BIJLAGE XIV Beschrijving 2030

Definitief
02-06-2023

Pondera

CE Delft

Amsterdamseweg 13
6814 CM Arnhem
088 766 33 72
info@ponderaconsult.com

Oude Delft 180
2611 HH Delft
015 215 01 50
ce@ce.nl

In samenwerking met:

Rhijnspoorplein 38
1018 TX Amsterdam
020 506 19 99
info@bro.nl

Colofon
Soort document

Opdrachtgever

Integrale Effectanalyse

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

Projectnaam

Auteur

IEA Programma Energiehoofdstructuur

Martha Deen, Roel van Ooij, Joeri Vendrik

Versienummer

Nagekeken door

Definitief

Frans Rooijers, Mariëlle de Sain

Disclaimer
In het onderzoek is gebruikgemaakt van algemeen geaccepteerde uitgangspunten, modellen en informatie die ten tijde
van het opstellen van dit rapport ter beschikking stonden. Aanpassingen in de uitgangspunten, modellen of gebruikte
gegevens kunnen leiden tot andere uitkomsten. De aard en de nauwkeurigheid van de gebruikte gegevens voor het
onderzoek bepalen in belangrijke mate de nauwkeurigheid en de onzekerheden van de berekende uitkomsten. Het
consortium (Pondera, CE Delft en BRO Adviseurs) is niet aansprakelijk voor gederfde inkomsten of schade die wordt
geleden door opdrachtgever(s) en/of derden uit conclusies die gebaseerd zijn op gegevens die niet van het consortium
afkomstig zijn. Deze rapportage is opgesteld met de intentie dat deze alleen gebruikt wordt door de opdrachtgever en
slechts voor het doel waarvoor de rapportage is opgesteld. Er mag geen beroep worden gedaan op de informatie uit
deze rapportage voor andere doeleinden zonder schriftelijke toestemming van Pondera, namens het consortium. Het
consortium is niet verantwoordelijk voor de consequenties die kunnen voortvloeien uit het oneigenlijk gebruik van de
rapportage. De verantwoordelijkheid voor het gebruik van (de analyse, resultaten en bevindingen in) de rapportage blijft
bij de opdrachtgever. De Rechtsverhouding opdrachtgevers – architect, ingenieur en adviseur conform DNR 2011 is te
allen tijde van toepassing. Pondera werkt met een kwaliteitsmanagementsysteem dat door EIK gecertificeerd is volgens
de ISO 9001:2015 norm.

0 Samenvatting
In deze Bijlage XIV, Beschrijving 2030, worden de ontwikkelingen van de nationale energie-infrastructuur
tot 2050 in de tijd geplaatst. Eerst worden de geplande uitbreidingen tot 2030, en de ruimtelijke consequenties daarvan, in kaart gebracht. Vervolgens wordt besproken welke uitbreidingen tussen 2030 en
2050 naar verwachting als eerste nodig zijn. Voor deze bijlage worden de Bijlagen IV t/m XII als input
gebruikt. Deze bijlage valt onder Analyse in Figuur 0-1 met de samenhang van de bijlagen.
Figuur 0-1 - Overzicht en samenhang bijlagen IEA PEH

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 1

Inhoudsopgave
0 Samenvatting
1 Inleiding
2 Uitbreidingen tot 2030
2.1
2.2
2.3

Welke uitbreidingen van energie-infrastructuur zitten in de uitgangssituatie tot 2030? _____ 4
Wat zijn additionele uitbreidingen tot 2030 bovenop de referentiesituatie op basis van IP2020?
8
Wat is de status van de projecten tot 2030? ____________________________________ 10

3 Tijdlijn uitbreidingen na 2030
3.1
3.2
3.3

1
3
3

14

Elektriciteit______________________________________________________________ 14
Waterstof_______________________________________________________________ 18
Overige buisleidingen _____________________________________________________ 19

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 2

1 Inleiding
In de Integrale Effectenanalyse (IEA) van het PEH wordt onderzocht welke ruimte nodig is voor nationale
energie-infrastructuur in 2050, voor verschillende scenario’s en verschillende mogelijke ontwikkelingen.
In de Bijlagen VI Knelpuntenanalyse 2050, VII Beschrijving robuuste knelpunten en ontwikkelingen 2050,
VIII Beschrijving structuurkeuzes en systeemontwikkelingen 2050 en XVI Overige knelpunten 2050 wordt
besproken welke uitbreidingen van energie-infrastructuur naar verwachting nodig zijn tot 2050. In de
Bijlagen XIa Beoordeling Milieu & Ruimte (Robuuste) ontwikkelingen en XIb Beoordeling Milieu & Ruimte
Structuurkeuzes en systeemontwikkelingen worden de ruimtelijke consequenties van deze uitbreidingen
besproken.
Het is niet alleen van belang welke ruimte nodig is voor uitbreidingen van energie-infrastructuur, maar ook
wanneer deze ruimte nodig is. Dit wordt behandeld in deze bijlage. Eerst worden de geplande uitbreidingen tot 2030, en de ruimtelijke consequenties daarvan, in kaart gebracht. Vervolgens wordt besproken
welke uitbreidingen tussen 2030 en 2050 naar verwachting als eerste nodig zijn.

2 Uitbreidingen tot 2030
In de IEA wordt onderzocht welke ruimte nodig is voor energie-infrastructuur voor de ontwikkeling naar
een klimaatneutraal energiesysteem in 2050. Op dit moment is er al veel energie-infrastructuur aanwezig
en tot 2030 staan al veel investeringen voor nieuwe projecten op de planning.
In de analyses van de IEA zijn de huidige situatie en de geplande investeringen tot 2030 de uitgangssituatie. Dit betekent dat aangenomen wordt dat de geplande investeringen in ieder geval gerealiseerd
worden. Deze investeringen zijn ook meegenomen in de netmodellen die gebruikt zijn om te bepalen
welke additionele uitbreidingen nodig zijn richting 2030. Alleen investeringen die opgenomen zijn in het
investeringsplan van netbeheerders of waar een investeringsbeslissing voor gemaakt is, worden meegenomen. De investeringsplannen van de netbeheerders uit 2020, het IP2020, zijn de basis voor de uitgangssituatie. Niet al deze investeringen zullen in 2030 gerealiseerd zijn, sommigen mogelijk ook in 2031,
2032 of 2033, maar deze zijn wel allemaal meegenomen bij de ontwikkelingen tot 2030 (zodat het IP2020
als basis dient). Er wordt een overzicht gegeven van de geplande uitbreidingen van energie-infrastructuur
in de uitgangssituatie in paragraaf 2.1.
Ondertussen zijn door de netbeheerders nieuwe investeringsplannen uitgebracht, genaamd IP2022.
Nieuwe projecten uit deze investeringsplannen zijn geen onderdeel van de uitgangssituatie.
Deze additionele uitbreidingen tot 2030 bovenop de uitgangssituatie komen in paragraaf 2.2 aan de orde.
Hier wordt ook besproken of deze investeringen terugkomen in de analyses naar de benodigde energieinfrastructuur richting 2050 in de IEA.
De geplande uitbreidingen richting 2030 vragen ruimte. Het is belangrijk om te zorgen dat deze ruimte
tijdig beschikbaar is. Om hiervoor te zorgen zijn voor een deel van de investeringen ruimtelijke procedures
gestart, maar niet voor alle investeringen. In paragraaf 0 wordt besproken wat de status is van de
ruimtelijke inpassing van de geplande uitbreidingen tot 2030.

