eveneens om de vier jaar wordt de Health Behaviour in School-aged Children (HBSC) studie uitgevoerd
door de Universiteit Utrecht, het Trimbos-instituut en het Sociaal en Cultureel Planbureau. De HBSC
studie ondervraagt scholieren van 11-16 jaar naar uiteenlopende leefstijlgedragingen. In vergelijking met
het Peilstationsonderzoek worden minder drugs ‘uitgevraagd’: in de peiling van 2017 alleen cannabis,
ecstasy en lachgas.
De HBSC-studie biedt internationale vergelijkingen voor jongeren van 11, 13 en 15 jaar. Ook doet
Nederland sinds 1999 mee aan het European School Project on Alcohol and other Drugs (ESPAD) onder
scholieren van 15 en 16 jaar. De laatste peiling is in 2015 verricht (http://www.espad.org/report/home).

E

16.5

Bijlage E Lijst van afkortingen

1,4-BD
2C-B
3-MMC
4,4ο-DMAR
4-FA
4-MA
4-MTA
4F-iBF
5-IT
5F-MDMB-PINACA
6-APB
25B-NBOM
25C-NBOMe
25I-NBOMe
AB-CHMINACA
ACS
ACT
ADB-CHMINACA
AH-7921
Aids
AiG
AIHW
AM-2201
AMvB
ANR
APAAN
APV
Asp
ATC
AUDIT

1,4-Butaandiol
4-Bromo-2,5-dimethoxyphenethylamine
3-Methylmethcathinone, 3-mephedrone
4-Methyl-5-(4-methylphenyl)-4,5-dihydrooxazol-2-amine
4-Fluoramfetamine
4-Methylamfetamine
4-Methylthioamfetamine
4-Fluoroisobutyrylfentanyl
5-(2-Aminopropyl)indool
Methyl 2-{[1-(5-fluoropentyl)-1H-indazole-3-carbonyl]amino}3,3-dimethylbutanoate
Benzo Fury
2-(4-Bromo-2,5-dimethoxyphenyl)-N[(2methoxyphenyl)methyl]ethanamine
2-(4-Chloro-2,5-dimethoxyphenyl)-N-[(2-methoxyphenyl)methyl]ethanamine
4-Jood-2,5-dimethoxy-N-(2-methoxybenzyl)fenethylamine
N-(1-amino-3-methyl-1-oxobutan-2-yl)-1-(cyclohexylmethyl)-1H-indazole3-carboxamide
Amsterdamse Cohort Studies
Assertive Community Treatment
N-(1-amino-3,3-dimethyl-1-oxobutan-2-yl)-1-(cyclohexylmethyl)-1Hindazole-3-carboxamide
3,4-Dichloor-N-[[1-(dimethylamino)cyclohexyl]methyl]benzamide
Acquired Immune Deficiency Syndrome
Alles is Gezondheid
Australian Institute of Health and Welfare
1-[(5-Fluoropentyl)-1H-indol-3-yl]-(naphthalen-1-yl)methanone
Algemene Maatregel van Bestuur
Alliantie Nederland Rookvrij
Alfa-fenylacetoacetonitil
Algemene Plaatselijke Verordening
Alcoholslotprogramma
Anatomical Therapeutic Chemical
Alcohol Use Disorders Identification Test

NATIONALE DRUG MONITOR

|

485

| JAARBERICHT 2018

AWBZ
BAG
BCD
BEGJ
Bibob
BIG
BMK
BO
BOA
BPS
BUO
BVH
BZK
BZP
CADUMS
CAM
CAN
CAS
CAST
CATCH
CBD
CBO
CBR
CBS
CCV
CDC
CGL
CIZ
CJIB
CMR
Coda-G4
COPD
COR
CPA
CQI
CSEW
CSV
CTADS
CUMYL-4CN-BINACA
CVA
CVS
CVZ
DAAs
DBC
DDD
DEA
DHD
DHW
DIMS
DJI

Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten
Bloedalcoholgehalte
Bond van Cannabis Detaillisten
Bureau Erkenningscommissie Gedragsinterventies Justitie
Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur
Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg
Benzyl-methyl-keton
Basis Onderwijs
Buitengewoon Opsporingsambtenaar
Bedrijfsprocessensysteem
Buitengewoon Onderwijs
Basis Voorziening Handhaving
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Benzylpiperazine
Canadian Alcohol and Drug Use Monitoring Survey
Coördinatiepunt Assessment en Monitoring nieuwe drugs
Swedish Council for Information on Alcohol and Other Drugs
Canadian Addiction Survey
Cannabis Abuse Screening Test
Cocaine Addiction Treatments to improve Control and reduce Harm
Cannabidiol
Centraal Begeleidings Orgaan
Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen
Centraal Bureau voor de Statistiek
Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid
Centers for Disease Control and Prevention
RIVM Centrum Gezond Leven
Centrum Indicatiestelling Zorg
Centraal Justitieel Incasso Bureau
Centrale Methadon Registratie
Cohortstudie naar Daklozen in de vier grote steden
Chronic Obstructive Pulmonary Disease
Continu Onderzoek Rookgewoonten
Centrale Post Ambulancevervoer
Consumer Quality Index
Crime Survey for England and Wales
Crimineel Samenwerkings Verband
Canadian Tobacco, Alcohol and Drugs Survey
1-(4-Cyanobutyl)-N-(2-phenylpropan-2-yl)-1H-indazole-3-carboxamide
Cerebraal Vasculaire Aandoening (beroerte)
Cliënt Volg Systeem
College voor zorgverzekeringen
Direct Acting Antivirals
Diagnose Behandel Combinatie
Doorsnee Dag Dosis, standaarddagdosering
Drug Enforcement Administration
Dutch Hospital Data
Drank- en Horecawet
Drugs Informatie en Monitoring Systeem
Dienst Justitiële Inrichtingen

NATIONALE DRUG MONITOR

|

486

| JAARBERICHT 2018

DLIO
DNRI
DOB
DPS
DSM
EC
ECDC
ECDD
EHBO
EK
EMA
EMCDDA
EMIS
EPZ
ERISSP
ESPAD
EU
Euro-DEN
EWDD
EWS
EZ
EZN
FCTC
FinEC
FIOD
FPD
FTIR
GB-GGZ
GBA
GBL
GDS
GE
GG&GD
GGD
GGZ
GHB
GIDS
GIP
GW
HAART
HARC-team
HAVO
HBO
HBSC
HBV
HCV
HDL-C
HGU

Dienst Landelijke Informatie Organisatie
Dienst Nationale Recherche Informatie
2,5-Dimethoxy-4-bromoamfetamine
Depersonalisatiesyndroom
Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders
Europese Commissie/European Commission
European Centre for Disease Prevention and Control
Expert Committee on Drug Dependence
Eerste Hulp bij Ongelukken
Eerste Kamer
Educatieve Maatregel Alcohol en verkeer
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction
(in het Nederlands: EWDD)
European MSM Internet Survey
Eerstelijns Psychologische Zorg
European Reporting on Illicit Synthetic Substance Production sites
European School Project on Alcohol and other Drugs
Europese Unie/European Union
European drug emergencies network
Europees Waarnemingscentrum voor Drugs en Drugsverslaving
(in het Engels: EMCDDA)
Early Warning System
Ministerie van Economische Zaken
Elektronische sigaret zonder nicotine
Framework Convention on Tobacco Control
Financieel Economisch Opsporen Politie
Fiscale Inlichtingen en Opsporings Dienst
Forensisch Psychiatrische Dienst
Fourier-Transform-Infraroodspectroscopie
Generalistische Basis GGZ
Gemeentelijke Basisadministratie
Gamma-butyrolacton
Global Drug Survey
Gezondheidsenquête CBS
Gemeentelijke Geneeskundige & Gezondheidsdienst
Gemeentelijke Gezondheidsdienst
Geestelijke gezondheidszorg
Gammahydroxyboterzuur
Gezond in de stad
Genees- en hulpmiddelen Informatie Project
Geneesmiddelenwet
Highly Active Anti-Retroviral Treatment
Hit and Run Container team
Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs
Hoger Beroeps Onderwijs
Health Behaviour in School-aged Children (studie)
Hepatitis B virus
Hepatitis C virus
High density lipoprotein cholesterol
Het Grote Uitgaansonderzoek

NATIONALE DRUG MONITOR

|

487

| JAARBERICHT 2018

Hiv
Humaan Immunodeficiëntie Virus
HKS
Herkenningsdienstsysteem
HPPD	Hallucinogen persisting perception disorder (persisterende
waarnemingsstoornis door hallucinogenen)
HUO
Haags Uitgaans Onderzoek
HVO
Hoger Voortgezet Onderwijs
ICD
International Classification of Diseases
ICPC
International Classification for Primary Care
IDG
Intraveneuze Drugsgebruiker
IFZO
applicatie Informatievoorziening Forensische Zorg
IGZ
Inspectie voor de Gezondheidszorg
IPOL	Dienst van het Korps Landelijke Politie Diensten (KLPD), coördineert onder andere
politie- en rechtshulpinformatie
ISD
Inrichting voor Stelselmatige Daders
ITC
International Tobacco Control
IVM
Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik
IVO
Instituut voor Onderzoek naar Leefwijzen & Verslaving
IVRK
Internationaal Verdrag van de Rechten van het Kind
IVZ
Stichting Informatievoorziening Zorg
JJI
Justitiële Jeugdinrichting
JOGG
Jongeren Op Gezond Gewicht
JWH-018
1-Pentyl-3-(1-naphthoyl)indole
KMar
Koninklijke Marechaussee
KNMP
Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie
KWF
Koningin Wilhelmina Fonds Kankerbestrijding
LADIS
Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem
LASA
Longitudinal Aging Study Amsterdam
LBO
Lager Beroeps Onderwijs
LBZ
Landelijke Basisregistratie Ziekenhuiszorg
(L)EMA
(Lichte) Educatieve Maatregel Alcohol en verkeer
LFO
Landelijke Faciliteit Ondersteuning Ontmantelen
LIEC
Landelijk Informatie en Expertise Centrum
LINH
Landelijk Informatie Netwerk Huisartsenzorg
LIS
Letsel Informatie Systeem
LIV
Levamisolgeïnduceerde vasculopathie
LJ&R
Leger des Heils Jeugdbescherming & Reclassering
LMIG
Landelijke Monitor Intramurale GGZ
LMR
Landelijke Medische Registratie
LMSP
Landelijk Medisch Spreekuur Partydrugs
LO
Lager Onderwijs
LPGGz
Landelijk Platform GGz, thans MIND Landelijk Platform Psychische Gezondheid
LSD
d-Lysergzuur-diethylamide
LSM
Leefstijlmonitor
LSM-A
Leefstijlmonitor-Aanvullend
LUMC
Leids Universitair Medisch Centrum
LVO
Lager Voortgezet Onderwijs
lwoo
Leerwegondersteunend onderwijs
MAF
Methoxyacetylfentanyl
MAPA
Methyl 3-oxo-2-phenyl butanoate
MATE
Meten van Addicties voor Triage en Evaluatie

NATIONALE DRUG MONITOR

|

488

| JAARBERICHT 2018

MBDB
MBO
mCPP
MDA
MDEA
MDI
MDMA
MDPV
MGC
MKBA
MMO
MND
MO/VB-regio
MOSAIC
MPPC
MSM
MT-45
MVO
MXE
NCV
NDB
NDM
NEMESIS
NFI
NFU
NICE
NIFP
NIGZ
NIP
NISPA
NIVEL
NMG
NOC*NSF
NP
NPO
NPP
NPS
NSCK
NSWO
NVIC
NVvP
NVWA
NWO
OBJD
OGGZ
OM
OMG
OPS
PAAZ
PBW

N-methyl-1-(3,4-methyleen-dioxyphenyl)-2-butanamine
Middelbaar Beroeps Onderwijs
meta-Chloor-Phenyl-Piperazine (metachloorpiperazine)
Methyleen-dioxyamfetamine
Methyleen-dioxyethylamfetamine
Monitor Drugsincidenten
3,4-Methyleen-dioxymethamfetamine
3,4-Methyleendioxypyrovaleron
Monitor Georganiseerde Criminaliteit
Maatschappelijke Kosten en Baten Analyse
Monitor Maatschappelijke Opvang
Meldpunt Nieuwe Drugs
Regio voor de Maatschappelijke Opvang en het Verslavingsbeleid
MSM Observational Study of Acute Infection with hepatitis C
Most Popular Price Category (meest populaire prijsklasse)
Mannen die sex hebben met mannen
1-Cyclohexyl-4-(1,2-diphenylethyl)piperazine
Middelbaar Voortgezet Onderwijs
Methoxetamine
Nederlands Centrum Verslavingskunde
Nationale Dreigingsbeeld
Nationale Drug Monitor
Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study
Nederlands Forensisch Instituut
Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra
National Intensive Care Evaluation
Nederlands Instituut voor Forensische Psychiatrie en Psychologie
Nationaal Instituut voor Gezondheidsbevordering en Ziektepreventie
Nederlands Instituut van Psychologen
Nijmegen Institute for Scientist-Practitioners in Addiction
Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg
Nationale Monitor Geestelijke Gezondheid
Nederlands Olympisch Comité*Nederlandse Sport Federatie
Nationale Politie
Nationaal Prevalentie Onderzoek
Nationaal Programma Preventie
Nieuwe Psychoactieve Stoffen
Nederlands Signaleringscentrum voor Kindergeneeskunde
Nederlandse Vereniging voor Slaap- en Waak Onderzoek
Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum
Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie
Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit
Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek
Onderzoeks- en Beleidsdatabase Justitiële Documentatie
Openbare Geestelijke Gezondheidszorg
Openbaar Ministerie
Outlaw Motorcycle Gang
Opsporingsregister
Psychiatrische Afdeling Algemeen Ziekenhuis
Penitentiaire Beginselenwet

NATIONALE DRUG MONITOR

|

489

| JAARBERICHT 2018

PenH-plan
PGB
PICS
PIT
PMA
PMK
PMMA
POH-GGZ
POLS
PPC
Pro
pSID
PY
RARHA
RdGG
REC-4
RIAGG
RIBW
RIEC
RIOB
RISc
RIVM
RJM
RN
ROC
ROI
ROM
SAMHSA
SAR
SBG
SBO
SCORE
SEH
SFK
SHM
SIVZ
SOA
SOCTA
Sr
SSI
STAD
STAP
STIVA
Sv
SVG
SWOV
TBS
TCS
TDP
THC

Preventie- en Handhavingsplan
Persoonsgebonden budget
Precursor Incidents Communication System
Post/Pakket Interventieteam
Paramethoxyamfetamine
Piperonyl-methyl-keton
Paramethoxymethylamfetamine
Praktijkondersteuner geestelijke gezondheidszorg bij de huisarts
Permanent Onderzoek Leefsituatie
Penitentiair Psychiatrisch Centrum
Praktijkonderwijs
Platform Strategisch Inhoudelijk Deskundigen
Persoonsjaren
Reducing Alcohol Related Harm
Reinier de Graaf Groep
Regionaal Expertise Centrum, school voor speciaal onderwijs
Regionaal Instituut voor Ambulante Geestelijke Gezondheidszorg
Regionale Instelling voor Beschermende Woonvormen
Regionaal Informatie- en Expertisecentrum
Richtlijn Opiaatonderhoudsbehandeling
Recidive Inschattings Schalen
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
Roken Jeugd Monitor
Reclassering Nederland
Regionaal opleidingencentrum
Rijden Onder Invloed
Routine Outcome Monitoring
Substance Abuse and Mental Health Services Administration
Stichting Alcohol Research
Stichting Benchmark GGZ
Speciaal Basis Onderwijs
Sewage analysis CORe group - Europe
Spoedeisende Eerste Hulp(afdeling)
Stichting Farmaceutische Kengetallen
Stichting HIV Monitoring
zie: IVZ
Seksueel Overdraagbare Aandoening
European Serious and Organised Crime Threat Assessment
Wetboek van Strafrecht
Stichting Sigarettenindustrie
STockholm prevents Alcohol and other Drugs
Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid
Stichting Verantwoord Alcoholgebruik
Wetboek van Strafvordering
Stichting Verslavingsreclassering van de Geestelijke Gezondheidszorg Nederland
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid
Terbeschikkingstelling
Tobacco Control Scale
Tabaksproductenrichtlijn EU
Tetrahydrocannabinol

NATIONALE DRUG MONITOR

|

490

| JAARBERICHT 2018

THF-F
TK
TNCO waarde
TNS NIPO
TPD
TULP
UMC
UT
UvA
VKN
VMBO
VMBO-b
VMBO-p
VMBO-t
VN
VNG
VPN
VTV
VWO
VWS
WAP
WEF
WHO
Wlz
WMO
WO
WODC
WPG
WVL
Wvmc
WvS
ZonMw
Zvw

Tetrahydrofuranylfentanyl: N-phenyl-N-[1-(2-phenylethyl)piperidin4-yl]oxolane-2-carboxamide
Tweede Kamer
Teer, nicotine en koolmonoxide waarde
Nederlands Instituut voor de Publieke Opinie en het Marktonderzoek
Tabaksproductenrichtlijn
TenUitvoerLegging van vrijheidsbenemende maatregelen in
Penitentiaire inrichtingen
Universitair Medisch Centrum
Universiteit Twente
Universiteit van Amsterdam
Verslavingskunde Nederland
Voorbereidend Middelbaar Beroepsonderwijs
Voorbereidend Middelbaar Beroepsonderwijs – basisberoepsgerichte leerweg
Voorbereidend Middelbaar Beroepsonderwijs – praktijkgerichte leerweg
Voorbereidend Middelbaar Beroepsonderwijs – theoretische leerweg
Verenigde Naties
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Verslavingspreventie Nederland
Volksgezondheid Toekomst Verkenningen
Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Weighted Average Price (gewogen gemiddelde prijs)
Wereld Economisch Forum
World Health Organisation (Wereld Gezondheidsorganisatie)
Wet langdurige zorg
Wet Maatschappelijke Ondersteuning
Wetenschappelijk Onderwijs
Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
Wet Publieke Gezondheid
Rijkswaterstaat Water, Verkeer en Leefomgeving
Wet voorkoming misbruik chemicaliën
Wetboek van Strafrecht
Zorgonderzoek Nederland Medische Wetenschappen
Zorgverzekeringswet

NATIONALE DRUG MONITOR

|

491

| JAARBERICHT 2018

F

16.6

Bijlage F Verklaring van tekens

-

tot en met, bijvoorbeeld “15-64 jaar” betekent “15 tot en met 64 jaar”

-

(in tabellen) gegevens niet beschikbaar, gegevens ontbreken, niet gemeten

…	wijziging in de methode, bijvoorbeeld “2005 … 2009” betekent dat door een wijziging in de
methode de gegevens voor 2009 niet vergeleken kunnen worden met de gegevens uit 2005
<

minder dan, bijvoorbeeld “<1%” betekent “minder dan 1%”

≤

minder dan of gelijk aan, bijvoorbeeld “≤15%” betekent “minder dan of gelijk aan 15%”

>

meer dan, bijvoorbeeld “>1%” betekent “meer dan 1%”

≥

meer dan of gelijk aan, bijvoorbeeld “≥15%” betekent “meer dan of gelijk aan 15%”

NATIONALE DRUG MONITOR

|

492

| JAARBERICHT 2018

17. Referenties
R

17 Referenties

NATIONALE DRUG MONITOR

 pagina 494

|

493

| JAARBERICHT 2018

17. Referenties
Achterbergh, R. (2015). A case-holding initiative for the early detection of HIV and sexual transmitted
infections in high risk MSM [Oral poster Aids Impact; 28-31 juli 2015].
Adviescommissie Experiment gesloten cannabisketen. (2018). Een experiment met een gesloten
cannabisketen. Den Haag: Adviescommissie Experiment gesloten cannabisketen.
Åhman, A., Jerkeman, A., Blomé, M. A., Björkman, P., & Håkansson, A. (2018). Mortality and causes
of death among people who inject amphetamine: A long-term follow-up cohort study from a needle
exchange program in Sweden. Drug and Alcohol Dependence, 188, 274–280.
Alderliefste, G.-J. (2016). DPS en HPPD: signalering, diagnostiek en behandeling van persistente
waarnemingsstoornissen na partydrugs. Verslaving, 12, 172–184.
Andersson Elffers en Fellix. (2018). Forensische zorgen: Onderzoek naar kwaliteit en veiligheid in de
forensische zorg. Utrecht: AEF.
Angus, C., Li, J., Romero-Rodriguez, E., Anderson, P., Parrott, S., & Brennan, A. (2018). Costeffectiveness of strategies to improve delivery of brief interventions for heavy drinking in primary care:
results from the ODHIN trial. European Journal of Public Health, 17.09.2018.
Anthony, J. C. (2006). The epidemiology of cannabis dependence. Cambridge: Cambridge University.
Asrani, S. K., Devarbhavi, H., Eaton, J., & Kamath, P. S. (2018). Burden of liver diseases in the world.
Journal of Hepatology.
Aune, D., Schlesinger, S., Norat, T., & Riboli, E. (2018). Tobacco smoking and the risk of heart failure:
A systematic review and meta-analysis of prospective studies. European Journal of Preventive
Cardiology.
Australian Institute of Health and Welfare. (2014). National Drug Strategy Household Survey detailed
report 2013. Drug statistics series. Canberra: AIHW.
Australian Institute of Health and Welfare. (2017). National Drug Strategy Household Survey 2016:
Key findings. Canberra: AIHW.
Baggio, S., Deline, S., Studer, J., N’Goran, A., Mohler-Kuo, M., Daeppen, J. B., & Gmel, G. (2014).
Concurrent Versus Simultaneous Use of Alcohol and Non-Medical Use of Prescription Drugs: Is
Simultaneous Use Worse for Mental, Social, and Health Issues? Journal of Psychoactive Drugs, 46(4),
334–339.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

