Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

28 330

Herstructurering openbaar bibliotheekwerk

Nr. 33

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 20 april 2009
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap1 heeft op
26 maart 2009 overleg gevoerd met minister Plasterk van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap over:
– de brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 21 oktober 2008 over Bibliotheekvernieuwing
2009–2012 (28 330, nr. 30);
– de brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 8 december 2008 over Bibliotheekvernieuwing
2009–2012 (28 330, nr. 31);
– de brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 10 februari 2009 met de beleidsreactie op het
advies inzake Bibliotheekvernieuwing 2009–2012 (28 330,
nr. 32).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.

1

Samenstelling:
Leden: Van der Vlies (SGP), Depla (PvdA), Slob
(ChristenUnie), Remkes (VVD), Van Bochove
(CDA), voorzitter, Joldersma (CDA), Jan de
Vries (CDA), Van Vroonhoven-Kok (CDA), Jan
Jacob van Dijk (CDA), Leerdam (PvdA),
Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD),
Kraneveldt-van der Veen (PvdA), Roefs (PvdA),
ondervoorzitter, Verdonk (Verdonk), Van
Leeuwen (SP), Biskop (CDA), Bosma (PVV),
Pechtold (D66), Zijlstra (VVD), Langkamp (SP),
Jasper van Dijk (SP), Besselink (PvdA), Ouwehand (PvdD) en Dibi (GroenLinks).
Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Gill’ard
(PvdA), Anker (ChristenUnie), Van Miltenburg
(VVD), Atsma (CDA), Ferrier (CDA), Sterk
(CDA), Vietsch (CDA), Schinkelshoek (CDA),
Van Dijken (PvdA), Elias (VVD), Hamer (PvdA),
Van Dam (PvdA), Van der Burg (VVD), Gesthuizen (SP), Jonker (CDA), Fritsma (PVV), Van
der Ham (D66), Ten Broeke (VVD), Van
Bommel (SP), Leijten (SP), Timmer (PvdA),
Thieme (PvdD), Peters (GroenLinks) en
Gerkens (SP).

KST130075
0809tkkst28330-33
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Voorzitter: Timmer/Leerdam
Griffier: Bošnjaković
Vragen en opmerkingen uit de commissie
Voorzitter: Leerdam
Mevrouw Van Vroonhoven-Kok (CDA): Voorzitter. Ik hoef hier niemand
te overtuigen van het belang van een goede bibliotheekvoorziening. Ik wil
u er echter wel aan herinneren dat de bibliotheek de samenleving een
kant en klare infrastructuur biedt om de thema’s die wij in het regeerakkoord hebben genoemd nader uit te werken. Ik noem bijvoorbeeld de
maatschappelijke participatie, de informatiesamenleving, de cultuurparticipatie maar ook de onderwijsondersteuning. Ik denk dat wij die
mogelijkheid goed moeten benutten. Ik meen dat de minister dit ook zo
ziet, want ik ben in ieder geval enorm content met het gevoel van urgentie
dat uit de brief spreekt. Hij schrijft zelfs dat bibliotheken, nu het nog kan,
de kansen moeten grijpen om een antwoord te geven op de bedreigingen.
Natuurlijk zijn er wel wat vragen te stellen over de wijze waarop dat
gebeurt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

1

Eerst maar even de stand van zaken van de bibliotheekvernieuwing. De
afgelopen vijf jaar is echt heel hard gewerkt aan bibliotheekvernieuwing.
Er is geen twijfel over mogelijk dat de ingeslagen weg een positief effect
heeft gehad op de kwaliteit, maar de resultaten zijn broos en, zoals wij
vorig jaar eigenlijk al hebben geconcludeerd, wij moeten ervoor oppassen
dat de resultaten niet als een plumpudding in elkaar zakken. Wij hebben
gezien dat de decentralisatie waarvoor gekozen is het instituut bibliotheek
kwetsbaar maakt. Je zag dat sommige bibliotheken echt op de troepen
vooruitliepen en dat andere uiteindelijk fors achterbleven. Het was, zo
concludeerde ook de minister, eigenlijk allemaal te vrijblijvend, er was
onvoldoende samenwerking. Ik ben het dus eens met de keuze voor meer
centrale aansturing. Het waren weliswaar de provincies die ruim baan
kregen – dat was een goede inzet – maar de minister concludeert ook dat
het gros van het geld van de gemeenten komt. Hier lijkt toch een discrepantie te ontstaan. Maar kort en goed: dat die centrale aansturing er moet
komen, dat zijn wij met de minister eens.
Ik wil nog iets zeggen over het beleid voor 2010 en volgende jaren en ik
heb ook wat echt prangende vragen over 2009. De minister zet zwaar in
op de digitale infrastructuur. Dat vinden wij heel begrijpelijk. Als het instituut bibliotheek ergens de boot dreigt te missen, dan is het wel op dit
vlak. Wij zijn het ook eens met de conclusie dat die centrale aansturing
met name op dit punt echt noodzakelijk is, juist vanwege de kosten. Het
zijn grote projecten en je kunt niet van elke bibliotheek afzonderlijk vragen
om dat te doen. Maar hoe kunnen zij zich onderscheiden van de
«googles» van deze wereld? Eigenlijk mag de minister dat van mijn fractie
niet zo zeggen, want dat vindt zij wat te denigrerend klinken voor de bibliotheken. Ik ben ervan overtuigd dat de minister het niet zo bedoelt, maar
feit is natuurlijk wel dat ze tegen dergelijke zoekmachines moeten
opboksen. In die zin moeten de bibliotheken echt meerwaarde laten zien.
Ik vind dat de minister op dat punt de bibliotheken te veel laat zwemmen.
Wat ons betreft zou hij wel wat meer handreikingen kunnen bieden. Ik
verwijs in dit kader naar het rapport van de Raad voor Cultuur van meer
dan een jaar geleden over informatie als grondstof van onze toekomstwaarde. Aan dat rapport refereert de minister in het geheel niet. Er staat
onder andere in dat een goede en betrouwbare informatiehuishouding
tekortschiet bij de overheid en dat dit onvermijdelijk aantasting van
belangrijke waarden van de rechtsstaat betekent. De Raad voor Cultuur
concludeert dat wij meer moeten doen met de Archiefwet 1995, meer
moeten doen met de Wet openbaar bestuur en dat de minister van Onderwijs daar ook wel een centrale rol in zou kunnen vinden. Ik krijg graag een
reactie van de minister op dit punt.
Als het gaat om de aansturing is er wat ons betreft toch wat meer helderheid nodig. Er komt een nieuw sectorinstituut en dat vinden wij wel goed.
Daarnaast wordt gesproken over drie innovatiecentra. Dat lijkt mij wat
tegenstrijdig. Je wilt toch stroomlijnen. Ik krijg graag een nadere uitleg en
zou ook wel willen weten waarom er drie innovatiecentra moeten komen
en op basis van welke thema’s ze worden gekozen.
Er komt een bibliotheekcharter om gemeenten en provincies ook op taken
en verantwoordelijkheden te drukken. Goed dat dit gelukt is, maar wat
gaan de provincies precies doen? Ik zei net al dat het gros van het budget
van de gemeenten komt.
Ik kom op het beleid voor 2009 waarover ik nog heel veel vragen heb. Wij
zitten nu al bijna in april. Het is goed dat wij dit overleg hebben laten
doorgaan en wij in ieder geval wat paaltjes kunnen slaan. Op 17 maart
kregen wij te horen dat de minister het groene licht geeft, maar het lijkt
niet verder te gaan dan enkele projectgroepen of projectmanagers die
worden aangesteld. Ik zou er toch met nadruk op willen wijzen dat wij ook
inhoudelijk een slag moeten slaan. Daarom enkele vragen over 2009.Hoe
worden de budgetten voor 2009 verdeeld? Waar liggen de verantwoordelijkheden? Waar is het centrale aanspreekpunt? Wat moet er in 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

2

beleidsmatig gerealiseerd worden? Waarop kunnen wij de minister na
afloop van dit jaar afrekenen?
Tot slot nog enkele kleine puntjes. Verleden jaar heb ik voorstellen gedaan
om het bibliotheekwezen op een hoger plan te tillen. Een aantal ervan zie
ik terug in de brieven van de minister, waarvoor dank, maar over mijn
belangrijkste voorstel rept de minister in het geheel niet. De bibliotheekwet is sterk verouderd en al helemaal niet toegesneden op het digitale
tijdperk. Wordt het geen tijd om die wet eens grondig tegen het licht te
houden?
Samenwerkingsverbanden zijn belangrijk, juist ook om in wijken en kleine
kernen de bibliotheken overeind te houden. De minister zegt dat hij een
pilot gaat starten, maar dat vind ik toch te weinig. Verleden jaar heb ik
enkele voorbeelden genoemd van instellingen en organisaties waarmee
de bibliotheken zouden kunnen samenwerken, bijvoorbeeld overheidsorganen zoals het CWI, gezondheidscentra, gemeentekantoren, VVV-kantoren, maar ook met winkels, supermarkten, boekhandels en energiebedrijven. Zo concreet is de minister nog lang niet. Te schoorvoetend
worden nu enkele dingen voorgesteld. Wanneer verwacht de minister wat
grotere stappen te kunnen zetten?
Voorzitter. Arnhem is een modestad, Eindhoven designstad en Deventer
zou zo graag landelijke erkenning krijgen als boekenstad. Zou de minister
er niet eens over kunnen nadenken hoe dat zou kunnen?
De heer Van Leeuwen (SP): Voorzitter. Ik deel voor een groot deel het
gevoel van urgentie dat collega Van Vroonhoven uitstraalt. Tijdens het
overleg van 22 april 2008, bijna een jaar geleden, vroeg ik de minister hoe
het stond met zijn gevoel voor urgentie, of hij het momentum, het enthousiasme en de behoefte aan sturing en binding niet voorbij liet gaan als na
de zomer – wij hadden het toen over de zomer 2008 – nog geregeld moest
worden wie slagkracht gaat ontwikkelen en wie die autoriteit zou zijn. Wij
zijn nu een jaar verder en ondanks dat de minister toen antwoordde dat
hij de boodschap dat er tempo moest worden gemaakt ter harte zou
nemen, moet ik constateren dat er kostbare tijd verloren is gegaan. In
2002 was al bekend dat de operatie bibliotheekvernieuwing op 1 januari
2007 zou ophouden te bestaan. Ruim voor die datum was het iedereen al
duidelijk dat wij op de goede weg zaten, maar dat doorpakken noodzakelijk was. Nogmaals, wij zijn nu ruim een jaar verder maar voordat er
concreet een vervolg aan de eerste fase wordt gegeven, kan er nog wel
eens ruim een jaar bij komen. Dan verliezen wij zelfs tweeënhalf jaar,
terwijl die urgentie nog steeds even groot is. Sterker nog, die wordt
steeds groter. In de brief van 10 februari jongstleden schrijft de minister:
«Tegelijkertijd valt niet te ontkennen dat de sector onder zware druk
staat». En: «alleen op voorwaarde dat de bibliotheken er snel in slagen, nu
het nog kan, de kansen te grijpen en een antwoord te geven op de bedreigingen». De sector heeft op digitaal terrein een inhaalslag te maken en het
liefst in een hoog tempo.« Twee vragen aan de minister. Waar ligt het aan
dat het maar niet opschiet en wat gaat hij doen om nu wel zo snel mogelijk dat hoge tempo erin te krijgen?
De afgelopen maanden heb ik de nodige gesprekken gevoerd met bibliotheken in het land. Iedere keer was ik zeer aangenaam verrast door het
enthousiasme en de liefde voor het vak. Dat zit dus wel goed. Maar er
klonken ook zorgen over de onduidelijkheid over de regie. Er liggen de
nodige onderzoeken, er is een verdeling gemaakt van de 20 mln. De heer
Dijkstal is belast met de invulling van het bibliotheekcharter. Hij is pas half
februari aangesteld. Hoe staat het ermee, want er wordt nogal veel van
dat charter verwacht, bijvoorbeeld de uitbanning van de vrijblijvendheid
bij de samenwerking tussen overheden en bibliotheken en het opwerpen
van een dam tegen de decentralisatie die het stelsel kwetsbaar heeft
gemaakt. Tegelijkertijd dient diezelfde decentralisatie als uitgangspunt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