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 3

2.1 Welke uitbreidingen van energie-infrastructuur zitten in de uitgangssituatie tot 2030?
Hieronder worden de verwachte uitbreidingen voor elektriciteit en waterstof tot 2030 omschreven. Deze
zijn vastgelegd in de investeringsplannen van TenneT en Gasunie. Voor waterstof zijn daarnaast plannen
ontwikkeld voor de ontwikkeling van het Nationaal Waterstofnetwerk.

2.1.1

Elektriciteit
In de IEA-analyses wordt gekeken naar de nieuwe infrastructuur die nodig is tot 2050. Maar tot 2030 staat
al een flink aantal nieuwe investeringen op de planning. Deze zijn opgenomen in de investeringsplannen
van TenneT. In de IEA-analyses is aangenomen dat de geplande projecten uit de investeringsplannen
gerealiseerd gaan worden. Deze zijn dus in principe ook ‘robuust’. Voor de doorrekeningen zijn de investeringen tot 2030 uit het investeringsplan IP2020 al meegenomen in het netmodel 1,2. Dit betekent dat voor
de IEA doorrekeningen worden gedaan met het hoogspanningsnet dat er naar verwachting ligt in 20303.
Dit is de referentiesituatie voor alle 2050-scenario’s. De knelpunten die tot 2030 optreden komen dus ook
niet naar voren in de doorrekening van de verschillende scenario’s.
Bij de uitbreidingen van de hoogspanningsinfrastructuur is onderscheid gemaakt naar de volgende types
investeringen:
•

Nieuw station. Er wordt een compleet nieuw station ontwikkeld op een locatie waar nu nog geen
station aanwezig is.

•

Uitbreiding station. Een bestaand station wordt uitgebreid, bijvoorbeeld met nieuwe velden, trafo’s of
rails.

•

Nieuwe verbinding. Er wordt een nieuwe hoogspanningsverbinding aangelegd op een tracé waar nu
nog geen hoogspanningsverbinding loopt. Bij 380 en 220 kV gaat dit om een bovengrondse verbinding.

•

Extra circuit(s) bij bestaande verbinding. Er worden één of meerdere nieuwe circuits aangelegd op
een traject waar nu al een verbinding loopt. Hiervoor zijn nieuwe masten nodig. Dit is parallel aan de
verbinding of via een nieuw tracé.

•

Verzwaring. De geleiders van bestaande verbindingen worden opgewaardeerd naar 4kA4-geleiders,
waardoor deze meer elektriciteit kunnen transporteren. Deze maatregel heeft geen significante
ruimtelijke consequenties, maar wel financiële consequenties.

•

Implementatie pocketstructuur. In hun visie op het toekomstige hoogspanningsnet voorziet TenneT
dat ze de 110kV- en 150kV-netten opsplitsen in kleinere deelnetten, die elk verbonden zijn met één
380kV- of 220kV-station. Op deze manier is er minder transport via de lagere spanningsniveaus noodzakelijk doordat de stroom snel afgevoerd kan worden naar het 380kV- of 220kV-net. In het netmodel
is de pocketstructuur voor het gehele 150kV- en 110kV-net meegenomen, behalve in de kop van
Noord-Holland en de regio Rotterdam5.Voor de invoering van de pocketstructuur zijn nieuwe 380kVstations en uitbreidingen van bestaande 380kV-stations nodig. Deze zijn al opgenomen in boven-

1

2

3

4
5

Zoals eerder benoemd is er ondertussen al een nieuw investeringsplan uitgekomen, het IP2022. De additionele
investeringen en plannen die hierin staan zijn niet meegenomen in het netmodel en komen dus wel naar voren in de
knelpuntenanalyse. Indien dit het geval is, wordt dit benoemd.
In het IP2020 worden meerdere scenario’s doorgerekend. Er wordt uitgegaan van het meest ambitieuze scenario,
het scenario Fundament voor Systeemintegratie.
Voor een aantal projecten is de verwachtte inbedrijfname verlaat tot vlak na 2030 in het laatst gepubliceerde
investeringsplan, het IP2022.
Kilo-Ampère.
Ten tijde van het opstellen van het netmodel was het nog onduidelijk hoe de pocketstructuur in die regio’s eruit
moest gaan zien.
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 4

staande lijst (onder nieuwe stations en uitbreiding stations). Daarnaast moeten 150kV- en 110kVverbindingen ‘opgeknipt’ worden. Dit heeft geen significante ruimtelijke impact.
Hieronder staat een overzicht van de geplande uitbreidingen van het hoogspanningsnet tot 2030 die
meegenomen zijn in het netmodel (maar nu nog niet gerealiseerd zijn)6. In onderstaand overzicht zijn alle
uitbreidingen voor 380 kV en 220 kV en de belangrijkste uitbreidingen voor 150V en 110 kV meegenomen
(zie ook Figuur 2-1).
Tabel 2-1 - Geplande uitbreidingen hoogspanningsnet tot 2030, referentiesituatie (IP2020)

