Eindevaluatie
inzet Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms. Johan de Witt
in operatie “Atalanta” voor de kust van Somalië,
17 februari – 29 juni 2010.

Datum

7 januari 2011

2

Colofon

Defensiestaf
Afdeling Evaluaties
Plein 4
Postbus 20701
2500 ES Den Haag

Opdrachtgever

De Ministers van Buitenlandse Zaken en van Defensie

Foto’s:

© Hr. Ms. Tromp, Hr. Ms. Johan de Witt

3

Eindevaluatie
inzet Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms. Johan de Witt
in operatie “Atalanta” voor de kust van Somalië,
17 februari – 29 juni 2010.

Datum

7 januari 2011

Inhoud

Colofon.................................................................................................................3
1
Inleiding ..................................................................................................3
1.1 Operatie “Atalanta” .................................................................................... 3
1.2 Doelstelling................................................................................................ 3
1.3 Structuur................................................................................................... 3
2
Elementen van het Toetsingskader .......................................................4
2.1 Gronden voor deelname ............................................................................. 4
2.2 Politieke aspecten en ontwikkelingssamenwerking ...................................... 5
2.3 Rechtsgrondslag en mandaat..................................................................... 6
2.4 Deelnemende landen.................................................................................. 7
2.5 Invloed...................................................................................................... 7
2.6 Militaire aspecten....................................................................................... 8
2.6.1 Militaire opdracht................................................................................. 8
2.6.2 Opstelling van de conflictpartijen.......................................................... 8
2.6.3 Het vereiste militaire vermogen............................................................ 9
2.6.4 Wijze van optreden ............................................................................ 10
2.6.5 Geweldsinstructie ............................................................................... 12
2.6.6 Bevelsstructuur.................................................................................. 13
2.6.7 Risico’s .............................................................................................. 13
2.6.8 Geschiktheid ...................................................................................... 14
2.7 Duur van de deelname ............................................................................. 14
2.8 Gender .................................................................................................... 14
2.9 Samenhang ............................................................................................. 14
2.10
Financiën............................................................................................. 15
2.11
Overige aspecten................................................................................. 16
2.11.1
Coördinatie en bevelvoering ..................................................... 16
2.11.2
Vervolging van verdachten....................................................... 16
3
Conclusies .............................................................................................18
3.1 Effect van de operatie .............................................................................. 18
3.2 Effect van de deelname van Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms. Johan de Witt........ 19
3.3 Geleerde lessen ....................................................................................... 20
4
Slotbeschouwing...................................................................................21
BIJLAGE ............................................................................................................ 22
Overzicht voornaamste activiteiten Hr. Ms. Tromp en ........................................ 22
Hr. Ms. Johan de Witt 17 februari – 29 juni 2010............................................... 22

2

1

Inleiding

1.1
Operatie “Atalanta”
In de periode van 17 februari tot en met 29 juni 2010 heeft Nederland eenheden
van de Koninklijke Marine ingezet voor de kust van Somalië voor de bescherming
van World Food Programme (WFP) konvooien, de bescherming van andere
kwetsbare schepen, de bestrijding van piraterij en het monitoren van nietSomalische visserij voor de kust van Somalië . Deze inzet vond plaats binnen de
maritieme operatie van de Europese Unie (EU), genaamd EU Naval Force
(EUNAVFOR) “Atalanta”. De EU had op 10 november 2008 tot deze operatie
besloten.
Op 13 november 2009 besloot het Nederlandse kabinet tot deelname aan “Atalanta ”
in de eerste helft van 2010. De Nederlandse bijdrage bestond uit het
luchtverdedigings- en commandofregat (LCF) Hr. Ms. Tromp (17 februari tot en met
17 april), gevolgd door het amfibisch transportschip Hr. Ms. Johan de Witt (17 april
tot en met 29 juni).
In de periodes van 17 maart tot en met 30 juni 2008 en 22 oktober tot en met 22
december 2008 heeft Nederland schepen ingezet voor de escorte van WFP -schepen
(respectievelijk Hr. Ms. Evertsen en Hr. Ms. De Ruyter). Deze inzet vond plaats
onder nationale vlag. In de periode van 26 maart tot en met 28 juni 2008 nam
Nederland voor de kust van Somalië deel aan de NAVO-antipiraterij operatie “Allied
Protector” met Hr. Ms. De Zeven Provinciën. Van 13 augustus tot en met 18
december 2009 nam Nederland deel aan “Atalanta” met Hr. Ms. Evertsen.
1.2
Doelstelling
In deze eindevaluatie wordt de inzet beschouwd van Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms.
Johan de Witt voor de begeleiding van WFP -konvooien, het beschermen van overige
kwetsbare schepen en voor de bestrijding van piraterij voor de kust van Somalië
binnen de EU-geleide operatie “Atalanta”.
De eindevaluatie is gebaseerd op de elementen van het Toetsingskader 2009. De
evaluatie beoogt de uitgangspunten, verwachtingen en doelstellingen van het
regeringsbesluit tot uitzending, zoals verwoord in de desbetreffende brief, te toetsen
aan de praktijk. Hiertoe zal worden nagegaan welke aspecten van de planning,
voorbereiding, uitvoering en afwikkeling van de operatie vanuit het oogpunt van
doelmatigheid en doelgerichtheid hebben voldaan dan wel vatbaar zijn voor
verbetering om hieruit voor lopende en toekomstige operaties lering te trekken.
Deze eindevaluatie is tot stand gekomen onder gezamenlijke verantwoordelijkheid
van de ministers van Defensie en Buitenlandse Zaken.
1.3
Structuur
Deze evaluatie bestaat uit vier delen. Na hoofdstuk één, de inleiding, komen in
hoofdstuk twee de elementen uit het Toetsingskader aan de orde. In hoofdstuk drie
worden conclusies getrokken, waarna in hoofdstuk vier de evaluatie wordt
afgesloten. Ten slotte volgt een bijlage met de belangrijkste activiteiten van Hr. Ms.
Tromp en Hr. Ms. Johan de Witt en een overzicht van de gebruikte afkortingen.

3

2

Elementen van het Toetsingskader

2.1
Gronden voor deelname
De blijvend slechte humanitaire situatie in Somalië, die wordt verergerd door de niet
aflatende dreiging van piraterij voor de kust van het land, was de primaire reden
voor de Nederlandse deelname aan “Atalanta”. Het WFP is voor het vervoer van
noodhulpgoederen naar Somalië over zee in grote mate afhankelijk van
internationale marine-eenheden die hun schepen bescherming kunnen bieden tegen
piraterij. De EU-operatie richt zich op het structureel beschermen van humanitaire
zeetransporten en transporten bestemd voor de vredesmacht van de Afrikaanse
Unie in Somalië , AMISOM.
Voorts zijn vrije en veilige mondiale scheepvaartroutes van groot economisch en
strategisch belang. De EU-operatie is er daarom ook op gericht door middel van
patrouilles in gebieden met een verhoogde piraterijdreiging de kans op piraterij op
volle zee of een gewapende overval in territoriale wateren te verkleinen. Sinds
december 2009 is het mandaat van “Atalanta” uitgebreid met het monitoren van
internationale visserijactiviteiten in de kustwateren van Somalië
Met de inzet van schepen voor “Atalanta” gaf Nederland gevolg aan oproepen van
de VN-Veiligheidsraad (VNVR), in het bijzonder de VNVR resoluties 1814, 1816,
1846 (2008) en 1897(2009), die een gecoördineerde inzet voor de kust van Somalië
voorstaan ter bescherming van humanitaire transporten en ter afschrikking van
piraterij.

