Medische diensten in penitentiaire
inrichtingen: achter tralies nu veiliger zorg,
maar verbeteringen nog nodig

Den Haag, juni 2009

Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
en de staatssecretaris van Justitie
Gedetineerden zijn een kwetsbare groep. In de eerste plaats door het ontbreken van
vrije keuze in het vragen van zorg, zoals de vrije toegang tot huisarts en spoedeisende
hulp in een ziekenhuis. Maar vaak ook door een taal- en cultuurbarrière en doordat de
psychische en somatische problematiek groter is dan in een vergelijkbare populatie
buiten detentie.
De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) heeft in 2003 een missie en visie over zorg in
detentie vastgesteld. Daarna heeft de DJI een grootschalig project gestart om de
medische zorg in penitentiaire inrichtingen conform deze missie en visie te brengen op
een niveau gelijkwaardig aan de medische zorg buiten detentie. Kernpunten daarvan
zijn betere structurering van de medische diensten met een duidelijke functie hoofd
medische dienst, administratieve ondersteuning, toegeleiding door penitentiaire
verpleegkundigen naar de penitentiaire (huis)artsen (de verpleegkundige vóór de
huisarts in de diagnostische fase), heldere functieomschrijving van medewerkers
medische diensten en opleiding en scholing van verpleegkundigen en artsen tot
penitentiaire verpleegkundigen en artsen. Daarnaast invoering van een Huisarts
Informatie Systeem MicroHIS en verbetering van de farmaceutische voorziening. Door
deze maatregelen moet de toegang tot en de kwaliteit van de zorg binnen detentie
voldoende geregeld zijn en daarmee gelijkwaardig aan de zorg buiten detentie. Eind
2007 moesten deze verbeteringen gerealiseerd zijn.
In 1998 heeft de inspectie het rapport Zorg achter Tralies uitgebracht. De inspectie
heeft met de DJI afgesproken om na afronding van het verbetertraject eind 2007
een toezichtronde te houden om de kwaliteit van de medische zorg achter tralies te
beoordelen. In dit rapport staan de bevindingen van deze inspectieronde.
Na beantwoording van een schriftelijke vragenlijst door 40 van alle 43 medische
diensten heeft de inspectie 16 diensten bezocht. Dat waren de 3 diensten die de
vragenlijst niet hadden ingevuld, en verder de diensten met de meeste risicofactoren
binnen de subverdeling van gevangenissen, huizen van bewaring en gemengde
inrichtingen. De onderstaande conclusies zijn gebaseerd op de bezochte penitentiaire
inrichtingen en zijn dus, zoals ook uit de formulering blijkt, niet altijd te generaliseren
tot alle penitentiaire inrichtingen.
Gebleken is dat de beoordeling van de noodzaak tot medische zorg in avond-, nachten weekenddienst een groot veiligheidsrisico is.
Om de zorg op een volledig huisartsgeneeskundig niveau gelijkwaardig aan de zorg
buiten detentie te brengen, zijn op basis van het inspectieonderzoek aanbevelingen
gedaan aan de individuele instellingen. De bezochte medische diensten hebben intussen
plannen van aanpak ingeleverd en de inspectie heeft die beoordeeld. Op deze wijze zijn
de instellingen bezig met een verbetering van de zorg. Problemen die daarbij nog veel

aandacht behoeven, zijn de aansluiting van de zorg vóór en na detentie, de farmaceutische zorg inclusief veilig elektronisch voorschrijven, gestructureerde behandeling
van klachten en incidenten als onderdeel van een kwaliteitssysteem en verder
wisselende aandachtspunten per instelling.

Hoogachtend,

Prof. dr. G. van der Wal

Den Haag, juni 2009

5

RAPPORT

Samenvatting
De zorg in detentie valt onder verantwoordelijkheid van de Dienst Justitiële Inrichtingen
(DJI) van het ministerie van Justitie. De DJI heeft in haar missie en visie vastgelegd dat
de medische zorg voor gedetineerden vergelijkbaar dient te zijn met de zorg buiten
detentie. De inspectie heeft alle 43 medische diensten van penitentiaire inrichtingen
(PI’s) een schriftelijke vragenlijst voorgelegd. De schriftelijke vragenlijsten hebben
geleid tot de selectie van de 16 te bezoeken penitentiaire inrichtingen (PI) met een of
meer risicofactoren. De onderstaande conclusies zijn gebaseerd op de bezochte PI’s en
zijn dus, zoals ook uit de formulering blijkt, niet altijd te generaliseren tot alle PI’s. Van
de bezoeken is per inrichting een rapport gemaakt. De inrichtingen hebben ieder een
plan van aanpak gemaakt en de inspectie heeft die beoordeeld om de in de rapporten
beschreven onvolkomenheden in de zorg te verbeteren.
De centrale vragen bij de bezoeken aan de medische diensten van PI’s waren:
1
2

Wordt in de penitentiaire inrichtingen verantwoorde zorg geleverd die gelijkwaardig
is aan de zorg buiten detentie?
Welke risico’s zijn te benoemen in de medische zorg die aangeboden wordt door
de medische diensten in de penitentiaire inrichtingen?

Gedetineerden behoren tot een kwetsbare groep mensen met veel taal- en cultuurverschillen, verslaving en psychiatrische problematiek. Deze kwetsbare groep bevindt
zich in een situatie die gekenmerkt wordt door spanning en beperkingen. Insluiting kan
daarbij ziekmakend zijn.
De justitieel artsen en verpleegkundigen zetten zich met veel hart in voor deze bijzondere
groep mensen met een intensieve zorgvraag. Daarmee wordt veelal verantwoorde zorg
geleverd maar het niveau is nog wisselend en de risico’s zijn soms nog hoger dan noodzakelijk.
De medische diensten van de penitentiaire inrichtingen hebben de afgelopen jaren een
duidelijke kwaliteitsslag gemaakt door het invoeren van de functie hoofd medische dienst
en professionalisering van artsen en verpleegkundigen op weg naar volwaardige justitieel
artsen en verpleegkundigen. Tevens is er invulling gegeven aan de toegeleidingsfunctie
van de verpleegkundigen en heeft structurering plaatsgevonden van het farmaceutisch
proces en de geneesmiddelendistributie. Tot slot zijn de registratiemogelijkheden in het
huisartsenregistratiesysteem MicroHIS verbeterd.
Bij het onderzoek bleken nog de volgende risico’s:
1
De avond-, nacht- en weekendvoorziening (ANW):



2
3
4
5

Triage door penitentiair instellingswerkers (PIW’ers).
Beschikbaarheid van curatief bekwame artsen was niet altijd gegarandeerd.
Beschikbaarheid en compleetheid van de medische dossiers.


Beheer en gebruik noodvoorraad medicatie.
In het automatiseringsysteem MicroHIS werden de probleemlijsten onvoldoende
ingevuld.
Medicatie voorschrijven ging nog te vaak niet elektronisch (EVS) met risico op
fouten, missen van interactie en contra-indicatie.
Het beheer en gebruik van de noodvoorraad medicatie was niet op orde.
Het bestellen en delen van geneesmiddelen die niet geautoriseerd zijn door een
arts.

6

6
7

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

Het uitdelen van medicatie door PIW’ers zonder kennis van werking en
bijwerkingen van geneesmiddelen.
Het onvoldoende zorg dragen voor continuïteit van zorg vóór en na detentie.

DJI en de inrichtingen zijn geadviseerd de volgende maatregelen te treffen:
1
Avond-, nacht- en weekendvoorziening (ANW):




Triage in ANW verbeteren door rechtstreeks telefonisch contact tussen
gedetineerde en arts of zorgprofessional.
Bij contractering van artsen en verpleegkundigen de nadruk leggen op het
krijgen en behouden van voldoende deskundigheid 7x 24 uur.
Volledige registratie in MicroHIS van probleemlijsten en actuele medicatie en
het beschikbaar stellen van deze gegevens in ANW.


2

Optimaliseren beheer en gebruik van de noodvoorraad conform de aanbevelingen.
Consequent en tijdig invullen van probleemlijsten in MicroHIS.

3
4

Uitsluitend voorschrijven van medicatie in MicroHIS: EVS.
Het beheer en gebruik van de noodvoorraad medicatie in overeenstemming
brengen met de gemaakte afspraken.

5
6
7

Het autoriseren van alle recepten door een arts.
Het scholen van PIW’ers in werking en bijwerking van medicatie.
Continuïteit vóór en na detentie verbeteren door enerzijds dossieroverdracht en
anderzijds meer aansluiting te zoeken bij reguliere (GGZ) zorg.

De inrichtingen hebben een plan van aanpak gemaakt om aan te geven hoe zij hun
achterstand op deelaspecten van de zorg gaan inlopen. Deze plannen van aanpak zijn
door de inspectie beoordeeld en indien nodig zijn aanvullingen gevraagd. Bij uitvoering
van de plannen van aanpak worden de grootste risico’s verkleind.
In de tweede helft van 2009 gaat de inspectie 5 van de 16 bezochte medische
diensten opnieuw beoordelen en tevens 5 andere inrichtingen, aselect of op grond van
meldingen of signalen.
Ten aanzien van taken van de DJI is het aan de staatssecretaris van Justitie om
zonodig maatregelen te nemen. Indien een directeur van een penitentiaire instelling in
gebreke blijft om voldoende maatregelen te nemen, zal de inspectie daarvan expliciet
rapport opmaken voor de directie gevangeniswezen van de DJI.
Indien het hoofd medische dienst op essentiële punten het plan van aanpak onvoldoende
vorm geeft of uitvoert, zal de inspectie zijn leidinggevende directeur daarvan mede-

deling doen. Individuele artsen en verpleegkundigen worden primair door hun
leidinggevende gecorrigeerd maar zullen zo nodig via een klacht van de inspectie bij
het Regionaal Tuchtcollege worden aangeklaagd.

7

RAPPORT

Inhoudsopgave
Samenvatting

5
11

1

Inleiding

2
2.1

Conclusies, maatregelen en handhaving 14
Beschikbaarheid en toegankelijkheid van zorg tijdens kantooruren goed, maar
in avond, nacht en weekend risicovol 14

2.2
2.3

Continuïteit van zorg vóór en na detentie onvoldoende geregeld 15
Structurele scholing nog in uitvoering, bekwaamheid van artsen niet altijd
geborgd 16

2.4
2.5
2.6

Onvoldoende actieve monitoring van chronisch zieken 16
Verantwoordelijkheden voor medicatie(veiligheid) onvoldoende belegd 17
Registratie en analyse van klachten, incidenten en calamiteiten niet structureel

2.7
2.8

gebruikt voor verbetermaatregelen 17
Aanbevelingen 18
Acties Inspectie voor de Gezondheidszorg 20

3
3.1

Resultaten 22
Beschikbaarheid en toegankelijkheid van zorg 22

3.1.1

Beschikbaarheid en toegankelijkheid artsen in avond, nacht en weekend
risicovol door triage door PIW’ers 22
Toegeleidingsfunctie van verpleegkundigen nog divers ingevuld; bij kleine

3.1.2
3.1.3
3.1.4

diensten en vrouwengevangenissen risico’s voor continuïteit 22
Beschikbaarheid en toegankelijkheid van de psycholoog over het algemeen
voldoende 23

3.1.5

Beschikbaarheid van de psychiater in avond, nacht en weekend niet altijd
probleemloos 23
Acute tandheelkundige zorg vaak onvoldoende geregeld 23

3.1.6
3.1.7
3.1.8

Fysiotherapie verantwoord beschikbaar 24
Bezorgen van medicatie bij spoed en ANW beperkt 24
Informatie over toegeleiding en de mogelijkheden van verpleegkundigen kon

3.1.9
3.2

beter 24
Beperkte mogelijkheden voor sport en ontwikkeling 25
Continuïteit van zorg 25

3.2.1
3.2.2
3.2.3

Tweedelijnszorg voldoende beschikbaar en toegankelijk 25
Zorgcontinuïteit vóór en na detentie niet goed geregeld 25
Probleemlijsten in MicroHis onvoldoende vaak ingevuld en niet altijd

3.2.4

beschikbaar in avond, nacht en weekend 26
Voldoende overleg tussen artsen en verpleegkundigen over casuïstiek, maar
nog te weinig over beleid en toegeleiding 26

3.2.5
3.3
3.3.1

Teveel risico’s voor verloren gaan van kwaliteit bij contracteerbeleid 26
Deskundigheid 26
Deskundigheid artsen pas echt goed als alle artsen opgeleid zijn tot justitieel

3.3.2
3.3.3

arts 26
Deskundigheid verpleegkundige goed, alleen nog niet overal geborgd 27
Toegeleidingsfunctie goed vorm gegeven, maar nog niet overal voldoende
uitgewerkt op de werkvloer 27

8

3.3.4
3.4
3.4.1
3.4.2

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

Knelpunten in verantwoordelijkheidstoedeling bij detachering en bij de
farmaceutische zorg 27
Diseasemanagement 28
Hoge zorgvraag risico op onvoldoende detecteren en volgen van chronische
aandoeningen 28
Preventie en begeleiding van verslaving en psychiatrische stoornissen moeilijk

3.4.3

(in detentie) 28
Infectiepreventie en informatie op papier goed geregeld, uitvoering leed onder
tijdgebrek 29

3.5
3.5.1
3.5.2

Organisatie van de farmaceutische zorg 29
Formularium en EVS nog niet altijd gebruikt 29
Recepten nog teveel buiten EVS om en niet altijd door een arts getekend 29

3.5.3
3.5.4
3.5.5

Uitdelen van medicatie door ondeskundigen 30
Ook recht op een goede bijsluiter voor gedetineerde 30
Teveel risico’s in keten van aflevering tot toedienen 30

3.5.6
3.6
3.6.1

Voorraadbeheer niet conform de Geneesmiddelenwet 30
Klachten, incidenten, calamiteiten 31
MIP-commissie niet aanwezig 31

3.6.2
3.6.3

Klachtenbehandeling onvoldoende duidelijk en systematisch 31
Calamiteiten niet altijd gemeld 31

4
4.1
4.1.1

Beschouwing 32
Beschikbaarheid en toegankelijkheid van zorg 32
Toegeleiding verpleegkundigen 32

4.1.2
4.1.3
4.1.4

Beschikbaarheid psycholoog 33
Beschikbaarheid psychiater in avond, nacht en weekend 33
Acute tandheelkundige zorg vaak onvoldoende geregeld 33

4.1.5
4.1.6
4.1.7

Fysiotherapie 33
Bezorgen van medicatie bij spoed en avond, nacht en weekend 33
Informatie over toegeleiding aan gedetineerden 34

4.1.8
4.2
4.2.1

Beperkte mogelijkheden voor sport en ontwikkeling 34
Continuïteit van zorg 34
Tweede lijnszorg voldoende beschikbaar en toegankelijk. 34

4.2.2
4.2.3
4.2.4

Zorgcontinuïteit vóór en na detentie niet goed geregeld. 35
Probleemlijsten in MicroHis niet altijd beschikbaar in avond, nacht en weekend 35
Voldoende overleg tussen artsen en verpleegkundigen over casuïstiek maar

4.2.5
4.3

nog te weinig over beleid en toegeleiding 35
Teveel risico’s voor verloren gaan van kwaliteit bij contracteerbeleid 35
Deskundigheid 35

4.3.1
4.3.2
4.3.3

Deskundigheid artsen pas echt goed als alle artsen opgeleid zijn tot justitieel
arts 35
Deskundigheid verpleegkundige is goed, alleen nog niet overal geborgd 36

4.3.4

Toegeleidingsfunctie goed vormgegeven, maar nog niet overal voldoende
uitgewerkt op de werkvloer 36
Knelpunten in verantwoordelijkheidstoedeling bij detachering en bij de

4.4
4.5

farmaceutische zorg 36
Disaesemenagement 37
Organisatie van farmaceutische zorg 37

4.6

Klachten, incidenten, calamiteiten 37

5

Summary 38

9

RAPPORT

Bijlagen
1

Schriftelijke vragenlijst penitentiaire inrichtingen 41

2
2
4

Bezochte inrichtingen 46
Toelichting scorekwalificaties per onderwerp 47
Lijst van afkortingen 56

