KANSSPELEN OP AFSTAND
LEGALISERING VAN ONLINE KANSSPELEN IN EUROPA:
ONTWIKKELINGEN IN KANSSPELDEELNAME EN -VERSLAVING

DICK DE BRUIN
MAAIKE LABREE

Kansspelen op afstand.
Legalisering van online kansspelen in Europa: ontwikkelingen in kansspeldeelname en -verslaving

Colofon
de Bruin, D.E., M.J. Labree (2014). Kansspelen op afstand. Legalisering van online kansspelen in Europa:
ontwikkelingen in kansspeldeelname en –verslaving. Utrecht: CVO – Research & Consultancy.
In opdracht van het WODC van het ministerie van Veiligheid en Justitie

© 2014, Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC)
Auteursrechten voorbehouden. Niets uit dit rapport mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt
door middel van druk, fotokopie, microfilm, digitale verwerking of anderszins, zonder voorafgaande
schriftelijke toestemming van het WODC.

Begeleidingscommissie:
de heer dr. M.W.J. Koeter – Academisch Medisch Centrum (AMC) – UvA, Divisie Psychiatrie (voorzitter)
de heer mr. drs. J.M.C. Annard – Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
de heer dr. R. Halbersma – Kansspelautoriteit
de heer drs. O.L. Hendriks – Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC)
mevrouw mr. D.A.N. Dekkers – Ministerie van Veiligheid en Justitie, directie Sanctie- en Preventiebeleid
mevrouw E.S. Miltenburg MSc - Ministerie van Veiligheid en Justitie, directie Sanctie- en Preventiebeleid
De leden die niet werkzaam zijn voor het Ministerie van Veiligheid en Justitie of het WODC nemen op basis van persoonlijke
deskundigheid deel aan de begeleidingscommissie en niet ter vertegenwoordiging van een organisatie.

Met medewerking van: E. Jaspers
Eindredactie: mw. dr. H.A. Bakker – Spark Company

CVO – Research & Consultancy
Montalbaendreef 2
3562 LC Utrecht
www.drugresearch.nl

4

VOORWOORD

Ten tijde van het onderhavige onderzoek is de wetgeving ‘Kansspelen op afstand’ in voorbereiding. Deze wet
moet het aanbieders van kansspelen op afstand (vaak online kansspelen) mogelijk maken om met een
vergunning legaal in Nederland te opereren. Om voor een vergunning in aanmerking te komen moeten
aanbieders van online kansspelen maatregelen treffen om criminaliteit (zoals witwassen, fraude en oplichting)
te bestrijden en consumenten beschermen tegen de risico’s van kansspelverslaving. Dit onderzoek heeft
betrekking op het laatste aspect: de verslavingsrisico’s die mogelijk gepaard gaan met de voorgenomen
legalisering van kansspelen op afstand. De doelstelling van het onderzoek is het verkrijgen van inzicht in de
mate waarin in andere landen de legalisering van online kansspelen is samengegaan met veranderingen in de
prevalentie van kansspelverslaving. Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het WODC van het Ministerie
van Veiligheid en Justitie.
Aan dit onderzoek hebben veel mensen hun medewerking verleend. Zonder hun deskundigheid en inzet was
dit onderzoek niet mogelijk geweest.
Vanaf deze plaats willen we onze sleutelinformanten en experts heel hartelijk bedanken voor hun
medewerking aan het onderzoek: Pieter Remmers (Assissa Consultancy), Jeroen Wisselink (SIVZ), Jonny Engebø
(Lotteri- og stiftelsestilsynet & Gaming Regulators European Forum), Francesco Rodano (Agenzia delle Dogane e
dei Monopoli), Giovanni Carboni (European Gambling Lawyers & Advisors), Malcolm Bruce (Gambling Integrity
Services), Martin Ipsen (Spillemyndigheden) en Michael Jørsel (Centre for Ludomani). Zonder hen zouden we
nooit zoveel informatie over de ontwikkelingen in het online kansspelaanbod, de wet- en regelgeving,
preventie en hulpverlening en schattingen van het aantal kansspelverslaafden hebben kunnen vinden.
In het bijzonder willen hier ook de leden van de begeleidingscommissie hartelijk bedanken voor hun adviezen,
hun hulp bij het vinden en benaderen van relevante contactpersonen, het ontsluiten van relevante informatie,
het kritisch lezen en becommentariëren van het conceptrapport en bovenal de zeer prettige samenwerking.

5

INHOUD
Afkortingen ............................................................................................................................................................. 9
Samenvatting ........................................................................................................................................................ 10
Summary ............................................................................................................................................................... 14
1

Inleiding ......................................................................................................................................................... 18
1.1
1.1.1

Doelstelling ...................................................................................................................................... 18

1.1.2

Onderzoeksvragen .......................................................................................................................... 19

1.2
2

Landenvergelijkend onderzoek ........................................................................................................... 20

Methodische verantwoording ....................................................................................................................... 21
2.1

Inventarisatiefase ................................................................................................................................ 21

2.1.1

Dataverzameling inventarisatiefase ................................................................................................ 21

2.1.2

Wet- en regelgeving ........................................................................................................................ 21

2.1.3

Prevalentie van kansspelverslaving en kansspeldeelname ............................................................. 23

2.2
2.2.1

Bruto spelopbrengst ............................................................................................................................ 23
Aantal hulpzoekers .......................................................................................................................... 24

2.3

Selectie Verdiepingslanden ................................................................................................................. 25

2.4

Verdiepingsstudie in vier landen ......................................................................................................... 25

2.4.1

Prevalentie van kansspelverslaving ................................................................................................. 25

2.4.2

Preventiebeleid kansspelverslaving ................................................................................................ 26

2.4.3

Hulpverlening .................................................................................................................................. 26

2.5
3

Probleemstelling .................................................................................................................................. 18

Duiding van de resultaten.................................................................................................................... 27

Online kansspelen in Europa: inventarisatie ................................................................................................. 29
3.1

Kansspelen op afstand: voorgenomen Nederlandse beleid ................................................................ 29

3.1.1

Het wetsvoorstel ............................................................................................................................. 29

3.1.2

De Kansspelautoriteit ...................................................................................................................... 30

3.1.3

Beoogde vergunningsvoorwaarden omtrent preventie van kansspelverslaving ............................ 30

3.2

Europese regelgeving omtrent kansspelen op afstand ....................................................................... 32

3.3

Kansspelen op afstand in Europa ........................................................................................................ 33
6

3.3.1
3.4

4

5

Tijdstip van legalisering ................................................................................................................... 34
Gokcultuur ........................................................................................................................................... 35

3.4.1

Aanbod van kansspelen ................................................................................................................... 35

3.4.2

Deelname aan kansspelen ............................................................................................................... 36

3.4.3

Bruto spelopbrengst ........................................................................................................................ 36

Selectie van landen voor de verdiepingsstudie ............................................................................................. 39
4.1

Legalisering kansspelen op afstand ..................................................................................................... 39

4.2

Duur sinds legalisering ......................................................................................................................... 39

4.3

Vergelijkbaarheid van wet- en regelgeving ......................................................................................... 40

4.4

Vergelijkbaarheid gokcultuur: deelname aan kansspelen ................................................................... 40

4.5

Vergelijkbaarheid gokcultuur: GGR (Gross Gaming Revenue) ............................................................. 41

4.6

Vergelijkbaarheid gokcultuur: populariteit loterijen ........................................................................... 41

4.7

Beschikbaarheid prevalentiecijfers kansspelverslaving ....................................................................... 42

4.8

Selectie verdiepingslanden .................................................................................................................. 42

Karakterisering van verdiepingslanden ......................................................................................................... 44
5.1

Italië ..................................................................................................................................................... 44

5.1.1

Kansspelbeleid & preventiebeleid ................................................................................................... 44

5.1.2

Prevalentieonderzoek ..................................................................................................................... 50

5.1.3

Deelname aan (online) kansspelen ................................................................................................. 51

5.1.4

Omzet en bruto spelopbrengst ....................................................................................................... 52

5.1.5

Hulpverlening .................................................................................................................................. 54

5.2

Noorwegen .......................................................................................................................................... 55

5.2.1

Kansspelbeleid & preventiebeleid ................................................................................................... 55

5.2.2

Prevalentieonderzoek ..................................................................................................................... 60

5.2.3

Deelname aan (online) kansspelen ................................................................................................. 61

5.2.4

Omzet en bruto spelopbrengst ....................................................................................................... 61

5.2.5

Hulpverlening .................................................................................................................................. 63

5.3
5.3.1

Verenigd Koninkrijk ............................................................................................................................. 66
Kansspelbeleid & preventiebeleid ................................................................................................... 66

7

5.3.2

Prevalentieonderzoek ..................................................................................................................... 71

5.3.3

Deelname aan (online) kansspelen ................................................................................................. 72

5.3.4

Omzet en bruto spelopbrengst ....................................................................................................... 73

5.3.5

Hulpverlening .................................................................................................................................. 73

5.4

Denemarken ........................................................................................................................................ 75

5.4.1

Kansspelbeleid & preventiebeleid ................................................................................................... 75

5.4.2

Prevalentieonderzoek ..................................................................................................................... 80

5.4.3

Deelname aan (online) kansspelen ................................................................................................. 81

5.4.4

Omzet en bruto spelopbrengst ....................................................................................................... 81

5.4.5

Hulpverlening .................................................................................................................................. 83

Conclusies ............................................................................................................................................................. 84
Referenties ............................................................................................................................................................ 90
Wet- en regelgeving .......................................................................................................................................... 90
Jurisprudentie ................................................................................................................................................... 91
Boeken en artikelen .......................................................................................................................................... 92
Bevolkingsonderzoeken .................................................................................................................................... 94
Websites............................................................................................................................................................ 96
Bijlagen ................................................................................................................................................................ 100
Bijlage 1: Overzicht van aanbod van legale online kansspelen ....................................................................... 100
Bijlage 2: Criteria voor de selectie van landen voor de verdiepingsstudie ..................................................... 101
Bijlage 3: Overzichtstabel ten behoeve van de selectie van landen voor de verdiepingsstudie ..................... 102
Bijlage 4: Gross Gaming Revenues (in Euro Mill) ............................................................................................ 103
Bijlage 4a: GGR als percentage van BBP (GDP) ............................................................................................... 105
Bijlage 5: Standardized prevalence rates by country ...................................................................................... 106
Bijlage 6: Kerncijfers bevolkingsonderzoek ..................................................................................................... 107
Bijlage 7: Standaardisatie prevalentiecijfers ................................................................................................... 120
Bijlage 8: Regulering online kansspelen in Europa .......................................................................................... 122
Bijlage 9: Preventiebeleid in de verdiepingslanden ........................................................................................ 131

8

AFKORTINGEN
AAMS

Amministrazione Autonoma dei Monopoli di Stato

ADM

Agenzia delle Dogane e dei Monopoli

AWP

Amusement With Prizes

BBP

bruto binnenlands product

BGPS

British Gambling Prevalence Survey

CIRMPA

Centro Interuniversitario per la Ricerca sulla Genesi e lo Sviluppo delle Motivazioni
Prosociali e Antisociali

CPGI

Canadian Problem Gambling Index

EGM

electronic gaming machine

FOTB

fixed odds betting terminals

GA

Gamblers Anonymous

GDP

gross domestic product

GGR

gross gaming revenue

GGY

gross gaming yield

GREF

Gaming Regulators European Forum

IPSAD

Italian Population Survey on Alcohol and Drugs

IVT

interactive video terminal

LCCP

License Conditions and Codes of Practice

PGSI

Problem Gambling Severity Index

ROFUS

Register Over Frivilligt Udelukkede Spillere

SES

Sociaal Economische Status

SFI

Socialforskningsinstituttet

SINTEF

Stiftelsen for Industriell og Teknisk Forskning

SIRUS

Statens Institutt for Rusmiddelforskning

SOGS

South Oaks Gambling Screen

VLT

Video Lottery Terminal

VWEU

Verdrag betreffende de Werking van de Europese Unie

WoK

Wet op de Kansspelen

9

SAMENVATTING
CVO heeft in opdracht van het Ministerie van Justitie en Veiligheid (WODC) een onderzoek uitgevoerd naar de
legalisering van online kansspelen in Europa. Het onderzoek is enerzijds een inventariserend onderzoek naar de
mate waarin Europese landen tot legalisering zijn overgegaan en in hoeverre deze landen vergelijkbaar zijn met
Nederland wat betreft wet- en regelgeving, preventiebeleid en kansspelcultuur. Anderzijds is in het onderzoek
bezien hoe - in de meest vergelijkbare landen - vorm en uitvoering wordt gegeven aan beleid dat is gericht om
kansspelverslaving te voorkomen of te overwinnen en welke ontwikkelingen zich hebben voorgedaan in het
aantal kansspelverslaafden sinds de legalisering van online kansspelen.
Kansspelen op afstand in Europa
Het landenvergelijkend onderzoek is uitgevoerd op basis van een literatuur- en bronnenonderzoek. Hierbij is
een inventarisatie gemaakt van de wet- en regelgeving omtrent kansspelen op afstand in 29 Europese landen.
In deze landen is tevens de gokcultuur op een aantal punten in kaart gebracht, waarbij is gepoogd een indruk te
krijgen in de landen van (i) het kansspelaanbod, (ii) het deel van de bevolking dat daaraan deelneemt en (iii) de
omzetten van de kansspelindustrie. Van de 29 onderzochte Europese landen is in 23 landen tot legalisering van
kansspelen op afstand overgegaan. Een conclusie die kan worden getrokken uit de resultaten van de
inventarisatie, is dat op het gebied van wet- en regelgeving de landen op grote lijnen veel overeenkomsten
vertonen. Op details van uitvoering van het kansspelbeleid is meer diversiteit zichtbaar. Dit toont zich onder
andere in de typen kansspelen die al dan niet worden toegestaan in de landen en in de houding die wordt
ingenomen ten opzichte van nieuwe kansspelaanbieders, waaronder ook buitenlandse kansspelaanbieders.
Wat betreft gokcultuur zijn binnen Europa aanzienlijke verschillen waarneembaar in de deelname aan, het
aanbod van en de bestedingen aan (online) kansspelen.
Verdiepingsstudie
Op basis van een multi-criteria analyse is vervolgens een selectie gemaakt van vier landen die wat betreft weten regelgeving en gokcultuur het meest vergelijkbaar zijn met Nederland en het voorgenomen Nederlandse
beleid omtrent kansspelen op afstand. Omdat data omtrent de prevalentie van kansspelverslaving vaak niet
beschikbaar, schaars of gefragmenteerd zijn, is de beschikbaarheid van deze en andere informatie ook als
criterium meegenomen in de selectie van de verdiepingslanden. Op grond van uitkomsten van de multi-criteria
analyse is besloten een verdiepingsstudie uit te voeren in Italië, Noorwegen, het Verenigd Koninkrijk en
Denemarken. In deze verdiepingslanden zijn de ontwikkeling in de regulering van online kansspelen en de
deelname en bestedingen aan online kansspelen afgezet tegen ontwikkelingen in de prevalentie van
kansspelverslaving. Omdat prevalentiestudies- en onderzoeken vaak op verschillende manieren zijn uitgevoerd
en opgezet – bijvoorbeeld wat betreft het gebruikte meetinstrument of de manier van afname – is er gebruik
gemaakt van een standaardisatieprocedure die is ontwikkeld door de Canadese onderzoeksgroep van Williams,
Volberg en Stevens.
Beperkingen
Belangrijk om hier te belichten is dat onderhavig onderzoek een aantal beperkingen kent. Zo zijn de
verdiepingslanden niet geheel vergelijkbaar met Nederland en zijn de verzamelde data om uitspraken te
kunnen doen over de prevalentie, deelname en bestedingen aan kansspelen in beperkte mate beschikbaar of
gefragmenteerd. Vaak ook wordt in de verzamelde gegevens geen onderscheid gemaakt tussen legaal en
illegaal aanbod van kansspelen. De ontwikkelingen op het gebied van kansspelen voltrekken zich bovendien in
een werkelijkheid waarin ook andere zaken dan het kansspelbeleid veranderen, die mogelijk van invloed zijn op
de uitkomstmaten van dit onderzoek. Op basis van onderhavig onderzoek is het daarom niet mogelijk – en
evenmin het doel - om uitspraken te doen over een mogelijke causale samenhang tussen legalisatie van online
kansspelen en het aantal kansspelverslaafden. Wat in het rapport wel wordt gedaan is ingaan op de vraag in
hoeverre het waarschijnlijk het is dat legalisering van online kansspelen causaal samenhangt met het aantal
kansspelverslaafden. Ook worden alternatieve verklaringen aangedragen voor de gevonden fluctuaties in de
10

prevalentie van kansspelverslaving. Doordat de bevindingen van het onderzoek met onzekerheden zijn
omgeven hebben de uitspraken die hierover worden gedaan het karakter van een hypothese.
Aandacht voor preventie
Er is in alle vier landen die onderzocht zijn in de verdiepingsfase van dit onderzoek aandacht voor de preventie
van kansspelverslaving. Voor alle verdiepingslanden geldt dat een spelersaccount verplicht is. Noorwegen en
Italië hanteren het instellen van persoonlijke spelerslimieten (bijvoorbeeld op stortingen, frequentie of
speeltijd) als toegangseis voor deelname aan het online kansspelaanbod van vergunningshouders. Ook het
voorgenomen Nederlandse beleid stelt dit verplicht. Denemarken en het Verenigd Koninkrijk kennen weliswaar
de mogelijkheid tot het instellen van persoonlijke spelerslimieten, maar niet de verplichting daartoe.
In alle verdiepingslanden is er op enige wijze aandacht voor de plicht van de vergunninghouder tot het
informeren van spelers over de risico’s van kansspelen en/of over risicovol speelgedrag. Noorwegen kent hierin
de vergunninghouder een actievere rol toe dan de andere verdiepingslanden: door middel van een
monitoringstool wordt een speler gewaarschuwd wanneer sprake is van risicovol speelgedrag. Ook Nederland
wil een vergelijkbaar systeem, maar gaat hierin verder door de vergunninghouder een actieve zorgplicht te
geven, waaronder deze moet interveniëren in risicovol speelgedrag.
De mogelijkheid tot vrijwillige uitsluiting van deelname aan het online kansspelaanbod, zowel tijdelijk als
permanent, is in alle verdiepingslanden aanwezig. Nederland is voornemens om daarnaast de
kansspelautoriteit de bevoegdheid te geven spelers op onvrijwillige basis uit te sluiten. In de landen waar
meerdere kansspelaanbieders worden toegestaan – zo ook onder het voorgenomen Nederlandse beleid –
worden de uitsluitingen over het algemeen bijgehouden in een centraal register, beheerd door de
kansspelautoriteit. Het Verenigd Koninkrijk, dat geen centraal register kent, vormt hierop een uitzondering.
Concluderend kan gesteld worden dat het voorgenomen Nederlandse beleid in een aantal opzichten strikter te
noemen is dan het kansspelbeleid van de verdiepingslanden. Uniek is de actieve zorgplicht voor
vergunninghouders en de mogelijkheid tot onvrijwillige uitsluiting.
Ontwikkelingen in de prevalentie van kansspelverslaving sinds legalisering van kansspelen op afstand
Italië
Er is in Italië sinds 2003 een opvallende toename zichtbaar in de deelname en bestedingen aan land-based
kansspelen. De bruto spelopbrengsten blijken in tien jaar tijd verdrievoudigd te zijn. Voor kansspelen op
afstand is in 2010 een groei te zien van de gross gaming revenue (GGR) ten opzichte van 2009 maar in de jaren
erna lijkt de GGR van de online kansspelmarkt zich te stabiliseren. De bestedingen aan gereguleerde online
kansspelen zijn relatief laag in verhouding tot het land-based aanbod.
Gelet op de stijging in de deelname en de bestedingen aan kansspelen in Italië komt het niet als een verrassing
dat ook de prevalentie van kansspelverslaving is gestegen. Met name in 2012 laat de prevalentie van
kansspelverslaving zoals is vastgesteld op basis van bevolkingsonderzoek een piek zien. De stijging van het
aantal kansspelverslaafden wordt weerspiegeld in een toegenomen aantal mensen dat hulp zoekt bij
kansspelproblematiek.
De vraag is hoe deze toename in de prevalentie van kansspelverslaving in Italië verklaard kan worden. De
ontwikkeling van de prevalentie van kansspelverslaving loopt niet synchroon met de deelname en bestedingen
aan kansspelen op afstand. Het is daarmee onwaarschijnlijk dat de legalisering van online kansspelen in Italië
gerelateerd is aan de prevalentie van kansspelverslaving. Een mogelijke verklaring voor stijging van de
prevalentie van kansspelverslaving is de sterke opkomst van land-based kansspelen, in het bijzonder van de
kansspelautomaten, in de periode daaraan voorafgaand.

11

De verzamelde gegevens laten niet toe om bindende uitspraken te doen over de samenhang tussen het
legaliseren van kansspelen op afstand en de prevalentie van kansspelverslaving in Italië. Gezien het relatief
kleine aandeel van online kansspelen in verhouding tot het land-based aanbod, zou de invloed van de
legalisering van online kansspelen als gering ingeschat kunnen worden.
Noorwegen
Hoewel er slechts gefragmenteerde data beschikbaar zijn omtrent de deelname van de Noren aan online
kansspelen, bestaat het vermoeden dat het aantal mensen dat aan online kansspelen deelneemt in de loop der
jaren is toegenomen. Wanneer gekeken wordt naar de prevalentie van kansspelverslaving in Noorwegen dan
zijn er twee pieken zichtbaar in 2005 en 2010. Vooral de dalingen in de prevalentie van kansspelverslaving
lopen niet synchroon met de toegenomen deelname aan online kansspelen.
Een alternatieve verklaring voor de stijging van de prevalentie in 2005 is mogelijk de groeiende populariteit van
kansspelautomaten in de periode daaraan voorafgaand. De daarop volgende daling kan het gevolg zijn van een
aantal restrictieve beleidsinterventies van de Noorse overheid: in 2007 werd een algeheel verbod op de
traditionele kansspelautomaten van kracht. In de periode na de ban zien we een scherpe daling van de
prevalentie van kansspelverslaving.
In 2010 neemt de prevalentie van kansspelverslaving in Noorwegen wederom (licht) toe om in 2013 weer te
dalen. Onduidelijk is wat de oorzaak of oorzaken van deze ontwikkelingen zijn. Ook hier loopt de daling van het
aantal kansspelverslaafden in 2013 asynchroon met de juist toegenomen deelname aan online kansspelen. Dit
alles in ogenschouw nemende lijkt het niet waarschijnlijk dat de legalisering van kansspelen op afstand in
Noorwegen tot een verandering in het aantal kansspelverslaafden heeft geleid.
Verenigd Koninkrijk
Bestedingen aan online kansspelen in het Verenigd Koninkrijk zijn in de periode 2009-2013 bijna verdubbeld.
Ook de deelname aan online kansspelen zoals vastgesteld in bevolkingsonderzoek laat een stijging zien, hoewel
de laatste meting uit 2012 van deze trend afwijkt. Dit kan mogelijk worden toegeschreven aan een afwijkende
meetmethode. Het zou kunnen zijn dat minder mensen meer geld aan online kansspelen zijn gaan uitgeven,
maar het lijkt waarschijnlijker dat de deelname en bestedingen aan online kansspelen is blijven toenemen, of
niet is gedaald. De prevalentie van kansspelverslaving in het Verenigd Koninkrijk vertoont een piek in 2010. De
toename in de deelname en bestedingen aan online kansspelen lijken deze piek goed te kunnen verklaren. De
daling van het aantal kansspelverslaafden in 2012 loopt echter niet synchroon met de juist toegenomen
bestedingen aan online kansspelen.
Er is in het Verenigd Koninkrijk een afname van de prevalentie van kansspelverslaving zichtbaar, ondanks
groeiende bruto spelopbrengsten van kansspelen op afstand. Met de kanttekening dat mediërende invloeden
niet zijn uit te sluiten lijkt de legalisering van kansspelen op afstand daarmee niet van negatieve invloed te zijn
geweest op de prevalentie van kansspelverslaving.
Denemarken
In Denemarken neemt ongeveer driekwart van de bevolking aan kansspelen deel. Deelnamecijfers voor
kansspelen op afstand zijn aanzienlijk lager maar laten wel een toename zien: van 11% in 2005 naar 19% in
2014. Omzetcijfers van het gereguleerde kansspelaanbod laten een gestage groei van de bestedingen aan
kansspelen zien. Cijfers omtrent de prevalentie van kansspelverslaving laten een ander beeld zien. Uit het
meeste recente bevolkingsonderzoek uit Denemarken blijkt dat het aantal kansspelverslaafden sterk is
toegenomen. Ook vanuit de hulpverlening komen signalen die de stijging van het aantal kansspelverslaafden
onderschrijven. De toename van het aantal hulpzoekers blijkt vooral te worden veroorzaakt door spelers die
(ook) aan online kansspelen deelnemen.

12

De stijging van het aantal kansspelverslaafden in Denemarken loopt synchroon met de toegenomen deelname
aan online kansspelen. Op grond hiervan kan niet worden uitgesloten dat de legalisering en de toegenomen
deelname aan online kansspelen tot meer kansspelverslaving heeft geleid.
Die stijging van het aantal kansspelverslaafden roept, ook in Denemarken, de vraag op of deze is te relateren
aan de legalisatie van kansspelen op afstand. Hoewel het mogelijk is dat de legalisering van invloed is geweest
op het aantal kansspelverslaafden is het op basis van de gegevens uit dit onderzoek niet mogelijk om daar
uitsluitsel over te geven. De Deense Minister van Financiën heeft aangekondigd op korte termijn een
onderzoek te willen laten uitvoeren dat wél in deze kennis voorziet. Het is raadzaam te zijner tijd kennis te
nemen van de bevindingen van dat onderzoek.
Tot slot
In de landen die in het kader van dit onderzoek bekeken zijn, is de deelname aan online kansspelen
toegenomen, dan wel de bruto spelopbrengst van gereguleerde online kansspelen gestegen. Alleen Italië lijkt
een uitzondering te vormen op de trend van een toename van spelers die aan kansspelen op afstand
deelneemt. In alle vier de verdiepingslanden maakt de gereguleerde online kansspelmarkt een relatief klein
deel uit van de totale deelname en bestedingen aan kansspelen. Het is mogelijk dat een online aanbod van
invloed kan zijn op de prevalentie van kansspelverslaving, maar het is waarschijnlijk dat dit mede wordt
veroorzaakt door het land-based aanbod van kansspelen.
Als we de prevalentiecijfers van kansspelverslaving in de verdiepingslanden nog eens in ogenschouw nemen
blijkt er – behalve in Denemarken - geen sprake te zijn van een continue stijgende of dalende trend. De cijfers
kennen bepaalde pieken maar dalen vervolgens ook weer. Vooral de dalingen in de prevalentiecijfers van
kansspelverslaving lopen asynchroon aan de legalisering van online kansspelen en de toegenomen deelname
en bestedingen daaraan.
De fluctuaties in de prevalentiecijfers kunnen in drie van de vier landen mogelijk door andere factoren worden
verklaard. In Italië, Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk lijken de pieken in de prevalentiecijfers vooral
gerelateerd te zijn aan de deelname en bestedingen aan kansspelautomaten (EGM’s en AWP’s) of andere landbased kansspelen, zoals weddenschappen of casinospelen. Beleidsinterventies die de beschikbaarheid van deze
kansspelen aan banden leggen of de introductie van minder verslavingsgevoelige kansspelen mogelijk maken,
lijken hun vruchten af te werpen en tot een daling van het aantal kansspelverslaafden te hebben geleid.
Een meer theoretische verklaring voor fluctuaties in de prevalentie van kansspelverslaving wordt gevormd door
de concepten van exposure en adaption. Een groter aanbod van (nieuwe) kansspelen kan tot meer
kansspelverslaving leiden, maar tegelijkertijd kan dit mede door een actief preventiebeleid op den duur ook
leiden tot een vermindering van kansspelverslaving. Door bewustwording en informatievoorziening passen
mensen zich in de loop van de tijd aan. Men is zich meer bewust van de risico’s, leert met risicovolle kansspelen
om te gaan en zijn er daarmee minder vatbaar en gevoelig voor. Door dit aanpassingsvermogen kunnen
mensen hun speelgedrag beter onder controle houden en kan het tot minder kansspelverslaving leiden. De
stijgingen en dalingen van de prevalentiecijfers in de verdiepingslanden zouden aan de hand van deze twee
processen verklaard kunnen worden.
Met het belangrijke voorbehoud dat met de beschikbare gegevens niet kan worden gecontroleerd voor de
invloed van mediërende variabelen komt uit dit onderzoek niet het beeld naar voren dat er een structureel
positief of negatief verband bestaat tussen legalisatie van online kansspelen en kansspelverslaving. Legalisering
kan wel betekenen dat kansspelverslaving initieel meer zichtbaar wordt. Immers, daar waar spelers voorheen
door het ontbreken van een actief preventiebeleid blootgesteld werden aan alle risico’s, kunnen spelers door
een actief preventiebeleid eerder worden gewezen op de risico’s en op de mogelijkheden van hulpverlening.

13

SUMMARY
CVO was commissioned by the Ministry of Justice and Security (WODC) to conduct a study of the legalization of
online gambling in Europe. The research is both a survey of the extent to which European countries have
moved towards legalization and to what extent these countries are comparable with the Netherlands regarding
legislation and regulation, prevention, and gaming culture. Furthermore, the study considers how - in the most
comparable countries - policies are developed to prevent or overcome gambling addiction and which
developments have occurred in the prevalence of gambling addiction since the legalization of online gambling.
Remote gambling in Europe
The comparative research of the countries was conducted by reviewing literature and research sources. It is an
inventory of the laws and regulations for remote gambling in 29 European countries. In these countries,
gambling culture was also analyzed to gain an impression of (1) the gaming availability, (2) the proportion of
the population that participates and (3) the financial product of the gaming industry. Of the 29 European
countries surveyed, 23 have proceeded to legalize remote gambling. One conclusion that can be drawn from
the results of the survey is that, concerning legislation and regulation, on a greater scale, the countries have
many similarities. However, more diversity is visible in the details of implementation of gaming policy. This is
revealed in the types of gambling which may or may not be legal in the countries and in the attitude that is
taken with respect to new gambling providers, including foreign gambling providers. Regarding gambling
culture within Europe, significant differences are apparent in the participation in, the supply of, and the
spending on (online) gaming.
In-depth study
Based on a multi-criteria analysis, a selection was made of four countries in which relevant legislation and
regulation and gambling culture are most similar to the Netherlands and the proposed Dutch policy on remote
gambling. Because data on the prevalence of gambling addiction is often unavailable, scarce or fragmented, the
availability of these and other information was also taken as a criterion in the selection of four countries for indepth study. Based on results of the multi-criteria analysis, it was decided to carry out an in-depth study of Italy,
Norway, the United Kingdom and Denmark. In these countries, the advancing development of the regulation of
online gambling and the participation and spending on online gambling were compared with trends in the
prevalence of problem gambling. Since prevalence research and studies are often set up and carried out in
differing ways - for example, with regard to the measurement instrument used or the manner of collection - a
standardized procedure developed by the Canadian research team of Williams, Volberg and Stevens was used.
Limitations
It is important to note here that the present study has some limitations. The four countries chosen for
comparison are not fully comparable with the Netherlands, and the data collected in order to draw conclusions
about the prevalence, participation and spending on gambling has limited availability and may be fragmented.
Often, no distinction in the collected data is made between legal and illegal gambling opportunities.
Additionally, the developments in the field of gambling occur in contexts in which factors other than gambling
policy may also change – which may affect the outcomes of this study. On the basis of this research it is
therefore not possible - and not the goal - to make statements about possible causal relationships between
legalization of online gambling and the levels of gambling addiction. What the report can - and does investigate is the question of how probable it is that the legalization of online gambling is causally related to
the prevalence of gambling addiction. Alternative explanations are presented for the fluctuations observed in
the prevalence of problem gambling. Due to the fact that the findings are surrounded with uncertainty,
conclusions that are drawn are of a hypothetical nature.

14

Focus on prevention
All four countries which were investigated in greater detail in the in-depth phase of this study actively focus on
the prevention of problem gambling. In all four countries, a players' gaming account is mandatory. Norway and
Italy require setting personal player limits (for example, on deposits, frequency or time) as an entry
requirement for participation in online gaming offered by licensed providers. The proposed Dutch policy also
makes this mandatory. Denmark and the United Kingdom facilitate the option of personal player limits, but do
not include the obligation to do so.
In all four countries there is some form of attention for the obligation of the licensee to inform players about
the risks of gambling and/or problem gambling. Norway requires the licensee to take on a more active role
than the other three countries: by means of a monitoring tool a player is warned when possible problem
gambling behavior occurs. The Netherlands also have a similar system, but go beyond this by assigning an
active care duty to the licensee, whereby the licensee must intervene in problem gambling situations.
The possibility of voluntary exclusion from participation in all online gaming, both temporarily and permanently,
is present in all four countries. Additionally, the Netherlands plan to authorize the Gaming Authority to exclude
players involuntarily. In countries where multiple gaming and betting providers are permitted - such as the
proposed Dutch policy - exclusions are generally recorded in a central register operated by the gaming
authority. The United Kingdom, which has no central register, is an exception to this.
It may be concluded that the proposed Dutch policy is in some respects more stringent than the gambling
policies of the four comparable countries. Unique herein is the active care duty for licensees and the possibility
of involuntary exclusion.
Trends in the prevalence of problem gambling since legalization of remote gambling
Italy
Since 2003 there has been a marked increase in the participation in- and spending on land-based gambling in
Italy. Gross game proceeds have tripled in ten years. For remote gambling, 2010 shows a growth of the gross
gaming revenue (GGR) compared to 2009, but in the years after that, the GGR of the online gaming market
seems to be stabilizing. Spending on regulated online gambling is relatively low compared to the land-based
sector.
Given the increase in participation and spending on gambling in Italy it comes as no surprise that the
prevalence of problem gambling has increased. In particular in 2012, the prevalence of problem gambling as
determined by population screening reached a peak. The increase in gambling addiction is reflected in an
increased number of people seeking help related to gambling problems.
The question is how this increase in the prevalence of gambling addiction in Italy can be explained. The
development of the prevalence of problem gambling does not synchronize with the participation in and
spending on remote gambling. It is therefore unlikely that the legalization of online gambling in Italy is related
to the prevalence of problem gambling. A possible explanation for the increase in prevalence of problem
gambling is the strong emergence of land-based gambling, especially of gaming machines, in the preceding
period.
The collected data does not permit definite conclusions on the relationship between the legalization of remote
gambling, and the prevalence of gambling addiction in Italy. Given the relatively small share of online gaming
compared to the available land-based opportunities, the influence of the legalization of online gambling should
be estimated as limited.