6

7

Type asset

Naam

Type investering

380kV-station

Tilburg

Nieuw station

380kV-station

Ter Apelkanaal/Musselkanaal

Nieuw station

380kV-station

Veenoord Boerdijk

Nieuw station

380kV-station

Verzwaring kop van Noord-Holland

Nieuw station

380kV-station

Graetheide

Nieuw station

380kV-station

Wijchen

Nieuw station

380kV-station

Almere

Nieuw station

380kV-station

Nieuw station

380kV-station

Kijkuit/Halsteren/Schouwen Duiveland-TholenWest Brabant
Europoort

380kV-station

Maasvlakte Amaliahaven

Nieuw station

380kV-station

Eemshaven

Uitbreiding station

380kV-station

Simonshaven

Uitbreiding station

380kV-station

Geertruidenberg

Uitbreiding station

380kV-station

Rilland

Uitbreiding station

380kV-station

Boxmeer

Uitbreiding station

380kV-station

Meeden

Uitbreiding station

380kV-station

Maasbracht

Uitbreiding station

380kV-station

Breukelen

Uitbreiding station

220kV-station

Meeden

Uitbreiding station

380kV-verbinding

Eemshaven Oudeschip–Vierverlaten

Nieuwe verbinding

380kV-verbinding

Rilland–Tilburg

Nieuwe verbinding

380kV-verbinding

Vierverlaten–Ens

Nieuw station

Nieuwe verbinding
7

380kV-verbinding

Verzwaring Kop van Noord-Holland

Nieuwe verbinding

380kV-verbinding

Maasbracht–Graetheide

Nieuwe verbinding

380kV-verbinding

Zuid-Beveland –Terneuzen

Nieuwe verbinding

380kV-verbinding

Lelystad–Diemen

380kV-verbinding

Ens–Lelystad

Nieuwe verbinding (Extra circuit(s) bij
bestaande verbinding)
Nieuwe verbinding (Extra circuit(s) bij
bestaande verbinding)

Zie voor de meest actuele stand van zaken van lopende projecten deze website:
https://www.rvo.nl/onderwerpen/bureau-energieprojecten/lopende-projecten#hoogspanning
De naamgeving hiervan is recent gewijzigd naar Verbinding Noord-Holland Noord, in de tabel staat de naamgeving
vanuit het investeringsplan 2022 van TenneT.
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 5

Type asset

Naam

Type investering

380kV-verbinding

Krimpen ad IJssel–Geertruidenberg

380kV-verbinding

Borssele–Rilland

380kV-verbinding

Hengelo–Zwolle

Nieuwe verbinding (Extra circuit(s) bij
bestaande verbinding)
Nieuwe verbinding (Extra circuit(s) bij
bestaande verbinding)
Verzwaring

380kV-verbinding

Ens–Zwolle

Verzwaring

380kV-verbinding

Eindhoven–Tilburg–Geertruidenberg

Verzwaring

380kV-verbinding

Eindhoven–Maasbracht

Verzwaring

380kV-verbinding

Geertruidenberg–Krimpen

Verzwaring

380kV-verbinding

Krimpen-Breukelen-Diemen-Oostzaan-Beverwijk

Verzwaring

380kV-verbinding

Lelystad–Ens

Verzwaring

380kV-verbinding

Diemen–Lelystad

Verzwaring

380kV-verbinding

Doetinchem–Hengelo

Verzwaring

380kV-verbinding

Dodewaard–Doetinchem

Verzwaring

380kV-verbinding

Maasbracht–Boxmeer–Dodewaard

Verzwaring

Interconnectie
Convertorstations

Uitbreiding interconnectiecapaciteit naar
Maasvlakte, Borssele/Sloegebied, Eemshaven,
Beverwijk

15 GW8
Aanleg convertorstations

Voor het gehanteerde netmodel is hiernaast, vooruitlopend op het IP2020, voor het grootste gedeelte van
het 110/150 kV (met uitzondering Noord-Holland en regio Rotterdam) al uitgegaan van de implementatie
van een pocketstructuur.

8

Op enkele van deze locaties wordt de interconnectiecapaciteit verhoogd conform bestaande plannen. Daarnaast is
aangenomen dat er extra interconnectiecapaciteit komt met het Britse hoogspanningsnet via windparken op de
Noordzee.
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 6

Figuur 2-1 - Geplande uitbreidingen hoogspanningsnet tot 2030 (schematische weergave)

Voor het aansluiten van nieuwe windparken op zee zijn convertorstations en nieuwe velden bij 380kVstations nodig. De investeringen in het IP2020 zijn voldoende om de hoeveelheid windenergie op zee uit
het meest ambitieuze scenario voor 2030 van het investeringsplan aan te sluiten. Het gaat daarin om
14,6 GW.
In de scenario’s van het investeringsplan worden ook aannames gedaan dat er forse hoeveelheden
elektrolysers en batterijen komen richting 2030. De nieuwe velden die nodig zijn om dit aan te sluiten zijn
nog niet meegenomen in het investeringsplan, aangezien hiervoor pas een investeringsbeslissing wordt
genomen bij een concrete klantaanvraag.

2.1.2

Waterstof
In het IP2020 van Gasunie staan geen uitgewerkte plannen voor de ontwikkeling van waterstofinfrastructuur genoemd. Wel staat tot 2030 de voorbereiding van het Nationaal Waterstofnetwerk, zoals
beschreven in de plannen van HyWay 27, gepland. De voorbereiding bestaat onder meer uit reinigen en
gereedmaken van leidingen van het bestaande HTL (hogedruktransportnet) met een lengte van ongeveer
980 km en het vervangen van de afsluiters. Daarnaast moet er naar schatting ongeveer 200 kilometer aan
nieuwe leidingen gelegd worden.
Het HTL bestaat uit H-gas- en G-gasleidingen, die deels parallel liggen9. Het H- en G-gasnetwerk zijn met
elkaar verbonden via mengstations. Bij mengstations kan H-gas gemengd worden met stikstof en bij het
9

H-gas is hoogcalorisch aardgas, G-gas is laagcalorisch aardgas.
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 7