494

| JAARBERICHT 2018

Bakker, B. (2015). Geluk uit een potje: Waarom we te veel slikken. Amsterdam: Podium.
Bala, M. M., Strzeszynski, L., & Topor-Madry, R. (2017). Mass media interventions for smoking
cessation in adults. The Cochrane Database of Systematic Reviews.
Banks, E., Joshy, G., Weber, M. F., Liu, B., Grenfell, R., Egger, S., … Beral, V. (2015). Tobacco smoking
and all-cause mortality in a large Australian cohort study: findings from a mature epidemic with current
low smoking prevalence. BMC Medicine, 13(38).
Barendregt, C., De Wit, N., Van Straaten, B., & Rodenburg, G. (2017). Motiverend aan de slag
met benzoreductie: Een pilotstudie naar de toepasbaarheid van een samengestelde interventie ter
vermindering van chronisch benzodiazepinegebruik in de huisartsenpraktijk. Rotterdam: IVO.
Barrios, L., Grison-Hernando, H., Boels, D., Bouquie, R., Monteil-Ganiere, C., & Clement, R. (2016).
Death following ingestion of methylone. International Journal of Legal Medicine, 130(2), 381–385.
Battistella, G., Fornari, E., Annoni, J.M., Chtioui, H., Dao, K., Fabritius, M. et al. (2014). Long-term
effects of cannabis on brain structure. Neuropsychopharmacology, 39(9), 2041-2048.
Been, F., Bijlsma, L., Benaglia, L., Berset, J. D., Botero-Coy, A. M., Castiglioni, S., … Ort, C. (2016).
Assessing geographical differences in illicit drug consumption - A comparison of results from
epidemiological and wastewater data in Germany and Switzerland. Drug and Alcohol Dependence,
161, 189–199.
Been, J. V., Nurmatov, U. B., Cox, B., Nawrot, T. S., van Schayck, C. P., & Sheikh, A. (2014). Effect of
smoke-free legislation on perinatal and child health: a systematic review and meta-analysis. The Lancet,
383(9928), 1549–1560.
Bennett, T. H., Holloway, K. R., Brookman, F., Parry, O., & Gorden, C. (2014). Explaining prescription
drug misuse among students from a widening access university: The role of techniques of
neutralization. Drugs: Education, Prevention and Policy, 21(3), 189–196.
Benschop, A., Nabben, T., & Korf, D. J. (2011). Antenne 2010: Trends in alcohol, tabak en drugs bij
jonge Amsterdammers. Amsterdam: Rozenberg Publishers.
Benschop, A., Nabben, T., & Korf, D. J. (2013). Antenne 2012: Trends in alcohol, tabak en drugs bij
jonge Amsterdammers. Amsterdam: Rozenberg Publishers.
Benschop, A., Nabben, T., & Korf, D. J. (2015). Antenne 2014: Trends in alcohol, tabak en drugs bij
jonge Amsterdammers. Amsterdam: Rozenberg Publishers.
Benschop, W. J., Bujalski, M., Dabrowska, K., Demetrovics, Z., Egger, D., Felinczi, K., … Wouters,
M. (2017). New Psychoactive Substances: transnational project on different user groups, user
characteristics, extent and patterns of use, market dynamics, and best practices in prevention.
Amsterdam: University of Amsterdam.
Betzler, F., Viohl, L., & Romanczuk-Seiferth, N. (2017). Decision-making in chronic ecstasy users: a
systematic review. European Journal of Neuroscience, 45(1), 34–44.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

495

| JAARBERICHT 2018

Beurmanjer, H., & De Weert, G. (2013). Tendens: Trends in Wonen, Werken en Middelengebruik
2012-2013: een update. Arnhem: IrisZorg.
Beurmanjer, H., Asperslag, E. M., Verbrugge, C. A. G., Schellekens, A. F. A., Oliemeulen, L. E.
A. P., De Jong, C. A. J., & Dijkstra, B. A. G. (2016). GHB afhankelijkheid: ziektepercepties en
behandelingsbehoeftes. Nijmegen: NISPA Nijmegen Institute for Scientist-Practitioners in Addiction.
Beurmanjer, H., Kamal, R. M., De Jong, C. A. J., Dijkstra, B. A. G., & Schellekens, A. F. A. (2018).
Baclofen to Prevent Relapse in Gamma-Hydroxybutyrate (GHB)-Dependent Patients: A Multicentre,
Open-Label, Non-Randomized, Controlled Trial. CNS Drugs, 32(5), 437-442.
Beurmanjer, H., Verbrugge, C. A. G., Schellekens, A. F. A., De Jong, C. A. J., & Dijkstra, B. A. G. (2016).
Behandeling van GHB afhankelijkheid na detoxificatie: Eindrapportage NISPA GHB monitor 2.0.
Nijmegen: NISPA.
Bieleman, B., Mennes, R., & Sijtstra, M. (2017). Coffeeshops in Nederland 2016. GroningenRotterdam.
Bijwerkingencentrum Lareb. (2017a). Overview of reports on methylphenidate in adults. Den Bosch:
Bijwerkingencentrum Lareb.
Bijwerkingencentrum Lareb. (2017b). Ritalin (methylfenidaat). Retrieved October
22, 2018, from https://www.lareb.nl/nl/databank/Result?drug=RITALIN
%28METHYLFENIDAAT%29&formGroup=Tablet&atc=N06BA04.
Blankers, M., Ketelaars, T., Uitterhaegen, B., & Van Laar, M. W. (2017). Cannabisregulering in de
Verenigde Staten: modellen en effecten op het terrein van de volksgezondheid. Utrecht: Trimbosinstituut.
Blokker, B. M., Wagensveld, I. M., Weustink, A. C., Oosterhuis, J. W., & Hunink, M. G. M. (2016).
Non-invasive or minimally invasive autopsy compared to conventional autopsy of suspected natural
deaths in adults: a systematic review. European Radiology, 26(4), 1159–1179.
Blokker, B. M., Weustink, A. C., Hunink, M. G. M., & Oosterhuis, J. W. (2016). Autopsy of Adult
Patients Deceased in an Academic Hospital: Considerations of Doctors and Next-of-Kin in the Consent
Process. PLoS ONE, 11(10), 1–13.
Blom, M., Blokdijk, D., & Weijters, G. (2017). Recidive na een educatieve maatregel voor
verkeersovertreders of tijdens een Alcoholslotprogramma [Cahier 2017-15 ]. Den Bosch: WODC.
Boendermaker, M., & Bieleman, B. (2013). Monitor Regionaal Kompas Oost-Veluwe: Metingen 2009
tot en met 2012. Groningen: Intraval.
Boerman, F., Grapendaal, M., Nieuwenhuis, F., & Stoffers, E. (2017). Nationaal dreigingsbeeld 2017:
georganiseerde criminaliteit. Driebergen: Politie; Dienst Landelijke Informatieorganisatie.
Bogdanovica, I., Godfrey, F., McNeill, A., & Britton, J. (2011). Smoking prevalence in the European
Union: a comparison of national and transnational prevalence survey methods and results. Tobacco
Control, 20(4).

NATIONALE DRUG MONITOR

|

496

| JAARBERICHT 2018

Bommelé, J., & Van Laar, M. W. (2017). Notitie Derdehands Rook. Utrecht: Trimbos-instituut.
Bommelé, J., Scheffers-van Schayk, T., De Josselin de Jong, S., & Van Laar, M. W. (2018). Verkenning
JGZ : preventiebeleid over roken. Utrecht: Trimbos-instituut.
Borodovsky, J. T., Lee, D. C., Crosier, B. S., Gabrielli, J. L., Sargent, J. D., & Budney, A. J. (2017).
U.S. cannabis legalization and use of vaping and edible products among youth. Drug and Alcohol
Dependence, 177, 299–306.
Boschloo, L., Vogelzangs, N., Smit, J. H., Van den Brink, W., Veltman, D. J., Beekman, A. T., & Penninx,
B. W. (2011). Comorbidity and risk indicators for alcohol use disorders among persons with anxiety
and/or depressive disorders: findings from the Netherlands Study of Depression and Anxiety (NESDA).
Journal of Affective Disorders, 131(1–3), 233–242.
Botticelli, M. P. (2017). Changing Federal Terminology Regarding Substance Use and Substance Use
Disorders. Washington, D.C.: Office of National Drug Control Policy.
Bransen, E., Collard, P., Van der Poel, A., & Boon, B. (2016). Sociale wijkteams en verslavingspreventie:
Tijdige signalering en interventie bij problematisch gebruik van alcohol en drugs: Strategische
verkenning. Utrecht: Trimbos-instituut.
Brat, G. A., Agniel, D., Beam, A., Yorkgitis, B., Bicket, M., Homer, M., … Kohane, I. (2018). Postsurgical
prescriptions for opioid naive patients and association with overdose and misuse: Retrospective cohort
study. BMJ (Online), 360, j5790.
Breedveld, K., & Lammertink, N. (2016). Rookvrije schoolterreinen 2016. Utrecht: Mulier Instituut.
Breemer, J. N., De Jong, W. M., Krummacher, N., & Wolter, R. (2009). Pilotproject Actief Testen in
de GGZ en maatschappelijke opvang 2007-2008: evaluatierapport. Rotterdam: GGD RotterdamRijnmond.
Broekhuizen, L. (2014). Gevallen door oxazepam. Huisarts en Wetenschap, 57(1), 3.
Brunt, T. M., Koeter, M. W., Niesink, R. J. M., & Van Den Brink, W. (2012). Linking the pharmacological
content of ecstasy tablets to the subjective experiences of drug users. Psychopharmacology, 220(4),
751–762.
Brunt, T. M., Van den Berg, J., Pennings, E., & Venhuis, B. (2017). Adverse effects of levamisole in
cocaine users: a review and risk assessment. Archives of Toxicology, 91(6), 2303–2313.
Brunt, T., Van Amsterdam, J., & Van den Brink, W. (2014). GHB, GBL and 1,4-BD addiction. Current
Pharmaceutical Design, 20(25), 4076–4085.
Buisman, R., & Croes, E. (2014). Factsheet Elektronische Sigaretten (E-sigaretten). Utrecht: Trimbosinstituut.
Buisman, R., & Van Laar, M. W. (2015). Factsheet Waterpijp. Utrecht: Trimbos-instituut.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

497

| JAARBERICHT 2018

Burton, R., Henn, C., Lavoie, D., O’Conner, R., Perkins, C., Sweeney, K., … Wolff, A. (2016). The
Public Health Burden of Alcohol and the Effectiveness and Cost-Effectiveness of Alcohol Control
Policies: An evidence review. London: Public Health England.
Buster, M., & Oosterveer, T. (2017). Onderzoek Winteropvang 2016/17. Amsterdam: GGD
Amsterdam, Afdeling EGZ.
Buster, M., & Van Brussel, G. (2011). De GGD Amsterdam en de Openbare Geestelijke
Gezondheidszorg: OGGZ-monitor 2010. Amsterdam: GGD Amsterdam.
Caiata-Zufferey, M. (2012). From danger to risk: Categorising and valuing recreational heroin and
cocaine use. Health, Risk and Society, 14(5), 427–443.
Canadian Tobacco Alcohol and Drugs Survey. (2015). Canadian Tobacco Alcohol and Drugs (CTADS):
2015 summary. Ottawa: Government of Canada.
Cao, D. N., Shi, J.-J., Hao, W., Wu, N., & Li, J. (2016). Advances and challenges in
pharmacotherapeutics for amphetamine-type stimulants addiction. European Journal of Pharmacology,
780, 129–135.
Carbia, C., Lopez-Caneda, E., Corral, M., & Cadaveira, F. (2018). A systematic review of
neuropsychological studies involving young binge drinkers. Neuroscience and Biobehavioral Reviews,
90, 332–349.
Carpentier, P. J. (2014). Verslaving in ontwikkelingsperspectief: de rol van antisociale gedragsstoornis
en ADHD in de ontwikkeling van problematisch middelengebruik. Tijdschrift voor Psychiatrie, 56(2),
95–105.
Carrico, A. W., Gómez, W., Jain, J., Shoptaw, S., Discepola, M. V., Olem, D., … Moskowitz, J. T.
(2018). Randomized controlled trial of a positive affect intervention for methamphetamine users. Drug
and Alcohol Dependence, 192, 8–15.
Carvalho, M., Carmo, H., Costa, V. M., Capela, J. P., Pontes, H., Remião, F., … Bastos, M. de L. (2012).
Toxicity of amphetamines: an update. Archives of Toxicology, 86(8), 1167–1231.
Casajuana, C., Lopez-Pelayo, H., Balcells, M. M., Miquel, L., Colom, J., & Gual, A. (2016). Definitions
of Risky and Problematic Cannabis Use: A Systematic Review. Substance Use and Misuse, 51(13),
1760-1770.
Casati, A., Sedefov, R., & Pfeiffer-Gerschel, T. (2012). Misuse of Medicines in the European Union: A
Systematic Review of the Literature. European Addiction Research, 18(5), 228–245.
Caspi, A., Moffitt, T.E., Cannon, M., McClay, J., Murray, R., Harrington, H. et al., (2005). Moderation
of the effect of adolescent-onset cannabis use on adult psychosis by a functional polymorphism in
the catechol-O-methyltransferase gene: longitudinal evidence of a gene X environment interaction.
Biological Psychiatry, 57(10), 1117-1127
Castaneto, M. S., Gorelick, D. A., Desrosiers, N. A., Hartman, R. L., Pirard, S., & Huestis, M. A. (2014).
Synthetic cannabinoids: Epidemiology, pharmacodynamics, and clinical implications. Drug and Alcohol
Dependence, 144(1), 12–41.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

498

| JAARBERICHT 2018

CBS. (2013). Veiligheidsmonitor 2012. Den Haag/Heerlen: CBS.
CBS. (2017). Veiligheidsmonitor 2016. Den Haag/Heerlen: CBS.
CBS. (2017). Veiligheidsmonitor 2016. Den Haag/Heerlen: CBS.
Centers for Disease Control and Prevention. (2014). Secondhand Smoke Facts. Atlanta: CDC.
Chadwick, B., Miller, M. L., & Hurd, Y. L. (2013). Cannabis Use during Adolescent Development:
Susceptibility to Psychiatric Illness. Frontiers in Psychiatry, 4, 129.
Chavannes, N., Drenthen, T., Wind, L., Van Avendonk, M., Van Den Donk, M., & Verduijn, M. (2017).
NHG-Behandelrichtlijn Stoppen met roken. Utrecht: Nederlands Huisartsen Genootschap.
Chen, C. Y., Storr, C. L., & Anthony, J. C. (2009). Early-onset drug use and risk for drug dependence
problems. Addictive Behaviors, 34(3), 319-322.
Chen, R., Wilson, K., Chen, Y., Zhang, D., Qin, X., He, M., … Copeland, J. R. (2013). Association
between environmental tobacco smoke exposure and dementia syndromes. Occupational and
Environmental Medicine, 70(1), 63–69.
Cheng, G. L. F., Zeng, H., Leung, M. K., Zhang, H. J., Lau, B. W. M., Liu, Y. P., … Lee, T. M. C.
(2013). Heroin abuse accelerates biological aging: a novel insight from telomerase and brain imaging
interaction. Translational Psychiatry, 3, 1–10.
Ciccone, C. D. (2017). Medical Marijuana: Just the Beginning of a Long, Strange Trip? Physical
Therapy, 97(2), 239–248.
Claussen, M. C., Hassanpour, K., Jenewein, J., & Boettger, S. (2014). Catatonic stupor secondary to
gamma-hydroxy-butyric acid (GHB)-dependence and -withdrawal syndrome. Psychiatria Danubina,
26(4), 358–359.
Colell, E., Domingo-Salvany, A., Espelt, A., Parés-Badell, O., & Brugal, M. T. (2018). Differences in
mortality in a cohort of cocaine use disorder patients with concurrent alcohol or opiates disorder.
Addiction, 113(6), 1045–1055.
Connor, J. (2017). Alcohol consumption as a cause of cancer. Addiction, 112(2), 222–228.
Cooper, Z. D. (2016). Adverse Effects of Synthetic Cannabinoids: Management of Acute Toxicity and
Withdrawal. Current Psychiatry Reports, 18(5), 52.
Coördinatiepunt Assessment en Monitoring nieuwe drugs. (2008). Risicoschatting cannabis. Bilthoven:
RIVM.
Coördinatiepunt Assessment en Monitoring nieuwe drugs. (2011). Risicoschatting gammahydroxyboterzuur 2011. Bilthoven: CAM.
Coördinatiepunt Assessment en Monitoring nieuwe drugs. (2013). CAM Quick Scan rapportage:
gamma-butyrolacton (GBL). Bilthoven: RIVM.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

499

| JAARBERICHT 2018

Coördinatiepunt Assessment en Monitoring nieuwe drugs. (2015). CAM Quick Scan rapportage van
levamisol; 2014 Update. Bilthoven: RIVM.
Coördinatiepunt Assessment en Monitoring nieuwe drugs. (2016). Risicobeoordeling
4-fluoramfetamine (4-FA). Bilthoven: CAM.
Coördinatiepunt Assessment en Monitoring nieuwe drugs. (2018). CAM Quick Scan rapportage van
fentanyl en fentanyl-analoga. Bilthoven: CAM.
Corkery, J. M., Claridge, H., Goodair, C., & Schifano, F. (2017). An exploratory study of information
sources and key findings on UK cocaine-related deaths. Journal of Psychopharmacology, 31(8),
996–1014.
Couvy-Duchesne, B., O’Callaghan, V., Parker, R., Mills, N., Kirk, K. M., Scott, J., … Gillespie, N. A.
(2018). Nineteen and Up study (19Up): understanding pathways to mental health disorders in young
Australian twins. BMJ Open, 8(3), e018959.
Croes, E., & Wijers, L. (2017). Ernstige intoxicaties na ecstasygebruik: Gegevens uit de Monitor
Drugsincidenten. Utrecht: Trimbos-instituut.
Crul, B. V. M. (2006). Dokter als drugspusher: Ontwenningscampagne voor benzodiazepinen gewenst.
Medisch Contact, 61(35), 1374–1375.
Cruts, G., Van Laar, M., & Buster, M. (2013). Aantal en kenmerken van problematische
opiatengebruikers in Nederland. Utrecht/Amsterdam: Trimbos-instituut/GGD Amsterdam.
Cservenka, A., & Brumback, T. (2017). The Burden of Binge and Heavy Drinking on the Brain: Effects
on Adolescent and Young Adult Neural Structure and Function. Frontiers in Psychology, 30.06.2017.
Curran, H. V., Freeman, T. P., Mokrysz, C., Lewis, D. A., Morgan, C. J., & Parsons, L. H. (2016). Keep
off the grass? Cannabis, cognition and addiction. Nature Reviews Neuroscience, 17(5), 293-306.
D’Errico, S. (2018). Commentary. Fentanyl-related death and the underreporting risk. Journal of
Forensic and Legal Medicine, 60, 35–37.
D’Errico, S., Niballi, S., & Bonuccelli, D. (2018). Aortic dissection in cocaine abuse: A fatal case. Journal
of Forensic and Legal Medicine, 58, 179–182.
Danaei, G., Ding, E. L., Mozaffarian, D., Taylor, B., Rehm, J., Murray, C. J., & Ezzati, M. (2009). The
preventable causes of death in the United States: comparative risk assessment of dietary, lifestyle, and
metabolic risk factors. PLoS Medicine, 6(4).
Danielsson, A. K., Falkstedt, D., Hemmingsson, T., Allebeck, P., & Agardh, E. (2015). Cannabis use
among Swedish men in adolescence and the risk of adverse life course outcomes: results from a 20
year-follow-up study. Addiction, 110(11), 1794-1802.
De Graaf, R., Ten Have, M., & Van Dorsselaer, S. (2010). De psychische gezondheid van de
Nederlandse bevolking: NEMESIS-2: Opzet en eerste resultaten. Trimbos instituut. Utrecht: Trimbosinstituut.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

500

| JAARBERICHT 2018

De Graaf, R., Ten Have, M., Tuithof, M., & Van Dorsselaer, S. (2012). Incidentie van psychische
aandoeningen: Opzet en eerste resultaten van de tweede meting van de studie NEMESIS-2. Utrecht:
Trimbos-instituut.
De Greeff, J.; Goossens, F. X.; Sannen, A. M. L.; Kooke, H.; Van Hasselt, N. E. (2017). Alcohol en drugs
bij evenementen: Leidraad voor gemeenten 2.0. Utrecht: Trimbos-instituut.
De Jong, M., Poelmans, I., Ernst, M., & Timmermans, P. (2011). Tendens 2010: Alcohol- en
druggebruik bij jongeren en jongvolwassenen in Gelderland. Arnhem: IrisZorg.
De Kinderen, R. J. A., Wijnen, B. F. M., Evers, S. M. A. A., Hiligsmann, M., Paulus, A. T. G., &
De Wit, G. A. (2016). Social cost-benefit analysis of tobacco control policies in the Netherlands
[Maatschappelijke kosten baten analyse van tabaksontmoediging]. Maastricht/Bilthoven/Utrecht:
Maastricht Universtity/RIVM/Trimbos-instituut.
De Looze, M., Van Dorsselaer, S., De Roos, S., Verdurmen, J., Stevens, G., Gommans, R., … Vollebergh,
W. (2014). HBSC 2013: gezondheid, welzijn en opvoeding van jongeren in Nederland. Utrecht:
Universiteit Utrecht.
De Sousa Fernandes Perna, E. B., Theunissen, E. L., Dolder, P. C., Mason, N. L., Hutten, N. R. P. W.,
Toennes, S. W., … Ramaekers, J. G. (2018). Safety Profile and Neurocognitive Function Following
Acute 4-Fluoroamphetamine (4-FA) Administration in Humans. Frontiers in Pharmacology, 9(713).
De Weert-Van Oene, G. H., Schellekens, A. F. A., Dijkstra, B. A. G., Kamal, R., & De Jong, C. A. J.
(2013). Detoxificatie van patiënten met ghb-afhankelijkheid. Tijdschrift Voor Psychiatrie, 55(11),
885–890.
De Win, M. M. L. (2007). Neurotoxicity of ecstasy: causality, course, and clinical relevance. Retrieved
from http://dare.uva.nl.
De Wit, G. A., Van Gils, P. F., Over, E. A. B., Suijkerbuijk, A. W. M., Lokkerbol, J., Smit, F., … De
Kinderen, R. J. A. (2016). Maatschappelijke kosten-baten analyse van beleidsmaatregelen om
alcoholgebruik te verminderen. Bilthoven: RIVM.
Defrancesco, M., Marksteiner, J., Fleischhacker, W. W., & Blasko, I. (2015). Use of Benzodiazepines
in Alzheimer’s Disease: A Systematic Review of Literature. International Journal of
Neuropsychopharmacology, 18(10), 1–11.
Degenhardt, L., Bruno, R., & Topp, L. (2010). Is ecstasy a drug of dependence? Drug and Alcohol
Dependence, 107(1), 1–10.
Delforterie, M. J., Creemers, H. E., & Huizink, A. C. (2014). Recent cannabis use among adolescent
and young adult immigrants in the Netherlands - The roles of acculturation strategy and linguistic
acculturation. Drug and Alcohol Dependence, 136, 79–84.
Den Bak, R. R., Popma, A., Nauta-Jansen, L., Nieuwbeerta, P., & Jansen, J. M. (2018). Psychosociale
criminogene factoren en neurobiologische kenmerken van mannelijke gedetineerden in Nederland.
Leiden: Universiteit Leiden.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

