Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

34 349

Instelling van een gedeeltelijk verbod op het
dragen van gezichtsbedekkende kleding in het
onderwijs, het openbaar vervoer,
overheidsgebouwen en de zorg (Wet gedeeltelijk
verbod gezichtsbedekkende kleding)

Nr. 5

VERSLAG
Vastgesteld 25 januari 2016
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken, belast met het voorbereidend onderzoek van dit wetsvoorstel, heeft de eer als volgt verslag uit
te brengen van haar bevindingen.
Onder het voorbehoud dat de regering op de gestelde vragen en de
gemaakte opmerkingen tijdig en genoegzaam zal hebben geantwoord,
acht de commissie de openbare beraadslaging over dit wetsvoorstel
voldoende voorbereid.
Inhoudsopgave
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

Inleiding
Aanleiding en voorgeschiedenis
Noodzaak gedeeltelijk verbod
Reikwijdte van het verbod
Grondrechtentoets
Handhaving
Financiële gevolgen

1
3
4
8
9
11
12

1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het wetsvoorstel «Instelling van een gedeeltelijk verbod op het dragen
van ge-zichtsbedekkende kleding in het onderwijs, het openbaar vervoer,
overheids-gebouwen en de zorg». Een verbod op het dragen van
gezichtsbedekkende kleding is een langgekoesterde wens van de VVD. Als
je je gezicht bedekt met een boerka of een niqab of met een integraalhelm
of bivakmuts, sluit je je voor de ander af. Veel mensen voelen zich daar
onveilig bij. En het is ook onveilig, omdat je niet weet wie je voor je hebt.
Als je in Nederland een publiek gebouw betreedt, hoor je gewoon
herkenbaar te zijn. Het verbod op de boerka in publieke ruimtes is wat de
VVD betreft een goede eerste stap op weg naar een algeheel verbod op
het dragen van een boerka of een niqab. Met dit wetsvoorstel wordt het

kst-34349-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 349, nr. 5

1

signaal afgegeven dat we het in Nederland niet accepteren dat je weigert
je een beetje aan te passen en mee te doen in onze samenleving.
De leden van de VVD-fractie lezen dat er onvoldoende grond is voor een
algemeen verbod dat op alle openbare plaatsen zou gelden. Zij vragen de
regering deze stelling te onderbouwen.
De leden van de VVD-fractie hebben voorts nog enkele vragen.
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennis genomen
van het voorliggend wetsvoorstel. Zij delen de mening van de regering
dat een pluriform land als Nederland alleen kan functioneren als iedereen
meedoet en de basisprincipes van de samenleving deelt. Daarbij behoort
naar de mening van de leden van de PvdA-fractie niet dat burgers
gezichtsbedekkende kleding dragen op plaatsen waar dat het meedoen
aan de samenleving belemmert. De leden van de PvdA-fractie lezen dat
het nu voorgestelde specifieke verbod op gezichtsbedekkende kleding
wordt voorgesteld omdat mensen in het openbaar vervoer, onderwijs,
zorg of in een overheidsgebouw contact met elkaar hebben en dat –
anders dan in de openbare ruimte – dat contact niet uit de weg kan
worden gegaan. Deze leden zijn dan ook verheugd dat het voorliggende
wetsvoorstel slechts uitgaat van dat beperkt verbod op het dragen van
gezichtsbedekkende kleding. Maar ook dan nog kan de vraag opkomen of
het voorgestelde verbod nodig is. De leden van de PvdA-fractie hebben
daarom nog een aantal vragen en opmerkingen.
De leden van de SP-fractie hebben met belangstelling kennis genomen
van de wet gedeeltelijk verbod op het dragen van gezichtsbedekkende
kleding en hebben hierover nog enkele opmerkingen en vragen.
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het voorliggende wetsvoorstel. Deze leden onderschrijven het
uitgangspunt, dat onze samenleving wordt gekenmerkt door een
maatschappelijk verkeer waarin men elkaar op herkenbare wijze tegemoet
treedt, waarin men elkaar in het gezicht kan zien en waarin open communicatie mogelijk is. Herkenbaar optreden en open communicatie zijn zowel
fundament als voorwaarde voor een samenleving die berust op gelijkwaardigheid, vertrouwen en persoonlijke verantwoordelijkheid. Deze
leden vragen de regering of zij dit uitgangspunt deelt. Zo ja, kan zij nader
motiveren waarom zij het eerdere wetsvoorstel instelling van een
algemeen verbod op het dragen van gelaatsbedekkende kleding heeft
ingetrokken en de Kamer nu een specifiek verbod voorstelt.
Overigens onderschrijven deze leden de doelstelling van een verbod op
gezichtsbedekkende kleding, namelijk om belemmeringen voor onderlinge communicatie weg te nemen, in ieder geval op plaatsen waar zonder
een dergelijk verbod de kwaliteit van de dienstverlening of de veiligheid
onvoldoende gewaarborgd kan worden. Deze leden onderkennen dat het
wenselijk is een uniforme en eenduidige norm te stellen met betrekking
tot de vraag welke vormen van gezichtsbedekking op welke plaatsen wel
en niet acceptabel worden geacht.
De leden van de D66-fractie hebben met verbazing kennisgenomen van
het voorliggende wetsvoorstel dat ziet op instelling van een gedeeltelijk
verbod op het dragen van gezichtsbedekkende kleding in het onderwijs,
het openbaar vervoer, overheidsgebouwen en de zorg.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met interesse kennisgenomen van het wetsvoorstel om gezichtsbedekkende kleding gedeeltelijk
te verbie-den. Waar de openbare orde, de veiligheid of de normale sociale
interactie in de publieke ruimte wordt belemmerd, kan een verbod op het
dragen van gelaatsbedekkende kleding in de ogen van deze leden
gerechtvaardigd zijn. Zij hebben evenwel enkele vragen bij het onderhavige wetsvoorstel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 349, nr. 5