3

gehanteerd te blijven worden. Hoe denkt de minister heelhuids uit deze
spagaat te komen?
De minister geeft aan dat het Rijk verantwoordelijk is voor de drie kernfuncties van de bibliotheken: lezen, leren en informeren met een dikke
streep onder die twee laatste. Ik ben het eens met de omschrijving van de
positie die de bibliotheek zou moeten hebben in ons informatietijdperk:
een informatieautoriteit, betrouwbaar, een «keuringsdienst van waarden»,
context en duiding en een voorbeeldfunctie in het aanleren van mediawijsheid. Met het oog op de eerder genoemde urgentie vraag ik de
minister of behalve mooie woorden op papier, deze verantwoordelijkheid
ook al is waargemaakt en, zo niet, hoe hij die gaat waarmaken. Vooralsnog moet ik vaststellen dat er nog de nodige overleggen plaatsvinden
en dat de programmamanagers moeten worden aangesteld waarmee de
aanpak verder gaat worden uitgewerkt. Het streven is om in 2010 een start
te maken met de digitale inhaalslag.
De minister stelt dat hij er de voorkeur aan geeft om in 2009 nog niet met
innovatiecentra te werken omdat de expertise op de drie programmalijnen
onvoldoende geconcentreerd is binnen specifieke bibliotheken of provinciale serviceorganisaties. In diezelfde brief wordt gesteld dat, om het
innoverend vermogen van de sector te mobiliseren en te versterken, die
innovatiecentra juist moeten worden opgericht. Het is volgens mij een
belangrijke taak van de innovatiecentra om de expertise op de drie
programmalijnen beter te concentreren. Dat hoort mijns inziens de
opdracht van de centra te zijn. Hebben wij hier te maken met een kip-eneidilemma? Graag een reactie van de minister waarom hij de centra niet
juist inzet om de concentratie te verhogen.
Uit de gesprekken kwamen ook zorgen naar voren over de toegezegde
ondersteuning vanuit het ministerie. Het gaat daarbij ook om de verantwoordelijkheid van het Rijk. Er is, zoals gezegd, veel werk te doen en de
tijd dringt. Vernieuwing doorvoeren, zorgvuldige besteding van de 20 mln.
met het zwaartepunt op de digitale infrastructuur, splitsing van de vereniging in twee instituten en de invulling van de bibliotheekcharter. De
minister wilde een eigen organisatie onder eigen regie. Is die er al en, zo
ja, is er voldoende menskracht om het allemaal waar te maken? Dat geldt
zeker als het gaat om ICT, die wat ons betreft zeer sterk centraal moet
worden aangestuurd. Sinds het rapport van de Algemene Rekenkamer
weten wij immers dat het vreselijk uit de hand kan lopen als het niet
centraal is geregeld.
Ik heb begrepen dat de Vereniging Openbare Bibliotheken eind november
2008 een brief heeft geschreven waarin zij schrijft graag mensen beschikbaar te stellen voor de klussen die ik net noemde. Ze kunnen daarbij dan
onder verantwoordelijkheid en de regie van de minister helpen. Kan de
minister mij zeggen waarom niet op dat aanbod is gereageerd?
In het algemeen overleg van verleden jaar hebben wij het gehad over
bibliotheekvoorzieningen op het platteland. De minister zegt nu dat na
overleg met zijn collega van LNV in het kader van het programma Vitaal
Platteland een rol is weggelegd en dat er binnenkort een aantal projecten
wordt geselecteerd. Wij hebben het toen ook gehad over de te grote
afstand tussen de koplopers in de grote steden – fantastisch en prachtig –
en de bibliotheken in de wat kleinere kernen.
Het volgende punt betreft de pilots. Wat gebeurt op de korte termijn? Zijn
er inmiddels pilots geselecteerd? Hoe ziet zo’n pilot eruit, wat wordt de
inzet ervan? Het is altijd lastig om bij pilots te vragen: hoe dan verder?
Echter, als er eerst een periode voor pilots komt en wij gaan dan pas gaan
beoordelen of ze goed of slecht waren, dan zijn wij misschien ook weer
een hele tijd verder.
Het beroep van beroep van bibliotheekmedewerker of -werkster is volgens
mij een hartstikke leuk, leerzaam en eerzaam beroep, maar het is niet
sexy. Bibliotheken hebben moeite met het aantrekken van personeel. De
minister ziet geen rol voor hem weggelegd op het terrein van personeels-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

4

beleid, maar spreekt wel met de Vereniging Openbare Bibliotheken over
het te voeren personeelsbeleid. Wat is de inzet van de besprekingen en
ziet de minister een taak voor zichzelf weggelegd bij het laten terugkeren
van de bibliotheek- en informatieopleiding op graduate niveau, met een
masterdiploma?
Voorzitter: Timmer
De heer Ten Broeke (VVD): Mevrouw de voorzitter. Eén of twee zaaltjes
verder wordt op dit moment een hoorzitting gehouden waarop wij van de
stand-in premier mevrouw Jongerius te horen zullen krijgen waarom de
crisis vooralsnog in ieder geval niet langs de lijn van de AOW-leeftijd kan
worden aangepakt. Ook hier moeten wij vaststellen dat het gevoel van
urgentie dat vorig jaar al door deze Kamer is beleden vooralsnog niet in
daden wordt omgezet. Laten wij proberen om dit debat te laten eindigen
met een andere conclusie, want in dat andere debat staan de conclusies
wel zo’n beetje vast.
Er liggen 20 mln. te verstoffen op de plank voor bibliotheekvernieuwing,
innovatie bibliotheken. 1 mln. daarvan is uitgetrokken voor leesbevordering. Die 19 mln. blijven dan inderdaad over. Op 17 maart heeft de
minister een instellingsbesluit genomen voor een regiegroep bibliotheekinnovatie. Op papier schijnt de organisatie nu zo’n beetje rond te zijn,
maar net als mevrouw Van Vroonhoven en de heer Van Leeuwen moet ik
constateren dat het allemaal ongelooflijk traag gaat. Er is geld, al ruim een
jaar, er is een doel, er zijn ik weet niet hoeveel commissies mee aan de
slag gegaan – van Franssen tot mevrouw Calff en binnenkort de heer
Dijkstal die nog eens een keer naar de bibliotheken gaat kijken – er is nog
geen organisatie, er is nog geen aanbesteding, maar er zijn wel plannen
voor een kennisinstituut.
De ICT-branche in Nederland, goed voor ongeveer 5 mld., verkeert op dit
moment in zwaar weer, net als veel andere branches. Gelukkig is dit een
branche die niet direct de hand ophoudt bij de heer Donner, maar veel
mensen die in de ICT-sector werkzaam zijn, zitten ofwel op de reservebank
van hun eigen bedrijf dan wel op de bank thuis voor de buis. Zou het niet
mooi zijn als wij op dit moment, gelet op die ICT-sector, ook in het kader
van de crisisaanpak zouden pleiten voor een versnelling, het naar voren
halen van investeringen in de infrastructuur? Dat moet toch mogelijk zijn?
Ik heb maar eens contact gelegd met ICT~Office, de brancheorganisatie
van de verzamelde grote ICT-bedrijven in Nederland. De algemeen directeur, Sylvia Roelofs, en ook de directeur die zich bezighoudt met overheidsopdrachten, Haye Mensonides van Logica, staan te trappelen om Nederland te bewijzen dat zij hier iets prachtigs van kunnen maken, dat zij dit
kunnen versnellen, dat zij dit kunnen verbeteren en dat zij ervoor kunnen
zorgen dat wij meer «bang for bucks» krijgen.
Mevrouw Van Vroonhoven-Kok (CDA): Ik vind het een heel sympathieke
gedachte. Als ik de stukken goed heb gelezen, gaat het om 10,3 mln. per
jaar. Hebt u er al over nagedacht om welk bedrag het moet gaan, hoeveel
jaar u het naar voren wil halen en hoe het dan gaat met de digitaliteit
daarna?
De heer Ten Broeke (VVD): De digitaliteit, dat is interessant, maar nee,
daar heb ik niet over nagedacht en dat lijkt mij ook niet mijn taak. Ik wil
gewoon dat het geld wordt uitgegeven en snel. Dat klinkt misschien gek,
maar er zijn soms van die uitgaven die je gewoon moet doen. Geld moet
vooral niet op de plank verstoffen, minister Plasterk. Het lijkt mij dan ook
heel nuttig dat wij een sector die op dit moment zo veel handjes over
heeft, gewoon aan de slag zetten en dat wij hem de mogelijkheid geven
om wat te doen. Ik heb daarover gesproken met mevrouw Roelofs die de
minister na dit overleg direct maar even moet bellen. In ieder geval geeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

5

ICT~Office aan dat de minister door middel van een ICT-haalbaarheidstoets – iets wat wij al vaker doen – een precompetitief advies kan
inwinnen, waarna hij binnen zes weken aan de slag zou kunnen. Dat is
andere koek dan bijvoorbeeld het Rijksmuseum waar men nu al ik weet
niet hoe veel jaar al mee zit te steggelen.
Mijn voorstel zou zijn dat de minister een beetje met die «can-do»mentaliteit die hij volgens mij toch ook zo waardeert eens gaat kijken of
hij op zijn terrein ook wat investeringen naar voren kan halen. Hij zit met
niet al te veel geld – volgens hem 10 mln., maar 19 mln. is het totale potje
– en wij zitten met een top class ICT-sector in Nederland. Die twee moet je
bij elkaar kunnen brengen. Ik weet zeker dat hij daar een heel positief
antwoord zal krijgen. Ik heb al het nodige voorwerk voor gedaan. Ik denk
zelfs dat hij nog wel wat korting zal kunnen bedingen. Dat zou nog niet
eens zo slecht zijn, want uit de brief blijkt dat een aantal doelstellingen
misschien wel wat meer aandacht zouden verdienen.
Tot mijn schrik moet ik tot de conclusie komen dat op dit moment nog
steeds zo’n 25% van de leerlingen die van het vmbo afkomen laaggeletterd is. Je vraagt je dan toch af of Nederland niet zit te wachten op
een soort digitaal leesplankje. Wat gaan wij daaraan doen? Ik ben het
ermee eens dat het buitengewoon slecht is dat mensen zulke achterstanden hebben dat hun startkansen heel slecht zijn. Daar moeten wij toch
echt iets aan doen.
Ik heb nog een vraag over het leenrecht. Eigenlijk zijn wij van mening dat
wij dit moeten afkopen. Mijn collega Teeven heeft dat in een ander
verband al eens naar voren gebracht. Ik werd getroffen door een uitspraak
van de heer Paul Schnabel die voorrekende dat je met de Stichting Leenrecht en de Stichting Lira over allerlei publicaties ontzettend veel correspondentie over en weer moest voeren. Over een publicatie waarvoor hij
verantwoordelijk was, had hij voor zo’n € 70 aan correspondentie gevoerd
om uiteindelijk € 4 uitgekeerd te krijgen. Kan dat echt niet anders?
Als het gaat om de Archiefwet 1995 en de bibliotheekwet steun ik het
verzoek van mevrouw Van Vroonhoven en wil daar nog wel aan toevoegen wat ik ook al eens eerder heb opgebracht: moeten wij niet eens kijken
naar wat wij doen met bedrijfsarchieven? Er zijn heel veel bedrijfsarchieven in Nederland, ook van familiebedrijven die buitengewoon interessante informatie bevatten. Kunnen wij die niet op de een of andere
manier meenemen? Mocht de minister van plan zijn de Kamer ter informatie een brief te sturen, dan zou ik graag zien dat hij ook nog ingaat op
de bedrijfsarchieven.
Ik steun ook het pleidooi van mevrouw Van Vroonhoven om Deventer te
beschouwen als kenniscentrum. Ik zou zeggen dat die drie innovatiecentra
helemaal niet nodig zijn: maak er gewoon één van. Ik kan zeven redenen
geven waarom het Deventer zou moeten worden. In Overijssel loopt het
bibliotheekvernieuwingsproces voor op andere provincies, zoals wij de
vorige keer al hebben vastgesteld. Met Overijssel en Deventer hebben wij
een echte trekker. Er is een succesvolle openbare bibliotheek, er staat een
eeuwenoude atheneumbibliotheek, Deventer is de grootste boekenstad
van Nederland, heeft de grootste boekenmarkt van Europa, er zitten veel
bedrijven op het gebied van uitgeven en kennisverspreiding en ik geloof
zelfs dat de voorzitter van het Expertcentrum Bibliotheekinnovatie directeur is van de openbare bibliotheek aldaar. Ten slotte is dit de provincie
die nog deze maand zal besluiten om 1 mln. extra te investeren om reeds
in gang gezette ontwikkelingen te kunnen voortzetten.
Voorzitter. Tot slot wil ik enkele suggesties doen om de zaak te versnellen:
een stad aanwijzen, afkopen van het leenrecht, ik hoor graag wat wij
kunnen doen aan de ernstige situatie van het vmbo en het allerbelangrijkste is misschien nog wel om die bibliotheekinnovatie en de digitalisering van openbare bibliotheken in Nederland nu eindelijk eens een keer
van de grond te krijgen. Er ligt een aanbod. Ik zou zeggen: neem dat met
beide handen aan!