G-gas gemengd worden. Tussen 2013 en 2020 is het volume aan aardgastransport met 21% afgenomen,
met name door een afname in de Groninger gasproductie. Een verdere afname van 41% is verwacht
tussen 2020 en 2030 door afbouw van levering aan buurlanden. Door deze forse afname in de vraag naar
aardgastransport, kan een deel van de aardgasleidingen voor 2030 vrijgemaakt worden.
Tabel 2-2 geeft een overzicht van de aanpassingen van de gasleidingen volgens de eerdere studie HyWay
27. Het overzicht is niet langer volledig actueel en is aan verandering onderhevig (de verbinding NoordNederland NZKG (Noordzeekanaalgebied) wordt bijvoorbeeld waarschijnlijk een verbinding via de Delta
Rhine Corridor of de Betuweroute). De leidingen die voor hergebruik beschikbaar komen hebben
doorgaans een diameter van 36-inch en een theoretische capaciteit van 10-15 GW (Strategy&, 2021).
Dit is meer dan de capaciteit voor de verwachte ontwikkelingen tot 2030.
Tabel 2-2 - Een overzicht van benodigde aanpassing in leidingen voor het Nationaal Waterstofnetwerk zoals
beschreven in HyWay 27
Hoofdtrajecten
waterstoftransportring
Cluster Noord-Nederland
Cluster Rotterdam/Moerdijk
Cluster NZKG
Cluster Zeeland
Cluster Chemelot
Verbinding Noord-Nederland NZKG
Verbinding NZKG –
Rotterdam/Moerdijk
Verbinding Rotterdam/Moerdijk –
Zeeland
Verbinding Noord-Nederland –
Chemelot
Verbinding Zeeland – Chemelot
Exportverbindingen Duitsland
Exportverbinding België
Totaal [km]

Totale lengte
traject [km]

Lengte
ombouw [km]

Lengte
Mogelijke
nieuwbouw [km] aanpassing

171
75
30
34
25
206

140
n.v.t.
15
n.v.t.
25
175

31
75
15
34
n.v.t.
31

2024-2025
2024-2025
2026
2027
2026
2026

79

79

n.v.t.

2026

83

83

n.v.t.

2027

216

200

16

2027

122
134
8
1.183

122
134
8
981

n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
202

2030
2027-2030
2030

2.2 Wat zijn additionele uitbreidingen tot 2030 bovenop de referentiesituatie op basis van
IP2020?
De referentiesituatie voor 2030 is gebaseerd op de investeringsplannen van de netbeheerders uit 2020
(IP2020). Ondertussen zijn nieuwe investeringsplannen uitgebracht door de netbeheerders, genaamd
IP2022. Op het gebied van gassen is weinig veranderd in het investeringsplan 2022 van Gasunie.
De belangrijkste ontwikkeling tot 2030 is de ontwikkeling van het Nationaal Waterstofnetwerk. Wel zijn er
buiten de investeringsplannen door de ontstane gascrisis in 2022 een aantal onvoorziene investeringen
gedaan in de gasinfrastructuur voor lng (vloeibaar gas), onder andere in de Eemshaven en de Maasvlakte.
Op het gebied van hoogspanningsinfrastructuur zijn er wel significante wijzigingen. Er zijn in het investeringsplan 2022 van TenneT verschillende projecten toegevoegd. De projecten die toegevoegd zijn, komen
deels ook al naar voren uit de IEA-analyses voor 2050, wat niet onverwacht is aangezien deze projecten
niet meegenomen zijn in de referentiesituatie. Tabel 2-3 geeft een overzicht van de nieuwe projecten.
Hierbij is ook aangegeven of deze projecten naar voren komen in de analyses richting 2050.

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 8

Tabel 2-3 - Geplande uitbreidingen hoogspanningsnet tot 2030, bovenop referentiesituatie (IP2022)
Type asset

Naam

380kV-station

Spaarndam10

Type investering

Komt dit naar voren als benodigde
uitbreiding in scenario’s 2050?

Nieuw station

Nee. Nodig voor vraagontwikkeling in
de regio. Deze vraagontwikkeling is
onderschat in de gebruikte scenario’s
voor 2050 in de IEA.
Ja. Niet in scenario’s, maar wel bij
gevoeligheidsanalyses.
Ja, in alle scenario’s.

380 kV-station

Weesp

11

Nieuw station

380 kV-station

Moerdijk

Nieuw station

380kV-station

Borssele/Sloegebied Nieuw station

380kV-station

Oostzaan

Uitbreiding station

380kV-station

Lelystad

Uitbreiding station

Nee. Nodig voor vraagontwikkeling in
de regio. Deze vraagontwikkeling is
onderschat in de gebruikte scenario’s
voor 2050 in de IEA.
Ja, in deel scenario’s.

380kV-station

Simonshaven

Uitbreiding station

Ja, in alle scenario’s.

220kV-station

Delfzijl

Nieuw station

Ja, in deel scenario’s.

380kV-verbinding

MaasbrachtGraetheide

Extra circuit(s) bij
bestaande verbinding

380kV-verbinding

EindhovenMaasbracht
Eemshaven
OudeschilEemshaven
Maasvlakte,
Geertruidenberg of
Moerdijk en
Borssele/Sloegebied

Extra circuit(s) bij
bestaande verbinding
Extra circuit(s) bij
bestaande verbinding

Nee. Nodig voor N-1 tijdens onderhoud (N-2), hiervoor zijn twee 380kVcircuits niet voldoende. In de doorrekeningen voor de IEA van het PEH
is uitgegaan van een N-1configuratie.
Ja, in alle scenario’s

380kV-verbinding

Convertorstations

Aanleg convertorstations

Ja, in deel scenario’s.

Ja, in deel scenario’s.

In de referentiesituatie wordt uitgegaan van 14,6 GW aanlanding windenergie op zee, conform het meest
ambitieuze scenario van het IP2020. Dit is gebaseerd op de in 2018 vastgestelde routekaart 12 met daarbij
extra aanlandingen bij de Maasvlakte en Eemshaven. Ondertussen is de ambitie voor windenergie op zee
opgehoogd naar 21 GW windenergie op zee rond 203013. Bovenop de referentiesituatie landt tot 2031 nog
2 GW extra op de Maasvlakte, 2 GW in Geertruidenberg of Moerdijk en 2 GW in Borssele/Sloegebied.
Hiervoor zijn op elk van deze locaties convertorstations nodig. Daarnaast zijn velden bij 380kV-stations
nodig om de windparken op zee aan te sluiten op het hoogspanningsnet. De benodigde uitbreidingen
hiervoor zijn opgenomen in Tabel 2-3.