15

Norway
Although only fragmented data are available about the participation of the Norwegians in online gambling, it is
suspected that the number of people participating in online gambling has increased over the years. When we
look at the prevalence of gambling addiction in Norway there are two evident peaks, seen in 2005 and 2010. In
particular, the declines in the prevalence of gambling addiction do not synchronize with the increased
participation in online gambling.
An alternative explanation for the increase in prevalence in 2005 may be the growing popularity of gaming
machines in the preceding period. The subsequent decline may be due to a number of restrictive policy
interventions by the Norwegian government. In 2007, a total ban on the traditional slot machines was enforced.
In the period after the ban, we see a sharp decline in the prevalence of gambling addiction.
In 2010, the prevalence of gambling addiction in Norway shows a slight increase , which is followed by a
decrease in 2013. It is unclear what the cause or causes of these developments are. In Norway as well does the
decline in gambling addiction in 2013 does not synchronize with the actually increased participation in online
gambling. Taking all this into consideration, it seems unlikely that the legalization of remote gambling in
Norway has led to a change in the number of gambling addicts.
United Kingdom
Spending on online gambling in the UK nearly doubled during the period of 2009-2013. The participation in
online gambling, as determined by population screening, also showed an increase, although the last
measurement in 2012 deviates from this trend. This can possibly be attributed to a different method of
measurement. It could be that fewer people are investing more money in online gambling, but it seems more
likely that the participation in and spending on online gambling has continued to increase, or has not dropped.
The prevalence of gambling addiction in the United Kingdom shows a peak in 2010. The increase in the
participation in and spending on online gambling seem to explain this peak. The decline in the gambling
addiction in 2012, however, does not synchronize with the actually increased spending on online gambling.
The UK has seen a decrease in the prevalence of gambling addiction, despite growing gross game proceeds
from remote gambling. While noting that mediating influences cannot be excluded, the legalization of remote
gambling therefore appears not to have had a negative influence on the prevalence of gambling addiction.
Denmark
In Denmark about three-quarters of the population participate in gambling. Participation figures for remote
gambling are significantly lower, but do show an increase from 11% in 2005 to 19% in 2014. Sales revenue from
the regulated gaming industry shows a steady growth in spending on gambling. Figures on the prevalence of
gambling addiction paint a different picture. The most recent population survey from Denmark shows that
gambling addiction has increased significantly. Healthcare organizations also indicate that gambling addiction is
increasing. The increase in the number of players seeking support appears to be primarily caused by players
who (also) participate in online gambling.
The increase in gambling addiction in Denmark synchronizes with the increased participation in online gambling.
On these grounds, it cannot be ruled out that the legalization and increased participation in online gambling
has led to more gambling addiction.
The increase in gambling addiction raises the question, also in Denmark, of whether this can be related to the
legalization of remote gambling. While it is possible that the legalization has been of influence on the number
of gambling addicts, it is not possible to arrive at this conclusion solely based on the data from this study. The
Danish Minister of Finance has announced the intention to carry out research in the near future, which will
provides this knowledge. It is recommended to await the findings of that investigation.

16

In conclusion
In the countries that have been reviewed in the context of this study, participation in online gambling has
increased, or the gross game proceeds of regulated online gambling have increased. Only Italy seems to be an
exception to the trend of an increase in the number of players participating in remote gambling. In all four
countries included in the detailed review, the regulated online gaming market is a relatively small part of the
total participation and spending on gambling. It is possible that the availability of online gambling may
influence the prevalence of problem gambling, but it is likely that this influence can also be attributed to landbased gambling opportunities.
When we reconsider the prevalence data from the four nations most comparable with the Netherlands we see
that -with the exception of Denmark - there appears to be no evidence of a continuous upward or downward
trend. The figures have certain peaks but then fall again. Especially the declines in the prevalence of gambling
addiction run asynchronously to the legalization of online gambling and the related increased participation and
spending.
Fluctuations in prevalence levels in three of the four countries can possibly be explained by other factors. In
Italy, Norway, and the United Kingdom, peaks in prevalence levels appear to be mainly related to participation
in, and spending on gaming machines (EGMs and AWP) or other land-based gambling, such as betting or casino
games. Policy interventions that reduce the availability of these gaming machines, or facilitate the introduction
of gaming options less sensitive to gambling addiction, seem to have a positive effect and have led to a
decrease in gambling addiction.
A more theoretical explanation for fluctuations in the prevalence of gambling addiction is described by the
concepts of exposure and adaption. Exposure to an expanding range of (new) games of chance can initially lead
to more problem gambling, but, supported by an active prevention policy, may over time also lead to a
reduction of gambling addiction. Through awareness and information, people adapt in the course of time. With
greater risk awareness, participants learn to adapt to games of chance, and are therefore less susceptible and
sensitive. Because of this adaptability, people can exercise better control over their gambling behavior, which
can lead to lower gambling addiction rates. The increases and decreases in prevalence rates in the
four countries studied in depth could be explained on the basis of these two processes.
With the important reservation that the available data cannot be checked for the impact of mediating variables,
this research does not suggest that there is a structural positive or negative relationship between the
legalization of online gambling and gambling addiction rates. Legalization can mean that problem gambling
initially becomes more visible. Where previously an active prevention policy was lacking, participants were fully
exposed to risks. By providing an active prevention policy, players can sooner be informed of the risks involved,
and of the possibilities to receive counseling with regard to problem gambling.

17

1

INLEIDING
1

Nederland heeft uitgewerkte plannen op tafel liggen om over te gaan tot legalisering van online kansspelen .
Aan dit wetsvoorstel ligt een discussie ten grondslag die al decennia lang wordt gevoerd. Het is een discussie
die in wezen terug te voeren valt op een moreel dilemma van bestuurders. Namelijk, enerzijds de wens burgers
toe te leiden naar een legaal kansspelaanbod, en anderzijds bezorgdheid dat dit mogelijk tot kansspelverslaving
zal leiden.
Het Nederlandse standpunt ten aanzien van kansspelen is: kanalisatie van de vraag naar kansspelen onder
strikte voorwaarden. Zoals verwoordt in het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de Kansspelen en de
bijbehorende Memorie van Toelichting dient, om in de ‘kennelijk aanwezige’ behoefte te voorzien, er een
voldoende groot en divers kansspelaanbod te zijn, gecontroleerd en met de garantie op een eerlijk spelverloop.
Dit legale aanbod dient de wind uit de zeilen te nemen van het illegale aanbod dat altijd op de kansspelmarkt
heeft bestaan.
De doelstelling van het onderzoek is samen te vatten in de vraag: heeft in andere Europese landen de
legalisering van online kansspelen geleid tot veranderingen in de prevalentie van kansspelverslaving? Hierin zijn
de contouren van een experiment met een voor- en een nameting zichtbaar. Als we de uitkomsten van deze
experimenten in het buitenland willen extrapoleren naar Nederland dan zal de situatie rondom kansspelen in
die landen vergelijkbaar moeten zijn met de situatie alhier. Als de situatie teveel afwijkt zal geen accurate
voorspelling kunnen worden gedaan over de consequenties van de legalisering van online kansspelen in
Nederland. Hiermee raken we aan een cruciale vraag in dit onderzoek. Zijn er met Nederland vergelijkbare
landen te vinden die online kansspelen hebben gelegaliseerd? Zijn er landen die een evenwicht hebben
gevonden tussen een rendabele exploitatie en bescherming van de zwakkeren in de samenleving? Ofwel, zijn
er landen waar de beginselen van de vrije markt ondergeschikt zijn aan het overheidsbeleid ter voorkoming van
kansspelverslaving?

1.1

P ROBLEEMSTELLING

1.1.1 Doelstelling
Dit onderzoek beoogt inzicht te geven in de verslavingsrisico’s die gepaard gaan met de voorgenomen
legalisering van online kansspelen. De doelstelling van het onderzoek is het verkrijgen van inzicht in de mate
waarin in andere landen de legalisering van online kansspelen heeft geleid tot veranderingen in de prevalentie
van kansspelverslaving.
De doelstelling van het onderzoek valt uiteen in een drieledige probleemstelling:
1.

2.

1

Welke Europese landen waar online kansspelen reeds zijn gereguleerd, zijn wat betreft
kansspelcultuur, kansspelwetgeving en het preventiebeleid ten aanzien van kansspelverslaving
vergelijkbaar met Nederland?
Hoe wordt in deze vergelijkbare landen vorm en uitvoering gegeven aan beleid dat er op gericht is
kansspelverslaving te voorkomen of te overwinnen?

De termen “online kansspelen” en “kansspelen op afstand” zullen in dit rapport als synoniem worden gebruikt.

18

3.

Hoe heeft in deze vergelijkbare landen het aantal kansspelverslaafden zich ontwikkeld sinds de
legalisering van online kansspelen?

1.1.2 Onderzoeksvragen
Het onderzoek kent de volgende onderzoeksvragen:
Hoofdvraag 1: Welke landen hebben online kansspelen reeds gereguleerd en zijn vergelijkbaar met Nederland?
Deelvragen:

a) In welke Europese landen zijn online kansspelen gelegaliseerd?
b) Hoe verhoudt de wet- en regelgeving van die landen zich tot het voorgenomen
Nederlandse vergunningstelsel? Hoe verhoudt de wijze van handhaven zich tot de
voorgenomen Nederlandse wijze van handhaven?
c) Wanneer zijn online kansspelen in die landen gelegaliseerd? In hoeverre is te verwachten
dat de gevolgen van de legalisering in die landen reeds tot volle uiting zijn gekomen?
d) In hoeverre zijn die landen wat betreft gokcultuur vergelijkbaar met Nederland?
e) In hoeverre is in die landen informatie beschikbaar over de prevalentie van
kansspelverslaving?

Hoofdvraag 2: Hoe wordt in vergelijkbare landen uitvoering gegeven aan beleid dat is gericht om
kansspelverslaving te voorkomen of te overwinnen?
Deelvragen:

a) Welke wet- en regelgeving hebben vergelijkbare landen op het gebied van preventie van
online kansspelverslaving?
o Onder welke condities is het toegestaan om kansspelen aan te bieden?
o Aan welke voorwaarden op het gebied van preventie van kansspelverslaving moet
tijdens de exploitatie worden voldaan?
b) Hoe en door wie wordt dit beleid uitgevoerd en gehandhaafd?
c) Wat is bekend over de doelbereiking van dit beleid?
d) Hoe verhoudt het voorgenomen Nederlandse beleid ten aanzien van online
kansspelverslaving zich tot het beleid in vergelijkbare landen?

Hoofdvraag 3: Hoe heeft het aantal kansspelverslaafden zich in de vergelijkingslanden ontwikkeld sinds de
legalisering van online kansspelen?
Deelvragen:

a) Welke trend is in vergelijkbare landen te zien voor en na legalisatie in de totale populatie in
de:
o Proportie recreatieve spelers?
o Proportie risico spelers?
o Proportie probleemspelers?
b) Welke ontwikkelingen hebben zich voor en na legalisatie in vergelijkbare landen
voorgedaan
o op het aantal spelers dat een beroep doet op hulpverlening?
o op het soort hulpverlening waar een beroep op wordt gedaan?
o op de verdeling van risico en probleemspelers dat een beroep doet op
hulpverlening?
o op succes- en recidivecijfers van behandelingen gericht op het beëindigen van
gokverslaving?

19

1.2

L ANDENVERGELIJKEND ON DERZOEK

Willen we van andere landen kunnen leren dan dient de situatie in die landen zoveel mogelijk vergelijkbaar te
zijn met die van Nederland. Het onderzoek betreft een landenvergelijkend onderzoek. De vergelijking richt zich
vooral op veranderingen in het aantal kansspelverslaafden als gevolg van legalisering van online kansspelen in
de afzonderlijke landen zelf. Landen worden niet onderling vergeleken in de zin dat wordt bezien of het ene
land meer kansspelverslaafden heeft dan het andere land.
De vraag is in welke landen - als gevolg van de legalisering van online kansspelen - het aantal
kansspelverslaafden is veranderd en hoe dit kan worden geduid mede gelet op aanwezige verschillen in weten regelgeving, preventiebeleid of gokcultuur.

20

2

METHODISCHE VERANTWOORDING

Omdat hoofdvraag 1 (inventarisatie en selectie) afwijkt van hoofdvragen 2 en 3 (verdieping: preventie,
hulpverlening en prevalentie kansspelverslaving), worden deze hier eerst afzonderlijk uitgewerkt.

2.1

I NVENTARISATIEFASE

Het doel van hoofdvraag 1 is tweeledig. Het doel is enerzijds om een inventarisatie te maken van Europese
landen waar online kansspelen zijn gelegaliseerd en om in die landen de wet- en regelgeving omtrent online
kansspelen in kaart te brengen. Anderzijds is het doel bij hoofdvraag 1 om tot een selectie te komen van
tenminste 4 Europese landen waar online kansspelen zijn gelegaliseerd en die in situationeel opzicht goed
vergelijkbaar zijn met Nederland. Dit worden de landen waarnaar de verdiepingsstudie (hoofdvraag 2 en 3) zal
worden uitgevoerd.
Er zijn drie selectiecriteria voor de verdiepingsstudie: (i) online kansspelen dienen al geruime tijd te zijn
gelegaliseerd (ii) het land dient qua wet- en regelgeving en gokcultuur vergelijkbaar te zijn met Nederland (iii)
er dienen (landelijke) prevalentiecijfers beschikbaar te zijn van het aantal kansspelverslaafden.
In de eerste fase van het onderzoek is Informatie verzameld over:
1.
2.
3.

Wet- en regelgeving aangaande online kansspelen
Prevalentie van kansspeldeelname en kansspelverslaving
Omzet en spelopbrengst van de kansspelindustrie

In totaal zijn 29 landen in de inventarisatie betrokken. Behalve de 27 EU-landen worden ook Noorwegen en
2
Zwitserland meegenomen in de inventarisatie.

2.1.1 Dataverzameling inventarisatiefase
Voor de dataverzameling zijn in dit onderzoek verschillende methoden gehanteerd. De onderzoeksvragen
vereisten het verzamelen van verschillende soorten informatie: (nationale) wet- en regelgeving, cijfers omtrent
de prevalentie van kansspelverslaving en kansspeldeelname, informatie over bruto spelopbrengsten en cijfers
omtrent het aantal hulpzoekers. Hoewel voor de beantwoording van de verschillende onderzoeksvragen vaak
andere bronnen zijn geraadpleegd, kunnen er drie fasen onderscheiden worden:
1.
2.
3.

Literatuur- en documenten onderzoek, hoofdzakelijk door gebruik te maken van
internetzoekmachines;
Uitvoeren van secundaire analyses ter controle van de gevonden data;
Verifiëren van de gevonden data bij sleutelinformanten.

Een beschrijving van de werkwijze tijdens de inventarisatiefase zal in de volgende paragrafen per soort
informatie gedetailleerd beschreven worden.

2.1.2 Wet- en regelgeving
Veel wet- en regelgeving is online beschikbaar. De websites van nationale regulators en informatie vanuit de
gokindustrie bieden goede ingangen. Van kleinere landen is gedegen informatie over wet- en regelgeving niet
altijd beschikbaar.

2

NB: IJsland en Liechtenstein zijn in dit onderzoek buiten beschouwing gelaten in verband met het lage bevolkingsaantal.

21

De primaire bron voor de inventarisatie van het kansspelbeleid in de onderzochte Europese landen is de
relevante nationale wet- en regelgeving. Om deze te vinden is gebruik gemaakt van N-Lex, een databank
opgezet door het Publicatiebureau van de Europese Unie, waarmee nationale wetten door middel van een
vertaaltool gezocht kunnen worden. Een woord als ‘gokken’ wordt vertaald naar de taal van het geselecteerde
land en toont de gebruiker alle wetgeving waar dit in voor komt. Echter, het gebruik van deze databank alleen
is vaak ontoereikend gebleken: hoewel de website al enkele jaren bestaat in de zoekfunctie nog niet optimaal.
Daarbij komt dat specifiek op dit onderwerp de gehanteerde nationale terminologie nog wel eens verschilt:
denk in het Engels alleen al aan gambling/gaming en online/remote. Daarom is er daarnaast gebruik gemaakt
van aanvullende bronnen.
In veel landen is er een (semi-)onafhankelijke toezichthouder op de kansspelsector actief. Via Google is gezocht
naar de websites van de nationale toezichthouders. Op deze websites is in bepaalde gevallen ook informatie te
vinden over de relevante wetgeving. Hiervoor is als zoekterm “gaming regulator [landsnaam]” of “gambling
authority [landsnaam]” gebruikt in het Engels en in de lokale taal. Ook websites van de nationale autoriteiten
zoals ministeries van financiën boden soms bruikbare informatie.
Het Routledge International Handbook of Internet Gambling (2012) van Williams, Wood en Parke en Gaming
Law: Jurisdictional Comparisons (2012) van Harris zijn gebruikt als ondersteuning wanneer er geen (volledige)
informatie beschikbaar was vanuit de websites van de toezichthouders of nationale overheden. Ook het
European Casino Industry Report 2013 was bruikbaar, ook met betrekking tot het achterhalen van de bevoegde
toezichthouder.
Aanvullend is er gebruik gemaakt van Google en Google Scholar, waarbij er werd gezocht op de landsnaam en
Engelse termen zoals “remote gambling” en soortgelijke termen in de lokale taal.
Punten van aandacht
Naarmate de dataverzameling met betrekking tot het kansspelbeleid in Europa vorderde kwamen een aantal
onduidelijkheden aan het licht. Deze zullen hieronder kort worden besproken, met als doel hiermee ook de
beperkingen van het onderzoek te aan te geven.
Ontwikkeling van wetgeving
De ontwikkeling van wetgeving is vaak complex. Dit heeft ten eerste te maken met de bestuursindeling. Voor
sommige landen is er bijvoorbeeld een federale structuur, waarbij deelstaten los van elkaar beleid kunnen
vormen over kansspelen op afstand. Daarnaast is wetgeving niet altijd een lineair proces, en onderhavig aan
politieke veranderingen. Dit is bijvoorbeeld zichtbaar in de Duitse deelstaat Schleswig-Holstein, waar de
legalisatie van kansspelen op afstand op basis van een vergunningensysteem onlangs is teruggedraaid nadat de
deelstaat zich aansloot bij het landelijke kansspelbeleid. Ten derde komt de theoretische situatie niet altijd
overeen met de praktijk: kansspelen op afstand zijn bijvoorbeeld bij wet toegestaan, maar er is nog geen
vergunningverlenende instantie opgericht, waardoor er de facto geen vergunningen worden uitgegeven.
Terminologie en kwalificatie van soorten kansspelen
Er worden zeer veel verschillende soorten kansspelen aangeboden. Dit maakt het lastig om deze in eenduidige
categorieën in te delen. Dit is ook zichtbaar in wetgeving van landen – waar uiteraard ook het taalverschil een
rol speelt. Allereerst bevatten sommige (veelal oudere) nationale wetten geen expliciete bepalingen voor
kansspelen op afstand. Daarnaast hanteren nationale wetgevers onderling soms verschillende termen voor (de
facto) dezelfde spelen (voor kansspelautomaten kunnen verschillende benamingen worden gebruikt: slots of
slot machines, EGM (electronic gaming machine), AWP (amusement with prizes), IVT (interactive video terminal)
en VLT (video lottery terminal). Dit maakt het inventariseren van welke spellen waar zijn gelegaliseerd lastig.
Bronnen
Voor het onderzoek vormt informatie aangeleverd door kansspelautoriteiten of overheidsinstanties een
22

belangrijke bron. Wanneer deze informatie niet beschikbaar of anderszins niet volledig is moet er uitgeweken
worden naar andere bronnen. In onze ervaring is echter veel van de beschikbare informatie afkomstig uit de
industrie: van juridische professionals werkzaam in de kansspelsector, of in bepaalde gevallen direct vanuit
kansspelaanbieders – bijvoorbeeld vanuit de European Casino Association. Dit roept de vraag op of er volledige
objectiviteit verondersteld mag worden.

2.1.3 Prevalentie van kansspelverslaving en kansspeldeelname
De kern van de zoekaanpak is de sneeuwbalmethode, waarbij vanuit de ene bron informatie wordt verkregen
over het bestaan van andere bronnen. Hiervoor is gebruik gemaakt van zowel meer indexerende bronnen, als
van meer algemene informerende bronnen.
De eerste indexerende bron het boek “Problem Gambling in Europe, Challenges, Prevention and Interventions”
van Meyer, Hayer en Griffiths. Hierin worden de auteurs en titels van een aantal onderzoeken uit de
beschikbare landen beschreven. De in dit boek gebruikte literatuur is van grote waarde gebleken voor het
onderzoek. Landen aanwezig in deze bron zijn: België, Denemarken, Estland, Finland, Frankrijk, Duitsland, het
Verenigd Koninkrijk, Hongarije, Italië, Litouwen, Nederland, Noorwegen, Polen, Roemenië, Slowakije, Slovenië,
Spanje, Zweden en Zwitserland.
De tweede indexerende bron is het onderzoek uit 2012 van Williams, Volberg en Stevens: The Population
Prevalence of Problem Gambling: Methodological Influences, Standardized Rates, Jurisdictional Differences, and
Worldwide Trends. In dit onderzoek worden veel prevalentieonderzoeken van Europese landen genoemd, ook
vaak inclusief een link naar het primaire onderzoek zelf.
Hierna is met zoekmachines gezocht naar onderzoek op dit gebied. Hiervoor wordt ten eerste via de
zoekmachine Google gezocht naar “gambling prevalence [landsnaam]” in zowel het Engels als in de lokale taal
(vertaald met behulp van Google Translate). De eerste pagina met resultaten worden geopend en – al dan niet
vertaald – gecontroleerd op hun relevantie. Hierbij is niet enkel gebruik gemaakt van wetenschappelijke
bronnen, maar ook van andere bronnen, zoals nieuwswebsites of blogs die verwijzen naar onderzoeken
omtrent kansspelen op afstand.
Daarna is er via Google en Google Scholar gezocht op de namen van onderzoekers die al gevonden zijn bij de
eerste twee bronnen. Deze naam wordt gecombineerd met de vertaling van het woord “kansspelen” of
“kansspelverslaving” in de lokale taal. Ook hiervan worden de resultaten doorgenomen en gecontroleerd op
relevantie. Om specifiek te zoeken op onderzoeken uit bepaalde jaren wordt gezocht op “kansspelen
prevalentie [landsnaam] [ jaartal]“ in verschillende talen.
Bij alle afzonderlijke bronnen die zijn gevonden is daarnaast in de tekst gezocht naar verwijzingen. De meeste
prevalentieonderzoeken vergelijken de eigen resultaten met eerdere resultaten uit het land, waardoor direct
een overzicht wordt gegeven van eerder onderzoek.
Binnen de gevonden onderzoeken is gezocht naar opmerkingen over kansspelen op afstand. Nadelig hierin is
dat er in de wetenschappelijke wereld geen vaste manieren zijn om online kansspelen te definiëren of te
categoriseren. Informatie is daardoor soms slecht vergelijkbaar. Toch kan deze vaak gebruikt worden als
indicatie voor het aantal spelers dat deelneemt aan online kansspelen.

2.2

B RUTO SPELOPBRENGST

Om een beeld te krijgen van wat de bevolking in een land aan kansspelen uitgeeft, is de bruto spelopbrengst
(gross gaming revenue) als uitgangspunt genomen. De GGR is de bruto kansspelomzet (gross gaming turnover)
minus het uitgekeerde prijzengeld. Om een betere vergelijking te kunnen maken tussen de landen onderling en
23

binnen landen door de tijd heen, is de GGR afgezet tegen het bruto binnenlands product (BBP of gross
domestic product). Het BBP is via een speciale website van de Europese Commissie (http://ec.europa.eu/eurostat) per land en per jaar te achterhalen.
Voor de selectie van de verdiepingslanden is gebruik gemaakt van een studie van het Swiss Institute of
Comparative Law waarin gegevens zijn verzameld over de GGR uit 2003 (Eadington & Thalheimer, 2006).
Omzetcijfers van de branche zijn daarnaast achterhaald via het Gaming Regulators European Forum (GREF).
Contacten verliepen via Jonny Engebø van de Norwegian Gaming Authority. Het GREF verspreidt jaarlijks een
survey onder vertegenwoordigers van de Gaming Regulators in een groot aantal Europese landen. Voor de
Survey 2014 (cijfers uit 2012) hebben twintig landen gegevens aangeleverd via Survey Monkey. Via het GREF
hebben we tevens de beschikking gekregen over gegevens van de Survey 2013 (cijfers uit 2011) en de Survey
2012 (cijfers uit 2010). De gegevens zijn als Excel bestanden aangeleverd. Over voorgaande jaren bleken
gegevens wel beschikbaar maar alleen als PDF. Deze konden vanwege de beperkte beschikbare tijd niet
meegenomen worden in de analyses.
Dergelijke gegevens zouden ook via bedrijven als H2 Gambling Capital geleverd kunnen worden. Vanwege de
hoge kosten die er aan verbonden zijn is hier van afgezien.
De GGR gegevens zijn in eerste instantie bedoeld om een indruk te krijgen van de gokcultuur in een land. Voor
de verdiepingsstudie in vier landen zijn aanvullende gegevens verzameld. De omzetcijfers en de bruto
spelopbrengst dienen om diverse redenen met de nodige terughoudendheid te worden geïnterpreteerd.








Het ontbreken van gegevens over de GGR van bepaalde typen kansspelen beperkt de
vergelijkbaarheid binnen en tussen landen. Met name de GGR van bingo is in relatief veel gevallen
onbekend.
We kunnen niet met zekerheid zeggen of de aangeleverde gegevens correct zijn. Zowel in de Zwitserse
studie als in de GREF survey worden kansspelen in een afgebakend aantal categorieën ingedeeld. De
Zwitserse studie hanteert de vijfdeling: Casino’s, Lotteries, Gaming Machines (outside casino’s),
Betting Services en Bingo Services. In de GREF survey worden grofweg dezelfde categorieën
gehanteerd met dien verstande dat bij de lotterijen expliciet ook ‘number games’ (zoals de Lotto)
worden genoemd. In de GREF data wordt daarnaast onderscheid gemaakt tussen land-based casino’s,
online/remote casino’s en casino games outside casino’s.. Door onduidelijkheden en inconsistenties
over welk type kansspel onder welke categorie valt kunnen de gegevens mogelijk inaccuraat zijn
(kansspelautomaten die in een casino staan opgesteld zijn mogelijk niet altijd meegenomen in de GGR
onder casino’s).
Er zijn een aantal niet-euro landen opgenomen in het onderzoek (Noorwegen, Denemarken en het
Verenigd Koninkrijk). Door schommelingen in de wisselkoersen zijn de GGR gegevens mogelijk niet
goed vergelijkbaar met de eurolanden. Daarom zijn de GGR gegevens van de niet-euro landen bij
voorkeur in de eigen valuta van het land bepaald.
Als laatste kan opgemerkt worden dat een toename van de omzet vanaf legalisering van online gokken
geen verrassing hoeft te zijn. In veel landen zal voor legalisering immers al illegaal gespeeld zijn. Door
legalisering zal deze omzet opeens in de officiële cijfers verschijnen, als de spelers overstappen naar
een legale aanbieder. Voor analyse moet goed naar deze punten worden gekeken.

2.2.1 Aantal hulpzoekers
In de eerste fase van dataverzameling is vooralsnog geen informatie verzameld over het aantal hulpzoekers in
de Europese landen. Hier is op logistieke gronden voor gekozen. Er zijn zoals bij de prevalentieonderzoeken
naar kansspelverslaving geen indexerende bronnen gevonden voor het aantal hulpzoekers in Europa.

24

Hulpzoekers kunnen bij een groot aantal instanties terecht: zelfhulpgroepen (Gamblers Anonymous), officiële
(overheids-)instanties, private gespecialiseerde hulpverleningsinstanties, meer algemene hulpverleners
(psychologen, psychiaters) of telefonische hulplijnen. Om van al deze instanties correcte en vergelijkbare data
te verzamelen zou een grootse opgave zijn. Hierom is gekozen om slechts voor de verdiepingslanden een
schatting van het aantal hulpzoekenden te maken.

2.3

S ELECTIE V ERDIEPINGSLANDEN

Voor de selectie van de verdiepingslanden is een multi-criteria analyse gebruikt. Deze moest er toe leiden dat
het onderzoek zich richt op landen die het meest geschikt zijn voor een landenvergelijkend onderzoek met
Nederland. De gehanteerde criteria zien toe op de vergelijkbaarheid van de landen met Nederland en
daarnaast op de beschikbaarheid van informatie. Door middel van een scoringssysteem is een duidelijk
onderbouwde selectie van verdiepingslanden gemaakt. Het selectieproces wordt in hoofdstuk 4 uitgebreid
beschreven.
2.4

V ERDIEPINGSSTUDIE IN VIER LANDEN

De selectieprocedure leidde tot de keuze voor Italië, Noorwegen, het Verenigd Koninkrijk en Denemarken voor
de verdiepingsstudie. De dataverzameling tijdens de verdiepingsstudie omvatte ook het verifiëren en
standaardiseren van de per land gevonden data.
Het verifiëren van de gevonden data aan de hand van sleutelinformanten is vooral voor de verdiepingsstudie
zeer nuttig gebleken. Per land is contact gezocht met de volgende experts:
Italië:

Francesco Rodano (Agenzia delle Dogane e dei Monopoli) en
Giovanni Carboni (European Gambling Lawyers & Advisors)

Noorwegen:

Jonny Engebø (Lotteri- og stiftelsestilsynet)

Verenigd Koninkrijk:

Malcolm Bruce (Gambling Integrity Services)

Denemarken:

Martin Ipsen (Spillemyndigheden)
Michael Jørsel (Centre for Ludomani)

Een gedetailleerde beschrijving van de werkwijze tijdens de verdiepingsfase volgt hieronder.

2.4.1 Prevalentie van kansspelverslaving
Voor deze verdiepingslanden is opnieuw gezocht naar (recent ) verschenen bevolkingsonderzoeken en zijn de
gevonden prevalentiecijfers van problematisch speelgedrag gestandaardiseerd. Op deze manier zijn
ontwikkelingen in het aantal kansspelverslaafden in kaart gebracht. Daarnaast zijn de drie andere keyindicatoren voor de omvang van kansspelproblematiek nader bekeken. Zo is bezien of zich ontwikkelingen
hebben voorgedaan met betrekking tot de bruto spelopbrengst (GGR), de deelname aan online kansspelen en
het aantal hulpzoekers.
Data-extractie
De gevonden bevolkingsonderzoeken zijn in een schema samengevat (zie Bijlage 6). In dit schema is specifiek
aandacht gegeven aan de belangrijkste uitkomsten en methodologische keuzes van een onderzoek. De lezer
kan hierbij denken aan het aantal probleemspelers, de jaarlijkse deelname, het aantal respondenten, de
respons en de wijze van afname van de meetinstrumenten. Deze informatie is van belang voor het
standaardisatieproces dat in een latere fase plaatsvindt. Ook vergelijkingen met eerder onderzoek zijn
meegenomen in de data-extractie.
25

Standaardisatie
Na de data-extractie zijn de resultaten gestandaardiseerd aan de hand van de vermenigvuldigingsfactoren zoals
door Williams et. al. (2012) zijn ontwikkeld (zie Bijlage 7). Ter controle is ook van de door hen onderzochte
onderzoeken een gestandaardiseerde score gemaakt. Door een vergelijking te maken tussen de door Williams
et. al. gevonden resultaten en de scores waar wij op uit zijn gekomen, was het mogelijk te zien in hoeverre het
systeem correct is toegepast. Hoewel er enige discrepantie is gevonden tussen de resultaten van Williams et. al.
en ons onderzoek, konden deze snel opgelost worden (het betroffen doorgaans afrondingsverschillen). Op de
gevonden fouten is daarna nog een extra controle gedaan bij de onderzoeken die niet door Williams et. al. zijn
gestandaardiseerd. Door deze aanpak kan de lezer er zeker van zijn dat de standaardisatiemethode op
eenduidige wijze tot uitvoer is gebracht.

2.4.2 Preventiebeleid kansspelverslaving
Voor de selectie van verdiepingslanden is aanvullende informatie verzameld over de aard en effectiviteit van
het gevoerde preventiebeleid. Preventiebeleid is hierbij ruim opgevat. Het kan preventie zijn die gericht is op
de speler zelf, het spel of op de omgeving. Het kan universele preventie betreffen (gericht op de hele
bevolking), maar ook selectieve preventie (gericht op spelers) of indicatieve preventie (gericht op risico- en
probleemspelers). Preventie en het stimuleren van verantwoord spelen kan bovendien door verschillende
actoren worden uitgevoerd, door de overheid middels wet- en regelgeving maar ook door
belangenorganisaties en hulpverleningsinstanties.