2

De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennis genomen
van het wetsvoorstel dat beoogt gezichtsbedekkende kleding in een deel
van de openbare ruimte te voorkomen. Deze leden zijn van mening dat in
het kader van de openbare orde en veiligheid een verbod op gezichtsbedekkende kleding aangewezen kan zijn. Zij hebben wel de nodige vragen
bij dit verbod, met name ook over de precieze reikwijdte.
Het valt deze leden op dat er in een eerder voorstel werd gesproken over
gelaatsbedekkende kleding, terwijl in dit voorstel gesproken wordt over
gezichtsbedekkende kleding. Waarom is voor afwijkende terminologie
gekozen? Is hiermee verschil beoogd?
De leden van de Groep Kuzu/Öztürk hebben het wetsvoorstel met
teleurstelling bestudeerd en hebben enkele vragen.
2. Aanleiding en voorgeschiedenis
De leden van de SP-fractie vragen de regering uiteen te zetten welke
invloed de publieke opinie heeft gehad op de totstandkoming van het
wetsvoorstel voor een verbod op gezichtsbedekkende kleding. Welke rol
spelen maatregelen ten aanzien van terrorismebestrijding in de totstandkoming van het wetsvoorstel? Welke meerwaarde heeft het wetsvoorstel
bovenop reeds bestaande regels ten aanzien van het dragen van kleding
die vervoerders en instellingen kunnen stellen?
De leden van de SP-fractie vragen de regering wat de beoogde effecten
van het wetsvoorstel zijn. Wat zijn de effecten van het verbod op
gezichts-bedekkende kleding in landen als België en Frankrijk? Op welke
wijze heeft de regering deze effecten betrokken bij de totstandkoming van
het wetsvoorstel? Kan de regering zich voorstellen dat het instellen van
een verbod op gezichtsbedekkende kleding kan leiden tot een tegenreactie
en een verdere radicalisering van een (kleine) groep? Zijn hier ervaringen
mee in België en Frankrijk?
De leden van de SP-fractie vragen de regering waarom van het regeerakkoord is afgeweken en geen voorwaarden ten aanzien van het dragen van
gezichtsbedekkende kleding heeft gesteld aan het aanvragen van een
bijstandsuitkering.
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat de noodzaak tot identificatie als grond voor onderhavig wetsvoorstel genoemd wordt. Kan de
regering aangeven waarom de bestaande wettelijk mogelijkheden om
identificatie af te dwingen niet voldoen?
De leden van de SGP-fractie vragen wat de precieze achtergrond is van de
instelling van een verbod op gezichtsbedekkende kleding. Welke concrete
problemen kunnen met een dergelijk verbod worden voorkomen? Gaat
het om problemen die substantieel voorkomen en die niet op een andere
wijze kunnen worden aangepakt?
Deze leden vragen verder naar de precieze motivering van het voorstel.
Gaat het alleen om communicatieproblemen of beoogt de regering met
het verbod ook een middel te hebben in de strijd tegen terroristische
dreiging? In hoeverre spelen ook overwegingen een rol ten aanzien van
het tegengaan van sociale druk op vrouwen om zich in een boerka te
kleden? In hoeverre de bescherming van de goede zeden?
De leden van de Groep Kuzu/Öztürk merken op dat het rapport «Overwegingen bij een boerkaverbod – zienswijze van de deskundigen inzake een
verbod op gezichtsbedekkende kleding» in de voorgeschiedenis van het
wetsvoorstel wordt vermeld. Wat waren de conclusies en aanbevelingen
van de deskundigen? Kan de regering de strekking van het rapport in
enkele alinea’s samenvatten? Volgt de regering met onderhavig
wetsvoorstel de adviezen van dit rapport of wijkt zij daarvan af?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 349, nr. 5