2

2.2
Politieke aspecten en ontwikkelingssamenwerking
De politieke situatie in Somalië is zorgwekkend. De uitvoering van het Djiboutiakkoord van augustus 2008, dat voorziet in een transitieproces dat uiterlijk in
augustus 2011 moet uitmonden in een nieuwe grondwet en een nieuwe,
democratisch gekozen regering, lijkt te zijn vastgelopen. Een breed gedragen
politieke oplossing voor de conflicten die het land teisteren ontbreekt. Ondanks
aandringen van de internationale gemeenschap, heeft de Transitional Federal
Government (TFG) tot op heden weinig concrete vooruitgang geboekt op haar
transitietaken. De TFG slaagt er niet in andere groepen bij het Djibouti-proces te
betrekken. Begin 2010 was er sprake van toenadering tussen de TFG en de Ahlu
Sunna Wal Jama (ASWJ), een losjes georganiseerde coalitie van aanhangers van de
Soefi-stroming binnen de Islam die met enig succes extremistische groeperingen als
Al Shabaab en Hizbul Islam bestrijdt. De status van de samenwerking is op dit
moment onduidelijk. Al Shabaab en Hizbul Islam zetten hun gewapende strijd tegen
de TFG nog steeds voort, waarbij eerstgenoemde het grootste deel van Zuid- en
Centraal-Somalië beheerst en delen van de hoofdstad Mogadishu.
Door het voortdurende geweld, gecombineerd met interne politieke verdeeldheid,
een zwakke machtsbasis en gebrek aan middelen en capaciteit, is de TFG niet in
staat basisvoorzieningen aan de bevolking te leveren en zo haar draagvlak te
verbreden. Het gebied dat de TFG controleert, blijft beperkt tot delen van
Mogadishu. De TFG is voor haar voortbestaan afhankelijk van AMISOM.
Somaliland is in vergelijking met Zuid - en Centraal-Somalië relatief stabiel. De
presidentsverkiezingen in Somaliland in juni 2010, gewonnen door de
oppositiekandidaat, zijn relatief rustig en eerlijk verlopen. Voor zover bekend
worden er geen piraterijaanvallen vanuit Somaliland ondernomen. In Puntland
neemt het aantal gewelddadige incidenten en gevallen van mensensmokkel nog
steeds toe. Puntland blijft bovendien een uitvalsbasis voor piraten, hoewel de
autoriteiten actief piraterijverdachten vervolgen.
De TFG en de Puntlandse autoriteiten zijn tot dusverre niet in staat geweest piraterij
effectie f het hoofd te bieden. Als gevolg van de situatie in Somalië, waar het geweld
en de wetteloosheid voortduren, kan piraterij in een aantal Somalische regio’s
voortbestaan. Deze situatie kan uiteindelijk alleen verbeteren als er een politieke
oplossing komt voor het Somalische conflict: een dergelijke oplossing moet
gevonden en gedragen worden door de Somalische bevolking en haar leiders.
Er is geen grote verbetering in de humanitaire situatie in Somalië. Hoewel de
voedselsituatie tijdelijk licht verbeterde dankzij een betere oogst na een goed
regenseizoen in de eerste helft van 2010, zijn er naar schatting nog 1,4 miljoen
mensen ontheemd in Somalië, waarvan ruim 60 procent in Zuid- en CentraalSomalië verblijft. Sommigen vluchtten naar de buurlanden, zoals Kenia en Jemen,
waar momenteel ongeveer 600.000 Somalische vluchtelingen worden opgevangen.
De voortdurende gewapende strijd betekent voor veel Somaliërs dat zij vaak geen
toegang hebben tot primaire levensbehoeften.
De toegang van humanitaire hulporganisaties tot hulpbehoevenden is in 2011
verder verslechterd: volgens het VN Office for the Coordination of Humanitarian Aid
(OCHA) is de toegang sinds 2006 niet meer zo slecht geweest, vooral in Zuid- en
Centraal-Somalië. De VN en andere hulporganisaties zijn het doelwit van afpersing,
moord, ontvoering en intimidatie. Door deze onveiligheid zijn de VN en

3

internationale hulporganisaties gedwongen om op afstand, veelal vanuit Nairobi, te
opereren. De uitvoering van de hulp vindt veelal plaats via lokale
partnerorganisaties in het veld. In grote delen van het land zijn de mogelijkheden
voor ‘needs assessments’ en de monitoring van de hulpactiviteiten door de
onveiligheid beperkt. Ondanks de grote veiligheidsrisico’s en operationele
beperkingen blijven VN-organisaties als het WFP en internationale hulporganisaties
zo goed mogelijk humanitaire hulp in Somalië verlenen.
Subconclusie: Er is vooralsnog geen uitzicht op een politieke
oplossing voor het conflict op het Somalische vasteland. In grote
delen van Somalië heerst wetteloosheid en wordt piraterij niet of
onvoldoende effectief aangepakt. Een groot deel van de Somalische
bevolking blijft afhankelijk van humanitaire hulp.
2.3
Rechtsgrondslag en mandaat
Met de VNVR resoluties 1814, 1816 en 1838 riep de VN de lidstaten op een bijdrage
te leveren aan het beschermen van schepen belast met het transport van
humanitaire hulp naar Somalië en aan het ontmoedigen van piraterij voor de kust
van Somalië. In resolutie 1846 verwelkomde de Veiligheidsraad het besluit van de
EU om een maritieme operatie te starten.
Het optreden tegen piraten op volle zee vindt zijn rechtsbasis in het internationale
recht, in het bijzonder in het VN-Zeerechtverdrag (UN Convention on the Law of the
Sea; UNCLOS). Dit VN-Zeerechtverdrag geeft onder andere de mogelijkheid tot
doorzoeking van vaartuigen wanneer er een redelijke grond bestaat voor de
verdenking dat het betreffende vaartuig betrokken is bij piraterij.
VNVR resoluties 1816 en 1846 b ieden de rechtsgrondslag om op te treden in de
territoriale wateren van Somalië. In haar brief van 14 november 2008 aan de
Veiligheidsraad notificeerde de TFG van Somalië de VN over haar toestemming aan
de EU tot optreden in de territoriale wateren in overeenstemming met resolutie
1846.
Op 10 november 2008 gaf de Raad van de EU zijn goedkeuring aan “Atalanta”,
waarna de operatie op 8 december 2008 van start ging. Op 14 juni 2010 is het
mandaat voor “Atalanta” verlengd tot 12 december 2012. Het oorspronkelijke
mandaat van “Atalanta” luidde:
“Atalanta, onder de voorwaarden van het toepasselijk internationaal recht,
met name het VN-Zeerechtverdrag, en de resoluties 1814, 1816 en 1838 van de
Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, en binnen de grenzen van zijn beschikbare
capaciteit:
•

biedt bescherming aan in het kader van het WFP gecharterde schepen, met
name wanneer deze in de territoriale wateren van Somalië varen; dit houdt
ook de aanwezigheid van gewapende componenten van Atalanta aan boord
van de betrokken schepen in;

•

voorziet per geval in de begeleiding van koopvaardijschepen die in de door
hem bewaakte zones varen;

2

•

bewaakt de zones voor de Somalische kust, met inbegrip van de Somalische
territoriale wateren, waarin maritieme activiteiten worden bedreigd,
waaronder die van het zeeverkeer;

•

neemt de nodige maatregelen, waaronder geweld, ter ontmoediging,
voorkoming en beëindiging van daden van piraterij of gewapende overvallen
die zijn begaan of vermoedelijk zijn begaan in de zones onder zijn
bewaking;

•

kan, met het o og op de eventuele uitoefening van hun rechtsmacht door de
Staten die overeenkomstig artikel 12 bevoegd zijn, personen die schuldig
zijn aan piraterij of gewapende roofovervallen of daarvan verdacht worden,
in de zone waar zij aanwezig is, gevangen nemen e n beslag leggen op de
schepen van de piraten of gewapende roofovervallers, of op de schepen die
zijn aangehouden na een daad van piraterij of gewapende roofoverval en die
in handen van piraten zijn, alsmede op de goederen aan boord;

•

stelt zich in verbinding met de organisaties en entiteiten, alsmede met de
Staten die in de regio actief zijn ter bestrijding van piraterij en gewapende
overvallen voor de kust van Somalië, met name het vlootverband Combined
Task Force 150, dat optreedt in het kader van operatie “Enduring Freedom”.
(Gemeenschappelijk Optreden van de EU (2008/851/GBVB)).”

Aan dit mandaat is met het besluit van de Raad van de EU van 8 december 2009
toegevoegd:
•

“Voorts zal Atalanta een bijdrage leveren aan het toezicht op de
visserijactiviteiten voor de kust van Somalië.”