501

| JAARBERICHT 2018

Dias da Cruz, E. L., Martins, P. D. C., & Diniz, P. R. B. (2017). Factors related to the association of social
anxiety disorder and alcohol use among adolescents: a systematic review. The Journal of Pediatrics,
93(5), 442–451.
Di Forti, M., Sallis, H., Allegri, F., Trotta, A., Ferraro, L., Stilo, S.A. et al., (2014). Daily Use, Especially
of High-Potency Cannabis, Drives the Earlier Onset of Psychosis in Cannabis Users. Schizophrenia
Bulletin, 40(6),1509-17.
Dijkshoorn, H., Schilthuis, W., & Van Bakkum, F. (2016, 2016a, 2016b). Jeugd en genotmiddelen 2016:
Onderzoek naar alcohol- en druggebruik in klas 5 en 6 van havo & vwo in Amsterdam. Amsterdam:
GGD Amsterdam.
Dijkstra, B. A. G., Kamal, R., Van Noorden, M. S., De Haan, H., Loonen, A. J. M., & De Jong, C. A.
J. (2017). Detoxification with titration and tapering in gamma-hydroxybutyrate (GHB) dependent
patients: The Dutch GHB monitor project. Drug and Alcohol Dependence, 170, 164–173.
Dijkstra, B., Van Oort, M., Schellekens, A., De Haan, H., & De Jong, C. (2017). Richtlijn detoxificatie
van psychoactieve middelen: Verantwoord ambulant of intramuraal detoxificeren. Amersfoort:
Stichting Resultaten Scoren.
Dines, A. M., Wood, D. M., Yates, C., Heyerdahl, F., Hovda, K. E., Giraudon, I., … Dargan, P. I. (2015).
Acute recreational drug and new psychoactive substance toxicity in Europe: 12 months data collection
from the European Drug Emergencies Network (Euro-DEN). Clinical Toxicology, 53(9), 893–900.
Doll, R., Peto, R., Boreham, J., & Sutherland, I. (2004). Mortality in relation to smoking: 50 years’
observations on male British doctors. BMJ, 328(1519).
Donaldson, C. D., Nakawaki, B., & Crano, W. D. (2015). Variations in parental monitoring and
predictions of adolescent prescription opioid and stimulant misuse. Addictive Behaviors, 45, 14–21.
Dong, X., Ba, F., Wang, R., & Zheng, D. (2018). Imaging appearance of myelopathy secondary to
nitrous oxide abuse: a case report and review of the literature. International Journal of Neuroscience,
1–10.
Drückler, S., Van Rooijen, M. S., & De Vries, H. J. C. (2018). Chemsex Among Men Who Have
Sex With Men: a Sexualized Drug Use Survey Among Clients of the Sexually Transmitted Infection
Outpatient Clinic and Users of a Gay Dating App in Amsterdam, the Netherlands. Sexually Transmitted
Diseases, 45(5), 325–331.
Dutch Hospital Data. (2015). Kengetallen Nederlandse Ziekenhuizen 2013. Utrecht: DHD.
Dutch Hospital Data. (2016). DHD Jaarbeeld 2015. Utrecht: DHD.
El Marroun, H., Brown, Q.L., Olea Lund, I., Coleman-Cowger, V.H., Loree, A.M., Chawla, D., Washio,
Y. (2018). An epidemiological, developmental and clinical overview of cannabis use during pregnancy,
Preventive Medicine, 116, 1–5.
Englund, A., Freeman, T. P., Murray, R. M., & McGuire, P. (2017). Can we make cannabis safer? The
Lancet Psychiatry, 4(8), 643–648.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

502

| JAARBERICHT 2018

Estrada, G., Fatjo-Vilas, M., Munoz, M.J., Pulido, G., Minano, M.J., Toledo, E. et al., (2011).
Cannabis use and age at onset of psychosis: further evidence of interaction with COMT Val158Met
polymorphism. Acta Psychiatrica Scandinavica, 123(6), 485-492.
European Commission. (2011). Flash Eurobarometer 330: Youth attitudes on drugs: Analytical report.
European Comission. Brussels: European Commission, Directorate-General for Justice/DirectorateGeneral for Communication.
European Commission. (2014). Flash Eurobarometer 401: Young People and Drugs. Brussels: European
Commission, Directorate-General for Justice/Directorate-General for Communication.
European Commission. (2017). Attitudes of Europeans towards tobacco and electronic cigarettes:
Special Eurobarometer 458. Brussels: European Commission.
European Commission. (2017). Progress report on the implementation of the Commission
Communication “Stepping up the fight against cigarette smuggling and other forms of illicit trade in
tobacco products - a comprehensive EU strategy (Com (2013) final of 6.6.2013)”; COM 2017 235
final. Brussels: European Commission.
European Commission. (2018a). Proposal for a Council Directive amending Directive 92/83/EEC on
the harmonization of the structures of excise duties on alcohol and alcoholic beverages. Brussels:
European Commission.
European Commission. (2018b). Report from the Commission to the European Parliament and the
Council regarding the mandatory labelling of the list of ingredients and the nutrition declaration of
alcoholic beverages. Brussels: European Commission.
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction. (2009). Drug-Related Deaths (DRD)
Standard Protocol, version 3.2 2009: EMCDDA standard protocol for the EU Member States to collect
data and report figures for the Key indicator DRD by the Standard Reitox templates: EMCDDA project
CT.02.P1.05. Lisbon: EMCDDA.
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction. (2014). Drug use, impaired driving
and traffic accidents: Second edition. Insight Series (Vol. 8). Luxembourg: Publications Office of the
European Union.
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction. (2015). α-PVP: EMCDDA–Europol
Joint Report on a new psychoactive substance: 1-phenyl-2-(1-pyrrolidinyl)- 1-pentanone (α-PVP):
In accordance with Article 5 of Council Decision 2005/387/JHA on the information exchange, risk
assessment and control of new psychoactiv. Luxembourg: Publications Office of the European Union.
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction. (2015). European Drug Report 2015:
Trends and Developments. European Monitoring of Drugs and Drugs Addiction. Luxembourg:
Publications Office of the European Union.
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction. (2016). Hospital emergency presentations
and acute drug toxicity in Europe: Update from the Euro-DEN Plus research group and the EMCDDA.
Luxembourg: Publications Office of the European Union.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

503

| JAARBERICHT 2018

European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction. (2017). European Drug Report 2017:
Trends and Developments. Luxembourg: Publications Office of the European Union.
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction. (2018). European Drug Report 2018:
Trends and Developments. Luxembourg: Publications Office of the European Union.
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction. (2018a). Wastewater analysis and drugs
— a European multi-city study. Retrieved September 3, 2018, from http://www.emcdda.europa.eu/
topics/pods/waste-water-analysis_en.
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction. (2018b). European Drug Report 2018:
Trends and Developments. Luxembourg: Publications Office of the European Union.
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction. (2018c). Statistical Bulletin 2018 - problem
drug use. Retrieved August 23, 2018, from http://www.emcdda.europa.eu/data/stats2018/pdu_en.
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction. (2018c). AB-CHMINACA: Report on the
risk assessment of N-(1- amino-3-methyl-1-oxobutan-2-yl)-1- (cyclohexylmethyl)-1H-indazole-3carboxamide in the framework of the Council Decision on new psychoactive substances: Risk
Assessments 24. Luxembourg: Publications Office of the European Union.
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction. (2018d). 4F-iBF: Report on the risk
assessment of N-(4- fluorophenyl)-2-methyl-N-[1-(2-phenylethyl) piperidin-4-yl]propanamide
in the framework of the Council Decision on new psychoactive substances: Risk Assessments 26.
Luxembourg: Publications Office of the European Union.
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction. (2018e). 5F-MDMB-PINACA: Report
on the risk assessment of methyl 2-{[1-(5-fluoropentyl)-1H-indazole-3- carbonyl]amino}-3,3dimethylbutanoate in the framework of the Council Decision on new psychoactive substances: Risk
Assessments 25. Luxembourg: Publications Office of the European Union.
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction. (2018f). Carfentanil: Report on the
risk assessment of methyl 1-(2-phenylethyl)-4-[phenyl(propanoyl) amino]piperidine-4-carboxylate
in the framework of the Council Decision on new psychoactive substances: Risk Assessments 28.
Luxembourg: Publications Office of the European Union.
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction. (2018g). Cyclopropylfentanyl: EMCDDA–
Europol Joint Report on a new psychoactive substance: N-phenyl-N-[1-(2-phenylethyl)piperidin-4-yl]
cyclopropanecarboxamide (cyclopropylfentanyl). Luxembourg: Publications Office of the European
Union.
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction. (2018h). Fentanils and synthetic
cannabinoids: driving greater complexity into the drug situation: An update from the EU Early Warning
System: June 2018. Luxembourg: Publications Office of the European Union.
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction. (2018i). Methoxyacetylfentanyl:
EMCDDA–Europol Joint Report on a new psychoactive substance: 2-methoxy-N-phenyl-N-[1-(2phenylethyl) piperidin-4-yl]acetamide (methoxyacetylfentanyl). Luxembourg: Publications Office of
the European Union.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

504

| JAARBERICHT 2018

European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction. (2018j). New psychoactive substances in
prison: EMCDDA Rapid Coomunication: Results from an EMCDDA trendspotter study. Luxembourg:
Publications Office of the European Union.
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction. (2018k). THF-F: Report on the
risk assessment of N-phenyl- N-[1-(2-phenylethyl)piperidin-4- yl]oxolane-2-carboxamide in
the framework of the Council Decision on new psychoactive substances: Risk Assessments 27.
Luxembourg: Publications Office of the European Union.
Faber, T., Kumar, A., Mackenbach, J. P., Millett, C., Basu, S., Sheikh, A., & Been, J. V. (2017). Effect
of tobacco control policies on perinatal and child health: a systematic review and meta-analysis. The
Lancet Public Health, 2(9), 420–437.
Falkstedt, D., Wolff, V., Allebeck, P., Hemmingsson, T., Danielsson, A.K. (2017). Cannabis, Tobacco,
Alcohol Use, and the Risk of Early Stroke: A Population-Based Cohort Study of 45 000 Swedish Men.
Stroke, 48(2), 265-270.
Farmer, R. F., Seeley, J. R., Kosty, D. B., Gau, J. M., Duncan, S. C., Lynskey, M. T., & Lewinsohn, P. M.
(2015). Internalizing and externalizing psychopathology as predictors of cannabis use disorder onset
during adolescence and early adulthood. Psychology of Addictive Behaviors, 29(3), 541-551.
Federatie Opvang, VNG, GGZ Nederland, & Ministerie van Justitie en Veiligheid. (2018).
Meerjarenovereenkomst Forensische Zorg 2018-2021. Den Haag: FO/VNG/GGZ Nederland/Ministerie
van Justitie en Veiligheid.
Feduccia, A. A., Holland, J., & Mithoefer, M. C. (2018). Progress and promise for the MDMA drug
development program. Psychopharmacology, 235(2), 561–571.
Fergusson, D. M., Boden, J. M., & Horwood, L. J. (2015). Psychosocial sequelae of cannabis use and
implications for policy: findings from the Christchurch Health and Development Study. Social Psychiatry
and Psychiatric Epidemiology, 50(9), 1317-1326.
Ferwerda, H., Van Hasselt, N., Van Ham, T., & Voorham, L. (2012). De juiste snaar? Professionals
met een publieke taak en de omgang met overlast, agressie en geweld als gevolg van alcohol- en/of
drugsgebruik. Den Haag: WODC.
Fluharty, M., Taylor, A. E., Grabski, M., & Munafo, M. R. (2017). The Association of Cigarette Smoking
With Depression and Anxiety: A Systematic Review. Nicotine and Tobacco Research, 19(1), 3–13.
Fonseca Pego, A. M., De Souza Eller Franco de Oliveira, S. C. W., De Oliveira, T. F., Leyton, V., Miziara,
I., & Yonamine, M. (2018). Cocaine toxicological findings in cases of violent death in Sao Paulo city Brazil. Journal of Forensic and Legal Medicine, 60, 3–8.
Freeman, T. P., Morgan, C. J., Hindocha, C., Schafer, G., Das, R. K., & Curran, H. V. (2014). Just say
“know”: how do cannabinoid concentrations influence users’ estimates of cannabis potency and the
amount they roll in joints? Addiction, 109(10), 1686-1694.
Freeman, T. P., Van der Pol, P., Kuijpers, W., Wisselink, J., Das, R., Rigter, S., … Lynskey, M. (2018).
Changes in cannabis potency and first-time admissions to drug treatment: a 16-year study in the
Netherlands. Psychological Medicine, 48(14), 2346–2352.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

505

| JAARBERICHT 2018

Freeman, T.P., Winstock, A.R. (2015). Examining the profile of high-potency cannabis and its
association with severity of cannabis dependence. Psychological Medicine, 45(15), 3181-3189.
Garakani, A., Jaffe, R. J., Savla, D., Welch, A. K., Protin, C. A., Bryson, E. O., & McDowell, D. M.
(2016). Neurologic, psychiatric, and other medical manifestations of nitrous oxide abuse: A systematic
review of the case literature. American Journal on Addictions, 25(5), 358-369.
GBD 2015 Tobacco Collaborators. (2017). Smoking prevalence and attributable disease burden in 195
countries and territories, 1990-2015: a systematic analysis from the Global Burden of Disease Study
2015. Lancet, 389(10082), 1885-1906.
GBD 2016 Alcohol Collaborators. (2018). Alcohol use and burden for 195 countries and territories,
1990-2016: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016. Lancet , 392(10152),
1015–1035.
GDS. (2017). Global Drug Survey 2017. Retrieved from https://www.globaldrugsurvey.com/wpcontent/themes/globaldrugsurvey/results/GDS2017_key-findings-report_final.pdf.
GDS. (2018). Global Drug Survey 2018. Retrieved September 13, 2018, from https://www.
globaldrugsurvey.com/gds-2018/.
Gemeente Amsterdam. (2015). Tabaksontmoedigingsbeleid 2016-2019. Amsterdam: Gemeente
Amsterdam.
Gemeente Heerlen, Gemeente Utrecht, & Gemeente Eindhoven. (2014). Manifest Joint Regulation.
Utrecht: Gemeente Heerlen/Gemeente Utrecht/Gemeente Eindhoven.
Gerechtshof Den Haag. (2018). ECLI:NL:GHDHA:2018:172. Den Haag: Rechtspraak.nl.
Gerritsen, M., Van der Voort, J., Rougoor, W., Smits, T., & Huizer, S. (2015). Economische effecten
beperken verkooppunten tabak: omzet- en werkgelegenheidseffecten verkooppunten als gevolg van
verbod tabaksverkoop. Amsterdam: SEO Economisch Onderzoek.
Gezondheidsraad. (2003). Volksgezondheidsschade door passief roken. Den Haag: Gezondheidsraad.
Gezondheidsraad. (2015). Richtlijnen goede voeding 2015. Den Haag: Gezondheidsraad.
GGD Amsterdam. (2014). In de nesten: analyse van de voorgeschiedenis van een groep jongvolwassen
geweldadige veelplegers uit Amsterdam. Amsterdam: GGD Amsterdam.
GGD Amsterdam. (2017). Jaarverslag GGD Amsterdam 2016. Amsterdam: GGD Amsterdam.
GGD-GHOR Nederland. (2017). GGD’en op weg naar een rookvrije generatie: GGD-Actieplan 20172020. Utrecht: GGD-GHOR Nederland.
Giroud, C., De Cesare, M., Berthet, A., Varlet, V., Concha-Lozano, N., & Favrat, B. (2015). E-Cigarettes:
A Review of New Trends in Cannabis Use. International Journal of Environmental Research and Public
Health, 12(8), 9988–10008.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

506

| JAARBERICHT 2018

Goossens, F. X., & Van Hasselt, N. E. (2015). Strategische Verkenning Uitgaansdrugs 2015:
Denkrichtingen voor de preventie van (gezondheidsschade door) het gebruik van uitgaansdrugs onder
jongeren en jongvolwassenen. Utrecht: Trimbos-instituut.
Goossens, F. X., Frijns, T., Van Hasselt, N. E., & Van Laar, M. W. (2013). Het Grote Uitgaansonderzoek
2013: Uitgaanspatronen, middelengebruik en risicogedrag onder uitgaande jongeren en
jongvolwassenen. Utrecht: Trimbos-instituut.
Gould, M. S., Walsh, B. T., Munfakh, J. L., Kleinman, M., Duan, N., Olfson, M., … Cooper, T. (2009).
Sudden Death and Use of Stimulant Medications in Youths. American Journal of Psychiatry, 166(9),
992–1001.
Green, S. H., Bayer, R., & Fairchild, A. L. (2016). Evidence, Policy, and E-Cigarettes - Will England
Reframe the Debate? New England Journal of Medicine, 374(14), 1301–1303.
Griens, A. M. G. F., Janssen-Hoge, J. M., Kroon, J. D. L., Lukaart, J. S., & Van der Vaart, R. J. (2017).
Data en feiten 2017: Het jaar 2016 in cijfers. Den Haag: Stichting Farmaceutische Kerngetallen.
Griffith-Lendering, M. F. H. (2013). Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems.
Leiden: Universiteit Leiden.
Groenman, A. P., Janssen, T. W. P., & Oosterlaan, J. (2017). Childhood Psychiatric Disorders as Risk
Factor for Subsequent Substance Abuse: A Meta-Analysis. Journal of the American Academy of Child
& Adolescent Psychiatry, 56(7), 556–569.
Grund, J.-P., De Bruin, D., & Van Gaalen, S. (2018). Going knock — Recurrent comatose GHB
intoxication in the Netherlands & Flanders (Belgium). International Journal of Drug Policy, 58, 137–
148.
Gunn, J.K., Rosales, C.B., Center, K.E., Nunez, A., Gibson, S.J., Christ, C. et al. (2016). Prenatal
exposure to cannabis and maternal and child health outcomes: a systematic review and meta-analysis.
BMJ Open 6(4).
Gutter, M., & Tilanus, A. (2017). NIX18 2017: Eindrapportage campagne-effectonderzoek (S49). Den
Haag: Kantar Public.
Hagstad, S., Bjerg, A., Ekerljung, L., Backman, H., Lindberg, A., Ronmark, E., & Lundback, B. (2014).
Passive smoking exposure is associated with increased Risk of COPD in never smokers. Chest, 145(6),
1298–1304.
Hall, W. (2015). What has research over the past two decades revealed about the adverse health
effects of recreational cannabis use? Addiction, 110(1), 19-35.
Hall, W. (2009). The adverse health effects of cannabis use: what are they, and what are their
implications for policy?. International Journal of Drug Policy, 20, 458-466.
Hall, W., & Degenhardt, L. (2014). The adverse health effects of chronic cannabis use. Drug Test &
Analytics, 6(1-2), 39-45.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

507

| JAARBERICHT 2018

Halpern, J. H., Sherwood, A. R., Hudson, J. I., Gruber, S., Kozin, D., & Pope, H. G. (2011). Residual
neurocognitive features of long-term ecstasy users with minimal exposure to other drugs. Addiction,
106(4), 777–786.
Halpin, L. E., Collins, S. A., & Yamamoto, B. K. (2014). Neurotoxicity of methamphetamine and
3,4-methylenedioxymethamphetamine. Life Sciences, 97(1), 37–44.
Hamerlijnck, D. (2013). Factsheet accijns 2013. Den Haag: Hartstichting.
Hanck, L., & Schellekens, A. F. A. (2013). Persisterende waarnemingsstoornissen na het gebruik van
ecstasy. Nederlands Tijdschrift Voor Geneeskunde, 157, A5649.
Harteloh, P. P. M. (2014). Verschuivingen in de doodsoorzakenstatistiek bij de introductie van het
automatisch coderen. Den Haag: CBS.
Harteloh, P., Van Hilten, O., & Kardaun, J. (2014). Het automatisch coderen van doodsoorzaken: Een
nieuwe werkwijze bij de doodsoorzakenstatistiek. Den Haag: CBS.
Hartung, B., Kauferstein, S., Ritz-Timme, S., Daldrup, T. (2014). Sudden unexpected death under acute
influence of cannabis. Forensic Science International, 237, 11-13.
Hasin, D. S., Kerridge, B. T., Saha, T. D., Huang, B., Pickering, R., Smith, S. M., … Grant, B. F. (2016).
Prevalence and Correlates of DSM-5 Cannabis Use Disorder, 2012-2013: Findings from the National
Epidemiologic Survey on Alcohol and Related Conditions-III.American Journal of Psychiatry, 173(6),
588-599.
Haufroid, V., & Hantson, P. (2015). CYP2D6 genetic polymorphisms and their relevance for poisoning
due to amfetamines, opioid analgesics and antidepressants. Clinical Toxicology, 53(5), 501–510.
Hazekamp, A., & Epifanova, S. (2017). Grote variatie in samenstelling cannabisolie noopt tot regels.
Pharmaceutisch Weekblad, 152(44), 16–18.
Heddema, S., Erwich, J. J., Oppenraaij, R. van, Slingerland, J., Been, J., Croes, M., … Van der Houwen,
C. (2018). Praktijkadvies gebruik nicotinevervangende middelen in de zwangerschap. Utrecht:
Trimbos-instituut.
Hels, T., Bernhoft, I. M., Lyckegaard, L., Houwing, S., Hagenzieker, M., Legrand, S., … Verstraete, A.
(2011). Risk of injury by driving with alcohol and other drugs. [DRUID: Driving under the Influence
of Drugs, Alcohol and Medicines; 6th Framework programme. Deliverable 2.3.5.]. Brussels: European
Commission.
Hendriks, V., Blanken, P., Croes, E., Schippers, G., Schellekens, A., Stollenga, M., & Van den Brink, W.
(2018). Multidisciplinaire richtlijn Stoornissen in het gebruik van cannabis, cocaïne, amfetamine,
ecstasy, GHB en benzodiazepines. Utrecht: Netwerk Kwaliteitsontwikkeling GGz.
Hendy, H. M., Black, P., Can, S. H., Fleischut, A., & Aksen, D. (2018). Opioid Abuse as Maladaptive
Coping to Life Stressors in U.S. Adults. Journal of Drug Issues, 48(4), 560–571.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

508

| JAARBERICHT 2018

Hibell, B., Andersson, B., Bjarnason, T., Ahlström, S., Balakireva, O., Kokkevi, A., & Morgan, M. (2004).
The ESPAD Report 2003: Alcohol and Other Drug Use Among Students in 35 European Countries.
Stockholm: CAN.
Hibell, B., Guttormsson, U., Ahlström, S., Balakireva, O., Bjarnason, T., Kokkevi, A., & Kraus, L. (2009).
The 2007 ESPAD Report: Substance Use Among Students in 35 European Countries. Stochkholm: CAN.
Hibell, B., Guttormsson, U., Ahlström, S., Balakireva, O., Bjarnason, T., Kokkevi, A., & Kraus, L. (2012).
The 2011 ESPAD Report: Substance Use Among Students in 36 European Countries. Stochkholm: CAN.
Hibell, B., Molinaro, S., Siciliano, V., & Kraus, L. (2015). The ESPAD validity study in four countries in
2013. Luxembourg: Publications Office of the European Union.
Home Office. (2018). Drug Misuse: Findings from the 2017/18 Crime Survey for England and Wales.
Hindocha C., Shaban, N.D.C., Freeman, T.P., Das, R.K., Gale, G., Schafer, G., Falconer, C.J., Morgan,
C.J.A., Curran, H.V. (2015) Associations between cigarette smoking and cannabis dependence: a study
of young cannabis users in the United Kingdom. Drug and Alcohol Dependence, 148, 165-171.
Hondebrink, L., Nugteren-van Lonkhuyzen, J. J., Van Der Gouwe, D., & Brunt, T. M. (2015).
Monitoring new psychoactive substances (NPS) in The Netherlands: Data from the drug market and the
Poisons Information Centre. Drug and Alcohol Dependence, 147, 109–115.
Hooper, S.R., Woolley, D., De Bellis, M.D. (2014). Intellectual, neurocognitive, and academic
achievement in abstinent adolescents with cannabis use disorder. Psychopharmacology, 231(8), 14671477.
Hopman, P., & Croes, E. (2017). Kinderen en roken: een aantal feiten op een rij. Utrecht: Trimbosinstituut.
Houwing, S. (2011). GHB-gebruik onder ernstig gewonde autobestuurders opgenomen in het
ziekenhuis: R-2011-14. Leidschendam: Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid
SWOV.
Houwing, S., & Hagenzieker, M. P. (2013). Geneesmiddelen en drugs in het Nederlandse verkeer:
Resultaten van het Europese onderzoeksproject DRUID die relevant zijn voor het Nederlandse
verkeersveiligheidsbeleid. Leidschendam: SWOV.
Huizink, A.C. (2014). Prenatal cannabis exposure and infant outcomes: overview of studies. Progress
in Neuro-Psychopharmacology & Biological Psychiatry, 52, 45-52.
I & O Research. (2018). Rijden onder invloed in Nederland in 2002-2017: Ontwikkeling van het
alcoholgebruik van automobilisten in weekendnachten. Den Haag: Ministerie van Infrastructuur &
Milieu, Rijkswaterstaat.
IMS Health. (2018). Anti-rook Trimbos 25-05-2018 [spreadsheet]. Den Haag: IMS Health.
Inspectie Justitie en Veiligheid. (2018). Het arrestantenregime, een wankel evenwicht: thematisch
onderzoek. Den Haag: Inspectie Veiligheid en Justitie.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