2.4.3 Hulpverlening
Bij het zoeken naar aanvullende data, van het aantal hulpzoekenden is een meer op de landen afgestemde
aanpak nodig gebleken. Omdat de vier landen een verschillende organisatorische structuur kennen, was het
niet mogelijk om geheel gelijksoortige data over de vier landen te vinden. Daarom is gekozen om dit los te laten
en de dataverzameling te concentreren op gelijkheid van data binnen een land, over de tijd. Hierdoor is er per
verdiepingsland een ander element onderzocht.
Als eerste willen we opmerken dat ondanks een brede aanwezigheid van Gamblers Anonymous (GA)
bijeenkomsten, het niet is gelukt om in contact te treden met vertegenwoordigers van GA in de betreffende
landen of een indruk te krijgen van het aantal deelnemers van deze zelfhulpgroepen en mogelijke
ontwikkelingen hierin als gevolg van de legalisering van online kansspelen. Dit is mogelijk te verklaren door het
anonieme karakter van de GA.
Een tweede opmerking is dat alleen in Denemarken de behandeling van gokverslaving door een klein aantal
gespecialiseerde instituten wordt verricht, in de andere landen is er ook sprake van behandeling maar wordt
deze geleverd door ‘zelfstandig opererende’ psychologen, door verslavingsinstituten die meerdere vormen van
verslaving behandelen, door online hulpprogramma’s of door het nationale zorgsysteem. Dit hoeft voor de
kwaliteit van zorg geen probleem te zijn, omdat ook op deze plekken de noodzakelijke expertise aanwezig kan
zijn. Voor de verzameling van uitputtende en longitudinale data is dit echter wel problematisch gebleken
omdat deze doorgaans niet centraal worden bijgehouden.
De data in Denemarken zijn aangeleverd door het grootste behandelinstituut in dat land, het Center for
Ludomani. Over het Verenigd Koninkrijk en Noorwegen is de hulpvraag gemeten door te kijken naar het aantal
telefoontjes naar nationale – gratis – hulplijnen voor gokverslaving. Deze lijnen bieden hulp, begeleiding en
advies aan gokkers, hun omgeving en ook aan professionals. In de jaarverslagen wordt door deze organisaties
vermeld hoeveel telefoontjes er zijn behandeld en wordt ook informatie over de bellers zelf gegeven.
In Italië bleek het lastiger om een betrouwbare en omvattende bron te vinden van het aantal hulpzoekenden:
mogelijk omdat hulp in Italië sterk regionaal is georganiseerd, waardoor landelijke cijfers niet worden
26

verzameld en beschikbaar zijn. Uiteindelijk is het via sleutelinformaten wel gelukt deze informatie (deels) te
achterhalen.
Bij het gebruik van de informatie omtrent het aantal hulpzoekers is voorzichtigheid geboden. Zo dient goed
gekeken te worden over wat er precies wordt geteld: betreft het spelers zelf of de naasten van spelers, betreft
het aantal unieke personen of het aantal telefoontjes, betreft het hulpzoekers die al eerder hulp zochten of
nieuwe aanmeldingen?
In het onderzoek wordt het aantal hulpzoekers in een land als een proxy gebruikt voor de prevalentie van
kansspelverslaving. Het verband tussen het aantal hulpzoekenden en het aantal gokverslaafden is niet
eenduidig. Een toename van het aantal hulpzoekenden hoeft niet automatisch een toename van het aantal
gokverslaafden te betekenen. Het kan ook betekenen dat probleemspelers de weg naar de hulpverlening beter
weten te vinden, doordat ze beter met de mogelijkheden van hulpverlening bekend zijn, of doordat ze in
toenemende mate worden doorverwezen naar de hulpverlening. Als men het voorgenomen Nederlandse
beleid neemt, zou een hypothetische toename van het aantal hulpzoekende evenzeer verklaard kunnen
worden door de informatieplicht die online-gokaanbieders hebben, als door een toename in het aantal
gokverslaafden. Kansspelaanbieders worden immers verplicht om informatie over hulpverlening aan te bieden,
waardoor de hulpbereidheid van spelers kan toenemen.
Wanneer het aantal hulpzoekers toeneemt maar ook een behandelingstraject succesvol afrond, dan kan dit op
de langere termijn juist tot een daling van het aantal kansspelverslaafden leiden.

2.5

D UIDING VAN DE RESULT ATEN

Om de ontwikkelingen van het aantal kansspelverslaafden sinds de legalisering van online kansspelen in de
verdiepingslanden te duiden is de volgende procedure gevolgd.
Trianguleren van bronnen
Op de eerste plaats is zoals gezegd een indruk verkregen van het aantal kansspelverslaafden in een land aan de
hand van bevolkingsonderzoek. De vraag die daarbij is gesteld is of er ontwikkelingen zijn te signaleren in de
(gestandaardiseerde) prevalentiecijfers. Mogelijke veranderingen in deze cijfers worden vervolgens getoetst
aan de hand van veranderingen in de omzet (GGR), de deelname aan kansspelen en de hulpverleningscijfers.
Ofwel, is een mogelijke toename van het aantal kansspelverslaafden te relateren aan een toename van de
bestedingen aan kansspelen of aan een toename van het aantal hulpzoekers. De bedoeling hiervan is om de
betrouwbaarheid en validiteit te versterken door de uitkomsten te trianguleren en te bezien of ze dezelfde
kant op wijzen.
Is er een samenhang met legalisering van online kansspelen en gaat de legalisering vooraf aan een stijging van
de prevalentie van kansspelverslaving?
Een volgende vraag is of er een samenhang is tussen de legalisering van online kansspelen en de prevalentie
van problematisch speelgedrag. De prevalentiecijfers zijn daarbij gerelateerd aan het proces en de aard van
legalisering van online kansspelen. Meer specifiek:




Aan het tijdstip van legalisering: vaak zijn er meerdere stappen en tijdstippen in het legalisatie- en
implementatieproces;
Aan beleidsveranderingen: wordt dit naar mate de tijd vordert liberaler of restrictiever;
Aan de aard van de legalisering: welke typen kansspelen zijn gelegaliseerd.

Hierbij staat de vraag steeds centraal of de gevonden ontwikkelingen in het aantal gokverslaafden
samenhangen met de legalisering van de online kansspelmarkt en de vraag of de legalisering daaraan vooraf is
gegaan.
27

Zijn er alternatieve verklaring denkbaar voor waargenomen ontwikkelingen in het aantal kansspelverslaafden?
Indien er ontwikkelingen zijn waargenomen in de prevalentiecijfers van kansspelverslaving, zijn we in de
analyses op zoek gegaan naar alternatieve verklaringen. Er zijn tenslotte meerdere factoren denkbaar die van
invloed kunnen zijn op de prevalentie van kansspelverslaving. Zo kan het aantal kansspelverslaafden worden
beïnvloed door het aanbod van kansspelen: een groter aanbod en meer ‘exposure’ leidt tot meer
kansspelverslaving. Maar andersom geldt uiteraard ook: een kleiner aanbod, of bijvoorbeeld het weren van
bepaalde risicovolle kansspelen van de markt leidt tot minder kansspelverslaving. Een ander proces dat van
invloed kan zijn op de prevalentie van kansspelverslaving is het aanpassingsvermogen (adaption) van mensen.
In de loop van de tijd leren mensen zich aan te passen aan (de opkomst van nieuwe) kansspelen. Men is zich
meer bewust van de risico’s) hetgeen tot minder kansspelverslaving kan leiden. Ook een effectief
preventiebeleid (voorlichting en preventieve instrumenten en interventies) kan het adaptieproces versterken
en versnellen en tot minder kansspelverslaving leiden. Evenals een goede en effectieve hulpverlening. Ook heel
andere factoren kunnen van invloed zijn op het aantal gokverslaafden. De vergrijzing zou bijvoorbeeld een rol
kunnen spelen omdat ouderen minder vaak verslaafd zijn. Een laatste factor die we hier willen noemen is de in
eerder onderzoek gevonden samenhang tussen kansspelverslaving en de sociaal economische status (SES),
waarbij een lage SES (of een verslechtering in de SES) tot meer kansspelverslaving kan leiden (de Bruin e.a.,
2008a).
Om vast te kunnen stellen of de legalisering van online kansspelen van invloed is geweest op de prevalentie van
kansspelverslaving in de verdiepingslanden, dienen alternatieve verklaringen voor eventueel gevonden
fluctuaties worden uitgesloten.

28

3

ONLINE KANSSPELEN IN EUROPA: INVENTARISATIE

3.1

K ANSSPELEN OP AFSTAND : VOORGENOMEN N EDERLANDSE BELEID

Om inzicht te krijgen in overeenkomsten en verschillen tussen de wet- en regelgeving van Nederland en de
onderzochte landen, is het allereerst nodig om de uitgangspunten van het voorgenomen Nederlandse beleid
uiteen te zetten. Dit zal gedaan worden aan de hand van het wetvoorstel tot wijziging van de Wet op de
Kansspelen (WoK) en de Memorie van Toelichting.
Op dit moment is het aanbieden van kansspelen in Nederland verboden, behalve wanneer hier een vergunning
voor verkregen is. De huidige WoK voorziet echter niet in een vergunningsmogelijkheid voor het organiseren
van kansspelen op afstand. De Memorie van Toelichting noemt het ontbreken van direct contact een reden
voor het ontstaan van andere en grotere risico’s op fraude en kansspelverslaving: de regering beoogt dan ook
3
een kansspelbeleid met aanvullende maatregelen ter voorkoming van kansspelverslaving. De nieuwe WoK is
bedoeld om een vergunningsstelsel te creëren dat bescherming biedt voor spelers tegen fraude, criminaliteit
4
en verslavingsrisico’s.

3.1.1 Het wetsvoorstel
Onder het wetvoorstel worden kansspelen op afstand gedefinieerd als kansspelen die met elektronische
communicatiemiddelen worden georganiseerd en waaraan wordt deelgenomen “(…) zonder fysiek contact met
degene die die gelegenheid geeft of die voor deelname aan die kansspelen ruimte en middelen ter beschikking
5
stelt”.
Het voorgenomen Nederlandse beleid kan gekarakteriseerd worden als een open stelsel met strenge
vergunningsvoorwaarden. In het wetsvoorstel wordt geen beperking gesteld aan het aantal vergunningen dat
6
kan worden uitgegeven. Wel worden er een strikte eisen gesteld aan vergunninghouders. Bij lagere
regelgeving wordt daarnaast nog vastgesteld welke spellen zullen worden toegestaan – gedacht wordt aan
7
poker, casinospelen, speelautomaten en fixed odds- en exchange betting sportweddenschappen.
8

De geldigheidsduur van een vergunning zal in beginsel vijf jaar zijn. De kosten voor aanvraag van een
9
vergunning worden in de Memorie van Toelichting geraamd op €35.000,- tot €50.000,-. Vergunninghouders
zijn belastingplichtig: ze zullen 20 procent kansspelbelasting gaan betalen, berekend op het bruto spelresultaat
10
of gross gaming revenue (GGR). Daarnaast betalen vergunninghouders een kansspelheffing van 1,5 procent
van het bruto spelresultaat aan de Kansspelautoriteit en een bijdrage van 0,5 procent van het bruto
11
spelresultaat aan een verslavingsfonds.

3

Memorie van Toelichting wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de kansspelen, Kamerstukken II 2013/14, 33996 nr. 3, p. 2.
Kamerstukken II 2013/14, 33996 nr. 3, p. 4 (MvT).
5
Wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de kansspelen, Kamerstukken II 2013/14, 33996 nr. 2, artikel 31(1).
6
Kamerstukken II 2013/14, 33996 nr. 3, p. 11 (MvT).
7
Ibid, p. 15.
8
Ibid, p. 17.
9
Ibid, p. 36.
10
Ibid, p. 35.
11
Kansspelautoriteit, ‘Wetsvoorstel Kansspelen op Afstand’ http://www.kansspelautoriteit.nl/onderwerpen-0/kansspeleninternet/wetsvoorstel/ (14 oktober 2014).
4

29

3.1.2 De Kansspelautoriteit
Sinds 1 april 2012 is de Kansspelautoriteit de toezichthouder op de kansspelmarkt. De kerntaken van de
autoriteit zijn vastgelegd in de Wet op de Kansspelen: het verstrekken van vergunningen, het bevorderen van
het voorkomen en het beperken van kansspelverslaving, het geven van voorlichting en informatie, het toezicht
12
op de naleving van de toepasselijke wet- en regelgeving en de handhaving daarvan.
Onder het wetsvoorstel worden de bevoegdheden van de Kansspelautoriteit verruimd. Zo kan de
Kansspelautoriteit een bindende aanwijzing geven aan partijen die illegale kansspelen op afstand bevorderen
of faciliteren – zoals adverteerders op internet, internetserviceproviders en betaaldienstverleners – om hun
13
14
dienstverlening te staken. Ook kan de autoriteit anoniem deelnemen aan online kansspelen.

3.1.3 Beoogde vergunningsvoorwaarden omtrent preventie van kansspelverslaving
Het beoogde vergunningstelsel zet sterk in op een actief preventiebeleid ter voorkoming van probleemspel en
kansspelverslaving. Hieronder zullen puntsgewijs de kenmerken van de beoogde preventiemaatregelen in het
wetsvoorstel besproken worden. Een van de belangrijkste maatregelen in het wetsvoorstel betreft de actieve
zorgplicht van vergunninghouders. Deze zorgplicht houdt in dat de vergunninghouder de speler voldoende
informeert over de (risico’s van) kansspelen zodat de speler een weloverwogen keuze kan maken om deel te
nemen aan kansspelen en dat hij de nodige voorzieningen moet treffen om de speler zo veel mogelijk inzicht te
geven in het eigen speelgedrag. Daarnaast moet de vergunninghouder het speelgedrag van spelers observeren,
en maatregelen treft om de speler, indien diens speelgedrag daartoe aanleiding geeft, te helpen in matiging
van zijn speelgedrag – waaronder het wijzen op vrijwillige opname in het centraal register van uitsluitingen. Als
sluitstuk moet de kansspelaanbieder spelers aandragen voor onvrijwillige uitsluiting, indien hij vermoedt dat de
speler op onverantwoorde wijze deelneemt aan kansspelen en hij een redelijk vermoeden heeft dat de speler
met zijn speelgedrag zichzelf of zijn naasten schade kan berokkenen, en de speler zich niet vrijwillig wil
uitsluiten.
Informeren van spelers
De vergunningshouder heeft een actieve zorgplicht ten opzichte van deelnemers aan haar kansspelaanbod.
Deelnemers moeten goed geïnformeerd over verantwoord spelgedrag en de risico’s verbonden aan kansspelen
kunnen spelen. Hiertoe moet de kansspelaanbieder spelers de volgende informatie bieden, toegankelijk vanuit
iedere pagina van haar website, eventueel via een link:







Informatie over de risico’s die aan deelname aan kansspelen op afstand verbonden zijn, en de wijze
waarop die risico’s vermeden kunnen worden;
Een zelftest op mogelijke verslavingsproblemen;
Verwijzingen naar Nederlandse hulverleningsinstanties voor verslavingszorg;
Mogelijkheden om spelerslimieten aan te passen;
Mogelijkheden voor de speler om zichzelf tijdelijk uit te sluiten van het kansspelaanbod van de
vergunninghouder of het totale kansspelaanbod;
Een constant zichtbare klok, waar de duur van de deelname wordt aangegeven alsmede het saldo van
15
het spelersprofiel.

12

Wet op de Kansspelen, art 33b.
Kamerstukken II 2013/14, 33996 nr. 2, artikel 34n.
14
Ibid, artikel 34c.
15
Kamerstukken II 2013/14, 33996 nr. 3, p. 18 (MvT).
13

30

Spelersaccount
Vergunninghouders mogen geen kansspelen op afstand aanbieden aan spelers zonder dat er een
spelersaccount is aangemaakt. Een spelersaccount mag pas worden aangemaakt nadat de identiteit van de
speler door de kansspelaanbieder is geverifieerd en deze heeft vastgesteld dat de speler achttien jaar of ouders
is, niet is opgenomen in het centraal register van uitsluitingen en de speler de grenzen van zijn speelgedrag
16
heeft aangegeven in zijn spelersprofiel. Voordat dit is gedaan kan er wel met een tijdelijk spelersaccount
gespeeld worden, maar mag er niets uitgekeerd worden aan de speler.
Grenzen aan speelgedrag
Spelers moeten limieten aan hun spelgedrag aangeven voordat zij deelnemen aan kansspelen op afstand. Er
zullen geen algemene limieten worden gesteld: spelers moeten hun persoonlijke grenzen aangeven. Dit zullen
zij in ieder geval moeten doen voor de frequentie van de deelname, de maximale tegoeden op het
spelersaccount en de maximale stortingen binnen een afgesproken periode. Verlaging van de spelerslimieten
17
kunnen altijd direct worden doorgevoerd. Bij verhogingen moet er een bedenktijd in acht worden genomen.
Zelfuitsluiting en het centraal register van uitsluitingen
Spelers moet de mogelijkheid geboden worden zichzelf op vrijwillige basis tijdelijk uit te sluiten van deelname
aan kansspelen. Onder het wetsvoorstel gaat de Kansspelautoriteit een centraal register beheren, waarin
spelers worden ingeschreven die gedurende ten minste zes maanden niet kunnen deelnemen aan (bepaalde)
kansspelen. Vergunninghouders moeten iedere keer dat een speler inlogt op zijn spelersaccount een check
18
uitvoeren aan de hand van dit centraal register.
Signaleren van onregelmatigheden en interventie in speelgedrag
Vergunninghouders moeten spelers wijzen op risicovol speelgedrag. Bij overschrijding van spelerslimieten
moeten spelers gewaarschuwd worden, bijvoorbeeld door middel van een pop-up. Geldelijke spelerslimieten
kunnen niet worden overschreden. Dit betekent dat wanneer ten aanzien van de tegoeden op het
spelersaccount het limiet is genaderd, eventuele speelwinsten niet meer op het spelersaccount worden
bijgeschreven, maar rechtstreeks op de spelersrekening wordt overgeboekt. Wanneer de speler binnen de
afgesproken periode (bijv. gedurende 30 dagen) zijn stortingslimiet heeft bereikt, kan de speler geen
stortingen op zijn spelersrekening doen. Wanneer vermoedens van onmatige deelname zijn, moet de
aanbieder interveniëren, allereerst middels een persoonlijk gesprek met de speler. Daarbij moet de
vergunninghouder feedback op het speelgedrag van de speler geven, handvatten bieden voor het verkrijgen
van controle op het speelgedrag, en moet zo nodig gewezen worden op beschikbare hulpverlening en de
mogelijkheid tot vrijwillige zelfuitsluiting. In de memorie van toelichting wordt als meest vergaande vorm van
interventie de mogelijkheid van onvrijwillige uitsluiting van kansspelen genoemd: vergunninghouders kunnen
19
de Kansspelautoriteit verzoeken een speler op te nemen in het centraal register.
Verslavingsfonds
Er zal een ‘verslavingsfonds’ opgericht worden. Vergunninghouders dienen hieraan een bijdrage te leveren in
de vorm van 0,5 procent van hun bruto spelresultaat, ten bate van de kosten van anonieme, preventieve
(internet) behandelingen en onderzoek naar de (effectiviteit) van maatregelen en behandelingen die
20
kansspelverslaving moeten tegengaan .

16

Kamerstukken II 2013/14, 33996 nr. 2, artikel 31l(2).
Kamerstukken II 2013/14, 33996 nr. 3, p. 18-19 (MvT).
18
Ibid, p. 8, 28.
19
Ibid, p. 19, 29.
20
Ibid, p. 20.
17

31

3.2

E UROPESE REGELGEV ING OMTRENT KANSSPEL EN OP AFSTAND

Omdat een groot deel van de onderzochte landen lidstaten van de Europese Unie zijn, zal in dit hoofdstuk kort
het Europese wetgevingskader omtrent kansspelen op afstand uiteengezet worden.
Het vrij verkeer van diensten is neergelegd in artikel 56 van het Verdrag betreffende de Werking van de
Europese Unie (VWEU). Onder dit artikel mogen er geen beperkingen opgelegd worden op het vrij verrichten
21
van diensten binnen de Europese Unie ten aanzien van personen in andere lidstaten. Het Verdrag geeft ook
de definitie van een dienst: het gaat om ‘dienstverrichtingen die gewoonlijk tegen vergoeding geschieden’. Het
Europese Hof van Justitie (hierna: het Hof) bevestigde in het Schindler-arrest voor het eerst dat het aanbieden
22
van grensoverschrijdende kansspelen binnen deze definitie valt. Dit betekent dat nationale wetgeving
kansspelaanbieders uit andere lidstaten in principe niet mag belemmeren haar diensten aan ingezetenen aan
te bieden.
Uitzondering hierop zijn echter de situaties beschreven in artikel 51 en 52 van het VWEU. In bepaalde gevallen
kan bijvoorbeeld uit hoofde van de openbare orde, de openbare veiligheid en de volksgezondheid een
23
beperking gerechtvaardigd zijn. Daarnaast kan dit ook het geval zijn in geval van een dwingende reden van
algemeen belang, zo volgt uit de jurisprudentie van het Hof. Wanneer er een beperking wordt ingesteld, dan
moet deze echter voldoen aan de volgende voorwaarden:




Een beperking mag niet discriminatoir worden toegepast;
Een beperking moet geschikt zijn om het nagestreefde doel te waarborgen; en
24
Een beperking mag niet verder gaan dan voor het bereiken van het nagestreefde doel nodig is.

Ook specifiek op het gebied van kansspelen is er door het Hof duiding gegeven aan wat geoorloofde
beperkingen zijn. Zo werd in Liga Portuguesa bepaald dat wanneer een lidstaat ervoor kiest een
monopolieregime in te stellen, waarbij één aanbieder het recht krijgt kansspelen aan te bieden in een lidstaat,
25
dat dit niet direct in strijd is met het vrije verkeer van diensten. In dit arrest werd ook aandacht besteed aan
andere en ernstigere risico’s die kansspelen op afstand met zich mee brengen, wat in een later arrest nogmaals
werd bevestigd: lidstaten kunnen het recht om deze kansspelen aan te beiden beperken om zo consumenten
26
en de openbare orde te beschermen.
Het binnen de Europese Unie geldende beginsel van wederzijdse erkenning is niet van toepassing op
kansspelen op afstand. Wederzijdse erkenning houdt in dat een dienst of product dat rechtmatig in een van de
lidstaten wordt aangeboden, in een andere lidstaat niet verboden mag worden. Het Hof heeft erkend in haar
jurisprudentie dat een lidstaat zich “op het standpunt [mag] stellen dat het enkele feit dat een marktdeelnemer
(…) via internet diensten van deze sector rechtmatig aanbiedt in een andere lidstaat, waar hij is gevestigd en in
beginsel (…) aan controles wordt onderworpen, niet voldoende waarborgt dat de nationale consument wordt
27
beschermd.”
De onderzochte lidstaten van de Europese Unie hebben daarmee relatief veel beleidsvrijheid om de
noodzakelijke maatregelen te treffen om kansspelen op afstand te reguleren. Wel heeft de Europese

21

Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, artikel 56.
HvJ EG 24 maart 1994, C-275/92 (Schindler).
23
Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, artikel 52(1).
24
Adviescommissie Kansspelen via internet, Legalisatie van Kansspelen via internet 2010, p. 26.
25
HvJ EG 14 oktober 2008, C-42/07 (Liga Portuguesa), para 320.
26
HvJ EU 3 juni 2010, C-203/08 (Betfair), para 34.
27
HvJ EU 3 juni 2010, C-203/08 (Betfair), para 33.
22

32

Commissie in juli 2014 een Aanbeveling vastgesteld op het terrein van online kansspelen, waarin zij de
belangrijkste principes meegeeft voor regulering van online kansspelen.

3.3

K ANSSPELEN OP AFSTAND IN E UROPA

Van alle 29 onderzochte landen is de wet- en regelgeving omtrent kansspelen op afstand globaal in kaart
gebracht. Hiervoor is onder andere gekeken naar de uitgangspunten van het beleid. Bijvoorbeeld, is er sprake
van een vergunningenstelsel of een monopolie? Hoeveel en voor welk type kansspelen worden vergunningen
verleend? In hoeverre is er aandacht van preventie en hulpverlening omtrent kansspelverslaving? In deze fase
van het onderzoek is vervolgens gepoogd het kansspelbeleid te karakteriseren als een open of een gesloten
stelsel.
Stapsgewijs en behoedzaam
Historisch gezien komen veel Europese landen uit een situatie waarin het aanvankelijk niet was toegestaan om
te gokken. Je mocht er niet aan deelnemen en het evenmin aanbieden of organiseren. Dit verbod is in de loop
der tijd vaak stapsgewijs losgelaten. In veel landen werden aanvankelijk alleen door de staat georganiseerde
loterijen toegestaan en was de staat tevens de enige vergunninghouder. In de loop van de tijd kwamen daar
andere vormen van kansspelen bij, zoals de mogelijkheid om te wedden op draf- en rensport of op
sportwedstrijden. Het duurde vaak langer voordat ook de kansspelen die als risicovoller worden beschouwd,
zoals casinospelen en kansspelautomaten, werden gelegaliseerd. Veel landen hanteren nu een ‘nee, tenzij’
beleid: het aanbieden van kansspelen is niet toegestaan, tenzij dit onder vergunning gebeurt. In sommige
landen bestaat overigens nog steeds een verbod op risicovolle kansspelen, of is de legalisering van bepaalde
kansspelen zelfs teruggedraaid vanwege een groeiend aantal kansspelverslaafden.
Als het gaat om de introductie van kansspelen op afstand lijkt deze trend van een stapsgewijze legalisering zich
in een aantal landen te hebben herhaald. Als voorbeeld kan Italië aangehaald worden, waar in 2001 totalisator
weddenschappen, in 2009 bingo en in 2011 casinospelen werden gereguleerd. Er zijn ook een aantal landen die
online kansspelen in één keer hebben gelegaliseerd. Voorbeelden hiervan zijn het Verenigd Koninkrijk, Spanje
en Roemenië. En er zijn bovendien landen die weliswaar een eerste stap hebben gezet maar waar (nog) geen
vervolgstappen zijn gezet.
Restricties omtrent vergunningen
De meeste landen hebben beperkingen op het aanbod van kansspelen gesteld. Vaak voorkomende beperkende
maatregelen zijn beperkingen op het soort kansspelen waarvoor een vergunning kan worden verkregen of op
het aantal vergunningen dat maximaal verleend mag worden. Daarnaast heffen de meeste landen belasting op
het aanbieden van kansspelen en brengen zij kosten in rekening voor het in behandeling nemen van een
vergunningsaanvraag.
Restricties omtrent vergunningen
De meeste landen hebben beperkingen op het aanbod van kansspelen gesteld. Vaak voorkomende beperkende
maatregelen zijn beperkingen op het soort kansspelen waarvoor een vergunning kan worden verkregen of
strenge eisen rondom het voorkomen van kansspelverslaving. Ook is in sommige landen nog sprake van een
monopolie op online kansspelen. Daarnaast heffen de meeste landen belasting op het aanbieden van
kansspelen en brengen zij kosten in rekening voor het in behandeling nemen van een vergunningsaanvraag.
De inventarisatie leert dat in 23 van de 29 onderzochte Europese landen tot legalisering van kansspelen op
afstand is overgegaan. Bij vijf landen (Litouwen, Luxemburg, Portugal, Roemenië en Zwitserland) is men (nog)
niet tot legalisering overgegaan. Duitsland, tot slot, vormt een uitzondering. Deelstaat Sleeswijk-Holstein
legaliseerde kansspelen op afstand in 2012, maar sloot zich in 2013 alsnog aan bij het landelijk verdrag
waaronder een verbod geldt op online kansspelen.

33

De vormen die Europese wetgeving op het gebied van online kansspelen heeft aangenomen lopen uiteen van
een volledig verbod tot een open stelsel waarbij alle type kansspelen toegestaan zijn en nieuwe partijen, zowel
nationaal als buitenlands, op de nationale markt worden toegelaten.

3.3.1 Tijdstip van legalisering
Allereerst is van belang om vast te stellen wat in dit onderzoek precies onder legalisering van kansspelen op
afstand wordt verstaan. Er kunnen vaak meerdere fases worden onderscheiden in het proces omtrent
legalisering en regulering van kansspelen op afstand. Significante momenten zijn bijvoorbeeld:
1.
2.
3.

De legalisering van kansspelen op afstand bij wet;
Het toekennen van de eerste vergunning(en) voor het uitbaten van kansspelen op afstand door de
aangewezen vergunningverlenende instantie; en
Het daadwerkelijk beschikbaar zijn van het legaal kansspelaanbod op internet.

Deze stappen in het proces van legalisering en regulering vinden meestal niet in een kort tijdsbestek na elkaar
plaats: soms kunnen er zelfs enkele jaren zitten tussen de inwerkingtreding van een wet en het toekennen van
vergunningen.
Dit onderzoek is gericht op de prevalentie van kansspelverslaving en een eventuele relatie met de legalisering
van kansspelen op afstand. Om een effect te kunnen zien van de legalisering van kansspelen op afstand is het
nodig dat spelers ook daadwerkelijk deelnemen aan dit kansspelaanbod. Daarom is er in dit onderzoek voor
gekozen om als uitgangsdatum het daadwerkelijk beschikbaar zijn van een legaal kansspelaanbod op het
internet te nemen. Wanneer deze informatie niet voorhanden is, is uitgeweken naar de datum van het
toekennen van de eerste vergunning(en). In het uiterste geval dat ook deze informatie niet beschikbaar is
wordt als uitgangspunt de datum van inwerkingtreding van de legaliserende wetgeving gehanteerd.
Van de 29 onderzochte Europese landen zijn 23 tot legalisering van kansspelen op afstand overgegaan.
Sommige landen zijn al in het begin van deze eeuw tot legalisering overgegaan, terwijl anderen pas recentelijk
de wetgeving hebben aangepast.
Tabel 1 Landen die tot legalisering zijn overgegaan

Jaar van
legalisering
1996
1998
2001
2002
2003
2004
2005
2007
2008
2010
2011
2012
2013
Niet

Land
Finland
Oostenrijk
Italië
Zweden, Noorwegen
Letland, Ierland, Denemarken
Malta
Slowakije, Verenigd Koninkrijk
Slovenië
Tsjechië
Estland, Frankrijk, Kroatië
Spanje, België, Griekenland, Polen
Bulgarije, Cyprus
Hongarije
Duitsland, Litouwen, Luxemburg,
Portugal, Roemenië, Zwitserland,
Nederland

34

Figuur 1 Cumulatief aantal Europese landen waarin een legaal aanbod van online kansspelen beschikbaar kwam

Legalisering online kansspelen in Europa
25

Cumulatief
aantal landen

20
15
10
5
0

Er zijn grofweg twee perioden van legalisering van online kansspelen te onderscheiden. Een eerste piek is te
zien in de eerste jaren na de eeuwwisseling. In de periode 2001-2005 zijn negen landen tot legalisering
overgegaan. In de periode 2006-2009 is het relatief gezien rustig. Daarna zien we wederom een piek. In de
periode 2010-2013 zijn tien landen tot legalisering overgegaan.

3.4

G OKCULTUUR

‘Gokcultuur’ vormt een breed begrip. Het relateert aan de vraag of gokken ‘in het bloed zit’, of het land een
historie met kansspelen heeft en of deelname aan kansspelen een breed geaccepteerd verschijnsel is of dat er
een taboe op rust. Ook de grootte en het type kansspelaanbod, de grootte en de segmentatie van
gebruikersgroepen is van belang om de gokcultuur te vatten. Gokcultuur verwijst ook naar de mate waarin
aandacht is voor preventie en hulpverlening, de mate waarin men heeft geleerd om met kansspelen om te
gaan en zich bewust is van de risico’s ervan maar ook de mate waarin kansspelverslaving wordt herkend door
de omgeving van de speler. Gokcultuur, tot slot, wordt ook weerspiegeld in het kansspelbeleid en de mate
waarin door de overheid en de kansspelindustrie een actief preventiebeleid wordt gevoerd.
Gokcultuur is niet statisch maar dynamisch, het kan veranderen door bijvoorbeeld de opkomst van nieuwe of
online kansspelen. Daarnaast is er een verschil tussen een cultuurverandering en een hype. Het is daarom
nuttig om te kijken of echt een cultuurverandering heeft plaatsgevonden in landen waar kansspelen op afstand
al langere tijd gelegaliseerd zijn, of dat de deelname aan online kansspelen van voorbijgaande aard is geweest
en eerder als hype kon worden bestempeld.
Voor deze eerste fase is het begrip echter veel smaller opgevat om een overzichtelijk en efficiënt overzicht van
de verschillende landen mogelijk te maken. ‘Gokcultuur’ is gemeten aan de hand van (i) het aanbod van
kansspelen in een land (ii) de kansspeldeelname (iii) de spelopbrengsten van kansspelen en daarmee de
populariteit van kansspelen.

3.4.1 Aanbod van kansspelen
In de meeste Europese landen die onderzocht zijn is een breed aanbod van land-based kansspelen beschikbaar.
Dat betreft zowel een aanbod van loterijen, (sport)weddenschappen, casinospelen, poker, bingo en
35

kansspelautomaten. Drie landen hebben een verbod op het aanbieden van bepaalde typen kansspelen: op
Cyprus is er geen legaal land-based aanbod van casinospelen, poker noch van kansspelautomaten, in
Luxemburg kunnen legaal geen (sport)weddenschappen worden afgesloten en is er geen aanbod van
kansspelautomaten. In Noorwegen tot slot zijn er geen land-based casino’s en is in 2007 een verbod op de
exploitatie van de traditionele kansspelautomaten ingesteld.
Het legale aanbod van kansspelen op afstand laat een veel gedifferentieerder beeld zien. Er zijn zes Europese
landen die net als Nederland geen legaal aanbod van kansspelen op afstand hebben gerealiseerd. Daarnaast
zijn er vijftien landen waarin de meeste kansspelen online worden aangeboden en tot slot zijn er acht landen
die beperkingen hebben gesteld aan het type kansspel dat online mag worden aangeboden.