Door Nederland zijn geen voorbehouden (caveats) op dit mandaat gemaakt.
Subconclusie: het mandaat van operatie “Atalanta” was helder.
2.4
Deelnemende landen
In de inzetperiode leverden de volgende EU-landen een bijdrage aan Atalanta in de
vorm van schepen, patrouillevliegtuigen en/of stafofficieren: België, Cyprus,
Duitsland, Finland, Frankrijk, Griekenland, Italië, Luxemburg, Malta, Nederland,
Portugal, Roemenië, Spanje, het Verenigd Koninkrijk en Zweden. Verder namen
Kroatië , Noorwegen, Montenegro en Oekraïne als niet-EU lidstaten deel aan de
operatie . Malta leverde een Vessel Protection Detachment (VPD) van twaalf
personen aan Hr. Ms. Johan de Witt; Kroatië en Zuid-Afrika hebben een
waarnemersteam aan boord van Hr. Ms. Johan de W itt geplaatst.
Subconclusie: operatie “Atalanta” wordt internationaal breed
gesteund.
2.5
Invloed
De politieke controle en strategische leiding over de operatie berust bij het Politieke en Veiligheidscomité (PVC), onder verantwoordelijkheid van de Raad van de EU.
Nederland is in beide fora vertegenwoordigd op ambassadeursniveau. Het EU Militair
Comité, waarin de Commandant der Strijdkrachten (CDS) vertegenwoordigd is,
adviseert het PVC. Het Operation Headquarters (OHQ) bevindt zich te Northwood

3

(Verenigd Koninkrijk). Hierin was Nederland met een liaisonofficier en een stafonderofficier vertegenwoordigd.
Subconclusie: de Nederlandse invloed was op alle niveaus
gewaarborgd.
2.6

Militaire aspecten

2.6.1
Militaire opdracht
De opdracht zoals geformuleerd in het EU-raadsbesluit luidde:
“De Europese Unie voert een militaire operatie uit ter ondersteuning
van de resoluties 1814, 1816 en 1838 van de Veiligheidsraad van de Verenigde
Naties, overeenkomstig de in geval van piraterij geoorloofde acties uit hoofde van
de artikelen 100 e.v. van het VN-Zeerechtverdrag, ondertekend te Montego Bay op
10 december 1982, zulks met name via verbintenissen met derde staten, hierna
„Atalanta” genoemd, teneinde bij te dragen tot:
•

de bescherming van schepen van het WFP die overeenkomstig het mandaat
van resolutie 1814 van de VNVR humanitaire hulp naar de ontheemde
Somalische bevolkingsgroepen brengen;

•

de bescherming van kwetsbare schepen die in de Somalische wateren varen
en het ontmoedigen, voorkomen en bestrijden van piraterij en gewapende
roofovervallen voor de Somalische kust, overeenkomstig het in resolutie
1816 van de VNVR omschreven mandaat;

•

De hiertoe ingezette troepenmacht opereert tot 500 zeemijl uit de kust van
Somalië1 overeenkomstig de politieke doelstelling van een operatie ter zee
van de Europese Unie, zoals omschreven in het door de Raad op 5 augustus
2008 goedgekeurde crisisbeheersingsconcept.

•

Het monitoren van visserijactiviteiten voor de kust van Somalië”.
Subconclusie: de opdracht voor Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms. Johan de
Witt was helder.

2.6.2
Opstelling van de conflictpartijen
Bij de inzet van de diverse maritieme eenheden in en nabij de Somalische wateren,
is rekening gehouden met pogingen tot aanslagen op zee door de Islamitische Al
Shabaab groep. Deze zijn echter uitgebleven. De groep heeft eerder
hulpverleningsorganisaties op land aangevallen.
De reikwijdte van de piraten is in het Somalië Bassin aanzienlijk uitgebreid, tot in de
omgeving van de Seychellen en tot ver op de Arabische Zee. Dit werd mede
mogelijk omdat de piraten gebruik maken van moederschepen en aanvalsschepen,
gecombineerd tot een Pirate Action Group (PAG). Zodra een potentieel doelwit werd
ontdekt, stapte het grootste deel van de piraten over op de scheepje s en voerden
hiermee de aanval uit. Aan de eerste piraat die aan boord was van het te kapen
1

In mei 2009 is deze zone uitgebreid met 500 zeemijl rond de Seychellen.

2

schip werd een bonus in het vooruitzicht gesteld. Opvallend was dat ook aanvallen
op marineschepen zelf werden uitgevoerd; hierbij was naar alle waarschijnlijkheid
sprake van misidentificatie door de piraten.
Tijdens de inzetperiode van Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms. Johan de Witt trad een
duidelijke verschuiving op in de activiteiten van de piraten van de Hoorn van Afrika
naar het Somalië Bassin en de Arabische Zee.
2.6.3
Het vereiste militaire vermogen
Naast de standaarduitrusting was Hr. Ms. Tromp voor deze inzet uitgerust met een
boordhelikopter en een speciale eenheid van het Korps Mariniers met kleine, snelle
vaartuigen. Dit team zorgde als Vessel Protection Detachment (VPD) tijdens
escortes voor de beveiliging van koopvaardijschepen en voerde boardings uit op
verdachte schepen. Ook waren een tolk en een National Intelligence Support Team
toegevoegd aan Hr. Ms. Tromp. Op basis van de ervaringen opgedaan in eerdere
antipiraterij operaties was het schip verder voorzien van extra mitrailleurposten,
nachtzicht- en infraroodapparatuur, een Long Range Acoustic Device voor het
aanroepen van schepen op grotere afstand en ballistische bescherming. Met deze
toevoegingen was het schip ruim voldoende toegerust om de opdracht te kunnen
uitvoeren en een eventuele dreiging van piraten te kunnen pareren.
Ook Hr. Ms. Johan de Witt was met bovengenoemde extra apparatuur uitgerust en
daarmee ruim voldoende toegerust voor het uitvoeren van de opdracht. Hr. Ms.
Johan de Witt beschikte niet over een boordhelikopter, wat deels werd ondervangen
door de aanwezigheid van zes landingsvaartuigen aan boord van het schip. Hieruit
konden twee semi-autonome Afloat Forward Operating Bases (AFOBs) gedurende
enige dagen op ruime afstand van Hr. Ms. Johan de Witt verkenningsopdrachten en
interventies konden uitvoeren. Tevens beschikte Hr. Ms. Johan de Witt over een
chirurgische capaciteit.

3

“Atalanta” voldeed in de evaluatieperiode niet aan de door de EU vastgestelde
Minimum Operational Capability, omdat er geen tanker beschikbaar was. Dit is
tijdens de operatie ondervangen door gebruik te maken van tankercapaciteit van de
andere maritieme verbanden opererend voor de kust van Somalië. Ook was er
gedurende de inzet van Hr. Ms Tromp geen schip beschikbaar met de door de EU
vereiste chirurgische capaciteit. In sommige gevallen konden de maritieme
eenheden terugvallen op medische capaciteiten aan wal of aan boord van schepen
behorende tot de andere maritieme eenheden, maar in het Somalië Bassin waren
veelal geen alternatieven voorhanden. Dit heeft voor Hr. Ms. Tromp niet tot
problemen geleid.
Subconclusie: de Nederlandse schepen beschikten over ruim
voldoende militair vermogen voor de uitvoering van de opdracht.
Het ontbreken van een boordhelikopter op de Hr. Ms. Johan de Witt
kon deels worden ondervangen door het gebruik van AFOBs. Door
het ontbreken van een tanker en (ten tijde van de inzet van Hr. Ms.
Tromp) van een chirurgische capaciteit beschikte operatie
“Atalanta” niet over het door de EU minimaal vereiste militaire
vermogen. Dit tekort werd deels ondervangen door samenwerking
met andere maritieme eenheden.
2.6.4
Wijze van optreden
Het optreden van “Atalanta” was gebaseerd op drie typen inzet:
Escort operaties: het begeleiden en beveiligen van schepen langs de
Somalische kust of door de International Recommended Transit Corridor
(IRTC) in de Golf van Aden.
Baseline operaties: het identificeren van scheepvaartverkeer, het geven van
waarschuwingen, het reageren op noodoproepen en het reageren op
ontdekte piratengroepen.
Focused operaties: het verzamelen van inlichtingen in een bepaald gebied,
het in kaart brengen van niet-Somalische visserij activiteiten en Key Leader
Engagement ( het contact maken met lokale autoriteiten).
Het operatiegebied van Atalanta omvatte het zuidelijke deel van de Rode Zee, de
Golf van Aden en het Somalië Bassin. In dit gebied waren verschillende maritieme
eenheden aanwezig. Dit waren eenheden van de Combined Maritime Forces (Task
Force (TF) 151), de NAVO-operatie “Ocean Shield” (TF 508) en nationaal opererende
marineschepen afkomstig uit China, India, Iran, Japan, Maleisië, Rusland, SaudiArabië en Zuid-Korea. Coördinerend overleg en informatie-uitwisseling tussen de
commandanten van deze eenheden vond plaats tijdens het periodieke Shared
Awareness and Deconfliction (SHADE) overleg te Bahrein. Gaandeweg is het gebruik
geworden dat maritieme eenheden op vrijwillige basis in een bepaalde periode
verantwoordelijk werden voor een specifiek gebied. Voorts werd er meer frequent
overleg op tactisch niveau gevoerd tussen de deelnemende eenheden. Dit heeft
geleid tot een efficiëntere inzet van de eenheden in het operatiegebied.
In de Golf van Aden was een International Recommended Transit Corridor (IRTC)
vastgesteld. Koopvaardijschepen werd geadviseerd hun doortocht door de wateren
rondom Somalië te melden bij het Maritime Security Centre Horn of Africa
(MSCHOA) te Northwood en het UK Maritime Trade Organisation (UKMTO) kantoor
te Dubai. Deze organisaties adviseerden de koopvaardijschepen zich in
2