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

6

De heer Leerdam (PvdA): Voorzitter. Er is de afgelopen tijd heel veel
gedaan en gepraat en gebeurd in de bibliotheeksector, maar ik heb het
gevoel dat wij staan aan het echte begin van de vernieuwing. De lijnen
zijn uitgezet en de bouwstenen zijn geplaatst. En dan te bedenken dat wij
eind jaren negentig een Stuurgroep Herstructurering Openbaar Bibliotheekwerk hadden onder leiding van Wim Meijer. Die concludeerde toen
in haar rapport Open poort tot kennis dat bibliotheken voor een ingrijpende organisatieslag staan: de structuur van het bibliotheekwerk is
achterhaald en de bibliotheken moeten vernieuwen. Inmiddels zijn er
legio actuele diepgaande onderzoeken geweest en is vriend en vijand het
erover eens dat wij voortvarend aan de slag moeten. Met de laatste brief
van de minister geeft hij ervan blijk dat hij in ieder geval met focus, effectiviteit en tempo hieraan gehoor wil geven.
Dan het charter. De commissie-Calff geeft aan dat permanente innovatie
noodzakelijk is en dat daarbij zowel de digitale als de lokale bibliotheken
van eminent belang zijn. In een juiste balans zullen ze elkaar optimaal
versterken. De PvdA-fractie sluit zich aan bij het advies van de commissie
dat de digitale bibliotheek goed moet aansluiten op de buitenwereld waardoor het duidelijk meerwaarde heeft. Deze meerwaarde zal mede moeten
liggen in het duiden en het in context plaatsen van informatie. De PvdAfractie is benieuwd hoe de minister de komende periode een bijdrage aan
de verbreding wil leveren.
De PvdA-fractie hecht er in dit kader grote waarde aan dat de maatschappelijke meerwaarde van de digitale content en dienstverlening zich niet
alleen richten op de huidige gebruikers, maar ook op potentiële gebruikers als de nieuwe Nederlanders. De PvdA is ook van mening dat de focus
bij de versterking van de digitale bibliotheek vooral zal moeten liggen op
het terrein van onderwijsondersteuning. Door het enorme aanbod aan
informatie is gebleken dat veel jongeren moeite hebben om feiten van
meningen te onderscheiden en om informatie in een context te plaatsen.
Leerlingen en docenten moeten daarom op een actievere wijze informatieen mediavaardigheden worden aangeleerd.
De jeugd vormt een brug naar toekomstig gebruik, maar wordt momenteel nog onvoldoende bereikt. De PvdA roept de minister dan ook op om
het geld voor innovatie te gebruiken om diensten te ontwikkelen om leerlingen en docenten te helpen hun weg te vinden op internet. Ik benadruk
dat er 19 mln. is gereserveerd voor de digitalisering van bibliotheken. Dat
bedrag moet daadwerkelijk hieraan worden uitgegeven. Het gaat hierbij
om een infrastructurele investering die goed is voor de economie. Het
mes snijdt aan twee kanten; de modernisering van bibliotheken is goed
voor veel ouderen en allochtonen. De beste ICT-krachten van Nederland
maken dat mogelijk.
Een ander puntje van aandacht is de aansturing van de organisatie. De
expertise op de drie programmalijnen is nu nog onvoldoende geconcentreerd. De PvdA wil graag de geruststelling dat het wel op tijd gaat lukken.
Veel zaken hangen samen bij deze vernieuwingsslag. Gaat het lukken met
de innovatiecentra en kan de minister toezeggen dat de werkzaamheden
op schema liggen? Wat is trouwens in de ogen van de minister er de
oorzaak van dat de pogingen om de samenwerking tussen bibliotheekorganisaties te verbeteren onvoldoende resultaat hebben opgeleverd en
hoe denkt hij de vrijblijvendheid met behulp van een charter terug te
dringen?
De bibliobus. Wij moeten met de tijd mee, maar je moet oude dingen
evenmin vergeten. Ik kan mij niet voorstellen ooit een roman vanaf een
computerscherm te zullen lezen. Ik wil een boek vasthouden, zien, voelen
en ruiken. De meerwaarde zit juist in de combinatie van media en daarom
is de bibliobus van onschatbare waarde. Hoewel wij op digitaal terrein
een inhaalslag moeten maken – en wat ons betreft ook gaan maken – mag
er geen sprake zijn van kaalslag in de bibliotheekvoorzieningen van de
kleine kernen. Want naast nieuwe functies blijft beschikbare kennis laag-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

7

drempelig toegankelijk maken voor een breed en divers publiek belangrijk, ook op het platteland, met of zonder internet.
Mevrouw Van Vroonhoven-Kok (CDA): Is de heer Leerdam het met mij
eens dat eventuele alternatieven voor de bibliobus – zie de uiterste regio’s
van Zuid-Holland, waar deze voorzieningen verstrekt worden bijvoorbeeld
via supermarkten of op andere centrale punten – net zo veel waarde
hebben en dat die bus dus niet per se in stand hoeft te worden gehouden?
De heer Leerdam (PvdA): Ik zei al dat je je oude schoenen niet moet
weggooien voordat je weet wat je ervoor in de plaats krijgt. Ik ben niet
alleen in Nederland op werkbezoek geweest maar ook in andere landen
van Europa en zeker in de Verenigde Staten van Amerika. Ik heb daar met
eigen ogen gezien dat zo’n bibliobus van onschatbare waarde kan zijn,
ook om mensen op een andere manier te bereiken. Ik sluit niet uit dat er
goede alternatieven kunnen zijn, maar als je mensen spreekt – laatst nog
in Limburg – dan merk je toch dat ze zoiets van essentieel belang vinden.
Ik realiseer mij dat dit iets is wat niet echt bij het Rijk thuishoort, maar ik
wil er toch graag even extra aandacht voor vragen. Het IPO en de VNG
spelen hier ook een belangrijke rol in. Dus mijn oproep blijft wat mij
betreft dus nog even staan.
Mevrouw Van Vroonhoven-Kok (CDA): Ziet de heer Leerdam ook de
nadelen van de bibliobus, bijvoorbeeld dat hij er maar korte tijd van de
week is? Er zijn andere mogelijkheden om die diensten veel efficiënter en
langduriger aan de mensen te bieden.
De heer Leerdam (PvdA): Ik zie helemaal geen nadelen. Als je in de
provincie bent, merk je dat men er in ieder geval over wil nadenken om
die bus vaker te kunnen laten rijden. Omdat men het voor het grootste
deel zelf zal moeten bekostigen, probeert men daar nu in samenspraak
oplossingen voor te vinden.
De heer Van Leeuwen (SP): Ik ben het wel een beetje eens met mevrouw
Van Vroonhoven dat de bibliobus een second best-oplossing is. Het
mooiste zou zijn als je overal een vestiging zou kunnen hebben.
De heer Leerdam noemde eigenlijk in een bijzinnetje de gemeenten en
provincies. Nu betalen gemeenten voor een halteplaats voor een bibliobus. Wat zou de heer Leerdam nu eigenlijk van deze minister willen?
Moet het Rijk zijn verantwoordelijkheid nemen of gaat hij de volgende
keer naar het IPO om ervoor te pleiten dat de provincies het gaan doen?
Afgezien van het belang van de bibliobus – dat onderschrijf ik – wat stelt
de heer Leerdam nu concreet voor?
De heer Leerdam (PvdA): Als u mij had laten uitspreken, had u dat
gehoord. Ik ben toe aan het hoogtepunt van mijn betoog over de bibliobus. Voordat ik zover was, hadden mevrouw Van Vroonhoven en u mij al
onderbroken. Resultaat daarvan is dat wat ik over de bibliobus wilde
zeggen, serieus uit beeld dreigt te verdwijnen. Staat u mij toe dat ik verder
ga met het schetsen van mijn toekomstbeeld.
Voorzitter. Al eerder heeft de minister aangegeven dat in het huidige gedecentraliseerde stelsel lagere overheden autonoom zijn. Ze zijn autonoom
in hun keuzes over de omvang en de inzet van middelen voor de bibliotheekvoorziening. Hoe hoog is echter het percentage bibliotheekklanten
dat uitwijkt naar een vaste bibliotheek als de bibliobus verdwijnt? Is de
minister niet van mening dat dit percentage door de vergrijzing kleiner zal
worden? Wat zijn de resultaten van het bestuurlijk overleg met het IPO en
de VNG over de bibliotheekvernieuwing en de bibliobus?
Er zijn zeker goede ontwikkelingen. Na Kamervragen van verschillende
collega’s zijn er diverse lichtpuntjes te zien, maar toch geeft de PvdA-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