10

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

11

RAPPORT

1

Inleiding

Aanleiding
De zorg in detentie valt onder verantwoordelijkheid van de Dienst Justitiële Inrichtingen
(DJI) van het ministerie van Justitie. In 1998 heeft de inspectie het rapport Zorg achter
Tralies gepubliceerd. Bij een rapport over het overlijden van een gedetineerde in 2003
constateerde de inspectie nog weinig wezenlijke verbetering in de zorg in penitentiaire
inrichtingen. De medische zorg heeft vanaf toen meer aandacht gekregen. In 2003 heeft
de DJI in haar missie en visie vastgelegd dat de medische zorg voor gedetineerden
vergelijkbaar dient te zijn met de zorg buiten detentie. Vanuit dit beleidskader zijn de
afgelopen jaren vele initiatieven genomen om de kwaliteit van zorg van de medische
diensten in de penitentiaire inrichtingen te verbeteren en te borgen. Tot deze initiatieven
behoren de aandacht voor de deskundigheid van de medewerkers, de positionering van
het hoofd medische dienst, het regelen van administratieve ondersteuning en de
invoering van het elektronisch patiëntendossier door middel van MicroHIS met daaraan
gekoppeld het Elektronisch Voorschrijf Systeem (EVS). Een ander initiatief was het
project Verantwoord Medische Zorg met invoering van deelwerkprocessen en de protocollering van de toegeleidingsfunctie van de verpleegkundige: de justitieel verpleegkundige fungeert als toegeleider naar de arts en beoordeelt in eerste instantie de
klachten op basis van geprotocolleerde, gedelegeerde taken. Indien de verpleegkundige
dit nodig vindt, bij twijfel over de afhandeling van de hulpvraag of op uitdrukkelijk
verzoek van de gedetineerde, verwijst hij/zij de gedetineerde door naar de arts. Door
deze maatregelen moet de toegang tot en de kwaliteit van de zorg binnen detentie
voldoende geregeld zijn en daarmee gelijkwaardig aan de zorg buiten detentie.
De populatie van gedetineerden verschilt wezenlijk van die in de buitenwereld. Er zijn
taal- en cultuurverschillen, relatief veel verslaafden en mensen met psychiatrische
problematiek. De populatie is sterk wisselend en de zorg is meer afhankelijk van een
team dan van individuele zorgverleners; dat stelt hoge eisen aan dossiervorming en
overdracht. De omgeving kan ziekmakend zijn en de secundaire ziektewinst voor
gedetineerden is vaak groot. Het bezoek aan de medische dienst kan een welkome
afwisseling zijn in het gedetineerdenbestaan. Deze factoren resulteren in een hoge
consumptie van zorg en minder betrouwbare anamnese met als risico dat wezenlijke
problematiek onvoldoende herkend wordt. Ook hebben gedetineerden minder mogelijkheden tot het vragen van een second opinion. Al met al zijn gedetineerden een kwetsbare groep met een hoog risico op minder optimale zorg.
Doelstelling
De Inspectie voor de Gezondheidszorg heeft met de DJI afgesproken dat zij na het
implementeren van de verbeteringen eind 2007 zou beoordelen of de veranderingen
voldoende hebben bijgedragen aan het gestelde doel: medische zorg in detentie hoort
vergelijkbaar te zijn met zorg buiten detentie. Andere doelen van het onderzoek waren
risicovolle zorg van medische diensten te detecteren en zo nodig gerichte verbeterplannen te laten opstellen door betreffende diensten.
Centrale vraagstelling
De centrale vraag was:”Wordt in de penitentiaire inrichtingen verantwoorde zorg
geleverd die gelijkwaardig is aan de zorg buiten detentie?”
Indien zorg minder verantwoord is of niet gelijkwaardig is aan de zorg buiten detentie is
de volgende vraag of dit risico’s met zich meebrengt en zo ja welke. Een tweede vraag

12

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

die tijdens het toezicht beantwoord moest worden, was daarmee: “Welke risico’s zijn
te benoemen in de medische zorg die aangeboden wordt door de medische diensten in
de penitentiaire inrichtingen?”
Onderzoeksmethode
In 2005 heeft de inspectie 6 medische diensten van penitentiaire inrichtingen (PI)
bezocht om te komen tot een toezichtinstrument voor alle medische diensten. Deze
pilot heeft geleid tot een vragenlijst en een bezoekinstrument.
De vragenlijst (bijlage 1) was gericht op de normen van de DJI (bemensing, organisatie,
scholing) en op de normen van de beroepsgroepen in de eerste lijn. De vragenlijsten zijn
in december 2007 ingevuld door de hoofden medische diensten van alle penitentiaire
inrichtingen (43); 3 vragenlijsten zijn niet teruggestuurd en 40 vragenlijsten werden
ingevuld teruggestuurd. Het Penitentiair Ziekenhuis had ook een vragenlijst ingevuld,
maar is vanwege zijn aparte positie niet meegenomen in de analyse. Van de 43 locaties
werden er 16 bezocht in de periode maart-juni 2008. Daarbij is gebruikgemaakt van het
Instrument Toezicht Medische Dienst Penitentiaire Inrichtingen zoals dat na de bezoeken
in 2005 is ontwikkeld (bijlage 2).
De selectiecriteria die gehanteerd zijn voor het bepalen welke PI’s bezocht werden,
waren de volgende:

Niet invullen/opsturen van de vragenlijst.

Niet opgenomen zijn in het vooronderzoek van de inspectie in de ronde van



2005/2006.
Niet voldoen aan de norm van de DJI wat betreft het aantal fte arts of verpleegkundige.



Het onvoldoende kunnen aanbieden van een afspraak met de medische dienst
binnen 48 uur.
Het niet kunnen aanleveren van aantallen gedetineerden die bekend zijn met




chronische aandoeningen zoals diabetes.
Het werken met niet als huisarts geregistreerde artsen.
Het niet uitgewerkt hebben van toegeleidingsprotocollen.



Een hoog ziekteverzuim van de verpleging.

Het betrof dus een selecte steekproef van de 43 medische diensten (negatieve selectiecriteria).
De 3 locaties die geen vragenlijst hadden opgestuurd, werden direct opgenomen in
de bezoeklijst. De overige PI’s zijn verdeeld over drie groepen: PI’s die voornamelijk
fungeren als huis van bewaring, PI’s die voornamelijk gevangenis zijn en PI’s die een
gemengde populatie hebben. De PI’s die binnen hun groep het grootste aantal items
(negatief) scoorden, werden bezocht (ten minste vier binnen elke groep). De bezochte
inrichtingen (bijlage 2) hebben een individueel rapport gekregen.
Toetsingskader
Om tot een oordeel te komen heeft de inspectie bij de bezoeken gebruikgemaakt van
het Instrument Toezicht Medische Dienst Penitentiaire Inrichtingen (bijlage 3). Het
instrument is gebaseerd op beroepsnormen in de eerstelijnszorg, zoals de NHGstandaarden, het beleidskader en de visie medische zorg penitentiaire inrichtingen van
de Dienst Justitiële Inrichtingen en wetgeving, zoals de penitentiaire beginselenwet en
de gezondheidszorgwetgeving. Betreffende de gezondheidszorgwetgeving gaat het om
de volgende wetten:

Gezondheidswet.

Kwaliteitswet zorginstellingen.

13

RAPPORT





Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg (Wet BIG).
Wet bijzondere opnemingen psychiatrische ziekenhuizen artikel 63 (Wet BOPZ).
Geneesmiddelenwet.



Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO).

In het instrument zijn 6 aandachtsgebieden opgenomen, namelijk:




Beschikbaarheid en toegankelijkheid van de zorg.
Continuïteit van zorg.
Deskundigheid.




De georganiseerde en gestructureerde zorg voor chronische zieken (diseasemanagement) en preventie.
Organisatie van de farmaceutische zorg.



Klachten, incidenten, calamiteiten.

Het oordeel over de verschillende aandachtsgebieden werd gevormd op basis van
gesprekken met het hoofd medische dienst, twee verpleegkundigen, een van de artsen
en een vertegenwoordiging van gedetineerden.
De directies van de bezochte inrichtingen hebben uiterlijk in augustus 2008 een rapport
ontvangen met de resultaten van het bezoek aan hun inrichting. De bezochte inrichtingen
hebben op grond van de aanbevelingen in hun rapport in september en oktober 2008
een plan van aanpak ingediend. In oktober en november 2008 heeft de inspectie die
beoordeeld. Daarop zijn diverse plannen bijgesteld en in januari 2009 alsnog goed
bevonden.

14

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

2

Conclusies, maatregelen en handhaving

De antwoorden op de schriftelijke vragenlijsten hebben geleid tot de selectie van de
16 te bezoeken penitentiaire inrichtingen (PI) met een of meer risicofactoren. De
onderstaande conclusies zijn gebaseerd op de bezochte PI’s en zijn dus, zoals ook uit
de formulering blijkt, niet altijd te generaliseren tot alle PI’s. Gegevens uit de schriftelijke vragenlijst geven geen aanleiding om de conclusies minder duidelijk te maken dan
zij hier staan. Bij de resultaten in hoofdstuk 3 staan gegevens uit de schriftelijke
vragenlijst expliciet vermeld.
Dit hoofdstuk bevat de belangrijkste conclusies met betrekking tot gelijkwaardigheid van
zorg en de risico’s in de zorg voor gedetineerden. Bij de toezichtbezoeken is gebleken
dat de medewerkers van medische diensten enthousiast zijn over het geven van zorg
aan de specifieke doelgroep van de gedetineerden. Er wordt gestreefd naar zorg die ten
minste gelijkwaardig is aan de zorg buiten detentie. Gedetineerden gaven over het
algemeen aan tevreden te zijn over de dagelijkse toegang tot de medische diensten en
goed geholpen te worden. Geconcludeerd kon worden dat de veranderingen op basis
van het project Verantwoord Medische Zorg (VMZ) hebben bijgedragen aan een betere
formalisering en structuur van de zorg en daarmee aan een verbetering van de kwaliteit
en toegang tot de zorg in detentie. Maar de medische diensten blijken nog in ontwikkeling. Het handelen is gericht op de zorgvraag van de individuele patiënt en de medewerkers namen te weinig tijd voor kwaliteitsmanagement. Een professionele visie over
het totale proces, de continuïteit van zorg en professionele feedback naar de aansturing
van DJI, werd vaak gemist. De inspectie signaleerde bij alle bezochte PI’s wel een
aantal knelpunten, die kunnen leiden tot verminderde toegang tot deskundige zorg of
verminderde continuïteit van zorg en daarmee tot risico’s. De zorg in avond, nacht en
weekend kende diverse risico’s. De gestructureerde zorg en begeleiding van chronisch
zieken binnen de inrichtingen, de organisatie van de farmaceutische zorg en de omgang
met klachten, incidenten en calamiteiten getuigden niet altijd van handelen zoals van
professionals verwacht mag worden. Voor de kwetsbare groep gedetineerden konden
deze aspecten als risico worden aangemerkt. De conclusies over mogelijke risico’s in de
verschillende aspecten van zorg zullen per paragraaf worden beschreven[1].

2.1

Beschikbaarheid en toegankelijkheid van zorg tijdens kantooruren
goed, maar in avond, nacht en weekend risicovol

Met waardering constateert de inspectie dat de formatie medewerkers van medische
diensten op niveau is gebleven ondanks de algemene bezuinigingsmaatregelen binnen
de DJI. De huisvesting van de medische dienst in of nabij het cellencomplex was veelal
echter niet meegegroeid met de omvang van de medische dienst en dat geeft
beperkingen voor de medewerkers en een gebrek aan privacy voor de gedetineerden.
Ook het systeem van briefjes bij aanvraag van bezoek aan de medische dienst kent te
weinig borging van privacy van gedetineerden.

[1]

Bij dit toezicht is specifiek gekeken naar de toegang tot en het functioneren van de medische
diensten. De psychologische zorg valt niet onder de medische diensten in penitentiaire
inrichtingen. De toegang tot psychologische zorg is aandachtspunt geweest, maar de kwaliteit
van de psychologische zorg is geen onderdeel geweest van deze toezichtronde.

15

RAPPORT

De formatie van artsen en verpleegkundigen is vastgesteld aan de hand van het aantal
detentieplaatsen. Kwantitatief was de formatie van artsen op orde, maar de formatie
houdt geen rekening met de verhoogde zorgvraag van vrouwelijke gedetineerden en
met hoge doorstroming met veel inkomsten (het insluiten van gedetineerden die van
buiten komen of zijn overgeplaatst vanuit een andere inrichting) .
Buiten kantooruren zijn geen verpleegkundigen aanwezig en zijn artsen oproepbaar. De
penitentiaire inrichtingswerkers (PIW) moeten in vele inrichtingen beoordelen of
medische zorg noodzakelijk is. Aangezien PIW’ers niet medisch geschoold zijn,
betekent dit een hoog risico op verkeerde beoordeling met incidenten of calamiteiten
als gevolg.
De formatie verpleegkundigen was vaak niet op orde ten gevolge van onvoldoende
mogelijkheden voor vervangen bij langdurig zieken en zwangerschapsverlof. Het invullen
van reguliere vacatures verliep ook traag en het kostte veel tijd voordat nieuwe verpleegkundigen voldoende deskundigheid hebben om volledig ingezet te worden. Met
name bij kleine diensten leidde dit tot knelpunten.
De toegankelijkheid en beschikbaarheid van de psycholoog en de psychiater op
kantoortijden gaf weinig problemen. In avond, nacht en weekenden (ANW) was
psychiatrische expertise soms op grote afstand en moeizaam te realiseren.
Tandheelkundige voorziening was overal aanwezig, maar de opvang van acute
tandheelkundige klachten was lang niet altijd geregeld.
De informatie aan gedetineerden over de toegeleiding en toegankelijkheid van de zorg
kon beter. Met name door taal- en cultuurverschillen komt eenmalig verstrekte
informatie onvoldoende over. De toegeleidingsfunctie van de verpleegkundigen was
voor gedetineerden vaak onvoldoende duidelijk.

2.2

Continuïteit van zorg vóór en na detentie onvoldoende geregeld

Behoudens een enkel probleem bij de capaciteit van het vervoer was toegang tot de
regionale tweede lijn geen probleem. Wachtlijsten en onduidelijkheid over competenties
van het Penitentiair Ziekenhuis zorgen voor beperkte verwijzing naar dit ziekenhuis,
maar regionaal was de toegankelijkheid van medisch specialistische zorg geen
probleem.
Het verkrijgen van medische en farmaceutische gegevens bij inkomsten blijft een moeizaam proces, dat vaak afhankelijk is van persoonlijke netwerken en veel telefonisch
overleg van verpleegkundigen. Ook de beschikbaarheid van gegevens uit TULP en
DUWAR[2] bij overplaatsing gaf vertraging en vergde inspanning om tijdige continuïteit
van zorg te regelen.
De meeste medische diensten waren onvoldoende ingesteld op het regelen van
continuïteit van zorg bij ontslag, soms door onverwacht of onbekend ontslag, vaak
doordat er geen systeem was om de gedetineerde tijdig in het bezit te stellen van
benodigde gegevens uit het medisch dossier en het farmaceutisch paspoort.

[2]

Ondersteunende ICT waarin patiëntendossiers worden opgeslagen binnen DJI.

16

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

Het elektronisch medisch dossier MicroHIS werd nog onvoldoende gebruikt. Niet altijd
waren probleemlijst en actuele medicatie ingevuld, ook de toegankelijkheid voor waarnemers in de avond, nacht en weekenden en voor de psychiaters was onvoldoende
geregeld, en prescriptie buiten MicroHIS om geeft risico’s ten aanzien van contraindicatie en interactiebewaking.
De artsen waren nog vaak te weinig beschikbaar buiten de spreekuurtijden om beleid,
toegeleiding en protocollen te bespreken en vast te stellen.

2.3

Structurele scholing nog in uitvoering, bekwaamheid van artsen
niet altijd geborgd

In de penitentiaire inrichtingen werken geregistreerde huisartsen en artsen die niet als
huisarts geregistreerd zijn. De niet als huisarts geregistreerde artsen zijn bevoegd om
die zorg te verlenen als zij daartoe bekwaam zijn. Tijdens de bezoeken bleek dat de
deskundigheid van artsen meestal voldoende is, maar de bekwaamheid was niet
geborgd. Deze (huis)artsen zijn in dienst van of verbonden aan instellingen als de
gemeentelijke gezondheidsdienst (GGD), forensisch medische maatschap Utrecht
(FFMU) en forensische artsen Regio Rijnmond (FARR). De penitentiaire inrichting heeft
een contract met deze instellingen en huurt zo de artsen in. Met name de curatieve
ervaring en deskundigheidsbevordering van niet-huisartsen was niet schriftelijk vastgelegd en functionerings- en beoordelingsgesprekken vielen soms buiten het zicht van
de medische dienst.
De opleiding van huisartsen tot justitieel artsen is recent gestart. In 2010 kan de
opleiding pas voor het eerst worden afgerond.
De opleiding van verpleegkundigen tot justitieel verpleegkundigen was goed op gang.
De deskundigheid van verpleegkundigen werd nog sterk bepaald door ervaring. Bij hoge
uitval door ziekte, zwangerschap of wisseling van verpleegkundigen ontstonden knelpunten in de kwaliteit van zorg.
Een samenhangend scholingsbeleid was niet op alle plaatsen operationeel of geborgd.
De toegeleidingsfunctie als instrument om de juiste zorg op het juiste niveau te leveren,
is als principe bekend en er wordt naar gewerkt. De concrete uitwerking op lokaal
niveau was nog onvoldoende totstandgekomen, enerzijds door gebrek aan structureel
overleg tussen artsen en verpleegkundigen, anderzijds door diversiteit van visie van
verschillende artsen.
De invoering van de functies hoofd medische dienst en administratief medewerker
heeft een positief effect gehad op de duidelijkheid in taken, bevoegdheden en
verantwoordelijkheden. De mate waarin het hoofd medische dienst aan de functie
inhoud geeft was nog wisselend, afhankelijk van het individu en de opstelling van de
directie en van de artsen.

2.4

Onvoldoende actieve monitoring van chronisch zieken

De begeleiding van gedetineerden met chronische aandoeningen vond onvoldoende
plaats volgens de NHG-standaarden. Teveel hanteerden artsen en verpleegkundigen het
uitgangspunt dat de gedetineerden een grote zorgvraag hebben en actieve begeleiding

17

RAPPORT

niet noodzakelijk is. Dat betekende een reëel risico op onvoldoende zorg voor
gedetineerden met chronische ziekten.