groepsverband door de IRTC te verplaatsen (Group Transits), waarbij de voor dat
deel verantwoordelijk gestelde maritieme eenheid beveiliging op afstand in een
sector van de IRTC bood. Schepen die als zeer kwetsbaar werden aangemerkt,
konden een Supported Transit door de IRTC toegewezen kregen, waarbij de
verantwoordelijke maritieme eenheid in de nabijheid van het koopvaardijschip
verbleef.
In het Somalië Bassin vonden geen escortes van koopvaardijschepen plaats, maar
werden gebiedspatrouilles uitgevoerd. Koopvaardijschepen konden op de MSCHOAwebsite advies vinden over de te varen koers en informatie over gerapporteerde
incidenten. Het sinds medio 2009 geldende advies aan de koopvaardij om ruim
buiten het Somalië Bassin te varen werd goed opgevolgd. Hierop reageerde de
piraten echter door op hun beurt hun operatiegebied verder naar het oosten uit te
breiden. Zowel in de Golf van Aden (vanuit Djibouti) als later ook in het Somalië
Bassin (vanuit de Seychellen) werd “Atalanta” versterkt met maritieme
patrouillevliegtuigen die onder bevel stonden van de Force Commander.
In de bijlage is een chronologisch overzicht opgenomen van de voornaamste
activiteiten van Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms. Johan de Witt. Hr. Ms. Tromp heeft in de
inzetperio de echter geen WFP -schepen geëscorteerd. Hr. Ms. Johan de Witt heeft
tijdens haar inzet het WFP -schip MV Mustafa H. geëscorteerd van Bosaaso naar
Berbera. De escortering van AMISOM-transporten werd op verzoek van de
Secretaris-Generaal van de VN in het takenpakket van Atalanta opgenomen. De
voor AMISOM varende schepen MV Amina, MV Alpha Kirawira en MV Petra 1 werden
door Hr. Ms. Johan de Witt geëscorteerd van Mombassa naar Mogadishu, waarna de
MV Amina nogmaals van Mombassa naar Mogadishu is geëscorteerd. Bij deze
escortes is, na toestemming van de vlaggenstaat, een militair beveiligingsteam aan
boord geplaatst.
Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms. Johan de Witt hebben een zeer actieve rol gespeeld in de
zogenoemde baseline operaties. Met de boordhelikopter van Hr. Ms. Tromp werd in
principe tweemaal daags een patrouille uitgevoerd. Zo nodig werd de
boordhelikopter gebruikt om bewijsvoering (zoals foto’s) tegen vermoedelijke
piraten te verzamelen en om verdachte scheepje s tot stoppen te dwingen. Gebleken
is dat het beschikken over slechts één vliegploeg voor de boordhelikopter een
beperkende factor vormde voor een frequente of langdurige inzet. Het ontbreken
van een boordhelikopter bij Hr. Ms. Johan de Witt zorgde ervoor dat het onmogelijk
was om zelf vanuit de lucht een zee- of kustgebied te verkennen. Dit werd deels
ondervangen door de inzet van de kleine bootgroepen, de AFOBs en deels door
toewijzing van maritieme patrouillevliegtuigen door de Force Commander voor de
opbouw van het maritieme beeld. Daarnaast bleken de AFOBs van grote
meerwaarde voor het vergaren van informatie en het van zeer dichtbij nadere n, ‘het
preventief fouilleren’ van piratennesten op zee. Helikopters konden hier minder
gemakkelijk komen.
Bij de onderschepping van verdachte schepen is het boarding team ingezet om het
schip veilig te stellen, waarna de bemanning kon worden vastgenomen of
aangehouden en het schip kon worden doorzocht. Hr. Ms. Tromp heeft in totaal 83
(vermoedelijke) piraten vastgenomen en dertien scheepje s vernietigd. Tien
vermoedelijke piraten zijn vastgenomen tijdens de ontzettingsactie van het onder
Duitse vlag varende motorschip MV Taipan op 5 april 2010. Voor deze actie is een
interventieteam per helikopter aan boord van de Taipan gebracht. Het team is erin

3

geslaagd de piraten te overmeesteren en de bemanning te ontzetten. De tien
gevangen genomen piraten zijn uiteindelijk aan Duitsland overgeleverd voor
berechting. Hr. Ms. Johan de Witt heeft in totaal 26 vermoedelijke piraten
vastgenomen en vier scheepjes in beslag genomen.
Tijdens de evaluatieperiode werden de deelnemende schepen aan “Atalanta” ingezet
bij operaties dicht onder de Somalische kust, met het oogmerk het uitvaren van
Pirate Action Groups (PAGs) te verhinderen. Hr. Ms. Johan de Witt was met haar
landingsvaartuigen in staat om dicht onder de kust te opereren. Daarmee heeft zij
niet alleen piratenkampen in kaart gebracht en bewaakt, ook is actief contact gelegd
met de lokale bevolking, zowel met vissers als, aan de noordkust, met
dorpsoudsten. Dit heeft nuttige, aanvullende informatie opgeleverd over het
levenspatroon in de regio’s en de tactieken van piraten (focussed operaties). Ook is
op bescheiden schaal aan regionale capaciteitsopbouw gedaan. Op verzoek van de
EU zijn briefings gegeven aan het Tanzaniaanse ministerie van Defensie en aan de
Tanzaniaanse marinetop. Dit heeft geleid tot een intensivering van de
samenwerking. Eveneens op verzoek van de EU is een dag ondersteuning geleverd
aan de Britse trainingsmissie voor de Jemenitische kustwacht.
Subconclusie: Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms. Johan de Witt hebben een
belangrijke bijdrage geleverd aan de verschillende wijzen van
opereren door “Atalanta”. Geen enkel koopvaardijschip dat zich in
hun nabijheid bevond is aangevallen. Een groot aantal verdachte
schepen is preventief aangehouden en in beslag genomen of
vernietigd. Hr. Ms. Tromp heeft een bijzondere ontzettingsactie
uitgevoerd. De unieke inzet van AFOBs vergrootte de effectieve
reikwijdte van Hr. Ms. Johan de Witt.
2.6.5
Geweldsinstructie
Op 8 december 2008 heeft de Raad van de EU de Rules of Engagement (ROE)
vastgesteld. Deze ROE boden voldoende ruimte voor de uitvoering van de opdracht.
Nederland heeft geen beperkingen (caveats) gesteld bij deze ROE.
Nederland heeft op basis hiervan een geweldsinstructiekaart uitgegeven voor de
bemanning en een commandantenkaart specifiek voor de helikopterbemanning en
het personeel van het boarding team die mogelijk zouden moeten optreden in
situaties waarin het niet mogelijk was onmiddellijk contact op te nemen met de
commandant van het schip.
Ingeval het schip zou opereren onder nationaal bevel was de nationale Nederlandse
geweldsinstructie van kracht. Dit was het geval tijdens de heen- en terugreis. Ook
tijdens de ontzettingsactie van het MV Taipan is onder nationaal bevel geopereerd
omdat het schip zich buiten het verantwoordelijkheidsgebied van “Atalanta” bevond,
waar de EU ROE niet van toepassing zijn. Indien het schip zich binnen het
operatiegebied van de EU had bevonden, had de Operation Commander onder de
bestaande ROE toestemming kunnen verlenen voor de actie.
Subconclusie: de ROE waren helder en voldoende robuust voor de
uitvoering van de operatie. De ontzetting van het MV Taipan moest
onder nationaal bevel geschieden omdat het schip zich buiten het
operatiegebied van “Atalanta” bevond.
2