8

fractie het duidelijke signaal af dat het niet bij positieve incidenten mag
blijven. Er moet een structurele aanpak komen. Vandaar dat ik langs deze
weg een kleine blijk van erkenning en waardering geef aan de mensen,
instanties en bedrijven die de bibliobus rijdende houden. Als mooi voorbeeld noem ik het nieuwe type bibliobus, de MediaMoverbus, in
Leeuwarden. De bus is voorzien van internet. Het lenen en terugbrengen
van boeken gaat volautomatisch, zodat de medewerker van de bus alle
tijd heeft om klanten te helpen. Ook is het heel makkelijk om de collectie
van de bibliotheek aan te passen, zodat bijvoorbeeld ook bejaardencentra
door de bibliobus kunnen worden bediend. Dit past precies in het adagium «onderzoek alles en behoud het goede».
De PvdA-fractie blijft veel waarde hechten aan een goed personeelsbestand binnen bibliotheken en de informatiesector. Deze sector kent veel
ouderen en vanwege de toenemende uitstroom en de afnemende
instroom is dat verontrustend te noemen. Om de uitstroom te beperken,
de doorstroom te bevorderen en het zittende personeel voor te bereiden
op en te ondersteunen bij de veranderde rol zijn planmatige scholing,
training en opleiding noodzakelijk.
Het is niet niks om de gewenste en benodigde permanente innovatie te
continueren. Vorig jaar heb ik hiervoor al ruimschoots aandacht gevraagd.
Ik hoop dat de reservering van bijgesteld 2,7 mln. voldoende is, want de
medewerkers zijn per slot van rekening de mensen die het moeten gaan
doen, in zowel de fysieke als de digitale bibliotheek. Hoe ziet de minister
zijn rol bij de aanpak van deze problematiek?
Een paar dagen geleden concludeerde de Raad voor de financiële verhoudingen dat de provincies met 597 mln. minder toekunnen. Er zijn meerdere wegen waarop deze korting kan worden bereikt. Zo is het mogelijk
om op de bibliotheekvoorziening te korten. Wat is de eerste reactie van de
minister op het rapport van de Raad voor de financiële verhoudingen op
het punt van de bibliotheek? Wat heeft het voor gevolgen voor de infrastructuur van het bibliotheekwezen?
Mevrouw Van Vroonhoven lanceerde een idee voor Deventer. De heer Ten
Broeke sloot zich daarbij aan en ik doe dat ook: het is een zeer sympathiek
idee.
De heer Van Leeuwen (SP): U bent mij nog steeds een antwoord
verschuldigd op de vraag wat de PvdA-fractie wil gaan doen met de bibliobus. Wij zijn het erover eens dat wij onze oude schoenen niet weg
moeten gooien voordat wij nieuwe hebben. Hoe gaat u dat doen in het
geval van de bibliobus?
De heer Leerdam (PvdA): Ik hoop dat de minister in het overleg met het
IPO en de VNG duidelijk zal maken dat de gewenste kentering mogelijk is
door te gaan werken met zo’n moderne bibliobus. De minister kan hierbij
namelijk een centrale rol spelen. Dat laat onverlet dat gemeenten en
provincies het grootste deel van de kosten voor de bibliobus moeten
betalen.
Antwoord van de minister
Minister Plasterk: Voorzitter. Iedereen die kennis probeert te nemen van
de Kameractiviteiten, zal waarschijnlijk naar het grote debat over de crisis
kijken. Maar misschien kunnen wij de mensen die hier aanwezig zijn,
duidelijk maken dat mensen, rijk of arm, altijd een boek kunnen lezen. Als
iemand het geld niet heeft om een bepaald boek te kopen, kan hij of zij het
altijd nog lenen bij de bibliotheek. Ik denk dat iemand een maximum aan
genot per euro kan realiseren door een goed boek te lenen.
De heer Ten Broeke (VVD): Mag ik de minister erop wijzen dat je zeker in
tijden van crisis op moet passen met lenen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

9

Minister Plasterk: Met die kanttekening.
Voorzitter. Ik heb dit debat vannacht om half twee voorbereid, omdat ik
gisteravond de opening van het filmfestival in Breda, de film The reader,
heb bezocht. Ik zal het plot niet verraden, want er zijn vast mensen die
destijds Der Vorleser van Bernhard Schlink niet hebben gelezen. Het is een
prachtig boek over het belang van lezen en kunnen lezen. Er zijn mensen
die zich meer generen voor het feit dat ze niet kunnen lezen dan voor heel
vreselijke andere dingen. Dat is tragisch. Dit boek is dus warm aanbevolen.
Dan nu meer praktische zaken: het bibliotheekbeleid. Uit de bijdragen van
de woordvoerders zou je de indruk kunnen krijgen dat ik niet doorpak. Die
indruk wil ik wegnemen, want ik heb het afgelopen jaar zeker het nodige
gedaan. In een eerdere brief heb ik bijvoorbeeld aangekondigd dat de
adviescommissie advies zou uitbrengen. Dat advies is inmiddels openbaar
geworden en in mijn laatste brief kan de commissie mijn beleidsreactie op
dit advies teruglezen. Ik heb de hoofdpunten van het advies overgenomen, namelijk de ontwikkeling van een zichtbare digitale bibliotheek,
innovatie van digitale diensten en producten, innovatie van het collectiebeleid, humanresourcemanagement en marketing. Hiervoor zijn inmiddels
ook afspraken gemaakt met het IPO en de VNG.
Dergelijke ontwikkelingen vergen enige tijd. Als ik echter een afsprakentraject zou overslaan, hangt iedereen bij de woordvoerders aan de telefoon. En vervolgens gaan zij mij vragen waarom ik het niet heb afgestemd
met het IPO, de VNG en de Vereniging van Openbare Bibliotheken. Uitzondering hierop is wellicht de heer Ten Broeke, want hij vindt al dat overleg
niet nodig. Hij wordt op zijn beurt dan natuurlijk wel weer gebeld door de
gemeente Deventer! Verder wordt het charter op dit moment ingevuld. De
heer Dijkstal, een prominent Nederlander en in zijn genre een goed saxofonist, heb ik bereid gevonden om de kar te trekken. Ten slotte werk ik aan
de ontvlechting van de VOB in een sectorinstituut en een branche-instelling. Daarmee geef ik onder meer gevolg aan een advies van de Raad van
Cultuur en een aanbeveling van de sector zelf. Deze ontvlechting vlot en ik
denk dat wij al met al sinds vorig jaar een flinke stap in de goede richting
hebben gezet. Ik neem natuurlijk het signaal ter harte dat het allemaal nog
wel wat sneller mag. Ik begrijp de redenen voor dit signaal en ik zal dan
ook proberen om alle ambtelijke molens wat sneller te laten draaien.
Vorige week donderdag heb ik met de Kamer gesproken over de lokale
omroep. Het budget en de taken van deze omroepen zijn gedecentraliseerd: de regionale omroepen naar de provincies en de lokale omroepen
naar de gemeenten. Desondanks zegt de Kamer, overigens om begrijpelijke redenen, dat zij de garantie wil dat bepaalde dingen gebeuren. De
Kamer vraagt mij vervolgens om dat in overleg met de lokale besturen te
realiseren. Ik doe dat natuurlijk, maar dat laat onverlet dat je verantwoordelijkheden neer moet leggen bij het corresponderende bestuursniveau.
Je mag er immers van uitgaan dat men daar weet wat men doet. Als
mensen vinden dat er verkeerde keuzes zijn gemaakt door een gemeente
of provincie, moeten zij bij de verkiezingen op een andere partij stemmen.
Deze besturen zijn immers net als de rijksoverheid democratisch gelegitimeerd. Ik kom hierop terug in mijn reactie op specifieke punten, omdat
veel werk van de bibliotheken is gedecentraliseerd.
De heer Van Leeuwen (SP): U stelt heel pertinent dat de drie kerntaken
van de bibliotheken niet onder de verantwoordelijkheid van het Rijk
vallen. Met name de culturele component moet in uw visie lokaal worden
ingevuld, omdat de lokale binding en de identiteit daarbij leidend horen te
zijn. Dat is een groot verschil met regionale en lokale omroepen. Het Rijk
draagt in geval van de bibliotheken een duidelijke verantwoordelijkheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

10

Minister Plasterk: Ik denk dat het een goede vergelijking is. Ik heb namelijk de stelselverantwoordelijkheid voor de bibliotheekbussen, wat betekent dat ik moet zorgen voor een goede organisatie. Elke verantwoordelijkheid moet ergens belegd zijn: als er iets is waarvoor niemand zich
verantwoordelijk voelt, kan de commissie mij daarop aanspreken. De
bibliobus en de vraag hoe je mensen het beste bij de boeken kunt
brengen, vallen in principe onder de verantwoordelijkheid van de
provincie. Ik kom hierop terug aan de hand van concrete vragen, want
anders wordt het een wel heel algemeen verhaal.
De heer Ten Broeke (VVD): U draagt de stelselverantwoordelijkheid. U
wilt verder net als de Kamer dat de digitalisering wordt versneld.
Bibliotheekdirecteuren laten zich in de praktijk echter vaak meer gelegen
liggen aan hun wethouder dan aan de wensen van u en ons. Wat kunt u
dan nog doen om de digitalisering landelijk een impuls te geven? Het geld
is er. Het plan ligt er. De adviezen zijn er. Maar wat gaat er nu gebeuren?
Minister Plasterk: Ik ga zorgen voor die impuls. Verder wijs ik u er wel op
dat een wethouder hoort te weten wat de wensen van de inwoners van
zijn gemeente zijn. Ik denk dan ook niet dat een wethouder bij voorbaat
iets anders wil dan de bibliotheekdirecteur. Een landelijke website valt
natuurlijk onder mijn stelselverantwoordelijkheid. Ik neem die verantwoordelijkheid ook, want daarvoor heb ik inmiddels een budget gereserveerd.
Voorzitter. Mevrouw Van Vroonhoven vroeg naar de Archiefwet 1995.
Strikt genomen staat die niet op de agenda en deze wet valt niet alleen
onder mijn ministerie, maar ook onder die van Binnenlandse Zaken. In
mei 2008 heb ik hierover adviezen ontvangen van de Raad voor Cultuur en
de Raad voor het openbaar bestuur. Op dit moment werk ik aan een
reactie en die komt in de loop van dit jaar naar de Kamer.
Mevrouw Van Vroonhoven-Kok (CDA): De Kamer krijgt dus een reactie
van de minister. Is die heel eng beperkt tot de archieven of komt bijvoorbeeld ook de bredere functie van archieven aan de orde? Is de minister
van Binnenlandse Zaken hierbij betrokken? Ik vraag dat zo nadrukkelijk,
omdat ik al een tijdje op zoek ben naar een aanknopingspunt om diepgaander over onze archieven van gedachten te kunnen wisselen. Het zou
goed zijn als uw beleidsreactie substantieel genoeg is om deze gedachtewisseling eraan te kunnen ophangen.
Minister Plasterk: Ik denk dat de brief daar de beste aanleiding voor is. Ik
schrijf deze brief inderdaad samen met de minister van Binnenlandse
Zaken.
Mevrouw Van Vroonhoven-Kok (CDA): Mag ik de minister aanraden om
in die brief alles te zetten wat hij op zijn hart heeft? Dan kunnen wij daarop
verder borduren.
Minister Plasterk: Dank voor de suggestie. Ik zal haar ter harte nemen.
De heer Ten Broeke (VVD): Hebt u in uw hart dan ook nog wat ruimte
over voor de bedrijfsarchieven? Ik geef u daar graag wat informatie over,
want bedrijfsarchieven zijn in Nederland een ondergeschoven kindje.
Bedrijfsarchieven, en zeker die van familiebedrijven, bevatten vaak een
schat aan informatie.
Minister Plasterk: Daar zal ik ook op ingaan.
Voorzitter. Mevrouw Van Vroonhoven vroeg hoe de digitalisering zich
verhoudt tot de «googles van deze wereld». Het gaat echt om een ander
soort informatie, omdat de digitalisering systematisch en gestructureerd
zal plaatsvinden. Er zal een duidelijke redactie plaatsvinden. Dat betekent