3.4.2 Deelname aan kansspelen
Voor de kansspeldeelname is van dertien van de 23 landen waar online kansspelen zijn gelegaliseerd informatie
gevonden over de deelname. Van zowel deze dertien landen als van Nederland wordt in Tabel 1 het
gemiddelde van de gerapporteerde kansspeldeelname getoond. Het betreft hier onderzoeken tussen 1997 en
2013.
In de tabel is te zien dat de Scandinavische landen het hoogste scoren, waarop Nederland en het Verenigd
Koninkrijk volgen. Aan de onderkant is Polen een duidelijke uitschieter, met een deelname van minder dan een
kwart van de bevolking. Binnen Europa speelt volgens deze data jaarlijks de helft tot driekwart van de
bevolking een gokspel.
Tabel 2 Deelname aan kansspelen (gemiddelde van de beschikbare metingen)

Land
Zweden
Denemarken
Finland
Noorwegen
Nederland
Verenigd Koninkrijk
Estland
Hongarije
België
Bulgarije
Italië
Frankrijk
Oostenrijk
Polen

Gemiddelde
deelname
77%
77%
75%
74%
70%
70%
67%
65%
60%
57%
52%
48%
42%
24%

3.4.3 Bruto spelopbrengst
De omzet van de kansspelindustrie wordt berekend op basis van de gross gaming revenue (GGR). Dit is de
omzet van de kansspelindustrie minus de uitbetaalde prijzen: het betreft dus het totale verlies van de spelers in
het land. Het voordeel van het gebruiken van de GGR ten opzichte van de totale winst, is dat verschillen tussen
landen onderling in de hoogte van belastingtarieven en andere kostenposten geen rol spelen, en het daarmee
een beeld geeft van de werkelijke bestedingen van spelers.
In onderstaande tabel, Tabel 2, is het GGR weergegeven als een percentage van het bruto binnenlands product
(BBP). Hiermee wordt het mogelijk de uitgaven aan gokken van landen onderling te vergelijken. Hierbij is het
36

van belang te beseffen dat de data in de meeste gevallen uit 2003 komen, waardoor deze niet per se een
indicatie van de huidige situatie zijn. Hiervoor is gekozen omdat er over het jaar 2003 de meeste data
beschikbaar waren. Omdat deze data - met uitzondering van Noorwegen – uit hetzelfde onderzoek stammen, is
de vergelijkbaarheid hoog.
Het valt op dat Malta een bijzonder hoog percentage van het BBP uitgeeft aan kansspelen. Dit is voor een
groot deel te verklaren door de vele kansspelaanbieders die zich gevestigd hebben op dit eiland. Een groot deel
van de BBP dat uitgegeven wordt aan kansspelen is daarom niet toe te schrijven aan de bestedingen van de
Maltese bevolking, omdat vooral buitenlandse spelers gebruik maken van het kansspelaanbod. In de andere
landen wordt tussen 0,2 procent en 0,8 procent van het BBP uitgegeven aan kansspelen.
Tabel 3 Gross Gaming Revenues 2003

Land
Malta
Finland
Ierland
Hongarije
Letland
Verenigd Koninkrijk
Spanje
Cyprus
Griekenland
1
Zweden
Frankrijk
Italië
Denemarken
Nederland
Oostenrijk
2
Noorwegen
Estland
België
1
Polen

GGR
als % BBP
2,46
0,85
0,81
0,79
0,67
0,66
0,62
0,62
0,62
0,59
0,48
0,46
0,44
0,43
0,40
0,31
0,28
0,25
0,21

%
Loterijen
21,0
39,1
23,2
48,0
6,2
30,9
23,0
46,9
44,4
42,0
40,6
72,6
51,7
35,8
66,6
57,1
26,5
71,5
68,3

%
Betting
57,9
12,7
53,2
4,1
1,7
32,1
1,3
53,1
47,3
32,0
25,9
15,7
11,6
0,9
9,0
23,8
3
1,4
8,7

%
EGM’s
0
46,0
21,2
40,7
79,3
16,9
52,2
0
0
14,2
0
0
26,6
27,3
0
7,2
3
20,1
12,2

%
Casino
20,4
1,8
0
6,4
10,7
8,7
6,6
0
8,3
7,9
33,5
9,9
5,3
33,9
24,4
0,2
73,5
7,0
10,3

Omdat niet alle categorieën kansspelen in het schema zijn opgenomen, tellen de percentages in de rijen niet op tot 100.
1 = gebruikte data komt uit 2002, 2 = gebruikte data komt uit 2013, 3 = geen data beschikbaar

De laatste factor bij de vergelijking van gokcultuur – de populariteit van verschillende spelen in een land –
wordt eveneens bepaald aan de hand van het GGR. Het betreft hier hoeveel procent de verschillende
kansspelen toevoegen aan het GGR van het totale aanbod van kansspelen. Zo kan bij Nederland worden gezien
dat 35,8 procent van het GGR wordt verdiend met loterijen, waaronder ook krasloten vallen. Dit is, met een
klein verschil, het kansspel waar het meest mee wordt verdiend in Nederland. Weddenschappen, vooral op
sport en draf- en rensport, maken in Nederland met 0,9 procent het kleinste deel van het totale GGR aan
kansspelen uit. Speelautomaten (of EGM’s, electronic gaming machines) halen 27,3 procent van het GGR
binnen, casino’s 33,9 procent. Opgeteld komt dit niet tot 100 procent, omdat andere categorieën van
kansspelen, zoals bingo, niet in deze tabel zijn opgenomen. In Nederland is het GGR daarmee ongeveer
evenredig verdeeld over loterijen, kansspelautomaten en de casino’s.
De laatste factor bij de vergelijking van gokcultuur – de populariteit van verschillende spelen in een land –
wordt eveneens bepaald aan de hand van het GGR. Het betreft het percentage dat de verschillende
kansspelen toevoegen aan het GGR van het totale aanbod van kansspelen. Zo wordt in Nederland 35,8
procent van het GGR verdiend met loterijen (inclusief krasloten). Dit is, met een klein verschil, het kansspel
waar het meest mee wordt verdiend in Nederland. Weddenschappen, vooral op sport en draf- en rensport, zijn
met 0,9 procent in Nederland het kleinste deel van het totale GGR aan kansspelen. Speelautomaten (of EGM’s,
37

electronic gaming machines) halen 27,3 procent van het GGR binnen, casino’s 33,9 procent. Opgeteld komt dit
niet op 100 procent, omdat sommige kansspelen, zoals bingo, niet in deze tabel zijn opgenomen. In Nederland
is het GGR daarmee ongeveer evenredig verdeeld over loterijen, kansspelautomaten en de casino’s.

38

4

SELECTIE VAN LANDEN VOOR DE VERDIEPINGSSTUDIE

De keuze voor de vier verdiepingslanden hebben we gebaseerd op een aantal criteria, die er gezamenlijk toe
moeten leiden dat het onderzoek zich richt op landen waarvan de gegevens over kansspelbeleid en
kansspelverslaving kunnen worden gebruikt om iets te zeggen over de ontwikkeling die zich in Nederland kan
voordoen na legalisatie. De criteria die voor de selectie van de verdiepingslanden hebben enerzijds betrekking
op de vergelijkbaarheid met Nederland en anderzijds op de beschikbaarheid van relevante informatie. Het kon
daarom zo zijn dat we hiermee uitkwamen op de meest geschikte landen voor de vergelijking, maar ook op (op
het oog) minder vergelijkbare landen waar wel voldoende informatie over beschikbaar was.
Voor de selectie van de vier landen voor de verdiepingsstudie is een multi criteria-analyse gebruikt en een
scoringsysteem ontwikkeld om een rangorde van landen op te stellen. Op basis hiervan is een duidelijke en
onderbouwde keuze van landen voor de verdiepingsstudie gemaakt. Voor de selectie van de landen voor de
verdiepingsstudie is een puntensysteem ontwikkeld op basis van acht criteria:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

Kansspelen op afstand zijn gelegaliseerd
Kansspelen op afstand zijn al geruime tijd gelegaliseerd
De wet- en regelgeving is vergelijkbaar met het voorgenomen Nederlandse beleid
Er is geen sprake van een monopolie maar van een licentiesysteem
De gokcultuur is vergelijkbaar: deelname aan kansspelen (+ beschikbaarheid deelnamecijfers)
De gokcultuur is vergelijkbaar: GGR (gross gaming revenue) (+ beschikbaarheid omzetcijfers)
De gokcultuur is vergelijkbaar: populariteit loterijen (+ beschikbaarheid omzetcijfers)
Prevalentiecijfers kansspelverslaving zijn over meerdere jaren beschikbaar

De puntentoekenning is als volgt.




Wanneer aan een van de criteria onder 1 t/m 7 is voldaan is 1 punt toegekend (in enkele gevallen 0,5
punt).
Bij criterium 8 worden maximaal 2 punten toegekend als zowel een voor- als nameting beschikbaar is.
Een land kan maximaal 9 punten verdienen.

In het onderstaande zullen we de criteria en puntentoekenning nader toelichten. In Bijlage 3 zijn de uitkomsten
van deze analyse in tabelvorm opgenomen.

4.1

L EGALISERING KANSSPEL EN OP AFSTAND

Indien online kansspelen zijn gelegaliseerd en er een operationeel aanbod van kansspelen op afstand bestaat
wordt 1 punt toegekend. In 23 van de 29 landen is tot legalisering van kansspelen op afstand over gegaan.

4.2

D UUR SINDS LEGALISERI NG

We zijn voor het beantwoorden van de onderzoeksvraag vooral geïnteresseerd in de effecten van legalisering
van online kansspelen op langere termijn. Aanvankelijk zouden we – vanwege het nieuwe aanbod en de
nieuwsgierigheid die de mens eigen is - een grote aanloop kunnen verwachten, maar als de nieuwigheid er
eenmaal vanaf is, weer een daling of stabilisatie.
Om het criterium te bepalen voor de tijd die sinds de legalisering van kansspelen op afstand is verstreken
hebben we ons laten leiden door de vraag in hoeverre te verwachten is dat de gevolgen van de legalisering in
die landen reeds tot volle uiting zijn gekomen. We hebben daarbij onder meer rekening gehouden met de
Incubatietijd van kansspelverslaving; spelers zijn vaak niet van de ene op de andere dag verslaafd, daar gaat
vaak de nodige tijd overheen. Soms wordt wel gesproken van een incubatietijd van 5 jaar of langer. Een andere
39

reden is dat een nieuw (online) aanbod mogelijk tot een hausse of hype kan leiden die later ook weer kan
verdwijnen. Om deze reden hebben we de verstreken tijd sinds legalisering als een van de criteria gebruikt om
tot de selectie van verdiepingslanden te komen. Als online kansspelen al langer dan vijf jaar zijn gelegaliseerd,
wordt in het scoringssysteem 1 punt toegekend. Als het tussen de twee en vijf jaar is wordt een 0,5 punt
toegekend. Als het minder dan twee jaar geleden is worden geen punten toegekend.
In tien landen is er al langer dan vijf jaar een legaal aanbod van kansspelen op afstand beschikbaar. In zeven
landen is dat twee tot vijf jaar geleden, in zes landen is dat minder dan twee jaar geleden.

4.3

V ERGELIJKBAARHEID VAN WET - EN REGELGEVING

De vraag die hier centraal staat is hoe de wet- en regelgeving omtrent online kansspelen zich verhoudt tot het
voorgenomen Nederlandse vergunningstelsel? Om hier een inschatting van te maken zijn een aantal
indicatoren gehanteerd:




Het beleid is vergelijkbaar als het als een open stelsel te karakteriseren is, waarbij meerdere
vergunningen worden verleend (1 punt);
Het beleid is enigszins vergelijkbaar als er sprake is van een open stelsel markt maar er wel restricties
zijn opgelegd, bijvoorbeeld beperkingen in het soort spel dat aangeboden mag worden (0,5 punt);
Het beleid is als niet vergelijkbaar gekarakteriseerd als het een monopolie betreft (0 punt).

Van de 23 landen die online kansspelen hebben gelegaliseerd hebben vier landen één (of twee) licenties
verleend aan een monopolist. Dat betreft Noorwegen, Zweden, Finland en Slowakije. In de andere landen
wordt een licentiesysteem gehanteerd waarbij meerdere vergunninghouders zijn. Van de negentien
overgebleven landen hebben elf landen geen verdere beperkingen gesteld aan het aantal te verlenen
vergunningen of het type kansspel waarvoor een licentie wordt verleend. In vijf landen worden in beperkte
mate beperking gesteld, in drie landen meer vergaande beperkingen.

4.4

V ERGELIJKBAARHEID GOKCULTUUR : DEELNAME AAN KANSSPE LEN

In de verzamelde bevolkingsonderzoeken naar kansspelverslaving wordt bijna consequent melding gemaakt
van de deelname aan kansspelen, opgedeeld naar het type spel. In dit opzicht is de beschikbaarheid van deze
informatie geen struikelpunt voor de selectie van de verdiepingslanden geweest. Er is echter relatief weinig
informatie gevonden over de deelname aan short-odds spelen (alle gokspelen, met uitzondering van loterijen).
Deze informatie is van belang, omdat uit onderzoek blijkt dat vooral deze kansspelen een grotere
verslavingspotentie hebben dan loterijen.
Een belangrijk nadeel van de deelnamecijfers is dat deze niet gestandaardiseerd zijn (in tegenstelling tot de
prevalentiecijfers van kansspelverslaving) en daardoor onderling niet altijd goed vergelijkbaar zijn.
Deelnamecijfers kunnen worden beïnvloed door de steekproef trekking, de representativiteit van de steekproef
en het al dan niet wegen, de respons, de manier van bevragen (telefonisch, zelf invullen, online, face-to-face),
de validiteit het meetinstrument en de manier waarop het onderzoek werd gepresenteerd (health survey of
gambling survey).
Over de deelname aan online kansspelen is relatief weinig informatie gevonden. In een aantal recente
onderzoeken, grofweg 2010 en later, wordt hierover in toenemende mate gerapporteerd. Een nadeel hierbij is
wederom dat de gegevens niet gestandaardiseerd zijn en onderhevig zijn aan methodologische valkuilen.
Bovendien lijkt er nog geen overeenstemming te bestaan over een eenduidige indeling en categorisatie van
online kansspelen: Moet bijvoorbeeld de online verkoop van loten hier ook bij worden opgenomen, vallen
kansspelen via tablets, smartphones en smart tv’s hier onder, wordt onderscheid gemaakt tussen deelname
aan gereguleerde online kansspelen aan ‘illegale’ online kansspelen of aan online kansspelen die door
40

buitenlandse aanbieders worden aangeboden? Omdat verschillende onderzoekers, verschillende antwoorden
geven op deze vragen, is een vergelijking tussen de onderzoeken lastig omdat de uitkomsten op
methodologische verschillen kunnen berusten. Ook hierom wordt er in de selectie van de landen veel waarde
gehecht aan de aanwezigheid van onderzoeken binnen een land, door de tijd en met een gelijke opzet.
Concluderend kan over de beschikbaarheid van informatie over deelname aan kansspelen worden gezegd dat
er voldoende informatie beschikbaar is maar dat de gegevens niet goed vergelijkbaar zijn door verschillen in de
opzet en uitvoering van de onderzoeken en een gebrek aan standaardisatie van gegevens.
Om toch een indicatie te geven van de gokcultuur in Europa en vast te stellen hoe de gokcultuur zich op dit
punt tot de Nederland verhoudt zijn de algemene deelnamecijfers aan kansspelen (inclusief loterijen) als
uitgangspunt genomen. Het betreft hier de recente deelname aan kansspelen, dat wil zeggen deelname aan
kansspelen in de afgelopen twaalf maanden. Indien meerdere onderzoeken zijn uitgevoerd zijn de
deelnamecijfers gemiddeld.
Van 14 van de 29 onderzochte landen zijn geen prevalentiecijfers gevonden. Bij de overige 15 landen ligt de
gemiddelde deelname aan kansspelen op 62 procent. Nederland ligt hier iets boven, gemiddeld 70 procent van
de Nederlandse bevolking neemt deel aan kansspelen. Ten behoeve van de selectie van de verdiepingslanden
scoren de landen die net als Nederland boven het gemiddelde van 62 procent liggen één punt De landen die
onder het gemiddelde liggen of bij wie geen deelnamecijfers beschikbaar zijn scoren hier niet. Er zijn op deze
wijze 7 landen die wat betreft deelname aan kansspelen vergelijkbaar zijn met Nederland en acht niet.

4.5

V ERGELIJKBAARHEID GOKCULTUUR : GGR (G ROSS G AMING R EVENUE )

De vraag die hier centraal staat is enerzijds of Informatie beschikbaar is over de omzet en bruto spelopbrengst
van kansspelen en anderzijds in hoeverre deze vergelijkbaar zijn met Nederland.
Een onderzoek van het Schweizerisches Institut für Rechtsvergleichung uit 2006 heeft hierbij veel nuttige
informatie opgeleverd over de toenmalige EU-landen en is als uitgangspunt genomen. De grote waarde van dit
onderzoek is dat er in groot aantal Europese landen (in totaal 18) op gelijke wijze omzetcijfers zijn verzameld,
waardoor deze onderling goed vergelijkbaar zijn. De zwakte van dit onderzoek is dat de informatie enigszins
verouderd is maar dat dit vanwege het doel - namelijk een vergelijking te maken met de Nederlandse situatie gerechtvaardigd is..
Bij een steekproefsgewijs zoeken naar recentere omzetcijfers is gebleken dat deze wel beschikbaar zijn.
Aanbieders van kansspelen dienen hun omzetten en opbrengsten tenslotte voor de belastingdienst te
registreren, informatie waarover de Kansspelautoriteiten doorgaans rapporteert. Het verkrijgen van
omzetcijfers wordt daarom niet gezien als een struikelblok voor de selectie van de verdiepingslanden.
Uit de Zwitserse studie blijkt zoals gezegd dat van 25 van de 29 landen gegevens over de GGR beschikbaar zijn.
Gemiddeld geven deze 25 landen 0,63 procent (tussen 0,46 procent-0,81 procent) van het bruto binnenlands
product aan kansspelen uit. In Nederland werd destijds 0,43 procent van het BBP aan kansspelen uitgegeven.
De landen die net als Nederland onder het gemiddelde liggen (n=15) scoren ten behoeve van de selectie van de
verdiepingslanden één punt, de landen die boven het gemiddelde liggen (n=10) en de landen van wie de GGR
onbekend is (n=4) scoren hier niet.

4.6

V ERGELIJKBAARHEID GOKCULTUUR : POPULARITEIT LOTERIJ EN

Een extra criterium voor de selectie voor de verdiepingsstudie wordt gevormd door een ander element van de
gokcultuur; namelijk wat het meest populaire kansspel in een land is. In Nederland neemt het grootste deel van
de bevolking deel aan loterijen, deelname aan loterijen is daarmee het meest populaire kansspel in Nederland.
41

We beschouwen landen als vergelijkbaar met Nederland als het grootste deel van de totale uitgaven aan
kansspelen (GGR) aan loterijen wordt besteed. Als landen niet vergelijkbaar zijn of als er geen informatie
beschikbaar is worden geen punten toegekend. Ook wordt hierdoor aan de beschikbaarheid van informatie
over de GGR extra belang gehecht bij de selectie van de verdiepingslanden.

4.7

B ESCHIKBAARHEID PREVALENTIECIJFERS KANSSP ELVERSLAVING

De beschikbaarheid van bevolkingsonderzoek naar de prevalentie van kansspelverslaving is voor dit onderzoek
van groot belang om de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden. De aanwezigheid van vergelijkbaar
onderzoek en van voldoende kwaliteit is daarom een belangrijk criterium voor de landen die worden
voorgesteld als verdiepingslanden.
Bij het zoeken naar prevalentieonderzoek is een onderscheid gemaakt tussen de landen waarbij kansspelen op
afstand wel en niet zijn gereguleerd. Voor landen waar geen legalisatie heeft plaatsgevonden, is niet voor ieder
afzonderlijk land gezocht naar data. Wel zijn we terloops gestuit op onderzoek uit deze landen, waarbij
Duitsland opviel als land waar veel onderzoek beschikbaar was (met tien onderzoeken tussen 2006 en 2013 het
land met de meeste onderzoeken).
De gevonden bevolkingsonderzoeken naar de prevalentie van kansspelverslaving zijn vaak zeer divers. Het
verschilt van onderzoeken met 1000 respondenten tot onderzoeken met meer dan 10.000 respondenten; van
onderzoeken waarvan de data zijn verzameld aan het eind van de jaren ’90 tot data uit 2013; van onderzoeken
uitgevoerd vanuit universiteiten of door commerciële onderzoeksbureaus, van surveys die in opdracht van de
overheid of van belangenorganisaties worden uitgevoerd; en, van onderzoeken die grotendeels zijn geschreven
in de taal van het onderzochte land.
Van de prevalentie van gokverslaving in Europa kan geen goed beeld worden gegeven met de verzamelde
cijfers. De gevonden onderzoeken zijn dusdanig uiteenlopend in opzet en meetinstrumenten dat een
vergelijking tussen de - in de rapporten gepresenteerde - cijfers weinig inhoud kent. Om een dergelijke
vergelijking mogelijk te maken is daarom gebruik gemaakt van de standaardisatie procedure die door Williams,
Volberg en Stevens (2012) is ontwikkeld (zie bijlage 5).
Voor zover bekend is in 15 van de 29 onderzochte landen prevalentieonderzoek uitgevoerd naar
kansspelverslaving. In negen landen zijn meerdere onderzoeken uitgevoerd. In vijf hiervan is er sprake van een
meting voor en na de legalisering van online kansspelen (hierbij wordt het jaar van invoering nog gezien als een
voormeting in verband met de aanloopperiode van dergelijke wetgeving). Deze landen zijn het Verenigd
28
Koninkrijk, Noorwegen, Italië, Zweden en Finland. Indien er een voor- en een nameting beschikbaar is in een
land, worden 2 punten toegekend. Als er wel meerdere metingen beschikbaar zijn, maar geen voor- en
nameting, dan wordt 1,5 punt toegekend. Als slechts een meting beschikbaar is, dan wordt 1 punt toegekend,
en wanneer er helemaal geen data over kansspelverslaving beschikbaar zijn dan worden geen punten
toegekend.

4.8

S ELECTIE VERDIEPINGSL ANDEN

Op basis van dit scoringssysteem werden Italië en Denemarken (beide 8 punten), het Verenigd Koninkrijk en
Noorwegen (7 punten) voor de verdiepingsstudie geselecteerd (zie bijlage 3). Over deze vier voorgestelde
landen kan worden gezegd dat Italië afwijkt van Nederland door de relatief lage deelname aan kansspelen. Wel
is er in Italië in latere jaren een sterke groei te zien. In het Verenigd Koninkrijk wordt meer aan kansspelen

28

Overigens is in Denemarken recentelijk een vervolgmeting naar kansspelverslaving uitgevoerd waardoor ook hier sprake
is van een voor- en nameting.

42

uitgegeven dan in Nederland. Daarnaast heerst er ook veel meer een cultuur van sportweddenschappen, en in
het bijzonder van paardenwedden, dan in Nederland. Ook Noorwegen en Denemarken tot slot zijn op de
meeste criteria goed vergelijkbaar met Nederland. Noorwegen wijkt af van Nederland vanwege hun wet- en
regelgeving aangaande online kansspelen: zij hanteren een monopoliesysteem en hebben aan twee
(staats)bedrijven licenties verstrekt. Denemarken lijkt op alle fronten op Nederland, maar had ten tijde van
deze selectieprocedure en voor zover ons toen bekend slechts één prevalentie onderzoek laten uitvoeren naar
kansspelverslaving (zie ook Bijlage 3).

43

5

KARAKTERISERING VAN VERDIEPINGSLANDEN

In het onderstaande zal per verdiepingsland worden ingegaan op de waargenomen ontwikkelingen in de
prevalentie van kansspelverslaving sinds de legalisering van online kansspelen. De prevalentie van
kansspelverslaving is gemeten aan de hand van bevolkingsonderzoek en aan de hand van het aantal
hulpzoekers. Ook zullen gegevens over ontwikkelingen in de deelname en bestedingen aan kansspelen worden
geschetst. We willen hierbij een belangrijk voorbehoud maken. De onderzoeksgegevens die in het kader van dit
onderzoek zijn gevonden hebben belangrijke beperkingen: in de mate waarin de gegevens volledig, uitputtend
en actueel zijn als ook in de mate waarin zij betrouwbaar en valide zijn. Onderhavig onderzoek is bovendien
niet opgezet om uitspraken te kunnen doen over een mogelijke causale samenhang tussen legalisering van
online kansspelen en kansspelverslaving. Op basis van dit onderzoek kunnen daarom geen harde uitspraken
worden gedaan over een mogelijke (causale) samenhang tussen legalisering en de prevalentie van
kansspelverslaving. De mogelijke verklaringen die worden opgeworpen om fluctuaties in de prevalentie van
kansspelverslaving te verklaren zijn daarom steeds van hypothetische aard.

5.1

I TALIË

Stapsgewijze regulatie – relatief kleine online kansspelmarkt in verhouding tot land-based aandeel

5.1.1 Kansspelbeleid & preventiebeleid
De definitie die voor kansspelen gehanteerd wordt in het Italiaanse strafrecht, steunt op twee criteria: ze
worden ten eerste gespeeld met als doel het verkrijgen van persoonlijke winst, en daarnaast is de uitkomst van
29
het spel volledig of bijna volledig gebaseerd op willekeur. Er geldt in beginsel een verbod op het organiseren
van activiteiten die voldoen aan deze definitie, of dit nou in de openbare ruimte of in privésferen gebeurt.
30
Overtreders kunnen worden bestraft met een geldboete of een gevangenisstraf.
De organisatie van kansspelen in Italië is formeel een alleenrecht van de staat. Dit monopolie vindt zijn
grondslag in wetgevingsbesluit nr. 496 van 14 maart 1948, welke specifiek het Ministerie van Economische
31
Zaken en Financiën aanwijst als verantwoordelijk ministerie. In praktijk oefent de Italiaanse staat haar
monopolie echter niet uit, maar besteed zij het organiseren van kansspelen uit aan derden op basis van een

29

Codice Penale, artikel 721.
Ibid, artikel 718.
31
Decreto Legislativo 14 april 1948, n. 496.
30

44

‘concessies’ of vergunningensysteem. De vergunningen worden uitgegeven nadat een openbare
32
aanbestedingsprocedure vooraf gaat.
Speelautomaten
Relevant voor het Italiaanse kansspelbeleid zijn de ontwikkelingen omtrent speelautomaten. In 2003
legaliseerde Italië speelautomaten voor het eerst, met het toestaan van Amusement With Prizes (AWP)
automaten. De Italiaanse kansspelautoriteit stelde in 2004 een aantal strikte regels op voor de uitbating van
33
AWP’s, waaronder een standaard maximale inzet. In 2010 werd een nieuw soort speelautomaat, de video
lottery terminals (VLT’s), geïntroduceerd op de Italiaanse kansspelmarkt. Deze speelautomaten kennen een
hogere maximale inzet en uitkeringspercentage. In tegenstelling tot AWP’s mogen VLT’s slechts in gokhallen,
34
bingohallen en wedkantoren geplaatst worden.
Kansspelen op afstand
Er is in Italië geen overkoepelende wet die kansspelen op afstand reguleert. Het Italiaanse beleid is neergelegd
in verschillende wetgevingsinstrumenten van verschillende oorsprong, sommigen van algemeen karakter en
anderen meer technisch van aard. De regulering van kansspelen op afstand in Italië heeft zich stapsgewijs
ontwikkeld. De eerste stap werd gezet in 2000, toen het bij besluit mogelijk werd gemaakt voor totalisator
35
(draf- en rensport) wedkantoren om op afstand te opereren. Hoewel het besluit oorspronkelijk bedoeld was
om te voorzien in de mogelijkheid telefonisch weddenschappen te sluiten, leidde het tot de eerste
36
experimenten met het aanbieden van dit soort weddenschappen via internetwebsites.
De jaren daarna zag men een uitbreiding van het illegale aanbod aan kansspelen op afstand. Om dit
wijdverspreide illegale aanbod tegen te gaan, werd er vanaf 2002 gewerkt aan een voorstel om kansspelen op
37
afstand systematisch te reguleren. Dit proces leidde uiteindelijk tot de Budget Law van 2006. Deze wet
maakte het mogelijk om kansspelen die al onder concessie uitbesteed waren aan derden ook online aan te
38
39
bieden. Dit werd uitgebreid met online loterijen in 2006 en online bingo in 2007. Er is in Italië vaak een
periode van enkele jaren tussen de legalisatie en het effectief beschikbaar zijn van het online aanbod. Vanuit
de Italiaanse kansspelautoriteit is een recente overzicht verkregen van de tijdslijn voor de regulatie van de
verschillende spellen:

32

MAG Consulenti Associati, Overview of the Italian Regulatory Framework for Online Gaming – Evolution of the Italian
Online Gaming Regulation 2002-2009 (in opdracht van Deense overheid) 2010, p. 14.
33
--, ‘Italian Casino and Card Room Gaming’ <http://www.casinocity.it/english/casino-and-card-room-gaming/> (12
november 2014).
34
--, ‘Novomatic Secures Leading Position in Italian VLT Sector’ <
http://www.novomatic.com/upload/file/Magazin_issue24_41-45.pdf> (12 november 2014).
35
Decreto Interministeriale 15 juni 2000.
36
G. Carboni, ‘History and Trends of the Italian Remote Gambling’, Lex and Gaming - European Gaming Law Journal 2014.
37
MAG Consulenti Associati, Overview of the Italian Regulatory Framework for Online Gaming – Evolution of the Italian
Online Gaming Regulation 2002-2009 (in opdracht van Deense overheid) 2010, p. 56.
38
Decreto Direttoriale (AAMS) 13 april 2006 en Decreto Direttoriale (AAMS) 28 oktober 2006.
39
Decreto Direttoriale (AAMS) 28 februari 2007.

45

Tabel 4 Ontwikkelingen in de regulering van online kansspelen in Italië
40

Sinds
Juni 2001
Juni 2002
November 2006
Maart 2008
September 2008
Juli 2009
December 2009
Juli 2011
Juli 2011
December 2012
April 2013
December 2013
April 2014

Soort spel
Totalisator weddenschappen
Sportweddenschappen (fixed odds)
Kraskaarten
Sportweddenschappen (pool)
Poker toernooien
Loterijen (Superenalotto en Superstar)
Bingo
Cash poker
Casinospelen
Speelautomaten
Lotto
Sportweddenschappen (virtual events)
Weddenschappen (exchange)

Vergunningen
Vanuit de Italiaanse wetgeving is er geen limiet gesteld aan het aantal vergunningen dat kan worden
uitgegeven. Het is op dit moment echter niet mogelijk voor kansspelaanbieders om een nieuwe vergunning te
41
verkrijgen. Wel is het mogelijk om onder bepaalde voorwaarden een bestaande vergunning over te nemen.
42
Op dit moment zijn volgens informatie op de website van de kansspelautoriteit 106 concessies uitbesteed.
Per concessiehouder zijn er vaak meerdere domeinnamen waarop spelers gebruik kunnen maken van het
kansspelaanbod.
Alle vergunningen voor het aanbieden van kansspelen die in Italië worden uitgegeven hebben een looptijd van
negen jaar. De kosten voor de aanvraag van een vergunning voor kansspelen op afstand zijn €300.000,-. Italië
kent slechts een type vergunning. Onder de vergunning mogen alle gereguleerde spellen aangeboden worden
behalve bingo – voor het aanbieden van dit spel zijn er extra kosten van €50.000,- aan de aanvraag
43
verbonden. Er is onder de Italiaanse vergunningsvoorwaarden geen jaarlijkse vergoeding verschuldigd.
De belastingafdracht voor vergunninghouders wordt per spelcategorie anders berekend: voor een aantal
spellen is deze afhankelijk van de gross gaming revenue (GGR) en voor anderen van de behaalde winst. De
volgende belastingtarieven kunnen worden onderscheiden voor kansspelen op afstand:

40

Francesco Rodano (ADM) e-mail (2 oktober 2014).
G. Coraggio ‘Can I apply for an Italian gaming license?’ <http://blogs.dlapiper.com/iptitaly/can-i-apply-for-an-italiangaming-license/> (20 oktober 2014).
42
Agenzia delle Dogane e dei Monopoli ‘Concessionari autorizzati al gioco a distanza’
<http://www.agenziadoganemonopoli.gov.it/wps/wcm/connect/internet/ed/monopoli/giochi/gioco_distanza/gioco_dist_c
oncessionari?pager=1&CACHE=NONE> (20 oktober 2014).
43
MAG Consulenti Associati, Overview of the Italian Regulatory Framework for Online Gaming – Evolution of the Italian
Online Gaming Regulation 2002-2009 (rapport in opdracht van Deense overheid) 2010, p. 22.
41

46

Tabel 5 Belastingtarieven naar spelsoort in Italië

Spelcategorie

Belastingtarief

Totalisator weddenschappen

2-5% van de winst

Sportweddenschappen

2-5% van de winst

Poker toernooien

20% van GGR

Cash poker

20% van GGR

Casinospelen

20% van GGR

Speelautomaten

20% van GGR

Bingo

11% van GGR

44

Vergunningsvoorwaarden
De Italiaanse kansspelautoriteit, de Agenzia delle Dogane e dei Monopoli (ADM), stelt een aantal ingangseisen
aan de beoogde vergunninghouder voor kansspelen op afstand, waaronder de eis dat de aanvrager in de twee
jaar voorafgaand aan de aanvraag een omzet van €1.500.000,- heeft behaald, en dat de kansspelaanbieder
45
gevestigd is in een EU/EER lidstaat. Daarnaast verplicht de kansspelaanbieder zich om:






Op verzoek van de ADM bewijs te verstrekken dat het nog steeds voldoet aan de gestelde
ingangseisen;
Maatregelen te treffen om minderjarigen te weren van hun kansspelaanbod;
Maatregelen te treffen om kansspelverslaving te voorkomen;
Verantwoord spelgedrag te promoten; en
De ADM te voorzien van alle documenten die nodig geacht worden voor het uitoefenen van toezicht
46
op de kansspelaanbieder.
47

In de Linee Guida per la certificazione della piattaforma di gioco zijn de voorwaarden terug te vinden waar
websites van kansspelaanbieders aan moeten voldoen, willen zij in aanmerking komen voor een vergunning
van de ADM. In dit document is een hoofdstuk specifiek gewijd aan maatregelen die getroffen moeten worden
in het kader van spelersbescherming.
Spelersaccount
Personen die wensen deel te nemen aan het kansspelaanbod van de concessiehouder moeten zich registreren
met een spelersaccount. Hierbij moeten naam- en adresgegevens, leeftijd en codice fiscale (een uniek
persoonsgebonden nummer, vergelijkbaar met het Nederlandse burgerservicenummer) opgevraagd worden.
48
Minderjarigen mogen niet deelnemen aan kansspelen - kansspelaanbieders moeten er dan ook zorg voor
49
dragen dat personen onder de achttien jaar geen toegang verkrijgen tot hun kansspelaanbod. De ADM houdt
50
een centraal register van spelersaccounts bij waarmee persoonsgegevens geverifieerd kunnen worden.