3

3. Noodzaak gedeeltelijk verbod
De leden van de VVD-fractie lezen dat de regering van oordeel is dat er
on-voldoende grond is voor een algemeen wettelijk verbod dat zich
uitstrekt tot alle openbare plaatsen. Zij vragen de regering dit oordeel toe
te lichten.
De eisen voor de veiligheid in de openbare ruimte bieden rechtvaardiging
om op bepaalde plaatsen of in bepaalde situaties te eisen de gezichtsbedekkende kleding af te doen. De leden van de VVD-fractie vragen of het
huidige substantiële dreigingsniveau in Nederland niet ook reden vormt
voor een verbod op het dragen van gezichtsbedekkende kleding in de
openbare ruimte. Zo nee, waarom niet?
Het dragen van gezichtsbedekkende kleding ontneemt medeburgers de
mogelijkheid om de reactie en intentie te peilen van hun (potentiële)
gesprekspartner. Daardoor wordt de onderlinge communicatie zodanig
belemmerd dat bijvoorbeeld de veiligheid in het overheidsgebouw of het
openbaar vervoer niet meer kan worden gewaarborgd. De leden van de
VVD-fractie vragen zich af waarom de regering in dit geval oordeelt dat de
veiligheid in het overheidsgebouw of het openbaar vervoer niet meer kan
worden gewaarborgd, maar de veiligheid in de openbare ruimte wel. Of,
als de regering van oordeel is dat ook in de openbare ruimte de veiligheid
niet meer kan worden gewaarborgd, waarom er dan toch geen grond is
om gezichtsbedekkende kleding ook daar te verbieden.
De leden van de PvdA-fractie merken op dat de Afdeling Advisering van
de Raad van State van mening is dat het voorliggend wetsvoorstel niet
naar de Kamer gestuurd had moeten worden. Een van de overwegingen
van de Afdeling was daarbij dat er geen sprake is van een in omvang
groot maatschappelijk probleem. De leden van de PvdA-fractie missen in
zowel de memorie van toelichting als in het nader rapport een reactie van
de regering op dit punt. Daarom zouden de leden van de PvdA-fractie
alsnog willen vragen hoeveel personen bij benadering in Nederland door
het dragen van gezichtsbedekkende kleding zorgen voor situaties waarin
de veiligheid of dienstverlening in het geding kan zijn?
In hoeverre bestaat het risico dat door voor het relatief zware instrument
van een wettelijk verbod te kiezen, personen die dat tot dan toe niet
deden, zich juist geroepen gaan voelen om hun – door henzelf ervaren –
religieus recht op gezichtsbedekkende kleding te gaan uitoefenen? Kan
met een wettelijk verbod niet juist de aandacht worden gevestigd op het
dragen van gezichtsbedekkende kleding terwijl met huisregels of
functievoorwaarden een meer gerichte oplossing kan worden gevonden
daar waar problemen zich in de praktijk daadwerkelijk voordoen? De leden
van de PvdA-fractie zijn van mening dat een wettelijke regeling weliswaar
voor een uniforme regels kan zorgen, maar zijn ook van mening dat als er
geen breed probleem is die uniformiteit wellicht niet vereist is. Kan de
regering hier nader op ingaan?
De leden van de PvdA-fractie worden in hun twijfels over de noodzaak van
een wettelijke regeling gesterkt door de opmerking van de regering dat
instellingen naast wettelijke regels ook nog zelf de bevoegdheid houden
om huishoudelijke regels te stellen. En dat bovendien ook nog op basis
van de Wet op de identificatieplicht of Wet openbare manifestaties kan
worden opgetreden tegen gezichtsbedekkende kleding. Moeten deze
leden het zo begrijpen dat het voorgesteld wettelijk verbod regelt wat in
ieder geval verboden moet zijn en dat huisregels voor strengere of
aanvullende regels kunnen zorgen? Mogen instellingen strengere,
aanvullende of eventueel minder strenge regels aan gezichtsbedekkende
kleding stellen dan de voorgestelde wettelijke regels? Zo ja, in hoeverre
en wat is dan nog de toegevoegde waarde – anders dan dat er sprake is
van uniformiteit – van een wettelijke verbod? Mag een onderwijsinstelling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 349, nr. 5

4

vanwege godsdienstige overwegingen gezichtsbedekkende kleding toch
toestaan? Zo ja, waarom? Zo nee, waarom niet?
De aan het woord zijnde leden lezen dat de regering constateert dat «lang
niet in alle gevallen van de bevoegdheid tot huisregels gebruik wordt
gemaakt». De regering noemt daarbij meerdere mogelijke redenen
waarom dat niet gebeurt, maar daarbij staat niet dat er mogelijk voor een
instelling geen aanleiding is om huisregels op dit punt te maken en wel
om de simpele reden dat er in de praktijk geen probleem met gezichtsbedekkende kleding bestaat. Kan de regering hier op ingaan?
De leden van de SP-fractie delen de mening van de regering dat het
dragen van gezichtsbedekkende kleding onderlinge communicatie
belemmert en daarmee een kwalitatief verantwoorde dienstverlening in
de weg staat. De leden van de SP-fractie snappen dat duidelijkheid en
uniformiteit in de regelgeving geboden is. Genoemde leden vragen echter
wel naar een uitgebreidere motivering van de regering op de kritiek van
de Raad van State, als het gaat om de al aanwezige mogelijkheden voor
instellingen om een verbod op gezichtsbedekkende kleding in te stellen.
De leden van de SP-fractie vragen de regering om nader in te gaan op de
noodzaak van het wetsvoorstel. Hoeveel personen in Nederland dragen
dagelijks gezichtsbedekkende kleding? Hoeveel mensen doen dit
incidenteel? Kan de regering aangeven voor hoeveel personen in
Nederland het wetsvoorstel gevolgen zal hebben? Is er de afgelopen jaren
sprake geweest van een toename of afname van het aantal personen met
gezichtsbedekkende kleding uit religieuze overwegingen? Om hoeveel
personen ging het? Op welke wijze ervaren vervoerders en openbare
instellingen het dragen van gezichtsbedekkende kleding als probleem?
Zijn er recente voorbeelden van situaties waarin het dragen van gezichtsbedekkende kleding tot problemen leidde in het openbaar vervoer dan wel
in een openbaar gebouw?
De leden van de SP-fractie vragen de regering om inzicht te geven in het
aantal bedrijven en organisaties die inmiddels eisen heeft gesteld ten
aanzien van het dragen van gezichtsbedekkende kleding. Hoeveel
bedrijven en organisaties hebben nog geen regels opgesteld? Kan de
regering aangeven wat de oorzaak hiervan is? In hoeveel gevallen ontbrak
de noodzaak? In hoeveel gevallen waren bedrijven en organisaties niet op
de hoogte van deze mogelijkheid? Zijn er voorbeelden van bedrijven en
organisaties niet durfden om nadere regels te stellen ten aanzien van het
dragen van gezichtsbedekkende kleding?
De leden van de SP-fractie vragen de regering of er aanwijzingen zijn dat
er sociale druk op vrouwen wordt uitgeoefend om gezichtsbedekkende
kleding te dragen. Is het de regering bekend in hoeveel gevallen religie
wordt misbruikt om vrouwen op te leggen om gezichtsbedekkende
kleding te dragen? Welke meerwaarde heeft het wetsvoorstel in dergelijke
gevallen?
De leden van de D66-fractie onderschrijven de zeer stevige kritiek die de
Raad van State al op het wetsvoorstel uitte. Zij delen de mening dat
geenszins gemotiveerd wordt waaruit de door de regering veronderstelde
dringende noodzaak bestaat, dat het voorstel de vrijheid van godsdienst
op niet rechtvaardige wijze beperkt, en dat het niet waarschijnlijk is dat
scholen, overheidsinstellingen, het vervoer of de zorg op enigszins
relevante schaal met dit verschijnsel te maken krijgen. Bovendien bestaan
zelfs bij de verantwoordelijk Minister vragen over de handhaafbaarheid
van het voorstel blijkens zijn uitlatingen bij de aankondiging ervan. Is het
dan niet gewoon beter om van het wetsvoorstel af te zien, zo vragen deze
leden.
Deze leden erkennen dat daar waar identificatie nodig is, dit uiteraard zal
moeten gebeuren. Dat kan echter ook zonder het strafrecht. Wanneer het
gaat om arbeid, dan mogen er aan kledingkeuze eisen gesteld worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 349, nr. 5