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

11

dat de manier waarop wij het gaan inrichten, duidelijk meerwaarde heeft
boven de «googles».
Mevrouw Van Vroonhoven-Kok (CDA): Waar wilt u naartoe? Als iemand
informatie zoekt, is het heel gemakkelijk om in een van de «googles» een
zoekwoord in te typen. Wilt u dat het straks tussen de oren van mensen zit
dat je voor betrouwbare informatie bij de portal van de bibliotheek moet
zijn?
Minister Plasterk: Dat is inderdaad mijn doel. Als iemand wil weten
welke informatie beschikbaar is en bij welke bibliotheek hij daarvoor moet
zijn, moet je bij die portal kunnen vinden bij welke bibliotheek je daarover
een boek kunt opvragen. Het gaat dus om geïntegreerde informatie.
De heer Van Leeuwen (SP): De minister gaat nu wel heel snel. Zo gaat hij
eraan voorbij dat de concurrentie op het informatieveld gigantisch groot
is. Er moet dus wel een unique selling point zijn om mensen te bewegen
om naar die portal te gaan. Ik heb de mogelijkheid geopperd van een
soort «keuringsdienst van waarden» of een «expertisecentrum mediawijsheid». Er komt heel veel bij kijken en ik hoor dan ook graag wat meer
van de minister over zijn speerpunten op de korte termijn. Op korte
termijn, want als je ziet hoe snel de ontwikkelingen gaan, zijn wij over een
halfjaar te laat.
Minister Plasterk: Unique selling point houdt in dat de bibliotheek het
informatieaanbod koppelt aan haar primaire taak van het beschikbaar
stellen van boeken. Bibliotheken moeten niet proberen om alle kennis aan
te bieden die er op de wereld te vinden is. Dat redden ze natuurlijk nooit,
zelfs niet met het naar Nederlandse begrippen grote bedrag dat wij hiervoor beschikbaar hebben gesteld. Wij zullen nooit in staat zijn om dé
portal naar alle informatie in het leven te roepen. Het mag wel iets meer
zijn dan een catalogus, mits de informatie maar in de context van het
beschikbare boekenbestand is geplaatst.
In mijn beleidsbrief van 10 februari heb ik geschreven dat de expertise
over de drie programmalijnen onvoldoende binnen één organisatie is
geconcentreerd. Oorzaak daarvan is dat er in de bibliotheeksector nog
betrekkelijk weinig ervaring met en kennis van innovatie is. Daarom zal in
2009 per programmalijn worden gewerkt met een groep experts.
Ik heb inmiddels een regie- en projectgroep bibliotheekinnovatie ingesteld. Zij zal samen met de expertnetwerken voorstellen doen voor een
plan van aanpak, net zoals dat gebeurt voor de innovatieaanpak op de
langere termijn. Ik wacht deze voorstellen af. Men ligt op schema en ik
verwacht dat deze centra komend jaar actief zullen zijn. Voor de goede
orde: die drie lijnen zijn personeelsbeleid, collectiebeleid en marketing.
Mevrouw Van Vroonhoven vroeg of er aanleiding is om de bibliotheekwet
tegen het licht te houden. Met die vraag gaat zij wat kort door de bocht,
want er is helemaal geen bibliotheekwet.
Mevrouw Van Vroonhoven-Kok (CDA): Dan moet er een komen!
Minister Plasterk: Of dat zo is, is in het verleden al vaker bediscussieerd.
In de adviezen die ik tot nu toe onder ogen heb gekregen, staat dat er te
veel in beweging is om zaken goed in een wet vast te kunnen leggen. Dat
is de reden dat ik voor een charter heb gekozen. Die kan er namelijk
binnen een jaar zijn. Bovendien zijn wij dan ook gelijk zeker van het
commitment van gemeenten en provincies, de partijen die het grootste
deel van het primaire proces financieren. In dat charter kunnen wij wat wij
willen regelen op een behoorlijke manier vastleggen, zonder dat daarvoor
een wet hoeft te worden gemaakt. Het zal inmiddels duidelijk zijn dat ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

12

niet voornemens ben om met een wet te komen. Overigens is het mijn
indruk dat ook het veld niet op een wet zit te wachten.
Mevrouw Van Vroonhoven-Kok (CDA): Ik verkeerde in de veronderstelling dat het charter een soort van convenant is. Een convenant is iets heel
anders dan een wet. Een convenant is dan ook geen alternatief voor een
wet, maar een document waarin afspraken tussen verschillende overheden zijn vastgelegd. In het charter zal niets staan over de taken van het
Rijk. U zegt dat er op dit moment te veel in beweging is om een wet in het
leven te kunnen roepen. Is het de bedoeling om op de langere termijn wel
met een bibliotheekwet te komen? Hebt u überhaupt de behoefte om deze
overheidsvoorziening een wettelijke basis te geven?
Minister Plasterk: Wat hierover wettelijk is vastgelegd, kunt u terugvinden in hoofdstuk 4a van de Wet op het specifiek cultuurbeleid. Laat ik
eerlijk zijn: ik heb die behoefte niet. Ik zie namelijk niet in welk probleem ik
daarmee zou oplossen. Het is overigens voor mij geen principiële zaak en
ik ben dan ook niet op voorhand tegen een bibliotheekwet.
Mevrouw Van Vroonhoven vroeg naar de samenwerkingsverbanden in de
Agenda voor een Vitaal Platteland en de pilots in de prachtwijken. Deze
pilots worden dit voorjaar uitgevoerd. Hierin is de afgelopen jaren fors
geïnvesteerd uit een specifiek programma en uit de vernieuwingsmiddelen voor de provincies. Dat is een van de redenen dat het op de eerste
plaats aan het regionale en lokale bestuur is om hieraan een vervolg te
geven. Ik heb wel met het IPO en de VNG afgesproken dat de dienstverlening van de bibliotheken in de kleine kernen nadrukkelijk aandacht krijgt
bij de verbetering en de uitbouw van de digitale bibliotheek.
Andere financieringsbronnen waaruit men kan putten, zijn onder meer de
ILG-gelden. Ik heb met het ministerie van LNV afgesproken op welke
manier wij het beleid ter zake gaan afstemmen. Daarbij is de Agenda voor
een Vitaal Platteland betrokken. Inmiddels hebben mijn ministerie en dat
van LNV enkele projecten geselecteerd, projecten die aansluiten op de
Agenda voor een Vitaal Platteland. Verder is samen met het IPO en de
VNG besloten om de komende jaren prioriteit te geven aan de digitale
bibliotheek. Ik zal mijn aandacht en geld dan ook vooral daaraan besteden.
Boekenstad Deventer heeft blijkbaar diepe indruk gemaakt op twee leden
van de commissie. Op mij heeft Deventer ook grote indruk gemaakt, maar
dan als vrouwenstad want mijn moeder en mijn vrouw zijn er geboren.
Overigens zijn zij geen schrijfsters. Ik ben mij bewust van de activiteiten
van Deventer op het gebied van het boekenvak. Ik denk dan vooral aan de
boekenmarkt. Als ik het goed heb, is het een van de grootste ter wereld. Ik
ben ook een paar keer te gast geweest bij het poëziefestival in Deventer
en de literaire activiteiten van Theater-restaurant Bouwkunde. Deventer
aanmerken als boekenstad kan echter niet, want die titel wordt niet
verleend.
Ik ben inmiddels een aanzienlijk deel van mijn tijd kwijt met lijstjes. Die
lijstjes lopen van het werelderfgoed tot culturele hoofdsteden. Het zijn
allemaal lijstjes waarmee men in Nederland heel druk is. Het is mijn
neiging om te zeggen: iedereen met ogen in zijn hoofd heeft gezien dat
Deventer buitengewoon actief is als boekenstad. Ik bevestig graag dat ook
mij dat niet is ontgaan, maar ik weet niet of wij daarop een officieel
stempel moeten zetten. In ieder geval is er geen format voor; ik kan alleen
maar bevestigen dat men in Deventer zeer actief is op dit gebied. Ik wil
graag helpen om goedlopende zaken te versterken en als er een aanleiding is, wil ik in principe best iets doen. Maar het is nu juist mijn indruk
dat het ook zonder mij heel goed gaat.
De heer Ten Broeke (VVD): Gouda hoef je ook geen kaasstad te noemen.
Ik heb niet zoveel met dergelijke titels. Meestal is zo’n titel alleen maar een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

13

reden om vervolgens te proberen een subsidie binnen te sleuren. In het
geval van Deventer is het wel logisch om de titel «Boekenstad» te
verlenen. De traditie is zo rijk en er zijn zo veel activiteiten dat wij die titel
zouden moeten verlenen. Als u van plan bent om een expertisecentrum
op te richten, is het misschien geen onaardig idee om wat daar al bestaat,
te versterken. Voor dat laatste pleiten in ieder geval drie fracties.
Minister Plasterk: Ik was dit jaar ook aanwezig bij Wereldboekenstad
Amsterdam en dat was ook een mooie activiteit waaraan de gemeente
veel heeft gedaan. U schenkt nu veel aandacht aan Deventer, maar dat
mag er niet toe leiden dat wij andere steden negeren. Ik ga nu geen
toezegging doen over de vestigingsplaats van een centrum. Ik heb u
gehoord, maar ik wil hierover toch echt eerst met de sector overleggen.
De heer Van Leeuwen zei dat er geen tempo is gemaakt. Daarop heb ik al
gereageerd. Hij zei verder dat het veld zou morren. Ik hoor natuurlijk ook
wel eens mensen mopperen, maar ik heb niet de indruk dat het veld in
den brede ontevreden is met wat er nu gebeurt. Het wordt voortvarend
aangepakt, in goed overleg met de sector. Er is budget beschikbaar
gesteld. De verschillende bestuurslagen voelen zich allemaal verantwoordelijk: u zult mij dus niet horen over het lokale of provinciale bestuur. Zo
veel wordt er dus niet gemopperd. Ik heb afspraken gemaakt met het IPO
en de VNG over het charter. Daaraan wordt gewerkt en eind van dit jaar
zal het gereed zijn. In het charter worden de verantwoordelijkheden vastgelegd. Ondanks dat zal er wel eens iemand ontevreden zijn, maar
volgens mij is die ontevredenheid beperkt.
De heer Van Leeuwen (SP): Ik heb niet gezegd dat het veld mort, maar
dat er zorgen zijn! Volgens mij bent u er als minister met een stelselverantwoordelijkheid mede de oorzaak van dat wij u steeds maar weer
moeten vragen om door te pakken. Lang voor de sluitingsdatum van het
innovatieproject bibliotheekvernieuwing hebben wij dat gedaan. U wijst
erop dat u tempo maakt, dat u afspraken hebt gemaakt en dat er zorgvuldig wordt overlegd, maar dat laat onverlet dat het erg lang duurt. Daarover maakt men zich zorgen. Iedereen is het erover eens dat wij de slag
niet mogen missen, maar de urgentie is desondanks niet zo groot. U zegt
namelijk: in 2010 gaan wij daarmee wel eens beginnen en staan zaken op
de rails. Ik vind dat antwoord onvoldoende om mijn zorgen weg te
nemen.
Minister Plasterk: Daarmee doet u geen recht aan het antwoord dat ik
heb proberen te geven. Ik heb concreet aangegeven waar zaken vorderen.
Ik heb een commissie ingesteld voor de innovatie. Er zijn afspraken
gemaakt met het IPO en de VNG over de uitvoering van het advies van de
commissie. Er is een regie- en projectgroep voor bibliotheekinnovatie
ingesteld. Men is aan de slag. Voor de charter is een uitgangspuntennotitie met het IPO en de VNG doorgenomen. De ontvlechting van de VOB
in twee verschillende organisaties is een ingrijpend proces, niet in de
laatste plaats voor de mensen die er werken. Dat het niet allemaal van de
ene op de andere dag is geregeld, is dan ook niet zo gek. Die ontvlechting
ligt op schema en ik verwacht dat de splitsing begin volgend jaar een feit
is. In het algemeen is het waar dat de overheid wel wat sneller kan
werken, zeker als er verschillende partners en bestuurslagen bij een
project betrokken zijn. Dat laat onverlet dat wij goede vorderingen maken
en dat wij niet steeds maar weer verwijzen naar wat wij volgend jaar gaan
doen.
De heer Van Leeuwen vroeg wat ik vind van het idee om een opleiding op
masterniveau in het leven te roepen. Als daartoe een voorstel wordt
gedaan, zal ik dat steunen.
Laat ik op mijn beurt eens een partijpolitieke opmerking maken. Als wij
alle draconische bezuinigen waarmee de heer Rutte bij de algemene