509

| JAARBERICHT 2018

Intraval/Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit. (2017). Inventarisatie naleefniveau rookvrij horeca
najaar 2016. Groningen/Utrecht: Intraval/nVWA.
Intraval/Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit. (2018). Inventarisatie naleefniveau rookvrije horeca
najaar 2017. Groningen/Utrecht: Intraval/nVWA.
Intraval/Nuchter. (2015). Kopen en verkrijgen van tabak door jongeren: implicaties voor preventie,
handhaving en naleving. Groningen/Nijmegen: Intraval/Nuchter.
Iversen, L. (2008). Speed, Ecstasy, Ritalin: The Science of Amphetamines. Oxford: Oxford University
Press.
Jager, G. (2006). Functional MRI studies in human ecstasy and cannabis users. Utrecht: Universiteit
Utrecht.
Jha, P., & Peto, R. (2014). Global effects of smoking, of quitting, and of taxing tobacco. The New
England Journal of Medicine, 370(1), 60–68.
Jones, J. L., Mateus, C. F., Malcolm, R. J., Brady, K. T., & Back, S. E. (2018). Efficacy of ketamine in the
treatment of substance use disorders: A systematic review. Frontiers in Psychiatry, 9, 24 July 2018.
Joossens, L., & Raw, M. (2013). The Tobacco Control Scale 2013 in Europe. Brussels: Association of
European Cancer Leagues.
Joossens, L., & Raw, M. (2017). The Tobacco Control Scale 2016 in Europe. Brussels: Association of
European Cancer Leagues.
Joostensz, T. (2018). Ketamine als middel tegen depressie? Retrieved October 8, 2018, from https://
kennisinzicht.umcg.nl/Paginas/Ketamine-als-middel-tegen-depressie.aspx.
Jouanjus, E., Raymond, V., Lapeyre-Mestre, M., Wolff, V. (2017). What is the Current Knowledge
About the Cardiovascular Risk for Users of Cannabis-Based Products? A Systematic Review. Current
Atherosclerosis Reports, 19(6), 26.
Kalechstein, A. D., De La Garza, R., Mahoney, J. J., Fantegrossi, W. E., & Newton, T. F. (2007). MDMA
use and neurocognition: a meta-analytic review. Psychopharmacology, 189(4), 531–537.
Kalidien, S. N. (2018). Criminaliteit en rechtshandhaving 2017: Ontwikkelingen en samenhangen:
Cahier 2018-19. Den Haag: WODC, CBS, Raad voor de rechtspraak.
Kamal, R. M., Dijkstra, B. A. G., De Weert-van Oene, G. H., Van Duren, J. A. M., & De Jong, C. A. J.
(2017). Psychiatric comorbidity, psychological distress, and quality of life in gamma-hydroxybutyratedependent patients. Journal of Addictive Diseases, 36(1), 72–79.
Kan, A. A., Nugteren-van Lonkhuyzen, J. J., Mulder-Spijkerboer, H. N., Van Velzen, A. G., De Lange,
D. W., Van Riel, A. J. H. P., & De Vries, I. (2018). Acute vergiftigingen bij mens en dier: NVIC
Jaaroverzicht 2017. Utrecht: NVIC.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

510

| JAARBERICHT 2018

Kaner, E. F., Beyer, F. R., Muirhead, C., Campbell, F., Pienaar, E. D., Bertholet, N., … Burnand, B. (2018).
Effectiveness of brief alcohol interventions in primary care populations. The Cochrane Database of
Systematic Reviews, 2, CD004148.
Kantar Public. (2016). NIX18 Deelcampagne Jongeren en roken. Den Haag: Kantar Public.
Kantar Public. (2017). NIX 18 - Legitimatieplicht: Eindrapportage campagne-effectonderzoek. Den
Haag: Kantar Public.
Karamouzian, M., Dohoo, C., Forsting, S., McNeil, R., Kerr, T., & Lysyshyn, M. (2018). Evaluation of
a fentanyl drug checking service for clients of a supervised injection facility, Vancouver, Canada. Harm
Reduction Journal, 15(46).
Karila, L., Megarbane, B., Cottencin, O., & Lejoyeux, M. (2015). Synthetic Cathinones: A New Public
Health Problem. Current Neuropharmacology, 13(1), 12–20.
Keddie, S., Adams, A., Kelso, A. R. C., Turner, B., Schmierer, K., Gnanapavan, S., … Noyce, A. J.
(2018). No laughing matter: subacute degeneration of the spinal cord due to nitrous oxide inhalation.
Journal of Neurology, 265(5), 1089–1095.
Keetman, M., Beuker, R., & Van der Meer, R. (2017). Winterkoudeonderzoek 2016/2017: Rapportage
Den Haag. Den Haag: GGD Haaglanden.
Kelly, J. F., Saitz, R., & Wakeman, S. (2016). Language, Substance Use Disorders, and Policy: The Need
to Reach Consensus on an “Addiction-ary.” Alcoholism Treatment Quarterly, 34(1), 116–123.
Kepper, A., Monshouwer, K., Van Dorsselaer, S., & Vollebergh, W. (2011). Substance use by adolescents
in special education and residential youth care institutions. European Child & Adolescent Psychiatry,
20(6), 311–319.
Kepper, A., Van den Eijnden, R., Monshouwer, K., & Vollebergh, W. (2014). Understanding the
elevated risk of substance use by adolescents in special education and residential youth care: the role of
individual, family and peer factors. European Child & Adolescent Psychiatry, 23(6), 461–472.
Kepper, A., Van Dorsselaer, S., Monshouwer, K., & Vollebergh, W. (2009). Experimenteel en
problematisch genotmiddelengebruik door jongeren in het Speciaal Onderwijs en de Residentiële
Jeugdzorg: Resultaten meting oktober - december 2008. Utrecht: Trimbos-instituut.
Kepper, A., Veen, V., Monshouwer, K., Stevens, G., Drost, W., De Vroome, T., & Vollebergh, W. (2009).
Middelengebruik bij jongens in Justitiële Jeugdinrichtingen: Het gebruik van tabak, alcohol, cannabis
en harddrugs bij jongens met en zonder PIJ-maatregel. Universiteit Utrecht, departement Algemene
Sociale Wetenschappen, in opdracht van Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
(WODC), Ministerie van Justitie. Utrecht: Universiteit Utrecht.
Ketelaars, T., & Croes, E. (2015). Factsheet Effecten van accijns en prijs op het gebruik van
tabaksproducten. Utrecht: Trimbos-instituut.
Kienhuis, A., Mahieu, K., Te Biesebeek, J. D., & Venhuis, B. (2018). RIVM informatiebrochure:
Residuen van gewasbeschermingsmiddelen in cannabis: Extra risico voor de gebruiker? Bilthoven:
RIVM.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

511

| JAARBERICHT 2018

Kleijne, I. (2017). Stijgend aantal vergiftigingen door olie van cannabis. Retrieved from https://www.
medischcontact.nl/nieuws/laatste-nieuws/artikel/stijgend-aantal-vergiftigingen-door-olie-van-cannabis.
htm.
Kleine, I. (2018). Psychische stoornis nu ook grondslag voor Wlz. Medisch Contact, 14(5 april 2018).
Kleinjan, M., Bommelé, J., Verdurmen, J. E., & Van Laar, M. W. (2016). Het bespreken van (stoppen
met) roken door de huisartsen en andere zorgverleners (tandarsten, medisch specialisten en
verloskundigen): factsheet. Utrecht: Trimbos-instituut.
Klomp, A., Den Hollander, B., De Bruin, K., Booij, J., & Reneman, L. (2012). The Effects of Ecstasy
(MDMA) on Brain Serotonin Transporters Are Dependent on Age-of-First Exposure in Recreational
Users and Animals. PLoS ONE, 7(10), e47524.
Knoops, L., Bakker, I., Van Bodegom, R., & Zantkuijl, P. (2015). Tina en slammen: MSM, crystal methgebruik en het injecteren van drugs in een seksuele setting. Amsterdam: Mainline/Soa Aids Nederland.
Koenraadt, R., & Van de Ven, K. (2018). The Internet and lifestyle drugs: an analysis of demographic
characteristics, methods, and motives of online purchasers of illicit lifestyle drugs in the Netherlands.
Drugs: Education, Prevention and Policy, 25(4), 345–355.
Koning, R., & Niesink, R. (2013). Nieuwe Psychoactieve Stoffen (NPS): niets nieuws onder de zon.
Verslaving, 9(1), 47–59.
Koopsen, J., Van Steenbergen, J. E., Richardus, J. H., Prins, M., Op de Coul, E. L. M., Croes, E. A.,
… Veldhuijzen, I. K. (submitted). Chronic hepatitis B and C infections in the Netherlands: estimated
prevalence in high-risk groups and the general population.
Kooyman, J. (2018). Doordeweeks sporten, drugs in het weekend. Retrieved January 5, 2018, from
https://www.nrc.nl/nieuws/2018/01/05/drank-en-drugs-en-groente-en-sport-a1587153.
Korf, D. J., Van Ginkel, P., & Benschop, A. (2010). How to find non-dependent opiate users: A
comparison of sampling methods in a field study of opium and heroin users. International Journal of
Drug Policy, 21(3), 215–221.
KPMG. (2017). Monitor Generalistische Basis GGZ: verslagperiode 2011-2015. Amstelveen: KPMG.
Kraus, L., Leifman, H., & Vicente, J. (2016). ESPAD Report 2015: Results from the European School
Survey Project on Alcohol and Other Drugs. Luxembourg: Publications Office of the European Union.
Kromhout, M., Kornalijnslijper, N., & De Klerk, M. (2018). Veranderde zorg en ondersteuning voor
mensen met een beperking: Landelijke evaluatie van de Hervorming Langdurige Zorg. Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau.
Kruisbergen, E. W., Van de Bunt, H. G., & Kleemans, E. R. (2017). Georganiseerde criminaliteit in
Nederland: Vierde rapportage op grond van de Monitor Georganiseerde Criminaliteit. Meppel: Boom
Lemma.
Kruiter, J., Schilder, J., & Van Teunenbroek, M. (2018). Alles is gezondheid... in beeld:
monitorrapportage 2017. Utrecht: Sardes.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

512

| JAARBERICHT 2018

Kruithof, K., Aldridge, J., Décary-Hétu, D., Sim, M., Dusjo, E., & Hoorens, S. (2016). Internet-facilitated
drugs trade: an analysis of the size, scope and the role of the Netherlands. Santa Monica: RAND
Corporation.
Kruize, A., & Bieleman, B. (2013). Monitor dakloosheid en chronische verslavingsproblematiek Twente
2013: Metingen 2007 - 2012. Groningen: Intraval.
Kruize, A., & Bieleman, B. (2014). Monitor dakloosheid en chronische verslavingsproblematiek
Enschede 2014: Metingen 2008-2013. Groningen: Intraval.
Kruize, A., & Bieleman, B. (2015). Onderzoek kopen tabak door jongeren: meting 2014. GroningenRotterdam: Intraval.
Kruize, A., & Bieleman, B. (2016). Monitor kopen tabak door jongeren: meting 2016. GroningenRotterdam: Intraval.
Kruize, A., Mennes, R., & Bieleman, B. (2018). Inventarisatie alcoholmarketing. Groningen-Rotterdam:
Breuer-Intraval.
Kruize, A., Schelleman-Offermans, K., & Bieleman, B. (2017). Kopen en verkrijgen van tabak door
jongeren 2014/2015 en 2016. Groningen/Nijmegen: Intraval/Nuchter.
Kruize, P., & Gruter, P. (2014). Drugsdelicten beschouwd: over aard & omvang van Opiumwetfeiten in
2012 geregistreerd bij politie en Koninklijke Marechaussee. Den Haag: WODC.
Kudlacek, O., Hofmaier, T., Luf, A., Mayer, F. P., Stockner, T., Nagy, C., … Sitte, H. H. (2017). Cocaine
adulteration. Journal of Chemical Neuroanatomy, 83–84, 75–81.
Kuepper, R., Van Winkel R., Henquet, C. (2013). Cannabis als risicofactor voor psychose: een update.
Tijdschrift voor Psychiatrie, 55(11), 867-872.
Kuipers, M. A., Monshouwer, K., Van Laar, M. W., & Kunst, A. E. (2015). Tobacco Control and
Socioeconomic Inequalities in Adolescent Smoking in Europe. American Journal of Preventive
Medicine, 49(5), e64–e72.
Kunst, L. E., & Gebhardt, W. A. (2018). Prevalence and Psychosocial Correlates of Party-Drug Use
and Associated Problems among University Students in the Netherlands. Substance Use and Misuse,
53(12), 2077–2088.
Kuypers, K. P. C., Theunissen, E. L., Van Wel, J.H.P., De Sousa Fernandes Perna, E.B., Linssen, A., …
Ramaekers, J. G. (2016). Verbal Memory Impairment in Polydrug Ecstasy users: A Clinical Perspective.
PLoS ONE, 11(2), 1–15.
Kuypers, K. P. C., Verkes, R. J., Van den Brink, W., Van Amsterdam, J. G. C., & Ramaekers, J. G. (2018).
Intoxicated aggression: Do alcohol and stimulants cause dose-related aggression? A review. European
Neuropsychopharmacology, June 22.
Kypri, K., & McCambridge, J. (2018). Alcohol must be recognised as a drug. BMJ (Clinical Research
Ed.), 362, k3944.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

513

| JAARBERICHT 2018

Lader, M. (2014). Benzodiazepine harm: how can it be reduced? British Journal of Clinical
Pharmacology, 77(2), 295–301.
Lameijer, M. A., Wijers, L., Croes, E., De Ruiter, N., & Valkenberg, H. (2018). Monitor Drugsincidenten:
Factsheet 2017. Utrecht: Trimbos-instituut.
Landelijk Bureau BIBOB. (2018). Jaarverslag 2017. Den Haag: Ministerie van Justitie en Veiligheid.
Lanting, C. I., Van Wouwe, J. P., Van Dommelen, P., Van der Pal-De Bruin, K. M., De Josselin De Jong,
S., & Van Laar, M. (2015). Alcoholgebruik tijdens zwangerschap en borstvoeding. Leiden/Utrecht:
TNO/Trimbos-instituut.
Lee, N. K., & Rawson, R. A. (2008). A systematic review of cognitive and behavioural therapies for
methamphetamine dependence. Drug and Alcohol Review, 27(3), 309–317.
Lee, S. S., Humphreys, K. L., Flory, K., Liu, R., & Glass, K. (2011). Prospective association of childhood
attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD) and substance use and abuse/dependence: a metaanalytic review. Clinical Psychology Review, 31(3), 328–341.
Leemrijse, C. J., Bongers, M., Nielen, M., & Devillé, W. (2010). Hepatits C in penitentiaire inrichtingen:
Een onderzoek naar prevalentie. Utrecht: Nivel.
Leslie, E. M., Smirnov, A., Cherney, A., Wells, H., Legosz, M., Kemp, R., & Najman, J. M. (2018).
Predictors of Aggressive Behavior While under the Influence of Illicit Drugs among Young Adult
Methamphetamine Users. Substance Use & Misuse, 53(14), 2439–2443.
Leufkens, T. R. M., Ramaekers, J. G., De Weerd, A. W., Riedel, W. J., & Vermeeren, A. (2014). Residual
effects of zopiclone 7.5 mg on highway driving performance in insomnia patients and healthy controls:
a placebo controlled crossover study. Psychopharmacology, 231(14), 2785–2798.
Leung, K. S., & Cottler, L. B. (2008). Ecstasy and other club drugs: a review of recent epidemiologic
studies. Current Opinion in Psychiatry, 21, 234–241.
Leung, L. T., Ho, S. Y., Wang, M. P., & Lam, T. H. (2018). Secondhand smoke from multiple sources,
thirdhand smoke and respiratory symptoms in Hong Kong adolescents. Nicotine and Tobacco Research,
20(2), 192–198.
Linckens, P., Valstar, P., & Van Gemmert, N. (2016). DJI in getal 2011-2015. Den Haag: Ministerie van
Veiligheid en Justitie.
Lindenburg, C. E., Lambers, F. A., Urbanus, A. T., Schinkel, J., Jansen, P. L., Krol, A., … Weegink, C.
J. (2011). Hepatitis C testing and treatment among active drug users in Amsterdam: results from the
DUTCH-C project. European Journal of Gastroenterology and Hepatology, 23(1), 23–31.
Linsen, F., Koning, R. P. J., Van Laar, M. W., Niesink, R. J. M., Koeter, M. W., & Brunt, T. M. (2015).
4-Fluoroamphetamine in the Netherlands: more than a one-night stand. Addiction, 110(7), 1138–
1143.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

514

| JAARBERICHT 2018

Litjens, R. P. W., Brunt, T. M., Alderliefste, G.-J., & Westerink, R. H. S. (2014). Hallucinogen persisting
perception disorder and the serotonergic system: A comprehensive review including new MDMArelated clinical cases. European Neuropsychopharmacology, 24(8), 1309–1323.
Liu, J., & Wang, L. (2015). Baclofen for alcohol withdrawal. Cochrane Database of Systematic Reviews,
CD008502.
Loi, B., Corkery, J. M., Claridge, H., Goodair, C., Chiappini, S., Clemente, C. G., & Schifano,
F. (2015). Deaths of individuals aged 16-24 years in the UK after using mephedrone. Human
Psychopharmacology, 30(4), 225–232.
Louwen, F., Van Veen, M., & Versluys, K. (2016). Beleidsverkenning Kennisniveau schadelijkheid van
alcohol. Dongen/Den Haag: GfK/Rijksoverheid.
Löve, A. S. C., Baz-Lomba, J. A., Reid, M. J., Kankaanpää, A., Gunnar, T., Dam, M., … Thomas, K.
V. (2018). Analysis of stimulant drugs in the wastewater of five Nordic capitals. Science of the Total
Environment, 627, 1039–1047.
Luijk, S., Nabben, T., Korf, D. J., Van Bakkum, F., Krouwel, J., & Noijen, J. (2018). Antenne Gooi en
Vechtstreek 2017: Het gebruik van alcohol, tabak en drugs onder jongeren en jongvolwassenen in de
regio. Amsterdam: Bonger Instituut voor Criminologie.
Lusthof, K. J., Oosting, R., Maes, A., Verschraagen, M., Dijkhuizen, A., & Sprong, A. G. A. (2011). A
case of extreme agitation and death after the use of mephedrone in The Netherlands. Forensic Science
International, 206, e93–e95.
Ma, K., Baloch, Z., He, T. T., & Xia, X. (2017). Alcohol Consumption and Gastric Cancer Risk: A MetaAnalysis. Medical Science Monitor, 23, 238–246.
Macfarlane, V., & Christie, G. (2015). Synthetic cannabinoid withdrawal: A new demand on
detoxification services. Drug and Alcohol Review, 34(2), 147–153.
Mainline. (2017). MSM chems online monitor 2016-2017. Amsterdam: Mainline.
Malmberg, M., Overbeek, G., Monshouwer, K., Lammers, J., Vollebergh, W. A. M., & Engels, R. C. M.
E. (2010). Substance use risk profiles and associations with early substance use in adolescence. Journal
of Behavioral Medicine, 33(6), 474–485.
Mandos, E., & Dujardin, M. (2017). Daklozenenquête Rotterdam 2016-2017. Rotterdam: Gemeente
Rotterdam.
Manthey, L., Lohbeck, M., Giltay, E. J., Van Veena, T., Zitman, F. G., & Penninx, B. W. J. H. (2012).
Correlates of benzodiazepine dependence in the Netherlands Study of Depression and Anxiety.
Addiction, 107(12), 2173–2182.
Manthey, L., Van Veen, T., Giltay, E. J., Stoop, J. E., Knuistingh Neven, A., Penninx, B. W. J. H., &
Zitman, F. G. (2011). Correlates of (inappropriate) benzodiazepine use: the Netherlands Study of
Depression and Anxiety (NESDA). British Journal of Clinical Pharmacology, 71(2), 263–272.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