2.5

Verantwoordelijkheden voor medicatie(veiligheid) onvoldoende
belegd

De wettelijke verplichting tot het gunnen van de zorg via een aanbestedingsprocedure
heeft tot gevolg gehad dat bestaande apothekers en medische diensten hun
verantwoordelijkheden loslieten in afwachting van de nieuwe contracten. Er is te
weinig zorg besteed aan de overgangsfase tijdens de procedure.
Bij vrijwel alle bezochte inrichtingen waren meerdere knelpunten te noemen in het
receptenverkeer en het beheer van de voorraad geneesmiddelen:

Er werd niet altijd gebruikgemaakt van het elektronische voorschrijven via
MicroHIS. In plaats daarvan gebruikte men handmatig ingevulde receptlijsten met



het gevaar van overschrijffouten.
Recepten werden, hoewel wettelijk verplicht, vaak niet geautoriseerd door een
arts.
Geneesmiddelen met de U(itsluitend) R(ecept) status werden uit de noodvoorraad
gehaald door verpleegkundigen, vaak zonder tussenkomst van een arts. Het feit
dat het pakken van de geneesmiddelen en het toedienen ervan daarbij feitelijk in
een hand ligt, is een risico voor de medicatieveiligheid. Daarnaast is het van
belang dat de medicatiehistorie van de patiënt in de apotheek geactualiseerd
wordt.



De verantwoordelijkheid voor de voorraad was niet voldoende belegd met als
gevolg geen sluitende registratie van wat in en uit de voorraad wordt gehaald, en
onvoldoende beleid op houdbaarheid en omvang van de voorraad (vaak veel te



veel).
De medewerkers van de medische diensten zagen de apotheker als de direct
verantwoordelijke voor de noodvoorraad, terwijl deze, op basis van de Genees-



middelenwet, hier niet direct voor verantwoordelijk kan zijn.
Gedetineerden kregen geen bijsluiters bij nieuwe medicatie hoewel dit onderdeel
is van de informatieplicht van de zorgverlener en tevens van belang is voor



medicatieveiligheid.
Medicatie werd gedeeld door penitentiair inrichtingswerkers die geen scholing
hebben gehad over werking en bijwerking van medicatie.



2.6

Farmacotherapeutisch overleg (FTO) of inhoudelijk werkoverleg van de artsen met
de apotheker vond niet plaats.

Registratie en analyse van klachten, incidenten en calamiteiten niet
structureel gebruikt voor verbetermaatregelen

Binnen het gevangeniswezen werd het registreren en analyseren van incidenten en
opstellen van verbetermaatregelen nog niet toegepast als kwaliteitssysteem. Hetzelfde
geldt voor het registreren en leren van klachten. De procedure voor de afwikkeling van
klachten was voor gedetineerden vaak onhelder en de conclusies werden onvoldoende
teruggekoppeld.
Sterfgevallen en suïcides werden regelmatig niet gemeld als calamiteit bij de Inspectie
voor de Gezondheidszorg.

18

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

2.7

Aanbevelingen

Aanbevelingen voor de staatssecretaris van Justitie en de DJI in samenwerking met
het veld


Vanaf 1 oktober 2009 dient bij het aanbesteden van de justitieel medische zorg,
zowel voor de dagelijkse zorg als voor de avond-, nacht- en weekenduren,
nadrukkelijk gestreefd te worden om alleen zorg te contracteren van huisartsen



in opleiding tot justitieel arts of al bekende justitieel artsen of artsen met gelijkwaardige (curatieve) bekwaamheid.
De DJI moet in 2009 een oplossing vinden voor mogelijk verminderde



continuïteit in de overgangsfase bij een nieuwe gunning van de (huisartsen)zorg
en voor het verlies van opgebouwde expertise.
De toegang tot de medische zorg in de avond en nacht is te verbeteren door
gedetineerden met een medische klacht laagdrempelig telefonisch contact
(met een voor andere lijnen afgeschermde telefoon) te laten hebben met de
dienstdoende arts of een professioneel triagist. Hierdoor kan de triage door



professionals worden uitgevoerd en direct bij de gedetineerde worden
afgenomen in plaats van via de PIW’er. Invoeren vóór 1 oktober 2009.
Voor de verpleegkundige zorg dient nagedacht te worden over een stabielere
oplossing bij uitval door (langdurig) verlof of vacatures, bijvoorbeeld door middel
van het werken met een pool van mensen die uitgeruild kunnen worden tussen
verschillende PI’s in geval van tekorten.






Op dit moment is het beleid dat het niet is toegestaan om de systemen van de
medische dienst en de apotheek te koppelen, zodat de recepten die in MicroHIS
zijn voorgeschreven direct bij de apotheek zichtbaar te maken zijn. Een directe
verbinding met door de arts geautoriseerde recepten zou medicatieveiligheid
kunnen bevorderen.
Vóór 1 oktober 2009 dient een systeem voor meldingen van incidenten (MIP)
ontwikkeld en geïmplementeerd te worden.
De opleidingsmodules voor justitieel arts en verpleegkundigen dienen eind 2009
operationeel en voldoende beschikbaar te zijn.

Aanbevelingen voor de penitentiaire inrichtingen
De rapportages per bezochte medische dienst van de PI hebben geleid tot een plan
van aanpak om hun individuele zwakke punten op te lossen.

19

RAPPORT

Aanbevelingen voor de toegeleiding



Alle PI’s dienen voor 1 december 2009 de toegeleidingsfunctie door middel van
heldere schriftelijke informatie aan de gedetineerden kenbaar te maken.
De communicatie over de toegeleidingsfunctie moet worden aangevuld met een
duidelijke profilering van de verschillende functies van het personeel binnen een
medische dienst. Naam/functiebordjes met functies van administratief medewerker, verpleegkundige of arts of mogelijk herkenbare kleding kunnen hier een



bijdrage aan leveren.
De toegeleidingsfunctie heeft twee doelen: triage en het verlenen van de zorg
op het juiste niveau. Verdere uitwerking hiervan door artsen en verpleegkundige



moet voor 1 september 2009 aantoonbaar functioneren.
De medische diensten moeten vóór 1 oktober 2009 een aparte brievenbus
krijgen voor medische verzoekbriefjes die geleegd wordt door verpleegkundigen
en niet door PIW’ers.

Aanbevelingen met betrekking tot continuïteit



De medische en farmaceutische voorgeschiedenis dient zo mogelijk schriftelijk
te worden bevestigd door een eerdere zorgverlener.
Vanaf 1 oktober 2009 moet de medische dienst een kopie van de probleemlijst
en de medicatielijst meegeven aan alle gedetineerden (met relevante medische
historie) bij vrijlating.

Aanbevelingen met betrekking tot diseasemanagement en kwaliteitsbeleid





Indien er meerdere artsen op de medische dienst werken, dient het hoofd
medische dienst één arts aan te wijzen, die probleemeigenaar wordt van de
medische inhoud van het kwaliteitsbeleid, de protocollen en het diseasemanagement.
Er moet een visie en plan van aanpak worden gemaakt voor het diseasemanagement van met name de frequent voorkomende chronische aandoeningen.
Het hoofd medische dienst organiseert een gestructureerd overleg met het
voltallig medisch team (artsen en verpleegkundigen) om uniforme werkafspraken
te maken en te evalueren.

20

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

Aanbevelingen met betrekking tot farmaceutische zorg en geneesmiddelendistributie



Vanaf 1 juli 2009 moet van alle gedetineerden een actuele probleemlijst in
MicroHIS staan.
Vanaf 1 juli 2009 worden alle medicatievoorschriften via MicroHIS en dus




volgens het formularium uitgeschreven (Elektronisch Voorschrijf Systeem: EVS).
Recepten mogen niet handmatig worden (over)geschreven.
Vanaf 1 juli 2009 worden alle recepten altijd de eerstvolgende werkdag




geautoriseerd te worden door een arts.
Voor 1 juli 2009 dient het hoofd medische dienst een sluitend systeem in te
voeren welk medicijn door wie en voor wie, uit de noodvoorraad gehaald wordt.
De verantwoordelijkheden voor het beheer van de noodvoorraad moet duidelijk
worden belegd: de verantwoordelijkheid voor de noodvoorraad kan volgens de
wet niet direct bij de apotheker liggen. De noodvoorraad is te beschouwen als
een dokterstas, waarvoor de arts dan ook verantwoordelijk is. Er kan alleen in
geval van spoed gebruik van gemaakt worden en alleen in opdracht van de arts.
Andere medicatie dient aangevraagd te worden bij de apotheek. Eventueel




gebruik van de noodvoorraad dient door middel van het aanmaken van een
recept in MicroHIS kenbaar gemaakt te worden in het dossier van de patiënt.
Gedetineerden moeten vanaf 1 juli 2009 een bijsluiter te krijgen bij de start van
nieuwe medicatie.
De PIW’er behoort enige kennis te hebben van geneesmiddelen. Omdat PIW’ers
eerste contactpersoon zijn in de zorg is het verstandig hen te scholen zodat zij
in hun functie als verlengde arm van de medische dienst bekwaam zijn in het
signaleren van (bij)werkingen.

Aanbevelingen voor klachten, incidenten en calamiteiten


De klachtenregeling voor de medische dienst moet helder zijn voor de
gedetineerden.



Klachten dienen vanaf 1 oktober 2009 te leiden tot terugkoppeling naar alle
betrokkenen.
Registratie, analyse en aggregatie van klachten dienen gebruikt te worden voor



verbetering van de kwaliteit van zorg.

2.8

Acties Inspectie voor de Gezondheidszorg

Kritische factoren bij de maatregelen zijn:




Verbeteren toegankelijkheid van zorg in ANW door de triagefunctie bij de PIW’er
zo klein mogelijk te maken. De gedetineerde met medische klachten dient rechtstreeks telefonisch contact te kunnen hebben met een dienstdoende arts of een
professioneel triagist. Als de directeur daar protocollair niet in voorziet vóór
1 september 2009 zal de inspectie de directie van de DJI daar op wijzen.
Het onvoldoende invullen van de probleemlijsten en het veilig gebruik van het EVS
is een basistaak voor de artsen. De minimum norm is dat bij 90 procent van
gedetineerden die langer dan een week verblijven in de PI, de probleemlijst is
ingevuld en 99 procent van de recepten wordt voorgeschreven via EVS. Indien

21

RAPPORT



artsen deze percentages niet halen, zal de inspectie bij een calamiteit met een van
deze oorzaken een tuchtklacht indienen.
Bij de follow-up en bij incidententoezicht zal de inspectie controleren dat alle



recepten door een arts getekend worden en dat die werkwijze in de protocollen en
procesbeschrijvingen verankerd is.
Indien in de tweede helft van 2009 het hoofd medische dienst het beheer van de
noodvoorraad medicatie niet in overeenstemming met de norm heeft gebracht c.q.
heeft laten brengen, zal de inspectie bij de directeur van de instelling aandringen
op maatregelen tegen het hoofd medische dienst en de verantwoordelijke arts.

De overige maatregelen zijn van belang voor de kwaliteit van de zorg en om de zorg in
detentie op gelijkwaardig niveau te krijgen als de zorg buiten detentie. Er zitten echter
geen maatregelen bij die bij niet invullen in 2009 moeten leiden tot ingrijpen van de
IGZ.
Wel benadrukt de IGZ dat het een belangrijke taak voor de DJI is om actief te blijven
werken aan het ontwikkelen van beleid om de continuïteit van zorg vóór en na detentie
te verbeteren, een goede MIP-structuur neer te zetten en de risico’s van discontinuïteit
bij de aanbestedingstrajecten te minimaliseren.

22

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

3

Resultaten

In dit hoofdstuk worden de bevindingen van de 16 bezoeken per aandachtsgebied
weergegeven. De items worden behandeld in de volgorde van het bij het bezoek
gehanteerde instrument (bijlage 3). Als de resultaten mede gebaseerd zijn op de
schriftelijke vragenlijst wordt dat duidelijk vermeld.

3.1

Beschikbaarheid en toegankelijkheid van zorg

3.1.1

Beschikbaarheid en toegankelijkheid artsen in avond, nacht en weekend
risicovol door triage door PIW’ers

De formatie van artsen voldeed ten tijde van de bezoeken bij alle bezochte inrichtingen
aan de norm van DJI. In de gevallen (4) waar de formatie niet geborgd was door
schriftelijke afspraken over waarneming, waren over het algemeen wel mondelinge
afspraken over waarneming. Veelal werd de formatie van de artsen ingevuld door meer
artsen die ook voor elkaar waarnamen. Er was niet veel onderling contact met de
diverse artsen om het beleid af te stemmen. In geval van gedetineerde vrouwen en hun
kinderen werd geen rekening gehouden met de grotere zorgvraag van deze doelgroep.
De inzet van artsen in de avond-, nacht- en weekenddienst was divers geregeld, via de
organisaties GGD, Forensische Medische Maatschap Utrecht (FFMU) en Forensische
Artsen Regio Rijnmond (FARR), via de maatschap van eigen huisartsen of via de huisartsenpost. De organisaties zetten daarbij artsen van wisselend niveau en bekwaamheid in. De PI’s hadden onvoldoende zicht op de borging van de curatieve bekwaamheid van deze artsen.
Een belangrijk knelpunt was dat de beoordeling of een consult van een arts dat nodig is
in de avond, nacht en het weekend vaak gedaan werd door een penitentiair inrichtingswerker (PIW’er) die niet opgeleid is om deze triagefunctie uit te voeren.
Ook de toegankelijkheid van de medische gegevens in het Huisarts Informatie Systeem
(HIS) MicroHIS, zoals een recent journaal, de probleemlijst en de lopende medicatie,
was lang niet altijd voldoende geregeld voor de waarnemers.
3.1.2

Toegeleidingsfunctie van verpleegkundigen nog divers ingevuld; bij kleine
diensten en vrouwengevangenissen risico’s voor continuïteit

Met de formatie van verpleegkundigen was het in de bezochte PI’s verschillend gesteld.
In 7 van de 16 inrichtingen was de formatie niet operationeel: deze inrichtingen hadden
een formatie onder de DJI-norm of hadden te maken met tijdelijke tot langdurige
vacatures. Dit werd mede veroorzaakt door de wijze waarop de vacaturestelling eerst
intern en dan pas extern mag. Vervolgens vergt het inwerken op deze specifieke
functie nog enige tijd waardoor de onderbemensing soms erger was dan uit de cijfers
blijkt. Een veelgenoemd knelpunt was dat er binnen DJI geen waarneming in het
budget zit indien werknemers met zwangerschapsverlof zijn. Ook bij ziekte bleek het
moeilijk waarneming te krijgen voor deze specifieke doelgroep. Vooral bij kleine teams
leidde dit gemakkelijk tot overbelasting van het personeel en soms zelfs tot het
afzeggen van spreekuren. Het inzetten van personeel op andere locaties leidde soms
tot knelpunten bij locaties die zelf de formatie goed op orde hebben.
De formatie verpleegkundigen was volledig geënt op het aantal detentieplaatsen. De
werkdruk is echter ook sterk afhankelijk van het aantal inkomsten. Ook PI’s met
vrouwen vergen substantieel meer zorg.

23

RAPPORT

Hoewel de toegang tot de medische dienst vaak goed geregeld was, wordt de waarde
van deze toegang bepaald door de effectiviteit van de toegeleiding door de verpleegkundige naar de arts. De toegeleiding met de deelwerkprocessen wordt door artsen en
verpleegkundigen gezien als een waardevolle formalisering van een aantal al langer
toegepaste ongeschreven regels. Hoewel duidelijke vooruitgang zichtbaar was door het
toepassen van deelwerkprocessen en de instrumentenset daarvoor, was er nog veel
diversiteit in de toepassing van de toegeleidingsfunctie. Zowel de gedetineerden als de
verpleegkundigen vonden soms dat de toegeleidingsfunctie bedoeld is om een drempel
naar de arts te creëren. Sommige verpleegkundigen werkten te weinig systematisch
met de instrumentenset en de toegeleidingsprotocollen en hielden klachten daarom (te)
lang in eigen hand.
Aan de andere kant zijn door de inspectie ook toegeleidingsafspraken aangetroffen die
verantwoordelijkheden leggen bij de verpleegkundigen waarvoor deze niet de bevoegdheid hadden. Er werden bijvoorbeeld afspraken gemaakt over het zelfstandig voorschrijven van een uitgebreid assortiment aan geneesmiddelen door de verpleegkundige
na het stellen van een verpleegkundige diagnose.
De verpleegkundigen onderscheidden zich vaak van de beveiligings- en bewakingsmedewerkers door informele, soms slonzige kleding.
3.1.3

Beschikbaarheid en toegankelijkheid van de psycholoog over het algemeen
voldoende

Voor de psycholoog gold dat de meeste PI’s de formatie hadden ingevuld: 14 van de
16 PI’s hadden een formatie volgens de richtlijn van DJI, al was die richtlijn niet voor
iedereen duidelijk. Indien er een vacature was, bleek het vaak lang te duren voordat
deze kon worden opgevuld. Waarneming bij uitval van de psycholoog werd veelal
opgelost door de huisarts en de psychiater. De medewerkers van de medische dienst
waren over het algemeen tevreden over de toegankelijkheid van de psychologen en het
functioneren van het psychomedisch overleg (PMO). Dat vindt overal wekelijks plaats,
de kwaliteit van het PMO is door de inspectie niet onderzocht.
3.1.4

Beschikbaarheid van de psychiater in avond, nacht en weekend niet altijd
probleemloos

De functie van de psychiater was beperkt tot het stellen van de diagnose en het voorschrijven van medicatie. De bereikbaarheid voor spoedgevallen was via de GGZ of het
Nederlands Instituut voor Forensische Psychiatrie en Psychologie (NIFP) geregeld.
Gezien de afstand van de NIFP tot een aantal PI’s was het soms niet makkelijk iemand
met spoed te laten komen. Meestal werd eerst de arts geconsulteerd alvorens de
psychiater werd gebeld. De beschikbaarheid van de psychiater op kantoortijden was
over het algemeen goed en geeft geen aanleiding om risicovolle situaties te onderstellen.
3.1.5