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

14

beschouwingen wapperde, zouden implementeren, zouden wij heel snel
klaar zijn. Dan hadden wij nergens meer geld voor. Ik zie de heer Ten
Broeke niet protesteren, maar deze constatering is wel in strijd met zijn
opmerking: geld moet rollen. En met geld bedoelt hij vast overheidsgeld.
De heer Ten Broeke (VVD): In mijn draconische tegenbegroting had u
kunnen lezen dat ik die 19 mln. heb laten staan.
De voorzitter: Ik stel voor dat u elkaar niet meer uitdaagt.
Minister Plasterk: Wat gaan wij doen met het geld voor de digitale bibliotheek? Ik ben van plan om dat geld nog voor de zomer te besteden.
Binnen een maand komt het plan daarvoor naar de Kamer. De heer Ten
Broeke heeft zojuist een «sales pitch» gegeven voor Sylvia Roelofs. Overigens is zij mij niet onbekend uit het literaire milieu. Zo kan ik het echter
niet doen, want dan kom ik zijn partijgenoot mevrouw Neelie Kroes tegen
die vindt dat zaken Europees aanbesteed moeten worden. Ik kan hier dus
niet de deal sluiten dat wij die opdracht aan mevrouw Roelofs gunnen.
Wij moeten gewoon de aanbestedingsregels volgen.
De heer Ten Broeke (VVD): Ik ben ook woordvoerder Europese Zaken. U
komt dus niet weg met het antwoord dat hier Europese aanbestedingsregels in het spel zijn. Het is heel gebruikelijk om via een haalbaarheidsonderzoek een precompetitieve toets te doen. Daarmee gaat u helemaal
niet tegen de aanbestedingsregels in. Integendeel: het biedt allerlei extra
mogelijkheden waarvan de Nederlandse overheid best wat vaker gebruik
zou mogen maken. Ik vraag u niet om aanbestedingsregels te ontduiken.
Ik suggereer alleen maar dat u uw licht opsteekt bij mevrouw Roelofs,
want dan kunnen wij dat geld misschien sneller uitgeven. Er zijn genoeg
topmensen beschikbaar die het voor u zouden kunnen regelen.
Minister Plasterk: Nogmaals: ik ben voornemens om dit geld snel weg te
zetten. Ik zal mij daarbij aan de aanbestedingsregels houden. Ik voel er in
ieder geval niets voor om hier te regelen met wie ik in zee ga. Als mensen
een interessant voorstel doen, sta ik daarvoor open. Vervolgens laat ik de
vrije markt zijn werk doen en dat betekent dat ik kies voor het beste voorstel voor het beschikbare geld. Ik benadruk wel dat het om een groot
bedrag gaat. Het wegzetten van dit geld vergt dan ook een behoorlijke
investering.
Ik kan mij geheel vinden in het gevoel van urgentie van de heer Ten
Broeke over de laaggeletterdheid. Ik heb voor de leesbevordering daarvan
niet voor niets 1 mln. van de 20 mln. apart gezet. Dat bedrag is aangevuld
met een additioneel budget van 1 mln. Gisteren kwam in het nieuws dat
prinses Laurentien hiervoor de officiële Unesco-vertegenwoordiger wordt.
Overigens opende zij gisteren het filmfestival in Breda en in haar speech
legde zij een duidelijk verband tussen de openingsfilm en het belang van
geletterdheid. Het mag dan ook nog wel eens worden gezegd dat dit
onderwerp mede dankzij haar inzet hoog op de politieke en maatschappelijke agenda staat. Ik waardeer zeer wat zij hiervoor doet, want zij neemt
buitengewoon effectief het vooroordeel weg dat laaggeletterdheid uitsluitend gekoppeld is aan migranten. Het tegendeel is namelijk waar. Er zijn
grote groepen autochtone mensen voor wie het een groot probleem is.
Kunnen de leenrechten worden afgekocht? Afkopen lijkt mij onverstandig.
Het gaat namelijk om geld dat uiteindelijk naar de auteurs gaat. Mevrouw
Van Vroonhoven noemde in dit verband Paul Schnabel. Ik heb zelf ook wel
eens een boek gepubliceerd en ik weet uit eigen ervaring dat je van de
leenrechten vaak niet veel wijzer wordt. De oorzaak daarvan is echter dat
wij kleine auteurs zijn. Het echte probleem van de bibliotheken, de teruglopende vraag, los je hiermee niet op. Het gaat in totaal om 16 mln. Ik
onderschrijf bovendien de profijtbeginselgedachte die ten grondslag heeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

15

gelegen aan de introductie van het leenrecht: wie profijt heeft, betaalt
mee. Ik ben het wel met mevrouw Van Vroonhoven eens dat het soms om
zulke kleine bedragen gaat dat je je afvraagt waar wij het eigenlijk over
hebben. Dat is echt niet altijd zo.
Mevrouw Van Vroonhoven-Kok (CDA): Als ik het goed heb, gaat de
discussie met name over de verlengingen. Stichting Lira grijpt de mogelijkheden aan om de vergoedingen die gevraagd kunnen worden, uit te
breiden. Je kunt je afvragen of verlenging niet een beetje vergezocht is.
Minister Plasterk: Ik zeg toe dat ik zal bezien of bij verlenging bij leenrecht mogelijkheden bestaan om kosten te reduceren, aangezien het in
feite om geringe bedragen gaat. Mocht hiertoe aanleiding zijn, dan
ontvangt de Kamer hierover een aparte brief. Zo niet, dan kunnen wij dit
punt wellicht koppelen aan andere informatie die de Kamer van ons
ontvangt.
Dan kom ik bij de vragen van de heer Leerdam die een vlammend betoog
heeft gehouden. Hij vraagt hoe wij ervoor kunnen zorgen dat de digitale
bibliotheek ook echt aansluit op de buitenwereld. De adviescommissie
heeft hierover concrete voorstellen gedaan: aansluiting van alle catalogi
van de bibliotheken op elkaar zodat gebruikers kunnen zoeken in wat zij
ervaren als één virtuele collectie Nederland, ontwikkeling van digitale
gemaksdienst voor gebruikers, bijvoorbeeld voor thuisgebruik, een betere
toegankelijkheid via internet en aanbod ontwikkelen met en voor het
onderwijs. Dat doen wij samen met het IPO en de VNG. De aansluiting
wordt allereerst gerealiseerd door de vraag beter in kaart te brengen, door
gebruikersonderzoek dus, en door bij de ontwikkeling van producten en
diensten goed rekening te houden met de uiteenlopende behoeften van
de diverse doelgroepen. De ene doelgroep is immers de andere niet.
Daarnaast moet het aanbod op elkaar afgestemd en doorzoekbaar
gemaakt worden. Materialen van alle soorten bibliotheken, niet alleen de
bibliotheken waar wij nu grotendeels over spreken, namelijk de openbare
bibliotheken, maar ook de Koninklijke Bibliotheek en universitaire bibliotheken moeten met één zoekactie vanuit thuis door gebruikers doorzocht
kunnen worden. Dit is een majeure operatie. Het klinkt simpel, maar het
gaat hierbij om heel anders georganiseerde bestanden. Ik zei zojuist dat
de core business boeken betreft, maar er zijn natuurlijk nog andere
bestanden dan alleen boeken: databestanden, audiovisuele materialen en
muziek. Zelf heb ik vroeger heel wat over de Meppelweg gefietst om
muziek te halen bij de centrale bibliotheek in Den Haag.
Hoe wordt de vrijblijvendheid door middel van het charter teruggedrongen? Ik denk dat het charter behoorlijke handvatten gaat bieden om
dat te doen. Op dit moment zijn de bevoegdheden versnipperd vanwege
de decentralisatie van het stelsel. Op zich is dat logisch, omdat het nu
eenmaal grotendeels decentrale taken zijn. Dit maakt het kwetsbaarder
omdat iedereen zich kan gaan verschuilen. Ik denk dan ook dat wij in het
charter inderdaad bindende afspraken moeten maken tussen de drie overheden over rollen en verantwoordelijkheden. Ik zie het charter als een
belangrijk instrument om vrijblijvendheid verder terug te dringen.
De heer Van Leeuwen (SP): Aan de ene kant constateert de minister dat
de vrijblijvendheid te maken heeft met decentralisatie en het feit dat ieder
zijn eigen domein heeft. Centralisatie zou iets aan deze vrijblijvendheid
kunnen doen. Aan de andere kant zegt de minister: het uitgangspunt blijft
decentralisatie. Wordt het dan geen onmogelijke opgave? Moeten wij de
zaken niet op een hoger niveau tillen en zeggen: die en die taken halen wij
eruit?
Minister Plasterk: Ik verwacht in het charter te kunnen vastleggen dat dit
per taak verschillend wordt behandeld. Neem de bibliobus. Ik zou willen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

16

dat in dit geval in de eerste plaats het provinciaal bestuur aan zet is. Als er
een wijkbibliotheek ingericht wordt, is het gemeentebestuur in de eerste
plaats aan zet. Als sprake is van het koppelen van de bestanden van de
Koninklijke Bibliotheek en de universitaire bibliotheken aan de openbare
bibliotheken, heb ik in de eerste plaats te maken met een landelijke
verantwoordelijkheid; anders wordt dat niets. Het kan niet, zoals de heer
Ten Broeke opmerkte, van de luim van de individuele lokale bestuurder
afhangen of dat wel of niet gaat gebeuren. Ik probeer het woord «maat» te
vermijden, maar volgens mij zullen wij de verschillende taken van bibliotheken op maat moeten behandelen.
Verder sprak de heer Leerdam over de bibliobus. Dit punt sluit aan bij de
discussie over decentralisatie. Het is in eerste instantie aan de andere
overheden om hierin keuzes te maken. Deze overheden zijn hierin autonoom. Ze kunnen dit afwegen tegen alternatieve vormen van dienstverlening die inmiddels ook zijn ontwikkeld in het kader van de bibliotheekvernieuwing. Mevrouw Vroonhoven wees er al op. Wij kennen de boekenautomaat, het digitale informatieplein en de bestelbieb. Zelf heb ik vorig
jaar de zomerbibliotheek mogen openen op het strand van Wassenaar,
waar men op een andere manier, en met succes, probeert om grote
groepen lezers te bereiken. Het een komt voor dezelfde doelgroep niet
altijd in de plaats van het ander. Immers, de bibliobus bereikt misschien
een slecht ter been zijnde oude van dagen die helemaal niet op het strand
bij Wassenaar ligt. Uiteindelijk zijn het keuzes: wat zijn de beste manieren
om verschillende doelgroepen zo goed mogelijk te bedienen? Een strandbibliotheek haalt juist het niet-bibliotheek gebruikend publiek de bibliotheek binnen. Dit zijn keuzes die men ter plekke maakt. Gemeenten in
Noord- en Zuid-Holland hebben een commercieel bedrijf ingehuurd om de
bibliobusvoorziening in hun basisbibliotheek uit te voeren. Deze variant
bestaat dus ook nog: de SRV-man komt dagelijks bij u thuis, maar dan met
boeken.
De heer Leerdam vroeg specifiek naar het percentage bibliotheekklanten
dat uitwijkt naar een vaste bibliotheek als de bibliobus zou verdwijnen. De
onderzoeksgegevens die ik hierover heb kunnen vinden, zijn oud, namelijk
uit 1995. Volgens deze gegevens is 55% van de ex-bibliobusleden van
achttien jaar en ouder lid geworden van een bibliotheek en van de
jongeren 79%. Of dit minder is geworden in het kader van de vergrijzing,
kunnen wij niet overzien. Zoals gezegd, zijn er de laatste jaren veel alternatieven ontwikkeld. Met het IPO en de VNG heb ik afgesproken dat ik in
het kader van het innovatiebeleid ook aandacht zal besteden aan de vitalisering van het platteland. Dit punt zal worden meegenomen in het
bibliotheekcharter.
De heer Leerdam (PvdA): Kunnen wij de laatste update krijgen met
betrekking tot de bezoekersaantallen? Als de gegevens van 1995 dateren,
is het interessant om te zien wat er inmiddels is gebeurd, zeker na het
voorbeeld van de MediaMoverbus in Leeuwarden. Wellicht is de bibliobus
niet alleen voor ouderen, maar ook voor jongeren toegankelijk en kunnen
wij gerichter beleid voeren.
Minister Plasterk: Ik zeg graag toe dat ik bezie of er informatie beschikbaar is. Ik wil niet meteen toezeggen dat ik hiernaar opnieuw onderzoek
ga doen. De vraag is waar ex-gebruikers terechtkomen. Ik geef toe dat de
genoemde getallen oud zijn. Ik zal kijken of er recentere getallen voorhanden zijn. Als dat zo is, stel ik deze de Kamer ter beschikking.
De heer Leerdam sprak al over de MediaMoverbus. Er zijn vier wettelijk
vastgelegde rijkstalen: het Papiaments, het Engels, het Fries en het Nederlands. «Media» is eigenlijk Latijn, maar dat beschouwen wij maar even als
Nederlands. «Moverbus» kan geen Fries zijn. Het valt mij wel een beetje
van de Friezen tegen dat hiervoor geen Nederlandse of desnoods Friese
term bedacht kon worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