515

| JAARBERICHT 2018

Marin, A. C., Kelly, B. C., & Parsons, J. T. (2017). The Other Side of the Story: Knowledge Transfer and
Advice-Giving in a Drug Subculture. Deviant Behavior, 38(5), 514–532.
McCabe, S. E., West, B. T., Teter, C. J., & Boyd, C. J. (2014). Trends in medical use, diversion, and
nonmedical use of prescription medications among college students from 2003 to 2013: Connecting
the dots. Addictive Behaviors, 39(7), 1176–1182.
McCrabb, S., Baker, A. L., Attia, J., Skelton, E., Twyman, L., Palazzi, K., … Bonevski, B. (2018).
Internet-Based Programs Incorporating Behavior Change Techniques Are Associated With Increased
Smoking Cessation in the General Population: A Systematic Review and Meta-analysis. Annals of
Behavioral Medicine.
McGowan, C. R., Harris, M., Platt, L., Hope, V., & Rhodes, T. (2018). Fentanyl self-testing outside
supervised injection settings to prevent opioid overdose : Do we know enough to promote it?
International Journal of Drug Policy, 58, 31–36.
McKetin, R. (2018). Methamphetamine psychosis: insights from the past. Addiction, 113(8), 1522–
1527.
McKetin, R., Copeland, J., Norberg, M. M., Bruno, R., Hides, L., & Khawar, L. (2014). The effect of the
ecstasy “come-down” on the diagnosis of ecstasy dependence. Drug and Alcohol Dependence, 139,
26–32.
McKnight, C., & Des Jarlais, D. C. (2018). Being “hooked up” during a sharp increase in the availability
of illicitly manufactured fentanyl: Adaptations of drug using practices among people who use drugs
(PWUD) in New York City. International Journal of Drug Policy, 60, 82–88.
Medisch Contact. (2015). Douane onderschept illegale medicijnen. Retrieved from https://www.
medischcontact.nl/nieuws/laatste-nieuws/artikel/douane-onderschept-illegale-medicijnen.htm.
Meesters, M. (2015). Het failliet van het gedogen. Op weg naar de cannabiswet. Den Haag: VNG.
Meier, M.H., Caspi, A., Ambler, A., Harrington, H., Houts, R., Keefe, R.S., McDonald, K., Ward, A.,
Poulton, R., Moffitt, T.E. (2012). Persistent cannabis users show neuropsychological decline from
childhood to midlife. PNAS USA, 109(40), E2657-E2664.
Meier, P. S., Holmes, J., Angus, C., Ally, A. K., Meng, Y., & Brennan, A. (2016). Estimated Effects of
Different Alcohol Taxation and Price Policies on Health Inequalities: A Mathematical Modelling Study.
PLoS Med, 13(2), e1001963.
Meijer, E. (2017). This is [not] who I am : understanding identity in continued smoking and smoking
cessation. Leiden: Universiteit Leiden.
Mennes, R., Snippe, J., Sijtstra, M., & Bieleman, B. (2016a). Lokaal gezien: verdiepingsstudie monitor
ontwikkelingen coffeeshopbeleid meting 2015/16. Groningen-Rotterdam: Intraval.
Mennes, R., Snippe, J., Sijtstra, M., & Bieleman, B. (2016b). Monitor ontwikkelingen coffeeshopbeleid:
meting 2015. Groningen-Rotterdam: Intraval.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

516

| JAARBERICHT 2018

Mennes, R., Snippe, J., Sijtstra, M., & Bieleman, B. (2017a). Lokaal bekeken: verdiepingsstudie monitor
ontwikkelingen coffeeshopbeleid meting 2016/17. Groningen-Rotterdam: Intraval.
Mennes, R., Snippe, J., Sijtstra, M., & Bieleman, B. (2017b). Monitor ontwikkelingen coffeeshopbeleid:
meting 2016. Groningen- Rotterdam: Intraval.
Meruelo, A. D., Castro, N., Cota, C. I., & Tapert, S. F. (2017). Cannabis and alcohol use, and the
developing brain. Behavioural Brain Research, 325(Pt A), 44–50.
Mills, B., Yepes, A., & Nugent, K. (2015). Synthetic Cannabinoids. The American Journal of the
Medical Sciences, 350(1), 59–62.
Ministerie van Justitie en Veiligheid. (2014). Veiligheidsagenda 2015-2018. Den Haag: Ministerie van
Veiligheid en Justitie.
Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport. (2018). Preventie houdt je gezonder: Verslag van
rondetafelgesprekken ter voorbereiding. Den Haag: Ministerie van VWS.
Möhle, M., Van der Pol, P., Van Goor, M., & Goossens, F. (2018). Strategische Verkenning
Cannabispreventie: Denkrichtingen om (problematisch) cannabisgebruik door jongeren te voorkomen.
Utrecht: Trimbos-instituut.
Mol, T., Wisselink, J., Kuijpers, W., & Dijkstra, B. (2014). GHB: recidive op eenzame hoogte. Verslaving,
10(3), 69–79.
Monshouwer, K., Blankers, M., Van der Meer, R., & Van Laar, M. W. (2017). Factsheet Roken en
depressie. Utrecht: Trimbos-instituut.
Monshouwer, K., Van der Pol, P., Drost, Y. C., & Van Laar, M. W. (2016). Het Grote Uitgaansonderzoek
2016: Uitgaanspatronen, middelengebruik en preventieve maatregelen onder uitgaande jongeren en
jongvolwassenen. Utrecht: Trimbos-instituut.
Monshouwer, K., Van Dorsselaer, S., & Van der Pol, P. (2018). Factsheet riskant cannabisgebruik in
Nederland. Utrecht: Trimbos-instituut.
Monshouwer, K., Van Dorsselaer, S., Verdurmen, J. E., Bogt, T. Ter, De Graaf, R., & Vollebergh, W.
(2006). Cannabis use and mental health in secondary school children. Findings from a Dutch survey.
The British Journal of Psychiatry : The Journal of Mental Science, 188, 148–153.
Monwell, B., Bülow, P., & Gerdner, A. (2016). Type of opioid dependence among patients seeking
opioid substitution treatment: are there differences in background and severity of problems? Substance
Abuse Treatment, Prevention, and Policy, 11, 23.
Morgan, C. J. A., & Curran, H. V. (2006). Acute and chronic effects of ketamine upon human memory:
A review. Psychopharmacology, 188(4), 408–424.
Morren, M., & Willems, R. (2015). Gezondheidsenquête 2014: een analyse van de methodebreuk.
Heerlen: CBS.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

517

| JAARBERICHT 2018

Mouhamed, Y., Vishnyakov, A., Qorri, B., Sambi, M., Frank, S. S., Nowierski, C., … Szewczuk,
M. R. (2018). Therapeutic potential of medicinal marijuana: an educational primer for health care
professionals. Drug, Healthcare and Patient Safety, 10, 45–66.
Mounteney, J., Giraudon, I., Denissov, G., & Griffiths, P. (2015). Fentanyls: Are we missing the signs?
Highly potent and on the rise in Europe. International Journal of Drug Policy, 26(7), 626–631.
Muetzelfeldt, L., Kamboj, S. K., Rees, H., Taylor, J., Morgan, C. J. A., & Curran, H. V. (2008). Journey
through the K-hole: Phenomenological aspects of ketamine use. Drug and Alcohol Dependence, 95(3),
219–229.
Muñoz-Vahos, C. H., Herrera-Uribe, S., Arbeláez-Cortés, Á., Jaramillo-Arroyave, D., González-Naranjo,
L. A., Vásquez-Duque, G., … Vanegas-García, A. L. (2018). Clinical Profile of Levamisole-Adulterated
Cocaine-Induced Vasculitis/Vasculopathy: A 30-Case Series. Journal of Clinical Rheumatology.
Myers, F. A., Bluth, M. H., & Cheung, W. W. (2016). Ketamine: A Cause of Urinary Tract Dysfunction.
Clinics in Laboratory Medicine, 36(4), 721–744.
Nabben, T., & Korf, D. J. (2016a). Drugs in rurale gebieden: GHB-gebruik en -handel op het
Nederlandse platteland. Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit, 6(2), 59–78.
Nabben, T., & Korf, D. J. (2016b). Politie en GHB-problematiek op het platteland. Apeldoorn: Politie &
Wetenschap.
Nabben, T., Benschop, A., & Korf, D. J. (2010). Antenne 2009: Trends in alcohol, tabak en drugs bij
jonge Amsterdammers. Amsterdam: Rozenberg Publishers.
Nabben, T., Benschop, A., & Korf, D. J. (2012). Antenne 2011: Trends in alcohol, tabak en drugs bij
jonge Amsterdammers. Amsterdam: Rozenberg Publishers.
Nabben, T., Benschop, A., & Korf, D. J. (2014). Antenne 2013: Trends in alcohol, tabak en drugs bij
jonge Amsterdammers. Amsterdam: Rozenberg Publishers.
Nabben, T., Benschop, A., & Korf, D. J. (2016). Antenne 2015: Trends in alcohol, tabak en drugs bij
jonge Amsterdammers. Amsterdam: Rozenberg Publishers.
Nabben, T., Luijk, S. J., & Korf, D. J. (2018). Antenne 2017: Trends in alcohol, tabak en drugs bij jonge
Amsterdammers. Amsterdam: Rozenberg Publishers.
Nabben, T., Luijk, S. J., Benschop, A., & Korf, D. J. (2017). Antenne 2016: Trends in alcohol, tabak en
drugs bij jonge Amsterdammers. Amsterdam: Rozenberg Publishers.
Nabben, T., Van der Pol, P., & Korf, D. J. (2017). Roes met een luchtje. Amsterdam: Rozenberg
Publishers.
Nabben, T., Wouters, M., Benschop, A., & Korf, D. J. (2015). Coffeeshops, toerisme, overlast en
illegale verkoop van softdrugs, 2014: verdiepende studie in vijf gemeenten. Amsterdam: Rozenberg
Publishers.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

518

| JAARBERICHT 2018

National Academies of Sciences. (2017). The health effects of cannabis and cannabinoids: the current
state of evidence and recommendations for research. Washington: National Academies of Sciences.
National Institute on Drug Abuse. (2018). Overdose Death Rates: Revised August 2018. Retrieved
November 21, 2018, from https://www.drugabuse.gov/related-topics/trends-statistics/overdosedeath-rates.
Nederlands Forensisch Instituut. (2017). Wettelijke limieten vastgesteld voor drugsgebruik in verkeer:
Nieuwsbericht 30-06-2017 16:03. Den Haag: NFI.
Nederlands Huisartsen Genootschap (2018). NHG-Standpunt Cannabis. Utrecht: Nederlands Huisartsen
Genootschap.
Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg. (2018). Kleine toename recepten
oxycodon en morfine op huisartsenpost. Retrieved from https://www.nivel.nl/nl/nieuws/kleinetoename-recepten-oxycodon-en-morfine-op-huisartsenpost.
Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie. (2015). ADHD bij volwassenen. Utrecht: Nederlandse
Vereniging voor Psychiatrie.
Nederlandse Vereniging voor Slaap-en Waakproblemen. (2014). Slaapgewoontes in Nederland:
Persmap Nationale Slaapweek 10-15 maart 2014. Leiden: NSWO.
Nederlandse Vereniging voor Slaap-en Waakproblemen. (2015). Slaap en verkeesveiligheid in
Nederland: Persmap Nationale Slaapweek 16-21 maart 2015. Leiden: NSWO.
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA). (2017). Leeftijdsgrens tabak: Inspectieresultaten
2016.
Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA). (2017). Specifiek interventiebeleid Tabak en
rookwaren. Utrecht: NVWA.
Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA). (2018a). Leeftijdsgrens tabak: Inspectieresultaten
2017. Utrecht: NVWA.
Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA). (2018b). Rookverbod Inspectieresultaten 2017.
Utrecht: NVWA.
Nederlandse Zorgautoriteit. (2016). Marktscan Forensische zorg 2015. Utrecht: Nederlandse
Zorgautoriteit.
Nelemans, S. A., Hale III, W. W., Raaijmakers, Q. A., Branje, S. J., van Lier, P. A., & Meeus, W. H.
(2015). Longitudinal associations between social anxiety symptoms and cannabis use throughout
adolescence: the role of peer involvement. European Child and Adolescent Psychiatry, Aug 8 Epub.
Nelson, J. P., & McNall, A. D. (2016). Alcohol prices, taxes, and alcohol-related harms: A critical review
of natural experiments in alcohol policy for nine countries. Health Policy, 120(3), 264–272.
Németh, Z., Kun, B., & Demetrovics, Z. (2010). The involvement of gamma-hydroxybutyrate in
reported sexual assaults: a systematic review. Journal of Psychopharmacology, 24(9), 1281–1287.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

519

| JAARBERICHT 2018

Nia, A. B., Medrano, B., Perkel, C., Galynker, I., & Hurd, Y. L. (2016). Psychiatric comorbidity associated
with synthetic cannabinoid use compared to cannabis. Journal of Psychopharmacology, 30(12), 1321–
1330.
Niesink, R. J. M. (2018). Opium, morfine en de farmacologie en toxicologie van fentanyl. Verslaving,
14(1), 79–85.
Niesink, R. J. M., Planije, M. P., Rigter, S., Hoek, J., & Mostert, L. (2001). THC-concentraties in wiet,
nederwiet en hasj in Nederlandse coffeeshops (2000-2001). Utrecht: Trimbos-instituut.
Niesink, R. J. M., Vogels, B., Koning, R., Vreeker, A., Wijers, L., Vrolijk, R., … Van Laar, M. W. (2016).
Acute effecten van ecstasy: Een overzicht van de literatuur. Utrecht: Trimbos-instituut.
Niesink, R., & Van Laar, M. (2010). Cannabis en verslaving: feiten en misverstanden. Verslaving, 6(4),
84–96.
Nijkamp, L., & Lemmers, L. (2018). Bezieling en bereikbaarheid: De aanpak van drugsproblematiek en
GHB-problematiek in het bijzonder in de gemeente Twenterand. Utrecht: Trimbos-instituut.
Nijkamp, L., & Van Leeuwen, L. (2017). Alcoholreclame en restrictieve maatregelen: Een quickscan
van wetenschappelijke literatuur en wet- en regelgeving in Nederland en Europa. Utrecht: Trimbosinstituut.
Nissen, S. E. (2006). ADHD Drugs and Cardiovascular Risk. New England Journal of Medicine,
354(14), 1445–1448.
Nordt, C., Wiessing, L., Kuijpers, W., Wisselink, J., Espelt, A., Brugal, M. T., … Herdener, M. (2018).
Long-Term Opioid Agonist Treatment Participation after First Treatment Entry is Similar across 4
European Regions but Lower in Non-Nationals. European Addiction Research, 24(4), 173–183.
Nugent, S. M., Morasco, B. J., O’Neil, M. E., Freeman, M., Low, A., Kondo, K., … Kansagara, D.
(2017). The Effects of Cannabis Among Adults With Chronic Pain and an Overview of General Harms:
A Systematic Review. Annals of Internal Medicine, 167(5), 319–331.
Nugteren-van Lonkhuyzen, J. J., Van Riel, A. J. H. P., Brunt, T. M., & Hondebrink, L. (2015).
Pharmacokinetics, pharmacodynamics and toxicology of new psychoactive substances (NPS): 2C-B,
4-fluoroamphetamine and benzofurans. Drug and Alcohol Dependence, 157, 18–27.
NVWA. (2018). Project kermissen 2017. Utrecht: NVWA.
Oberg, M., Jaakkola, M. S., Woodward, A., Peruga, A., & Pruss-Ustun, A. (2011). Worldwide burden
of disease from exposure to second-hand smoke: a retrospective analysis of data from 192 countries.
The Lancet, 377(9760), 139–146.
Office for National Statistics. (2016). Deaths related to drug poisoning involving specific substances,
England and Wales, deaths registered in 2016. Newport: ONS.
Onderzoeksraad voor veiligheid. (2018). Omgevingsveiligheid voor hennepkwekerijen: Onderzoek
naar de fysieke veiligheidsrisico’s voor omwonenden van bedrijfsmatig opgezette hennepkwekerijen.
Den Haag: Onderzoeksraad voor veiligheid.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

520

| JAARBERICHT 2018

Oostveen, R., Van der Galien, O. P., Smeets, H. M., Hollinga, H. P., & Bosmans, J. E. (2015).
Effectiveness of pharmacotherapy in behavioural therapeutic smoking cessation programmes. European
Journal of Public Health, 25(2), 204–209.
Openbaar Ministerie, & Nationale Politie. (2016). Rapportage aanpak georganiseerde ondermijnende
criminaliteit 2015. Den Haag: Openbaar Ministerie.
Openbaar Ministerie, & Nationale Politie. (2017). Verantwoording aanpak ondermijnende criminaliteit
2016. Den Haag: Openbaar Ministerie.
Ormel, J., Oerlemans, A. M., Raven, D., Laceulle, O. M., Hartman, C. A., Veenstra, R., … Oldehinkel,
A. J. (2017). Functional outcomes of child and adolescent mental disorders. Current disorder most
important but psychiatric history matters as well. Psychological Medicine, 47(7), 1271–1282.
Ormel, J., Raven, D., Van Oort, F., Hartman, C. A., Reijneveld, S. A., Veenstra, R., … Oldehinkel, A.
J. (2015). Mental health in Dutch adolescents: a TRAILS report on prevalence, severity, age of onset,
continuity and co-morbidity of DSM disorders. Psychological Medicine, 45(2), 345–360.
Ort, C., Bijlsma, L., Castiglioni, S., Covaci, A., De Voogt, P., Emke, E., … Kasprzyk-Hordern, B. (2018).
Wastewater Analysis for Community-Wide Drugs Use Assessment. Handbook of Experimental
Pharmacology.
Ort, C., Van Nuijs, A. L., Berset, J. D., Bijlsma, L., Castiglioni, S., Covaci, A., … Thomas, K. V. (2014).
Spatial differences and temporal changes in illicit drug use in Europe quantified by wastewater analysis.
Addiction, 109(8), 1338–1352.
Oteo Pérez, A., Benschop, A., Blanken, P., & Korf, D. J. (2015). Criminal Involvement and Crime
Specialization Among Crack Users in the Netherlands. European Addiction Research, 21(2), 53–62.
Oteo Pérez, A., Cruyff, M. J. L. F., Benschop, A., & Korf, D. J. (2013). Estimating the prevalence of
crack dependence using capture-recapture with institutional and field data: A three-city study in the
Netherlands. Substance Use and Misuse, 48(1–2), 173–180.
Otte, R. A., Verbrugge, C. A. G., & Dijkstra, B. A. G. (2016). Aanbevelingen voor ketenzorg bij GHBgerelateerde problemen. Nijmegen: NISPA.
Oudejans, S., & Spits, M. (2013). Investeren in verslavingspreventie: beschrijving van Nederlandse
programma’s voor jeugd en jongeren. Amersfoort: Stichting Resultaten Scoren/Mark Bench.
Ouwehand, A. W., Kuijpers, W. G. T., Wisselink, D. J., & Van Delden, E. B. (2007). Kerncijfers
Verslavingszorg 2006: Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem (LADIS). Houten: IVZ.
Paling, E., & Schellekens, A. (2017). Ontgiften van benzodiazepines door middel van flumazenil.
Nijmegen: NISPA.
Paling, E., Dijkstra, B., De jong, C., & Schellekens, A. (2015). Prevalentie en behandeling van
benzodiazepineverslaving. Tijdschrift voor Gedragstherapie en Cognitieve Therapie, 48(2), 185–198.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

521

| JAARBERICHT 2018

Papanti, D., Schifano, F., Botteon, G., Bertossi, F., Mannix, J., Vidoni, D., … Bonavigo, T. (2013).
“Spiceophrenia”: a systematic overview of “spice”-related psychopathological issues and a case report.
Human Psychopharmacology, 28(4), 379–389.
Papaseit, E., Torrens, M., Pérez-Mañá, C., Muga, R., & Farré, M. (2018). Key interindividual
determinants in MDMA pharmacodynamics. Expert Opinion on Drug Metabolism & Toxicology, 14(2),
183–195.
Park, J. N., Weir, B. W., Allen, S. T., Chaulk, P., & Sherman, S. G. (2018). Fentanyl-contaminated drugs
and non-fatal overdose among people who inject drugs in Baltimore, MD. Harm Reduction Journal, 15.
Parrott, A. C. (2012). MDMA and temperature: A review of the thermal effects of “Ecstasy” in
humans. Drug and Alcohol Dependence, 121(1–2), 1–9.
Parrott, A. C. (2013). Human psychobiology of MDMA or ‘Ecstasy’: an overview of 25 years of
empirical research. Human Psychopharmacology Clinical and Experimental, 28, 289–307.
Patel, M. M., Belson, M. G., Wright, D., Lu, H., Heninger, M., & Miller, M. A. (2005).
Methylenedioxymethamphetamine (ecstasy)-related myocardial hypertrophy: An autopsy study.
Resuscitation, 66(2), 197–202.
Peacock, A., Leung, J., Larney, S., Colledge, S., Hickman, M., Rehm, J., … Degenhardt, L. (2018).
Global statistics on alcohol, tobacco and illicit drug use: 2017 status report. Addiction, 113(10), 1905–
1926.
Peelen, M. J., Sheikh, A., Kok, M., Hajenius, P., Zimmermann, L. J., Kramer, B. W., … Been, J. V. (2016).
Tobacco control policies and perinatal health: a national quasi-experimental study. Scientific Reports,
6(23907).
Perlman, D. C., & Jordan, A. E. (2017). To neither target, capture, surveille, nor wage war: On-going
need for attention to metaphor theory in care and prevention for people who use drugs. Journal of
Addictive Diseases, 36(1), 1–4.
Peters, R. J. G. (2007). Nieuwe wetenschappelijke argumenten voor het verder terugdringen van
tabaksgebruik, ook in horecagelegenheden. Nederlands Tijdschrift Voor Geneeskunde, 151(3), 167–
168.
Petit, G., Kornreich, C., Dan, B., Verbanck, P., & Campanella, S. (2014). Electrophysiological correlates
of alcohol- and non-alcohol-related stimuli processing in binge drinkers: a follow-up study. J
Psychopharmacology, 28(11), 1041–1052.
Pierce, M., Millar, T., Robertson, J. R., & Bird, S. M. (2018). Ageing opioid users’ increased risk of
methadone-specific death in the UK. International Journal of Drug Policy, 55, 121–127.
Pingault, J. B., Cote, S. M., Galera, C., Genolini, C., Falissard, B., Vitaro, F., & Tremblay, R. E. (2013).
Childhood trajectories of inattention, hyperactivity and oppositional behaviors and prediction of
substance abuse/dependence: a 15-year longitudinal population-based study. Mol.Psychiatry, 18(7),
806–812.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

522

| JAARBERICHT 2018

Pleumeekers, B. (2015). Benzodiazepinen geven meer kans op Alzheimer. Huisarts en Wetenschap,
58(1), 4.
Prince-van Leeuwen, A., Creemers, H. E., Verhulst, F. C., Vollebergh, W. A. M., Ormel, J., Van Oort, F.,
& Huizink, A. C. (2014). Legal substance use and the development of a DSM-IV cannabis use disorder
during adolescence: the TRAILS study. Addiction, 109(2), 303–311.
Programmabureau Alles is Gezondheid. (2017). 3 jaar Alles is Gezondheid. Amersfoort: AiG.
Power, R.A., Verweij, K.J., Zuhair, M., Montgomery, G.W., Henders, A.K., Heath, A.C. et al. (2014).
Genetic predisposition to schizophrenia associated with increased use of cannabis. Molecular
Psychiatry, 19(11), 1201-1204.
Pulvers, K., Ridenour, C., Woodcock, A., Savin, M. J., Holguin, G., Hamill, S., & Romero, D. R. (2018).
Marijuana use among adolescent multiple tobacco product users and unique risks of dual tobacco and
marijuana use. Drug and Alcohol Dependence, 189, 80–89.
Raad van de Europese Unie. (2017). Voorstel voor een verordening van het Europees Parlement
en de Raad tot wijziging van Verordening (EG) nr. 1920/2006, wat betreft de uitwisseling van
informatie, het systeem voor vroegtijdige waarschuwing en de risicobeoordelingsprocedure inzake
nieuwe psychoactieve stoffen. Retrieved from https://eurlex.europa.eu/legalcontent/NL/TXT/
PDF/?uri=CONSIL:ST_9566_2017_INIT&from=EN.
Ramaekers, J. G., Verkes, R. J., Van Amsterdam, J. G. C., Van den Brink, W., Goudriaan, A. E., Kuypers,
K. P. C., … Schellekens, A. F. A. (2016). Middelengebruik en geweld: Een literatuurstudie naar de
relatie tussen alcohol, drugs en geweld. Maastricht/NijmegenAmsterdam: UM/Radboud UMC/AMC.
Raposo Pereira, F., McMaster, M. T. B., Polderman, N., De Vries, Y. D. A. T., Van den Brink, W., & Van
Wingen, G. A. (2018). Adverse effects of GHB-induced coma on long-term memory and related brain
function. Drug and Alcohol Dependence, 190, 29–36.
Ravera, S., Van Rein, N., De Gier, J. J., & De Jong-van den Berg, L. T. W. (2011). Road traffic accidents
and psychotropic medication use in the Netherlands: A case-control study. British Journal of Clinical
Pharmacology, 72(3), 505–513.
Reep-Van den Bergh, C. M. M., Harteloos, P. P. M., & Croes, E. A. (2017). Doodsoorzaak nr. 1 bij jonge
Nederlanders: de sigaret. Nederlandse Tijdschrift Voor Geneeskunde, 161, D1991(1).
Reeve, E., Shakib, S., Hendrix, I., Roberts, M. S., & Wiese, M. D. (2014). Review of deprescribing
processes and development of an evidence-based, patient-centred deprescribing process. British
Journal of Clinical Pharmacology, 78(4), 738–747.
Rehm, J., Gmel Sr., G. E., Gmel, G., Hasan, O. S. M., Imtiaz, S., Popova, S., … Shuper, P. A. (2017).
The relationship between different dimensions of alcohol use and the burden of disease - an update.
Addiction, 112(6), 968–1001.
Reuter, P., & Pardo, B. (2017a). Can new psychoactive substances be regulated effectively? An
assessment of the British Psychoactive Substances Bill. Addiction, 112(1), 25–31.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