10

11

12
13

De naamgeving hiervan is recent gewijzigd naar A9 Zuid, in de tabel staat de naamgeving vanuit het
investeringsplan 2022 van TenneT.
De naamgeving hiervan is recent gewijzigd naar Amsterdam Zuid-Oost, in de tabel staat de naamgeving vanuit het
investeringsplan 2022 van TenneT.
Zie Kamerbrief routekaart windenergie op zee 2030
Zie Kamerbrief Aanvullende routekaart windenergie op zee 2030
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 9

2.3 Wat is de status van de projecten tot 2030?
In Tabel 2-1 staan alle projecten die zijn opgenomen in de investeringsplannen van TenneT (TenneT,
2022) waarbij is aangegeven in welke fase en welke concrete status een project zich bevindt en een
toelichting van de concrete status. Het type investering (derde kolom in de tabel) is bepalend of er extra
ruimte nodig is voor deze projecten. Een nieuw station of een nieuwe verbinding betekent altijd een extra
ruimtevraag. Een verzwaring leidt niet tot extra ruimtelijke impact omdat dit in de meeste gevallen betekent
dat de kabels worden vervangen door exemplaren met een grotere capaciteit (4kA-kabels). Voor een
uitbreiding van een station, nieuwe transformatoren of velden, is het afhankelijk van de specifieke locatie
of deze uitbreiding binnen het bestaande terrein kan worden uitgevoerd of dat het terrein moet worden
uitgebreid. In paragraaf 2.1.2 staan verbindingen die voor waterstof zijn voorzien, maar in onderstaande
tabel zijn deze niet verder opgenomen. De reden hiervoor is dat de plannen nog niet voldoende concreet
zijn en nog onderhevig aan veranderingen. Gasunie geeft aan: ‘Als gevolg van het afnemende aardgastransport is het mogelijk dat stapsgewijs transportleidingen beschikbaar komen voor waterstoftransport.’
(Gasunie, 2022).

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 10

Tabel 2-1 - Status projecten tot 2030
Type

Naam

Type investering

Fase (in concept IP
2022)

Concrete status

220kV-station

Delfzijl

Nieuw station

Basisontwerp

Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

220kV-station

Louwsmeer

Uitbreiding station

Studie

220kV-station

Wijster

Nieuw station

Basisontwerp

Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

220kV-station

Zwolle Hessenweg

Uitbreiding station

Basisontwerp

Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

220/380kV-station Meeden

Uitbreiding station

Basisontwerp

Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

380kV-station

Almere

Nieuw station

Studie

380kV-station

Sloegebied

Nieuw station

Studie

Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
m.e.r.-procedure gestart

380kV-station

Boxmeer

Uitbreiding station

Basisontwerp

Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

380kV-station

Breukelen-Kortrijk

Uitbreiding station

Basisontwerp

Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

380kV-station

Eemshaven

Nieuwe trafo

Realisatie

Afgerond in 2022

380kV-station

Eemshaven

Nieuw station

Studie

380kV-station

Ens

Uitbreiding station

Studie

380kV-station

Europoort

Studie

380kV-station

Geertruidenberg

Nieuw station (door
klantvraag)
Nieuwe trafo

Basisontwerp

Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

380kV-station

Graetheide

Nieuw station

Basisontwerp

Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

380kV-station

Halsteren

Nieuw station

Basisontwerp

Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

380kV-station

Hengelo Oele

Studie

380kV-station

Lelystad

Uitbreiding station of nieuw
station
Uitbreiding station

380kV-station

Maasbracht

Vernieuwing

Realisatie

Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
Realisatie

380kV-station

Maasvlakte Amaliahaven

Nieuw station (door
klantvraag)

Basisontwerp

Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

Studie

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 11

Type

Naam

Type investering

380kV-station

Moerdijk

Nieuw station

Fase (in concept IP
2022)
Studie

380kV-station

Musselkanaal

Nieuw station

Basisontwerp

380kV-station

Oostzaan

Nieuwe trafo

Studie

380kV-station

Rilland

Nieuwe trafo's

Realisatie

Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
Realisatie

380kV-station

Simonshaven

Basisontwerp

Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

380kV-station

Spaarndam (recent gewijzigd naar A9 Zuid)

Uitbreiding station (door
klantvraag)
Nieuw station

Studie

380kV-station

Tilburg

Nieuw station

Basisontwerp

Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

380kV-station

Veenoord Boerdijk

Nieuw station

Basisontwerp

Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

380kV-station

Verzwaring Kop van Noord-Holland

Nieuw station

Basisontwerp

Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

380kV-station

Vierverlaten

Uitbreiding station

Basisontwerp

Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

380kV-station

Nieuw station

Studie

380kV-station

Weesp (recent gewijzigd naar Amsterdam
Zuid-Oost)
Wijchen

Nieuw station

Studie

380kV-station

Zwolle

Uitbreiding station

Basisontwerp

Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

380kV-verbinding

Borssele-Rilland

Verzwaring

Realisatie

Realisatie

380kV-verbinding

Borssele-Rilland

Nieuwe circuits

380kV-verbinding

Borssele-Terneuzen

Nieuwe verbinding

Studie

380kV-verbinding

Diemen-Lelystad

Verzwaring

Realisatie

380kV-verbinding

Dodewaard-Doetinchem

Verzwaring

Studie

380kV-verbinding

Doetinchem-Hengelo

Verzwaring

Studie

380kV-verbinding

Eemshaven Oudeschip-Eemshaven

Nieuwe verbinding

Studie

Realisatie

Concrete status
Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

Realisatie
Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
Realisatie
Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 12

Type

Naam

Type investering

Concrete status

Nieuwe verbinding

Fase (in concept IP
2022)
Realisatie

380kV-verbinding

Eemshaven Oudeschip - Vierverlaten

380kV-verbinding

Eindhoven-(Tilburg)-Geertruidenberg

Verzwaring

Studie

380kV-verbinding

Eindhoven-Maasbracht

Verzwaring

Realisatie

Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

380kV-verbinding

Eindhoven-Maasbracht

Nieuwe verbinding

Studie

380kV-verbinding

Ens-Lelystad-Diemen

Nieuwe verbinding

Basisontwerp

Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

380kV-verbinding

Ens-Zwolle

Verzwaring

Realisatie

Realisatie

380kV-verbinding

Geertruidenberg-Krimpen

Verzwaring

Realisatie

Realisatie

380kV-verbinding

Hengelo-Zwolle

Verzwaring

Studie

380kV-verbinding

Krimpen a/d IJssel-Geertruidenberg

Nieuwe verbinding

Basisontwerp

Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

380kV-verbinding

Verzwaring

Studie

380kV-verbinding

Krimpen-Breukelen-Diemen-OostzaanBeverwijk
Lelystad-Ens

Verzwaring

Realisatie

380kV-verbinding

Maasbracht-Boxmeer-Dodewaard

Verzwaring

Studie

380kV-verbinding

Maasbracht-Graetheide

Opwaardering

Basisontwerp

380kV-verbinding

Maasbracht-Graetheide

Nieuwe verbinding

Studie

380kV-verbinding

Rilland-Tilburg

Nieuwe verbinding

Basisontwerp

Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

380kVverbinding(en)
380kV-verbinding

Verzwaring Kop van Noord-Holland

Nieuwe verbinding(en)