44

H2 Gambling Capital, Benchmark of Gambling Taxation and License Fees in Eight European Member States (rapport in
opdracht van het Ministerie van Financiën) 25 maart 2013, p. 27.
45
A. Rinaldi, Online Games and Online Gambling in Italy (memorandum) 2013, p. 3.
46
A. Rinaldi, Online Games and Online Gambling in Italy (memorandum) 2013, p. 4.
47
Linee Guida per la certificazione della piattaforma di gioco versione 1.2 van Agenzia delle Dogane en dei Monopoli (6
december 2013).
48
Ibid, art. 2.2.4.
49
Ibid, art. 2.2.2.
50
MAG Consulenti Associati, Overview of the Italian Regulatory Framework for Online Gaming – Evolution of the Italian
Online Gaming Regulation 2002-2009 (in opdracht van Deense overheid) 2010, p. 29.

47

Informatie speler
De openingspagina van de website van de kansspelaanbieder moet een duidelijke en ondubbelzinnige
waarschuwing laten zien tegen de mogelijke negatieve effecten van kansspelen. Daarnaast moet het verbod op
51
deelname door minderjarigen ook zichtbaar zijn. Op de pagina waarvandaan het kansspel gestart wordt en op
alle pagina’s aangaande de spelersaccount moet een link staan naar een webpagina met informatie over
verantwoordelijk spelgedrag. Voor fixed odds weddenschappen en kaartspelen moet deze informatie ook
52
tijdens het spel direct te zien zijn. Deze pagina moet tenminste de volgende informatie bevatten:








Informatie over aan kansspelen verbonden risico’s en adressen van hulpverleningsinstanties;
Correcte en up-to-date informatie over de kansspelen, inclusief de spelregels en de winkansen;
Een lijst van maatregelen die een speler ter bescherming kan gebruiken, zoals het instellen van
limieten;
Een link naar de algemene voorwaarden voor het deelnemen aan het kansspelaanbod;
Een link naar het privacy beleid van de kansspelaanbieder;
Een link naar de website van de ADM; en
53
Informatie over het recht van de speler om klachten te uiten tegen de kansspelaanbieder.

Wanneer een speler op de website inlogt met zijn account moet de tijd die is verstreken sinds zijn laatste
54
deelname getoond worden. Op verzoek van de speler moet zijn transactiegeschiedenis tot ten minste 30
55
dagen terug verstrekt worden, waaruit hij onder andere zijn totale winst kan opmaken.
Zelfuitsluiting
Ook onder de Italiaanse vergunningsvoorwaarden moet een mechanisme aanwezig zijn waarmee spelers
zichzelf tijdelijk of permanent kunnen uitsluiten van deelname aan het kansspelaanbod. De optie moet
tenminste getoond worden op de pagina met informatie over verantwoord spelgedrag. Wanneer een speler
aangeeft zichzelf te willen uitsluiten, dan moet de kansspelaanbieder er zorg voor dragen dat er per direct geen
nieuwe spelen of stortingen op de spelersaccount gedaan kunnen worden. Gedurende de periode van
zelfuitsluiting kan een speler wel tegoed uit laten keren. Er moet ook voorkomen worden dat spelers een
tweede account aanmaken. De kansspelaanbieder is verplicht permanente zelfuitsluitingen te melden bij de
ADM. Het moet mogelijk zijn voor spelers om een permanente uitsluiting terug te draaien – dit mag echter niet
56
eerder gebeuren dan na zes maanden.
Instellen van spelerslimieten
Deelnemers aan het kansspelaanbod van vergunninghouders moet de optie geboden worden om limieten in te
stellen voor hun spelgebruik. Er mogen geen standaard limieten aangereikt worden: deze moeten persoonlijk
gekozen worden door spelers. Er mag geen spel worden gestart voordat een speler deze limieten aangegeven
heeft. Wanneer een speler de eerder aangegeven limieten wil verhogen, dan mogen de veranderingen pas na
57
verloop van zeven dagen worden doorgevoerd.

51

Linee Guida per la certificazione della piattaforma di gioco versione 1.2 van Agenzia delle Dogane en dei Monopoli (6
december 2013), art. 2.4.1(1).
52
Ibid, art. 2.4.1(6).
53
Ibid, art. 2.4.1.
54
Linee Guida per la certificazione della piattaforma di gioco versione 1.2 van Agenzia delle Dogane en dei Monopoli (6
december 2013) art. 2.4.2.
55
Ibid, art. 2.2.9.
56
Ibid, art. 2.4.4.
57
Ibid, art. 2.4.6.

48

Reclame-uitingen
58
Vanuit een wet uit 1989 bestond er al een verbod op het adverteren voor illegaal kansspelaanbod. Met het
Balduzzi besluit werden er ook reclame-uitingen door vergunninghouders aan banden gelegd voor zowel de
offline als online kansspelmarkt. Sinds de inwerkingtreding van deze regelgeving op 1 januari 2013 zijn reclameuitingen voor kansspelen niet toegestaan, als deze:





Deelname aan kansspelen aanmoedigen of verheerlijken;
Minderjarigen vertonen;
Worden uitgezonden gedurende uitzendingen gericht op minderjarigen, of binnen 30 minuten
daarvoor of daarna;
Geen waarschuwingen bevatten met betrekking tot kansspelverslaving en geen melding maken van
59
informatie over winkansen op de websites van de ADM en de vergunninghouders.

Kansspelaanbieders die zich niet aan de bepalingen vanuit het Balduzzi besluit houden riskeren een boete van
60
€500.000,-.
De ADM publiceerde in navolging op het Balduzzi besluit nadere richtlijnen waar
61
vergunninghouders zich aan moeten houden, waaronder een verplichting tot het tonen van een 18+ logo.
De kansspelautoriteit
Sinds 2001 ligt de vergunningverlening in handen van de Agenzia delle Dogane e dei Monopoli (ADM),
voorheen de Amministrazione Autonoma dei Monopoli di Stato (AAMS). Dit bestuursorgaan maakt onderdeel
uit van het Italiaanse Ministerie van Economische Zaken en Financiën en ontstond in 2012 na de fusie van de
62
AAMS en de Agenzia delle Dogane. Naast het verlenen van vergunningen houdt de ADM ook toezicht op het
naleven van de vergunningsvoorwaarden door vergunninghouders.
De ADM voert jaarlijkse inspecties uit op de vergunninghouders. Wanneer er twijfel is over de juiste naleving
van de vergunningsvoorwaarden kan het ADM handhavend optreden en administratieve of strafrechtelijke
63
sancties opleggen.
Italië was het eerste Europese land dat het blokkeren van de toegang tot websites inzette in de strijd tegen
illegaal aanbod van kansspelen op afstand. De kansspelautoriteit publiceerde in 2006 voor het eerst een zwarte
lijst van domeinnamen. Italiaanse internetproviders zijn verplicht Italiaanse ingezetenen de toegang tot deze
websites te blokkeren, en spelers door te sturen naar de website van de ADM. Deze maatregel leidde tot een
64
flinke daling van het aantal illegale aanbieders. Op moment van peilen staan er 4,895 domeinnamen op de
65
zwarte lijst.

58

Legge 13 december 1989, n. 401.
Decreto Legge 13 september 2012, n. 158, omgezet in wet door Legge 8 november 2012, n. 189.
60
-- ‘Italy: New Gambling Advertising Regulations’
<http://blog.dlapiper.com/gambling/entry/italy_new_gambling_advertising_regulations> (10 oktober 2014).
61
-- ‘Setting the Scene for Gambling Advertising Regulation in Italy’, World Online Gambling Law Report 2013, volume 12,
issue 5.
62
Gambling Compliance, European Casino Industry Report 2013, p. 60.
63
MAG Consulenti Associati, Overview of the Italian Regulatory Framework for Online Gaming – Evolution of the Italian
Online Gaming Regulation 2002-2009 (in opdracht van Deense overheid) 2010, p. 37.
64
G. Haberling, ‘Internet Gambling Policy in Europe’ in: R.J. Williams, R.T. Wood & J. Parke (red.), Routledge International
Handbook of Internet Gambling, New York: 2012, p. 291.
65
Agenzia delle Dogane e dei Monopoli ‘Siti soggetti ad inibizione’
<http://www.agenziadoganemonopoli.gov.it/wps/wcm/connect/Internet/ed/LAgenzia/Monopoli+Comunica/Contrasto+ille
galita/Siti+soggetti+ad+inibizione/> (21 oktober 2014).
59

49

Hoe verhoudt het voorgenomen Nederlandse beleid ten aanzien van online kansspelverslaving zich tot het
beleid in Italië?
Al met al zijn het voorgenomen Nederlandse beleid en het Italiaanse beleid in veel opzichten gelijkwaardig. Het
Italiaanse beleid is net als het Nederlandse beleid als een open stelsel te karakteriseren. Er is geen maximum
gesteld aan het aantal vergunningen dat uitgegeven kan worden door de ADM. Ook specifiek op de preventie
van kansspelverslaving gerichte vergunningsvoorwaarden zijn redelijk vergelijkbaar: zo moeten spelers
verplicht worden om eigen gekozen limieten aan hun speelgedrag te stellen en hebben spelers de mogelijkheid
zichzelf tijdelijk of permanent uit te sluiten van het kansspelaanbod. Het voorgenomen Nederlandse beleid
gaat hierin echter verder dan Italië. Een voorbeeld is de actieve zorgplicht voor vergunninghouders, waarbij
geïntervenieerd moet worden in het spelgedrag van spelers wanneer dit deze op onverantwoorde wijze
deelnemen aan online kansspelen – met in het verlengde daarvan de mogelijkheid tot onvrijwillige uitsluiting.
Het blokkeren van domeinnamen door de ADM is als zeer effectief bestempeld in de strijd tegen illegale
kansspelen op afstand. In het Nederlandse wetsvoorstel is een vergelijkbare handhavingsmogelijkheid
opgenomen in de vorm van de bindende aanwijzing die de Kansspelautoriteit kan doen.

5.1.2 Prevalentieonderzoek
Voor Italië zijn zes metingen beschikbaar: drie onderzoeken van de Italian Population Survey on Alcohol and
Drugs (IPSAD) en drie van het Centro Interuniversitario per la Ricerca sulla Genesi e lo Sviluppo delle
66
Motivazioni Prosociali e Antisociali van de Universiteit van Sapienza Rome (CIRMPA). Belangrijke verschillen
tussen de IPSAD en de CIRMPA zijn (i) dat verschillende meetinstrumenten worden gebruikt – IPSAD gebruikt
de Canadian Problem Gambling Index (CPGI); de CIRMPA een combinatie van de South Oaks Gambling Screen
(SOGS) en de Problem Gambling Severity Index (PGSI);, (ii) de onderzoeken verschillende steekproefgroottes
hebben (IPSAD ongeveer 40.000 respondenten, CIRMPA ongeveer 2000 spelers) en (iii) een verschillende
steekproefsamenstelling (IPSAD 15-64 jarigen; CIRMPA 18-74 jarigen). Tot slot (iv) voert het CIRMPA (i.t.t. tot
IPSAD) geen onderzoek uit onder de gehele populatie maar alleen onder spelers. Data van de Eurisko Surveys
worden vervolgens gebruikt om de prevalentie van problematisch speelgedrag in de totale populatie te
berekenen.
De gevonden prevalentiecijfers voor probleemspelers liggen bij IPSAD tussen de 0,25 procent en 0,6 procent.
Het CIRMPA vindt prevalentiecijfers die tussen de 1,0 en 1,7 procent liggen. De CIRMPA gegevens leiden dus tot
systematisch hogere prevalentiecijfers voor problematisch speelgedrag dan de IPSAD gegevens. Des gevolg
lopen de schattingen van het totale aantal probleemspelers in Italië eveneens sterk uiteen. Op basis van een
prevalentiecijfer van 0,25 procent van de bevolking van 15-64 jaar (ongeveer 40 miljoen) komt dat neer op
100.000 probleemspelers in Italië. Als dat cijfer anno 2006 is gestegen naar 0,6 procent is dat meer dan
verdubbeld en staat gelijk aan 250.000 probleemspelers. Een percentage van 1,7 procent van het CIRMPA zou
neerkomen op bijna 700.000 Italiaanse probleemspelers (ervan uitgaande dat ook de populatie 18-74 jarigen
uit 40 miljoen mensen bestaat).
We hebben Giovanni Carboni als sleutelinformant de vraag voorgelegd of hij een verklaring had voor de hogere
prevalentiecijfers van IPSAD in 2011. “The two main reasons that explain the increase in 2010-2011 are:
statistical variance and measure inaccuracy; introduction of VLT at the beginning of 2010. The two main
reasons that explain the subsequent decrease in 2013-2014 are: statistical variance and measure inaccuracy;
the strong and effective campaign against gambling, which started in Italy in late 2011.”

66

Ofwel het Interuniversitair Centrum voor Onderzoek naar het Ontstaan en de Ontwikkeling van Antisociale en Pro-sociale
Motivaties

50

Tabel 6 Prevalentiecijfers probleemspelers in Italië, niet-gestandaardiseerd en gestandaardiseerd

2007

IPSAD:
CIRMPA:
CPGI
SOGS-PGSI
Probleemspelers Probleemspelers
Niet-gestandaardiseerd

IPSAD:
CIRMPA:
CPGI
SOGS-PGSI
Probleemspelers Probleemspelers
Gestandaardiseerd

0,25

1,3

2008

1,3

1,7

2010

1,0

1,4

2011

0,6

1,5

2012
2013

1,7

2,3

0,4

1,1

Na standaardisatie van de prevalentiecijfers blijken de gegevens van CIRMPA en IPSAD aanzienlijk minder sterk
uiteen te lopen maar laten desondanks geen eenduidig beeld zien. Bij de eerste vier metingen (2007-2011)
komt de prevalentie van probleemspelers rond de 1,5 procent uit. In 2012 komt de prevalentie van
problematisch speelgedrag echter op 2,3 procent, een significante stijging ten opzichte van de voorgaande
jaren. Uit het meest recente IPSAD onderzoek uit 2013 blijkt de prevalentie van problematisch speelgedrag
weer te zijn gedaald tot net boven de 1 procent.
Figuur 2 Gestandaardiseerde prevalentiecijfers kansspelverslaving Italië

Italië
Gestandaardiseerde prevalentiecijfers kansspelverslaving
2,5

Prevalentie (in %)

2
1,5
IPSAD (std.)
1

CIRMPA (std.)

0,5
0
2003

2007

2008

2010

2011

2012

2013

De vraag is of de piek in 2012 en de daaropvolgende daling in 2013 verklaard kan worden of dat de gevonden
verschillen moeten worden toegeschreven aan statistische variantie en inaccurate metingen.

5.1.3 Deelname aan (online) kansspelen
Cijfers uit onderzoeken uit 2007, 2008 en 2010 laten een stijgende trend zien in het aantal mensen dat aan
kansspelen deelneemt, respectievelijk 42 procent, 54 procent en 59 procent van de bevolking.

51

Tabel 7 Italië: prevalentiecijfers deelname aan kansspelen (in %) in Italië

Deelname
42

Italië

Meting 1
Jaar
2007

Deelname
54

Meting 2
Jaar
2008

Deelname
59

Meting 3
Jaar
2010

Over de deelname aan online kansspelen is alleen uit de studie uit 2012 bekend dat ongeveer 10 procent van
de volwassen gebruikers van internet regelmatig aan online kansspelen deelneemt.
Onbekend is of bovengenoemde cijfers slechts toezien op deelname aan een legaal aanbod aan kansspelen of
dat deelname aan illegaal aangeboden kansspelen hierin ook mee zijn genomen. Omdat dit onderscheid niet
expliciet wordt gemaakt, en het een algemeen bevolkingsonderzoek betreft, zou men er vanuit kunnen gaan
dat deze cijfers betrekking hebben op deelname aan zowel gereguleerde als niet-gereguleerde kansspelen.

5.1.4 Omzet en bruto spelopbrengst
Ook voor wat betreft de omzetten en bruto spelopbrengsten was het aanvankelijk moeilijk om betrouwbare
data te vinden. In de overzichtsstudie “Problem Gambling in Europe“ van Meyer e.a. (2009) wordt enige
informatie gepresenteerd over de ontwikkelingen in de omzet in de periode 2003 – 2006. Algemeen beeld lijkt
te zijn dat vooral de speelautomaten (AWP’s) - sinds de introductie ervan in 2003 – een vrij explosieve groei
laten zien. Overigens zien we ook een stijging van de omzet bij andere kansspelen in het bijzonder de omzet
van loterijen, sportweddenschappen en bingo neemt in de periode 2003 – 2006 toe.
Tabel 8 Marktomzet van gereguleerde kansspelen Italië

Jaar
2003
2004
2005
2006

Totale
omzet
15.814
25.179
28.891
35.664

Lotto
6.938
11.689
7.315
6.588

Superena
lotto
2.066
1.836
1.981
2.000

Lotteries
282
594
1.546
3.970

Sports
betting
1.621
1.747
1.847
2.586

Race
course
2.962
2.903
2.775
2.909

Bingo

Slot
machine
367
4.474
11.470
15.436

1.257
1.542
1.553
1.755

Casino
322
393
404
421

Bron: “Problem Gambling in Europe” (Meyer, e.a., 2009), gegevens op basis Ministry of Economy en AAMS. Prijs relatief
tot het peil van 31.12.2006

Ook een vergelijking tussen de eerder genoemde Zwitserse studie met data uit 2003 en de GREF-survey met
data uit 2011 laten een sterke stijging zien van de bruto spelopbrengst (GGR) die vooral kan worden
toegeschreven aan de spelopbrengsten van speelautomaten (Amusement With Prizes of AWP), welke in 2003
gereguleerd werden en in de periode daaropvolgend in populariteit toenamen (zie figuur 3). Opgemerkt dient
te worden dat in de GREF data uit 2011 de GGR van land-based casino’s niet bekend waardoor deze gegevens
niet vergelijkbaar zijn.
Tabel 9 Bruto spelopbrengsten (GGR in Euro Mill) in Italië 2003 & 2011

Swiss
Study
GREF Data

Jaar
2003
2011

GGR
totaal

Lotteries

Betting

Bingo

Slot machine

Casino
land-based

Casino
remote

6.205

4.502

975

111

0

617

0

18.095

7.000

1.323

515

9.208

n.a.

49

Een bron de beter zicht geeft op de ontwikkelingen op de Italiaanse legale kansspelmarkt is wederom via onze
sleutelinformant verkregen.

52

Figuur 3 Ontwikkelingen in de GGR Italië 2003-2013 (Bron: Carboni & Partners)

Uit bovenstaand histogram volgt dat slechts een klein deel van het totale GGR aan gereguleerde online
kansspelen wordt besteed. Het is lastig te zeggen waaraan dit toegeschreven kan worden. Volgens cijfers van
Eurostat (http://ec.europa.eu/eurostat) is de internetpenetratie in Italië relatief laag: 58 procent van de
Italiaanse bevolking heeft internet gebruikt in de afgelopen drie maanden, tegenover 94 procent van de
Nederlandse bevolking. Onduidelijk is verder hoeveel er aan niet-gereguleerde kansspelen op afstand wordt
besteed – wel kan gezegd worden dat het blokkeren van websites van illegale kansspelaanbieders als een
effectieve maatregel wordt beschreven, wat de deelname aan illegaal kansspelaanbod zou kunnen mitigeren.
In de periode 2004-2012 zien we de bruto spelopbrengst stijgen maar in 2012 langzaam dalen. De stijging van
de prevalentie van kansspelverslaving (met de piek in 2012) kan goed verklaard worden door de toegenomen
uitgaven van spelers aan kansspelen en in het bijzonder aan kansspelautomaten (AWP’s). Ook de daling van de
prevalentie van probleemspelers in 2013 kan mogelijk verklaard worden door de afname van de bruto
spelopbrengst van AWP’s.
Tot slot is nog informatie verkregen over de ontwikkelingen in de GGR van online kansspelen over de periode
2009 - 2013. Na een aanvankelijke stijging van de GGR in 2010 lijkt de online markt redelijk stabiel te zien met
een GGR van iets boven de 500 miljoen euro. Wel zijn er een aantal verschuivingen waarneembaar door de tijd:
de GGR van pokertoernooien neemt af ten gunste van cash pokerspellen. Sinds 2012 nemen ook online
casinospelen een meer prominente plaats in op de legale online kansspelmarkt. Zoals ook in de vorige figuur te
zien is neemt de deelname aan online kansspelen echter geen prominente plaats in op de Italiaanse
kansspelmarkt.

53

Tabel 10 GGR van online kansspelen in Italië (2009-2013)

NB: Altri giochi = Andere games
Scommesse Sportive = Sportweddenschappen

5.1.5 Hulpverlening
Er zijn ons gegevens ter beschikking gesteld uit het Report to the Parliament on Addiction 2014 waarin wordt
gerapporteerd over het aantal mensen dat in behandeling is bij lokale public services voor verslaving (SerT).
Niet alle regio’s hebben echter informatie verschaft. Onze sleutelinformant heeft wel een ruwe schatting
gemaakt van het totale aantal mensen dat in behandeling is. Uit zijn gegevens blijkt dat er in 2012 (tenminste)
6.349 mensen in behandeling waren. In 2013 is dat met meer dan de helft gestegen naar (tenminste) 9.372
personen. De ruwe schatting voor heel Italië komt voor 2013 op meer dan 11.000 hulpzoekers uit. Onze
sleutelinformant voegt hier nog het volgende aan toe: “There has been a relevant increase of number of people
under treatment in 2013 compared to 2012. I think there has not been a similar increase for 2014 compared to
2013.” Over de hulpzoekers kan verder worden opgemerkt dat het merendeel man is (82 procent) en ongeveer
de helft van de hulpzoekers voor het eerst hulp zocht.
Gioca Responsabile
Italië beschikt over een nationale hulplijn voor kansspelproblematiek: Gioca Responsabile. Het bedrijf
FederSerd organiseert deze nationale hulplijn. De hulplijn wordt gefinancierd door Gtech and Sisal, de
belangrijkste Italiaanse operators.
De telefonisch hulplijn in Italië laat in het eerste kwartaal van 2013 een sterke stijging zien van het aantal
hulpzoekers. Van rond de 2000 hulpzoekers per jaar in de periode 2010-2012 staat de teller in het eerste
kwartaal van 2013 op 1.800 hulpvragen. Het is niet gelukt om meer recente cijfers te verkrijgen. In totaal heeft
de hulplijn in de periode 2010- eerste kwartaal 2013 20.698 telefonische contacten, 680 mailtjes en 2627 chat
berichten ontvangen en zijn 7.543 unieke situaties (personen) als problematisch geclassificeerd.

54

5.2

N OORWEGEN

Monopoliesysteem – strikte regulering en actief preventiebeleid

5.2.1 Kansspelbeleid & preventiebeleid
Het uitgangspunt vanuit de Noorse strafrechtwetgeving is dat kansspelen niet zijn toegestaan, behalve
67
wanneer hier bij speciale wet een uitzondering op is gemaakt. Als kansspelen worden aangemerkt alle spelen
68
waarbij de mogelijkheid tot ‘winnen’ het voornaamste kenmerk is.
Op het algemene verbod vanuit het strafrecht is een aantal uitzonderingen gemaakt. Deze zijn vastgelegd in
69
70
71
drie wetten: de Totalisatorloven van 1927 , de Pengespilloven van 1992 en de Lotteriloven van 1995 . De
72
Lotteriloven hanteert een brede definitie van ‘loterijen’, waaronder vrijwel alle kansspelen te scharen zijn:
van loterijen, tot casinospelen, tot bingo. Onder deze wet is het mogelijk om voor kansspelactiviteiten op
73
kleinere schaal een vergunning te verkrijgen, mits de opbrengsten ten goede komen van een goed doel.
Hoewel ook sportweddenschappen binnen de reikwijdte van de definitie in de Lotteriloven vallen, is de wet
hierop niet van toepassing: specifieke bepalingen hieromtrent zijn te vinden in de Totalisatorloven en de
Pengespilloven. De Pengespilloven geeft het exclusieve recht op het aanbieden van sportweddenschappen aan
74
Norsk Tipping – een bedrijf in staatseigendom. Voor wedden op draf- en rensport is in de Totalisatorloven

67

Almindelig borgerlig Straffelov (Straffeloven) 1902, art. 298.
Ibid, art. 299.
69
Lov om veddemål ved totalisator (Totalisatorloven) 1927.
70
Lov om pengespill m.v. (Pengespilloven) 1992.
71
Lov om lotterier m.v. (Lotteriloven) 1995.
72
Ibid, para 1(a).
73
J. Marstrander & D. Henriksen, ‘Norwegian Gaming Regulations – Jurisdiction Profile’, European Gaming Lawyer 2013, p.
10.
74
R.V. Van der Meij, ‘Sports Betting in Norway: Law and Policy’ in: P.M. Anderson, I.S. Blackshaw, R.C.R. Siekmann & J. Soek
(red.), Sports Betting: Law and Policy, Den Haag: 2012, p. 629.
68

55

geen monopolie vastgelegd, maar wordt een vergunningensysteem gehanteerd. Tot op heden is de enige
75
vergunninghouder echter Norsk Rikstoto en is er dus in praktijk sprake van een monopolie.
Overtreding van de kansspelwetten heeft verschillende gevolgen. Handelen in strijd met de Lotteriloven kan
bestraft worden met een gevangenisstraf van drie jaar. Overtreding van de Pengespilloven met een
gevangenisstraf van maximaal drie maanden. Overtreding van de Totalisatorloven, daarentegen, kan slechts
76
leiden tot een boete – de Noorse kansspelautoriteit heeft de wens geuit dat dit gelijkgetrokken wordt. Tot op
heden is hier echter geen verandering in gekomen.
Speelautomaten
Interessant voor dit onderzoek is ook het Noorse beleid omtrent speelautomaten. Speelautomaten
kwalificeren niet als kansspelen op afstand onder de definitie die wordt gehanteerd in het Nederlandse
wetsvoorstel. Toch zijn de ontwikkelingen in Noorwegen over de afgelopen jaren mogelijk van invloed op de
prevalentie van kansspelverslaving in dat land.
In juli 2007 werden, in navolging op zorgen over de groei van de omzet van kansspelaanbieders, alle
speelautomaten in Noorwegen verboden. In plaats daarvan introduceerde Norsk Tipping in 2009 een nieuwe
soort automaat: de Multix. Deze automaat voldeed aan de eisen die gesteld werden door de Noorse
kansspelautoriteit met betrekking tot verantwoord spelgedrag, onder andere:





Gebruik van de automaat alleen mogelijk met een persoonlijke spelerskaart – spelen om cash geld niet
meer mogelijk;
Standaard limieten op de totale inzet van spelers;
Verplichte pauze na één uur speeltijd; en
77
Een geïntegreerde functie waarmee spelers zichzelf tijdelijk of permanent uit kunnen sluiten.

Kansspelen op afstand
Er wordt in de Noorse kansspelwetgeving geen specifiek onderscheid gemaakt tussen offline en online
kansspelen. Dit betekent dat ook kansspelen op afstand onder het algemene verbod vallen en slechts
aangeboden mogen worden met toestemming van de Noorse autoriteiten. Tot op heden zijn er geen aparte
vergunningen verleend aan aanbieders van kansspelen op afstand. Zowel Norsk Tipping als Norsk Rikstoto
78
mogen hun diensten echter ook online aan te bieden. Daarnaast kreeg Norsk Tipping in 2011 toestemming
om hun online aanbod uit te breiden buiten het terrein van sportweddenschappen. Het nieuwe aanbod aan
79
kansspelen op afstand wordt sinds januari 2014 aangeboden. Onder de naam Instaspill kunnen spelers aan 70
80
verschillende kansspelen deelnemen, waaronder bingo, online krasloterijen en casinospelen. Op dit moment
is er in Noorwegen daarmee een legaal aanbod van kansspelen op afstand beschikbaar in de vorm van
sportweddenschappen, casinospelen en bingo, aangeboden door duopoliehouders Norsk Tipping en Norsk
Rikstoto.

75

Ibid, p. 630.
Norwegian Gaming Authority, Internett Gambling Report 2012, p. 14.
77
J. Engebø, From slot machines to gaming terminals – experiences with regulatory changes in Norway (presentatie
gegeven tijdens 8th European Conference on Gambling Studies and Policy Issues – European Association for the Study of
Gambling) 2010, p. 5.
78
Norwegian Gaming Authority, Internett Gambling Report 2012, p. 9.
79
Lotteri- og stiftelsestilsynet, Fjernspillrapporten 2014, p. 7.
80
Lotteri- og stiftelsestilsynet, Fjernspillrapporten 2014, p. 18-19.
76

56

Preventiemechanismen onder de Noorse kansspelbeleid
Al in 2006 werden er regels opgesteld door het Ministerie van Landbouw en Voedsel voor de distributie van
81
kansspelen op afstand. Deze zagen voornamelijk toe op het online aanbieden van kansspelen door Norsk
82
Tipping, welke met een pilot begon in 2001. In 2002 rolde Norsk Tipping dit aanbod nog verder uit. Het
Noorse beleid omtrent kansspelen op afstand en de nadruk die hierin wordt gelegd op spelersbescherming is
duidelijk zichtbaar in de meest recente voorwaarden voor online kansspelen, de Spilleregler for eBingo,
83
eSkrapespill og nettbaserte Øyeblikksspill (Instaspill). In deze paragraaf zullen aan de hand van dit document
de specifieke maatregelen voor het voorkomen van probleemspel worden besproken.
Identiteitskaart
Alleen deelnemers die geregistreerd zijn met een spillerkort (spelerskaart) mogen deelnemen aan het
spelaanbod. Deze spelerskaart werd reeds geïntroduceerd in 1992 en is sinds 2009 verplicht. Op dit moment
84
speelt 100 procent van gebruikers van het legale aanbod van kansspelen op afstand met deze kaart. De
spelerskaart is gekoppeld aan persoonsgegevens (o.a. naam, leeftijd, geslacht en adres), maar slaat daarnaast
85
86
ook gegevens op over de speelhistorie van de eigenaar. Zoals ook bepaald in de Pengespilloven is de
87
minimale leeftijd voor deelname aan kansspelen op afstand achttien jaar.
Beperking van speeltijden
Spelers kunnen alleen gebruik maken van het kansspelaanbod tijdens openingstijden. Voor Norsk Rikstoto kan
er toegang tot het kansspelaanbod verkregen worden tussen 07.00 en 22.00 uur. Voor Norsk Tipping is dit voor
88
de meeste spellen alleen mogelijk van 06.00 tot 03.00 uur.
Spelvertraging
Afhankelijk van de spelsoort is er een minimum tijd die tussen het beëindigen van een spel en het starten van
89
een nieuw spel moet zitten. Deze varieert van 3 tot 180 seconden. Daarnaast is het niet toegestaan om een
‘auto-play’ functie – waarbij spelers geen actie hoeven te ondernemen om een nieuw spel te starten – te
90
integreren in een kansspel.
Speellimieten
Spelers in Noorwegen zijn verplicht om voor deelname eigen limieten voor maximum speeltijd en verlies in te
stellen. Een wijziging aan deze limieten mag niet eerder dan na 24 uur worden doorgevoerd. Daarnaast is er
ook een standaard limiet gesteld aan het bedrag dat per tijdsperiode verloren kan worden. Spelers mogen
maximaal NOK 4.000 (€480,-) per dag, NOK 7.000 (€840,-) per week en NOK 10.000 (€1200,-) per maand
91
verliezen. Noorwegen is van de onderzochte landen de enige die vaste maximum limieten hanteert.

81

Regler om distribusion av spill giennom elektroniske kanaler van Kultur- og kirkedepartementet (21 december 2005).
Norsk Tipping, ‘Om selskapet – historie’ <https://www.norsk-tipping.no/selskapet/om-norsk-tipping/historie> (15
oktober 2014).
83
Spilleregler van Kulturdepartementet (29 januari 2014).
84
B. Helge Hoffman, Norsk Tippings Responsible Gambling Platform (presentatie gegeven tijdens 10th European Conference
on Gambling Studies and Policy Issues– European Association for the Study of Gambling) 2014, p. 5.
85
B. Helge Hoffman, Responsible gaming and IVT’s: the Norwegian Story – with a happy ending? (presentatie gegeven
tijdens Discovery 2012 – Responsible Gambling Council) 2012, p. 17.
86
Lov om pengespill m.v. (Pengespilloven) 1992, para 11.
87
Vedtak om Endringer i Spilleregler for Nettbaserte Spill hos Norsk Tipping van Kulturdepartementet (25 november 2013),
art. 5.1.
88
Ibid, art. 2.2.
89
Ibid, art. 4.
90
Ibid, art. 5.2.8.
91
Vedtak om Endringer i Spilleregler for Nettbaserte Spill hos Norsk Tipping van Kulturdepartementet (25 november 2013),
art. 2.5(a).
82

57

Informatieplicht
De speelhistorie van de speler wordt via de spelersaccount bijgehouden. Deze informatie moet teruggekoppeld
92
worden aan de speler. Gedurende de deelname aan het kansspelaanbod moet de kansspelaanbieder er ook
zorg voor dragen dat de speler bewust is van zijn speeltijd. Hiervoor moet tenminste:



een klok worden getoond met de actuele Noorse tijd;
met regelmaat het spel worden onderbroken, waarbij de totale speeltijd getoond wordt. Een
93
dergelijke onderbreking moet minimaal 30 seconden duren.