Acute tandheelkundige zorg vaak onvoldoende geregeld

Bij zeven PI’s was de beschikbaarheid van de tandarts operationeel: de tandarts is
minimaal eenmaal per week aanwezig en is oproepbaar bij acute klachten. Meestal was
de tandarts eenmaal per week aanwezig, in een paar PI’s slechts eenmaal per twee
weken. Er werden regelmatig wachttijden genoemd. Vaak waren er onvoldoende
afspraken over waarneming of hoe te handelen in spoedgevallen. Veelal moesten
gedetineerden met acute klachten wachten totdat de tandarts er weer was en werden

24

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

tussentijds geholpen met pijnstilling en eventueel antibiotica. Een aantal tandartsen
werkte zonder assistente.
De werkkamer van de tandarts en het instrumentarium zijn door de inspectie slechts
oppervlakkig bekeken. De tandartskamer werd vaak ook voor andere doelen zoals
administratie of fysiotherapie gebruikt. Ook de stoel en de instrumenten maakten soms
een verouderde indruk. De gedetineerden klaagden regelmatig over de beperking van de
omvang van de tandheelkundige zorg.
3.1.6

Fysiotherapie verantwoord beschikbaar

De fysiotherapie was in tien van de PI’s operationeel: de therapeut is minimaal tweemaal per week aanwezig en is oproepbaar bij acute klachten. Voor de fysiotherapie
waren weinig geformaliseerde afspraken over waarneming.
3.1.7

Bezorgen van medicatie bij spoed en ANW beperkt

De afspraken met de apotheek hebben te lijden gehad onder de aanbestedingsprocedure: een aantal apotheken verloor haar contract en daardoor werden afspraken
niet altijd meer nagekomen en was de motivatie om innovatief zorg te blijven leveren
de laatste maanden van het lopende contract erg laag. Op vrijdagmiddag, in de avond
of nacht (spoed)medicatie laten bezorgen bleek in de praktijk onvoldoende geregeld te
zijn. De meeste PI’s maakten daarom teveel gebruik van een noodvoorraad in de
inrichting.
3.1.8

Informatie over toegeleiding en de mogelijkheden van verpleegkundigen kon
beter

Uit de vragenlijst bleek dat 18 van de 39 medische diensten de gedetineerden niet op
de hoogte stelden van de gang van zaken op de medische dienst en de toegeleiding.
Negentien medische diensten gaven aan dit wel te doen (twee diensten vulden deze
vraag niet in). Tijdens de bezoeken bleek dat, indien informatie gegeven wordt over de
toegeleiding, dit meestal inhoudt dat de gedetineerde mondeling geïnformeerd wordt
over het feit dat hij eerst door een verpleegkundige gezien wordt. De grenzen van de
bevoegdheden van de verpleegkundige werden echter niet goed aangegeven. Ook de
rechten van de gedetineerden ten aanzien van het bezoek aan de medische dienst
bleven onduidelijk. Zo wisten zij bijvoorbeeld niet dat zij recht hebben op hun verzoek
een arts te consulteren. Bij een aantal inrichtingen gaven gedetineerden aan dat zij
vinden dat de verpleegkundigen hen afhouden van zorg. Verpleegkundigen hadden zelf
soms ook het beeld dat zij in hun functie een drempel naar de arts moeten creëren.
Voor gedetineerden bleek het niet altijd duidelijk wie welke functie heeft: arts of
verpleegkundige of administratief assistent en welke bevoegdheden daarbij horen.
De norm om een gedetineerde binnen 48 uur na verzoek een afspraak te geven op de
medische dienst werd niet door alle inrichtingen gehaald. Dit had te maken met
sprekersbriefjes die zoek raken en ook met capaciteitsverdeling van verpleegkundigen
en artsen over de verschillende afdelingen. Als er meerdere artsen aan de inrichting
verbonden waren gaven zij de voorkeur aan consultatie bij dezelfde arts en daarmee
was de beschikbaarheid soms maar een keer per week, alleen bij spoed was de andere
arts beschikbaar.
Op de sprekersbriefjes moest worden ingevuld wat de reden is van het aanvragen van
een consult bij de medische dienst. Het was voor gedetineerden niet altijd duidelijk dat
met het oog op de privacy men ook kan volstaan met ‘privé’. Briefjes werden over het

25

RAPPORT

algemeen door PIW’ers verzameld voordat zij overgedragen werden aan de medische
dienst.
De huisvesting van de medische dienst in de PI’s was veelal gelokaliseerd dichtbij de
verblijfsplaats van de gedetineerden. Omdat de medische dienst de laatste jaren relatief
versterkt is, was de huisvesting vaak krap, rommelig en beperkt van omvang. Bij een
aantal PI’s was de ruimte die als spreekkamer wordt gebruikt voor intakes en/of
consulten niet geschikt. Er werd spreekuur gehouden in ruimtes waar diverse mensen
in- en uitlopen, waardoor de privacy niet gewaarborgd was.
3.1.9

Beperkte mogelijkheden voor sport en ontwikkeling

Vooral in de huizen van bewaring waren de mogelijkheden voor gedetineerden om door
middel van sport en beweging hun conditie op peil te houden, beperkt. Ook de mogelijkheden voor geestelijke training waren in huizen van bewaring vaak beperkt.

3.2

Continuïteit van zorg

3.2.1

Tweedelijnszorg voldoende beschikbaar en toegankelijk

Veertien PI’s hadden afspraken over het verwijzen van gedetineerden naar de tweedelijnszorg. De verwijzing naar de tweede lijn leek probleemloos te functioneren. De twee
PI’s waar het beleid onvoldoende operationeel was, gaven problemen aan met het
vervoer. Afspraken in het ziekenhuis en zelfs een operatie moesten worden afgezegd,
omdat het vervoer niet te regelen was vanuit de PI. Verschillende PI’s geven aan dat
het lastig is dat men voor verwijzing naar het Penitentiair Ziekenhuis te maken heeft
met wachttijden. Verder heeft het Penitentiair Ziekenhuis lang niet alle mogelijkheden
tot tweedelijnszorg.
3.2.2

Zorgcontinuïteit vóór en na detentie niet goed geregeld

Bij alle bezochte inrichtingen was de intentie om bij insluiting een goede overdracht te
verkrijgen van de medische voorgeschiedenis van de gedetineerden, aanwezig. Het was
echter, met name bij de arrestantenpopulatie, niet altijd makkelijk om die informatie te
verkrijgen. Er werd vaak gebeld met huisartsen, apothekers of casemanagers GGZ/verslavingszorg, maar er werd lang niet altijd schriftelijke informatie ontvangen. Tien
PI’s hadden het beleid om informatie op te vragen operationeel: er werd conform
duidelijke afspraken gewerkt. Een veel gehoorde klacht was dat medische gegevens bij
overplaatsing uit een andere PI opnieuw moesten worden ingevoerd in MicroHIS.
Omdat de beschikbaarheid van de gegevens via TULP vaak een dag vergt, konden de
intakes en de medicatie de eerste dag niet ingevoerd worden in MicroHIS. Men was
daardoor verplicht met handmatig opgestelde lijsten medicatie aan te vragen.
Het informeren van vervolgbehandelaars werd weinig uitgevoerd. Slechts bij twee PI’s
werd dit operationeel gescoord. Soms was niet bekend dat een gedetineerde met
ontslag gaat, waardoor de medische dienst niet kon anticiperen en een overdracht of
een kopie van de gegevens mee kon geven. Maar er was ook geen gewoonte om
gedetineerden bij vertrek een actuele probleemlijst en chronische medicatie mee te
geven. Het regelen van vervolgzorg, met name ook voor GGZ -patiënten, was teveel
afhankelijk van individuele verpleegkundigen, artsen en psychologen. Het was niet
vastgelegd in de werkprocessen.

26

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

3.2.3

Probleemlijsten in MicroHis onvoldoende vaak ingevuld en niet altijd
beschikbaar in avond, nacht en weekend

Er werd weinig gebruikgemaakt van de mogelijkheden van MicroHIS. De medicatielijst
was in negen van de bezochte PI’s voor alle gedetineerden actueel. In slechts twee van
de zestien PI’s werd structureel gebruikgemaakt van probleemlijsten. In zeven PI’s
werd de probleemlijst in het geheel niet gebruikt. De toegankelijkheid van gegevens
voor dienstdoende artsen in ANW-diensten was niet altijd geregeld.
De dagelijkse voortgangregistratie was over het algemeen wel goed genoteerd in
MicroHIS.
3.2.4

Voldoende overleg tussen artsen en verpleegkundigen over casuïstiek, maar
nog te weinig over beleid en toegeleiding

De artsen en verpleegkundigen hadden regelmatig overleg vooraf en tijdens het spreekuur van de arts. Intakes en/of consulten van de verpleegkundigen werden echter niet
standaard door de artsen beoordeeld. Het was vaak aan de verpleegkundige om aan te
geven over welke consulten zij twijfelde en waarover zij de mening van een arts wilde.
Het overleg kon daarom in minder dan de helft van de PI’s voldoende operationeel
genoemd worden.
De beschikbaarheid van artsen buiten de spreekuren om over toegeleiding en protocollen gestructureerd te overleggen, was vaak slecht geregeld. Onderlinge feed back en
scholing was te veel afhankelijk van persoonlijk initiatief en interesses.
In alle PI’s vond psychomedisch overleg (PMO) plaats. In vier gevallen was de opzet
van het PMO onvoldoende operationeel: er is dan geen (huis)arts bij het overleg, het is
niet duidelijk wat het doel van het overleg is, of de adviezen van het PMO worden niet
door de directie overgenomen (bijvoorbeeld over contra-indicaties van het meerpersoonscel-plaatsing). In geen enkele bezochte PI vond structureel farmacotherapieoverleg (FTO) plaats.
3.2.5

Teveel risico’s voor verloren gaan van kwaliteit bij contracteerbeleid

Bij diverse inrichtingen heeft de inspectie geconstateerd dat de kwaliteit van de
farmaceutische zorg daalde doordat deze zorg vanaf 1 juli 2008 bij een andere
apotheek was gecontracteerd. De apotheker was niet bereid om de laatste maanden
van zijn lopende contract nog mee te denken over mogelijke verbeteringen.

3.3

Deskundigheid

3.3.1

Deskundigheid artsen pas echt goed als alle artsen opgeleid zijn tot justitieel
arts

Uit de vragenlijst bleek dat 14 van de 39 medische diensten (36%) zowel overdag als
in de ANW-diensten werkten met artsen die niet geregistreerd zijn als huisarts. Het
betreft hier huisartsen die hun registratie verloren zijn, maar ook sociaal geneeskundigen of forensisch artsen die niet opgeleid zijn als huisarts. Tijdens de bezoeken
bleek dat in bepaalde gevallen de deskundigheid van deze artsen niet gelijkwaardig is
aan de deskundigheid van een huisarts. Vaak brachten deze artsen wel andere waardevolle expertise mee, zoals kennis van psychiatrie, verslavingszorg en/of infectieziekten.
Er was echter soms onvoldoende expertise voor gewone huisartsgeneeskunde/
curatieve zorgvragen. Dat bleek ook uit het ontbreken van probleemgeoriënteerde

27

RAPPORT

registratie en longitudinale begeleiding van patiënten met chronische ziekten als
diabetes, COPD en hart/vaatrisico’s.
De opleiding van de huidige (huis)artsen werkzaam in de PI’s tot justitieel arts is vanaf
2008 ter hand genomen. De modules zijn nog niet voldoende uitgewerkt en de
opleidingscapaciteit was nog beperkt.
3.3.2

Deskundigheid verpleegkundige goed, alleen nog niet overal geborgd

In alle PI’s werd aandacht besteed aan de deskundigheid van de verpleegkundigen door
middel van vier verplichte scholingsmodules van de DJI. Deze scholing werd door veel
verpleegkundigen gevolgd. Daarmee kwam de algemene deskundigheid om invulling te
geven aan de toegeleidingsfunctie goed op gang.
De inspectie constateerde dat bij vele medische diensten te weinig gestructureerd
overleg huisartsen–verpleegkundigen plaatsvond.
De mate waarin de verpleegkundigen structureel aan deskundigheidsbevordering deden,
naast de scholingsmodules van de DJI, was sterk wisselend en een schriftelijk vastgelegd opleidingsbeleid ontbrak nog vaak. Het hoofd medische dienst had veelal
voldoende budget voor scholing, maar dat was lang niet altijd schriftelijk vastgelegd.
3.3.3

Toegeleidingsfunctie goed vorm gegeven, maar nog niet overal voldoende
uitgewerkt op de werkvloer

Volgens de vragenlijst hadden 17 van de 39 medische diensten (44%) de instrumentenset met protocollen voor de toegeleiding lokaal uitgewerkt. Van de bezochte inrichtingen
had de helft de instrumentenset uitgewerkt, maar slechts in vier inrichtingen werd er
voldoende mee gewerkt. In de praktijk bleek de uitwerking erg divers te zijn. In
inrichtingen met meerdere artsen werd soms gewerkt met verschillende afspraken bij
verschillende artsen. De afspraken stonden niet duidelijk op papier en konden multiinterpretabel zijn. Ook werd soms een te grote verantwoordelijkheid gelegd bij een
verpleegkundige. Zij mochten bijvoorbeeld zelfstandig medicatie voorschrijven zonder
dat een arts een diagnose heeft gesteld. Artsen realiseerden zich soms onvoldoende dat
gedelegeerde taken onder hun eindverantwoording moeten worden uitgevoerd. Redenen
om de protocollen nog niet uitgewerkt te hebben, waren onder andere de werkdruk van
verpleegkundigen, onvoldoende aanwezigheid van artsen buiten het spreekuur en te
weinig overeenstemming tussen de verschillende artsen.
3.3.4

Knelpunten in verantwoordelijkheidstoedeling bij detachering en bij de
farmaceutische zorg

De functie hoofd medische dienst evalueerde van meewerkend voorman/vrouw naar
een functie waarin de verantwoordelijkheid voor de gehele medische zorg inhoud kreeg.
De mate waarin aan de verantwoordelijkheid in die functie inhoud werd gegeven, was
wisselend. Slechts in vijf van de bezochte PI’s was sprake van een duidelijke taak en
verantwoordelijkheidstoedeling, die ook bekend was bij alle medewerkers van de
medische dienst en als zodanig werd uitgevoerd. Onduidelijkheden waren onder andere:


De hoofden medische dienst hadden vaak geen functioneringsgesprekken met de
artsen omdat deze gedetacheerd waren en hun functioneren besproken en
beoordeeld werd bij de detacherende organisatie. Indien wel gesprekken met de
arts werden gevoerd, lag het gevoelig om dit functioneringsgesprek te noemen.

28

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG



Taken en verantwoordelijkheden met betrekking tot de toegeleiding en opslag en
distributie van geneesmiddelen waren op papier wel aanwezig, maar er werd niet
conform gewerkt.



Sommige artsen waren uitsluitend aanwezig tijdens het spreekuur en hadden geen
aandacht voor het uitwerken of uitvoeren van een visie op het totale pakket van
huisartsgeneeskundige zorg en kwaliteitsbewaking.



Artsen gaven aan dat er met de komst van de hoofden medische dienst in overleggen met name over organisatorische zaken werd gesproken en minder zorginhoudelijke zaken konden worden afgestemd.



De medische dienst had niet altijd een eigen budget en werd daardoor beperkt in
het nemen van eigen professionele verantwoordelijkheid en het uitvoeren van
taken. Bijvoorbeeld noodzakelijk instrumentarium of scholing moest worden




bevochten.
De positie van de psycholoog buiten de medische dienst rechtstreeks onder de
directeur maakte sturing vanuit de medische dienst soms moeilijker.
De positie van het hoofd medische dienst werd steeds duidelijker, enerzijds naar
de directie toe en anderzijds als verantwoordelijke voor het zorgproces.

3.4

Diseasemanagement

3.4.1

Hoge zorgvraag risico op onvoldoende detecteren en volgen van chronische
aandoeningen

Reeds uit de vragenlijst bleek dat het diseasemanagement in PI’s lacunes vertoonde.
Diverse inrichtingen konden geen aantallen aanleveren van patiënten met hart- en vaataandoeningen of diabetes die in de PI verbleven. In 14 van de 39 inrichtingen werd
aangegeven dat er geen periodieke controles plaatsvonden bij patiënten met chronische
aandoeningen, zoals die in de NHG-standaarden worden geadviseerd. Betreffende het
beleid voor detectie en volgen van hart- en vaatpatiënten hadden 5 van de 16 bezochte
PI’s beleid. Slechts in één PI leek dat beleid ook uitgevoerd te worden. Voor diabetespatiënten hadden zes PI’s beleid, waarvan in twee gevallen het beleid ook bekend was
bij de medewerkers en er naar gehandeld werd. Voor COPD hadden twee PI’s beleid,
maar in geen enkele PI werd dit beleid door alle medewerkers herkend en toegepast.
Het beleid was vaak pragmatisch: als gedetineerden aangaven vooraf aan detentie
bepaalde controles te krijgen, dan werden deze voortgezet in detentie. Het hing van de
actieve houding van de patiënten af of controles plaatsvonden: dissimulerende
patiënten vallen niet op. De combinatie van het soms snelle verloop van de populatie
en het veelvuldig contact dat verpleegkundigen hebben met de gedetineerden, had tot
gevolg dat sommige artsen zich minder verantwoordelijk voelden voor de populatie. Het
werken met verschillende artsen in één inrichting kon dit versterken. Als gevolg hiervan
leken sommige artsen zich geen probleemeigenaar te voelen. In sommige inrichtingen
wilden verschillende artsen verschillende protocollen gevolgd hebben.
3.4.2

Preventie en begeleiding van verslaving en psychiatrische stoornissen moeilijk
(in detentie)

Het beleid met betrekking tot het volgen van psychiatrische stoornissen lag vaak bij de
psychiater naar wie men naar aanleiding van de verpleegkundige intake, het medicatiegebruik of na bespreking op het PMO verwees. De psychiater gaf aan wanneer controles moeten plaatsvinden. Meestal ging dit op geleide van klachten en niet preventief. Er

29

RAPPORT

waren geen PI’s waar geborgde afspraken hierover met de medische dienst zijn
gemaakt. De verslavingsproblematiek was niet altijd helder omdat er in veel PI’s
middelen binnenkwamen via andere kanalen dan de medische dienst.
3.4.3

Infectiepreventie en informatie op papier goed geregeld, uitvoering leed onder
tijdgebrek

Slechts twee van de bezochte PI’s hadden geen duidelijk infectiepreventiebeleid. De
overige PI’s waren actief in informatieverstrekking via folders en/of bijeenkomsten.
De aanwezigheid van folders in meer talen was bij de meeste PI’s op orde. De mate
waarin verpleegkundigen toekwamen aan regelmatige voorlichting over infecties en
besmetting, was nog te gering.