Basisontwerp

Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

Vierverlaten-Ens

Nieuwe verbinding

Basisontwerp

Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

Realisatie

Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
Realisatie afgerond
Knelpunt geconstateerd, voorbereidingen door
netbeheerder opgestart
Technisch ontwerp en ruimtelijke procedures opgestart

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 13

3 Tijdlijn uitbreidingen na 2030
Op basis van de doorrekening van zeven scenario’s voor 2050 voor deze IEA is een inschatting gemaakt
welke ruimte nodig is voor uitbreidingen van de nationale energie-infrastructuur tussen 2030 en 2050.
Twintig jaar is een lange periode en daarom is het wenselijk om een beeld te krijgen welke ruimte voor
uitbreidingen van energie-infrastructuur naar verwachting als eerste nodig is, in de periode tussen 2030 en
2040, en welke ruimte pas na 2040 nodig is. In dit hoofdstuk wordt een inschatting hiervan gemaakt door
de oorzaken van benodigde uitbreidingen te vergelijken met de tijdlijn van verwachte ontwikkelingen, zoals
de uitrol van windenergie op zee. Er wordt ingegaan op de tijdlijn van de ontwikkelingen van elektriciteit,
waterstof en overige buisleidingen.

3.1 Elektriciteit
De belangrijkste oorzaken voor uitbreidingen van hoogspanningsinfrastructuur tussen 2030 en 2050 zijn
de uitrol van windenergie op zee, het plaatsen van kerncentrales en elektrificatie van de energievraag.
Hieronder wordt de tijdlijn van deze ontwikkelingen en de impact daarvan op de benodigde energieinfrastructuur besproken.

3.1.1

Windenergie op zee
Aanlanding van windenergie op zee is de belangrijkste driver voor uitbreidingen van hoogspanningsinfrastructuur richting 2050. Voor 2031 is het de ambitie om 21 GW windenergie op zee te realiseren.
Richting 2040 moet al 50 GW windenergie op zee gerealiseerd zijn en in 2050 70 GW14. Van de extra
opgave van windenergie op zee richting 2040 zal vermoedelijk een deel van de energie in de vorm van
waterstof aan land gebracht worden, maar het is de verwachting dat een aanzienlijk deel als elektriciteit
aan land komt.
De zeven gebruikte scenario’s voor 2050 hebben verschillende hoeveelheden aanlanding windenergie op
zee. De scenario’s hebben een range van 38-72 GW windenergie op zee in totaal. Hiervan komt 29-52
GW elektrisch aan land, de rest wordt direct omgezet in waterstof en in die vorm aan land gebracht. Dit
betekent dat de ambitie voor windenergie op zee in 2040 al boven een deel van de scenario’s voor 2050
uitkomt15.
Bij de uitrol van windenergie op zee tussen 2030 en 2050, tot 70 GW in 2050, zullen naar verwachting de
volgende stappen van ontwikkelingen doorlopen worden:
•

tussen 2030 en 2040 zal naar verwachting extra windenergie op zee elektrisch aanlanden aan de kust
(Structuurkeuze 2, zie hieronder);

•

de ontwikkelingen tot 2040 en vooral tussen 2040 en 2050 zijn in grote mate afhankelijk van de keuzes
waar de extra windparken op zee voor gebruikt gaan worden en als gevolg daarvan welk deel van de
windenergie als elektriciteit en welk deel als waterstof aan land wordt gebracht;

•

bij extra elektrische aanlanding van windenergie op zee na 2040 kan diepe aanlanding een optie
worden (Structuurkeuze 1, zie hieronder).

In Structuurkeuze 2: Aanlanding windenergie op zee aan de kust is onderzocht hoe 30 GW windenergie
op zee elektrisch kan aanlanden aan de kust. Zoals eerder benoemd zal dit naar verwachting spelen

14
15

Zie Plannen windenergie op zee 2030-2050
Dit komt doordat deze scenario’s opgesteld zijn voordat de ambities voor windenergie op zee vastgesteld werden.

Integrale EffectanalyseIEA Programma EnergiehoofdstructuurIntegrale Effectanalyse
720078 720078| IEA Programma Energiehoofdstructuur |
| 2-6-2023
Pagina 14

tussen 2030 en 2040. Dus de energie-infrastructuur die nodig is voor het faciliteren van 30 GW elektrische
aanlanding aan de kust, is al nodig tussen 2030 en 2040.
Figuur 3-1 toont welke energie-infrastructuur nodig is bij optie 1 van de structuurkeuze (geconcentreerde
aanlanding in Noord- en Zuid-Holland) en bij optie 2 (gespreide aanlanding). In beide gevallen is extra
ruimte nodig op de aanlandingslocaties aan de kust voor convertorstations, uitbreidingen van 380kVstations en mogelijk batterijen en elektrolysers. Hoeveel ruimte per aanlandingslocatie nodig is, verschilt
tussen beide opties. Indien andere locaties gekozen worden voor aanlanding van windenergie op zee, dan
is op die locaties ruimte nodig. Bij geconcentreerde aanlanding (optie 1) zijn ook uitbreidingen nodig bij
380kV-verbindingen in Noord- en Zuid-Holland, bij gespreide aanlanding (optie 2) niet aangezien hier de
verdeling over de aanlandingslocaties beter aansluit bij de beschikbare transportcapaciteit. Een
uitgebreide omschrijving van de benodigde energie-infrastructuur bij beide opties is te vinden in Bijlage VII
Beschrijving robuuste knelpunten en ontwikkelingen 2050.
Een uitgebreide omschrijving van de benodigde ruimte hiervoor en de beoordeling op Milieu & Ruimte is te
vinden in Bijlage XIb Beoordeling Milieu & Ruimte structuurkeuzes en systeemontwikkelingen.
Figuur 3-1 - Overzicht benodigde energie-infrastructuur opties Structuurkeuze 2: Aanlanding windenergie op zee aan de
kust