Spelers moet daarnaast informatie geboden worden over verantwoord spelgedrag, inclusief links naar verdere
94
informatie over kansspelverslaving en relevante hulpverleningsinstanties. Daarnaast moeten spelers toegang
95
hebben tot een zelftest op kansspelverslaving.
Zelfuitsluiting
De Spilleregler bevatten ook bepalingen omtrent zelfuitsluiting door spelers. Onder het Noorse beleid moet het
voor een speler mogelijk te zijn om een zich tijdelijk uit te sluiten, respectievelijk voor 24 uur of voor zeven, 30
of 180 dagen. Daarnaast kan een speler ook kiezen voor permanente zelfuitsluiting. Pas na verloop van 100
dagen kan deze beslissing herzien worden. De kansspelaanbieder moet ervoor zorgen dat de
96
zelfuitsluitingsfunctie gemakkelijk te vinden is voor spelers, zowel gedurende een spel als daarbuiten.
Reclame-uitingen en speelprikkels
Marketing voor kansspelen op afstand moet aan een aantal eisen voldoen:








Reclame-uitingen mogen niet misleidend zijn. De kans op winst moet op een juiste manier
gepresenteerd worden en mag niet groter lijken dan dat zij in werkelijkheid is;
Reclame-uitingen mogen niet gericht worden op personen onder de achttien jaar. Minderjarigen
mogen niet gebruikt worden voor promotiedoeleinden;
Wanneer er gebruik wordt gemaakt van bekende personen, dan mag er niet gesuggereerd worden dat
deelname aan kansspelen heeft bijgedragen aan hun succes;
Spelers mogen op geen enkele manier aangemoedigd worden hun verliezen uit deelname aan
kansspelen te ondervangen door middel van deelname aan nieuwe spellen;
Reclame-uitingen mogen niet de indruk wekken dat het deelnemen aan kansspelen een volwaardige
baan is, een oplossing voor financiële problemen biedt of bijdraagt aan de sociale status of
persoonlijke geluk van een speler;
Reclame-uitingen mogen niet onredelijk, opdringerig of agressief zijn. Dit is onder andere afhankelijk
van het gebruik van geluid of animaties. Reclames op internet mogen geen gebruik maken van geluid
97
of pop-ups.

Ook de promotie verbonden aan kansspelen op afstand is aan banden gelegd. Het is aanbieders ten eerste niet
toegestaan speelprikkels, zoals een welkomsbonus of de mogelijkheid van het verkrijgen van een VIP-status, te
98
verbinden aan het spelaanbod. Er moeten daarnaast maatregelen getroffen worden om te zorgen dat spelers

92

Vedtak om Endringer i Spilleregler for Nettbaserte Spill hos Norsk Tipping van Kulturdepartementet (25 november 2013),
art. 5.2.4.
93
Ibid, art. 2.5(b).
94
Ibid, art. 2.5(d).
95
Ibid, art. 5.2.3.
96
Ibid, art. 2.5(c).
97
Retningslinjer for Markedsføring av Statlige Kontrollerte Pengespill (10 juni 2005).
98
Vedtak om Endringer i Spilleregler for Nettbaserte Spill hos Norsk Tipping van Kulturdepartementet (25 november 2013),
art. 5.2.7.

58

die zich tijdelijk of permanent hebben uitgesloten van deelname aan het kansspelaanbod geen reclame
99
ontvangen.
Playscan
Norsk Tipping werkt met een speciale tool waarbij een risico-inschatting kan worden gemaakt op basis van
speelstatistieken van individuele deelnemers. Playscan koppelt de speelstatistieken aan de resultaten van een
zelftest, waarin spelers vragen beantwoorden over acceptabel speelgedrag. Wanneer een speler meer tijd of
geld spendeert dan voorheen geeft Playscan de speler een waarschuwing in de vorm van een oranje of rood
stoplicht.
De kansspelautoriteit
Toezichthouder op de Noorse kansspelmarkt is de Noorse kansspelautoriteit. Lotteritilsynet is opgericht op 1
januari 2001 en maakt onderdeel uit van Lotteri- og stiftelsestilsynet, een bestuursorgaan onder het Ministerie
van Cultuur. Lotteritilsynet ziet niet alleen toe op de activiteiten van Norsk TIpping en Norsk Rikstoto, maar
100
treedt ook op tegen illegale reclame-uitingen en illegaal aanbod van kansspelen.
Lotteritilsynet kan op ieder moment de faciliteiten of apparatuur van een kansspelaanbieder inspecteren.
Wanneer wordt geconstateerd dat een geautoriseerde kansspelaanbieder zijn diensten aanbiedt in strijd met
de Lotteriloven, dan heeft de Noorse kansspelautoriteit de bevoegdheid hem daarop aan te spreken, nakoming
te eisen of eventueel te sommeren zijn activiteiten te staken. Daarnaast kan zij een dwangsom opleggen om zo
nakoming af te dwingen. Mocht een aanbieder hier niet (afdoende) op reageren, dan riskeert hij
strafrechtelijke vervolging. In plaats van vervolging heeft de kansspelautoriteit de bevoegdheid een
101
strafbeschikking aan te bieden.
De Noorse kansspelautoriteit treedt ook op tegen illegaal aanbod van kansspelen op afstand, waarbij de
handhaving zich richt tot zowel Noorse als buitenlandse aanbieders. De toezichthouder heeft in dit kader onder
andere Trottingbet, Trendy Bingo en Euro Lotto gesommeerd haar activiteiten te staken. Om illegaal aanbod
nog verder tegen te gaan, werd op 1 juni 2010 een verbod op het verwerken van betalingsverkeer naar
102
buitenlandse kansspelaanbieders van kracht. In 2010 en 2011 werden 15 rekeningnummers geblokkeerd. In
navolging daarvan, bleken kansspelaanbieders echter derde partijen in te schakelen om hun financiële
transacties af te handelen. Dit heeft verder optreden van de kansspelautoriteit tegen illegaal aanbod van
103
kansspelen op afstand in Noorwegen zeer bemoeilijkt.
Hoe verhoudt het voorgenomen Nederlandse beleid ten aanzien van online kansspelverslaving zich tot het
beleid in Noorwegen?
Er zijn een aantal duidelijk zichtbare verschillen tussen het voorgenomen Nederlandse beleid en het Noorse
beleid omtrent kansspelen op afstand. Het Nederlandse beleid kan als een open stelsel gekarakteriseerd
worden. Het Noorse vergunningenstelsel is daarentegen gebaseerd op een monopoliesysteem en kent geen
vergunningen toe aan private aanbieders. Noorwegen voert ook een actief preventiebeleid. Op bepaalde
punten gaat Noorwegen hierin verder dan het voorgenomen Nederlandse beleid: voorbeelden hiervan zijn de
beperking van speeltijden, de standaard limieten op stortingen op de spelersaccount, het verbod op
welkomstbonus en de verplichte spelonderbrekingen. Op andere punten zijn de Nederland
vergunningsvoorwaarden weer uitgebreider te noemen. Kenmerkend hierin zijn de actieve zorgplicht voor

99

Ibid, art. 5.2.9.
Lotteri- og stiftelsestilsynet, ‘Om oss’ <https://lottstift.no/nb/om-oss/> (14 oktober 2014).
101
Lov om lotterier m.v. (Lotteriloven) 1995, art. 14.
102
Norwegian Gaming Authority, Internett Gambling Report 2012, p. 13.
103
J. Marstrander & D. Henriksen, ‘Norwegian Gaming Regulations – Jurisdiction Profile’, European Gaming Lawyer 2013, p.
11-12.
100

59

vergunninghouders en de onvrijwillige uitsluiting – beiden facetten die onder het Noorse beleid geen
weerklank vinden.

5.2.2 Prevalentieonderzoek
In totaal zijn 9 studies gevonden naar de prevalentie van kansspelverslaving in Noorwegen. De studies zijn in de
periode 1997 – 2013 door verschillende onderzoeksbureaus en –instituten uitgevoerd. In 2007 en 2008 is
onderzoek uitgevoerd door het Stiftelsen for Industriell og Teknisk Forskning (SINTEF – Stichting voor
Industrieel en Technisch Onderzoek). In 2005, 2007, 2008 en 2010 door het marktonderzoeksbureau MMI. In
2002 is onderzoek naar kansspelverslaving uitgevoerd door het Statens Institutt for Rusmiddelforskning (SIRUS),
een onafhankelijk onderzoeksinstituut dat onder het Ministerie van Volksgezondheid en Zorg valt. En tot slot in
1997 en 2013 is het onderzoek door respectievelijk de Universiteit van Trondheim en de Universiteit van
Bergen uitgevoerd.
Tabel 11 Noorse bevolkingsonderzoeken: gestandaardiseerde prevalentiecijfers kansspelverslaving

Omschrijving

Jaar

Gebruikte
Screener

Universiteit Trondheim
SIRUS
SINTEF 1
SINTEF 2

1997
2002
2007
2008

NODS
NODS & SOGS
NODS
NODS

Gestandaardiseerde
Prevalentie
Kansspelverslaving
0,84
0,70
0,44
.50

MMI 1
MMI 2
MMI 3
MMI 4
Universiteit Bergen

2005
2007
2008
2010
2013

CPGI
CPGI
CPGI
CPGI
CPGI

1,69
1,32
1.11
1.35
.92

Figuur 4 Noorwegen: gestandaardiseerde prevalentiecijfers kansspelverslaving

Noorwegen
Gestandaardiseerde prevalentiecijfers kansspelverslaving

1,8
1,6
Prevalentie (in %)

1,4
1,2
1
0,8

NODS

0,6

CPGI

0,4
0,2
0

60

In de figuur is te zien dat in 2007 en 2008 zowel door het MMI als SINTEF, onafhankelijk van elkaar,
bevolkingsonderzoeken naar de prevalentie van kansspelverslaving zijn uitgevoerd. De prevalentiecijfers van de
twee onderzoeksinstituten liggen relatief ver uit elkaar, zelfs als deze gestandaardiseerd zijn.
De prevalentiecijfers van kansspelverslaving zijn het hoogst in 2005. In dat jaar werd 1,7 procent van de
bevolking als probleemspeler getypeerd. De prevalentiecijfers (van MMI) laten in 2007 en 2008 een daling zien
tot 1,1 procent. In 2010 vertoont de prevalentie van kansspelverslaving een lichte stijging om in 2013 weer licht
te dalen.

5.2.3 Deelname aan (online) kansspelen
De deelname aan kansspelen laat in Noorwegen een vergelijkbaar beeld zien als bij de prevalentie van
kansspelverslaving. We zien een toename in de deelname van kansspelen met als hoogtepunt 2005: maar liefst
93 procent van de bevolking had destijds recent aan kansspelen deelgenomen. Anno 2013 is dat afgenomen
naar 59 procent.
Figuur 5 Percentage van de bevolking in Noorwegen dat aan kansspelen deel neemt

Noorwegen
Deelname aan kansspelen
100

Percentage

80
60
40
20
0

In de bevolkingsonderzoeken uit 2007 en 2013 is ook gerapporteerd over het percentage van de bevolking dat
aan online kansspelen deelneemt: in 2007 lag dat percentage op 7 procent, in 2013 op 16 procent. In
verhouding tot het deel van de bevolking dat aan land-based kansspelen deelneemt is dit een klein deel. Op
grond hiervan zouden we kunnen concluderen dat de deelname aan online kansspelen weliswaar toeneemt
maar dat dit niet direct tot meer kansspelverslaving heeft geleid.
Niet bekend is of bovengenoemde cijfers betrekking hebben op de deelname aan het gereguleerde aanbod aan
kansspelen of dat deze ook toezien op deelname aan niet-gereguleerde kansspelen.

5.2.4 Omzet en bruto spelopbrengst
De omzet van de gokindustrie laat net als de prevalentie van kansspelverslaving een sterke daling zien in de
periode 2006-2008 maar neemt vanaf 2009 weer gestaag toe. De toename van dit uitgavenpatroon wordt
vooral verklaard door het wegvallen van de omzet van kansspelautomaten.

61

Figuur 6 Noorwegen: Turnover and Gross Gaming Revenues (in NOK, Mill)

Noorwegen: Omzet & GGR
In NOK (Mill)

50000
40000
30000
20000

Omzet

10000

GGR

0
2001

2003

2005

2007

2009

2011

2013

Jaar

De fluctuaties in de omzet zien we enigszins afgevlakt terug bij de GGR. Dat heeft onder meer te maken met de
verschillende uitkeringspercentages van de diverse kansspelen. Kansspelautomaten hebben doorgaans een
uitkeringspercentage van 80 tot 90 procent, IVT’s zelfs boven de 90 procent. Norsk Tipping heeft daarentegen
een veel lager uitkeringspercentage (rond de 55 procent), voor totalisator weddenschappen en bingo ligt dit
rond de 67 procent. Naarmate de uitkeringspercentages hoger liggen zal de bruto spelopbrengst ten opzichte
van de omzet relatief laag zijn.
Wanneer de omzet en bruto spelopbrengst naar type spel wordt bezien valt op dat de stijging tot 2005 vooral
wordt veroorzaakt door een stijging van de omzet van kansspelautomaten. De stijging in de omzet en
spelopbrengst in de periode vanaf 2008 komt vooral op het conto van de IVT’s Multix en Belago (bingomachines) die door Norsk Tipping worden aangeboden.
Figuur 7 Noorwegen: gaming turnover (in NOK Mill) by year and game

Omzet Noorwegen (per spel)
Turnover (in NOK, Mill)

45.000
40.000
35.000

Overig

30.000

Slot machines

25.000
20.000

Bingo

15.000

Paardenwedden

10.000

IVT Belago

5.000

IVT Multix

0

Norsk Tipping (excl. IVT's)
Year

62

Figuur 8 Noorwegen: gross gaming revenues (in NOK Mill) by year and game)

GGR Noorwegen (per spel)
14.000

GGR (in NOK Mill)

12.000
10.000

Overig

8.000

Slot machines

6.000

Bingo
Paardenwedden

4.000

IVT Belago

2.000

IVT Multix

-

Norsk Tipping (excl. IVT's)
Year

5.2.5 Hulpverlening
De Hjelpelinjen for Spilleavhengige (hulplijn voor kansspelafhankelijkheid) is gestart op 28 april 2003 als een
pilot. Vanaf 2005 is het permanent. De hulplijn is zeven dagen van de week open van 9.00 tot 21.00 uur. De
hulplijn is ook bedoeld voor mensen die problemen hebben met computer games. De afgelopen jaren werd de
hulplijn zo’n 1000 keer gebeld, in twee derde van de gevallen (600 à 700 keer per jaar) door spelers of over
spelers. Ongeveer een kwart van de bellers belde de hulplijn al eerder, driekwart belde voor het eerst.
De gegevens van de Hjelpelinjen for Spilleavhengige bevestigen de trend die we eerder zagen bij de prevalentie
van kansspelverslaving en de omzet en bruto spelopbrengsten van de kansspelmarkt. Vanaf 2006-2007 zien we
een sterke daling van het aantal spelers (of naasten van spelers) dat de hulplijn belt. Het telefoonverkeer in de
tweede helft van 2007 lag meer dan 58 procent lager dan in de tweede helft van 2005 (en ongeveer op
hetzelfde niveau als in de tweede helft van 2008).
In de periode na 2007 is het aantal bellers naar de hulplijn redelijk stabiel, met een lichte stijging in de periode
2011-2012. Ook deze stijging loopt synchroon aan de stijging van de prevalentie van problematisch speelgedrag
zoals in bevolkingsonderzoek werd vastgesteld.

63

Figuur 9 Aantal bellers naar de Noorse hulplijn voor gokafhankelijkheid (Bron: The Norwegian Gaming and Foundation Authority).

Hjelpelinjen for spilleavhengige
(Noorse hulplijn voor probleemspelers)
2.500

Aantal bellers

2.000
1.500

Hulpvragen van
of over gokkers

1.000
500
0
2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013
Jaar

Meer gedetailleerde cijfers laten zien dat de afname van het aantal bellers vooral kan worden toegeschreven
aan een afname van het aantal bellers dat vanwege problemen met kansspelautomaten belt. In 2005 belden
nog 1.256 personen omtrent speelautomaten, in 2008 lag dat aantal op 12. Er zijn overigens nauwelijks bellers
die vanwege de Multix bellen. In 2012 waren dat er 46, in 2013 belden 28 personen in verband met de Multix.
Overigens zien we eind 2013 en begin 2014 een groot aantal mensen dat zich vrijwillige heeft uitgesloten van
de IVT. Sinds oktober 2013 is er optie beschikbaar op de IVT’s waarmee men zichzelf door middel van een druk
op een knop kan uitsluiten. In het derde kwartaal van 2013 lieten 56 mensen zich (telefonisch) uitsluiten van
deelname, in het vierde kwartaal van 2013 sloten 333 zichzelf via de daartoe bestemde knop op de IVT uit. In
het eerste kwartaal van 2014 verdubbelde dit aantal zich bijna tot 620; in het tweede kwartaal 2014 lag het
aantal uitsluitingen op 431.
De lichte toename van het aantal bellers naar de hulplijn in 2011 en 2012 blijkt vooral veroorzaakt te worden
door een toename van het aantal bellers vanwege het spelen in (buitenlandse) online casino’s, vooral poker.
Ook is er een (tijdelijke) toename te zien van het aantal bellers dat vanwege bingo hulp zoekt, met een piek in
2011. In 2012 en 2013 zien we echter weer een afname van het aantal bellers vanwege bingo. Volgens
sleutelinformant Jonny Engebø wordt voor online bingo zelden contact opgenomen met de hulplijn, en tot op
heden alleen wanneer dit aangeboden wordt op niet-gereguleerde websites, niet op Instaspill.

64

Figuur 10 Aantal bellers naar de hulplijn vanwege online casinospelen

Figuur 11 Aantal bellers naar de hulplijn vanwege bingo

De conclusie die we op grond van de gegevens over de Noorse hulplijn kunnen trekken is dat er sinds 2007 een
sterke afname is van het aantal bellers dat vanwege kansspelautomaten belt. De introductie van de Multix
heeft in zeer beperkte mate tot nieuwe bellers geleid. Wel is er een toename te zien van het aantal bellers dat
vanwege (niet-gereguleerde) online casinospelen belt.

65

5.3

V ERENIGD K ONINKRIJK

Lange traditie van kansspelen – open markt en open houding ten opzichte van buitenlands kansspelaanbod

5.3.1 Kansspelbeleid & preventiebeleid
Het Verenigd Koninkrijk heeft een lange traditie op het gebied van kansspelen. De eerste wet op de kansspelen
104
dateert uit 1710. De houding van de Britse autoriteiten ten opzichte van kansspelen kon echter tot voor kort
terughoudend worden genoemd, tot in 1960 de kansspelmarkt geliberaliseerd werd. Dit leidde tot een
105
explosieve groei van het kansspelaanbod. In 2005 werd met de Gambling Act eerdere wetgeving op het
106
onderwerp samengevoegd tot één overkoepelende wet. Deze wet vormt de basis van het huidige
kansspelbeleid, waarin meer nadruk wordt gelegd op de verantwoordelijkheid van de gokindustrie met
107
betrekking tot het tegengaan van kansspelverslaving. Onder de Gambling Act 2005 wet is het organiseren en
aanbieden van kansspelen verboden, tenzij dit onder vergunning gebeurt of er in de wet een speciale
108
uitzondering is gemaakt. Overtreders riskeren een gevangenisstraf of een boete. Het kansspelbeleid van het
Verenigd Koninkrijk kan daarmee gekwalificeerd worden als een ‘nee, tenzij’ beleid.
Met het oog op de verdere regulatie van kansspelen op afstand kondigde de Britse overheid in 2011 nieuwe
wetgeving aan, waarmee ook gehoor wordt gegeven aan geuite kritiek op de wet van 2005. Op moment van
schrijven is de nieuwe kansspelwet, de Gambling (Licensing and Advertising) Act, nog niet in werking getreden.
Verwacht wordt dat dit op 1 november 2014 gebeurt: dit onderzoek zal zich dan ook richten op het
kansspelbeleid vastgelegd in de Gambling Act 2005. Wel is het interessant om de voorgenomen verhoging van
het belastingtarief op fixed odds betting terminals (FOTB’s), een type speelautomaat dat vaak in wedkantoren
te vinden is, te belichten. Na veel kritiek op de FOTB’s, waarin deze als bron van kansspelverslaving worden
aangemerkt, heeft de Britse overheid zich voorgenomen het belastingtarief van 20 procent naar 25 procent van
109
de gross gaming yield (GGY ) te verhogen – een voorbeeld van een manier waarop belastingen ook als
110
preventiemechanismen kunnen worden ingezet.

104

Gaming Act 1710.
Culture, Media and Sport Committee, The Gambling Act 2005: A bet worth taking? First Report of Session 2012-13,
volume I (24 juli 2012), p.3.
106
A. Barr-Smith, ‘Sports Betting: United Kingdom’ in: P.M. Anderson, I.S. Blackshaw, R.C.R. Siekmann & J. Soek (red.),
Sports Betting: Law and Policy, Den Haag: 2012, p. 844.
107
Culture, Media and Sport Committee, The Gambling Act 2005: A bet worth taking? First Report of Session 2012-13,
volume I (24 juli 2012), p.5.
108
Gambling Act 2005, art. 33.
109
De GGY staat gelijk aan de GGR min de kosten die de aanbieder maakt in verband met belastingafdracht, fees en
eventuele kosten van operators.
110
Goodley, ‘Betting Terminals Tax Hike is Bad for Bookies but Good News for Bingo’ The Guardian 19 maart 2014.
105

66

Kansspelen op afstand
111
Met het aannemen van de Gambling Act 2005 door het Parlement van het Verenigd Koninkrijk van Groot112
Brittannië en Noord-Ierland werd het Britse kansspelbeleid herzien en werd een nieuw juridisch kader voor
kansspelen op afstand geïntroduceerd. Dit maakte een einde aan de situatie zoals deze onder eerdere
wetgeving bestond, waarbij kansspelaanbieders gevestigd in het Verenigd Koninkrijk geen kansspelen via
113
internet mochten aanbieden.
In de Gambling Act werd voor het eerst onderscheid gemaakt tussen ‘normale’ kansspelen en kansspelen op
afstand. Kansspelen op afstand worden in de wet gedefinieerd als kansspelen aangeboden via internet,
telefoon, televisie of radio. Daarnaast biedt de wet ruimte voor nieuwe technologische ontwikkelingen door in
114
de definitie als apart medium “andere communicatietechnologieën” op te nemen.
Significant voor het huidige Britse beleid is de positie die ingenomen is ten opzichte van kansspelaanbieders
gevestigd buiten het Verenigd Koninkrijk. Het Verenigd Koninkrijk is een EU-lidstaat. Dit heeft mogelijk mee
gespeeld bij de keuze om in het wetsvoorstel online kansspelen die worden aangeboden vanuit een lidstaat van
de EU, de EER, of van een jurisdictie op de ‘witte lijst’ (Alderney, Antigua en Barbuda, Isle of Man en
115
116
Tasmanië) toe te staan – en zo te voldoen aan het geldende gemeenschapsrecht. Door deze constructie
zijn alleen kansspelaanbieders gevestigd in het Verenigd Koninkrijk onderworpen aan regulering door de
117
Gambling Commission.
Dit, in combinatie met forse belastingverhogingen, zorgde ervoor dat veel
118
kansspelaanbieders zich buiten het Verenigd Koninkrijk vestigden in gunstigere belastingklimaten. Met de
inwerkingtreding van de Gambling (Licensing and Advertising) Act zal er verandering in de huidige juridische
situatie komen. Vanaf 1 november 2014 moeten alle aanbieders van kansspelen op afstand een vergunning
119
verkrijgen van de Gambling Commission, ongeacht hun plaats van vestiging.
Vergunningen
Met het oog op vergunningsverlening maakt de Gambling Commission onderscheid tussen verschillende
spelcategorieën: weddenschappen, bingo, casinospelen, speelautomaten en loterijen. De nationale loterij – die
voorheen werd gereguleerd door de National Lottery Commission – valt sinds 1 oktober 2013 ook onder haar
120
verantwoordelijkheid maar wordt periodiek aanbesteed aan een commerciële partij. Voor de eerder
genoemde categorieën worden vergunningen uitgegeven voor de offline en online kansspelmarkt.
Gecombineerde vergunningen zijn niet mogelijk: wanneer een kansspelaanbieder zijn diensten zowel offline als
121
online wil aanbieden zal hij twee aparte vergunningen moeten verkrijgen. Onder de Gambling Act 2005 is

111

Gambling Act 2005.
NB: De Gambling Act 2005 heeft alleen rechtskracht in Groot-Brittannië (Engeland, Schotland en Wales). Noord-Ierland
heeft een eigen wetgevingsregime voor de regulering van kansspelen en zal in dit onderzoek buiten beschouwing worden
gelaten.
113
Culture, Media and Sport Committee, The Gambling Act 2005: A bet worth taking? First Report of Session 2012-13,
volume I (24 juli 2012), p.5.
114
Gambling Act 2005, art. 4.
115
Gambling Commission, ‘Gambling advertising rules and regulations’
<http://www.gamblingcommission.gov.uk/advertising.aspx> (24 oktober 2014).
116
T. Coles, ‘Great Britain Introduces a Second Wave of Internet Gambling Regulation’, Gaming Law Review and Economics,
volume 18, issue 1 2014, p. 38.
117
Gambling Act 2005, art. 36(3).
118
Culture, Media and Sport Committee, The Gambling Act 2005: A bet worth taking? First Report of Session 2012-13,
volume I (24 juli 2012), p. 5.
119
T. Coles, ‘Great Britain Introduces a Second Wave of Internet Gambling Regulation’, Gaming Law Review and Economics,
volume 18, issue 1 2014, p. 39.
120
Gambling Commission, Who We Are and What We Do – An Introduction to the Gambling Commission (oktober 2013).
121
Gambling Commission, ‘Do I Need a License – Remote (Including Online Gambling)?’
<http://www.gamblingcommission.gov.uk/gambling_sectors/remote_eg_online_gambling/getting_a_licence_what_you_ne/do_i_need_a_licence.aspx> (24 oktober 2014).
112

67

geen maximum gesteld aan het aantal vergunningen dat verleend kan worden. Volgens het register van de
122
Gambling Commission zijn er op dit moment 1008 actieve vergunningen voor kansspelen op afstand.
123

Vergunningen hebben een looptijd van twaalf maanden. De totale kosten voor het verkrijgen van een
vergunning bestaan uit een aantal componenten. Kansspelaanbieders betalen een bedrag voor het in
behandeling nemen van de aanvraag (operator license application fee), daarbovenop komt een jaarlijkse
vergoeding (operating license annual fee) en kosten voor eventuele vergunningen voor personeel (personal
management license fee). De hoogte van de bedragen is voor de meeste vergunningen afhankelijk van de gross
gaming yield (GGY) van de kansspelaanbieder.
124

Voor kansspelen op afstand dragen vergunninghouders 15 procent van hun GGY af in belastingen. De
belastingafdracht wordt geregeld op een “place of supply” basis. Dit betekent dat op dit moment alleen
kansspelaanbieders gevestigd in het Verenigd Koninkrijk belastingplichtig zijn. Vanaf 1 december 2014 wordt
dit aangepast en is de “place of consumption” bepalend voor de belastingafdracht. Ook aanbieders die elders
gevestigd zijn betalen dan de 15 procent van de GGY wanneer zij hun kansspelen aanbieden aan ingezeten van
125
het Verenigd Koninkrijk.
In het huidige kansspelbeleid van het Verenigd Koninkrijk is geen afdracht aan een goed doel of een fonds ter
preventie van kansspelverslaving verplicht gesteld. Wel is er de Responsible Gambling Trust, een onafhankelijke
126
organisatie die zich inzet voor het voorkomen en effectief behandelen van kansspelverslaving. De organisatie
werkt op basis van vrijwillige donaties vanuit de gokindustrie. In het geval dat dit systeem onvoldoende
donaties genereert, is er echter onder de Gambling Act 2005 de mogelijkheid gecreëerd een verplichte heffing
127
op te leggen aan kansspelaanbieders.
Vergunningsvoorwaarden
Zoals in eerdere paragrafen al beschreven, zijn alleen kansspelaanbieders gevestigd in het Verenigd Koninkrijk
onderworpen aan de regulering van de Gambling Commission. Hoewel hierdoor mogelijk een significant deel
van het spelaanbod in het Verenigd Koninkrijk afkomstig is van kansspelaanbieders die zich buiten het
vergunningskader bevinden, zullen voor dit onderzoek de voorwaarden volgens de regulering van de Gambling
Commission besproken worden.
De voorwaarden voor het aanbieden van kansspelen op afstand zijn neergelegd in de Gambling Act 2005 en in
de License Conditions and Codes of Practice (LCCP). Deze laatste is geen statisch document, maar wordt om de
zoveel tijd herzien. De eisen uit nieuwe versies van de LCCP gelden zowel voor nieuwe als bestaande
128
vergunninghouders. De nieuwste versie is gedateerd op 4 augustus 2014. Omdat dit onderzoek toeziet op de
periode voor die tijd, zullen de voorwaarden uit de vorige versie van de LCCP in deze paragraaf aangehouden
worden.

122

Gambling Commission, ‘Find Licensees’
<https://secure.gamblingcommission.gov.uk/gccustomweb/PublicRegister/PRSearch.aspx> (17 oktober 2014).
123
-- ‘United Kingdom’ <http://calvinayre.com/online-gaming-directory/gambling-regulators/europe/united-kingdom/> (24
oktober 2014).
124
H2 Gambling Capital, Benchmark of Gambling Taxation and License Fees in Eight European Member States (rapport in
opdracht van het Ministerie van Financiën) 25 maart 2013, p. 29.
125
HM Revenue & Customs, ‘Gambling Tax Reform: New Rules from 1 December 2014’ <https://www.gov.uk/gambling-taxreform-new-rules-from-1-december-2014> (16 oktober 2014).
126
Responsible Gambling Trust, ‘Aim and Objectives’ <http://www.responsiblegamblingtrust.org.uk/Aim-and-objectives>
(16 oktober 2014).
127
Gambling Act 2005, art. 123.
128
Gambling Commission, ‘License Conditions and Codes of Practice’
<http://www.gamblingcommission.gov.uk/publications__consultations/lccp.aspx> (14 oktober 2014).

68

129

Vergunningen kunnen niet aangevraagd worden door personen onder de achttien jaar oud. Daarnaast kan
een vergunning geweigerd worden wanneer de vergunninghouder of een ander betrokken persoon
130
veroordeeld is voor een relevant strafbaar feit. Een vergunningsaanvraag wordt door de Gambling
Commission beoordeeld op een aantal elementen:






Identiteit van de aanvrager(s) en eigendomsinformatie van het bedrijf;
Financiële gezondheid van het bedrijf;
Integriteit van de aanvrager;
Bekwaamheid (eerdere ervaring en kwalificaties) van de aanvrager;
131
Strafrechtelijke historie van de aanvrager.