2.6.6
Bevelsstructuur
De politieke controle en strategische aansturing van “Atalanta” berustte bij de Raad
van de EU; in de dagelijkse praktijk bij het PVC. Het operationeel bevel was in
handen van de door de EU aangewezen operatiecommandant in het Operation
Headquarters (OHQ) te Northwood. Tijdens de inzet van Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms.
Johan de Witt was dit de Britse Schout-bij-Nacht Hudson. Hij werd op 14 juni 2010
opgevolgd door de Britse Generaal-Majoor der Mariniers Howes.
Tijdens de inzet van Hr. Ms. Tromp was de Italiaanse Schout-bij-Nacht Gumiero
Force Commander in het Forward Headquarters (FHQ). Hij werd op 14 april 2010
opgevolgd door de Zweedse Schout-bij-Nacht Thörnqvist die vervolgens tijdens de
gehele inzet van Hr. Ms. Johan de W itt de Force Commander was .
Subconclusie: de bevelsstructuur was duidelijk.
2.6.7
Risico’s
Het ontbreken van tweedelijns medische faciliteiten tijdens de inzet van Hr. Ms.
Tromp werd als acceptabel risico onderkend, mede gelet op de eerdere
inzetervaringen voor de kust van Somalië. Hr. Ms. Johan de Witt beschikte over
eigen tweedelijns medische voorzieningen.
Op basis van risicoanalyses van de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
(MIVD) werd een confrontatie met piraten bij het opereren dicht onder de kust van
Somalië, bij havenbezoeken in de regio en bij de passage van de Bab-al-Mandeb
zee-engte bij Djibouti als risico benoemd. Daarom zijn de essentiële ruimtes en de
mitrailleurposities op het schip voorzien van tijdelijke ballistische bescherming en
beschikte de bemanning over een persoonlijke beschermingsuitrusting. Bij
havenbezoeken werden extra maatregelen genomen om de risico’s zoveel mogelijk
in te perken, zoals een versterkte wacht.
Het opereren in een tropisch klimaat bracht zowel persoonlijke als technische risico’s
met zich mee. Op het eerste vlak betrof dit het risico op warmteletsel en uitdroging.
Hieraan is het hoofd geboden door een drinkbeleid, een aangepast dienstrooster en
maatregelen op het gebied van de warmtehuishouding van het schip. De technische
risico’s betroffen de koeling van de apparatuur. Tijdens de operatie heeft Hr. Ms.
Tromp een experimenteel koelsysteem voor elektronische apparatuur in de
machinekamer succesvol getest.
Subconclusie: de risico’s in deze operatie waren vooraf onderkend
en er waren maatregelen getroffen om deze te beperken. Het
medisch risico voor eigen personeel werd als aanvaardbaar
aangemerkt.

3

2.6.8
Geschiktheid
Dankzij de ervaringen van Nederlandse eenheden die in 2008 en 2009 voor de kust
van Somalië opereerden waren Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms. Johan de Witt voldoende
voorbereid en toegerust voor de uitvoering van deze operatie . De best practices en
de geleerde lessen van de eerdere operaties hebben bijgedragen aan een effectieve
en efficiënte taakuitvoering. Het ontbreken van een boordhelikopter als sensor bij
Hr. Ms. Johan de Witt kon in belangrijke mate worden gecompenseerd door de inzet
van de bootgroepen, de AFOBs.
Subconclusie: Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms. Johan de Witt waren
geschikt voor de uitvoering van de operatie.
2.7
Duur van de deelname
Hr. Ms. Tromp heeft van 17 februari tot en met 17 april 2010. Op 17 april 2010
deelgenomen aan “Atalanta” en werd Hr. Ms. Tromp afgelost door Hr. Ms. Johan de
Witt, die conform planning tot 29 juni 2010 aan “Atalanta” deelnam.
2.8
Gender
Aan de inzet van Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms Johan de Witt waren geen genderspecifieke aandachtspunten verbonden. Een arts en een (vrouwelijke) verpleger
afkomstig van Hr. Ms. Johan de Witt verleenden medische hulp aan Somalische
patiënten (voornamelijk vrouwen en kinderen) tijdens een medisch spreekuur aan
boord van een landingsvaartuig voor de kust van Somalië.
2.9
Samenhang
De bestrijding van piraterij op zee met militaire eenheden is succesvol, maar kan
geen einde te maken aan piraterij. De eventuele winst is voor de piraten nog altijd
vele malen hoger dan de risico’s van hun acties. De inzet van de marineschepen
zorgt er wel voor dat schepen en transporten worden beschermd en het voor de
piraten steeds moeilijker wordt om ongestoord hun slag te gaan. De dreiging die
van piraterij uitgaat wordt dus begrensd, maar niet weggenomen. Ook de Operation
Commander 2 van “Atalanta” heeft gewaarschuwd dat het succes van de bestrijding
van piraterij onder druk staat door de vergrote reikwijdte van de piraten, het
negeren van de Best Management Practises (BMP) en de vaaradviezen door een
substantieel deel van de koopvaardijvloot3, de verbeterde tactieken van de piraten,
de steeds hoger wordende losgelden en het moeizame proces om voortdurend
voldoende schepen beschikbaar te hebben in de operatie,.
De oorzaak van Somalische piraterij is de instabiliteit en wetteloosheid die in grote
delen van Somalië heerst als gevolg van de burgeroorlog die daar al bijna twintig
jaar woedt. Internationaal is er overeenste mming dat deze situatie niet kan worden
opgelost met militaire middelen, maar dat het conflict alleen kan worden beëindigd
door een politieke oplossing, gedragen door de Somaliërs en hun leiders zelf.
Internationale partners kunnen hieraan een bijdrage leveren. Naast de militaire
inzet tegen piraterij wordt daarom gekeken naar capaciteitsopbouwprogramma’s in
Somalië en in de regio, vooral op het terrein van de justitiële infrastructuur. Deze
programma’s stellen de landen in de regio die bereid zijn samen te werken met de
2

Rapport Operations Commander, 13 september 2010

3

Zo maakt slechts 40 procent van de bij MSCHOA geregistreerde schepen gebruik van een Group of

Supported Transit; de meeste gekaapte schepen bleken niet geregistreerd bij MSCHOA.

2

EU in staat effectief piraten te vervolgen en vormen daarmee een concrete bijdrage
aan het bestrijden van de straffeloosheid van piraterij. Nederland heeft in de zomer
van 2010 800.000 euro bijgedragen aan een VN-programma op dit terrein op de
Seychellen en zal eind 2010 1 miljoen euro bijdragen aan het VN Trust Fund ter
ondersteuning van activiteiten van staten op het gebied van piraterijbestrijding.
Gezien haar multidimensionale achtergrond is de EU zeer goed in staat om het
piraterijprobleem op geïntegreerde wijze te benaderen. Nederland neemt actief deel
aan de politieke consultaties die regelmatig op ambassadeursniveau plaatsvinden
tussen de EU en afwisselend de TFG en de regionale autoriteiten van Somaliland en
Puntland. Tevens zet Nederland zich in verschillende EU-fora in voor de volledige
benutting van de verschillende instrumenten die de EU tot zijn beschikking heeft en
dat bestaande programma's in Somalië, vooral op het terrein van
ontwikkelingssamenwerking, aangepast worden om ook ten goede te komen aan
piraterijbestrijding, door bijvoorbeeld meer aandacht te geven aan alternative
livelihood programma’s in de gebieden waar piraterij veel voorkomt. Ten slotte
wordt in de EU ook gesproken over de mogelijkheden om bij te dragen aan de
maritieme capaciteitsopbouw van landen in de regio, opdat de lokale capaciteiten
om de wetteloosheid van de zeeën weg te nemen in het algemeen en piraterij te
bestrijden in het bijzonder worden vergroot.

2.10
Financiën
De additionele uitgaven voor de inzet van Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms. Johan de
Witt ten behoeve van de maritieme EU-operatie Atalanta waren geraamd op 5,7
miljoen euro. Naar verwachting zal de eindrealisatie van deze inzet circa 5,7 miljoen
euro bedragen. Hieronder vallen ook de additionele uitgaven (circa 10.000 euro) die
gemoeid zijn met de nazorg van personeel aan boord van de schepen. Beide
genoemde additionele uitgaven komen ten laste van de structurele voorziening
'uitvoeren crisisbeheersingsoperaties' van de Homogene Groep Internationale
Samenwerking (HGIS) op de defensiebegroting.