Na 2040 zal het vermogen aan windparken op zee nog verder toenemen, richting 70 GW. In Structuurkeuze 1: Aanlanding van windenergie op zee aan de kust of diepe aanlanding is onderzocht hoe 52 GW
windenergie op zee elektrisch kan aanlanden. In het scenario achter deze structuurkeuze is er in totaal 72
GW windenergie op zee, 20 GW landt aan in de vorm van waterstof. Figuur 3-2 toont de infrastructuur die
nodig is bij optie 1 van de structuurkeuze (aanlanding aan de kust) en optie 2 (diepe aanlanding). De
additionele energie-infrastructuur die bij deze structuurkeuze nodig is ten opzichte van Structuurkeuze 2:
Aanlanding windenergie op zee aan de kust (Figuur 3-1) zal naar verwachting gerealiseerd worden tussen
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 15

2040 en 2050. Er is dan nog meer ruimte nodig bij de aanlandingslocaties. Daarnaast is, afhankelijk van
de optie, extra ruimte nodig voor nieuwe bovengrondse 380kV-verbindingen in Zuid-Holland, NoordBrabant en Limburg (aanlanding aan de kust, optie 1) of ondergrondse HVDC-kabels vanaf Rotterdam
naar Maasbracht en in Noord-Holland (diepe aanlanding, optie 2). Bij beide opties zijn nieuwe
bovengrondse 380kV-verbindingen nodig in Noord-Holland. Dit kan bij diepe aanlanding (optie 2) mogelijk
voorkomen worden met een efficiëntere verdeling van de aanlanding over de kustlocaties.
Figuur 3-2 - Overzicht benodigde energie-infrastructuur opties Structuurkeuze 1: Aanlanding van windenergie op zee
aan de kust of diepe aanlanding16

3.1.2

Kerncentrales
Recent zijn door het kabinet plannen gepresenteerd voor de bouw van twee nieuwe kerncentrales, bij
voorkeur in Borssele17. Deze worden naar verwachting tussen 2030 en 2040 gerealiseerd. In Structuurkeuze 7: Toepassing van kernenergie is het effect van kerncentrales op de energie-infrastructuur onderzocht. Hiervoor is een scenario met drie nieuwe kerncentrales bij Borssele en twee nieuwe kerncentrales
op de Maasvlakte onderzocht. Bij het plaatsen van kerncentrales in Borssele is ruimte nodig voor uitbreidingen van een bestaand of realisatie van een nieuw 380kV-station, aangezien extra velden nodig zijn
om deze kerncentrales aan te sluiten.
Figuur 3-3 toont de effecten van dit scenario op de 380kV-verbindingen (optie 2, bij optie 1 is er geen toepassing van kernenergie). Bij het scenario met drie kerncentrales in Borssele zijn uitbreidingen van de

16
17

De nieuwe 380kV-verbinding Eindhoven-Maasbracht bij optie 1 is reeds opgenomen in het IP2022 van TenneT
Kernenergie in Nederland
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 16

380kV-verbindingen richting Noord-Brabant nodig. Bij twee kerncentrales zijn deze nieuwe verbindingen
mogelijk niet nodig, al hangt dit af van de ontwikkeling van de elektriciteitsvraag, de aanlanding van
windenergie op zee en wind op land in Zeeland. Meer hierover is te vinden in de gebiedsanalyse voor
Zeeland in Bijlage XIII Gebiedsanalyses 2050.
Figuur 3-3 - Overzicht benodigde energie-infrastructuur opties Structuurkeuze 7: Toepassing kernenergie

3.1.3

Elektrificatie van de energievraag
De elektriciteitsvraag neemt toe richting 2050 doordat de energievraag, die nu voornamelijk ingevuld wordt
met fossiele bronnen, voor een groot deel zal elektrificeren. Voor een efficiënt energiesysteem is het
belangrijk dat de toename van de elektriciteitsvraag hand in hand gaat met de toename van de productie
van elektriciteit met zon, wind (op land en op zee) en mogelijk kernenergie.
Er zijn nog geen concrete doelstellingen voor elektrificatie van de energievraag richting 2040. Maar het is
de verwachting van de elektriciteitsvraag snel zal toenemen tussen 2030 en 2050 omdat elektrificatie een
belangrijke rol speelt bij het halen van de klimaatdoelen (55% reductie van uitstoot broeikasgassen in
2030 en 70% in 2035) en dat de elektriciteitsvraag in 2040 daarmee al een stuk hoger ligt dan in 2030.
Elektrificatie van de energievraag heeft direct invloed op enkele componenten van de nationale energieinfrastructuur (naast de uitrol van de benodigde hernieuwbare elektriciteitsproductie):
•

Regelbare centrales. Deze regelbare centrales moeten elektriciteit leveren op momenten dat er te
weinig productie is van windturbines en zonnepanelen. Door elektrificatie van de vraag neemt het
vermogen dat nodig is aan regelbare centrales in de toekomst zelfs toe, van ongeveer 20 GW nu naar
33 tot 36 GW in 2050. In 2040 zal het vermogen van regelbare centrales al een stuk hoger moeten
Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 17

liggen. Dit betekent dat er richting 2040 al extra regelbare centrales gerealiseerd moeten worden. Dit
extra vermogen kan gerealiseerd worden met extra grootschalige centrales op Barro-locaties of nieuwe
kleinschalige eenheden op andere locaties (meer hierover bij Structuurkeuze 5: Spreiding of clustering
regelbare centrales in Bijlage VIII Beschrijving structuurkeuzes en systeemontwikkelingen 2050).
Daarnaast moet richting 2040 (een deel) van de regelbare centrales zijn omgebouwd naar CO2-vrije
centrales op waterstof of groengas.
•

Aansluitingen op hoogspanningsstations. Als grote industriële bedrijven elektrificeren, kunnen deze
een directe aansluiting op het 380kV-net nodig hebben en zijn hiervoor extra velden noodzakelijk. Dit is
het geval indien bedrijven een aansluiting van meer dan 500 MW nodig hebben. Aangezien er geen
gegevens beschikbaar zijn van individuele bedrijven is het niet mogelijk om in te schatten hoeveel
velden hiervoor nodig zijn. Daarom wordt dit niet meegenomen in de analyses. Het is de verwachting
dat een aantal grote industrieën een aansluiting op het 380kV-net zullen aanvragen. Gezien de noodzakelijke snelheid van de energietransitie zal dat voor 2040 moeten gaan gebeuren.