523

| JAARBERICHT 2018

Reuter, P., & Pardo, B. (2017b). New psychoactive substances: Are there any good options for
regulating new psychoactive substances? International Journal of Drug Policy, 40, 117–122.
Riaz, M., Lewis, S., Naughton, F., & Ussher, M. (2018). Predictors of smoking cessation during
pregnancy: a systematic review and meta-analysis. Addiction, 113(4), 610–622.
Ricaurte, G. A., & McCann, U. D. (2005). Recognition and management of complications of new
recreational drug use. Lancet, 365(9477), 2137–2145.
Rice, V. H., Heath, L., Livingstone-Banks, J., & Hartmann-Boyce, J. (2017). Nursing interventions for
smoking cessation. The Cochrane Database of Systematic Reviews.
Richards, J. R., Albertson, T. E., Derlet, R. W., Lange, R. A., Olson, K. R., & Horowitz, B. Z. (2015).
Treatment of toxicity from amphetamines, related derivatives, and analogues: A systematic clinical
review. Drug and Alcohol Dependence, 150, 1–13.
RIEC-LIEC. (2017). Jaarverslag 2016: Resultaten en inzichten op aanpak ondermijning. Den Haag:
LIEC.
RIEC-LIEC. (2018). Jaarverslag 2017. Den Haag: LIEC.
Rietjens, S. J., Hondebrink, L., Westerink, R. H., & Meulenbelt, J. (2012). Pharmacokinetics and
pharmacodynamics of 3,4-methylenedioxymethamphetamine (MDMA): interindividual differences due
to polymorphisms and drug-drug interactions. Critical Reviews in Toxicology, 42(10), 854–876.
Rigter, R., & Blanken, P. (2018). Kerncijfers Brijder 2017 Den Haag. Den Haag: Parnassia Addiction
Research Centre (PARC), Brijder, Parnassia Groep.
Rigter, S., & Niesink, R. (2018). Analyse van het aanbod van hasjsoorten en wietvariëteiten in de
Nederlandse coffeeshop: Een quickscan. Utrecht: Trimbos-instituut.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. (2016). Beoordeling gezondheidsrisico’s lachgas (N2O).
Bilthoven: RIVM.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. (2016). Waterpijp: Risico op koolmonoxidevergiftiging
bij gebruik. Bilthoven: RIVM.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. (2018). Nieuwsoortige tabaksproducten die worden
verhit. Bilthoven: RIVM.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. (2018). Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018:
Een gezond vooruitzicht. Synthese. Bilthoven: RIVM.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. (2018a). Factsheet Nationaal Programma Preventie
2017. Bilthoven: RIVM.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. (2018b). Verward gedrag nader bekeken: analyse van
E33 en E14 meldingen in de politieregistratie. Bilthoven: RIVM.
Rijksoverheid. (2017). Jaarevaluatie campagnes Rijksoverheid 2016. Den Haag: Rijksoverheid.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

524

| JAARBERICHT 2018

Roberts, C. A., Jones, A., & Montgomery, C. (2016). Meta-analysis of executive functioning in ecstasy/
polydrug users. Psychological Medicine, 46(8), 1581–1596.
Rodenburg, G., Spijkerman, R., Van den Eijnden, R., & Van de Mheen, D. (2007). Nationaal Prevalentie
Onderzoek Middelengebruik 2005. Rotterdam: IVO.
Roerecke, M., & Rehm, J. (2010). Irregular heavy drinking occasions and risk of ischemic heart disease:
a systematic review and meta-analysis. American Journal of Epidemiology, 171(6), 633–644.
Rogeberg, O. (2013). Correlations between cannabis use and IQ change in the Dunedin cohort are
consistent with confounding from socioeconomic status. PNAS USA, 110(11), 4251-4254.
Rogers, G., Elston, J., Garside, R., Roome, C., Taylor, R., Younger, P., … Somerville, M. (2009). The
harmful health effects of recreational ecstasy: a systematic review of observational evidence. Health
Technology Assesment, 13(6), 1–315.
Roncero, C., Rodriguez-Cintas, L., Daigre, C., Alvarez, J., Barral, C., Abad, A., … Casas, M. (2016).
Risk factors for accidents among cocaine-dependent patient seeking treatment. European Psychiatry,
33(56), S293.
Roodbeen, R. T., Schelleman-Offermans, K., & Lemmens, P. H. (2016). Alcohol and Tobacco Sales to
Underage Buyers in Dutch Supermarkets: Can the Use of Age Verification Systems Increase Seller’s
Compliance? Journal of Adolescent Health, 58(6), 672–678.
Roodbeen, R., & Schelleman-Offermans, K. (2016). Alcohol- en tabaksverkoop aan jongeren 2016:
landelijke naleving van de leeftijdsgrens van 18 jaar voor de Drank- en Horecawet en Tabakswet.
Nijmegen: Nuchter, Kenniscentrum Leeftijdsgrenzen.
Rookey, B. D. (2018). Drugged Driving in the Opioid Era: Spatial Patterns of Oxycodone Use in Fatal
Traffic Crashes, 2001–2016. Substance Use & Misuse, 53(8), 1288–1298.
Roorda, W., & Buysse, W. (2016). Forensische zorgtrajecten in het gevangeniswezen: onderzoek in zes
penitentiaire inrichtingen naar signalering, indicatiestelling en plaatsing. Amsterdam: DSP-groep.
Roozen, H. G., De Waart, R., & Van Der Kroft, P. (2010). Community reinforcement and family
training: an effective option to engage treatment-resistant substance-abusing individuals in treatment.
Addiction, 105(10), 1729–1738.
Rosen, L. J., Galili, T., Kott, J., Goodman, M., & Freedman, L. S. (2018). Diminishing benefit of smoking
cessation medications during the first year: a meta-analysis of randomized controlled trials. Addiction,
113(5), 805–816.
Rozema, A., Mathijssen, J., Van Oers, H., Van Groos, J., & Jansen, M. (2018). Op school steek je niks
op ! Onderweg naar een rookvrije generatie. Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen, 96,
116–117.
Ruiter, M., Bransen, E., Van der Poel, A., & Boon, B. (2014). GGZ- en verslavingspreventie in het
nieuwe zorglandschap. Utrecht: Trimbos-instituut.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

525

| JAARBERICHT 2018

Sachs, J., McGlade, E., Yurgelun-Todd, D. (2015) Safety and Toxicology of Cannabinoids.
Neurotherapeutics, 12(4), 735-46.
Saitz, R. (2017). Valid, Reproducible, Clinically Useful, Nonstigmatizing Terminology for the Disease
and Its Treatment: Addiction, Substance Use Disorder, and Medication. Journal of Addiction Medicine,
11(4), 246–247.
Sakata, R., McGale, P., Grant, E. J., Ozasa, K., Peto, R., & Darby, S. C. (2012). Impact of smoking on
mortality and life expectancy in Japanese smokers: a prospective cohort study. BMJ, 345.
Schakelteam Personen met verward gedrag. (2018). Op weg naar een persoonsgerichte aanpak. Den
Haag.
Schelleman-Offermans, K., & Roodbeen, R. (2015). Alcohol- en tabaksverkoop aan jongeren 2015:
landelijke naleving van de leeftijdsgrens van 18 jaar voor de Drank- en Horecawet en Tabakswet.
Nijmegen: Nuchter, Kenniscentrum Leeftijdsgrenzen.
Schelleman-Offermans, K; Roodbeen, R. (2017). Naleving leeftijdsgrens alcohol in sportkantines van
Nederlandse sportbonden en zaalsporten 2017. Nijmegen: Nuchter Kenniscentrum Leeftijdsgrenzen.
Schenk, E., Van de Nobelen, S., Pennings, J., Kienhuis, A., & Talhout, R. (2015). Additieven in
Nederlandse tabaksproducten: trendanalyse gegevens 2010-2013. Bilthoven: RIVM.
Schierenberg, A., Van Amsterdam, J., Van Den Brink, W., & Goudriaan, A. E. (2012). Efficacy of
Contingency Management for Cocaine Dependence Treatment: A Review of the Evidence. Current
Drug Abuse Reviews, 5, 320–331.
Schilt, T. (2009). Thinking of ecstasy. Neuropsychological aspects of ecstasy use. Amsterdam: University
of Amsterdam.
Schmidt, A. J., Bourne, A., Weatherburn, P., Reid, D., Marcus, U., & Hickson, F. (2016). Illicit drug use
among gay and bisexual men in 44 cities: Findings from the European MSM Internet Survey (EMIS).
International Journal of Drug Policy, 38, 4–12.
Schoenmakers, Y., Mehlbaum, S., Everartz, M., & Poelarends, C. (2016). Elke dump is een plaats delict:
Dumping en lozing van synthetisch drugsafval: verschijningsvormen en politieaanpak. Apeldoorn/
Amsterdam: Politie en wetenschap/Reed Business.
Schreuder, I., & Van Veen, M. G. (2010). Prevalentie van hiv, hepatitis B en hepatitis C bij mannen in
detentie in Sittard, 2010. Bilthoven: RIVM.
Schreuder, I., Van der Sande, M. A., De Wit, M., Bongaerts, M., Boucher, C. A., Croes, E. A., & Van
Veen, M. G. (2010). Seroprevalence of HIV, hepatitis b, and hepatitis c among opioid drug users on
methadone treatment in the netherlands. Harm Reduction Journal, 7(25).
Shoptaw, S., Kao, U., & Ling, W. (2009). Treatment for amphetamine psychosis. Cochrane Database of
Systematic Reviews, CD003026.
Sigling, H. (2016). Van DSM IV-TR naar DSM-5: middelengebruik en gedragsverslavingen. Verslaving,
12(4), 228–239.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

526

| JAARBERICHT 2018

Silins, E., Horwood, L. J., Patton, G. C., Fergusson, D. M., Olsson, C. A., Hutchinson, D. M., … Mattick,
R. P. (2014). Young adult sequelae of adolescent cannabis use: an integrative analysis. The Lancet
Psychiatry, 1(4), 286–293.
Silveri, M. M., Dager, A. D., Cohen-Gilbert, J. E., & Sneider, J. T. (2016). Neurobiological signatures
associated with alcohol and drug use in the human adolescent brain. Neuroscience & Biobehavioral
Reviews, 70, 244–259.
Silvestri, M. M., & Correia, C. J. (2016). Normative Influences on the Nonmedical Use of Prescription
Stimulants Among College Students. Psychology of Addictive Behaviors, 30(4), 516–521.
Singh, I., Morgan, C., Curran, V., Nutt, D., Schlag, A., & McShane, R. (2017). Ketamine treatment
for depression: opportunities for clinical innovation and ethical foresight. The Lancet Psychiatry, 4(5),
419–426.
Smart, R., Caulkins, J. P., Kilmer, B., Davenport, S., & Midgette, G. (2017). Variation in cannabis
potency and prices in a newly legal market: evidence from 30 million cannabis sales inWashington
state. Addiction, 112(12), 2167–2177.
Smink, B. E., Egberts, A. C. G., Lusthof, K. J., Uges, D. R. A., & De Gier, J. J. (2010). The Relationship
between Benzodiazepine Use and Traffic Accidents A Systematic Literature Review. CNS Drugs, 24(8),
639–653.
Smit, K., Monshouwer, K., & Van Leeuwen, L. (2018). Zien drinken doet drinken? Utrecht: Trimbosinstituut.
Sodré, F. F., Souza, G. B., Feitosa, R. S., Pereira, C. E. B., & Maldaner, A. O. (2017). Illicit Drugs,
Metabolites and Adulterants in Wastewater: Monitoring Community Drug Abuse in the Brazilian
Federal District during the 2014 Soccer World Cup. Journal of the Brazilian Chemical Society, 28(11),
2146–2154.
Soeters, M., & Verhoeks, G. (2015). Financiering van preventie: analyse van knelpunten en
inventarisatie van nieuwe oplossingen. Amsterdam: ZorgmarktAdvies.
Sonon, K., Richardson, G.A., Cornelius, J., Kim, K.H., Day, N.L. (2016). Developmental pathways
from prenatal marijuana exposure to cannabis use disorder in young adulthood. Neurotoxicology and
Teratology, 58, 46-52.
Soska, K., & Christin, N. (2015). Measuring the Longitudinal Evolution of the Online Anonymous
Marketplace Ecosystem. Retrieved from https://doi.org/10.1007/s00253-017-8456-5.
Springvloet, L., & Van Laar, M. W. (2017). Factsheet roken onder volwassenen: Kerncijfers 2016.
Utrecht: Trimbos-instituut.
Springvloet, L., Bommelé, J., Willemsen, M., & Van Laar, M. W. (2018). Kerncijfers roken 2017.
Utrecht: Trimbos-instituut.
Springvloet, L., Kuipers, M. A. G., & Van Laar, M. W. (2017). Effecten van tabaksontmoedigende
beleidsmaatregelen onder rokers met een lage sociaaleconomische status. Utrecht: Trimbos-instituut.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

527

| JAARBERICHT 2018

Stb.2011-337. (2011). Besluit van 14 juni 2011, houdende wijziging van het Besluit uitvoering
rookvrije werkplek, horeca en andere ruimten. Den Haag: Sdu Uitgevers.
Stb.2016-175. (2016). Wet van 26 april 2016 tot wijziging van de Tabakswet ter implementatie van
Richtlijn 2014/40/EU, inzake de productie, de presentatie en de verkoop van tabaks- en aanverwante
producten. Den Haag: Rijksoverheid.
Stb.2016-529. (2016). Besluit van 14 december 2016, houdende regels over de voorlopige
onderzoeken en de vervolgonderzoeken die ter vaststelling van het gebruik van alcohol, drugs
en geneesmiddelen in het verkeer kunnen worden ingezet en aanwijzing van de drugs waarvoor
grenswaarden gelden en aanwijzing van de grenswaarden voor enkelvoudig en gecombineerd gebruik
van drugs en van drugs en alcohol of geneesmiddelen (Besluit alcohol, drugs en geneesmiddelen in het
verkeer). Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
Stb.2017-206. (2017). Besluit van 11 mei 2017, houdende wijziging van lijst I en II, behorende bij
de Opiumwet, in verband met plaatsing op lijst I van de middelen α-PVP, acetylfentanyl en 4-FA en
plaatsing op lijst II van het middel fenazepam. Den Haag: Rijksoverheid.
Stb.2017-358. (2017). Besluit van 19 september 2017, houdende wijziging van het Tabaks- en
rookwarenbesluit in verband met nadere eisen aan verpakkingen van voor roken bestemde
tabaksproducten ter voorkoming dat de verpakking tot extra aandacht voor deze producten leidt. Den
Haag: Rijksoverheid.
Stb.2017-72. (2016). Wet 10 februari 2017 tot wijziging van de Tabaks- en rookwarenwet ter
regeling van de elektronische sigaret zonder nicotine en nadere regeling van voor roken bestemde
kruidenproducten. Den Haag: Rijksoverheid. Stb.2018-110. (2018). Besluit van 9 april 2018,
houdende wijziging van lijst I, behorende bij de Opiumwet, in verband met plaatsing van enkele
stoffen op deze lijst. Den Haag: Rijksoverheid.
Stb.2018-112. (2018). Besluit van 11 april 2018, houdende gedeeltelijke inwerkingtreding van de wet
van 10 februari 2017 tot wijziging van de Tabaks- en rookwarenwet ter regeling van de elektronische
sigaret zonder nicotine en nadere regeling van voor roken bestemde kruidenproducten. Den Haag:
Rijksoverheid.
Stcrt.2011-12328. (2011). Stoppen-met-Rokenprogramma, nadere regel NR/CU-706. Den Haag: Sdu
Uitgevers.
Stcrt.2018-23779. (2018). Regeling van de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport van 23 april 2018, kenmerk 1220157-166930-WJZ, houdende wijziging van de Tabaks- en
rookwarenregeling ter regeling van de elektronische sigaret zonder nicotine en nadere regeling
van voor roken bestemde kruidenproducten en nadere verpakkingseisen voor roken bestemde
tabaksproducten. Den Haag: Rijksoverheid.
Stead, L. F., Koilpilai, P., Fanshawe, T. R., & Lancaster, T. (2016). Combined pharmacotherapy and
behavioural interventions for smoking cessation. The Cochrane Database of Systematic Reviews.
Steketee, M., Jonkman, H., Berten, H., & Vettenburg, N. (2013). Alcohol use among adolescents in
Europe: Environmental Research and Preventive Actions. Utrecht: Verwey Jonker instituut.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

528

| JAARBERICHT 2018

Stevens, G., Van Dorsselaer, S., Boer, M., De Roos, S., Duinhof, E., Ter Bogt, T., … De Looze, M.
(2018). HBSC 2017: Gezondheid en welzijn van jongeren in Nederland. Utrecht: Universiteit Utrecht,
Trimbos-Insituut en SCP i.s.m. RIVM.
Stiby, A. I., Hickman, M., Munafo, M. R., Heron, J., Yip, V. L., & Macleod, J. (2015). Adolescent
cannabis and tobacco use and educational outcomes at age 16: birth cohort study. Addiction, 110(4),
658-668.
Stichting Farmaceutische Kengetallen. (2017). Sterke toename gebruik medicinale cannabisolie.
Pharmaceutisch Weekblad, 51. Retrieved from https://www.sfk.nl/publicaties/PW/2017/copy2_of_
per-apotheek-gemiddeld-341-verstrekkingen-per-dag.
Stichting Farmaceutische Kengetallen. (2018). 60% gebruikers oxycodon komt slechts eenmaal in
apotheek. Pharmaceutisch Weekblad, 153(38).
Stichting Farmaceutische Kengetallen. (2012). Minder ouderen aan de benzo’s. Pharmaceutisch
Weekblad, 147(36).
Stichting Farmaceutische Kengetallen. (2014). Structureel lager gebruik slaap- en kalmeringsmiddelen.
Pharmaceutisch Weekblad, 149(50).
Stichting Farmaceutische Kengetallen. (2016). Gebruik benzodiazepines daalt gestaag, maar traag.
Pharmaceutisch Weekblad, 151(46).
Stichting Farmaceutische Kengetallen. (2018). Gebruik benzodiazepines vorig jaar verder afgenomen.
Pharmaceutisch Weekblad, 153(3).
Stichting Farmaceutische Kengetallen. (2018). Minder gebruikers in 2017 van ADHD-middel
methylfenidaat. Pharmaceutisch Weekblad. Retrieved from https://www.sfk.nl/publicaties/PW/2018/
minder-gebruikers-in-2017-van-adhd-middel-methylfenidaat.
Stockwell, T., Zhao, J., Panwar, S., Roemer, A., Naimi, T., & Chikritzhs, T. (2016). Do “Moderate”
Drinkers Have Reduced Mortality Risk? A Systematic Review and Meta-Analysis of Alcohol
Consumption and All-Cause Mortality. Journal of Studies on Alcohol and Drugs, 77(2), 185–198.
Stone, A. C., Carroll, J. J., Rich, J. D., & Green, T. C. (2018). Methadone maintenance treatment among
patients exposed to illicit fentanyl in Rhode Island: Safety, dose, retention, and relapse at 6 months.
Drug and Alcohol Dependence, 192, 94–97.
Struiksma, N., Akerboom, C., & Boxum, C. (2017). Criminele beïnvloeding van het lokale openbaar
bestuur. Groningen: Pro Facto.
Substance Abuse and Mental Health Services Administration. (2017). Key Substance Use and Mental
Health Indicators in the United States: Results from the 2016 National Survey on Drug Use and Health
(Vol. 7). Rockville, MD: SAMSHA.
Substance Abuse and Mental Health Services Administration. (2018). Results from the 2017 National
Suvery on Drug Use and Health: Detailed Tables. Rockville, Maryland: SAMHSA.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

529

| JAARBERICHT 2018

Swanson, J. M., Arnold, L. E., Molina, B. S. G., Sibley, M. H., Hechtman, L. T., Hinshaw, S. P., … Stern,
K. (2017). Young adult outcomes in the follow-up of the multimodal treatment study of attentiondeficit/hyperactivity disorder: symptom persistence, source discrepancy, and height suppression. Journal
of Child Psychology and Psychiatry and Allied Disciplines, 58(6), 663–678.
SWOV. (2018). Rijden onder invloed van alcohol: SWOV-factsheet. Den Haag: SWOV.
Szigeti, B., Winstock, A. R., Erritzoe, D., & Maier, L. J. (2018). Are ecstasy induced serotonergic
alterations overestimated for the majority of users? Journal of Psychopharmacology, 32(7), 741–748.
T.K.1393404-179610-GMT. (2018). Antwoorden op de vragen van het Kamerlid Dijkstra (D66)
over het bericht dat in Nederland steeds vaker zware pijnstillers worden voorgeschreven. Den Haag:
Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.2017-60365. (2017). Regeling van de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport van
17 oktober 2017, kenmerk 1232627-167710-LZ, houdende wijziging Regeling langdurige zorg. Den
Haag: Tweede Kamer Der Staten-Generaal.
T.K.24077-357. (2015). Drugbeleid; Brief regering; Beleidsvisie drugspreventie. Den Haag: Tweede
Kamer der Staten-Generaal.
T.K.24077-361. (2016). Drugbeleid; Brief regering; Onderzoek GHB-gebruik op het platteland en
forensisch medische (arrestanten) zorg. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.24077-384. (2016). Drugbeleid; Brief regering; Jaarbericht 2016 van de Nationale Drug Monitor
(NDM) en reactie toezeggingen. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.24077-398. (2017). Drugbeleid; Brief regering; Afdoening toezeggingen drugs. Den Haag: Tweede
Kamer der Staten-Generaal.
T.K.24077-422. (2018). Drugbeleid; Brief regering; Kabinetsreactie Adviescommissie Experiment
gesloten cannabisketen. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.24587-688. (2017). Justitiële Inrichtingen; Brief regering; Gebundelde beleidsreactie doorlichting
Justitiële Jeugdinrichtingen (JJI’s). Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.25424-309. (2016). Geestelijke gezondheidszorg; Brief regering; Toepassing DSM-5 voor het
pakket en de bekostiging ggz. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.25424-338. (2016). Geestelijke gezondheidszorg; Brief regering; Schakelprogramma personen met
verward gedrag. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.25424-358. (2017). Geestelijke gezondheidszorg; Brief regering; Monitor Generalistische Basis
GGZ versie juni 2017. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.25424-391. (2018). Geestelijke gezondheidszorg; Brief regering; Reactie op brief commissie
over deel 2 van het rapport Verkenning aansluiting Zorgclustermodel GGZ op huidige verzekerde
aanspraken Zvw. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