5

omwille van hygiëne, veiligheid of neutraliteit van de functie. Ook via
huisregels en vervoersvoorwaarden valt daar waar nodig te regelen dat
een goed gesprek of identificatie mogelijk is.
De aan het woord zijnde leden vragen zich dan ook oprecht af door welke
angstbeelden de regering geleid wordt om te kunnen stellen dat een
bedekt gelaat zodanig de mogelijkheid reactie en intentie te peilen van
een potentiele gesprekspartner dat daarmee de openbare veiligheid in het
geding komt. In dat kader willen zij de regering een uitspraak van de
Amerikaanse filosofe en professor aan de Universiteit van Chicago,
Martha Nussbaum, voorleggen die zij ook aan de leden Wilders en
Fritsma hebben voorgelegd bij hun wetsvoorstel uit 2007 (TK 31 108): «De
gedachte dat de boerka gevaarlijk is, komt voort uit een irrationele angst
voor «het andere», die geen fatsoenlijke maatschappij zou mogen
honoreren. Het juiste antwoord op deze angst is geen repressieve
wetgeving, maar opvoeding in respect voor het andere.»
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat onder meer de Raad van
State wijst op alternatieven voor een wettelijk verbod, zoals het opstellen
van huisregels binnen instellingen. In 2008 was dat voor de regering
reden om af te zien van een wettelijk maatregel. Waarom is de afweging
nu anders? De regering schrijft zich nog steeds bewust te zijn van deze
mogelijkheden, maar te vrezen dat onduidelijkheid en rechtsonzekerheid
zal ontstaan en stelt daarom een wettelijke uniforme regeling voor. Kan de
regering nadere voorbeelden geven van deze onduidelijkheid en
rechtsonzekerheid? Voorts vragen deze leden of duidelijk is op hoeveel
van de plaatsen waar het verbod straks moet gaan gelden nu reeds een
verbod geldt, op grond van de reeds bestaande mogelijkheden daartoe?
Zo nee, kan de regering daarvan wel een inschatting maken? En waarom
is naar de inschatting van de regering op sommige van de beoogde
verbodsplaatsen nog niet gebruik gemaakt van de bestaande mogelijkheden om een verbod in te stellen? Kan de regering nader toelichten wat
de juridische status van huisregels met een verbod op gezichtsbedekkende kleding is?
De regering geeft aan, zo lezen de leden van de SGP-fractie, dat lang niet
in alle gevallen gebruik wordt gemaakt van huisregels rond gezichtsbedekkende kleding. Heeft de regering cijfermatige of andere gegevens die
duidelijk maken in hoeverre scholen feitelijk het dragen van zulke kleding
door docenten of studenten aanvaarden? Hoe is dit bij zorginstellingen?
Graag vernemen de leden van de Groep Kuzu/Öztürk van de regering
hoeveel mensen in Nederland religieuze gezichtsbedekkende kleding
dragen en hoe dit getal zich de afgelopen 10 jaar heeft ontwikkeld. Neemt
het aantal mensen met religieuze gezichtsbedekkende kleding in
Nederland toe of af?
De leden van de Groep Kuzu/Öztürk vernemen ook graag welke concrete
problemen mensen met religieuze gezichtsbedekkende kleding hebben
veroorzaakt. Houden zij zich vaker niet aan de wet dan «gewone»
Nederlanders? Zijn ze betrokken bij geweldsincidenten? Plegen zij vaker
terroristische aanslagen? Doen ze het minder goed op school? Zijn zij
onbehandelbaar in ziekenhuizen? Zorgen zij voor problemen in het
openbaar vervoer? Zorgen zij voor problemen in overheidsinstellingen?
Wat voor concrete problemen zijn dit dan?
Tevens vernemen de leden van de Groep Kuzu/Öztürk graag van de
regering waarom religieuze gezichtsbedekkende kleding ervoor zorgt dat
de veiligheid onvoldoende kan worden gewaarborgd in de zorg, het
openbaar vervoer, het onderwijs en bij overheidsinstellingen. Kan de
regering concrete voorbeelden van incidenten geven waarbij religieuze
gezichtsbedekkende kleding de veiligheid in gevaar bracht? En om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 349, nr. 5