Elektrificatie van de energievraag van andere sectoren zorgt er verder niet direct voor dat nieuwe hoogspanningsinfrastructuur nodig is (wel extra infrastructuur op regionale schaal). Welke elektriciteitsinfrastructuur verder nodig is voor elektrificatie van de energievraag hangt af van hoe deze extra elektriciteitsvraag ingevuld wordt. De extra elektriciteitsvraag zal met name met extra windenergie op zee en mogelijk
met kerncentrales ingevuld worden. De effecten hiervan zijn al besproken bij paragrafen 3.1.1 en 3.1.2.

3.2 Waterstof
Al richting 2040 is een aanpassing van de aansluitleidingen voor methaan of waterstof nodig bij energiecentrales. Richting 2040 neemt het aandeel hernieuwbare opwek sterk toe. Daarmee groeit ook de vraag
naar regelbare centrales voor momenten dat er geen wind of zon is. Mogelijk draaien deze centrales dan
nog op aardgas en nog niet op waterstof of groengas. In elk geval zal de capaciteit van de aansluitleiding
niet meer passend zijn bij een grotere omvang. Het kan zijn dat de leiding dan vervangen moet worden
door een leiding met een grotere diameter. Deze zou mogelijk ook parallel aan de huidige leiding gelegd
kunnen worden. Op die manier zijn twee leidingen beschikbaar. De overstap naar waterstof hoeft dan niet
op hetzelfde moment te vallen als de ombouw, vervanging of uitbreiding van een centrale en diens
aansluitleiding voor een grotere capaciteit.
Voor 2040 zijn ook al elektrolysers bij aanlandingslocaties nodig. De locaties van grote clusters van
elektrolysers volgen waar grote hoeveelheden elektriciteit beschikbaar komt. Dat is met name bij aanlandingslocaties van windenergie op zee. De realisatie van windenergie op zee is naar verwachting al
snel: voor 2031 is het de ambitie om 21 GW windenergie op zee te realiseren en voor 2040 is de ambitie
50 GW. In de IEA is het effect beoordeeld van elektrolysers in combinatie met windenergie op zee in 2050.
Door de plaatsing van elektrolysers bij aanlanding van windenergie op zee is de hoeveelheid te
transporteren elektriciteit lager. Daarmee is impliciet aangenomen dat de elektrolysers samen met de
aanlanding van windenergie op zee gerealiseerd worden. Wanneer dit niet het geval is, kunnen mogelijk
lokaal knelpunten in de elektriciteitsinfrastructuur ontstaan bovenop de in de IEA genoemde knelpunten.
Of en waar dat het geval zou zijn is afhankelijk van de omvang van de aanlanding op de locatie. Eventuele
extra knelpunten in de elektriciteitsinfrastructuur kunnen voorkomen worden door direct elektrolysers te
plaatsen. De waterstofinfrastructuur moet dan ook direct daarop gerealiseerd worden.

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 18

Tussen 2030 en 2040 is het gereedmaken van één of meerdere huidige zoutcavernes in Zuidwending en
bijbehorende infrastructuur voor opslag van waterstof naar verwachting voldoende. In 2030 is de behoefte
aan waterstofopslag beperkt (tot 0,5 TWh, tussen de 1 en 4 zoutcavernes) (TNO, 2021). Wanneer waterstof grootschalig geproduceerd, geïmporteerd en gebruikt wordt, neemt de vraag naar opslag van waterstof toe. Dit is naar verwachting het geval tussen 2040 en 2050. Wanneer waterstof en methaan (tijdelijk)
naast elkaar gebruikt worden, kan het nodig zijn om parallelle infrastructuur aan te leggen.

3.3 Overige buisleidingen
Voor de grondstofleidingen springt allereerst de Delta Rhine Corridor in het oog. De ambitie is om de
eerste leidingen al voor 2030 aangelegd te hebben. Dit is echter niet meegenomen in de uitgangssituatie
van de IEA-analyse voor 2030 omdat er op het moment van de analyse nog geen investeringsbesluit is
genomen. De invulling van de Delta Rhine Corridor en de inzet van de buisleidingenstrook kan in de
praktijk nog veranderen, bijvoorbeeld door het toevoegen van leidingen. Na 2030 ligt verdere uitbreiding in
het verschiet als ervoor wordt gekozen om internationale transportstromen te faciliteren. In dat geval wordt
de Delta Rhine Corridor na 2030 (maar voor 2040) uitgebreid met een tweede CO2-leiding, een tweede
waterstofleiding en leidingen voor (synthetische) kerosine, methanol en ammoniak.
Bij sterke groei van CCS in de chemieclusters van Zeeland en Antwerpen is er na 2030 mogelijk behoefte
aan een buisleiding voor CO2 richting Rotterdam. Vooralsnog zullen deze transportstromen per schip
plaatsvinden, maar bij verdere opschaling worden buisleidingen mogelijk opportuun. Mocht dit gaan
spelen, dan is de verwachting dat dit ruim voor 2040 vorm begint te krijgen, omdat CCS na 2040 juist weer
afgebouwd wordt ten gunste van duurzame alternatieven.
Bij sterke groei van de basischemie is de capaciteit van enkele transportleidingen voor grondstoffen en
producten tussen 2030 en 2050 niet langer toereikend. Er zal dan een nieuwe leiding aangelegd moeten
worden. Concreet gaat het om vier leidingen tussen Shell Pernis en Shell Moerdijk (na 2040) en een
leiding tussen Vynova Tessenderlo (België) en Vynova Geleen (voor 2030).
Tenslotte is er bij sterke groei van de luchtvaart tussen 2030 en 2050 een uitbreiding nodig van het
Defensie/NAVO-netwerk voor kerosine. Het gaat om een leidingdeel tussen Klaphek (Utrecht) en
Eindhoven. De verwachting is dat dit pas na 2040 gaat spelen en dus enkel bij sterke groei van de
luchtvaart op kerosine.

Integrale Effectanalyse
720078 | IEA Programma Energiehoofdstructuur 2023 | Definitief | 2-6-2023
Pagina 19