17

Dan het verouderende personeelsbestand. In het vorige AO heb ik al
aangegeven dat personeelsbeleid primair bij de gemeente berust. De
adviescommissie Bibliotheekinnovatie onderschrijft dit. De strategie met
betrekking tot werving en uitstroom is volgens deze commissie een zaak
van de bibliotheek en de branchevereniging. In het kader van de ontvlechting is het aan de VOB om aan het humanresourcemanagementbeleid –
hier is geen woord Fries bij – aandacht te besteden. Dit punt is ook
meegenomen in het charter dat wij samen met de VNG en het IPO zullen
vaststellen. Ik ben het met de heer Leerdam eens dat dit een reëel punt is.
Ik zie het als stelseltaak om ervoor te zorgen dat het hierin aan de orde
komt. De uitvoering ervan ligt echter bij de partij die hiervoor primair
verantwoordelijk is.
Tot slot vroeg de heer Leerdam mij naar een reactie op het nieuws dat
provincies met minder toe zouden kunnen. Het is niet aan mij om te
zeggen of de regering het met deze opvatting eens is. Ik hoop zeer dat wij,
wat er ook gaat gebeuren – dit geldt niet alleen voor de provincies maar
ook voor gemeenten en het Rijk – erin zullen slagen om onze toewijding
aan de bibliotheken overeind te houden. Ik zeg de Kamer toe dat ik mij
hiervoor zal inspannen. Wij zitten echter wel in een ernstige economische
crisis die ook een gat in de overheidsfinanciën slaat. Wij kunnen niet op
voorhand alle onderwerpen daarvan uitsluiten. Nogmaals, ik draag de
bibliotheek een warm hart toe, net als de Kamer. Wij kunnen het echter
niet mooier maken dan het is.
De heer Leerdam (PvdA): Volgens mij heb ik een punt over onderwijsondersteuning aangekaart, namelijk de digitale bibliotheek. Gebleken is
dat veel jongeren door het enorme aanbod aan informatie moeite hebben
om feiten van meningen te onderscheiden en om informatie in een
context te plaatsen. Ik heb opgemerkt dat leerlingen en docenten op een
actievere wijze informatie- en mediavaardigheden aangeleerd moeten
worden. Kan de minister hierop ingaan? Mijns inziens is dit een belangrijk
punt. Als je de berichten mag geloven, kunnen jongeren hierin geen
onderscheid maken. Ik denk dat dit iets is waar wij zeker naar moeten
kijken.
Minister Plasterk: Dat ben ik met de heer Leerdam eens. Wij kennen het
programma mediawijsheid waarbij wij proberen om in de eerste plaats
jongeren, maar ook anderen, wijzer te maken in het gebruik van informatie die zij op internet vinden en in het filteren van zaken. Niet alles wat
je op internet vindt, is immers waar. Dit programma is breder. Het gaat
ook over de vraag welke gegevens je over jezelf beschikbaar stelt en over
de vraag welke onwenselijke vormen van extreem geweld of extreme
pornografie je van groepen wilt weghouden. In het mediawijsheidprogramma zit nadrukkelijk ook het punt dat de heer Leerdam aan de orde
stelt, namelijk het filteren van informatie. In een andere setting hebben wij
over de pers gesproken. Daarbij speelt hetzelfde. Je ziet dat de jongere
generatie voor een deel minder kranten leest en eerder op een andere
manier informatie tot zich neemt onder het mom: waarom zou ik voor het
nieuws van gisteren betalen, als ik het nieuws van vandaag gratis op het
internet kan vinden? Het nieuws is echter niet helemaal hetzelfde. Het
nieuws op internet is immers niet gefilterd door redacties. Wij zitten
middenin deze discussie. Bijvoorbeeld via het mediawijsheidprogramma
doe ik eraan wat ik kan. Als het goed is, speelt dit onderwerp in het onderwijs een grote rol, maar daarmee is het niet zomaar weggepoetst. Er is
sprake van een grote verandering, dat ben ik met de heer Leerdam eens.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

18

Nadere gedachtewisseling
Mevrouw Van Vroonhoven-Kok (CDA): Voorzitter. Terecht zegt de
minister dat er ten aanzien van het bibliotheekwezen al heel veel gebeurt
en dat er niet wordt stilgezeten, in Den Haag noch elders. Terecht zegt de
minister dat wij ons niet moeten mengen in lokaal en provinciaal beleid.
Daar ben ik het helemaal mee eens. Wel plaats ik een heel groot vraagteken bij de voorstellen op digitaal gebied. De minister geeft aan – dit is
nieuw voor mij – dat er, als je een digitaal programma gaat opzetten, altijd
een link zal moeten zijn met de boeken in de bibliotheek. Is dit voor de
minister zo’n harde voorwaarde dat een en ander ook langs die lijn moet
worden uitgewerkt? Stel dat je deze lijn volgt. Is de minister dan niet bang
dat je nooit opkunt tegen alle informatie die via internet verspreid wordt?
Ik vrees dat het een onbegonnen strijd is als je zo strikt vasthoudt aan de
link met boeken.
Wat zijn precies de concrete plannen voor 2009? Wij kennen het budget.
Binnen een maand worden de plannen bekend voor de digitale poot. Wat
moet er concreet aan het einde van volgend jaar bereikt zijn en wie
kunnen wij hierop aanspreken?
De heer Van Leeuwen (SP): Voorzitter. Eén vraag van mij staat nog open,
namelijk het kip-en-eiverhaal over de innovatieclubs die verantwoordelijk
zijn voor de drie kernpunten. De minister zegt dat hij daar dit jaar nog niet
mee begint, omdat een en ander nog niet eigen is aan provincies en specifieke bibliotheken. Volgens mij is het echter juist een taak deze centra om
dit eigen te maken.
Als docent van om het even welke school zou ik Wikipedia als bronvermelding verbieden.
Ik schrok een beetje van de opmerking over economisch zware tijden. Als
je op één ding vooral niet moet bezuinigen, is het wel op cultuur in het
algemeen en de bieb in het bijzonder. Immers, dan verdiep je de crisis niet
voor een periode tot 2015, maar misschien wel een hele generatie verder.
Als er überhaupt bezuinigd gaat worden op het budget van de provincies,
moet je het bibliotheekgeld daarvan wellicht afzonderen.
Ik steun het verzoek van mevrouw Van Vroonhoven om concrete stappen
aan te geven. Neem het charter. Wanneer kunnen wij dat verwachten en
kan de sector er concreet mee aan de slag? Is het mogelijk om voor dit
jaar een soort stappenplan te maken om de volgens mij terechte zorgen
uit de sector over de voortgang weg te nemen?
De heer Ten Broeke (VVD): Voorzitter. Ik wil op twee punten terugkomen.
Ik heb de minister een aanbod gedaan op basis van mijn contacten met
vertegenwoordigers van de ICT-sector. De minister was wat bevreesd dat
hij wellicht in aanvaring zou komen met mevrouw Kroes. Ik kan de
minister geruststellen: dat zal in dit geval niet gebeuren. Er zijn andere
momenten waarop de minister ook niet zo bang is om dit te doen. Ik heb
het dan over de markttoets bij de Mediawet. Als de minister mij niet
gelooft, moet hij misschien eens contact opnemen met Economische
Zaken, waar men een inkoopsysteem heeft. Volgens mij is ook in dit geval
een haalbaarheidstoets gedaan. Als de minister het dan nog niet gelooft,
kan hij met Binnenlandse Zaken contact opnemen en zal hij zien dat bij de
outsourcing van het Kadaster exact dezelfde toets heeft plaatsgevonden.
Met andere woorden, ik denk dat er een prachtig aanbod ligt van een
sector die niet de hand ophoudt, maar de mouwen wil opstropen. Ik wil de
minister vragen om dit aanbod gewoon aan te nemen en te bezien of
hiermee bewerkstelligd kan worden wat nagenoeg iedereen aan deze kant
van de tafel heeft gezegd – zie het vlammende betoog van de heer
Leerdam – namelijk om nu eindelijk eens wat vaart te maken met innovatie. Dit zijn moeilijke tijden, maar ook moeilijke tijden bieden kansen. Dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