3.5

Organisatie van de farmaceutische zorg

3.5.1

Formularium en EVS nog niet altijd gebruikt

In MicroHIS is het NHG-formularium ingevoerd zodat er automatisch gebruik van kan
worden gemaakt. In de praktijk werden door verschillende artsen verschillende
formularia gebruikt. Slechts in drie PI’s verifieerden de apotheker waarom eventueel
werd afgeweken van het formularium. Het elektronisch voorschrijfsysteem (EVS) werd
in tien PI’s zowel door de verpleegkundige als door de arts gebruikt. Bij de andere PI’s
kwam nog handmatig voorschrijven voor, werd geen formularium gebruikt of werd nog
met overschrijven van lijsten gewerkt. Ook brachten psychiaters veelal hun voorschriften niet zelf in MicroHIS in, met alle risico’s op fouten en gemiste interacties en
contra-indicaties van dien.
3.5.2

Recepten nog teveel buiten EVS om en niet altijd door een arts getekend

Slechts in twee PI’s mocht het receptenverkeer operationeel genoemd worden. Er
waren twee hoofdredenen voor het niet operationeel hebben van het receptenverkeer.
Beide redenen gaven zorgen over de kwaliteit van zorg en de medicatieveiligheid in de
PI’s.
Het eerste probleem was het zelfstandig voortzetten van medicatie zonder autorisatie
van het recept door een arts. Na de verpleegkundige intake werd medicatiegebruik
gecheckt bij de GGD-arts door wie de gedetineerde in het arrestantencomplex was
gezien of bij reguliere zorgverleners zoals de eigen huisarts of de casemanager van de
verslavingszorg. Medicatie werd bij een aantal PI’s door verpleegkundigen voortgezet
zonder dat een arts voor de medicatieaanvraag tekende. Medicatieaanvragen werden
soms helemaal niet getekend en soms werd gebruikgemaakt van de handtekeningstempel van de arts. Recepten werden dan eenmaal per week en soms slechts eenmaal
per maand achteraf door de arts geaccordeerd. In één PI werd zelfs nooit een recept
door de arts getekend.
Een tweede probleem was dat bij intakes de gegevens uit het DUWAR (gegevens van
detentie in andere centra) nog niet beschikbaar waren. Geneesmiddelen werden bij de
apotheek aangevraagd, via een Word- of Excel-document, zonder autorisatie van een
arts. Er werden dan dus geen recepten in MicroHIS aangemaakt en geprint. Later vond
geen controle plaats of de medicatie-aanvraag klopte.

30

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

3.5.3

Uitdelen van medicatie door ondeskundigen

37 van de 39 medische diensten gaven aan dat de PIW’ers onvoldoende deskundig zijn
om medicatie te verstrekken. Omdat de verpleegkundigen alleen op kantooruren aanwezig zijn, delen de PIW’ers de medicatie. In de bezochte PI’s werd in twaalf gevallen
de PIW’er in het geheel niet voorgelicht. In drie gevallen bestond de mogelijkheid tot
inzage van een farmacotherapeutisch kompas of een handboek of werd de PIW’er
ingelicht in het geval een gedetineerde start met risicovolle medicatie.
3.5.4

Ook recht op een goede bijsluiter voor gedetineerde

In slecht één van de 39 inrichtingen kregen gedetineerden een bijsluiter bij aanvang van
een nieuw geneesmiddel, zodat zij zelf op de hoogte waren van werking en bijwerking
van medicatie. Van de zestien bezochte inrichtingen gaven er dertien aan dat de mogelijkheid tot het krijgen van een bijsluiter er wel is als de gedetineerde er om vraagt.
3.5.5

Teveel risico’s in keten van aflevering tot toedienen

33 inrichtingen gaven aan te werken met een protocol geneesmiddelendistributie
waarin verantwoordelijkheden worden beschreven, drie inrichtingen hadden geen
protocol en drie inrichtingen vulden deze vraag niet in. De protocollen van de bezochte
inrichtingen zijn bekeken. Slechts in zes gevallen was het distributieprotocol operationeel. Veel protocollen waren gedateerd en niet aangepast aan de ontwikkelingen zoals
de nieuwe Geneesmiddelenwet. Hierdoor was in vele gevallen de apotheker nog
verantwoordelijk voor de voorraad ‘niet op naam’ medicatie hoewel dit volgens de
Geneesmiddelenwet niet is toegestaan. Hoewel de artsen eigenlijk verantwoordelijk zijn
voor de medicatievoorraad, hadden zij geen overzicht over wat in en uit de voorraad
gaat en wisten zij ook niet dat zij verantwoordelijk waren. Verantwoordelijkheden
betreffende het beheer van de medicatie werden dan ook regelmatig niet nagekomen.
Een ander opvallend punt aan het standaard distributieprotocol was dat de PIW’ers de
pillen uit de baxter moesten halen voordat zij overhandigd werden aan de patiënt.
Hierdoor kon de gedetineerde niet checken of hij de juiste medicatie kreeg.
3.5.6

Voorraadbeheer niet conform de Geneesmiddelenwet

37 van de 39 inrichtingen gaven in de vragenlijst aan dat zij medicatie op voorraad
hebben die niet op naam gesteld is. Het betreft hier een zogenaamde noodvoorraad die
groter was dan de spoedkoffer van de arts.
Bij de bezoeken bleek slechts in vijf gevallen dat deze noodvoorraad voldeed aan de
advieslijst van de DJI. De noodvoorraad was vaak groter dan de door de DJI voorgeschreven hoeveelheid en samenstelling. Een aantal medische diensten hanteerde een
eigen lijst voor hoeveelheid en samenstelling van de voorraad. Andere inrichtingen
hadden geen inzicht in de hoeveelheid en samenstelling van de geneesmiddelen die zij
in huis hebben. De reden voor de ruime hoeveelheid aan geneesmiddelen in de voorraad
was dat in de praktijk de noodvoorraad niet voor spoedsituaties werd gebruikt, maar
voor het overbruggen van de avonden en weekenden. Op die manier hoefde medicatie
niet via reguliere kanalen bij de apotheek te worden besteld. Bij gebruik van de
medicatie uit de voorraad werd in een groot aantal bezochte PI’s niet bijgehouden wie
welke hoeveelheid uit de voorraad haalt en voor wie de medicatie bestemd is. Dit gold

31

RAPPORT

voor reguliere medicatie maar ook voor methadon en symoron. In een aantal PI’s werd
geconstateerd dat hoeveelheden symoron en methadon niet klopten met de lijsten of
dat er zelfs geen lijst werd bijgehouden. Afgeleverde methadon werd bewaard als
gedetineerden de PI hadden verlaten en niet retour gestuurd naar de apotheek.
De voorraad werd in de meeste PI’s aangevuld door geneesmiddelen te bestellen op
naam van de gedetineerde voor wie toevallig het laatste beetje uit de voorraad werd
gehaald. Reden hiervoor was vaak dat de geneesmiddelen voor de voorraad niet
vergoed worden en de medicatie op naam wel. Op deze manier bleef er medicatie op
naam liggen in de voorraad zelfs als die persoon reeds uit detentie is.
In diverse PI’s werden verlopen geneesmiddelen in de voorraad aangetroffen. Bij één
tandarts werden grote hoeveelheden verlopen verdovingsmiddelen aangetroffen.
Ook vond de inspectie diverse steriele disposables waarvan de datum was verlopen.

3.6

Klachten, incidenten, calamiteiten

3.6.1

MIP-commissie niet aanwezig

In geen enkele bezochte inrichting was ten tijde van het bezoek een MIP-commissie
(melding incidenten patiënten) operationeel. Een aantal inrichtingen (zes) registreerde
wel medicatiefouten. Het registreren en analyseren van incidenten en opstellen van
verbetermaatregelen laten de PI’s afhangen van een door de DJI in te voeren MIPcommissie.
3.6.2

Klachtenbehandeling onvoldoende duidelijk en systematisch

Klachten over de medische dienst werden ingediend bij het hoofd medische dienst,
de medisch adviseur van DJI of de Commissie van Toezicht. Het bleef voor de
gedetineerden vaak onduidelijk hoe de afwikkeling van hun klachten verliep. Hoewel
de regeling in theorie voor alle PI’s gelijk is, was slechts in vijf PI’s de klachtenregeling
duidelijk en operationeel te noemen voor de gedetineerden.
De klachten werden niet systematisch geanalyseerd en geregistreerd, niet steeds
teruggekoppeld naar betrokkenen en er was geen systeem van leren van klachten.
3.6.3

Calamiteiten niet altijd gemeld

Sterfgevallen en suïcides worden regelmatig niet gemeld als calamiteit bij de Inspectie
voor de Gezondheidszorg. Vaak is dit onwetendheid waardoor wordt aangenomen dat
het geen calamiteit betreft. In slechts één PI waren alle medewerkers op de hoogte van
het beleid.
Vrijwel geen enkele medische dienst maakte een kwaliteitsjaarverslag, wat op grond
van de Kwaliteitswet zorginstellingen verplicht is. Daarnaast biedt het jaarverslag een
goede mogelijkheid om doelstellingen en zorg te evalueren en stil te staan bij een
verdere beleidsontwikkeling.

32

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

4

Beschouwing

In dit hoofdstuk geeft de inspectie aan hoe en waarom de bevindingen uit hoofdstuk 3
geleid hebben tot de conclusies en handhaving van hoofdstuk 2.

4.1

Beschikbaarheid en toegankelijkheid van zorg

4.1.1

Artsen

In de avond, nacht en weekenden (ANW) beoordelen PIW’ers of gedetineerden bezocht
moeten worden door een arts. Daarmee vervullen zij een triagefunctie. Uit de bevindingen
van calamiteitenonderzoek bij huisartsenposten door de inspectie blijkt dat triëren of een
zorgvraag acuut is en handelen nodig maakt, een professionele deskundigheid vraagt en
een hoog risico met zich meebrengt. Door aan gedetineerden met een zorgvraag tijdens
ANW een telefoon ter beschikking te stellen waarmee de arts of een professioneel triagist
rechtstreeks geconsulteerd kan worden, kan het probleem van triageren gelegd worden
bij een professional die daarvoor opgeleid is.
Bij het niet beschikbaar zijn van een (huis)arts met voldoende curatieve ervaring in de
ANW-periode wordt soms een constructie gebruikt waarbij een mogelijk minder bekwame
arts wordt ingezet. Daarbij is dan een constructie met een huisarts als achterwacht. Dit is
een minder gewenste oplossing. Daadwerkelijke consultatie vond weinig plaats en bleef
te veel afhankelijk van de beoordeling van de dienstdoende arts.
Het niet beschikbaar zijn van het medisch dossier, en met name een actuele probleemlijst en medicatieoverzicht, is een risicovolle situatie. Ook buiten detentie is dat nog
niet altijd afdoende geregeld, maar gezien de risicovolle populatie in de PI met taal- en
cultuurverschillen, verslaving en grote secundaire ziektewinst, is objectieve informatie
extra van belang.
Het streven van de DJI is erop gericht om in 2010 uitsluitend justitieel artsen te
contracteren, huisartsen of artsen met jarenlang ervaring in PI’s die de aanvullende
opleidingsmodules voor artsen in de PI hebben gevolgd. Deze opleiding is in de loop
van 2008 gestart. Op dit moment voldoen eigenlijk alleen huisartsen met jarenlange
ervaring in het PI-werk aan de kwalificaties van een justitieel arts. De ontwikkeling en
implementatie van de modules voor de opleiding tot justitieel arts is op gang en behoeft
voortdurende aandacht.
4.1.2

Toegeleiding verpleegkundigen

De inspectie is van mening dat de toegeleiding is bedoeld om taken van de arts naar
de verpleegkundige te delegeren, zodat er bij de arts, die slechts beperkt aanwezig is,
ruimte blijft voor de meer complexe zorg. De verpleegkundige zou daarbij binnen haar
bevoegdheid en bekwaamheid zorg moeten kunnen afhandelen naar tevredenheid van
de gedetineerde. Het is niet de bedoeling dat de toegeleiding een drempel creëert voor
de zorg. Indien de zorgvraag door de verpleegkundige onvoldoende kan worden
beantwoord, moet de weg naar de arts openstaan. Een uitwerking van de landelijke
toegeleidingsfunctieprotocollen op instellingsniveau is van groot belang om recht te
doen aan de individuele bekwaamheid van artsen en verpleegkundigen.

33

RAPPORT

Het voorschrijven van receptgeneesmiddelen is uitsluitend toegestaan aan artsen en
kan geen onderdeel zijn van delegeren zoals bij toegeleiding.
In een penitentiaire inrichting zijn functionarissen als beveiligers en PIW’ers duidelijk
herkenbaar aan uniformen. Een duidelijke herkenbare kleding als verpleegkundige kan
bijdragen aan een professionele uitstraling en voor gedetineerden helder maken
wanneer zij met een verpleegkundige te maken hebben en niet met bijvoorbeeld een
administratieve medewerker of arts.
4.1.3

Beschikbaarheid psycholoog

Het beschikbaar zijn van voldoende psychologen voor deze functie kan positief
beïnvloed worden door een verdere ontwikkeling van deze functie met een eigen
professionele identiteit.
4.1.4

Beschikbaarheid psychiater in avond, nacht en weekend

Deze beschikbaarheid is soms een probleem al is het aantal keren dat het tot knelpunten in de zorg aanleiding geeft beperkt, mede afhankelijk van de deskundigheid van
de artsen in ANW. Soms zal door de locoregionale situatie het inschakelen van
reguliere GGZ naast de NIFP noodzakelijk zijn.
4.1.5

Acute tandheelkundige zorg vaak onvoldoende geregeld

Het ontbreken van acute zorg in de tandheelkunde kan in het geval van een abces
leiden tot vertraging en onnodige pijn, verlies van een element of andere complicaties.
Hoewel de tandarts natuurlijk een eigen professionele verantwoordelijkheid heeft die
onder de Wet BIG valt, is vaak niet bekend dat de directie ook verantwoordelijk is voor
de kwaliteit van het personeel en de gebruikte materialen (Kwaliteitswet zorginstellingen).
Bij gebruik van een tandartsstoel en -kamer van maximaal een dagdeel per week is het
realiseren van een uitrusting conform de normen van deze tijd economisch eigenlijk niet
haalbaar. De tandartsbus lijkt daarvoor een geëigende oplossing. Dit temeer daar de
tandartskamer in de praktijk vaak gebruikt wordt voor diverse andere doelen (fysiotherapie, administratie, opslag, spreekkamer) waardoor de hygiëne niet in overeenstemming is met de eisen van de werkgroep infectiepreventie (WIP), zoals die voor
tandartspraktijken gelden.
Veel klachten van gedetineerden gaan over de mogelijkheden van de tandheelkundige
zorg. In de buitenwereld is tandartsenzorg nauwelijks onderdeel van de basisverzekering. In detentie zijn de behandelmogelijkheden wel groter maar volledige
sanering van de sterk wisselende populatie kan geen doelstelling zijn. De klachten zijn
dus inherent aan de politieke keuze.
4.1.6

Fysiotherapie

Aandacht voor contractuele vervanging tijdens vakantie en ziekte kan nog beter.
4.1.7

Bezorgen van medicatie bij spoed en avond, nacht en weekend

In het verleden is bij vele medische diensten de gewoonte ingeslopen om bij de noodzaak van medicatie, die niet mee kon komen met de reguliere dagelijkse apotheekbestelling, even de geneesmiddelen uit de noodvoorraad te halen. In de Genees-

34

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

middelenwet is expliciet opgenomen dat het houden van niet op naam staande receptplichtige medicijnen voorbehouden is aan de apotheek. Dat betekent dat ook op de
medische dienst geen noodvoorraad receptplichtige medicatie kan zijn. Alleen een
huisarts kan in zijn dokterstas medicatie hebben voor directe toediening. De medicatie,
die voor directe toediening van een arts noodzakelijk is kan als ‘dokterstas’ op de
medische dienst aanwezig zijn. Dat betekent wel dat iedereen zich bewust moet zijn
dat hier sprake is van een risicovolle situatie. Het indiceren, voorschrijven en verstrekken ligt daarbij in een hand met uitschakeling van de normaal geldende veiligheidsmiddelen zoals elektronische contra-indicatie en interactiebewaking gesuperviseerd
door de apotheker. De ‘dokterstas’-voorraad dient dus onder eindverantwoordelijkheid
van de arts goed beheerd en bewaakt te worden. Een nauwkeurige registratie wie,
wanneer en voor wie medicatie uit de voorraad gehaald wordt. Daarbij hoort het via
MicroHIS achteraf schrijven van een recept en dat sturen naar de apotheek, zodat
controle achteraf nog mogelijk is en de voorraad aangevuld kan worden.
Dit blijft een risicoprocedure en is dus alleen van toepassing bij medicatie die binnen
twee uur beschikbaar moet zijn. Verdere medicatie moet ook in ANW gewoon via
apotheekl afgeleverd worden.
4.1.8

Informatie over toegeleiding aan gedetineerden

De toegeleiding door de verpleegkundigen naar de arts en het daarbij behorende zelf
diagnostiseren en behandelen van de verpleegkundigen is voor gedetineerden een
situatie die zij niet kennen. Mondeling inlichten bij binnenkomst is natuurlijk noodzakelijk maar zeker niet voldoende. Een deugdelijke schriftelijke informatie dient aan de
gedetineerden beschikbaar te worden gesteld.
4.1.9

Beperkte mogelijkheden voor sport en ontwikkeling

Gezien de wetenschappelijke inzichten met betrekking tot de gevolgen van overgewicht
en te weinig beweging kan detentie daarmee schadelijker voor de gezondheid zijn dan
noodzakelijk lijkt.
Verblijf in detentie is primair een straf, maar dient ook mogelijkheden te bieden om na
detentie een betere levenswijze mogelijk te maken. Met name in huizen van bewaring
zijn de mogelijkheden om lichaam en geest in conditie te houden c.q. de conditie te
verbeteren erg beperkt. Met behoud van de primaire doelstelling zijn er nog mogelijkheden om sportbeoefening en zelfstudie beter te faciliteren, die op dit moment weinig
benut worden.