530

| JAARBERICHT 2018

T.K.25424-395. (2018). Geestelijke gezondheidszorg; Brief regering; Tussenbericht Schakelteam
personen met verward gedrag. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.27565-149. (2016). Alcoholbeleid; Brief regering; Evaluatie Drank- en Horecawet. Den Haag:
Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.27565-164. (2017). Alcoholbeleid; Brief regering; Alcoholmarketing, verkoop op afstand,
opleidingseisen sociale hygiëne en IkPas. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.27565-167. (2018). Alcoholbeleid; Brief regering; Nalevingsonderzoek leeftijdgrens sportkantines
en onderzoek blootstelling aan alcoholmarketing. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.29398-482. (2015). Maatregelen verkeersveiligheid; Brief regering; Verzamelbrief inzake het
wegverkeer en de verkeersveiligheid. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.29398-588. (2018). Maatregelen verkeersveiligheid; Brief regering; Aanpak rijden onder invloed
van alcohol. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.29452-211. (2017). Tenuitvoerlegging van de tbs-maatregel; Brief regering; Tussentijds toezicht
onderzoek Contrabande in forensische psychiatrische centra (FPC’s). Den Haag: Tweede Kamer der
Staten-Generaal.
T.K.29477-400. (2016). Brief regering; Levering van medicinale cannabis aan Duitsland. Den Haag:
Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.29477-470. (2017). Brief Zorginstituut betreffende ‘ Verkenning pakketwaardigheid
cannabisproducten.’ Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.29628-756. (2018). Brief Regering; Capaciteit van het Nederlands Forensisch instituut (NFI) voor
de aanpak van drugs in het verkeer. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.29911-140. (2017). Bestrijding georganiseerde criminaliteit; Brief regering; Afpakfonds en het
idee van het Openbaar Ministerie tot het oprichten van een fonds drugsdumping en/of productie
van (synthetische) drugs en de informatiedeling van de politie met gemeenten inzake de aanpak van
misstanden op recreatieparken. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.29911-180. (2017). Bestrijding georganiseerde criminaliteit; Brief Regering; Actie-agenda aanpak
ondermijning. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.29911-207. (2018). Bestrijding georganiseerde criminaliteit; Brief regering; Versterking aanpak
ondermijning; stand van zaken uitvoering ambities regeerakkoord. Den Haag: Tweede Kamer der
Staten-Generaal.
T.K.29911-79. (2013). Bestrijding georganiseerde criminaliteit; Brief regering; Nationaal
Dreigingsbeeld Georganiseerde Criminaliteit 2012 en Vierde rapportage op basis van de Monitor
Georganiseerde Criminaliteit. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.32011-28. (2014). Tabaksbeleid; Brief regering; Nalevings- en handhavingscijfers rookverbod
horeca. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

531

| JAARBERICHT 2018

T.K.32011-49. (2016). Tabaksbeleid; Brief regering; Nalevings- en handhavingscijfers rookverbod en
leeftijdsgrens 2015. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.32011-52. (2017). Tabaksbeleid; Brief regering; Ontwerpbesluit houdende wijziging Tabaks- en
rookwarenbesluit. Den Haag: Tweede Kamer Der Staten-Generaal.
T.K.32011-55. (2016). Tabaksbeleid; Brief regering; Convenant displayban tabaksproducten. Den
Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.32011-57. (2017). Tabaksbeleid; Brief regering; Voortgangsrapportage handhavingscijfers NVWA
2016 inzake naleving van de regels in de Tabaks- en rookwarenwet. Den Haag: Tweede Kamer der
Staten-Generaal.
T.K.32011-58. (2017). Tabaksbeleid; Brief regering; Ontwerpbesluit houdende wijziging van het
Tabaks- en rookwarenbesluit ter regeling van de elektronische sigaret zonder nicotine en nadere
regeling van voor roken bestemde kruidenproducten. Den Haag: Tweede Kamer Der Staten-Generaal.
T.K.32011-59. (2017). Tabaksbeleid; Brief regering; Tabak- en rookwaren. Den Haag: Tweede Kamer
der Staten-Generaal.
T.K.32011-62. (2018). Tabaksbeleid; Brief regering; Nalevings- en handhavingscijfers rookverbod
horeca. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.32011-63. (2018). Tabaksbeleid; Brief regering; Beëindiging van de deelname van het RIVM en
de NVWA aan de NEN commissie tabak en e-sigaretten en over de voortgang met betrekking tot de
meetmethode voor sigaretten met filterventilatie. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.32011-64. (2018). Tabaksbeleid; Brief regering; Informatiebrochure RIVM - nieuwsoortige
tabaksproducten die worden verhit. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.32011-65. (2018). Tabaksbeleid; Brief regering; Resultaten RIVM-onderzoek 100 merkvarianten
sigaretten met Canadian Intense methode. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.32398-3. (2010). Vaststelling van een Wet forensische zorg en daarmee verband houdende
wijzigingen in andere wetten (Wet forensische zorg); Memorie van toelichting. Den Haag: Tweede
Kamer der Staten-Generaal.
T.K.32399-87. (2017). Regels voor het kunnen verlenen van verplichte zorg aan een persoon met
een psychische stoornis (Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg); Brief regering; Uitvoering
van drie moties ingediend bij de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (Wvggz) - Rol OM,
uitvoeringskosten, onmiddellijkheidsbeginsel. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.32793-164. (2015). Preventief gezondheidsbeleid; Brief regering; Voortgang Nationaal Programma
Preventie Alles is gezondheid…. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.32793-213. (2016). Preventief gezondheidsbeleid; Brief regering; Preventie in het zorgstelsel: van
goede bedoelingen naar het in de praktijk ontwikkelen van resultaten. Den Haag: Tweede Kamer der
Staten-Generaal.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

532

| JAARBERICHT 2018

T.K.32793-269. (2017). Preventief gezondheidsbeleid; Brief regering; Voortgang Nationaal Programma
Preventie 2016. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.32793-297. (2018). Preventief gezondheidsbeleid; Brief regering; Voortgang nationaal
preventieakkoord en informatie ten behoeve van het algemeen overleg d.d. 17 mei 2018. Den Haag:
Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.32793-312. (2018). Preventief gezondheidsbeleid; Verslag van een algemeen overleg; Verslag van
een algemeen overleg, gehouden op 17 mei 2018, over Preventiebeleid / Alcohol- en tabaksbeleid /
Infectiepreventie / Verslavingszorg/drugsbeleid. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.33628-19. (2017). Forensische zorg; Brief regering; Eindrapportage van het programma
Continuïteit van zorg. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.34007-9. (2016). Voorstel van wet van het lid Tellegen tot wijziging van de Gemeentewet in
verband met de aanpak van woonoverlast (Wet aanpak woonoverlast); Nota n.a.v. het (nader, tweede
nader, enz.) verslag; Nota naar aanleiding van het verslag. Den Haag: Tweede Kamer der StatenGeneraal.
T.K.34104-227. (2018). Langdurige zorg; Brief regering; Effecten Wetsvoorstel Toegang tot de Wlz
voor mensen met een psychische stoornis. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.34104-231. (2018). Langdurige zorg; Brief regering; Eindrapport van de evaluatie van de
hervorming van de langdurige zorg. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.34234-3. (2015). Wijziging van de Tabakswet ter implementatie van Richtlijn 2014/40/EU, inzake
de productie, de presentatie en de verkoop van tabaks- en aanverwante producten; Memorie van
toelichting. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.34234-30. (2016). Wijziging van de Tabakswet ter implementatie van Richtlijn 2014/40/EU,
inzake de productie, de presentatie en de verkoop van tabaks- en aanverwante producten. Den Haag:
Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.34234-6. (2015). Wijziging van de Tabakswet ter implementatie van Richtlijn 2014/40/EU,
inzake de productie, de presentatie en de verkoop van tabaks- en aanverwante producten; Nota naar
aanleiding van het verslag. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.34470-15. (2018). Wijziging van de Tabaks- en rookwarenwet ter regeling van de elektronische
sigaret zonder nicotine en nadere regeling van voor roken bestemde kruidenproducten; Brief regering;
Goedkeuringsprocedure nieuwsoortige tabaksproducten (Uitvoering motie van het lid Van Gerven c.s.
over een goedkeuringsprocedure voor nieuwe soorten tabaksproducten). Den Haag: Tweede Kamer
der Staten-Generaal.
T.K.34470-3. (2016). Wijziging van de Tabaks- en rookwarenwet ter regeling van de elektronische
sigaret zonder nicotine en nadere regeling van voor roken bestemde kruidenproducten. Den Haag:
Tweede Kamer der Staten-Generaal.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

533

| JAARBERICHT 2018

T.K.34684-3. (2018). Wijziging van de Luchtvaartwet met het oog op de aanwijzing van
luchtvaartterreinen waarvan gebruik dient te worden gemaakt voor de landing van vluchten die een
sterk verhoogd risico vormen om te worden gebruikt voor drugssmokkel; Memorie van toelichting.
Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.34700-34. (2017). Vertrouwen in de toekomst, Regeerakkoord 2017-2021 VVD, CDA, D66 en
Christen Unie. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.34763-1. (2018). Wijziging van de Opiumwet (verruiming sluitingsbevoegdheid); Koninklijke
boodschap. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.34763-2. (2018). Wijziging van de Opiumwet (verruiming sluitingsbevoegdheid); Voorstel van
wet. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.34763-3. (2018). Wijziging van de Opiumwet (verruiming sluitingsbevoegdheid); Memorie van
toelichting. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.34763-9. (2018). Wijziging van de Opiumwet (Verruiming sluitingsbevoegdheid); Motie van het
lid Van Nispen c.s. over een vangnetbepaling in de Opiumwet. Den Haag: Tweede Kamer der StatenGeneraal.
T.K.34885-1. (2018). Besluit, houdende wijziging van lijst I, behorende bij de Opiumwet, in verband
met plaatsing op deze lijst van [de] middelen….; Nota van toelichting. Den Haag: Tweede Kamer der
Staten-Generaal.
T.K.34960-VI-1. (2018). Wijziging van de begrotingsstaten van het Ministerie van Justitie en
Veiligheid (VI) voor het jaar 2018; Wijziging samenhangend met de Voorjaarsnota; Voorstel van wet.
Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.34961-3. (2018). Voorstel van wet van het lid Ziengs tot wijziging van de Drank- en Horecawet
en enkele andere wetten in verband met verruiming van de mogelijkheid tot het inzetten van
mengformules (Wet regulering mengformules); Memorie van toelichting (initiatiefvoorstel). Den Haag:
Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.34982-1. (2018). Wijziging van het Wetboek van Strafrecht en het wetboek van Strafrecht BES
in verband met de strafbaarstelling van het in justitiële inrichtingen binnenbrengen van verboden
voorwerpen. Koninklijke boodschap. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.34982-2. (2018). Wijziging van het Wetboek van Strafrecht en het wetboek van Strafrecht BES
in verband met de strafbaarstelling van het in justitiële inrichtingen binnenbrengen van verboden
voorwerpen. Voorstel van wet. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.34982-3. (2018). Wijziging van het Wetboek van Strafrecht en het wetboek van Strafrecht BES
in verband met de strafbaarstelling van het in justitiële inrichtingen binnenbrengen van verboden
voorwerpen. Memorie van toelichting. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.34997-2. (2018). Regels inzake een uniform experiment met teelt en verkoop van hennep
en hasjiesj voor recreatief gebruik in een gesloten coffeeshopketen (Wet experiment gesloten
coffeeshopketen); Voorstel van wet. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

534

| JAARBERICHT 2018

T.K.34997-3. (2018). Regels inzake een uniform experiment met teelt en verkoop van hennep
en hasjiesj voor recreatief gebruik in een gesloten coffeeshopketen (Wet experiment gesloten
coffeeshopketen); Memorie van toelichting. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.Aanhangsel-1479. (2018). Antwoord op vragen van het lid van Toorenburg over het bericht
‘crimineel hoeft niet te betalen voor opruimen eigen drugsafval.’ Den Haag: Tweede Kamer der
Staten-Generaal.
T.K.Aanhangsel-1554. (2018). Antwoord op vragen van het lid Bergkamp over het bericht dat wietolie
zo populair is dat gemeenten soepeler regels overwegen. Den Haag: Tweede Kamer der StatenGeneraal.
T.K.Aanhangsel-1762. (2016). Antwoord op vragen van de leden Segers en Dik-Faber over drugsafval
in landbouwakkers. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.Aanhangsel-1890. (2016). Antwoord op vragen van het lid Bergkamp over het vonnis van de
rechtbank Amsterdam in de zaak van de HIV-patiënt die zijn eigen hennep mag telen. Den Haag:
Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.Aanhangsel-1903. (2017). Antwoord op vragen van het lid Markuszower over het bericht
“Drugsgebruik tbs-kliniek niet meer toegestaan.” Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.Aanhangsel-2277. (2017). Antwoord op vragen van de leden Geurts en Van Toorenburg over
drugsdumpingen en waterkwaliteit. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.Aanhangsel-2302. (2017). Antwoord op vragen van de leden Van Oosten en Remco Dijkstra over
het bericht “Oostenrijk hekelt Nederlandse aanpak drugsproducenten.” Den Haag: Tweede Kamer der
Staten-Generaal.
T.K.Aanhangsel-2448. (2018). Antwoord op vragen van het lid Stoffer over de vergoeding van kosten
voor het opruimen van gedumpt drugsafval. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.Aanhangsel-2490. (2018). Antwoord op vragen van de leden Den Boer, De Groot en Van Eijs over
het bericht ’Dit keer dumpen de boswachters zelf afval , als statement’. Den Haag: Tweede Kamer der
Staten-Generaal.
T.K.Aanhangsel-2750. (2016). Antwoord op vragen van de leden Kooiman, Smaling en Van
Toorenburg over het bericht dat er door een drugs-lab giftige stoffen zijn vrij gekomen in een
woonwijk in Tilburg. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.Aanhangsel-2807. (2018). Antwoord op vragen van het lid Kuik over het bericht “Nergens in
Europa wordt meer xtc geslikt dan in Nederland.” Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.Aanhangsel-303. (2017). Antwoord op vragen van de leden Bergkamp, Van Engelshoven en Jetten
over de berichtgeving dat de nieuwe drugstest voor automobilisten mogelijk problematisch is voor
mensen met ADHD medicatie. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
T.K.Aanhangsel-575. (2016). Antwoord op vragen van de leden Belhaj, Bergkamp, Koser Kaya en Van
Veldhoven over het bericht ‘Politie heeft geen zicht op dumpingen drugsafval.’ Den Haag: Tweede
Kamer der Staten-Generaal.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

535

| JAARBERICHT 2018

T.K.Handelingen 2016-2017_55-14. (2017). Stemmingen Wet gesloten coffeeshopketen. Den Haag:
Tweede Kamer der Staten-Generaal.
Tannenbaum, C., Martin, P., Tamblyn, R., Benedetti, A., & Ahmed, S. (2014). Reduction of
Inappropriate Benzodiazepine Prescriptions Among Older Adults Through Direct Patient Education: The
EMPOWER Cluster Randomized Trial. JAMA Internal Medicine, 174(6), 890–898.
Taskforce lijkschouw en gerechtelijke sectie. (2018). De dood als startpunt: een onderzoek naar de
keten van lijkschouw en gerechtelijke sectie. Den Haag: Ministerie van Justitie en Veiligheid.
Ter Bogt, T., Van Lieshout, M., Doornwaard, S., & Eijkemans, Y. (2009). Middelengebruik en voortijdig
schoolverlaten: twee onderzoeken naar de actuele en gepercipieerde rol van alcohol en cannabis in
relatie tot spijbelen, schoolprestaties, motivatie en uitval. Utrecht: Trimbos-instituut.
Ter Weijde, W., Croes, E., Verdurmen, J. E., & Monshouwer, K. (2015). Factsheet meeroken. Utrecht:
Trimbos-instituut.
The National Academies of Sciences Engeneering & Medicine. (2017). The health effects of cannabis
and cannabinoids. Washington, D.C.: National Academies Press.
The Swedish Police Authority; National Operations Department. (2018). Swedish National Threat
Assessment on fentanyl analogues and other synthetic opioids. Stockholm: The Swedish Police
Authority.
Tops, P., Van Valkenhoef, J., Van der Torre, E., & Van Spijk, L. (2018). Waar een klein land groot in kan
zijn: Nederland en synthetische drugs in de afgelopen 50 jaar. Den Haag: Boom criminologie.
Tran, L. (2018). Wastewater-based Drug Epidemiology to Estimate Societal Drug Use: A Critical
Review. Murdoch: Murdoch University.
Trimbos-instituut & Nederlands Huisartsen Genootschap. (2016). Richtlijn Behandeling van
tabaksverslaving en stoppen met roken ondersteuning: Herziening 2016. Utrecht: Trimbos-instituut &
Nederlands Huisartsen Genootschap.
Trimbos-instituut. (2013). Multidisciplinaire richtlijn angststoornissen (3e revisie, 2013): Versie 1.0.
Utrecht: Trimbos-instituut.
Trimbos-instituut. (2017). Addendum Behandeling van tabaksverslaving en stoppen met roken
ondersteuning bij zwangere vrouwen. Utrecht: Trimbos-instituut.
Trimbos-instituut, & Verslavingspreventie Nederland (VPN). (2017). Richtlijnen Verslavingspreventie
binnen het onderwijs. Utrecht: Trimbos-instituut.
Tuithof, M. (2015). Drinking Distilled: onset, course and treatment of alcohol use disorders in the
general population. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam.
Tuithof, M., Siauw, R., Van Dorsselaer, S., & Monshouwer, K. (2017). Factsheet Monitor Zwangerschap
en Middelengebruik: het middelengebruik van moeders en hun partner voor, tijdens en na de
zwangerschap. Utrecht: Trimbos-instituut.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

536

| JAARBERICHT 2018

Tuithof, M., Ten Have, M., Van den Brink, W., Vollebergh, W., & De Graaf, R. (2012). The role of
conduct disorder in the association between ADHD and alcohol use (disorder). Results from the
Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study-2. Drug & Alcohol Dependence, 123(1–3),
115–121.
Tuithof, M., Ten Have, M., Van den Brink, W., Vollebergh, W., & De Graaf, R. (2013). Predicting
persistency of DSM-5 alcohol use disorder and examining drinking patterns of recently remitted
individuals: a prospective general population study. Addiction, 108(12), 2091–2099.
Tuithof, M., Ten Have, M., Van den Brink, W., Vollebergh, W., & De Graaf, R. (2014). Alcohol
consumption and symptoms as predictors for relapse of DSM-5 alcohol use disorder. Drug & Alcohol
Dependence, 140, 85–91.
Tuithof, M., Ten Have, M., Van den Brink, W., Vollebergh, W., & De Graaf, R. (2016). Treatment
Seeking for Alcohol Use Disorders: Treatment Gap or Adequate Self-Selection? European Addiction
Research, 22(5), 277–285.
Tuithof, M., Van Dorsselaer, S., & Monshouwer, K. (2017). Veranderingen in middelengebruik onder
Nederlandse scholieren: samenhang met schoolniveau. Utrecht: Trimbos-instituut.
Tuithof, M., Van Dorsselaer, S., & Monshouwer, K. (2018). Middelengebruik onder studenten van 1618 jaar op het MBO en HBO 2017. Utrecht: Trimbos-instituut.
U.S. Department of Health and Human Services, Centers for Disease Control and Prevention,
& National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion. (2015). The Health
Consequences of Smoking—50 Years of Progress: A Report of the Surgeon General. Atlanta: Centers
for Disease Control and Prevention (US).
United Nations Commission on Narcotic Drugs. (2015). Report on the fifty-eighth session (5 December
2014 and 9-17 March 2015): Economic and Social Council: Official Records, 2015: Supplement No. 8.
New York: United Nations.
Valkenberg, H., & Nijman, S. (2018). Alcoholvergiftigingen en ongevallen met alcohol: SEH-bezoeken
2017. Amsterdam: VeiligheidNL.
Van Amsterdam, J. G. C., Van Laar, M., Brunt, T. M., & Van den Brink, W. (2012). Risk assessment
of gamma-hydroxybutyric acid (GHB) in the Netherlands. Regulatory Toxicology and Pharmacology,
63(1), 55–63.
Van Amsterdam, J. G. C., Wartenberg, H. H. C., & Van den Brink, W. (2015). Forse toename
voorgeschreven opioïden in Nederland: Dreigen hier Amerikaanse toestanden? Nederlands Tijdschrift
Voor Geneeskunde, 159, A9245.
Van Amsterdam, J., & Niesink, R. (2017). Geweld door alcohol en drugs (II): Alcohol, cocaïne,
amfetamine en agressie. Verslaving, 13(3), 189–197.
Van Amsterdam, J., Brunt, T., & Van Den Brink, W. (2015). The adverse health effects of synthetic
cannabinoids with emphasis on psychosis-like effects. Journal of Psychopharmacology, 29(3), 254–263.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