3

Subconclusie: de inzet van Hr.Ms Tromp en Hr. Ms. Johan de Witt in
“Atalanta” is voor zover nu bekend binnen de financiële raming
uitgevoerd.
2.11

Overige aspecten

2.11.1
Coördinatie en bevelvoering
De grote onderlinge afstanden tussen de deelnemende schepen en het immense
operatie gebied hebben tot gevolg dat de mogelijkheid tot samenwerking tussen
schepen op tactisch niveau beperkt is . In de Internationally Recommended Transit
Corridor (IRTC) werden de maritieme eenheden toegewezen aan een specifiek
patrouillegebied, om zo optimale dekking van de corridor te bevorderen. In het
Somalië Bassin was echter weinig sprake van coördinatie tussen de diverse
maritieme eenheden. Vooral gedurende de inzetperiode van Hr. Ms. Johan de Witt
was hierin overigens wel een verbetering merkbaar. Verder bleek de communicatie
op zee binnen “Atalanta” en met de overige maritieme eenheden moeizaam
vanwege de diversiteit aan verbindingsmiddelen. Zo beschikte Hr. Ms. Tromp wel
over het NAVO-verbindingssysteem voor gerubriceerd berichtenverkeer, maar niet
over het EU-systeem. Mede doordat de maritieme hoofdkwartieren van de EU en de
NAVO te Northwood nauwe contacten onderhielden, was uitwisseling van
gerubriceerde berichten toch mogelijk. Hr. Ms. Johan de Witt beschikte over een
zeer ruime communicatieset en kon daardoor met alle betrokken partijen verbinding
onderhouden. De samenwerking tussen de maritieme eenheden van “Atalanta ” en
de maritieme patrouillevliegtuigen uit onder meer Australië, Duitsland, Japan en
Zweden verliep uitstekend. In dit verband is ook de inwerkingtreding van Mercury
vermeldenswaardig, een eenvoudig, maar betrouwbaar, digitaal
communicatiesysteem dat het mogelijk maakt dat de internationale maritieme
verbanden contact kunnen onderhouden met lokale partijen.
Subconclusie: De samenwerking tussen EU en NAVO in de maritieme
operaties voor de kust van Somalië verloopt naar tevredenheid. De
inzet van diverse multinationale en nationale maritieme verbanden
in hetzelfde inzetgebied, met deels overlappende taakstellingen en
soms beperkte mogelijkheden tot onderlinge communicatie, biedt
nog ruimte voor het vergroten van de efficiëntie van de inzet van de
beschikbare middelen in de strijd tegen piraterij.
2.11.2
Vervolging van verdachten
Bij diverse acties van Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms. Johan de Witt zijn 109 personen
verdacht van betrokkenheid bij piraterij vastgenomen op basis van de vastgestelde
indicatoren (bijvoorbeeld de hoeveelheid brandstofvaten aan boord van een skiff) en
op basis van de geldende ROE. In totaal zijn 99 verdachten weer vrijgelaten omdat
er onvoldoende bewijs voorhanden was voor een succesvolle strafrechtelijke
vervolging voor betrokkenheid bij het kapen van koopvaardijschepen. Tien
verdachten zijn door Nederland aan Duitsland overgedragen voor berechting. In alle
gevallen waarin vermoedelijke piraten werden vastgenomen en vervolgens
vrijgelaten of vervolgd, heeft intensief contact plaatsgevonden tussen de betrokken
commandant, het Nederlandse Openbaar Ministerie (OM) en de Force Commander.
Het OM besliste over eventuele vervolging in Nederland. Wanneer het OM besloot
niet te vervolgen, bestond voor de EU nog de mogelijkheid om te onderzoeken of
een andere staat bereid en in staat was te vervolgen. Met het oog daarop heeft de
2

EU met diverse Afrikaanse staten overeenkomsten gesloten. De EU heeft in het
geval van Hr. Ms. Tromp of Hr. Ms. Johan de Witt geen verdachten overgedragen
aan een derde land.

3

Conclusies

3.1
Effect van de operatie
Gedurende de inzetperiode van Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms. Johan de Witt is het totaal
aantal incidenten van piraterij in de Golf van Aden en het Somalië Bassin met
ongeveer een kwart gedaald ten opzichte van dezelfde periode in 2009. De
effectiviteit van de piraten (het aantal geslaagde kapingen op het totaal aantal
aanvallen) bleef ongeveer gelijk doch in absolute zin nam het aantal kapingen af4.
Dit effect is niet uitsluitend toe te schrijven aan “Atalanta”, omdat er meerdere
vlootverbanden en maritieme eenheden in de regio opereerden in het kader van
piraterijbestrijding.
Opvallend was dat het aantal aanvallen in de Golf van Aden in de inzetperiode
aanzienlijk daalde ten opzichte van dezelfde periode in 2009 en op dit relatief lage
niveau lijkt te zijn gestabiliseerd. Het aantal aanvallen in het Somalië Bassin steeg
echter. Daarbij vonden de aanvallen en kapingen in het Somalië Bassin steeds
verder van de kust van Somalië plaats tot ver in de Arabische Zee. Het aantal
verhinderde aanvallen op koopvaardijschepen in het totale operatiegebied in de
eerste helft van 2010 bedroeg 64, waarvan 36 door toedoen van “Atalanta”.

40
35
30
25
20
15
10
5
0

Kapingen
Aanvallen

ja
fen '0
mb '08
a rt '08
mpr '08
e 8
ju i '08
n
'0
j
u
au l '08
seg '08
p 8
ok '08
no t'0
dev '08
jac '08
fen '08
mb '09
aprt '09
m r '09
e 9
ju i '09
n
'0
aujul '09
seg '099
okp '0
no t '09
dev '0 9
jac '09
fen '19
mb '10
a rt '10
mpr '10
e 0
ju i '10
n'
10

3

Inzetperiode

De primaire opdracht van “Atalanta”, de bescherming van WFP -schepen, is met
succes vervuld: niet één WFP-schip is aangevallen of gekaapt en alle schepen
hebben hun eindbestemming bereikt. Dit gold ook voor de schepen die ten behoeve
van AMISOM voeren. Hoewel het niet mogelijk is exact te bepalen hoeveel kapingen

4

Rapportage EU/NAVO (Northwood, 7 juli 2010).

2

zijn voorkomen, kan met zekerheid worden gesteld dat zonder het actief opsporen
en o ntwapenen van piratengroepen op volle zee en het verhinderen van het uitvaren
van de piraten vanaf de Somalische kust, het aantal aanvallen en kapingen groter
zou zijn geweest. De activiteiten van Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms. Johan de Witt
hebben een belangrijke preventieve werking gehad.
Van buitenlandse visserijactiviteiten in de territoriale wateren van Somalië is tijdens
de inzetperiode weinig gebleken. Er zijn slechts twee vissersschepen waargenomen
die niet de benodigde vergunningen konden tonen. Hiervan is melding gemaakt bij
het FHQ. Achteraf is vastgesteld dat beide schepen wel over toestemming
beschikten om te vissen in de territoriale wateren van Somalië.
Gegeven de omvang van het operatiegebied en het feit dat de piraten steeds hogere
losgelden eisen en steeds inventiever te werk gaan, ligt er ook een grote
verantwoordelijkheid bij de koopvaardij zelf om zich beter te beschermen tegen
piraterijaanvallen. In dit licht is het zorgelijk dat veel koopvaardijschepen nog
steeds de BMP, een set maatregelen die koopvaardijschepen zelf kunnen nemen en
die in samenwerking met de private sector zijn ontwikkeld, negeren.
Zoals eerder al gesteld ligt de oorzaak van piraterij op het vasteland. Alleen een
politieke oplossing voor het Somalische conflict, gedragen door Somaliërs en hun
leiders zelf, kan de wetteloosheid die momenteel in grote delen van Somalië heerst
en waar piraten van profiteren, wegnemen.
Conclusies.
•

Operatie “Atalanta” was succesvol in de bescherming van
WFP- en AMISOM schepen.

•

Gedurende de inzetperiode van Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms.
Johan de Witt is het aantal piraterij- incidenten met ongeveer
een kwart gedaald.

