Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

36 410 VII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (VII) voor het jaar 2024

36 410 B

Vaststelling van de begrotingsstaat van het
gemeentefonds voor het jaar 2024

36 410 C

Vaststelling van de begrotingsstaat van het
provinciefonds voor het jaar 2024

Nr. 4

BRIEF VAN DE ALGEMENE REKENKAMER
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 september 2023
Met deze brief geven wij u enkele aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2024 (hoofdstuk VII) van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK) (Kamerstuk 36 410 VII). Hiermee kunt u de
Minister van BZK aanspreken op wat hij wil bereiken met de begroting.
Uw budgetrecht en informatiepositie
Een goede begroting legt de basis voor een goede verantwoording. Goed
begroten houdt in dat er genoeg geld, tijd en mensen zijn om te bereiken
wat je vooraf van plan bent. Dat betekent onder meer realistisch ramen
voor de begroting. Ministers moeten binnen de afgesproken uitgavenkaders blijven, maar we constateerden in ons onderzoek naar meerjarenramingen uit 2021 meerdere onrealistische ramingen bij de rechtspraak,
de luchtstrijdkrachten, het beheer en onderhoud van (vaar)wegen en bij
de financiering van het hoger onderwijs. De risico’s hiervan zijn onder
meer een ondoelmatig gebruik van publieke middelen (bij een te hoge
raming) of verslechterde dienstverlening aan burgers en bedrijven (bij een
te lage raming). We zien meer in algemene zin in ons onderzoek regelmatig torenhoge ambities, complexe financiering (zoals met revolverende
fondsen) en weinig realistische doelen. Daarnaast zien we soms ook een
gebrek aan transparantie over het bereiken van deze doelen. Ook bij
evaluaties van beleid die de Rijksoverheid laat uitvoeren, zien we dit
gebrek aan transparantie. Dit kan uiteindelijk het vertrouwen van burgers
in de overheid aantasten.
In deze brief gaan wij in op 3 punten die wij relevant vinden voor de
begrotingsbehandeling, te weten:
1. Onderbouwing fonds Slavernijverleden.
2. Niet besteed geld Woningbouwimpuls.

kst-36410-VII-4
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VII, nr. 4

1

3.

Coördinatie op rijksuitgaven door de Minister van BZK.

Geen duidelijke onderbouwing fonds Slavernijverleden
In de 1e suppletoire begroting BZK 2023 is een nieuw begrotingsartikel
toegevoegd, te weten Artikel 14 Slavernijverleden: fonds en herdenkingscomité. Er is € 200 miljoen beschikbaar voor het fonds waarvan
€ 106 miljoen voor 2024. Het fonds geeft de mogelijkheid om al het geld
door te schuiven naar het volgende jaar, de zogenaamde
100%-eindejaarsmarge. Diverse departementen leveren gezamenlijk een
incidentele bijdrage aan dit fonds van in totaal € 47 miljoen.
Wij vragen uw aandacht voor het volgende: in de begrotingsstukken
ontbreekt een onderbouwing en concrete doelen voor de besteding van
de € 200 miljoen in 2024 en daarna. Tegelijkertijd brengt de fonds
constructie met zich mee dat onbestede middelen, anders dan andere
begrote uitgaven, onbeperkt over de jaargrenzen heen kunnen worden
geschoven. Daarnaast is het onduidelijk hoeveel de afzonderlijke
departementen bijdragen aan het fonds. Dit betekent dat u geen overzicht
heeft hoeveel geld is onttrokken aan de begrotingen van deze
departementen.
Geld uit Gemeentefonds gehaald, maar niet volledig uitgegeven
aan Woningbouwimpuls
In reactie op het oplopende woningtekort heeft het kabinet Rutte IV in
totaal € 1 miljard gereserveerd voor de Woningbouwimpuls (WBI),
waarvan € 550 miljoen voor tranche 4 (2022) en tranche 5 (2023). Dit
instrument van de Minister van BZK is gedekt met een even zo grote
verlaging van het gemeentefonds.
Wij vragen uw aandacht voor het feit dat een aanzienlijk bedrag van de uit
het gemeentefonds onttrokken € 1 miljard niet aan de WBI is uitgegeven,
maar aan andere (woon)doelen zoals de Startbouwimpuls (Najaarsnota
2022). In ons verantwoordingsonderzoek 2022 constateerden we dat bijna
twee derde van het bedrag voor de 4e tranche (€ 192,3 miljoen) niet is
uitgegeven. Voor de 5etranche is dit meer dan de helft1. In ons rapport
Aanpak Woningtekort (2022) hebben we op basis van onderzoek naar de
eerste 3 tranches van de WBI geconcludeerd dat het onvoldoende
aannemelijk is gemaakt dat de WBI leidt tot een doeltreffende en
doelmatige inzet van publiek geld.
Coördinatie van Minister BZK op rijksuitgaven schiet nog te kort
De Minister van BZK heeft een coördinerende en kaderstellende rol op
verschillende rijksbrede onderwerpen zoals inkoop, digitalisering en
geldstromen naar Caribisch Nederland. Terugkerend onderwerp uit ons
onderzoek is dat de Minister deze rijksbrede rollen beperkt invult.
Inkoop
In de Staat van de Rijksverantwoording 2022 constateerden we dat een
aanzienlijk deel van de onrechtmatigheden is toe te schrijven aan
tekortkomingen op het gebied van inkoop. Het gaat om grote opdrachten
met aanzienlijke investeringen, verspreid over en binnen de departementen. Onderliggende oorzaken zijn vaak dat inkoopprocedures niet
worden gevolgd en dat financiële administraties te weinig aandacht
1