6

hoeveel incidenten gaat het in totaal per jaar? Graag een overzicht van de
afgelopen 10 jaar.
De leden van de Groep Kuzu/Öztürk vernemen ook graag van de regering
waarom religieuze gezichtsbedekkende kleding ervoor zorgt dat de
kwaliteit van de dienstverlening onvoldoende kan worden gewaarborgd in
de zorg, het openbaar vervoer, het onderwijs en bij overheidsinstellingen.
Wat wordt daar concreet mee bedoeld? Wat zijn concrete problemen in de
zorg? Overlijden er mensen met religieuze gezichtsbedekkende kleding
omdat zij niet goed geholpen kunnen worden? Worden er verkeerde
diagnoses gesteld? Wat zijn concrete problemen in het onderwijs? Doen
mensen met religieuze gezichtsbedekkende kleding hun huiswerk minder
goed dan mensen zonder gezichtsbedekkende kleding? Halen mensen met
religieuze gezichtsbedek-kende kleding lagere cijfers dan mensen zonder
religieuze gezichts-bedekkende kleding? Halen zij minder vaak hun
diploma’s? Wat zijn concrete problemen in het openbaar vervoer?
Weigeren mensen met religieuze gezichtsbedekkende kleding hun
vervoersbewijs vaker te laten zien dan mensen zonder religieuze
gezichtsbedekkende kleding? Slaan mensen met religieuze gezichtsbedekkende kleding vaker conducteurs in elkaar dan mensen zonder religieuze
gezichtsbedekkende kleding? Wat zijn concrete problemen bij overheidsinstellingen? Gedragen mensen met gezichts-bedekkende kleding zich
minder correct dan mensen zonder gezichtsbedekkende kleding? Betalen
mensen met gezichtsbedekkende kleding minder goed hun belasting dan
mensen zonder gezichtsbedekkende kleding?
Voorts vernemen de leden van de Groep Kuzu/Öztürk gaarne van de
regering of een gedeeltelijk verbod op gezichtsbedekkende kleding de
gezondheid en de veiligheid van een groep burgers in gevaar kan
brengen. Bestaat niet het risico dat bij een verbod op gezichtsbedekkende
kleding (een deel van de) mensen hun religie zwaarder laten wegen en zij
voortaan (nog meer) afzien van zorg, onderwijs, openbaar vervoer en/of
het bezoeken van overheidsinstellingen? Wat vindt de regering hiervan? Is
dit niet een reëel gevaar? Sluit je mensen zo niet juist (nog meer) van de
samenleving buiten? Heeft de regering misschien straks (dodelijke)
slachtoffers op haar geweten als mensen met religieuze gezichtsbedekkende kleding niet meer naar het ziekenhuis en naar zorgverleners gaan?
Mag de regering überhaupt de zorg op zo’n potentieel levensbedreigende
manier voor een groep mensen afsluiten?
De leden van de Groep Kuzu/Öztürk vernemen graag van de regering of zij
onderzoek heeft gedaan naar hoe mensen met gezichtsbedekkende
kleding zelf denken over het gedeeltelijk verbod op gezichtsbedekkende
kleding. Wat vinden die mensen hier zelf van? Wat zijn de problemen waar
ze tegenaan lopen? Begrijpen ze dat ze zelf als een probleem worden
gezien? Vinden zij dit terecht? Wat gaan zij doen als het verbod op
gezichtstbedekkende kleding wordt ingevoerd? Gaan zij dan zorg,
onderwijs, openbaar vervoer en/of overheidsinstellingen mijden?
De leden van de Groep Kuzu/Öztürk vragen voorts de regering of er
onderzoek gedaan is naar hoe instellingen aankijken tegen gezichtsbedekkende kleding en naar de mogelijkheid om middels huisregels
gezichtsbedekkende kleding te verbieden. Waar komen alle speculaties op
pagina 5 van de memorie van toelichting vandaan (dat instellingen zich
niet gemachtigd of competent tot het stellen van huisregels zouden
voelen, dat ze sociale druk zouden ervaren en het niet zouden durven, dat
ze mogelijk geen maatregelen willen nemen)? Is hier een ambtenaar aan
het speculeren geslagen waarom instellingen wel of geen huisregels op
het gebied van gezichtsbedekkende kleding hebben? Of ligt hier een
gedegen onderzoek aan ten grondslag?
De leden van de Groep Kuzu/Öztürk merken op dat de regering spreekt
over rechtsonzekerheid omdat sommige instellingen wel huisregels voor
gezichtsbedekkende kleding hebben en andere instellingen niet. Is het niet
hypocriet om rechtsonzekerheid te gebruiken als argument voor een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 349, nr. 5