4.2

Continuïteit van zorg

4.2.1

Tweede lijnszorg voldoende beschikbaar en toegankelijk

Veertien PI’en hadden afspraken over het verwijzen van gedetineerden naar de tweedelijnszorg. De verwijzing naar de tweede lijn leek probleemloos te functioneren. De twee
PI’en waar het beleid onvoldoende operationeel was, gaven problemen aan met het
vervoer. Afspraken in het ziekenhuis en zelfs een operatie moesten worden afgezegd,
omdat het vervoer niet te regelen was vanuit de PI. Verschillende PI’en geven aan dat
het lastig is dat men voor verwijzing naar het Penitentiair-ziekenhuis te maken heeft
met wachttijden. Verder heeft het Penitentiair-ziekenhuis lang niet alle mogelijkheden
tot tweedelijnszorg.

35

RAPPORT

4.2.2

Zorgcontinuïteit vóór en na detentie niet goed geregeld

Het verkrijgen van voldoende objectieve informatie van de medische en farmaceutische
voorgeschiedenis blijft moeilijk. Niet alle zorgverleners zijn makkelijk op te sporen en
bereikbaar. Toch zou in protocollen duidelijker de inspanning om die gegevens te
achterhalen vastgelegd kunnen worden, daarmee wordt de wijze van achterhalen van
objectieve informatie minder persoonsafhankelijk.
Zorg na detentie behoeft veel explicietere aandacht. Psychologische en medische
begeleiding behoeft ook na detentie een structureel vervolg. Dat vergt inspanning van
de medische dienst bij ontslag. De motivatie en mogelijkheden van gedetineerden om
zelf voortzetting van zorg te organiseren, zijn veelal beperkt. Er zijn nog te weinig voorschriften en protocollen om de inspanningsverplichting van de medische diensten ook
daadwerkelijk vorm te geven.
4.2.3

Probleemlijsten in MicroHis niet altijd beschikbaar in avond, nacht en
weekend

Het missen van medicatie- en probleemlijsten geeft onvoldoende bewaking op contraindicatie vanuit het systeem, dat zeker in combinatie met de wisseling van artsen en de
wisselende populatie gedetineerden tot fouten kan leiden.
4.2.4

Voldoende overleg tussen artsen en verpleegkundigen over casuïstiek maar
nog te weinig over beleid en toegeleiding

Het maken van protocollen en het uitwerken van de toegeleidingsfunctie vragen structureel overleg van artsen en verpleegkundigen. Daarbij dient één arts verantwoordelijk
te zijn en ook voldoende uren ingeroosterd te worden om overlegtijd te hebben voor
deze zaken. Overleg gekoppeld aan het spreekuur geeft veelal niet de gelegenheid om
meer te bespreken dan lopende casuïstiek met afspraken op individueel niveau zonder
draagvlak voor de hele medische dienst.
4.2.5

Teveel risico’s voor verloren gaan van kwaliteit bij contracteerbeleid

Zoals bij het contracteren van farmaceutische zorgvoorziening is geconstateerd, heeft
het contracteren van zorg door middel van aanbesteding ook een nadelige kant. Op het
moment dat een zorgverlener geconfronteerd wordt met het einde van zijn contract
daalt de motivatie om de kwaliteit van zorg verder te ontwikkelen. Het vak van
justitieel arts en justitieel verpleegkundige vraagt ook specifieke deskundigheid die
moeilijk alleen met opleiding verworven kan worden. Inkoop van medische en verpleegkundige zorg heeft ontegenzeglijk voordelen van flexibiliteit en kostencomponenten
voor de organisatie, maar het nadeel van discontinuïteit in de persoon van de hulpverlener dient niet onderschat te worden.

4.3

Deskundigheid

4.3.1

Deskundigheid artsen pas echt goed als alle artsen opgeleid zijn tot justitieel
arts

De doelstelling om in 2010 alleen nog te werken met justitieel artsen, is haalbaar maar
vergt nog de nodige inspanning van DJI en de individuele PI’s. De vier modules van de
opleiding in aanvulling op de huisartsenbekwaamheid zijn uitgewerkt, maar werden nog

36

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

beperkt aangeboden. Daarnaast zal aandacht moeten zijn om de opgebouwde
deskundigheid met een juist contracteerbeleid beschikbaar te houden voor de zorg aan
gedetineerden. De contracten met de zorgorganisaties die de artsen leveren dienen
transparant te zijn over de wijze waarop zij de bekwaamheid van hun artsen inhoud
geven.
4.3.2

Deskundigheid verpleegkundige is goed, alleen nog niet overal geborgd

De opleiding tot justitieel verpleegkundige heeft ondanks enkele haperingen geleid tot
een duidelijke verbetering van de bekwaamheid ven verpleegkundigen. Wat veelal nog
ontbreekt is een structureel opleidings- en nascholingsplan waarmee continuïteit van
scholing en voldoende beschikbaarheid van alle benodigde deskundigheid geborgd
wordt. Verder is het risico van discontinuïteit door ziekte en zwangerschap te hoog
door de beperkte vervangingsregeling en de lange duur van de procedure tot vacatureinvulling.
4.3.3

Toegeleidingsfunctie goed vormgegeven, maar nog niet overal voldoende
uitgewerkt op de werkvloer

Het niet voldoende uitwerken van de toegeleidingsfunctie per medische dienst kan
leiden tot onduidelijke verantwoordelijkheid en risico’s bij de zorg voor de patiënt.
Enerzijds dienen de artsen een gelijkluidend beleid te voeren, anderzijds moeten de
verpleegkundigen duidelijkheid hebben over hun verantwoordelijkheid en mogelijkheden
en die dienen in overeenstemming te zijn met hun bekwaamheden.
4.3.4

Knelpunten in verantwoordelijkheidstoedeling bij detachering en bij de
farmaceutische zorg

De verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van zorg conform de Kwaliteitswet zorginstellingen impliceert dat het hoofd medische dienst ook verantwoordelijk is voor het
functioneren van de artsen, met behoud van diens professionele verantwoordelijkheid.
Dat betekent dat het hoofd, of rechtstreeks of via de detacherende organisatie, de
artsen op hun functioneren aan kan spreken. Dat gebeurt nog te weinig of zonder
heldere structuur en borging.
De combinatie van ongeautoriseerde recepten met handmatig opgestelde lijsten zonder
controlemoment kan gemakkelijk leiden tot medicatiefouten. Chronische medicatie
wordt in veel gevallen gewoon herhaald totdat de arts aangeeft dat het gestopt moet
worden. Daarmee bestaat een te hoog rsico op onnodig lang verstrekken van
medicatie.
Indien de verpleegkundige de medicatie uit de noodvoorraad haalt, is sprake van een
hoog risico omdat voorschrijven, ter hand stellen en uitdelen in één hand is en elke
vorm van controle en dubbelcheck ontbreekt. Alleen in noodgevallen kan deze werkwijze worden toegepast als het proces sterk geprotocolleerd is en een nauwgezette
registratie en controle van de noodvoorraad plaatsvindt.
De inspectie vindt dat de uitdeler van medicatie basiskennis dient te hebben van
(bij)werking van geneesmiddelen en de noodzaak om inname te bewaken. Aangezien
deze de eerste contactpersoon is en een onderdeel van de zorgketen, dient deze
uitdeler op de hoogte te zijn van de mogelijke gevolgen van geneesmiddelen.

37

RAPPORT

4.4

Disaesemenagement

Het hanteren van de standaarden van het Nederlands Huisarts Genootschap (NHG) bij
de behandeling en begeleiding van chronisch zieken zoals gedetineerden met diabetes
en COPD is nog te weinig gemeengoed. De zorgvraag in detentie is zo hoog dat de
medewerkers van de medische dient makkelijk uitgaan van de vraag van de
gedetineerden. Daarmee bestaat het risico dat minder vragende gedetineerden
onvoldoende (preventieve) zorg krijgen.
Dit geldt ook voor verslaving en psychiatrische ziekten. De grote vraag naar zorg en
een groot aantal inkomsten leiden tot tijdgebrek om infectiepreventie voldoende
aandacht te geven.

4.5

Organisatie van farmaceutische zorg

Naast opmerkingen in bovenbeschreven hoofdstukken wil de inspectie hier nog eens
benadrukken dat farmaceutische zorg een belangrijk middel van therapie in de curatieve
zorg is dat een hoog veiligheidsrisico kent. Daarmee wordt het belang onderschreven
van goede protocollaire beschrijving van het farmaceutische zorgproces en de juiste
toepassing van deze protocollen.
Voorschrijven dient elektronisch te geschieden om contra-indicatie- en interactiebewaking mogelijk te maken, om te werken volgens de richtlijnen en om fouten ten
gevolge van overschrijven en onduidelijkheden te voorkomen. Voorschrijven van
receptplichtige medicatie is een voorbehouden handeling voor artsen en het tekenen
van recepten door artsen is een verplichting. Ook bij herhaalrecepten. De herhaling is
een moment van overweging of medicatie nog nodig is en een afweging van belangen
van doorgaan of stoppen van medicatie. Dat mag geen automatisme worden.
Het distributieproces van medicatie is over het algemeen goed uitgeschreven, maar de
juiste toepassing hapert soms nog wel. Het uitdelen van medicatie door PIW’ers die
daartoe niet geschoold zijn, betekent een risico. Het al of niet innemen van medicatie
en de ervaren bijwerkingen moeten adequaat worden geregistreerd en de gedetineerden
moeten hun vragen en bedenkingen beantwoord krijgen. Daarbij hoort ook het ter
beschikking stellen van een bijsluiter bij nieuwe medicatie.
De voorraad niet op naam geregistreerde medicijnen bleek vaak veel te groot, zie
daarvoor tekst bij 4.1.7.

4.6

Klachten, incidenten, calamiteiten

De medische diensten zijn in afwachting van het opzetten van een MIP-structuur door
de DJI. Het heeft inderdaad vele voordelen om daar te kiezen voor een landelijk
systeem, omdat het moeilijk is mankracht en deskundigheid in alle inrichtingen te
realiseren. De klachtbehandeling is overal aanwezig maar lang niet altijd duidelijk
genoeg. En de behandeling resulteert in te weinig gevallen in een goede terugkoppeling
naar alle betrokkenen.
Het melden van calamiteiten aan de DJI is gemeengoed voor PI’s, maar bij een aantal
directeuren en medische diensten is de verplichting tot melden van calamiteiten aan de
inspectie op basis van de Kwaliteitswet zorginstellingen onvoldoende bekend.

38

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

5

Summary

The medical care provided to prisoners and other detainees falls under the
responsibility of the Department of Penal Institutions (Dienst Justitiële Inrichtingen ,
DJI), an agency of the Ministry of Justice.
According to its mission statement, the DJI strives to ensure that the medical care
provided to detainees is of a comparable standard to that available to the general
population. The Health Care Inspectorate has conducted a study to ascertain whether
this is indeed the case. A questionnaire was submitted to the medical departments of
all 43 institutions falling under the responsibility of the DJI. Based on the responses,
sixteen correctional institutions were selected for physical inspection, one or more risk
factors having been identified.
The conclusions presented in this report relate exclusively to the institutions which
were visited and should not be inferred to be representative of the sector as a whole.
An individual report of each inspection visit was submitted to the relevant institution.
Each institution was then requested to produce an Action Plan detailing the manner in
which improvement would be implemented. The Inspectorate assessed these plans
against the shortcomings described in the original reports.
The key questions during the visits to the medical departments were:
1
Is a responsible level of care offered to detainees, being at least comparable to
that available to the general population?
2

What risks attach to the medical care services provided to detainees within the
institution?

Detainees form a particularly vulnerable group by virtue of cultural differences (many
do not speak Dutch as their first language), addiction and psychiatric problems. They
live in a situation characterized by tension and restrictions. Confinement can itself have
an adverse health impact.
The doctors and nurses working within penal institutions are committed to their work
and attempt to address the many needs of this special group with due diligence. In the
majority of cases, the care provided can indeed be deemed fully 'responsible'. However,
the overall level of care is still somewhat inconsistent and the risks remain higher than
strictly necessary.
In recent years, the quality of medical departments in penal institutions has visibly
improved due to various measures, including the creation of the post of Head of Medical
Services and further professionalization of staff (doctors and nurses). Healthcare for
detainees has become a subdiscipline in its own right. Attention has been devoted to the
training of nursing staff who are expected to refer patients to a qualified practitioner as
necessary ('triage'). Arrangements for the administration and dispensation of
prescription drugs have been standardized, and access to the Micro-HIS system of
electronic medical records has been improved whereby it can be used more consistently.
Nevertheless, the Inspectorate's study reveals that a number of risks persist with
regard to:
1
Out-of-hours coverage (evenings, nighttimes and weekends)

39

2
3
4
5
6
7

RAPPORT





Triage by untrained prison staff.
The availability of a qualified doctor is not always guaranteed.
The availability of complete and up-to-date medical records is not always



guaranteed.
Adequate procedures covering the management and usage of the emergency
pharmaceutical supplies are not in place.

Problem lists (the patient's presentation of complaints) in the Micro-HIS system
are not always completed properly.
In many cases, the electronic EVS system is not used when issuing prescriptions.
This creates the risk of errors, drug interactions and avoidable contra-indications.
Adequate procedures covering the management and usage of the emergency
pharmaceutical supplies are not in place.
Some prescription drugs are ordered and dispensed without the authorization of a
qualified doctor.
Prescription drugs are sometimes dispensed by prison staff who do not have
adequate knowledge of their effects or side-effects.
Insufficient attention is devoted to the continuity of care before, during and after
detention.

The Department of Penal Institutions and the various medical departments are advised
to implement the following measures:
1

Out-of-hours coverage:

Triage should be improved by enabling the detainee to speak directly (by
telephone) with a qualified doctor or health professional.


2
3



In contracting doctors and nursing staff, the emphasis should be on retaining
adequate expertise around the clock.
The problem lists and current medication should be fully recorded in Micro-



HIS and the relevant details made available to staff providing out-of-hours
coverage.
The management and usage of the emergency pharmaceutical supplies must

be brought in line with current guidelines.
The problem lists in Micro-HIS should be completed in a timely and consistent
manner.

4

The EVS system should be used whenever a prescription is issued (including when
issued using Micro-HIS).
The administration and usage of the emergency pharmaceutical supplies must be

5
6

brought in line with the current agreements.
All prescriptions must be authorized by a qualified doctor.
Prison staff should receive training in the effects and side-effects of medication.

7

Continuity of care before, during and after detention should be improved by
ensuring that all relevant records and information are transferred efficiently, and
by seeking closer contact with outside health providers (general practitioners and
local authority health departments).

The institutions have produced individual Action Plans setting out how they intend to
resolve any extant problems with regard to health care provision. The Health Care
Inspectorate has assessed these plans and requested further elaboration as necessary.
The full implementation of the plans will serve to reduce the most serious current risks.

40

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

During the second half of 2009, the Inspectorate will re-visit five of the original group
of 16 penal institutions, together with five other institutions to be selected either at
random or further to incoming reports.
It falls to the State Secretary for Justice to define the tasks and responsibilities of the
Department of Penal Institutions and to impose any further measures required. Should
the director of any institution fail to implement adequate measures, the Inspectorate
will report the matter directly to the Director of Prison Services.
Where an institution's Head of Medical Services fails to take the required action, the
Inspectorate will report the matter to his or her superiors. Individual doctors and nurses

are, in the first instance, answerable to their line managers. However, should the
Inspectorate have cause to do so, it will lodge a formal complaint with the Regional
Medical Disciplinary Board.

41

RAPPORT

BI JLAGE 1

Schriftelijke vragenlijst penitentiaire inrichtingen

IGZ
Schriftelijke vragenlijst penitentiaire inrichtingen
Antwoord
Naam penitentiaire inrichting:
Naam Hoofd Medische Dienst:
Voor hoeveel locaties bent u hoofd?:
U wordt verzocht per locatie een
vragenlijst in te vullen
Locatie waarvoor deze vragenlijst is
ingevuld:
Bezoekadres van deze locatie:

Correspondentieadres van deze locatie:

E-mail:

Website:

Wilt u de juiste antwoorden invullen?
1a.