Kamerbrief Uitkomsten vijfde tranche Woningbouwimpuls, 23 juni 2023, Kamerstuk 32 847,
nr. 1050.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VII, nr. 4

2

krijgen (Staat van de Rijksverantwoording 2022). Wij benadrukken daarom
het belang dat de Minister zijn coördinerende rol goed uitvoert en toeziet
op naleving van de rijksbrede inkoopkaders.
Digitalisering
De Minister van BZK is verantwoordelijk voor de coördinatie van en
toezicht op rijksbrede taken op het gebied van digitalisering. In ons
Verantwoordingsonderzoek 2022 constateerden wij ten aanzien van
IT-beheer dat de Minister zijn kaderstellende rol in toenemende mate
invult, maar in de toezichthoudende rol nog tekortschiet. Ook op het vlak
van algoritmes heeft BZK een aantal acties in gang gezet om een meer
verantwoorde inzet van algoritmes te bewerkstelligen. De naleving
hiervan laat echter nog te wensen over. Zo blijft de vulling van het
algoritmeregister beneden de gestelde verwachtingen en is de deadline
voor het volledig vullen van het algoritmeregister inmiddels opgeschoven
naar eind 2025.
Geldstromen Caribisch Nederland
De coördinerende verantwoordelijkheid van de Minister op het gebied van
rijksuitgaven aan Caribisch Nederland van de Minister van BZK bestaat uit
het toezien op het effectief en doelmatig besteden van middelen op Saba,
Sint Eustatius en Bonaire (de BES-eilanden). De Minister biedt in de
begroting Koninkrijksrelaties (IV) in bijlage 6 weliswaar een totaal
overzicht van deze rijksuitgaven, maar het ontbreekt aan specificatie van
het type beleidsinstrument en aan overzicht van het aantal Bijzondere
Uitkeringen (BU).
Dit vinden wij zorgelijk, omdat uit onze onderzoeken blijkt dat er door
afzonderlijke departementen steeds meer geld wordt overgemaakt aan de
eilanden dat is vormgegeven als BU, terwijl dit geld slechts in beperkte
mate wordt uitgegeven, onder andere door personeelstekorten (Verantwoordingsonderzoek 2022). Daarnaast zijn deze geldstromen beperkt op
elkaar afgestemd (Bijzondere Uitkeringen aan Caribisch Nederland, 2021).
Voorgenoemde zaken bemoeilijken de effectieve en doelmatige inzet van
dit geld. Het adequaat uitvoeren van de coördinerende rol door de
Minister zou dit kunnen tegengaan.
Voortgangsmeter
In veel van onze onderzoeken doen we aanbevelingen aan de verantwoordelijke bewindspersoon. Bijvoorbeeld over hoe beleid doeltreffender of
doelmatiger kan worden uitgevoerd. De Algemene Rekenkamer monitort
of deze aanbevelingen worden opgevolgd. Gelijktijdig met deze brief
publiceren we hierover (www.rekenkamer.nl/voortgangsmeter). In de
periode 2017–2022 zijn 68 aanbevelingen gedaan op het terrein van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Hiervan heeft 71% tot een actie
geleid. Dat is gelijk aan het gemiddelde van 71% voor het Rijk als geheel.
Bij 53% aanbevelingen zijn na publicatie toezeggingen gedaan door de
bewindspersoon. Dat is hoger dan het rijksbrede gemiddelde van 52%.
Resultaten van het beleid
Aanvullend willen wij u nog wijzen op de factsheet Brede Welvaart van
het CBS, die dit jaar voor het eerst bij elke begroting wordt gepubliceerd.
De factsheet bevat een selectie van de indicatoren uit de Monitor Brede
Welvaart & Sustainable Development Goals 2023, passend bij de
beleidsterreinen van de betreffende begroting. De indicatoren in de
factsheet worden meerjarig op consistente wijze gemeten door het CBS.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VII, nr. 4

3

Onder meer bij onwenselijke trends of een slechte positie van Nederland
kan de vraag interessant zijn of en hoe de Minister met het beleid hier
invloed op denkt te kunnen uitoefenen en welke rol de begrotingsuitgaven
hierbij spelen. Wij bevelen u aan om de factsheet vanuit die optiek bij het
begrotingsdebat te betrekken.
We sluiten deze brief af met een vermelding van het Verantwoordingsonderzoek 2023 van de Algemene Rekenkamer waarin onderwerpen uit deze
brief, zoals IT-beheer en algoritmes, ook weer een plek zullen krijgen. De
publicatie is op 15 mei 2024.
Wij vertrouwen erop dat deze begrotingsbrief behulpzaam is bij de
begrotingsbehandeling in uw Kamer.
De president van de Algemene Rekenkamer,
drs. P.J. (Pieter) Duisenberg
De secretaris,
drs. C. (Cornelis) van der Werf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VII, nr. 4

4