19

is een prachtige kans. Mevrouw Roelofs zal de minister graag helpen om
er een groot succes van te maken. Ik zou haar dus maar eens bellen.
Mijn volgende vraag gaat over Deventer. Ik hou er over het algemeen niet
zo van om heel nadrukkelijk een pleidooi te houden waarin je laat merken
dat je gebeld bent. Die opmerking van de minister is terecht. In dit geval
vind ik de argumenten van Deventer heel sterk. Ik wil niet zeggen dat ze in
het geval van Amsterdam niet sterk zouden zijn, maar in Amsterdam gaat
het toch een beetje op de grote hoop, terwijl je in dit geval te maken hebt
met een stad die door veel Nederlanders beleefd wordt als de boekenstad.
Wij hoeven helemaal geen titel toe te kennen, laat dat lekker zo, maar de
minister kan een en ander ondersteunen door bij de innovatiecentra – wat
mij betreft is het er slechts één – juist naar Deventer te kijken. Daar is een
nieuwe bibliotheek, waar gemakkelijk en goedkoop een innovatiecentrum
kan worden ondergebracht. Ik zie een aantal voordelen waarover ik graag
een definitiever oordeel van de minister zou willen hebben. Als hij dit niet
kan of wil geven, wil ik wel eens met de collega’s overleggen of wij een
dergelijk oordeel niet aan hem moeten opdringen. Wij houden het echter
gezellig vanmorgen. Ik ben ervan overtuigd dat de minister mijn suggesties op waarde weet te schatten.
De heer Leerdam (PvdA): Voorzitter. Ik wil de minister bedanken voor zijn
positieve houding en de goede antwoorden die hij heeft gegeven. Over de
digitale bibliotheek ben ik het helemaal eens met de minister, ook wat de
te nemen stappen betreft. Ik weet zeker dat hij het absoluut eens is met de
stelling dat de jeugd een brug vormt naar toekomstig gebruik van de
bibliotheek, maar momenteel nog onvoldoende bereikt wordt. Vandaar wil
ik de minister op het hart drukken om zich in te zetten voor het aanleren
van informatie- en mediavaardigheden. Ik weet dat hij zich kan vinden in
de lijn van de PvdA om ervoor te zorgen dat wij in ieder geval nieuwe
groepen bereiken met het oog op de toekomst.
Dan de bibliobus. Ik ben het met mijn collega Van Vroonhoven eens dat
wij niet op de stoel moeten gaan zitten van het lokaal en provinciaal
bestuur. Wij weten echter dat de minister een cruciale rol kan spelen om
ervoor te zorgen dat wij een positieve wending geven aan sommige
zaken. De bibliobus in Leeuwarden mag het toonbeeld zijn van hoe wij in
dit land met dit soort zaken omgaan. Ik juich dit toe. Ik zou zeggen: red de
bibliobus, ga met die mensen praten en zet de schouders eronder! Ik ken
de minister als een zeer innoverend iemand die steeds op een bijzonder
positieve manier de mensen weet toe te spreken en te inspireren. Tijdens
werkbezoeken heb ik gezien hoezeer mensen zich hiervoor inzetten. Dit is
iets bijzonders wat wij niet zomaar mogen weggooien.
Tot slot. Hoe kunnen wij alle stappen van prinses Laurentien met de Stichting Lezen & Schrijven op het gebied van alfabetisering koppelen aan de
bibliotheken? Je ziet dat een bibliotheek als de Openbare Bibliotheek
Amsterdam hierin het voortouw neemt. Ander bibliotheken doen dat ook.
Ik denk dat dit juist een punt is waarvoor wij onze ogen niet moeten
sluiten.
Minister Plasterk: Voorzitter. Mevrouw Van Vroonhoven kwam terug op
de vraag wat digitalisering in dit geval precies inhoudt. In principe moeten
wij ons baseren op de voorstellen van de commissie-Calff. Ik voelde mij
enigszins uitgedaagd door de vraag hoe de specifieke rol van dit bestand
zich moet verhouden tot de oceaan van informatie. Tegen deze achtergrond heb ik aangegeven dat het belangrijk is dat de bibliotheken hun
koppeling met hun primaire proces goed in de gaten houden. Het gaat
daarbij dus niet per se altijd om boeken. Als de ambitie zou zijn om alles
over alles beschikbaar te maken, kom je er nooit uit. Men moet mijns
inziens dus een strategische keuze maken.
Verder vroeg mevrouw Van Vroonhoven naar de concrete plannen voor
2009. Ik heb geprobeerd dit aan te geven. In ieder geval moet er een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

20

charter komen. Ons uitgangspunt is dat dit charter begin volgend jaar in
werking is. Daarnaast moet de ontvlechting voor begin volgend jaar haar
beslag hebben gekregen. Verder komen wij binnen een maand met
plannen voor innovatie en digitalisering. Degene die hierop afgerekend
kan worden, ben ikzelf.
Mevrouw Van Vroonhoven-Kok (CDA): Mag ik daaruit concluderen dat
de minister het jaar 2009 als overgangsjaar ziet, net als het jaar 2008, en
dat wij vanaf 2010 daadwerkelijk gaan beginnen?
Minister Plasterk: Men moet het zien als een oogstjaar. Wij doen nu wat
wij doen en daarna kan iedereen weer lekker gaan lezen.
Mevrouw Van Vroonhoven-Kok (CDA): Uit de punten die de minister
noemt -het charter moet af en de innovatie moet begonnen zijn – maak ik
op dat in 2009 alles klaar in de steigers moet staan zodat vanaf 2010 een
en ander kan gaan rollen.
Minister Plasterk: Omdat wij op rijksniveau met het in gang zetten van
een groot deel van de wijzigingen en de innovatie het onze hebben
gedaan.
De heer Van Leeuwen vroeg naar de innovatiecentra. In de brief heb ik
erop gewezen dat de drie programmalijnen nog onvoldoende geconcentreerd zijn in één specifieke organisatie. Het jaar 2009 heb ik echt nodig
om dit uit te werken. Als wij dit de komende maanden niet doen, in
overleg, zou ik mensen ongelukkig maken.
Verder zei de heer Van Leeuwen dat hij Wikipedia niet als bron zou accepteren. Dat is heel streng van hem. Ik ben iets positiever over deze innovatie. Er is in dit geval sprake van een wisdom of the crowds. Als deze
crowds maar groot genoeg zijn, blijkt de kwaliteit van de informatie vaak
reuze mee te vallen. Zelf typ ik regelmatig een woord in met daarna «Wikipedia». Ik realiseer mij dat wat er staat niet altijd op voorhand waar is,
maar dit geldt ook voor de Encyclopaedia Britannica. Men weet ook dat er
wel eens een vergelijking is gemaakt en dat de kwaliteit van beide
bestanden vergelijkbaar was. De kwaliteit hangt wel van de omvang van
de crowds af. Naarmate deze kleiner worden op deelterreinen, ben je
sterker afhankelijk van de vraag of iemand iets verstandigs heeft gedaan.
Je moet de informatie dus kritisch bezien, dat ben ik met de heer Van
Leeuwen eens. De hele wiki-aanpak – met het lesmateriaal gaan wij
proberen om op dit terrein dingen mogelijk te maken, maar dat is een
andere discussie – vind ik een waardevolle aanpak. Ik weet dat de heer
Van Leeuwen geen anarchist is, maar voor iemand die van onderop de
samenleving zou willen organiseren, vind ik dit een waardevol instrument.
De heer Van Leeuwen (SP): Ik voel mij wel uitgedaagd. Zeker als kunstenaar is het anarchisme mij niet vreemd; een waardevolle eigenschap. Ik
vind het jammer dat de minister er op deze manier op ingaat. Ik probeer
met betrekking tot ICT aan te geven dat de bieb juist een selling point zou
moeten zijn: wat ik daar aan bronnen en vermeldingen vind, ligt op een
hoger niveau. Ik google ook en ik maak ook gebruik van Wikipedia, daar
gaat het mij niet om. Als je een informatieautoriteit wilt hebben – de bieb
moet dat zijn – dan moet je daar het accent op leggen. In die zin heb ik
gezegd dat het goed zijn als de bibliotheek het selling point wordt en dat
je niet akkoord gaat met andere bronnen.
Minister Plasterk: Dat begrijp ik goed en daar ben ik het mee eens. De
bibliotheek is een merk, als je het zo mag aanduiden. Het staat voor kwaliteit en dat moet bij het digitale aanbod ook zeker gebruikt worden. Overigens zijn Google en Wikipedia niet hetzelfde. Bij Google kom je bij allerlei
rommel terecht, maar bij Wikipedia valt het met de kwaliteit wel mee.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

21

De heer Van Leeuwen benadrukt dat bibliotheken wat hem betreft een
zeer hoge prioriteit moeten hebben in alle financiële afwegingen, waarvan
akte.
De heer Ten Broeke kwam opnieuw terug op mevrouw Roelofs als kennelijk een interessante kandidaat. Dit verbaast mij toch wel een beetje. Ik wil
gewoon in het algemeen de aanbestedingsregels volgen. May the best
woman of, eventueel, man win. Ik wil mij echt niet vastleggen. Ik vind dit
wel voldoende reclamepitch voor één iemand. De sector is iets anders dan
één individuele aanbieder. Ik wil hierop niet te diep ingaan.
De heer Ten Broeke (VVD): Nu begrijp ik waarom de minister het voortdurend niet begrepen heeft. Kennelijk kent hij mevrouw Roelofs wel van
een leesclub, maar niet in haar hoedanigheid als algemeen directeur van
ICT~Office. Dit is een branchevereniging die de Nederlandse markt van
ICT-aanbieders vertegenwoordigt, voor zover dat kan. Als de minister met
mevrouw Roelofs spreekt in haar hoedanigheid als directeur van ICT~
Office, loopt hij geen enkel gevaar. Als hij door dit bedrijf een markttoets
of een haalbaarheidstoets laat uitvoeren waardoor hij binnen zes weken
met een aanbesteding kan beginnen, loopt hij geen enkel gevaar. Dit is
door de overheid al herhaalde malen gedaan. Ik heb zo-even twee voorbeelden gegeven. Ik vind de terughoudendheid van de minister dan ook
niet gepast, als men ziet dat alle sprekers hebben opgemerkt dat het wel
een tandje meer kan. Wij zitten in een crisis, terwijl er een sector op de
handen zit die wij graag willen helpen. Er is sprake van een «can-do»mentaliteit. Ik ga er nog steeds vanuit dat de minister deze ook bezit. Ik
zou zeggen: pak die telefoon en bel haar eens even, u zult er geen last
mee krijgen.
Minister Plasterk: Ik bevestig deze «can-do»-mentaliteit: wij gaan dit snel
doen. Ik wil dat een en ander binnen een vrije markt gebeurt. Eenieder kan
zich op deze markt begeven. Het heeft geen enkele zin om een gesprek te
voeren over de vraag via wie je de vrije markt betreedt. De tip van de heer
Ten Broeke is gehoord, dank daarvoor.
Dit geldt ook met betrekking tot Deventer. Ik denk dat wij het hierover
voldoende hebben gehad. Mocht er aanleiding zijn om een concrete keuze
te maken over een vestiging van wat dan ook, dan is opgemerkt dat
diverse leden van deze commissie waarderende woorden hebben uitgesproken over de stad Deventer als centrum van boekenactiviteit. Ik onderschrijf dat Deventer zeker een dergelijk centrum is.
De heer Leerdam sprak zijn zorgen uit over het bereik van de jeugd. Ik deel
deze zorg. Met het bereiken van de jonge jeugd valt het nog wel mee. Het
probleem is het afhaken van jongeren in de puberteit. Waar het voorheen
zo was dat men daarna wel weer terugkwam, is dat minder geworden. Er
worden wel andere groepen bereikt. Met name allochtone meisjes weten
de bibliotheken goed te bereiken. Het patroon is dus heel gemêleerd. Het
zijn vooral de jongens, ook de autochtone jongens, die op een gegeven
moment ophouden met de gewoonte om naar een bibliotheek te gaan.
Ik deel het enthousiasme van de heer Leerdam over de bus in Leeuwarden. Overigens heb ik samen met prinses Laurentien wel eens de bus in
Middelburg bezocht waar men ook andere functies aanbiedt dan alleen
boeken, tot bancaire functies aan toe. Er zijn dus verschillende modellen.
Dank voor de opbeurende woorden hierover.
Toezeggingen
–

De minister zegt toe in de loop van dit jaar een reactie op de adviezen
inzake de Archiefwet aan de Kamer toe te zenden. Het zal gaan om een
brede reactie die hij samen met de minister van BZK schrijft. Ook zal
hij de suggestie van de heer Ten Broeke meenemen om in deze reactie
het onderwerp bedrijfsarchieven mee te nemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

22

–

–

–

De minister zal de Kamer in juni in een aparte brief (of gekoppeld aan
andere informatie die aan de Kamer wordt gestuurd) informeren over
de verlenging van leenrechten.
De minister zegt toe te bezien of er recentere gegevens (dan 1995)
beschikbaar zijn over de bezoekersaantallen van de bibliobus. Indien
dit het geval is, zal hij de Kamer hierover informeren.
De Kamer ontvangt in april het ICT-plan.

De voorzitter van de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
Van Bochove
De griffier van de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
De Kler

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 33

23