7

wettelijk verbod, omdat het dan lijkt alsof de onderhavige wet wordt
gemaakt ten behoeve van de rechtspositie van deze groep terwijl het
feitelijk juist ten koste van de rechtspositie van deze groep gaat?
4. Reikwijdte van het verbod
De leden van de PvdA-fractie vragen zich af hoe ver het verbod op het
dragen van gezichtsbedekkende kleding gaat als het de zorg betreft. Mag
een behandelend arts in de behandelkamer het toestaan dat de patiënt
wel gezichtsbedekkende kleding draagt? Zo ja, waarom? Zo nee, waarom
niet? Mag dat ook in de wachtkamer? Hoe ziet de regering het risico dat,
als dat niet toegestaan zou zijn, de patiënt die gezichtsbedekkende kleding
draagt zorg gaat mijden?
De leden van de CDA-fractie vragen hoe het voorliggende wetsvoorstel
zich verhoudt tot de bestaande mogelijkheden in de betrokken sectoren
om zelf een verbod in te stellen of individuele aanwijzingen te geven. De
Raad van State concludeert, «dat de sectoren zelf in staat zijn regels te
stellen en dat zij, naar mag worden aangenomen, op adequate wijze van
hun bevoegd-heden gebruik (zullen) maken en nakoming ervan (al dan
niet met toepassing van de sterke arm) afdwingen. Anders gezegd,
feitelijk en juridisch is een sectorspecifiek verbod op gelaatsbedekkende
kleding waar dat functioneel is, al realiteit.»
De regering constateert in het Nader Rapport dat in de praktijk niet alleen
blijkt dat niet alle instellingen van deze bevoegdheden gebruik maken,
maar ook dat dit niet op uniforme wijze gebeurt. Waarop is deze constatering gebaseerd, zo vragen deze leden.
In de memorie van toelichting kondigt de regering aan, dat met de
betrokken instellingen en organisaties overleg zal worden gevoerd over
de gevolgen van het wetsvoorstel met betrekking tot de gebouwen die bij
hen in gebruik zijn. Heeft dat overleg reeds plaatsgevonden, zo vragen
deze leden. Zo nee, op welke termijn zal dat overleg plaatsvinden?
De leden van de SGP-fractie merken op dat er wordt gesproken over
onder meer een verbod in zorginstellingen. Zij vragen zich af in hoeverre
hieronder ook valt dat een personeelslid van een thuiszorginstelling een
patiënt in zijn privéwoning bezoekt. Ziet het verbod alleen op de zorg
gegeven in gebouwen of instellingen die tot de zorg behoren of de zorg in
het algemeen?
Ook bij onderwijsinstellingen is het belangrijk tot een duidelijke
afbakening te komen. De leden van de SGP-fractie vragen daarom of zij
terecht concluderen dat de regering ook beoogt het verbod te laten gelden
voor bijvoorbeeld schoonmaakpersoneel dat in onderwijsinstellingen na
schooltijd het gebouw schoonmaakt.
Verder komt het voor dat onderwijsinstellingen een zaal verhuren voor
anderssoortige activiteiten, zoals lezingen of religieuze activiteiten. In
hoeverre beoogt de regering met dit wetsvoorstel het verbod ook te laten
gelden voor zulke activiteiten die niet op onderwijs gericht zijn?
Een vergelijkbare vraag hebben deze leden over overheidsinstellingen. De
regering benadrukt dat het gaat om het feitelijke gebruik van het gebouw
door een overheidsinstelling. Dat blijkt niet uit de wettekst. Deze leden
wijzen erop dat bij verkiezingen veel stembureaus gevestigd zijn in
particuliere of kerkelijke gebouwen. Zij vragen in hoeverre het verbod ook
geldt voor bezoekers van het stembureau op dergelijke plaatsen. In
hoeverre geldt het verbod meer in het algemeen ook bij andere overheidsfuncties die (tijdelijk) uitgeoefend worden in een niet-overheidsgebouw?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 349, nr. 5

8

Uitzonderingen
Een van de uitzonderingen, zo lezen de leden van de SGP-fractie, is het
dragen van gezichtsbedekkende kleding in verband met de uitoefening
van een beroep. Deze leden vragen zich af waarom hier niet wordt
gesproken over de rechtmatige uitoefening van een beroep. Kunnen
immers ook inbrekers of overvallers die een bivakmuts dragen niet bezig
zijn met de uitoefening van hun (onrechtmatige) beroep?
5. Grondrechtentoets
Ten aanzien van het Franse verbod op het dragen van gezichtsbedekkende
kleding in de openbare ruimte, oordeelt het EHRM, zo merken de leden
van de VVD-fractie op, dat het een legitiem doel dient, namelijk het belang
van de openbare veiligheid en de bescherming van de rechten en
vrijheden van anderen, en acht het verbod gerechtvaardigd gezien de
bescherming van de rechten en vrijheden van anderen en het respecteren
van de minimumnormen die in een open en democratische samenleving
gelden, in het bijzonder de norm om samen te leven. De leden van de
VVD-fractie vragen hoe het oordeel van de regering dat er geen grond is
voor een algemeen verbod dat op alle openbare plaatsen zou gelden, zich
verhoudt tot dit oordeel van het EHRM. Waarom zouden de gronden die
het EHRM benoemt, in Nederland geen grond vormen voor een dergelijk
verbod?
Het EHRM oordeelt dat het dragen van een totale gezichtsbedekking in
strijd is met respect voor de minimumvereisten voor een open democratische samenleving, omdat het gezicht een belangrijke rol speelt in de
sociale interactie. De leden van de VVD-fractie vragen de regering of zij dit
oordeel deelt. Zo nee, waarom niet? En zo ja, hoe verhoudt zich dat dan
tot het oordeel dat er geen grond is voor een algemeen verbod dat op alle
openbare plaatsen zou gelden?
De leden van de SP-fractie vragen naar het verschil van inzicht tussen de
regering en de Raad van State over het voldoen aan artikel 9 EVRM. Is er
een mogelijkheid voor de regering deze wet ter advies aan te bieden aan
bijvoorbeeld aan het EHRM, alvorens deze wet verder te behandelen? Zo
ja, hoe lang schat de regering in dat zo’n procedure zal duren?
De leden van de CDA-fractie hechten grote waarde aan vrijheidsrechten,
waaronder de godsdienstvrijheid en de uiterlijke godsdienstige symbolen
die daarmee samenhangen, ook in de publieke ruimte. Uit het oogpunt
van openbare orde en veiligheid kunnen deze vrijheidsrechten echter bij
wet worden beperkt. Deze leden zijn van mening, dat er in beginsel geen
bezwaren zijn tegen het dragen van religieuze kenmerken in de publieke
ruimte. Anders wordt het als het gaat om gezichtsbedekkende kleding.
Daarmee schermt een persoon zichzelf volledig af van de samenleving.
Dat raakt onze veiligheid en staat de onderlinge communicatie in de weg.
Deze leden constateren, dat het voorliggende wetsvoorstel raakt aan de
vrijheid van godsdienst, die is neergelegd in artikel 6, eerste lid, van de
Grondwet. Dit recht impliceert het recht om naar de regels van die
godsdienst te leven, waarbij alleen de wet in formele zin beperkingen kan
stellen aan de uitoefening van godsdienstvrijheid. Deze leden onderschrijven de lijn van de regering, dat met het voorliggende wetsvoorstel
aan dit vereiste wordt voldaan.
De leden van de CDA-fractie merken op dat er in andere Europese landen
vergelijkbare verboden zijn ingevoerd of worden overwogen, zowel op
nationaal als op lokaal niveau. Terecht verwijst de regering in dit verband
naar de jurisprudentie van het Europees Hof voor de Rechten van de
Mens over het Franse verbod op het dragen van gezichtsbedekkende
kleding in de openbare ruimte. Kan de regering uiteenzetten hoe het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 349, nr. 5