•

De piraterij- activiteiten verplaatsten zich naar het Somalië
Bassin en vonden steeds verder uit de Somalische kust
plaats.

3.2

Effect van de deelname van Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms. Johan de
Witt
Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms. Johan de Witt hebben op de volgende wijze bijgedragen
aan de mandaatsvervulling van Operatie “Atalanta”.
•

Hr. Ms. Johan de Witt heeft zes schepen varend voor het WFP en
AMISOM begeleid;

•

Beide schepen hebben bijgedragen aan de patrouillering van de
IRTC;

•

Beide schepen hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan het
verstoren en afschrikken van piraterij. Gezien de grote omvang van
het operatiegebied, de beperkte hoeveelheid marineschepen die
“Atalanta” tot zijn beschikking heeft en het feit dat eenmaal

3

gekaapte schepen zelden nog zijn te ontzetten vanwege het gevaar
voor de bemanning, is de focus van “Atalanta” steeds meer komen
te liggen op het voorkomen van piraterijaanvallen. Verschillende
schepen liggen zo dicht mogelijk onder de kust van Somalië, in de
buurt van piratennesten en inspecteren verdachte bootjes. Vooral
Hr. Ms. Johan de Witt, die AFOBs in kon zetten om zeer dicht in de
buurt van de piratennesten te komen, leende zich goed voor deze
nieuwe tactiek die zich het beste laat omschrijven als ‘preventief
fouilleren’ op zee;
•

Nederlandse schepen hebben pro -actief internationale
visserijactiviteiten gemonitord. In slechts twee gevallen waren er
vragen omtrent de benodigde vergunningen.

Conclusie.
Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms. Johan de Witt hebben een waardevolle en
succesvolle bijdrage geleverd aan “Atalanta”.
3.3

Geleerde lessen
•

De inzet van een amfibisch transportschip met kleine bootgroepen
(AFOBs) levert nieuwe mogelijkheden op om vlak onder de kust
informatie in te winnen en piraten te beletten de zee op te gaan.

2

4

Slotbeschouwing

Met de inzet van Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms. Johan de Witt in de eerste helft van 2010
heeft Nederland wederom een succesvolle bijdrage geleverd aan de doelstellingen
van operatie “Atalanta”. Het optreden van Hr. Ms. Tromp heeft geresulteerd in de
verstoring van piraterijactiviteiten, de vastneming van 83 vermoedelijke piraten en
de overdracht en berechting van tien vermoedelijke piraten. Het optreden van Hr.
Ms. Johan de Witt werd gekenmerkt door de tactische noviteit van de inzet van
bootgroepen, die vlak onder de kust waardevolle informatie konden verzamelen
over de diverse piratenkampen en bewegingen aan land. Hierdoor kon het uitvaren
van piraten gericht worden verhinderd of verstoord. Daarbij heeft Hr. Ms. Johan de
Witt 26 vermoedelijke piraten vastgenomen. De specifieke lessen inzake het
opereren met een amfibisch transportschip onder de kust van Somalië zijn gedeeld
met de Spaanse marine, die in de tweede helft van 2010 met eenzelfde soort schip
deelnam aan “Atalanta”.
Een indicatie voor het succes van de anti-piraterijactiviteiten van de diverse
vlootverbanden ligt enerzijds in het afgenomen aantal incidenten ten opzichte van
dezelfde periode in voorgaande jaren als gevolg van de onderscheppingen door
maritieme eenheden en anderzijds in de constatering dat piraten verder de zee op
moeten om succes te boeken. Niettemin blijft piraterij een zo winstgevende activiteit
dat piraten bereid zijn de risico’s van onderschepping door maritieme eenheden te
blijven nemen. Om piraterij succesvol te bestrijden ligt er ook een
verantwoordelijkheid bij de reders, vooral op het gebied van het opvolgen van Best
Management Practices en geadviseerde vaarro utes. Hr. Ms. Tromp heeft met de
ontzetting van het MV Taipan laten zien waartoe de Koninklijk Marine in staat is
wanneer de bemanning zich bij een aanval in een beveiligde ruimte verschanst. Tot
slot is, zoals bekend, het herstel van de politieke stabiliteit in Somalië essentieel
voor een duurzame oplossing van piraterij.

3

BIJLAGE

Overzicht voornaamste activiteiten Hr. Ms. Tromp en
Hr. Ms. Johan de Witt 17 februari – 29 juni 2010
In deze paragraaf wordt een overzicht geboden van de voornaamste activiteiten van
Hr. Ms. Tromp en Hr. Ms. Johan de Witt, om een volledig beeld te schetsen van de
operationele inzet.
Inzet Hr. Ms. Tromp (17 februari tot en met 17 april)
Op 8 maart 2010 stopt Hr. Ms. Tromp met waarschuwingsschoten een verdacht
bootje dat met hoge snelheid het motorschip MV Al Helal nadert. Aan boord van het
bootje zijn 46 migranten. Nadat de bemanning van Hr. Ms. Tromp de passagiers van
drinkwater heeft voorzien, vervolgt het bootje zijn weg.
Op 14 maart 2010 ontdekt een Zweeds maritiem patrouillevliegtuig een piratenschip
dat ervan verdacht werd betrokken te zijn geweest bij een mislukte aanval op het
motorschip MV E.R. Lübeck op 12 maart. Omdat het piratenschip niet reageert op
de stoptekens van de in de buurt zijnde Hr. Ms. Tromp, worden zowel met het
scheepskanon als vanuit de boordhelikopter van Hr. Ms. Tromp
waarschuwingsschoten gelost. Hierop stopt het piratenschip en worden de twee
vermoedelijke piraten vastgenomen. Het piratenschip wordt door Hr. Ms. Tromp
vernietigd. Vervolgens worden op 15 maart twee bij het piratenschip behorende
aanvals-skiffs ontdekt door het Zweedse patrouillevliegtuig. De twee skiffs worden
door Hr. Ms. Tromp tot stoppen gedwongen waarna zeven vermoedelijke piraten en
een aantal wapens, waaronder een raketwerper, worden aangetroffen. Alle
vermoedelijke piraten worden in opdracht van het FHQ van “Atalanta” nabij de
Somalische kust vrijgelaten omdat geen succesvolle vervolging werd voorzien.
Op 17 maart 2010 naderen twee skiffs Hr. Ms. Tromp met hoge snelheid. Na het
afvuren van waarschuwingsschoten stoppen beide skiffs. Een derde scheepje stopt
na waarschuwingsschoten vanuit de boordhelikopter. In totaal worden twaalf
vermoedelijke piraten en een aantal wapens (waaronder raketwerpers)
aangetroffen. De vermoedelijke piraten worden in opdracht van het FHQ in één van
de skiffs dicht bij de kust vrijgelaten, de twee overige scheepjes worden vernietigd.
Op 22 maart 2010 worden deze vermoedelijke piraten door de Keniaanse kustwacht
aangehouden, waarna Hr. Ms. Tromp de personalia van de vermoedelijke piraten
overdraagt aan de vertegenwoordiger van het OHQ ter verstrekking aan de
Keniaanse autoriteiten, voor mogelijke vervolging in Kenia .
Later op de dag worden nog drie scheepjes waargenomen door de boordhelikopter.
Na waarschuwingsschoten vanuit de helikopter worden een piratenschip en een skiff
aangehouden en in totaal vier vermoedelijke piraten aan boord genomen. Een
andere skiff weet in de duisternis te ontkomen.
Op 18 maart 2010 wordt de op 17 maart ontkomen skiff weer ontdekt en
aangehouden en worden zeven vermoedelijke piraten aan boord genomen. Deze
zeven plus de vier vermoedelijke piraten die daags ervoor waren vastgenomen
worden op 19 maart 2010 in opdracht van het FHQ in één skiff heengezonden.