Voor hoeveel gedetineerden werkt
de medische dienst op deze locatie
op 1 november 2007?

1b.

Aantal gedetineerden in HvB:

1c.

Aantal gedetineerden in
gevangenis:

1d.

Aantal overige gedetineerden:

2.

Wat is het aantal inkomsten van
1 januari 2007 tot 1 november
2007?

3.

Hoeveel gedetineerden verblijven
met 2 of meer op één cel op
1 november 2007?

(aantal)

42

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

4.

Waar vindt de indicatie voor verblijf
op meerpersoonscel plaats?

psychomedisch overleg
anders nl.

5.

Hoeveel procent van de

100%

gedetineerden worden volgens
protocol gescreend op medische
contra-indicatie voor verblijf in

80-99%
50-79%
minder dan 50%

meermanscellen?

er is geen protocol

6.

Hoeveel fte verpleegkundige is op
1 november 2007 aanwezig op
deze locatie?
Toelichting: Hiermee wordt bedoeld

hoeveel verpleegkundige zijn er
beschikbaar voor directe zorg (dus
niet als hoofd medische dienst).
7.

Hoeveel fte arts is op 1 november
2007 aanwezig op deze locatie?
Toelichting: Hiermee worden alle

artsen bedoeld, justitieel artsen,
huisartsen, basisartsen en sociaal
geneeskundigen.
8.

Hoeveel fte administratief medewerker is op 1 november 2007
aanwezig op deze locatie?

9.

Wordt bij de aanstelling (tijdelijk of
vast) van elke nieuwe medewerker

ja
nee

voor een functie met een door de
Wet BIG beschermde titel, het BIGregister geraadpleegd om de
inschrijving te controleren?
10.

11.

12.

Zijn alle artsen die werkzaam zijn

ja

op deze locatie geregistreerd als
huisarts?

nee

Volgt elke verpleegkundige mini-

ja

maal 3 dagen per jaar nascholing?
Toelichting: Hiermee wordt bedoeld
professionele nascholing,
bijscholing of deskundigheidsbevordering als verpleegkundige
en/of justitieel verpleegkundige in
het kader van ‘verantwoorde
medische zorg’

nee

Hoe hoog was het ziekteverzuim
van de verpleegkundigen (exclusief
zwangerschaps- en bevallingsverlof) in de eerste helft van 2007?

(percentage)

43

RAPPORT

13.

Hoe vaak vindt er op deze locatie
psychomedisch overleg plaats?

eenmaal per week
eenmaal per twee weken
eenmaal per drie weken
minder dan eenmaal per drie weken
er vindt geen psychomedisch overleg
plaats

14.

Hoeveel klachten zijn er over de
(medewerkers van de) medische
dienst op deze locatie ontvangen in
de periode van 1 januari tot 1
november 2007?

15.

Werkt u met een protocol voor het
inschakelen van de huisarts in
avond, nacht en weekend?

ja
nee

16.

Is er altijd een psychiater te
consulteren tijdens avond, nacht
en weekend?

ja
nee

17.

Van hoeveel procent van de
gedetineerden is een probleemlijst

100%
80-99%

opgenomen in MicroHis?

50-79%
minder dan 50%

Van hoeveel procent van de

100%

gedetineerden is de medische
geschiedenis van voor detentie
bekend?

80-99%
50-79%
minder dan 50%

Van hoeveel procent van de
gedetineerden is de actuele

100%
80-99%

medicatie in MicroHis ingevoerd?

50-79%
minder dan 50%

Van hoeveel procent van de

100%

gedetineerden die methadon of
psychofarmaca gebruikt, wordt bij
ontslag direct contact opgenomen

80-99%
50-79%
minder dan 50%

met een instelling voor vervolgbehandeling?

onbekend

21.

Werkt u volgens het 'Landelijk
protocol toegeleiding verpleegkundige'?

ja
nee

22.

Zo ja, zijn alle protocollen lokaal
uitgewerkt door de justitieel arts en
justitieel verpleegkundige?

ja
nee

23.

Wordt aan iedere gedetineerde bij
inkomst schriftelijke informatie

ja
nee

verstrekt over de toegeleidingsfunctie van de verpleegkundige?

onbekend

Hoe vaak vindt er overleg plaats

tweemaal per week of vaker

tussen huisarts en justitieel
verpleegkundige?

eenmaal per week
eenmaal per twee weken
eenmaal per drie weken

18.

19.

20.

24.

minder dan eenmaal per drie weken

44

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

25.
26.

Werkt u met een protocol prikaccidenten?

ja, datum protocol

Werkt u met een geneesmiddelen-

ja, volgens

nee

formularium?

Nijmegen
lokaal
NHG
anders nl.

nee
27.

Wie is verantwoordelijk voor de

huisarts

interactiebewaking?

apotheker
beiden
anders nl.

28.

Wie is verantwoordelijk voor
contra-indicatiebewaking?

huisarts
apotheker
beiden
anders nl.

29.

Werkt u met een protocol

ja, datum protocol

geneesmiddelendistributie?

nee

Zijn penitentiair inrichtingswerkers
voldoende deskundig om medicatie

ja
nee

30.

te verstrekken?
Toelichting: De penitentiair
inrichtingswerker weet welke
medicatie hij verstrekt en heeft
kennis van de werking en
bijwerking van de medicatie.
31.

Krijgen gedetineerden bij alle
nieuwe medicatie een bijsluiter?

ja
nee

32.

Zijn er niet op naam geregistreerde
medicijnen op voorraad?

ja
nee
onbekend

33.

Wie is er verantwoordelijk voor de
opslag en voorraad van

huisarts
apotheker

medicijnen?

hoofd medische dienst
anders nl.

Is deze verantwoordelijkheid

ja

schriftelijk vastgelegd?

nee

Komt in de avond-, nacht-, en
weekenddienst bij oproep altijd een
huisarts bij de gedetineerde (en

ja
nee
onbekend

34.

35.

geen basisarts of sociaal geneeskundige)?
36.

Hoe vaak wordt een consult-

100%

aanvraag voor een huisarts binnen
48 uur gehonoreerd?

80-99%
50-79%
minder dan 50%
onbekend

37.

Van hoeveel gedetineerden is op
1 november 2007 bekend dat zij
lijden aan hart- en vaatziekten?

45

RAPPORT

38.

Hoeveel gedetineerden gebruiken
op 1 november 2007 acetylsalicylzuur ter preventie van hart- en
vaatziekten?

39.

Van hoeveel gedetineerden is op
1 november 2007 bekend dat zij
lijden aan diabetes mellitus?

40.

Worden periodieke controles

ja

volgens NHG standaarden uitgevoerd bij de chronische patiëntengroep (diabetes, hart- en vaat-

nee

ziekten)?
41.

Hoeveel gedetineerden zijn op
1 november 2007 bekend met
verslaving aan harddrugs?

42.

Hoeveel gedetineerden gebruiken
op 1 november 2007 methadon?

43.

Hoeveel gedetineerden gebruiken
op 1 november 2007 benzodiazepines?

44.

Hoeveel gedetineerden gebruiken
op 1 november 2007 antidepressiva?

45.

Hoeveel gedetineerden gebruiken
op 1 november 2007 antipsychotica?

46.

Werkt u met een protocol
medicatie fouten?

ja
nee

47.

Wordt medicatie geleverd via een

ja

geautomatiseerd distributiesysteem?
Toelichting: Hiermee wordt een

nee

geautomatiseerd distributiesysteem
bedoeld zoals een Baxter-, Tosho-,
of Hyupshinsysteem.
48.

Hoeveel gedetineerden komen op
1 november 2007 in aanmerking
voor influenza vaccinatie?

49.

Hoeveel vaccinaties zijn er daadwerkelijk gegeven?

50.

Heeft u nog aanvullende vragen en/of opmerkingen?
(Gebruikt u eventueel een extra pagina)

46

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

BI JLAGE 2

Bezochte inrichtingen

PI Midden Holland, locatie Alphen aan de Rijn
PI Amsterdam Havenstraat
PI Amsterdam Demersluis/Over-Amstel
PI Veenhuizen, locatie Bankenbos
PI Breda
PI Zuid-West, locatie Dordtse Poorten
PI Haaglanden, locatie Scheveningen
PI Zuid-Oost, locatie Maashegge
PI Utrecht, locatie Nieuwegein
PI Rijnmond, locatie Stadsgevangenis Rotterdam
PI Ter Apel
PI Zuid-Oost, locatie Ter Peel
PI Zuid-West, locatie Torentijd
PI Noord-Holland Noord, unit Westlinge
PI Noord-Holland Noord, unit Zuyder Bos
PI Noord-Holland Noord, unit Zwaag

47

RAPPORT

BI JLAGE 3

Toelichting scorekwalificaties per onderwerp

Beschikbaarheid en toegankelijkheid
Afwezig

Aanwezig

Operationeel

Geborgd

Formatie artsen volgens
DJI-adviesnorm

De afgesproken formatie van
artsen is beneden de adviesnorm van DJI

De afgesproken formatie van
De afgesproken formatie van
artsen is conform de adviesnorm artsen voldoet aan de adviesvan DJI maar er zijn vacatures
norm van DJI en is ook zodanig
opgevuld

De DJI adviesnorm is operationeel en er is beleid inzake waarneming bij uitval van reguliere
artsen

Formatie verpleegkundigen
volgens DJ- advies norm

De afgesproken formatie van
verpleegkundigen is beneden de
adviesnorm van DJI

Beschikbaarheid psycholoog

Er zijn geen psychologen
beschikbaar of de afgesproken
formatie is onder de norm van
DJI

De afgesproken formatie van
verpleegkundigen is conform de
adviesnorm van DJI maar er zijn
vacatures
De afgesproken formatie voldoet
aan de norm van DJI, maar er
zijn vacatures

De afgesproken formatie van
verpleegkundigen voldoet aan
de adviesnorm van DJI en is ook
zodanig opgevuld
De formatie voldoet aan de
norm van DJI en deze formatie
is ook opgevuld

De DJI adviesnorm is operationeel en er is beleid inzake waarneming bij uitval van reguliere
verpleegkundigen
De formatie voldoet aan de
norm van DJI en er is beleid
voor waarneming bij uitval van
reguliere krachten

Beschikbaarheid tandarts

Er is geen tandarts beschikbaar
of minder dan een maal per
week

De tandarts is minimaal een
maal per week aanwezig

De tandarts is minimaal eenmaal De tandarts is minimaal eenmaal
per week aanwezig, hij is
per week aanwezig en hij is
oproepbaar bij acute klachten en
oproepbaar bij acute klachten
er is waarneming geregeld bij
uitval

Beschikbaarheid fysiotherapeut

Er is geen fysiotherapeut
beschikbaar of maximaal
eenmaal per week

De fysiotherapeut is zonodig
tweemaal per week aanwezig

De fysiotherapeut is zonodig
tweemaal per week aanwezig en
hij is oproepbaar bij acute
klachten

Beschikbaarheid administratieve
ondersteuning

Er is geen administratieve
ondersteuning

Er is minder dan 0,5 fte
administratieve ondersteuning

Er is minimaal 0,5 fte ondersteuning

De fysiotherapeut is zonodig
tweemaal per week aanwezig,
hij is oproepbaar bij acute
klachten en er is waarneming
geregeld bij uitval
Er is minimaal 0,5 fte ondersteuning, deze is opgevuld en
waarneming is geregeld bij
uitval

48

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

Afwezig

Aanwezig

Operationeel

Geborgd

7x24-uurs bereikbaarheid arts

De 7x24-uurs bereikbaarheid
van de arts is niet geregeld

Er zijn afspraken over de 7x24uurs bereikbaarheid van de
huisarts of inrichtingsarts

De 7x24-uurs bereikbaarheid
van de huisarts of inrichtingsarts is en schriftelijk vastgelegd
functioneert

7x24-uurs bereikbaarheid
psychiater

De 7x24-uurs bereikbaarheid
van de psychiater is niet
geregeld

Er zijn afspraken over de 7x24uurs bereikbaarheid van de
psychiater

De 7x24-uurs bereikbaarheid
van de psychiater is schriftelijk
vastgelegd en functioneert

De geformaliseerde 7x24-uurs
bereikbaarheid van de huisarts
of inrichtingsarts wordt periodiek geëvalueerd en zo nodig
bijgesteld
De geformaliseerde 7x24-uurs
bereikbaarheid van de psychiater
wordt periodiek geëvalueerd en
zo nodig bijgesteld

7x24-uursbereikbaarheid
apotheek

De 7x24-uurs bereikbaarheid
Er zijn afspraken over de 7x24van de apotheek is niet geregeld uurs bereikbaarheid van de
apotheek

De 7x24-uurs bereikbaarheid
van de apotheek is schriftelijk
vastgelegd en functioneert

Toegankelijkheidsbeleid

Er is geen protocol toegeleiding
tot de arts waarin de
gedetineerden direct toegang
hebben tot de medische dienst

Er is een protocol toegeleiding
tot de arts waarin de
gedetineerden direct toegang
hebben tot de verpleegkundige
van de medische dienst

De gedetineerden worden
schriftelijk geïnformeerd over
het beleid betreffende de toegankelijkheid van de verpleegkundige van de medische dienst
en het functioneert

Afwezig

Aanwezig

Operationeel

Geborgd

De medische dienst heeft geen
afspraken over verwijzing naar
de tweedelijnszorg

De medische dienst heeft
afspraken over de verwijzing
naar de tweedelijnszorg

Het beleid verwijzing naar de
tweedelijnszorg is bekend bij
medewerkers en er wordt
volgens afspraken gewerkt

Het beleid verwijzing naar
tweedelijnszorg wordt gevolgd
en wordt periodiek geëvalueerd
en zo nodig bijgesteld

De geformaliseerde 7x24-uurs
bereikbaarheid van de apotheek
wordt periodiek geëvalueerd en
zo nodig bijgesteld
Het toegeleidingsbeleid wordt
schriftelijk aan de gedetineerden
medegedeeld, het functioneert
en wordt periodiek geëvalueerd
en zo nodig bijgesteld

Continuïteit van zorg

Beleid verwijzing
tweedelijnszorg

49

RAPPORT

Afwezig

Aanwezig

Operationeel

Geborgd

Beleid opvragen medische voorgeschiedenis en medicatiegebruik bij inkomst

De medische dienst voert geen
beleid om de medische voorgeschiedenis en het medicatiegebruik op te vragen

De medische dienst heeft
vastgesteld beleid om de
medische voorgeschiedenis en
het medicatiegebruik op te
vragen

Het beleid om de medische
voorgeschiedenis en het
medicatiegebruik op te vragen is
bekend bij medewerkers en er
wordt conform gewerkt

Probleemlijst in dossier bij
verblijf

De arts heeft geen beleid dat
probleemlijsten in het dossier
worden vastgelegd

De arts voert probleemlijsten in
MicroHIS in, maar dit is niet
standaard

De arts voert bij alle
gedetineerden probleemlijsten in
MicroHIS in

Er wordt conform het beleid om
de medische voorgeschiedenis
en het medicatiegebruik op te
vragen gewerkt en het wordt
periodiek geëvalueerd en zo
nodig bijgesteld
De arts voert bij alle
gedetineerden probleemlijsten in
en deze zijn toegankelijk voor
waarnemers

Actuele medicatielijst bij verblijf

Er is geen beleid dat de actuele
medicatielijsten in MicroHIS
worden vastgelegd

De actuele medicatielijsten
De actuele medicatielijsten
worden bijgehouden in MicroHIS worden voor alle gedetineerden
maar dit is niet standaard
bijgehouden in MicroHIS

Door uitsluitend elektronisch
voor te schrijven worden de
actuele medicatielijsten
bijgehouden in MicroHIS en deze
zijn toegankelijk voor een waarnemer

Overdracht dossier en
medicatiegebruik bij
overplaatsing of ontslag

Er zijn onvoldoende afspraken
over overdracht van dossier en
medicatiegebruik bij
overplaatsing of ontslag

Er vindt minder dan eenmaal per
week overleg plaats tussen arts
en verpleegkundige

De afspraken over overdracht
van dossier en medicatiegebruik
bij overplaatsing of ontslag naar
vervolgbehandelaars en het
meegeven van een kopie aan de
patiënt zijn bekend en worden
gevolgd.
Er vindt minimaal eenmaal per
week overleg plaats en alle
consulten van de verpleegkundige worden doorgesproken

De patiënt krijgt een kopie mee
en de afspraken over overdracht
van dossier en medicatiegebruik
bij overplaatsing of ontslag naar
vervolgbehandelaars worden
gevolgd en geëvalueerd

Overleg arts-verpleegkundige

Er zijn afspraken over
overdracht van dossier en
medicatiegebruik bij
overplaatsing of ontslag naar
vervolgbehandelaars Er is tevens
een afspraak dat patiënt een
kopie meekrijgt
Er vindt minimaal eenmaal per
week overleg plaats tussen arts
en verpleegkundige

Het overleg vindt minimaal
eenmaal per week overleg
plaats, alle consulten van de
verpleegkundige worden doorgesproken en geëvalueerd

50

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

Afwezig

Aanwezig

Psychomedisch overleg

Er vindt minder dan eenmaal per
twee weken psychomedisch
overleg plaats

Er vindt minimaal eenmaal per
twee weken psychomedisch
overleg plaats

FTO

Er is geen FTO

Operationeel

Geborgd

Er vindt minimaal eenmaal per
twee weken psychomedisch
overleg plaats tussen huisarts,
toegeleidingsverpleegkundige en
GZ-psycholoog en dit overleg
draagt aantoonbaar bij aan de
zorg voor de patiënt
Er is FTO, maar minder vaak dan Er is minimaal tweemaal per jaar
tweemaal per jaar
FTO