9

voorliggende wetsvoorstel zich verhoudt tot wetgeving in andere
Europese landen?
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat de Raad van State stelt dat
de voorgestelde wet mogelijk in strijd zal komen met art. 9 EVRM (de
godsdienstvrijheid). Hoe beoordeelt de regering die inschatting? Is er
jurisprudentie bekend met betrekking tot maatregelen in andere Europese
landen van gelijke strekking?
Kan de regering aangeven welke andere Europese landen een geheel of
gedeeltelijk verbod op gezichstbedekkende kleding kennen? In hoeverre
laten de wettelijke regelingen in deze landen zich vergelijken met het
onderhavige wetsvoorstel?
De leden van de SGP-fractie constateren dat onder meer in Frankrijk,
Spanje en Italië sprake is van een verbod op gezichtsbedekkende kleding.
Kan de regering aangeven in welke Europese landen er op dit moment
een boerkaverbod geldt en wat de reikwijdte van dit verbod is? Is er
sprake van een algemeen boerkaverbod of van een verbod in enkele
plaatsen? Wat zijn daar de precieze beweegredenen voor een dergelijk
verbod? Zijn deze verboden in die landen geëvalueerd? Wat zijn de
resultaten hiervan?
Gezien de eerdere voorstellen gaat het bij dit wetsvoorstel met name om
het verschijnen van de boerka en de niqab in het straatbeeld, wat vooral
samenhangt met de groei en verscheidenheid van groepen afkomstig uit
andere culturen die zich hier vestigen. De leden van de SGP-fractie
constateren dat er al heel lang mensen met een islamitische achtergrond
in Nederland wonen. Is er zicht op in hoeverre er sprake is van een
toename van het aantal vrouwen dat boerka’s draagt in Nederland? Wat is
naar de mening van de regering de achtergrond van de toename van het
aantal boerka’s in het straatbeeld? Is er samenhang tussen het dragen van
een boerka of niqab en een specifieke culturele achtergrond?
De leden van de Groep Kuzu/Öztürk vernemen graag van de regering waar
de juridische redeneringen (toetsing van het onderhavige wetsvoorstel
aan Grondwet en EVRM) vandaan komen? Is hier de juridische afdeling
van het Ministerie aan het woord? Is hier extern advies over ingewonnen?
Kan de regering de juridische onderbouwing van het onderhavige
wetsvoorstel aan de Kamer sturen? Zijn er procedures voor de manier
waarop zo’n grondrechtentoets wordt gedaan? Wijkt onderhavige
grondrechtentoets af van de manier waarop een grondrechtentoets
normaal wordt gedaan?
De leden van de Groep Kuzu/Öztürk vernemen gaarne van de regering
welke landen in de Europese Unie een (gedeeltelijk) verbod op gezichtsbedekkende kleding hebben proberen in te voeren en welke landen daarin
wel en niet zijn geslaagd. In de memorie van toelichting wordt het
voorbeeld van Frankrijk genoemd, maar zijn er ook andere voorbeelden?
De leden van de Groep Kuzu/Öztürk vernemen graag van de regering of
de situatie in Frankrijk eigenlijk wel met die van Nederland te vergelijken
is. Worden de afwegingen over bijvoorbeeld «proportionaliteit» en «fair
balance» dan niet ook heel anders? Zou het EHRM de situatie in
Nederland niet heel anders kunnen beschouwen als de situatie in
Frankrijk? Heeft de regering er vertrouwen in dat het EHRM in een
eventuele zaak positief over het onderhavige wetsvoorstel zal oordelen?
Waar is dit vertrouwen op gebaseerd? Is er wetgeving over een (gedeeltelijk) verbod op gezichtsbedekkende kleding van andere landen uit de
Europese Unie aan het EHRM voorgelegd? Kan de regering een totaaloverzicht geven van de uitspraken van het EHRM hierover?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 349, nr. 5