537

| JAARBERICHT 2018

Van Amsterdam, J., Nabben, T., & Van den Brink, W. (2015). Recreational nitrous oxide use: Prevalence
and risks. Regulatory Toxicology and Pharmacology, 73(3), 790–796.
Van Amsterdam, J., Opperhuizen, A., Koeter, M., & Van Den Brink, W. (2010). Ranking the harm of
alcohol, tobacco and illicit drugs for the individual and the population. European Addiction Research,
16(4), 202–207.
Van Arum, S., & Schoorl, R. (2016). Sociale (wijk)teams in beeld: stand van zaken na de
decentralisaties (najaar 2015). Utrecht: Movisie.
Van Bemmel, J. (2017). Oxycodon, een nieuwe heroïneplaag: Pijn bestrijden met opiaten leidt tot
Amerikaanse toestanden. Medisch Contact, 72(46), 20–23.
Van Bemmel, J. (2018a). Het oxycodonprobleem: adviezen voor minister Bruins: 28 augustus 2018.
Retrieved from https://www.medischcontact.nl/opinie/blogs-columns/blog/het-oxycodonprobleemadviezen-voor-minister-bruins.htm.
Van Bemmel, J. (2018b). “Oxycodongebruik stijgt wél problematisch.” Retrieved from https://www.
medischcontact.nl/opinie/reacties/ingezonden-reactie/oxycodongebruik-stijgt-wel-problematisch.htm.
Van Benthem, D. J. T., & Kunst, A. E. (2016). The impact of a temporary smoking abstinence campaign
on smoking and its socio-cognitive determinants: a retrospective study. Amsterdam: AMC/UvA,
afdeling Sociale Geneeskunde.
Van Beurden, A. C. J., Vegt, K. R., Van Hoof, J. J., Gosselt, J. F., Van Dalen, W. E., & Van Ginneken, S. B.
(2015). De naleving van de alcoholleeftijdsgrens door supermarkten, slijterijen, horecagelegenheden,
cafetaria’s en sportkantines in 2013, 2014 en 2015. Het resultaat van ruim 5800 aankooppogingen
door mysteryshoppers onder de leeftijdsgrens in 133 Nederlandse ge. Utrecht: STAP.
Van Dalen, W. E., Van Hoof, J. J., & Van Ginneken, S. B. (2018). De naleving van de
alcoholleeftijdsgrens door horecagelegenheden, supermarkten, slijterijen, cafetaria’s en sportkantines
in 2017. Utrecht/Enschede: STAP/Universiteit Twente.
Van den Berg, P., Borkus, B., Van Groesen, E., Van Kruchten, E., Loef, J., & Warmoeskerken, M. (2016).
Jaarevaluatie campagnes Rijksoverheid 2015. Den Haag: Rijksoverheid.
Van den Boom, W. (2018). Casual sex, risk and context: HIV risk-reduction strategies among men who
have sex with men. Amsterdam: University of Amsterdam.
Van den Brink, W., Van de Glind, G., & Schippers, G. (2013). Multidisciplinaire richtlijn
opiaatverslaving. Utrecht: De Tijdstroom.
Van der Giessen, M., Molenaar, D. E. G., & Van Ooyen-Houben, M. M. J. (2014). De export van in
Nederland geteelde cannabis. Den Haag: WODC.
Van der Gouwe, D., & Rigter, S. (2017). Jaarbericht 2016 Drugs Informatie en Monitoring Systeem
(DIMS). Utrecht: Trimbos-instituut.
Van der Gouwe, D., & Rigter, S. (2018). Jaarbericht 2017 Drugs Informatie en Monitoring Systeem
(DIMS). Utrecht: Trimbos-instituut.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

538

| JAARBERICHT 2018

Van der Gouwe, D., Brunt, T. M., van Laar, M. W., & van der Pol, P. (2017). Purity, adulteration and
price of drugs bought on-line versus off-line in the Netherlands. Addiction, 112(4), 640–648.
Van der Laan, J., Van Straaten, B., Boersma, S., Schrijvers, C., Van de Mheen, D., & Wolf, J. (2013).
Daklozenprofielen in de vier grote steden en veranderingen in wonen, kwaliteit van leven en
hulpbehoeften. Resultaten uit de 2e meting van Coda G4. Nijmegen/Rotterdam: Onderzoekscentrum
maatschappelijke zorg, UMC st Radboud & IVO.
Van der Pol, P., Liebregts, N., de Graaf, R., Korf, D. J., Van den Brink, W., & Van Laar, M. W. (2013a).
Predicting the transition from frequent cannabis use to cannabis dependence: A three-year prospective
study. Drug and Alcohol Dependence, 133(1), 352–359.
Van der Pol, P., Liebregts, N., De Graaf, R., Korf, D. J., Van den Brink, W., & Van Laar, M. W. (2013b).
Validation of self-reported cannabis dose and potency: An ecological study. Addiction, 108(10), 18011808.
Van der Pol, P., Liebregts, N., De Graaf, R., Korf, D. J., Van den Brink, W., & Van Laar, M. W. (2015).
Three-year course of cannabis dependence and prediction of persistence. European Addiction Research,
21(6), 279–290.
Van der Pol, P., Nijkamp, L., Nabben, T., & Van Laar, M. W. (2017). 4 - Fluoramfetamine: gebruikers en
gebruik in beeld. Utrecht: Trimbos-instituut.
Van Dijk, A., & Reinerie, P. (2015). Huo 2014: Een onderzoek naar uitgaansgedrag van jongeren uit
Den Haag en omstreken. Den Haag: GGD Haaglanden.
Van Dijken, G. D., Blom, R. E., Hené, R. J., & Boer, W. H. (2013). High incidence of mild hyponatraemia
in females using ecstasy at a rave party. Nephrology Dialysis Transplantation, 28(9), 2277–2283.
Van Dorsselaer, S., Tuithof, M., Verdurmen, J., Spit, M., Van Laar, M., & Monshouwer, K. (2016,
2016a, 2016b). Jeugd en riskant gedrag 2015: Kerngegevens uit het Peilstationsonderzoek Scholieren.
Utrecht: Trimbos-instituut.
Van Eijsden, P. (2018). Postoperatieve opiaten: Pas op met herhaalrecepten. Nederlands Tijdschrift voor
Geneeskunde, 162, D3219.
Van Everdingen, C. (2016). De Utrechtse nachtopvang en crisisopvang in beeld: Eindrapport van
beeldvormend onderzoek in opdracht van de gemeente Utrecht. Sittard: Van Everdingen ZorgConsult.
Van Gastel, W. A., Tempelaar, W., Bun, C., Schubart, C. D., Kahn, R. S., Plevier, C., & Boks, M. P. M.
(2013). Cannabis use as an indicator of risk for mental health problems in adolescents: a populationbased study at secondary schools. Psychological Medicine, 43(9), 1849–1856.
Van Gastel, W. A., Wigman, J. T. W., Monshouwer, K., Kahn, R. S., Van Os, J., Boks, M. P. M., &
Vollebergh, W. A. M. (2012). Cannabis use and subclinical positive psychotic experiences in early
adolescence: findings from a Dutch survey. Addiction, 107(2), 381–387.
Van Geffen, K., Van Boheemen, C., Van Dijk, L., Van Hulten, R., & Bouvy, M. (2009). Slechts 1 op 10
stopt na benzomaatregel: Afschaffing vergoeding heeft beperkt effect. Pharmaceutisch Weekblad, 144,
28–32.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

539

| JAARBERICHT 2018

Van Gestel, B., m.m.v. Verhoeven, M. A. (2017). Verkennende voorstudie liquidaties. Den Haag:
WODC.
Van Goor, M. (2018). Factsheet Lachgas. Utrecht: Trimbos-instituut.
Van Hoof, F., Knispel, A., Hulsbosch, L., De Lange, A., Michon, H., & Kroon, H. (2017). Landelijke
Monitor Ambulantisering en Hervorming Langdurige GGZ 2017. Utrecht: Trimbos-instituut.
Van Hoof, F., Knispel, A., Hulsbosch, L., Van Rooijen, S., Place, C., Michon, H., … Kroon, H. (2016).
Landelijke Monitor Ambulantisering en Hervorming Langdurige GGZ 2015. Utrecht: Trimbos-instituut.
Van Joolen, O. (2017). Veel meer drugs in verkeer dan verwacht: Succesvolle speekseltest overbelast
NFI: Telegraaf, Binnenland, 25 november.
Van Kalmthout, R. (2018). Bob 15 jaar (R58): Eindrapportage campagne-effectonderzoek. Den Haag:
Kantar Public.
Van Laar, M. W., & Van Gestel, B. (Red.). (2017). Nationale Drug Monitor: Jaarbericht 2017. Utrecht/
Den Haag: Trimbos-instituut/WODC.
Van Laar, M. W., & Van Ooyen-Houben, M. (2016). Nationale Drug Monitor: Jaarbericht 2016.
Utrecht/Den Haag: Trimbos-instituut/WODC.
Van Laar, M. W., Frijns, T., Trautmann, F., & Lombi, L. (2013). Sizing the cannabis market: a demandside and user-specific approach in seven European countries. Current Drug Abuse Reviews, 6(2), 152164.
Van Laar, M. W., Van Dorsselaer, S., Monshouwer, K., & De Graaf, R. (2007). Does cannabis use predict
the first incidence of mood and anxiety disorders in the adult population? Addiction, 102(8), 12511260.
Van Laar, M., Cruts, G., & Deerenberg, I. (2006). Sterfte door drugs: wat zeggen de aantallen?
Verslaving, 2(4), 156–164.
Van Leeuwen, L., & Van Hasselt, N. (2017). Huidige stand van kennis in de wetenschap over het effect
van alcoholreclame op drinkgedrag. Utrecht: Trimbos-instituut.
Van Noorden, M. S., Kamal, R., De Jong, C. A. J., Vergouwen, A. C. M. T., & Zitman, F. G. (2010).
GHB-afhankelijkheid en -onthoudingssyndroom. Nederlands Tijdschrijft voor de Geneeskunde,
154(1286).
Van Noorden, M. S., Mol, T., Wisselink, J., Kuijpers, W., & Dijkstra, B. A. G. (2017). Treatment
consumption and treatment re-enrollment in GHB-dependent patients in The Netherlands. Drug and
Alcohol Dependence, 176, 96–101.
Van Noorden, M., & Van Dijken, T. (2014). GHB-intoxicaties en -onthouding in het algemeen
ziekenhuis: Diagnostiek en behandeling. Verslaving, 10(3), 33–44.
Van Rooij, T. M., Schoenmakers, A. J., & Van de Mheen, D. (2011). Nationaal Prevalentie Onderzoek
Middelengebruik 2009: De kerncijfers. Rotterdam: IVO.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

540

| JAARBERICHT 2018

Van Santen, D. K., De Vos, A. S., Matser, A., Willemse, S. B., Lindenburg, K., Kretzschmar, M. E. E., …
De Wit, G. A. (2016). Cost-Effectiveness of Hepatitis C Treatment for People Who Inject Drugs and the
Impact of the Type of Epidemic; Extrapolating from Amsterdam, the Netherlands. PLoS ONE, 11(10),
e0163488.
Van Sassenbroeck, D. K., Calle, P. A., Rousseau, F. M., Verstraete, A. G., Belpaire, F. M., Monsieurs, K.
G., … Buylaert, W. A. (2003). Medical problems related to recreational drug use at nocturnal dance
parties. European Journal of Emergency Medicine, 10(4), 302–308.
Van Straaten, B., Van Der Laan, J., Rodenburg, G., Boersma, S., Wolf, J., & Van De Mheen, D. (2014).
Dakloze mensen in de vier grote steden: veranderingen in leefsituatie, zorggebruik en kwaliteit van
leven: Resultaten uit de derde meting van Coda-G4: 1,5 jaar na instroom in de maatschappelijke
opvang. Rotterdam: IVO/Impuls.
Van Straaten, B., Van der Laan, J., Schrijvers, C., Boersma, S., Maas, M., & Wolf, J. (2012). Profiel van
daklozen in de vier grote steden: resultaten uit de eerste meting van de Cohortstudie naar daklozen in
de vier grote steden (Coda-G4). Rotterdam-Nijmegen.
Van Straaten, B., Van Gelder, N., Rodenburg, G., & Van de Mheen, D. (2016). Dakloze mensen in Den
Haag: veranderingen in leefsituatie over 5,5 jaar: Resultaten van een vervolgmeting in Den Haag van
Coda-G4. Rotterdam: IVO.
Van Vooren, N. J. E., Van Dorst, H. D. C. A., Kemper, P. F., Lemmens, L. C., Baan, C. A., Struijs, J.
N., & Drewes, H. . (2018). Evaluatie “Preventie in het Zorgstelsel”: samenwerking gemeenten en
zorgverzekeraars ten aanzien van preventie in 2017. Bilthoven: RIVM.
Van Wilgenburg, H. (2006). Farmacologie en neurotoxicologie van cocaïne. Verslaving, 2(1), 34–37.
Veerbeek, M., Heijkants, C., & Willemse, B. (2017). Alcoholgebruik onder 55-plussers. Utrecht:
Trimbos-instituut.
Venhuis, B., & Keizers, P. (2018). Notitie lachgas. Bilthoven: RIVM.
Venhuis, B., De Hon, O., & Puiman, J. (2014). Meer schade door internetpillen: melden moet:
Doorvragen in de spreekkamer kan beunhazen aan het licht brengen. Medisch Contact, 946–948.
Verbiest, M. E., Chavannes, N. H., Crone, M. R., Nielen, M. M., Segaar, D., Korevaar, J. C., &
Assendelft, W. J. (2013). An increase in primary care prescriptions of stop-smoking medication as a
result of health insurance coverage in the Netherlands: population based study. Addiction, 108(12),
2183–2192.
Verdurmen, J. E., Monshouwer, K., Van Dorsselaer, S., & Vollebergh, W. (2005). Cannabisgebruik onder
adolescenten: gebruikspatronen, achtergrondfactoren en psychosociale problemen. Utrecht: Trimbosinstituut.
Verdurmen, J. E., Monshouwer, K., Van Dorsselaer, S., Vermeulen-Smit, E., Lokman, S., & Vollebergh,
W. A. M. (2012). Jeugd en riskant gedrag 2011. Utrecht: Trimbos-instituut.
Verdurmen, J. E., Van Dorsselaer, S., & Monshouwer, K. (2016). Middelengebruik onder studenten van
16-18 jaar op het MBO en HBO 2015. Utrecht: Trimbos-instituut.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

541

| JAARBERICHT 2018

Vergara, D., Bidwell, L.C., Gaudino, R., Torres, A., Du, G., Ruthenburg, T.C. et al. (2017). Compromised
External Validity: Federally Produced Cannabis Does Not Reflect Legal Markets. Scientific Reports,
7(46528).
Verslavingspreventie Nederland, & Trimbos-instituut. (2016). Werkconferentie ‘Verslavingspreventie en
de sociale wijkteams’ (20 september 2016): verslag. Utrecht: Trimbos-instituut.
Verstraete, A. G. (2004). Detection Times of Drugs of Abuse in Blood, Urine, and Oral Fluid.
Therapeutic Drug Monitoring, 26(2), 200–205.
Verweij, K. J. H., Treur, J. L., Vreeker, A., Brunt, T. M., Willemsen, G., Boomsma, D. I., & Vink, J. M.
(2017). Heritability of lifetime ecstasy use. Drug and Alcohol Dependence, 178, 66-69.
Verweij, K. J., Creemers, H. E., Korhonen, T., Latvala, A., Dick, D. M., Rose, R. J., … Kaprio, J. (2016).
Role of overlapping genetic and environmental factors in the relationship between early adolescent
conduct problems and substance use in young adulthood. Addiction, 111(6), 1036-1045.
Verweij, K. J., Huizink, A. C., Agrawal, A., Martin, N. G., & Lynskey, M. T. (2013). Is the relationship
between early-onset cannabis use and educational attainment causal or due to common liability? Drug
& Alcohol Dependence, 133(2), 580-586.
Vidhate, S., Pathak, H., Kamble, R. (2017). Rupture of Heart in a Cannabis Addict: an Autopsy Case
Report. International Journal of Medical Toxicology and Forensic Medicine, 7(1), 77-80.
Visser, M., Van Aar, F., Van Oeffelen, A. A. M., Van den Broek, I. V. F., Op de Coul, E. L. M., Hofstraat,
S. H. I., … Van Benthem, B. H. B. (2017). Sexually transmitted infections including HIV, in the
Netherlands in 2016. Bilthoven: RIVM.
Visser, W., Geraets, L., Bos, P., Ramlal, R., Fokkens, P., Klerx, W., & Talhout, R. (2016). De
gezondheidsrisico’s van e-sigaretten voor omstanders. Bilthoven: RIVM.
Volkow, N. D., Swanson, J. M., Evins, A. E., DeLisi, L. E., Meier, M. H., Gonzalez, R., … Baler, R.
(2016). Effects of Cannabis Use on Human Behavior, Including Cognition, Motivation, and Psychosis: A
Review. JAMA Psychiatry, 73(3), 292-297.
Vreeker, A., Croes, E., Brunt, T., Niesink, R., Van Laar, M. W., Smink, B., … Lusthof, K. (2017). MDMAgerelateerde sterfgevallen. Utrecht: Trimbos-instituut.
Vreeker, A., Van der Burg, B. G., Van Laar, M., & Brunt, T. M. (2017). Characterizing users of new
psychoactive substances using psychometric scales for risk-related behavior. Addictive Behaviors, 70,
72–78.
Vrijmoeth, T., Kramers, C., Dahan, A., & Koelemay, M. J. W. (2018). Vermijden van langdurig
opiaatgebruik na operatie. Nederlands Tijdschrift Voor Geneeskunde, 162, D2802.
Wang, G., Zhang, Y., Zhang, S., Chen, H., Xu, Z., & Schottenfeld, R. S. (2016). Aripiprazole and
Risperidone for Treatment of Methamphetamine-Associated Psychosis in Chinese Patients. Journal of
Substance Abuse Treatment, 62, 84–88.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

542

| JAARBERICHT 2018

Watkins, W. C. (2016a). A Social Learning Approach to Prescription Drug Misuse Among College
Students. Deviant Behavior, 37(6), 601–614.
Watkins, W. C. (2016b). Prescription Drug Misuse Among College Students: A Comparison of
Motivational Typologies. Journal of Drug Issues, 46(3), 216–233.
Weinberger, A. H., Pacek, L. R., Wall, M. M., Zvolensky, M. J., Copeland, J., Galea, S., … Goodwin, R.
D. (2018). Trends in cannabis use disorder by cigarette smoking status in the United States, 2002 to
2016. Drug and Alcohol Dependence, 191, 45–51.
White, C. M. (2016). Mephedrone and 3,4-Methylenedioxypyrovalerone (MDPV): Synthetic
Cathinones With Serious Health Implications. Journal of Clinical Pharmacology, 56(11), 1319–1325.
WHO Regional Office of Europe. (2012). European action plan to reduce the harmful use of alcohol
2012–2020. Copenhagen: WHO.
Wijers, L., Croes, E., De Ruiter, N., & Valkenberg, H. (2017). Monitor drugsincidenten: Factsheet 2016.
Utrecht: Trimbos-instituut.
Wijers, L., Croes, E., Gresnigt, F., Vreeker, A., Van Litsenburg, R., Brunt, T., … Van Laar, M. W. (2016).
Kenmerken en klinische gegevens van patiënten met ernstige ecstasyintoxicaties: Analyse van
registratiegegevens van de Monitor Drugsincidenten. Utrecht: Trimbos-instituut.
Wisselink, D. J., & Mol, A. (2013). GHB hulpvraag in Nederland: Belangrijkste ontwikkelingen van
de hulpvraag voor GHB problematiek in de verslavingszorg 2007-2012. Houten: Stichting Informatie
Voorziening Zorg.
Wisselink, D. J., Kuijpers, W. G. T., & Mol, A. (2015). Kerncijfers Verslavingszorg 2014: LADIS:
Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem. Houten: Stichting Informatie Voorziening Zorg.
Wisselink, D. J., Kuijpers, W. G. T., & Mol, A. (2016). Kerncijfers Verslavingszorg 2015: LADIS:
Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem. Houten: Stichting Informatie Voorziening Zorg.
Wolberink, I. M., Van der Lely, N., & Van Hoof, J. J. (2018). Factsheet alcoholintoxicaties 2007 tot en
met 2017. Delft/Enschede: Reinier de Graaf Gasthuis/Universiteit Twente.
Wood, A. M., Kaptoge, S., Butterworth, A. S., Willeit, P., Warnakula, S., Bolton, T., … Danesh, J.
(2018). Risk thresholds for alcohol consumption: combined analysis of individual-participant data for
599 912 current drinkers in 83 prospective studies. Lancet, 391(10129), 1513–1523.
Wood, D., Cottrell, A., Baker, S. C., Southgate, J., Harris, M., Fulford, S., … Gillatt, D. (2011).
Recreational ketamine: From pleasure to pain. BJU International, 107(12), 1881–1884.
World Cancer Research Fund, & American Institue for Cancer Research. (2018). Continuous Update
Project Expert Report 2018: Alcohol drinks and the risk of cancer. London: WCRF.
World Health Organization. (2013). Report on the global tobacco epidemic. Geneva: WHO.
World Health Organization. (2014). Global status report on alcohol and health 2014. Geneva: WHO.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

543

| JAARBERICHT 2018

World Health Organization. (2017). Alcohol labelling: A discussion document on policy options.
Copenhagen: WHO.
World Health Organization. (2018). Global status report on alcohol and health 2018. Geneva: WHO.
World Health Organization. (2018). Time to Deliver: report of the WHO Independent High-Level
Commission on Noncommunicable Diseases. Geneva: WHO.
World Health Organization; European Union. (2017). Alcohol policy implementation in the European
Region: Update with 2015 data. Copenhagen: WHO.
Wuyts, C., Barbier, S., & Loosveldt, G. (2016). Comparison of alcohol consumption in European
countries, and some methodological thoughts. Leuven: KU Leuven.
Youngworks. (2016). Onderzoek drinkgedrag jongeren. Amsterdam: Youngworks.
Zandstra, P. (2018). Drugs in Amsterdam steeds meer buiten het nachtleven gebruikt. Retrieved July
18, 2018, from https://www.nrc.nl/nieuws/2018/07/18/even-een-xtc-pilletje-op-het-ij-a1610508.
Zhao, J., Stockwell, T., Roemer, A., & Chikritzhs, T. (2016). Is alcohol consumption a risk factor for
prostate cancer? A systematic review and meta-analysis. BMC Cancer, 16(1), 845.
ZonMw. (2017). Breaking the vicious cycle of GHB use and relapse: The development of an
intervention guideline and piloting project. Retrieved October 23, 2018, from https://www.zonmw.nl/
nl/onderzoek-resultaten/preventie/programmas/project-detail/preventieprogramma-5/breaking-thevicious-cycle-of-ghb-use-and-relapse-the-development-of-an-intervention-guideline-and/.
Zorginstituut Nederland. (2017). Verkenning naar mogelijke herbeoordeling medicinale cannabis.
Diemen: Zorginstituut Nederland.
Zorginstituut Nederland. (2017). Verkenning Zorgcluster GGZ. Den Haag: Zorginstituut Nederland.
Zuccato, E., Castiglioni, S., Senta, I., Borsotti, A., Genetti, B., Andreotti, A., … Serpelloni, G. (2016).
Population surveys compared with wastewater analysis for monitoring illicit drug consumption in Italy
in 2010-2014. Drug & Alcohol Dependence, 161, 178–188.
Zvosec, D. L., & Smith, S. W. (2010). Letter to the Editor. Clinical Therapeutics, 32(4), 780–785.
Zwaveling, E., Slot, M., & Oostdijk, A. (2017). Pilot mengvormen Drank- en Horecawet: Eindrapport;
Een positief resultaat voor klanten, ondernemers en winkelgebieden. Utrecht: Berenschot.

NATIONALE DRUG MONITOR

|

544

| JAARBERICHT 2018