Een aanvullende eis die gesteld wordt voor kansspelen op afstand is dat (een deel van) de apparatuur die
gebruikt wordt zich in het Verenigd Koninkrijk bevindt, en de kansspelaanbieder daarmee een fysieke
132
aanwezigheid in het land heeft.
Bescherming van minderjarigen
In artikel 1 van de Gambling Act 2005 wordt als doel voor regulering het beschermen van kinderen en andere
kwetsbare personen tegen schadelijke effecten van kansspelen genoemd. Onder de Britse kansspelwet is er
specifiek aandacht voor het beschermen van personen onder de achttien. Er wordt onderscheid gemaakt
tussen een “child” (personen onder de zestien jaar) en een “young person” (personen tussen de zestien en
achttien jaar). Het uitnodigen, veroorzaken of toestaan kansspeldeelname door personen onder de achttien
jaar is een strafbaar feit.133
De LCCP
Artikel 24 delegeert de bevoegdheid tot het uitgeven van een gedragscode omtrent het aanbieden van
kansspelen aan de Gambling Commission. Deze gedragscode moet maatregelen bevatten omtrent het
beschermen van en hulp bieden aan kwetsbare personen met betrekking tot de schadelijke effecten van
deelname aan kansspelen.134 De Gambling Commission heeft dit gedaan in de vorm van de License Conditions
and Codes of Practice (LCCP). Binnen de LCCP wordt onderscheid gemaakt tussen social responsibility provisions
en ordinary code provisions. De eerste categorie bevat minimum eisen waaraan voldaan moet worden. De
ordinary code provisions bevatten meer Alleen het handelen in strijd met de social responsibility provisions kan
leiden tot het intrekken van de vergunning of een boete. Een overtreding van de ordinary code provisions heeft
minder verstrekkende gevolgen, maar kan wel meespelen bij (bijvoorbeeld) het beoordelen van een
verlengingsaanvraag.135
Social responsibility provisions
De LCCP schrijft voor dat vergunninghouders maatregelen in plaats moeten hebben om deelname aan
kansspelen door minderjarigen tegen te gaan, waaronder het waarschuwen van potentiële spelers dat het
deelnemen aan kansspelen door minderjarigen een strafbaar feit is en het uitvoeren van een leeftijdsverificatie.
Wanneer een speler op een andere manier betaalt dan met een creditcard, dan worden hier extra eisen aan

129

Gambling Act 2005, art 69(3).
Gambling Act 2005, art 71.
131
Gambling Commission, ‘Licensing’ <http://www.gamblingcommission.gov.uk/licensing_compliance__enfo/licensing.aspx>
(14 oktober 2014).
132
Gambling Act 2005, art. 89.
133
Ibid, art. 46.
134
Gambling Act 2005, artt. 1 en 24.
135
License Conditions and Codes of Practice van Gambling Commission (mei 2012), p. 16.
130

69

gesteld. Kansspelaanbieders mogen geen winst uitkeren totdat de leeftijdsverificatie geslaagd is, en wanneer
dit niet binnen 72 uur lukt, dan moet de spelersaccount bevroren worden. 136
Vergunninghouders moeten daarnaast informatie beschikbaar stellen aan spelers over verantwoordelijk
spelgedrag. Minimaal moet dit informatie bevatten over de mogelijkheden tot het beperken van het
speelgedrag (zoals een limiet op de speeltijd of uitgaven), timers die de speeltijd bijhouden, mogelijkheden tot
zelfuitsluiting van het spelaanbod en informatie over hulpverlening. 137
De mogelijkheid tot zelfuitsluiting van het kansspelaanbod moet geboden worden aan spelers. Onder het Britse
kansspelbeleid zijn vergunninghouders zelf verantwoordelijk voor het bijhouden van een register van
uitgesloten personen. De betrokken spelersaccount moet worden gesloten en eventuele tegoeden moeten
worden uitbetaald. Kansspelaanbieders moeten er ook voor zorgen dat spelers niet onder andere
spelersaccounts verder kunnen spelen. Daarnaast moet de vergunninghouder er zorg voor dragen dat spelers
die van deze optie gebruik maken geen marketing voor het kansspelaanbod meer ontvangen. 138
Vanuit de LCCP is er ook aandacht voor het signaleren van risicospel. Een vergunninghouder moet beleid
ontwikkelen met betrekking tot het aanspreken van spelers op hun speelgedrag en onder welke
omstandigheden dit kan leiden tot het weigeren van deelname aan het kansspelaanbod. De LCCP stellen hier
zelf echter geen verdere eisen aan.139
Reclame-uitingen
In het Verenigd Koninkrijk mogen alleen kansspelaanbieders met een vergunning van de Gambling Commission,
of kansspelaanbieders gevestigd in de EU/EER of een van de ‘witte lijst’ jurisdicties, adverteren voor hun
140
kansspelaanbod. Reclame-uitingen voor kansspelen moeten, net als reclame-uitingen in het algemeen,
voldoen aan de eisen gesteld onder de Code of Non-broadcast Advertising, Sales Promotion and Direct
Marketing (CAP Code) of de Code of Broadcast Advertising (BCAP Code). Daarnaast is er een specifieke
gedragscode voor de kansspelsector in de vorm van de Gambling Industry Code for Socially Responsible
Advertising. Significant voor deze gedragscode zijn een aantal bepalingen:




Reclame-uitingen moeten wanneer dit wenselijk, haalbaar en nodig is een verwijzing bevatten naar
www.gambleaware.co.uk, waarop advies over verantwoorde deelname aan kansspelen te vinden is;
Televisiecommercials voor kansspelen mogen niet uitgezonden worden voor 21.00 uur;
Kansspelaanbieders mogen niet adverteren door middel van promotiematerialen gericht op
141
kinderen.

De kansspelautoriteit
Verantwoordelijk voor de regulering van de kansspelmarkt in het Verenigd Koninkrijk is de Gambling
Commission, een zelfstandig bestuursorgaan opgericht onder de Gambling Act 2005 onder de begroting van het
142
Departement voor Cultuur, Media en Sport. De Gambling Commission creëert beleid, verleent vergunningen,
fungeert als toezichthouder op vergunninghouders en vervult een adviserende rol naar de overheid.

136

License Conditions and Codes of Practice van Gambling Commission (mei 2012), para 2.2.
Ibid, para 2.3.
138
Ibid, para 2.5.
139
Ibid, para 2.4.
140
Gambling Act 2005, Part 16.
141
Gambling Industry Code for Socially Responsible Advertising van Gambling Commission (augustus 2007).
142
Gambling Commission, Who We Are and What We Do – An Introduction to the Gambling Commission (oktober 2013).
137

70

De Britse kansspelautoriteit heeft als mystery guest deelgenomen aan zowel illegaal kansspelaanbod als het
143
aanbod van gereguleerde aanbieders. Bij de vergunninghouders voert zij daarnaast inspecties uit. Volgend
op een inspectie heeft zij een aantal bevoegdheden:






het geven van een waarschuwing aan een vergunninghouder;
het verbinden van additionele voorwaarden aan een vergunning of het aanpassen van geldende
voorwaarden;
het opschorten van een vergunning;
het intrekken van een vergunning;
144
het opleggen van een boete na overtreding van een van de vergunningsvoorwaarden.

Sinds haar oprichting is de Gambling Commission negen keer overgegaan tot het intrekken van een
145
vergunning. Een voorstel om de kansspelautoriteit onder de nieuwe Gambling (Licensing and Advertising)
Act de bevoegdheid te geven betalingsverkeer van en naar kansspelaanbieders opererend zonder vergunning
146
te blokkeren werd door de House of Lords verworpen. Wel heeft de Gambling Commission de bevoegdheid
147
een strafrechtelijk onderzoek en procedure te starten wanneer de wet op de kansspelen wordt overtreden.
Hoe verhoudt het voorgenomen Nederlandse beleid ten aanzien van online kansspelverslaving zich tot het
beleid in het Verenigd Koninkrijk?
Het meest in het oog springende aspect van het huidige Britse reguleringssysteem omtrent kansspelen op
afstand is wel de open houding die wordt ingenomen ten opzichte van buitenlandse kansspelaanbieders. Ook
met betrekking tot maatregelen die vergunninghouders moeten treffen in het kader van de preventie van
kansspelverslaving is het Verenigd Koninkrijk minder strikt dan het voorgenomen Nederlandse beleid. Zo zijn
kansspelaanbieders zelf verantwoordelijk voor het bijhouden van uitsluitingen en hoeven kansspelaanbieder
spelers niet verplicht te stellen persoonlijke limieten aan hun speelgedrag aan te geven. Van alle
verdiepingslanden kan het beleid in het Verenigd Koninkrijk als het meest open stelsel, met de minste
restricties, worden gekarakteriseerd.

5.3.2 Prevalentieonderzoek
In het Verenigd Koninkrijk als geheel (Engeland, Schotland, Wales en Noord-Ierland) zijn weinig onderzoeken
gedaan. Op Groot Brittannië (Engeland, Schotland en Wales, zonder Noord-Ierland) zijn deze wel uitgevoerd.
Verder zullen deze twee termen als synoniemen gebruikt worden.
Een belangrijk onderzoek voor Groot Brittannië is de British Gambling Pervalence Survey (BGPS), uitgevoerd in
1999, 2007 en 2010. Doordat deze onderzoeken met een – in ruwe lijnen – gelijke methodologie zijn
uitgevoerd, is het mogelijk om de resultaten met elkaar te vergelijken. Daarnaast zijn er de Health Survey
England 2012 en de Health Survey Scotland 2012, grote gezondheidsonderzoeken waar ook gevraagd is naar
gokverslaving. Door deze onderzoeken samen te bekijken, geven zij een beeld van het grootste deel van de

143

Culture, Media and Sport Committee, The Gambling Act 2005: A bet worth taking? First Report of Session 2012-13,
volume I (24 juli 2012), p 41.
144
Gambling Commission, ‘Regulatory Action’
<http://www.gamblingcommission.gov.uk/licensing_compliance__enfo/regulatory_action.aspx#RegulatoryPowers> (14
oktober 2014).
145
Gambling Commission, ‘Operator Licenses – Regulatory Decisions’
<http://www.gamblingcommission.gov.uk/pdf/Regulatory%20sanctions%20register%20-%20operators.pdf> (14 oktober
2014).
146
B. Colson, ‘Payment Processors to Block Transactions Involving Unlicensed UK Gambling Operators’
<http://www.pokernews.com/news/2014/03/payment-processors-to-block-transactions-17675.htm> (14 oktober 2014).
147
Gambling Act 2005, art. 28.

71

populatie van Groot-Brittannië. Door de gelijke methodologie van deze onderzoeken wordt het onderzoek naar
het Verenigd Koninkrijk gezien als zeer waardevol.
Als de prevalentiecijfers uit de vier metingen worden gestandaardiseerd levert dat het volgende beeld. Het
Verenigd Koninkrijk laat net als Noorwegen een piek zien in 2010: de prevalentie van kansspelverslaving komt
in dat jaar uit op 1,3 procent. In andere jaren lag dat rond de 0,7 procent.
Figuur 12 Prevalentie van kansspelverslaving in het Verenigd Koninkrijk

Verenigd Koninkrijk
Gestandaardiseerde prevalentiecijfers kansspelverslaving

Prevalentie (in %)

1,4
1,2
1
0,8
0,6
0,4
0,2
0

5.3.3 Deelname aan (online) kansspelen
De deelname aan kansspelen in het Verenigd Koninkrijk is relatief hoog en relatief stabiel. Gemiddeld 70
procent van de bevolking neemt aan kansspelen deel. Opvallend hier is dat de eerder beschreven piek in 2010
in de prevalentie van kansspelverslaving samenvalt met de hoogst gevonden deelname cijfers.
Figuur 13 Deelname aan kansspelen en deelname aan online kansspelen in het Verenigd Koninkrijk

Verenigd Koninkrijk
Deelnmers (in %)

Deelname aan (online) kansspelen
80
70
60
50
40
30
20
10
0

Deelname aan
kansspelen
Deelname online
kansspelen

Opvallend is dat online deelname ten opzichte van de deelname aan land-based kansspelen wederom relatief
laag is. De deelname aan online kansspelen laat na een aanvankelijk stijging in 2010 en 2011 een daling zien in
72

2012. Ook hier valt de piek in het aantal kansspelverslaafden in 2010 samen met een relatief hoge deelname
aan online kansspelen. Als deze gegevens accuraat zijn zou dat betekenen dat er een samenhang is tussen
online deelname aan kansspelen en de prevalentie van kansspelverslaving. Hetgeen overigens niet wil zeggen
dat een verhoogde deelname aan online kansspelen ook de oorzaak is van het hoge aantal kansspelverslaafden
in 2010.
Net als in de andere verdiepingslanden is het niet bekend of de deelnamecijfers voor het Verenigd Koninkrijk
betrekking hebben op het gereguleerde of niet-gereguleerde aanbod van kansspelen.

5.3.4 Omzet en bruto spelopbrengst
De bruto spelopbrengsten in het Verenigd Koninkrijk zijn relatief stabiel, rond de 10 miljard euro op jaarbasis
(zie ook bijlage 4). Er zijn wel een aantal verschuiving waarneembaar, zo neemt de GGR van kansspelautomaten
toe van 1,8 miljard in 2003 tot 2,7 miljard euro in 2012. De GGR van bingo neemt in dezelfde periode af van 1,2
miljard naar 0,5 miljard euro.
Een andere bron die inzicht geeft in de ontwikkelingen van omzet en spelopbrengsten in het Verenigd
Koninkrijk is een rapport van de Gambling Commission: Industry Statistics April 2009 to September 2013. Het
volgende overzicht is hieraan ontleend. In het Verenigd Koninkrijk wordt niet de GGR gebruikt maar de GGY. De
GGY staat gelijk aan de GGR min de kosten die de aanbieder maakt in verband met belastingafdracht, fees en
eventuele kosten van operators.
Figuur 14 Ontwikkelingen in de gross gaming yield (in pond mill) (excl. National Lottery) in het Verenigd Koninkrijk

Bron: Gambling Commission – Industry statistics April 2009 to September 2013

Uit de cijfers valt af te lezen dat de GGY door de jaren heen toeneemt, van 5,4 miljard Britse pond in 2009/2010
tot 6,7 miljard in 2012/2013. De toename wordt veroorzaakt door een toename van de GGY van
weddenschappen (Betting) en land-based casinospelen (Casinos). Bij de speelautomaten hallen (Arcades) zien
we een daling van de GGY. We zien bovendien een groei van de GGY van gereguleerde online kansspelen van
0,6 miljard pond in 2009/2010 tot 1,1 miljard in 2012/2013. Ondanks deze groei van de GGY van online
kansspelen heeft dit (vooralsnog) niet geleid tot een stijging van de prevalentie van kansspelverslaving.

5.3.5 Hulpverlening
De GamCare Helpline is een counseling, advies en informatie service voor problematische spelers (en hun
partners of ouders). In de loop der jaren zien we een groeiend aantal mensen dat door GamCare wordt
behandeld. In 2012 is dit aantal gestegen naar 3273 personen. Het deel van de spelers dat niet meer gokt of

73

controle over het gokken heeft herkregen ligt relatief hoog (rond de 80 procent). In 2012 ligt dit
succespercentage lager op 64 procent.
Tabel 12 Aantal personen in behandeling bij GamCare vanwege kansspelproblematiek

Jaar
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008**
2009
2010
2011
2012

Behandeld
161
204
299
428
580
1829
2085
2639
2716
3273

% succesvol*
78%
78%
80%
76%
77%
83%
85%
76%
64%

* Succes betekent niet meer deelnemen aan kansspelen of controle over deelname aan kansspelen.
**In 2008 start van groepssessies.
Bron: GamCare reports

Naast GamCare is er ook een online en telefonische hulplijn: Netline. Netline is de opvolger van een eerder
bestaand forum en een chatroom. Het forum kende in 2007 ongeveer 5000 posts per kwartaal. De chatroom is
een uur per dag, zes dagen in de week open voor peer-to-peer ondersteuning.
Tabel 13 Aantal bellers naar de hulplijn (Netline) in het Verenigd Koninkrijk

Jaar
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012

Opgenomen
door mens
5.401
9.180
14.915
20.104
21.500
26.729
29.336
28.071
25,773
24,737
22,053

Zelf gokker148

Belde al eerder

% online gokken

55%
69%
59%
61%
66%
67%
65%
67%
68%
70%
65%
71%

29%
30%
27%
23%
28%
26%
30%
8%
22%
26%
21%
32%

1%
9%
5%
9%
12%
15%
14%
16%
16%
24%
21%
25%

Opmerkingen

Nieuw telefoonsysteem
Meer geld en meer vrijwilligers

Netline sinds maart van start
meting april 2009 - maart 2010
meting april 2010 - maart 2011
meting april 2011 - maart 2012
meting april 2012 tot maart 2013

Tot 2010 is er een toename te zien van het aantal mensen dat contact zoekt met Netline. In de periode daarna
neemt dit aantal langzaam af. Het deel van de bellers dat vanwege online kansspelen belt neemt gestaag toe,
van 1 procent in 2001 tot 25 procent in 2012. In 2007 werd 12 procent van de NetLine bellers doorverwezen
naar GamBlock software, die kansspelwebsites blokkeert. Een jaar later werd 45 procent van de NetLine bellers
doorverwezen naar GamBlock.

148

NB: waar mogelijk betreft dit enkel de first-time bellers.

74

5.4

D ENEMARKEN

Was een monopolie – nu behoedzaam de markt geopend met oog voor preventie van kansspelverslaving

5.4.1 Kansspelbeleid & preventiebeleid
Voor 2012 was er de facto sprake van een monopolie op de Deense kansspelmarkt. De wet op de kansspelen,
de Bekendtgørelse af lov om visse spil, lotterier og væddemål gaf Danske Spil – een bedrijf gedeeltelijk in
staatseigendom – het alleenrecht op het aanbieden van kansspelen. Het was wel mogelijk voor andere partijen
149
om toestemming te verkrijgen voor het aanbieden van land-based casinospelen en speelautomaten. In
maart 2007 verzocht de Europese Commissie Denemarken haar kansspelwetgeving aan te passen, omdat deze
in strijd werd geacht te zijn met bestaande EU regelgeving en het beginsel van vrij verkeer van diensten. In
navolging hierop werd het Deense kansspelbeleid grondig herzien met een nieuwe wet op de kansspelen,
150
welke in werking trad op 1 januari 2012.
Kansspelen worden onder de Deense wet onderverdeeld in drie categorieën: loterijen, waarbij de kans op
winst volledig afhankelijk is van willekeur; combinatiespelen, waarbij de kans op winst afhankelijk is van een
combinatie tussen willekeur en vaardigheid; en weddenschappen, waarbij de winst afhankelijk is van het wel of
151
niet plaatsvinden van een specifieke gebeurtenis in de toekomst. Voor het aanbieden of organiseren van
152
kansspelen is een vergunning nodig. Aanbieders die kansspelen aanbieden zonder een vooraf verstrekte
153
vergunning riskeren een geldboete of een gevangenisstraf. Denemarken kent daarmee dus een ‘nee, tenzij’
beleid.
Kansspelen op afstand
Onder de Deense regelgeving worden kansspelen op afstand gedefinieerd als kansspelen waarbij er geen fysiek
154
contact tussen de speler en de organisator van de kansspelen is. Hoewel Danske Spil als monopoliehouder al
155
sinds 2003 enkele kansspelen online aanbiedt, is het pas sinds de gedeeltelijke liberalisering van de Deense
kansspelmarkt in 2012 mogelijk voor andere partijen om een vergunning te verkrijgen voor het aanbieden van
bepaalde kansspelen op afstand. Voor het online aanbieden van loterijen zijn er onder de huidige wet slechts
156
twee toegestane exploitanten: Danske Spil en Det Danske Klasselotteri – ook dit bedrijf is in staatseigendom.

149

J. Evald & L. Halgreen, Sports Law in Denmark, Alphen aan den Rijn: 2011, p. 38.
H. Norsk & L. Rasmussen, ‘Global Gaming Regulations Library: Denmark’, International Masters of Gaming Law,
november 2013, p. 2.
151
Lov nr 848 af 01/07/2010 (Spilleloven), art. 5.
152
Ibid, art. 3.
153
Ibid, art. 59.
154
Spillemyndigheden, Guide on Betting and Online Casino Version 1.1 (23 september 2011), para. 4.1.
155
--, ‘The Tipping Point’, G3 – Global Games and Gaming Magazine, september 2011, p. 17.
156
Lov nr 848 af 01/07/2010 (Spilleloven), artt. 6 en 8.
150

75

Danske Spil heeft daarnaast haar monopolypositie op het gebied van draf- en rensportweddenschappen ook
157
behouden voor de online markt.
Voor private partijen zijn er twee vergunningen die verkregen kunnen worden: een voor het aanbieden van
158
159
online weddenschappen (uitgezonderd totalisator weddenschappen) en een voor online casinospelen. De
vergunning voor het aanbieden van weddenschappen geeft de bevoegdheid tot het exploiteren van zowel
online als offline kansspelen op de Deense markt.
Vergunningen
Er is zowel in de kansspelwet als in de uitvoeringsbesluiten geen maximum gesteld aan het aantal
vergunningen dat verstrekt kan worden. Het beleid met betrekking tot kansspelen op afstand zou daarmee op
dit gebied als een open stelsel gekarakteriseerd kunnen worden.
De ‘standaard’ vergunningen zijn geldig voor een periode van vijf jaar. Het bedrag dat is verschuldigd voor de
behandeling van de vergunningsaanvraag is DKK 254.500 (omgerekend € 34.187,01). Voor een aanvraag voor
een gecombineerde vergunning voor online weddenschappen en casinospelen is dit DKK 356.300 (omgerekend
€ 47.864,44). Er is ook de mogelijkheid tot het aanvragen van een zogenoemde ‘restricted revenue license’
voor beide categorieën. Deze vergunning heeft een kortere loopduur, en vereist een maximale gross gaming
160
revenue (GGR) van 1 miljoen DKK. De aanvraag van een ‘restricted revenue’ vergunning kost DKK 50.900
(omgerekend € 6.837,40).
Naast het bedrag dat is verschuldigd voor de behandeling van de vergunningsaanvraag, moet er ook een
jaarlijkse vergoeding betaald worden voor de exploitatie van de kansspelvergunning. Deze jaarlijkse vergoeding
is afhankelijk van de GGR van de kansspelaanbieder. In onderstaande tabel van Spillemyndigheden zijn de
vergoedingen voor zowel 2012/2013 als 2014 uiteengezet.
Opbrengsten

vergoeding 2012 en2013

Vergoeding 2014

minder dan DKK 5,000,000

DKK 50,000

DKK 50,900

DKK 5,000,000 tot DKK 10,000,000

DKK 250,000

DKK 254,500

DKK 10,000,000 tot DKK 25,000,000

DKK 450,000

DKK 458,100

DKK 25,000,000 tot DKK 50,000,000

DKK 650,000

DKK 661,700

DKK 50,000,000 tot DKK 100.000.000

DKK 850,000

DKK 865,300

Meer dan DKK 100,000,000

DKK 1,500,000

DKK 1,527,000

Bron: https://spillemyndigheden.dk/en/fee-betting-and-online-casino

Aanbieders met een vergunning voor weddenschappen of online casinospelen zijn ook belastingplichtig: ze
161
moeten 20 procent van hun gross gaming revenue (GGR) afdragen aan SKAT, de Deense belastingdienst. Er is
geen verplichte afdracht door vergunninghouders aan een goed doel.

157

Ibid, art. 12.
Ibid, art. 11.
159
Ibid, art. 18
160
Spillemyndigheden, ‘Online Casinos’ <https://spillemyndigheden.dk/en/online-casinos> (24 oktober 2014).
161
N. Henningsen & M. Taanum, ‘Denmark’ in: J. Harris, Gaming Law – Jurisdictional Comparisons, Londen: 2012, p. 85.
158

76

Op het moment van peilen zijn er door de kansspelautoriteit vijftien ‘standaard’ en vier ‘restricted revenue’
vergunningen afgegeven. Voor casinospelen op afstand zijn er 29 ‘standaard’ en vijf ‘restricted revenue’
162
vergunningen verleend.
Vergunningsvoorwaarden
Voor de twee vergunningstypen zijn nadere regels en voorwaarden voor vergunningverlening gesteld in
163
164
respectievelijk de Bekendtgørelse om udbud af online væddemål en de Bekendtgørelse om onlinekasino.
Het is zowel voor natuurlijke als rechtspersonen mogelijk een vergunning aan te vragen. De eisen die gesteld
worden aan vergunninghouders zijn toegespitst op het type spel waarvoor de vergunning wordt aangevraagd.
Voor alle vergunninghouders is er een aantal basisvereisten waaraan voldaan moet worden. Natuurlijke
personen moeten:






Ten minste 21 jaar oud zijn;
Geen wettelijke vertegenwoordiger hebben;
Niet verwikkeld zijn in een faillissementsprocedure;
Geen openstaande schulden bij publieke overheden hebben;
165
Niet strafrechtelijk veroordeeld zijn.

Rechtspersonen die een vergunning willen verkrijgen om kansspelen op afstand op de Deense markt aan te
bieden moeten:




Gevestigd zijn in Denemarken of een andere EU- of EEA-lidstaat, of een wettelijke vertegenwoordiger
hebben die zich in een van deze landen heeft gevestigd. Deze wettelijke vertegenwoordiger moet zelf
ook voldoen aan de gestelde eisen aan natuurlijke personen of rechtspersonen, en daarnaast worden
goedgekeurd door de kansspelautoriteit;
Een raad van bestuur en directie hebben waarvan de leden voldoen aan de eerder genoemde eisen
166
voor natuurlijke personen.

Wanneer een beoogd vergunninghouder voldoet aan bovenstaande eisen, dan zal deze vervolgens moeten
167
aantonen dat zij op een juiste professionele en financiële wijze kansspelen op afstand aan kan bieden. Op
basis van een groot aantal documenten welke bij de vergunningsaanvraag overlegd moet worden, beoordeelt
Spillemyndigheden de geschiktheid van de kansspelaanbieder. Omdat deze beoordeling hoofdzakelijk toeziet
op solventiegaranties en technische vereisten zal deze in het kader van dit onderzoek hier niet nader toegelicht
worden.
Het preventiebeleid onder het Deense vergunningensysteem
Artikel 1 van de Deense kansspelwet is tekenend voor het gewicht dat onder het Deense kansspelbeleid wordt
toegekend aan spelersbescherming. Hierin is het voorkomen van kansspelverslaving prominent opgenomen als
168
169
tweede doelstelling van de wet
In de uitvoeringbesluiten omtrent online weddenschappen
en

162

Spillemyndigheden, ‘Tilladelsesindehavere/Licence Holders’ <https://spillemyndigheden.dk/liste-overtilladelsesindehavere-v%C3%A6ddem%C3%A5l-og-onlinekasino> (7 oktober 2014).
163
Bekendtgørelse nr. 66 om udbud af online væddemål (25 januari 2012).
164
Bekendtgørelse nr. 67 om onlinekasino (25 januari 2012).
165
Spillemyndigheden, Guide on Betting and Online Casino Version 1.1 (23 september 2011), para. 7.1.
166
Ibid, para. 7.2-7.4.
167
Ibid, para. 8.
168
Lov nr 848 af 01/07/2010 (Spilleloven), art. 1.
169
Bekendtgørelse nr. 66 om udbud af online væddemål (25 januari 2012).

77

170

casinospelen wordt hier nadere invulling aan gegeven. Hieronder volgt een opsomming van de vereisten
waar vergunninghouders zich aan moeten houden in het kader van preventiemechanismen.
Spelersaccount
Om te kunnen deelnemen aan het aanbod van een vergunninghouder moeten personen zich registreren met
een spelersaccount. Het is niet toegestaan voor spelers jonger dan achttien jaar om deel te nemen aan
kansspelen. De kansspelaanbieder is verplicht persoonsgegevens van spelers te registreren en deze te
171
verifiëren. Voordat de aanbieder de gegevens heeft geverifieerd is het slechts mogelijk om onder een
tijdelijke spelersaccount te spelen, van waaruit niet kan worden uitgekeerd totdat de persoonsgegevens wel
172
zijn gecontroleerd. Door middel van de spelersaccount moet de kansspelaanbieder informatie aan spelers
173
verstrekken over hun saldo, hun speelhistorie, en over geld- stortingen en opnames van de account.
Website vergunninghouder
De website van de kansspelaanbieder moet de volgende informatie vermelden:





Het verbod op deelname aan kansspelen door personen jonger dan achttien jaar oud;
Informatie over aan kansspelen verbonden risico’s, en op welke manier die risico’s gemitigeerd
kunnen worden;
Een link naar een zelftest op kansspelverslaving;
Informatie over en adressen van Deense instellingen voor verslavingszorg.

De informatie moet duidelijk zichtbaar zijn en spelers moeten er vanaf iedere pagina van de website toegang
tot hebben. Voor online casinospelen is er de additionele eis dat er een klok te allen tijde zichtbaar is voor de
174
speler, zodat hij zijn speeltijd af kan lezen.
Verantwoorde deelname aan kansspelen
In beide uitvoeringsbesluiten is een apart hoofdstuk gewijd aan maatregelen ter voorkomen van
kansspelverslaving.
Onder het Deense beleid moeten kansspelaanbieders spelers de mogelijkheid bieden om een persoonlijke
dagelijkse, wekelijkse of maandelijkse limiet te stellen aan de stortingen die op de spelersaccount gemaakt
kunnen worden. Het verhogen van deze stortingslimieten mag niet eerder dan 24 uur na de wijziging worden
175
doorgevoerd. De vergunningseisen bevatten verder geen bepalingen omtrent het stellen van grenzen aan de
frequentie of duur van de deelname aan kansspelen of aan het maximale tegoed op de spelersaccount.
Daarnaast lijkt het ook niet zo te zijn dat de kansspelaanbieder spelers moet verplichten hun limieten in te
stellen voordat ze kunnen deelnemen aan het kansspelaanbod.
Een speler moet zichzelf tijdelijk – zowel in de vorm van een ‘afkoelperiode’ van 24 uur of voor minimaal een
maand – of permanent kunnen uitsluiten van het spelaanbod van de vergunninghouder. De spelersaccount
moet tijdens de uitsluitingsperiode gedeactiveerd worden. Ook moet de vergunninghouder bij uitsluiting de

170

Bekendtgørelse nr. 67 om onlinekasino (25 januari 2012).
Bekendtgørelse nr. 66 om udbud af online væddemål (25 januari 2012), para 2, Bekendtgørelse nr. 67 om onlinekasino
(25 januari 2012), para 2.
172
Bekendtgørelse nr. 66 om udbud af online væddemål (25 januari 2012), para 6, Bekendtgørelse nr. 67 om onlinekasino
(25 januari 2012), para 7.
173
Bekendtgørelse nr. 66 om udbud af online væddemål (25 januari 2012), para 5, Bekendtgørelse nr. 67 om onlinekasino
(25 januari 2012), para 6.
174
Bekendtgørelse nr. 66 om udbud af online væddemål (25 januari 2012), para 13, Bekendtgørelse nr. 67 om onlinekasino
(25 januari 2012), para 14.
174
Bekendtgørelse nr. 67 om onlinekasino (25 januari 2012), para 16.
175
Bekendtgørelse nr. 66 om udbud af online væddemål (25 januari 2012), para 15, Bekendtgørelse nr. 67 om onlinekasino
(25 januari 2012), para 17.
171

78

speler informeren over behandelingsmogelijkheden bij verslavingszorgcentra en het algemene register voor
176
uitsluiting. Na een permanente uitsluiting kan pas na een jaar een nieuwe spelersaccount geopend worden.
ROFUS
Naast de mogelijkheid voor spelers om zich uit te sluiten voor deelname aan kansspelen van een specifieke
aanbieder, is er in Denemarken ook de optie om dit voor kansspelen op afstand in het algemeen te doen. De
Deense kansspelautoriteit houdt het Register Over Frivilligt Udelukkede Spillere (ROFUS) bij, waarin spelers
zichzelf op vrijwillige basis kunnen laten opnemen. Na vrijwillige opname kan een speler pas een jaar na dato
de kansspelautoriteit verzoeken hem uit het register te verwijderen. Kansspelaanbieders moeten ROFUS
naslaan op eventuele registraties bij het aanmaken van nieuwe spelersaccounts. Daarnaast zijn zij ook verplicht
177
deze controle uit te voeren wanneer een speler inlogt op zijn account.
Reclame-uitingen
Alleen kansspelaanbieders die onder vergunning kansspelen aanbieden mogen hiervoor adverteren. Reclameuitingen worden daarnaast aan banden gelegd in de wet op de kansspelen. Artikel 36 stelt dat reclame-uitingen






de kans op winnen op een juiste manier moeten presenteren en niet groter mogen doen voorkomen
dan dat die daadwerkelijk is;
kansspelen als een vorm van amusement moeten presenteren;
niet gericht mogen zijn op personen onder de achttien jaar;
geen gebruik mogen maken van bekende personen die de suggestie wekken dat hun succes te danken
is aan het deelnemen aan kansspelen wanneer dit niet het geval is;
niet de indruk mogen wekken dat het deelnemen aan kansspelen een oplossing biedt voor financiële
178
problemen of de sociale status van een speler ten goede komt.

Bij overtreding van artikel 36 kan er een boete opgelegd worden aan de vergunninghouder.

179

De kansspelautoriteit
Spillemyndigheden, de Deense kansspelautoriteit, is op 1 januari 2012 opgericht als zelfstandig bestuursorgaan
binnen het Ministerie van Belastingen. De kansspelautoriteit is verantwoordelijk voor het verzorgen van een
180
veilige en gereguleerde kansspelmarkt, zodat spelers beschermd worden tegen illegale kansspelen. Hiertoe
fungeert zij als vergunningverlener en toezichthouder op zowel monopoliehouders Danske Spil en Det Danske
Klasselotteri als op private kansspelaanbieders.
De wet op de kansspelen geeft Spillemyndigheden de bevoegdheid om op ieder moment de faciliteiten of
181
technische apparatuur die gebruikt wordt door vergunninghouders te inspecteren. Daarnaast moeten
vergunninghouders een jaarlijks rapport overleggen, waarin onder andere uit naar voren moet komen hoe zij
182
voldoen aan de wettelijke eisen. Wanneer een kansspelaanbieder in strijd handelt met de kansspelwet of
183
met de voorwaarden verbonden aan de verleende vergunning, dan kan de kansspelautoriteit deze intrekken.

176

Bekendtgørelse nr. 66 om udbud af online væddemål (25 januari 2012), para 16, Bekendtgørelse nr. 67 om onlinekasino
(25 januari 2012), para 18.
177
Bekendtgørelse nr. 66 om udbud af online væddemål (25 januari 2012), para 17, Bekendtgørelse nr. 67 om onlinekasino
(25 januari 2012), para 19.
178
Lov nr 848 af 01/07/2010 (Spilleloven), art. 36.
179
Ibid, art. 59 e.v.
180
Spillemyndigheden, ‘About Us’ https://spillemyndigheden.dk/en/about-us (7 oktober 2014).
181
Lov nr 848 af 01/07/2010 (Spilleloven), art. 47.
182
Lov nr 848 af 01/07/2010 (Spilleloven), art. 43.
183
Ibid, art. 44.

79

Naast het uitoefenen van controle op het legale aanbod treedt Spillemyndighden ook op tegen het illegale
aanbod van kansspelen op afstand. Hiervoor worden drie specifieke middelen ingezet:




Een reclameverbod voor kansspelaanbieders zonder vergunning;
Het blokkeren van websites van illegale kansspelaanbieders; en
Het blokkeren van betalingsverkeer naar en van illegale kansspelaanbieders.
184

Voor de inzet van de laatste twee middelen is een voorafgaande uitspraak van een rechter nodig. Het
blokkeren van websites door internetproviders wordt ingezet: in april 2014 voegde de Deense
kansspelautoriteit vijf namen toe aan haar zwartlijst, waarmee het totale aantal geblokkeerde websites
185
uitkwam op 25.
Hoe verhoudt het voorgenomen Nederlandse beleid ten aanzien van online kansspelverslaving zich tot het
beleid in Denemarken?
Het Deense beleid toont veel overeenkomsten met het voorgenomen Nederlandse beleid – niet heel verassend,
aangezien het Deense vergunningenstelsel als model is gebruikt voor de regulering van kansspelen op afstand
in Nederland. Denemarken is als gematigd open stelsel te kwalificeren, aangezien er nog een gedeeltelijk
monopoliesysteem in plaats is. Met betrekking tot preventiemaatregelen tegen kansspelverslaving zijn de
mogelijkheden tot zelfuitsluiting en het centraal register duidelijke overeenkomsten. Hoewel er veel
overeenkomsten zijn, stelt het Nederlandse voorgenomen beleid striktere vergunningseisen. Een voorbeeld is
de verplichting tot het instellen van persoonlijke spelerslimieten. Vergunninghouders in Denemarken moeten
dit wel mogelijk maken voor spelers, maar hoeven het niet als toegangseis tot het kansspelaanbod te hanteren.
Daarnaast kent Denemarken geen equivalent van de mogelijkheid tot onvrijwillige uitsluiting van spelers.