Er vindt minimaal eenmaal per
twee weken psychomedisch
overleg plaats, dit overleg
draagt aantoonbaar bij aan de
zorg voor de patiënt en het
overleg wordt regelmatig
geëvalueerd
Er is minimaal tweemaal per jaar
FTO waar aantoonbare evaluatie
plaatsvindt van geneesmiddelen
op individueel niveau

Aanwezig

Geborgd

Deskundigheid
Afwezig
Deskundigheid en registratie
artsen

Een of meerdere artsen zijn niet De artsen zijn geregistreerd als
geregistreerd als huisarts en niet huisarts of als justitieel arts
bekend bij de IGZ
als justitieel arts bekend bij de
IGZ

Deskundigheid verpleegkundige

Een of meerdere verpleegkundige(n) hebben geen scholing
gehad betreffende het werk in
een justitiële inrichting
Er zijn geen aanvullende werkafspraken voor de instrumentenset toegeleidingsfunctie

Uitwerking instrumentenset
toegeleidingsfunctie

Operationeel

De artsen hebben allemaal de
De artsen zijn geregistreerd als
opleiding justitieel arts afgerond
huisarts of als justitieel arts en
staan allemaal ingepland voor of
volgen de opleiding justitieel
arts

Alle verpleegkundigen hebben
scholing gehad betreffende het
werk in een justitiële inrichting

Alle verpleegkundigen zijn
ingepland voor of in opleiding
tot justitieel verpleegkundige

Alle verpleegkundigen hebben
de opleiding justitieel verpleegkundige afgerond

Er zijn schriftelijk vastgelegde
aanvullende werkafspraken voor
de instrumentenset
toegeleidingsfunctie

Er zijn schriftelijk vastgelegde
aanvullende werkafspraken voor
de instrumentenset
toegeleidingsfunctie. Deze zijn
bekend bij betrokkenen en er
wordt meegewerkt

De aanvullende werkafspraken
voor de instrumentenset
toegeleidingsfunctie worden
periodiek geëvalueerd

51

RAPPORT

Nascholingsbeleid

De inrichting heeft geen beleid
voor nascholing voor de arts en
verpleegkundigen

De inrichting heeft beleid voor
nascholing voor de arts en
verpleegkundigen

De inrichting heeft beleid voor
nascholing voor de arts en verpleegkundigen en medewerkers
worden gestimuleerd of verplicht gesteld gebruik te maken
van het scholingsaanbod

Het nascholingsbeleid wordt
periodiek geëvalueerd en zo
nodig bijgesteld

Taken en verantwoordelijkheidstoedeling

Taken en verantwoordelijkheden
van hoofd medische dienst, arts
en verpleegkundige zijn niet
schriftelijk vastgelegd

Taken en verantwoordelijkheden
van hoofd medische dienst, arts
en verpleegkundige zijn
schriftelijk vastgelegd

Taken en verantwoordelijkheden van hoofd medische
dienst, arts en verpleegkundige
zijn vastgelegd en er wordt
conform gewerkt

De vastgestelde taken en
verantwoordelijk-heidstoedeling
wordt periodiek geëvalueerd en
zo nodig bijgesteld

Afwezig

Aanwezig

Operationeel

Geborgd

Detectie en volgen van
patiënten met hart- en
vaatziekten

Er is geen beleid om
gedetineerden met hart en
vaatziekten te detecteren, te
diagnosticeren en te volgen

Detectie en volgen van
patiënten met diabetes

Er is geen beleid om
gedetineerden met diabetes te
detecteren en te volgen

Het beleid is bekend bij het
hoofd medische dienst, de
toegeleidingsverpleegkundige en
de arts. Patiënten met hart- en
vaatziekten zijn bekend bij de
medische dienst en periodieke
somatische screening wordt
uitgevoerd
Het beleid is bekend bij het
Het beleid om gedetineerden
Er is beleid om gedetineerden
hoofd medische dienst, de
met diabetes te detecteren en te met diabetes te detecteren, te
toegeleidingsverpleegkundige en
diagnosticeren en te volgen is
volgen
de arts. Patiënten met diabetes
bekend bij het hoofd medische
dienst, de toegeleidingsverpleeg- zijn bekend bij de medische
dienst en periodieke somatische
kundige en de arts
screening wordt uitgevoerd

Diseasemanagement en preventie

Er is beleid om gedetineerden
met hart- en vaatziekten te
detecteren, te diagnosticeren en
te volgen

Het beleid om gedetineerden
met hart- en vaatziekten te
detecteren, te diagnosticeren en
te volgen is bekend bij het
hoofd medische dienst, de toegeleidingsverpleegkundige en de
arts

52

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

Afwezig

Aanwezig

Operationeel

Geborgd

Detectie en volgen van COPD
patiënten

Er is geen beleid om
gedetineerden met COPD te
detecteren, te diagnosticeren en
te volgen

Er is beleid om gedetineerden
met COPD te detecteren, te
diagnosticeren en te volgen

Het beleid om gedetineerden
met COPD te detecteren, te
diagnosticeren en te volgen is
bekend bij het hoofd medische
dienst, de toegeleidingsverpleegkundige en de arts

Het beleid is bekend bij het
hoofd medische dienst, de
toegeleidingsverpleegkundige en
de arts. Patiënten met COPD
zijn bekend bij de medische
dienst en periodieke somatische
screening wordt uitgevoerd

Detectie en volgen
psychiatrische stoornissen

De inrichting heeft geen beleid
om psychiatrische stoornissen
te herkennen, te diagnosticeren
en te volgen

De inrichting heeft beleid om
psychiatrische stoornissen te
herkennen, te diagnosticeren en
te volgen

Het beleid om psychiatrische
stoornissen te herkennen, te
diagnosticeren en te volgen is
bekend bij het hoofd medische
dienst, de toegeleidingsverpleegkundige en de arts

Patiënten met psychiatrische
stoornissen zijn bekend bij de
medische dienst. Zij worden
periodiek besproken in het
psychomedisch overleg en
periodieke somatische screening
bij medicatiegebruik wordt
uitgevoerd

Detectie en volgen van
verslavingsproblematiek

De inrichting heeft geen beleid
om verslavingsproblematiek te
herkennen, te diagnosticeren en
te volgen

De inrichting heeft beleid om
verslavingsproblematiek te
herkennen, te diagnosticeren en
te volgen

Het beleid om verslavingsproblematiek te herkennen, te
diagnosticeren en te volgen is
bekend bij het hoofd medische
dienst, de toegeleidingsverpleegkundige en de arts

Patiënten met verslavingsproblematiek zijn bekend bij de
medische dienst. Zij worden
periodiek besproken in het
psychomedisch overleg

Infectiepreventie
beleid

De inrichting heeft geen
schriftelijk vastgelegd infectiepreventiebeleid

De inrichting heeft het infectiepreventiebeleid schriftelijk
vastgelegd

De inrichting heeft het infectiepreventie-beleid schriftelijk
vastgelegd, het is bekend bij het
hoofd medische dienst, de arts
en de toegeleidingsverpleegkundige

Informatiebeleid

Er is geen schriftelijke informatie Er is voor enkele ziektebeelden
beschikbaar
schriftelijke informatie
beschikbaar of het beschikbare
materiaal wordt niet in meerdere
talen aangeboden

Er is voor veel ziektebeelden
schriftelijke informatie beschikbaar, maar het wordt niet in
meerdere talen aangeboden

De inrichting heeft het infectiepreventie-beleid schriftelijk vastgelegd, het is bekend bij het
hoofd medische dienst, de arts
en de toegeleidingsverpleegkundige en het wordt periodiek
geëvalueerd
Er is voor veel ziektebeelden
schriftelijke informatie beschikbaar en het wordt in meerdere
talen aangeboden

53

RAPPORT

Organisatie van de farmaceutische zorg
Afwezig

Aanwezig

Operationeel

Geborgd

Geneesmiddelenformularium

De arts en psychiater baseren
de medicatievoorschriften niet
op een geneesmiddelenformularium

De arts en psychiater baseren
de medicatievoorschriften op
een geneesmiddelenformularium
en er wordt alleen gemotiveerd
afgeweken

Het voorschrijven van medicatie
gebeurt op basis van een
geneesmiddelenformularium. Bij
afwijking verifieert de apotheker
de reden van afwijking

Het geneesmiddelenformularium
wordt adequaat gehanteerd,
periodiek geëvalueerd en zo
nodig bijgesteld

Elektronisch Voorschrijfsysteem

Er is geen elektronisch
voorschrijfsysteem

Er is een elektronisch
voorschrijfsysteem maar het
wordt niet altijd gebruikt

Er is een elektronisch
voorschrijfsysteem dat zowel
door de verpleegkundige als
door de arts altijd wordt
gebruikt

Procedure nieuwe recepten

Er wordt gewerkt met
(handmatig) overgeschreven
lijsten of niet door de arts
geautoriseerde recepten

Er wordt gewerkt met
individuele recepten die binnen
twee werkdagen door de
huisarts zijn geautoriseerd

Procedure herhaalrecept

Er zijn onvoldoende afspraken
over de wijze van uitschrijven
van herhaalrecept

Er zijn voldoende afspraken over De afspraken over herhaalrecept
het uitschrijven en tekenen van zijn bekend bij de medewerkers
van de medische dienst en er
herhaalrecept
wordt volgens deze afspraken
gewerkt Een van de afspraken is
het elektronisch aanmaken en
geautoriseerd aanleveren van de
recepten

Er wordt gewerkt volgens de
afspraken over herhaalrecept en
de werkwijze en afspraken
worden periodiek geëvalueerd

Aanleveren van geneesmiddelen
door apotheek aan de PI

De levering van geneesmiddelen
is niet gerobotiseerd

De levering van geneesmiddelen
is gerobotiseerd, maar bevat
geen geboortedatum van de
patiënt

De levering van geneesmiddelen
is gerobotiseerd en bevat naam
en geboortedatum van de
patiënt

De levering van geneesmiddelen
is gerobotiseerd en bevat naam
en geboortedatum van de
patiënt en eventuele
aanvullende informatie

Er is een elektronisch voorschrijfsysteem dat zowel door
de verpleegkundige als door de
arts altijd wordt gebruikt en het
systeem wordt geëvalueerd en
bijgewerkt
De recepten worden per individu De afspraken over de per
individu elektronisch aanelektronisch aangemaakt en
gemaakte recepten die voor
worden geautoriseerd voordat
aflevering zijn geautoriseerd,
aflevering door de apotheek
worden periodiek geëvalueerd
plaatsvindt

54

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

Afwezig

Aanwezig

Operationeel

Geborgd

Deskundigheid bij het
overhandigen van de geneesmiddelen aan de patiënt

Geneesmiddelen worden ter
hand gesteld door PIW’ers die
niet zijn voorgelicht of
geschoold op het gebied van de
medicatieverstrekking

Geneesmiddelen worden ter
hand gesteld door PIW’ers die
mondeling zijn voorgelicht over
de te verstrekken medicatie.

Geneesmiddelen worden ter
hand gesteld door verpleegkundige of PIW’ers die
geschoold zijn op het gebied van
de medicatieverstrekking.

De geneesmiddelen worden ter
hand gesteld door PIW’ers of
verpleegkundige die periodiek
nascholing krijgen op het gebied
van de medicatieverstrekking.

Informatie aan de patiënt bij
geneesmiddelengebruik

Er is geen schriftelijke informatie Er is geen actieve informatievoor de patiënt bij de eerste
verstrekking bij de eerste afgifte
uitgifte van geneesmiddelen
van geneesmiddelen, maar wel
op verzoek van de patiënt,
mondeling of schriftelijk.

Er is altijd schriftelijke informatie
voor de patiënt bij de eerste
uitgifte van geneesmiddelen. Dit
is protocollair vastgelegd

Verantwoordelijkheidstoedeling
distributie beschreven in
protocol

De verantwoordelijkheidstoedeling distributie is niet
schriftelijk vastgelegd

De verantwoordelijkheidstoedeling distributie is
schriftelijk vastgelegd

De verantwoordelijkheidstoedeling distributie is
schriftelijk vastgelegd, bekend
bij de medewerkers en er wordt
conform gewerkt

Voorraad noodkoffer

Er is geen beleid over de
hoeveelheid en samenstelling en
het beheer van de noodkoffer

Er is beleid over de hoeveelheid
en samenstelling en het beheer
van de noodkoffer

Er is beleid over de hoeveelheid
en samenstelling en het beheer
van de noodkoffer volgens de
richtlijn DJI.

De schriftelijke informatie is in
meerdere talen beschikbaar en
wordt altijd overhandigd bij de
eerste uitgifte van geneesmiddelen. Bij vragen is toelichting mogelijk. Dit is protocollair vastgelegd
De verantwoordelijkheidstoedeling distributie is schriftelijk vastgelegd, er wordt
conform gewerkt en wordt
periodiek geëvalueerd en zo
nodig bijgesteld
Er is beleid over de hoeveelheid
en samenstelling en beheer van
de noodkoffer volgens de DJI
richtlijn. De controleprocedure
voor dit beleid kan worden
aangetoond

De verantwoordelijkheid voor de
Verantwoordelijkheid voorraad
en opslag drogisterij en op naam voorraad en opslag van geneesmiddelen is niet protocollair
gestelde geneesmiddelen
vastgelegd

De verantwoordelijkheid voor de
voorraad en opslag van geneesmiddelen en de gedelegeerde
taken voor de verpleegkundige
zijn protocollair vastgelegd

De verantwoordelijkheid voor de
voorraad en opslag en de
gedelegeerde taken voor de
verpleegkundige zijn protocollair
vastgelegd. Dit is bekend bij
verpleegkundige, arts en hoofd
medische dienst en er wordt
conform gewerkt

De verantwoordelijkheid van de
voorraad en opslag is vastgelegd
en de gedelegeerde taken voor
de verpleegkundige zijn bekend
bij verpleegkundige, arts en
hoofd medische dienst. Er wordt
conform gewerkt en het protocol wordt indien nodig periodiek
geëvalueerd en bijgesteld

55

RAPPORT

Afwezig

Aanwezig

Operationeel

Geborgd

Er is geen retourbeleid voor
voorraden medicatie die niet
meer gebruikt worden of over
de datum zijn

Er is retourbeleid voor voorraden
medicatie die niet meer gebruikt
worden of over de datum zijn.
Er zijn echter toch dergelijke
geneesmiddelen aangetroffen

Er is retourbeleid voor voorraden
medicatie die niet meer gebruikt
worden of over de datum zijn.
Dergelijke geneesmiddelen zijn
niet aangetroffen

Er is retourbeleid voor voorraden
medicatie die niet meer gebruikt
worden of over de datum zijn.
Dergelijke geneesmiddelen zijn
niet aangetroffen en controleschema kan worden aangetoond

Afwezig

Aanwezig

Operationeel

Geborgd

MIP commissie

De PI meldt incidenten en
calamiteiten niet bij de afdeling
gezondheidszorg van DJI
(fungeert als MIP commissie)

De PI meldt incidenten en
calamiteiten bij de afdeling
gezondheidszorg van DJI
(fungeert als MIP commissie)

De PI meldt bij DJI en meldingen
worden volgens procedure
geanalyseerd en beoordeeld, en
analyse MIP leidt tot adviezen
naar melder en directie

Klachten medische dienst

Er is geen beleid voor de
afhandeling van klachten over
de medische dienst

Er is beleid voor de afhandeling
van klachten over de medische
dienst

Calamiteiten volgens de leidraad
meldingen IGZ

Er is geen protocol voor het
melden van calamiteiten bij IGZ

Er is een protocol voor het
melden van calamiteiten bij IGZ

Er is beleid voor de afhandeling
van klachten over de medische
dienst en de klachten worden
geregistreerd
Er is een protocol voor het
melden van calamiteiten bij IGZ
en dit protocol is bekend bij de
medewerkers

Meldingen worden volgens
procedure geanalyseerd en
adviezen worden door directie
opgevolgd, er is inzicht in
kwetsbare organisatieonderdelen zodat er sprake is
van een effectieve
verbetercyclus
De registratie van klachten leidt
tot verbetermaatregelen van de
organisatie medische dienst

Retourbeleid

Klachten, incidenten en calamiteiten

Er is een protocol voor het
melden van calamiteiten bij IGZ
Dit protocol is bekend bij de
medewerkers en wordt periodiek
geëvalueerd

56

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

BI JLAGE 4

Lijst van afkortingen

ANW–dienst
DJI
FARR

Avond-, nacht- en weekenddienst
Dienst Justitiële Inrichtingen
Forensische Artsen Regio Rijnmond

FMMU
FTO
GGD

Forensische medische maatschap Utrecht
Farmacotherapeutisch overleg
Gemeentelijke Gezondheidsdienst (soms staat de eerste G ook voor

GW
HIS

Gewestelijke of Gemeenschappelijke)
Geneesmiddelenwet
Huisartsen Informatie Systeem

HvB
MIP
NHG

Huis van Bewaring
Meldingen Incidenten Patiëntenzorg
Nederlands Huisartsen Genootschap

VMZ
Wet BIG
WGBO

Verantwoord Medische Zorg
Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg
Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst

WKCZ
Wet BOPZ

Wet klachtrecht cliënten in de zorgsector
Wet bijzondere opnemingen psychiatrische ziekenhuizen

IGZ 09-39; 300 exemplaren

PEN-ziekenhuis Penitentiair Ziekenhuis
PI
Penitentiaire inrichting
PIW’er
Penitentiair inrichtingswerker