10

Godsdienstvrijheid
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat er steeds een
even-wicht moet worden gevonden tussen de in onze samenleving
gebruikelijk omgangsvormen, wijzen van communicatie enerzijds en
individuele vrijheden en godsdienstvrijheid anderzijds. Kan de regering
aangeven op welke punten de weging van het belang van godsdienstvrijheid heeft geleid tot terughoudendheid in het onderhavige
wetsvoorstel? Is het de regering bij benadering bekend hoeveel vrouwen
om godsdienstige redenen gezichts-bedekkende kleding dragen?
6. Handhaving
De leden van de PvdA-fractie hebben enkele vragen over de handhaving
van het voorgestelde wettelijk verbod. Kan de regering bij benadering
aangeven hoeveel capaciteit er bij politie of toezichthouders nodig is om
dit verbod te handhaven?
De aan het woord zijnde leden lezen enerzijds dat de regering van mening
is dat er uniforme regels over gezichtsbedekkende kleding moeten komen.
Dit om onduidelijkheid en rechtsonzekerheid te voorkomen, maar
anderzijds laat het wetsvoorstel veel open doordat er op een aantal
plaatsen bewust niet voor definitiebepalingen wordt gekozen. Bijvoorbeeld de termen openbaar vervoer, onderwijsinstellingen, overheidsinstellingen en zorginstellingen worden niet nader gedefinieerd omdat die
termen in het normale spraak-gebruik gebruikelijk zijn. Ook wordt er niet
gekozen voor een precieze inkadering van de begrippen feestelijke en
culturele activiteit omdat het «naar het oordeel van de regering [...]
voldoende duidelijk is in welke gevallen het dragen van dergelijke kleding
gebruikelijk is bij een feestelijke of culturele activiteit». Het komt de leden
van de PvdA-fractie voor dat omdat het wetsvoorstel juist gemotiveerd
wordt vanuit de wens om tot uniforme regels te komen, het niet nader
inkaderen van de genoemde begrippen toch nog het risico met zich
meebrengt dat er van geval tot geval verschillende inschat-tingen
gemaakt gaan worden over de vraag of gezichtsbedekkende kleding is
toegestaan. Kan de regering hier nader op ingaan?
De leden van de CDA-fractie constateren, dat in het voorliggende
wets-voorstel een belangrijke rol op het gebied van de handhaving is
weggelegd voor de betreffende instellingen. Weliswaar ziet de regering
het als een maatschappelijke norm dat burgers elkaar in bepaalde
situaties niet met bedekt gezicht tegemoet treden, elkaar kunnen
herkennen en in het gezicht kunnen kijken. Niettemin kunnen ook de
bevoegde autoriteiten van de betrokken instellingen vanuit hun verantwoordelijkheid voor het beheer van het gebouw of het openbaar
vervoermiddel daaraan een belangrijke bijdrage leveren.
De regering zet uiteen, dat bij overtreding van het verbod de overtreder
door de instelling zelf kan worden gewezen op het verbod en worden
verzocht om de gezichtsbedekkende kleding te verwijderen of de ruimte
waar het verbod van kracht is te verlaten. Indien de overtreder aan beide
geen gehoor geeft is het inschakelen van de politie aan de orde. De leden
van de CDA-fractie vragen de regering nader in te gaan op de verhouding
tussen het beleid en de verantwoordelijkheid van instellingen enerzijds en
anderzijds de strafrechtelijke norm die het voorliggende wetsvoorstel
introduceert, in het licht van de effectiviteit van de voorgestelde strafbepaling. Heeft een instelling de vrijheid om het verbod op het dragen van
gezichtsbedekkende kleding niet te handhaven? Zo nee, op welke wijze
kan een instelling gedwongen worden tot naleving van het verbod? Zo ja,
is het wenselijk dat de effectiviteit van het strafrechtelijke verbod
afhankelijk is van het beleid van instellingen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 349, nr. 5

11

De leden van de Groep Kuzu/Öztürk vernemen graag van de regering
waarom zij instellingen met het handhaven van het verbod belast. Is er
navraag gedaan of die instellingen daar wel capaciteit voor hebben en toe
bereid zijn? Moeten ziekenhuizen een speciale «boerkabewaker» gaan
aanstellen op kosten van de zorgpremiebetaler en/of de overheid? Moeten
scholen een speciale «coördinator boerkahandhaving» aanstellen?
Moeten conducteurs voortaan een cursus «boerkabestrijding» volgen?
7. Financiële gevolgen
De leden van de Groep Kuzu/Öztürk vernemen graag van de regering wat
de geschatte kosten voor de handhaving van onderhavig wetsvoorstel
zijn. En hoe vaak moet de politie naar schatting uitrukken om mensen die
weigeren hun gezichtsbedekkende kleding te verwijderen te beboeten?
Kan de politie niet beter achter boeven in plaats van achter boerka’s
aangaan?
De leden van de Groep Kuzu/Öztürk vernemen graag van de regering
hoeveel het heeft gekost om onderhavig wetsvoorstel te maken, in de
meest inclusieve zin: alle kosten van de ambtenaren van het Ministerie,
van externe inhuur, adviezen en onderzoek, en van alles wat met dit
wetsvoorstel nog meer te maken heeft. Ook verneemt zij graag wat de
eerdere onderzoeken en wetsvoorstellen met betrekking tot een (gedeeltelijk) verbod op gezichtsbedekkende kleding hebben gekost.
De leden van de Groep Kuzu/Öztürk vragen zich af of de regering al deze
kosten en moeiten voor een wetsvoorstel ter regulering van een uiterst
beperkte groep mensen eigenlijk wel waard vindt. Is het niet ontzettend
veel gedoe voor een niet-bestaand probleem van een piepkleine groep? Is
het niet gewoon een pestmaatregel? Is het niet gewoon symboolpolitiek?
De voorzitter van de commissie,
Pia Dijkstra
Adjunct-griffier van de commissie,
Hendrickx

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 349, nr. 5

12