2

Op 28 maart 2 010 ontdekt een Duits maritiem patrouillevliegtuig een formatie van
drie scheepje s. Twee skiffs varen met hoge snelheid af op Hr. Ms. Tromp, maar
stoppen na waarschuwingsschoten. Een piratenschip wordt tot stoppen gedwongen
na waarschuwingsschoten vanuit de boordhelikopter. In totaal worden twaalf
vermoedelijke piraten aangetroffen. Zij worden in opdracht van het FHQ in één
scheepje aan land gezet omdat geen wapens of aan piraterij gerelateerde goederen
worden aangetroffen, één scheepje word t vernietigd en de ander aan boord
genomen voor mogelijk later gebruik. Later op de dag wordt nog een scheepje met
vier vermoedelijke piraten aangehouden. Diezelfde avond wordt bij duisternis ook
nog een piratenschip met drie vermoedelijke piraten aangehouden. De zeven
vermoedelijke piraten worden met de twee piratenschepen in opdracht van het FHQ
heengezonden omdat geen wapens of aan piraterij gerelateerde goederen zijn
aangetroffen.
Op 29 maart 2010 ontdekt een Zweeds maritiem patrouillevliegtuig een formatie
van drie scheepjes (een moederschip en twee aanvals-skiffs). Hr. Ms. Tromp houdt
de scheepjes aan en treft tien vermoedelijke piraten aan. Zij worden in het
moederschip gezet en in opdracht van het FHQ vrijgelaten. De twee skiffs worden
vernietigd.
Op 2 april 2010 ontdekt Hr. Ms. Tromp een formatie van drie scheepjes (een
moederschip en twee aanvals-skiffs), waarvan er twee het fregat met hoge snelheid
naderen. Na waarschuwingsschoten stoppen de scheepjes. Er worden twaalf
vermoedelijke piraten aangetroffen die in opdracht van het FHQ met het
moederschip worden vrijgelaten: de twee skiffs worden vernietigd.
Op 5 april 2010 ontvangt Hr. Ms. Tromp van een Duits maritiem patrouillevliegtuig
de melding dat het onder Duitse vlag varende motorschip MV Taipan wordt
aangevallen. Hr. Ms. Tromp stoomt op naar de Taipan, maar omdat die zich buiten
het verantwoordelijkheidsgebied van “Atalanta” bevindt krijgt Hr. Ms. Tromp vanuit
de EU geen toestemming om actie te ondernemen. Hierop wordt Hr. Ms. Tromp
onder nationaal bevel gesteld. Omdat de bemanning van de Taipan zich nog niet in
handen van de piraten bevindt en zich in een afgesloten ruimte bevindt (een
zogenaamde safe room), wordt een ontzettingsactie uitvoerbaar geacht. Met de
boordhelikopter wordt, onder dekkingsvuur vanuit de helikopter en vanaf Hr. Ms.
Tromp, een interventieteam aan boord van de Taipan gebracht. Hierbij raakt een lid
van het interventieteam lichtgewond. Het team slaagt erin de piraten te
overmeesteren en de bemanning te ontzetten. Tien piraten worden vastgenomen en
uiteindelijk aan Duitsland overgeleverd voor berechting.
In totaal heeft Hr. Ms. Tromp 83 (vermoedelijke) piraten vastgenomen waarvan er
tien worden vervolgd in Duitsland. Dertien scheepjes zijn vernietigd.
Inzet Hr. Ms. Johan de Witt (17 april tot en met 29 juni)
Op 22 april 2010 onderschept Hr. Ms. Johan de Witt een skiff met vier
vermoedelijke piraten en een grote hoeveelheid brandstof en voedsel aan boord. De
skiff wordt aan boord gehesen en de vier vermoedelijke piraten worden met behulp
van de landingsvaartuigen van Hr. Ms. Johan de Witt in opdracht van het FHQ vlak
voor de Somalische kust afgezet, de skiff met de goederen wordt in beslag
genomen.

3

Op 24 april 2010 wordt wederom een scheepje aangehouden met vijf vermoedelijke
piraten. Het scheepje wordt aan boord genomen en de vijf vermoedelijke piraten
worden door de landingsvaartuigen in opdracht van het FHQ voor de Somalische
kust afgezet.
Van 27 tot en met 29 april 2010 verleent Hr. Ms. Johan de Witt medische hulp aan
een Somalische patiënt met verdrinkingsverschijnselen, die door HMS Chatham
werd gered. De patiënt wordt na de noodzakelijk medische hulp weer teruggebracht
naar HMS Chatham.
Op 29 en 30 april 2010 wordt de voor het WFP varende motorschip MV Mustafa H
van Boosaso naar Berbera geëscorteerd. Tijdens deze escorte was het Maltese
Vessel Protection Team (zie paragraaf 2.4) aan boord van de Mustafa H.
Op 7 mei 2010 onderschept Hr. Ms. Johan de Witt een formatie van een
moederschip met twee skiffs. Elf vermoedelijke piraten en de drie scheepjes worden
aan boord genomen. Een dag later worden de elf vermoedelijke piraten nabij Hobyo
in opdracht van het FHQ voor de kust afgezet.
Van 17 tot en met 31 mei 2010 worden drie schepen, varend voor het United
Nations Support Office for AMISOM (UNSOA), de African Union Mission in Somalia
(AMISOM) en het WFP, door Hr. Ms. Johan de Witt geëscorteerd van Mombassa naar
Mogadishu of Bosaaso en terug. Op alle drie de schepen wordt een Maltees VPD
geëmbarkeerd.
Op 23 mei 2010 wordt een landingsvaartuig van Hr. Ms. Johan de Witt tijdens een
verkenningsmissie onder de kust van Somalië beschoten vanaf het strand. Het
landingsvaartuig beantwoordt het vuur met waarschuwingsschoten.
Op 3 juni 2010 vangt Hr. Ms. Johan de Witt tien bemanningsleden op die afkomstig
zijn van het motorschip MV Rim. De bemanningsleden waren erin geslaagd de
piraten die hun schip hadden gekaapt te overmeesteren. Tijdens deze actie is een
bemanningslid van de MV Rim gewond geraakt die aan boord van Hr. Ms. Johan de
Witt wordt geopereerd. Een week later worden alle bemanningsleden in Djibouti aan
wal gezet voor repatriëring.
Op 16 juni 2010 voert Hr. Ms. Johan de Witt op verzoek van het OHQ oefeningen uit
met leden van de Jemenitische kustwacht, in samenwerking met het permanente
Britse trainingteam in Aden.
Op 18 juni 2010 nadert een skiff met hoge snelheid Hr. Ms. Johan de Witt. Nadat Hr.
Ms. Johan de Witt waarschuwingsschoten heeft afgevuurd stopt de skiff en kunnen
de zes vermoedelijke piraten alsmede de skiff aan boord worden genomen. Later
worden deze in opdracht van het FHQ weer aan wal gezet.
Op 24 en 25 juni 2010 vindt op initiatief van de lokale bevolking en met instemming
van het FHQ op zee overleg plaats tussen de commandant van Hr. Ms. Johan de
Witt en de dorpsoudsten van Xhabo, een dorp aan de kust van Puntland. Tevens
wordt aan boord van Hr. Ms. Johan de Witt een medisch spreekuur gehouden voor
de inwoners van het dorp .

2

Hr. Ms. Johan de Witt heeft zes WFP/AMISOM schepen geëscorteerd. In totaal zijn
26 (vermoedelijke) piraten vastgenomen en later weer vrijgelaten. Zeven scheepjes
zijn in beslag genomen en worden momenteel onder andere voor
trainingsdoeleinden gebruikt.

3

Afkortingen
AFOB
AMISOM

Afloat Forward Operating Base
African Union Mission in Somalia

BMP

Best Management Practices

CDS
CMF

Commandant der Strijdkrachten
Combined Maritime Force

CZSK

Commando Zeestrijdkrachten

FHQ
HGIS

Forward Headquarters
Homogene Groep Internationale Samenwerking

IRTC

International Recommended Transit Corridor

LCF
MSCHOA

Luchtverdedigings- en Commandofregat
Maritime Security Centre Horn of Africa

MIVD

Militaire Inlichtingen en Veiligheidsdienst

NAVO
OCHA

Noord -Atlantische Verdragsorganisatie
Office for the Coordination of Humanitarian Aid

OHQ

Operation Headquarters

OM
PAG

Openbaar Ministerie
Pirate Action Group

PVC

Politiek- en veiligheidscomité

ROE
SHADE

Rules of Engagement
Shared Awareness and Deconfliction

SGVN

Secretaris Generaal van de Verenigde Naties

TF
TFG

Task Force
Transitional Federal Government

UIM

Unit Interventie Mariniers

UKMTO
UNCLOS

United Kingdom Maritime Trade O rganisation
UN Convention on the Law of the Sea (VN Zeerechtverdrag)

UNSOA

UN Support Office for AMISOM

VN
VNVR

Verenigde Naties
VN Veiligheidsraad

VPD

Vessel Protection Detachment

WFP

World Food Programme

2