5.4.2 Prevalentieonderzoek
Ten tijde van de dataverzameling waren twee metingen beschikbaar die inzicht geven in de prevalentie van
kansspelverslaving in Denemarken. Als eerste betreft dat een Health and Morbidity Study uit 2005 van het
Socialforskningsinstituttet (SFI), een Deens instituut voor sociaal-wetenschappelijk onderzoek.
Een tweede meting is uitgevoerd door het National Institute of Public Health van de Universiteit van ZuidDenemarken. Deze “health survey” maakt gebruik van de (niet-gestandaardiseerde) lie-bet questionnaire,
waarbij slechts twee vragen worden gesteld: heb je ooit (of het afgelopen jaar) tegen belangrijke mensen in je
leven gelogen over je speelgedrag en heb je ooit (of het afgelopen jaar) de behoefte gevoeld om meer en meer
geld in te zetten. Indien iemand op één van deze vragen bevestigend antwoord wordt iemand als
probleemspelers geclassificeerd.
Een derde studie die we onlangs op het spoort kwamen is een onderzoek uitgevoerd door het
onderzoeksbureau Bjerg Kommunikation & Megafon van het Center for Ludomani. De studie is in september
2014 gepubliceerd en laat een verrassend hoge prevalentie van problematisch speelgedrag zien.
Indien de prevalentiecijfers uit deze drie onderzoeken worden gestandaardiseerd (waarbij voor de lie-bet
questionnaire geen correctie is uitgevoerd) levert dat het volgende beeld op.

184

N. Henningsen & M. Taanum, ‘Denmark’ in: J. Harris, Gaming Law – Jurisdictional Comparisons, Londen: 2012, p. 82.
L. Sennevall, ‘Danske Spil ‘Advantage’ Probed By Competition Authority’
<http://static.squarespace.com/static/527022b1e4b0112ec51855e0/t/5369e811e4b0f13260e91a1a/1399449617718/Gam
blingCompliance_-_Danske_Spil_Advantage_Probed_By_Competition_Authority_-_2014-04-11.pdf> (7 oktober 2014).
185

80

Figuur 15 Prevalentie van kansspelverslaving in Denemarken

Denemarken
Gestandaardiseerde prevalentiecijfers kansspelverslaving

Prevalentie (in %)

3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
0,5
0,0

De gestandaardiseerde prevalentiecijfers laten in 2014 een sterke groei zien van het aantal probleemspelers.
Het percentage probleemspelers lag in 2005 op 0,5 procent, in 2010 op 0,8 procent terwijl het percentage
probleemspelers in 2014 ruim drie keer zo hoog ligt en op 2,7 procent uitkomt.
De groei van het aantal kansspelverslaafden, dat uit de meest recente studie naar voren komt, baart ook in
Denemarken opzien. De kansspelautoriteit onthoudt zich vooralsnog van commentaar, maar de Minister van
Financiën heeft zijn bezorgdheid uitgesproken en aangekondigd op korte termijn verder onderzoek te willen
laten uitvoeren.

5.4.3 Deelname aan (online) kansspelen
Voor de deelname aan kansspelen in Denemarken zijn twee studies beschikbaar. In 2005 nam 77 procent van
de bevolking aan kansspelen deel, in 2014 was dit 74 procent van de bevolking. Ook de deelname aan online
kansspelen is in deze studies gemeten: in 2005 nam 11 procent van de Deense bevolking deel aan online
kansspelen, in 2014 is dit gestegen naar 19 procent. Zoals ook in de gevonden studies naar deelname in de
andere verdiepingslanden, maken de beide Deense studies geen expliciet onderscheid tussen deelname aan
gereguleerde en niet-gereguleerde kansspelen.

5.4.4 Omzet en bruto spelopbrengst
In Meyer e.a. (2006) “Problem gambling in Europe” worden de omzetcijfers van Denemarken over de periode
2002 – 2005 gepresenteerd. Deze cijfers laten een groei van de omzet van kansspelen zien: van 2,0 miljard euro
in 2002 naar 2,8 miljard in 2005. De groei wordt vooral veroorzaakt door kansspelautomaten (slots) en in
mindere mate door weddenschappen (betting).
Tabel 14 Denemarken: omzet kansspelmarkt, in Euro (mill)

Jaar
2002
2003
2004
2005

OMZET
Totaal*
2.049
2.441
2.675
2.823

Betting
206
291
297
299

Slot
Machines
921
1.204
1.376
1.526

Krasloten

Bingo**

Lotto

120
130
120
110

158
158
158
158

480
482
498
494

Klasse
Lotteriet
68
72
78
85

Andere
loterijen
97
104
149
68

Bron: Meyer e.a. (2006)“Problem gambling in Europe”.
*exclusief casino’s, internet casino’s en poker sites **schatting

81

Gegevens over de GGR in Denemarken zijn voorts aan de hand van drie bronnen verkregen. De data zijn
daardoor niet altijd goed vergelijkbaar zijn. De algemene indruk is echter dat de GGR in Denemarken een
gematigde stijging laat zien. In 2003 was de GGR 0,8 miljard euro. In 2013 is dit naar 1,0 miljard euro gestegen.
Tabel 15 Gross Gaming Revenues Denemarken (in Euro Mill) vergeleken 2003 & 2010-2013

Jaar
2

2003
3
2010
3
2011
3
2012
1
2012
1
2013

Totale
GGR
830
825
713
986
1.007
1.017

Betting

Slots

96
105
120
177
158
186

221
250
240
244
244
219

Krasloten

Bingo

Lotto

40

429
430
310
375
248
250

27
27
26

45
39

Klasse
lotteriet

Andere
loterijen

32
33

70
68

Offline
casino
44
40
43
46
46
45

Online
casino

117
117
133

1. Uit: Danish Gambling Authority annual report 2012 & report 2013. In Euro’s (1 Euro = 7.45 DKK).
2. Uit: Study of gambling services in the internal market of the European union (2006). Swiss Institute of Comparative Law.
3. Uit: GREF Survey’s 2012, 2013, 2014

Gegevens over de GGR van Danske Spill laten een vergelijkbaar beeld zien.
Tabel 16 Gross Gaming Revenues Danske Spill (in DKK Mill)

Jaar

GGR Danske Spill
(rapport tot 2010)

GGR Danske Spill
(rapport vanaf 2011)

2002

3651

-

2003

3875

+6,1%

2004
2005

4104
4145

+5,9%
+1,0%

2006
2007

4297
4369

+3,7%
+1,7%

3931

-

2008
2009

4318
3973

-1,2%
-8,0%

3923
3633

-0,2%
-7,4%

2010

4069

+2,4%

3761

3,5%

2011
2012

3904
4117

3,8%
5,5%

2013

4469

8,5%

Bron: jaarrapporten Danske spil.

Sleutelinformant Martin Ipsen van Spillemyndigheden, zegt hierover het volgende:
“The Danish market for online casino and betting was liberalised on 1 January 2012. Before the liberalisation,
the Danish operator Danske Spill had a monopoly to offer betting, and there was no regulated supply of online
casinogames. The liberalisation makes it complicated to compare the regulated gambling market in 2012 and
2013 with previous years.”
De stijging van de GGR wordt volgens Ipsen vooral veroorzaakt doordat spelers die voorheen op buitenlandse
of niet gereguleerde websites speelden maar dit sinds 2012 bij het gereguleerde aanbod van onder andere
Danske Spil doen.
“The liberalisation has led to an increase in the consumption on the regulated gambling marked. However, it is
highly likely that most of the ‘new’ consumption on betting and online casino games have been taken from
previous activity on foreign unregulated websites. We find that the aggregate gambling consumption has a
modest growth rate. If we compare 2012 with 2013, the growth rate in the nominal gross gambling revenue on

82

the regulated marked is approximately 1 per cent – and this is very close to the inflation rate. This means that
the real gambling consumption is stable.”

5.4.5 Hulpverlening
Over de periode 2002 – 2013 zijn via het Centre for Ludomani de volgende gegevens over het aantal nieuwe
hulpzoekers verkregen. Er is hierbij onderscheid gemaakt tussen de hulpzoekers die recentelijk aan online
kansspelen deelnamen en hulpzoekers die dat niet deden. De gegevens hebben alleen betrekking op cliënten
van het Centre for Ludomani.
Figuur 16 aantal nieuwe hulpzoekers Centre for Ludomani

Denemarken
Aantal nieuwe hulpzoekers
1000
900
800
700
600
500
400
300
200
100
0

speelt niet online
speelt online

2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013
Bron: Reactie Centre for Ludomani, MB Jorsel, august 2014).
In totaal zijn over deze twaalf jaar 8.344 unieke nieuwe cliënten bij het Centre for Ludomani behandeld. De
stijging van het aantal hulpzoekers wordt vooral veroorzaakt door cliënten die aan online kansspelen
deelnemen. Door de jaren heen is de verhouding tussen mannelijke en vrouwelijke hulpzoekers redelijk stabiel:
85 procent van de populatie is man (mannen zijn gemiddeld 35 jaar, vrouwen zijn gemiddeld iets ouder: 42
jaar).
Opvallend is dat in de periode 2009 – 2013 het aandeel jonge mensen dat hulp zocht is gestegen van 7 procent
in 2009 naar 24 procent in 2013. Hun hulpvragen hebben vooral betrekking op live betting en poker. Volgens
onze sleutelinformant hebben juist deze kansspelen een grote aantrekkingskracht op deze groep: “These
games are fast games and have an element of "you have got to know something about football or how to play
a good hand in Texas Hold´em" to them”.

83

CONCLUSIES
Online kansspelbeleid in Europa
Van de 29 onderzochte Europese landen is in 23 landen tot legalisering van kansspelen op afstand overgegaan.
Een conclusie die kan worden getrokken uit de resultaten van de inventarisatie, is dat op het gebied van weten regelgeving de landen op grote lijnen veel overeenkomsten vertonen. Op details van uitvoering van het
kansspelbeleid is meer diversiteit zichtbaar. Dit toont zich onder andere in de typen kansspelen die al dan niet
worden toegestaan in de landen en in de houding die wordt ingenomen ten opzichte van nieuwe, waaronder
buitenlandse kansspelaanbieders. Wat betreft gokcultuur zijn binnen Europa aanzienlijke verschillen
waarneembaar in de deelname aan, het aanbod van en de bestedingen aan (online) kansspelen.
Het beleid omtrent preventie van kansspelverslaving in de verdiepingslanden
Er is in alle landen die onderzocht zijn in de verdiepingsfase van dit onderzoek aandacht voor de preventie van
kansspelverslaving. De mate waarop hier invulling aan wordt gegeven verschilt echter per land. Voor alle
verdiepingslanden geldt dat een spelersaccount verplicht is. Noorwegen en Italië hanteren het instellen van
persoonlijke spelerslimieten (bijvoorbeeld op stortingen, frequentie of speeltijd) als toegangseis voor deelname
aan het online kansspelaanbod van vergunningshouders. Ook het voorgenomen Nederlandse beleid stelt dit
verplicht. Denemarken en het Verenigd Koninkrijk kennen weliswaar de mogelijkheid tot het instellen van
persoonlijke spelerslimieten, maar niet de verplichting daartoe.
In alle verdiepingslanden is er op enige wijze aandacht voor de plicht van de vergunninghouder tot het
informeren van spelers over de risico’s van kansspelen en/of over risicovol speelgedrag. Noorwegen kent hierin
de vergunninghouder een actievere rol toe dan de andere verdiepingslanden: door middel van een
monitoringstool wordt een speler gewaarschuwd wanneer sprake is van risicovol speelgedrag. Ook Nederland
wil een vergelijkbaar systeem, maar gaat hierin verder door de vergunninghouder een actieve zorgplicht te
geven, waaronder deze moet interveniëren in risicovol speelgedrag.
De mogelijkheid tot vrijwillige uitsluiting van deelname aan het online kansspelaanbod, zowel tijdelijk als
permanent, is in alle verdiepingslanden aanwezig. Nederland is voornemens om ook de mogelijkheid tot
onvrijwillige sluiting te introduceren. In de landen waar meerdere kansspelaanbieders worden toegestaan – zo
ook onder het voorgenomen Nederlandse beleid – worden de uitsluitingen over het algemeen bijgehouden in
een centraal register, beheerd door de kansspelautoriteit. Het Verenigd Koninkrijk, dat geen centraal register
kent, vormt hierop een uitzondering.
Concluderend kan gesteld worden dat het voorgenomen Nederlandse beleid in een aantal opzichten strikter te
noemen is dan het kansspelbeleid van de verdiepingslanden. Uniek is de actieve zorgplicht voor
vergunninghouders en de mogelijkheid tot onvrijwillige uitsluiting.

Ontwikkelingen in de prevalentie van kansspelverslaving sinds de legalisering van kansspelen op afstand
In het onderstaande zal per verdiepingsland worden ingegaan op de waargenomen ontwikkelingen in de
prevalentie van kansspelverslaving sinds de legalisering van online kansspelen. We willen hierbij een belangrijk
voorbehoud maken. De onderzoeksgegevens die in het kader van dit onderzoek zijn gevonden hebben
belangrijke beperkingen: in de mate waarin de gegevens volledig, uitputtend en actueel zijn en in de mate
waarin zij valide zijn.
Onderhavig onderzoek is bovendien niet opgezet om uitspraken te kunnen doen over een causale samenhang
tussen legalisering van online kansspelen en kansspelverslaving. Op basis van dit onderzoek kunnen daarom
geen harde uitspraken worden gedaan over een mogelijke (causale) samenhang tussen legalisering en de

84

prevalentie van kansspelverslaving. De mogelijke verklaringen die worden opgeworpen om fluctuaties in de
prevalentie van kansspelverslaving te verklaren zijn daarom steeds van hypothetische aard.
Italië
Er is in Italië sinds 2003 een opvallende toename zichtbaar in de deelname en bestedingen aan land-based
kansspelen. Vooral de opkomst van speelautomaten Amusement With Prizes (AWP’s), maar ook grote
bestedingen aan loterijen, sportweddenschappen en bingo zijn hier debet aan. Ook voor kansspelen op afstand
is aanvankelijk een groei te zien van de gross gaming revenue (GGR). Gegevens van voor 2009 zijn niet bekend
maar in 2010 lag de GGR hoger dan in 2009. In de jaren erna lijkt de GGR van de online kansspelmarkt zich te
stabiliseren. De bestedingen aan gereguleerde online kansspelen zijn relatief laag in verhouding tot het landbased aanbod.
Gelet op de stijging in de deelname en de bestedingen aan kansspelen in Italië komt het niet als een verrassing
dat ook de prevalentie van kansspelverslaving is gestegen. Vooral in 2012 is een piek te zien in het aantal
probleemspelers. Een toename die wordt weerspiegeld in een toegenomen hulpvraag: van 6.000 hulpzoekers
in 2012 naar ruim 9.000 in 2013. Cijfers van de landelijke hulplijn melden in 2013 eveneens een groeiend aantal
mensen dat contact zoekt voor hulp bij kansspelproblematiek.
De vraag is hoe deze toename in de prevalentie van kansspelverslaving in Italië verklaard kan worden. Het is
lastig om deze (volledig) toe te schrijven aan de legalisering van kansspelen op afstand. Hoewel longitudinale
gegevens over deelname aan online kansspelen niet beschikbaar zijn, lijkt zich na een aanvankelijke stijging van
de bruto spelopbrengsten de afgelopen periode een stabilisatie voor te doen in de uitgaven aan gereguleerde
online kansspelen. Deze ontwikkeling loopt derhalve niet synchroon met de toename van kansspelverslaving.
Een mogelijke alternatieve verklaring voor de hoge prevalentiecijfers in 2012 is de sterke opkomst van de
speelautomaten, Amusement With Prizes (AWP’s), in de periode daaraan voorafgaand.
De verzamelde gegevens laten niet toe om bindende uitspraken te doen over de samenhang tussen het
legaliseren van kansspelen op afstand en de prevalentie van kansspelverslaving in Italië. Gezien het relatief
kleine aandeel van online kansspelen in verhouding tot het land-based aanbod, zou de invloed van de
legalisering van online kansspelen als gering ingeschat kunnen worden.
Noorwegen
Hoewel er slechts gefragmenteerde data beschikbaar zijn omtrent de deelname van de Noren aan online
kansspelen, bestaat het vermoeden dat het aantal mensen dat aan online kansspelen deelneemt in de loop der
jaren is toegenomen. De twee onderzoeken waarop dit vermoeden is gebaseerd laten in zes jaar tijd een
verdubbeling van de deelnamecijfers zien: in 2007 nam 7 procent aan online kansspelen deel, in 2013 lag dit op
16 procent.
Wanneer gekeken wordt naar de prevalentie van kansspelverslaving in Noorwegen dan zijn er twee pieken
zichtbaar in 2005 en 2010. In de periode daarvoor, daartussen en daarna zien we lagere prevalentiecijfers van
kansspelverslaving. Gelet op de toegenomen deelname aan online kansspelen zijn vooral de dalingen in de
prevalentiecijfers kansspelverslaving niet goed verklaarbaar.
Een plausibele verklaring voor de stijging van de prevalentie in 2005 is mogelijk de groeiende populariteit van
kansspelautomaten in de periode daaraan voorafgaand (2001-2005), waarin de omzet van kansspelautomaten
verdubbelde. De daarop volgende daling kan het gevolg zijn van een aantal restrictieve beleidsinterventies van
de Noorse overheid. In 2006 werd een maatregel van kracht waardoor niet meer met bankbiljetten kon worden
betaald om op kansspelautomaten te spelen. Van een grotere impact is waarschijnlijk geweest het algeheel
verbod op kansspelautomaten dat in de zomer van 2007 van kracht werd. In de periode na de ban zien we een
scherpe daling van de prevalentie van kansspelverslaving, van 1,7 procent in 2005 naar 0,8 procent in 2008.
85

In 2010 zien we dat de prevalentie van kansspelverslaving in Noorwegen wederom (licht) toeneemt. Dit wordt
bevestigd door een toename van het aantal hulpvragen bij de landelijke hulplijn. Onduidelijk is wat de oorzaak
van deze stijging precies kan zijn geweest. De stijging loopt bovendien synchroon aan een stijging van de omzet
van en uitgaven aan kansspelen. Mogelijk dat vooral de gestegen uitgaven aan de land based bingo-automaten
en weddenschappen bij Norsk Tipping er toe hebben geleid dat het aantal kansspelverslaafden weer toe nam.
Wellicht ook dat toegenomen deelname aan online kansspelen voor deze stijging van de prevalentie van
kansspelverslaving verantwoordelijk is. Zo zien we bijvoorbeeld een toename van het aantal hulpzoekers dat
juist vanwege deelname aan niet-gereguleerde online casinospelen de hulplijn belt.
In 2013 zien we de prevalentie van kansspelverslaving in Noorwegen wederom dalen tot net boven het niveau
van 1997. Deze daling in het aantal probleemspelers vertaalt zich niet in een daling van het aantal bellers naar
de landelijke hulplijn: dat blijft min of meer stabiel. De kansspelomzet neemt nog steeds toe, maar kan voor
een groot deel worden toegeschreven aan de omzet van (de minder verslavingsgevoelige) kansspelautomaten
IVT’s. Een mogelijke verklaring voor de lagere prevalentie van kansspelverslaving in 2013 is dat de eisen met
betrekking tot de exploitatie van bingo in 2010 en 2012 werden aangescherpt. En tot slot, lijkt het
waarschijnlijk dat het actieve preventiebeleid van de Noren haar vruchten begint af te werpen.
Dit alles in ogenschouw nemende lijkt het niet waarschijnlijk dat de legalisering van kansspelen op afstand tot
een hogere prevalentie van kansspelverslaving heeft geleid in Noorwegen.
Verenigd Koninkrijk
Deelname aan online kansspelen in het Verenigd Koninkrijk lag in 2007 op 6 procent, in 2010 op 14 procent
maar in 2012 weer op 7 procent. Hierbij dient opgemerkt te worden dat de deelnamecijfers niet
gestandaardiseerd zijn. De meting uit 2012 is op basis van een algemene Health Survey tot stand gekomen,
terwijl eerdere cijfers specifiek uit een onderzoek naar kansspelen – de British Gambling and Population Survey
– stammen. Dit zou tot lagere deelnamecijfers kunnen hebben geleid, en de daling ten opzichte van
voorgaande jaren kunnen verklaren.
Dat de deelname aan online kansspelen niet is afgenomen wordt bevestigd door de omzetcijfers van de
industrie. De GGY van gereguleerde online kansspelen is in de periode 2009-2013 bijna verdubbeld: van 0,6
miljard pond in 2009/2010 tot 1,1 miljard pond in 2012/2013. Het zou kunnen zijn dat minder mensen meer
geld aan online kansspelen zijn gaan uitgeven, maar dit lijkt onwaarschijnlijk.
De prevalentie van kansspelverslaving in het Verenigd Koninkrijk vertoont een piek in 2010. Na 2010 neemt de
prevalentie van kansspelverslaving weer wat af. De toename in de deelname en bestedingen aan online
kansspelen lijken de piek in 2010 goed te kunnen verklaren. De daarop volgende daling in 2012 is daar echter
mee in strijd. De daling van het aantal kansspelverslaafden in 2012 lijkt daarmee niet gerelateerd te zijn aan de
bestedingen aan online kansspelen, die juist zijn toegenomen. Een alternatieve verklaring voor de piek in 2010
is mogelijk de toegenomen belangstelling voor kansspelautomaten: de omzet hiervan is gestegen van 1,8
miljard euro in 2003 tot 2,7 miljard in 2012.
Een belangrijke conclusie die kan worden getrokken, is dat er een afname van de prevalentie van
kansspelverslaving zichtbaar is, ondanks de groei van de omzet van online kansspelen. De legalisering van
kansspelen op afstand lijkt daarmee geen negatieve invloed te hebben op de prevalentie van
kansspelverslaving in het Verenigd Koninkrijk.
Denemarken
In Denemarken zijn de cijfers voor deelname aan kansspelen redelijk constant, ongeveer driekwart van de
bevolking neemt aan kansspelen deel. Voor kansspelen op afstand ligt dit aanzienlijk lager maar is het wel
86

toegenomen: van 11 procent in 2005 tot tenminste 19 procent in 2014. De omzetgegevens in Denemarken
laten eveneens een toename zien. Volgens informatie van een sleutelinformant (Martin Ipsen van
Spillemyndigheden) wordt de toename van de GGR van Danske Spil voornamelijk veroorzaakt door spelers die
voorheen op (niet-gereguleerde) buitenlandse websites speelden, maar dit bij Danske Spil zijn gaan doen nadat
daar in 2012 een gereguleerd online aanbod werd gerealiseerd.
Cijfers omtrent de prevalentie van kansspelverslaving in Denemarken laten eveneens een stijging zien. Uit het
meeste recente bevolkingsonderzoek blijkt dat het aantal kansspelverslaafden sterk is toegenomen, van 0,5
procent in 2005 naar 2,7 procent in 2014. Overigens komen vanuit de hulpverlening eveneens signalen die de
stijging van het aantal kansspelverslaafden onderschrijven. Het aantal nieuwe aanmeldingen bij het Center for
Ludomani lag in 2010 ruim drie keer zo hoog als in 2002. Hetzelfde centrum signaleert ook dat de toename van
het aantal hulpzoekers wordt veroorzaakt door vooral jonge spelers die (ook) aan online kansspelen
deelnemen.
Een stijging van het aantal hulpzoekers kan ook betekenen dat probleemspelers de weg naar de hulpverlening
beter weten te vinden, doordat ze beter met de mogelijkheden van hulpverlening bekend zijn, of doordat ze in
toenemende mate door de kansspelaanbieders worden doorverwezen naar de hulpverlening. Een grotere
bewustwording onder probleemspelers en acceptatie en (h)erkenning van de problematiek kan - gevoed door
een actief preventiebeleid - tot een toename van het aantal hulpzoekers leiden. Kansspelproblematiek kan
daarmee meer zichtbaar geworden zijn.
Die stijging van het aantal kansspelverslaafden roept, ook in Denemarken, de vraag op of deze is te relateren
aan de legalisatie van kansspelen op afstand. Hoewel het mogelijk is dat de legalisering van invloed is geweest
op het aantal kansspelverslaafden is het op basis van de gegevens uit dit onderzoek niet mogelijk om daar
uitsluitsel over te geven. De Deense Minister van Financiën heeft aangekondigd op korte termijn een
onderzoek te willen laten uitvoeren dat wél in deze kennis voorziet. Het is raadzaam te zijner tijd kennis te
nemen de bevindingen van dat onderzoek.

Tot slot
“Internet gambling, including gambling via mobile devices, continues to grow rapidly, from a gross gaming yield
(GGY) of $21.7 billion (6 percent of global GGY) in 2007 to an estimated GGY of $47.4 billion in 2015 (8.7
percent of global GGY))” (Dragicevic, Percy, Kudic & Parke, 2013).
Ook in de landen die in het kader van dit onderzoek bekeken zijn, is de deelname aan online kansspelen
toegenomen, dan wel de bruto spelopbrengst van gereguleerde online kansspelen gestegen. In Noorwegen is
de deelname aan online kansspelen in de bevolking gestegen van 7 procent in 2007 naar 16 procent in 2013. In
Denemarken van 11 procent in 2005 naar 19 procent in 2014. Ook in het Verenigd Koninkrijk is de deelname
aan online kansspelen in de bevolking gestegen van 6 procent in 2007 gestegen naar 14 procent in 2010 maar
in 2012 gedaald naar 8 procent. Mogelijk dat dit laatste te maken heeft met een afwijkende en daardoor niet
goed vergelijkbare meting. De spelopbrengsten (GGY) van online kansspelen laten in het Verenigd Koninkrijk in
vier jaar tijd bijna een verdubbeling zien: van 0,6 miljard pond in 2009/2010 tot 1,1 miljard pond in 2012/2013.
Alleen Italië lijkt een uitzondering te vormen op de wereldwijde trend van een toename van spelers die aan
kansspelen op afstand deelneemt. De uitgaven aan gereguleerde online kansspelen in Italië lijkt zich, na een
aanvankelijk stijging, de afgelopen jaren te stabiliseren.
Hoewel er dus in de meeste landen sprake is van een toename in deelname en bestedingen aan online
kansspelen moet worden opgemerkt dat in alle vier de verdiepingslanden de gereguleerde online
kansspelmarkt een relatief klein deel uitmaakt van deelname en bestedingen aan land-based kansspelen.
Mogelijk dat een legaal online aanbod tot meer kansspelverslaving zal leiden maar het is waarschijnlijk dat dit
87

wordt gemedieerd door het land-based aanbod van kansspelen. Te meer als wordt vastgesteld dat spelers die
online aan kansspelen deelnemen dit doorgaans ook al land-based deden en er een relatief kleine groep
nieuwe online spelers is die niet eerder aan land-based kansspelen deel nam.
Als we de prevalentiecijfers van kansspelverslaving in de verdiepingslanden nog eens in ogenschouw nemen
blijkt er – behalve in Denemarken - geen sprake te zijn van een continue stijgende of dalende trend. De cijfers
kennen bepaalde pieken maar dalen vervolgens ook weer. Vooral de dalingen in de prevalentiecijfers van
kansspelverslaving lopen asynchroon met de legalisering van online kansspelen en de toegenomen deelname
en bestedingen daaraan.
De fluctuaties in de prevalentiecijfers kunnen in drie van de vier landen mogelijk door andere factoren worden
verklaard. In Italië, Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk lijken de pieken in de prevalentiecijfers vooral
gerelateerd te zijn aan de deelname en bestedingen aan kansspelautomaten (EGM’s en AWP’s) of andere landbased kansspelen, zoals weddenschappen of casinospelen. Beleidsinterventies die de beschikbaarheid van deze
kansspelen aan banden leggen of de introductie van minder verslavingsgevoelige kansspelen mogelijk maken,
lijken hun vruchten af te werpen en tot een daling van het aantal kansspelverslaafden te hebben geleid. Zeker
wanneer dit wordt gecombineerd met actieve preventieve maatregelen en een effectief hulpverleningsaanbod.
Een meer theoretische verklaring voor fluctuaties in de prevalentie van kansspelverslaving worden gevormd
door de concepten van exposure & adaption. Een groter aanbod van (nieuwe) kansspelen (meer exposure) kan
tot meer kansspelverslaving leiden, maar in de loop van de tijd passen mensen zich ook aan (adaption), men
leert met risicovolle kansspelen om te gaan, is er minder vatbaar en gevoelig voor en is zich meer bewust van
de risico’s. Door dit aanpassingsvermogen kunnen mensen hun speelgedrag beter onder controle houden en
kan het tot minder kansspelverslaving leiden. Het adaptieproces kan worden versterkt en versneld door een
actief preventiebeleid en een regulering van de kansspelmarkt. De stijgingen en dalingen van de
prevalentiecijfers in de verdiepingslanden zouden aan de hand van deze twee processen verklaard kunnen
worden. Afgaande op de beschikbare gegevens zouden we kunnen stellen dat in Italië, het Verenigd Koninkrijk
en Noorwegen het adaptieproces zich inmiddels heeft ingezet maar dat dit in Denemarken vooralsnog niet lijkt
te zijn gebeurd.
Zoals gezegd is het op basis van de onderzoeksdata niet goed mogelijk om oorzaken voor een stijging of daling
in prevalentie van kansspelverslaving aan te geven. Het onderzoek is ook niet opgezet om die vraag te
beantwoorden. Wat wel kan is om van bepaalde factoren aan te geven dat het onwaarschijnlijk is dat zij een
oorzaak zijn. Als veranderingen in legalisatie niet samenhangen met veranderingen in prevalentie van
kansspelverslaving wordt het onwaarschijnlijk dat er een causaal verband bestaat tussen legalisatie en
prevalentie. Dit laatste lijkt in de meerderheid van de onderzochte landen het geval. Alleen Denemarken lijkt
een uitzondering te vormen waarbij niet kan worden uitgesloten dat legalisatie verband houdt met de
prevalentie van kansspelverslaving.
Belangrijkste conclusies uit het onderzoek






In het merendeel van de onderzochte Europese landen is tot legalisering van kansspelen op afstand
overgegaan. Op het gebied van wet- en regelgeving vertonen de landen op grote lijnen veel
overeenkomsten. Op de details van uitvoering van het kansspelbeleid is meer diversiteit zichtbaar.
Het voorgenomen Nederlandse preventiebeleid is in een aantal opzichten strikter te noemen dan het
kansspelbeleid in Italië, het Verenigd Koninkrijk, Denemarken en Noorwegen.
Het is niet uit te sluiten dat legalisatie heeft geleid tot een toename van deelname aan online
kansspelen
Desondanks blijkt, zelfs in landen waar men al jaren legaal online kan spelen, dat de overgrote
meerderheid van de bestedingen aan kansspelen niet online kansspelen betreffen

88






De prevalentiecijfers van kansspelverslaving in de verdiepingslanden laten – uitgezonderd
Denemarken – geen continue stijgende of dalende trend zien. De cijfers kennen bepaalde pieken maar
dalen vervolgens ook weer. De dalingen in de prevalentiecijfers van kansspelverslaving lopen
asynchroon met de legalisering van online kansspelen en de toegenomen deelname en bestedingen
daaraan.
Het lijkt, gezien de tijdsbalken, niet zo waarschijnlijk dat fluctuaties in de prevalentie van
kansspelverslaving het gevolg zijn van legalisatie van online kansspelen.
Dit laatste is ook niet zo verwonderlijk gegeven het feit dat men voordat er sprake was van legalisatie
al toegang had tot online kansspelen

89

Referenties
W ET - EN REGELGEVING
EU
Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie.
België
Wet op de Kansspelen, de Weddenschappen, de Kansspelinrichtingen en de Bescherming van de Spelers.
Koninklijk Besluit 43/3, 22 december 2010.
Bulgarije
Закон за хазарта (Gambling Act).
Denemarken
Lov nr 848 af 01/07/2010 (Spilleloven).
Bekendtgørelse nr. 66 om udbud af online væddemål (25 januari 2012).
Bekendtgørelse nr. 67 om onlinekasino (25 januari 2012).
Spillemyndigheden, Guide on Betting and Online Casino Version 1.1 (23 september 2011).
Duitsland
Staatsvertrag zum Glücksspielwesen in Deutschland (Glücksspielstaatsvertrag).
Estland
Hasartmänguseadus (Gambling Act).
Finland
Arpajaislaki (Lotteries Act).
Frankrijk
Loi relative à l'ouverture à la concurrence et à la régulation du secteur des jeux d'argent et de hasard en ligne, n. 2010-476.
Italië
Codice Penale.
Legge 13 december 1989, n. 401.
Decreto Interministeriale 15 juni 2000.
Decreto Direttoriale (AAMS) 13 april 2006.
Decreto Direttoriale (AAMS) 28 oktober 2006.
Decreto Direttoriale (AAMS) 28 februari 2007.
Decreto Legge 13 september 2012, n. 158, omgezet in wet door Legge 8 november 2012, n. 189.
Decreto Legislativo 14 april 1948, n. 496.
Linee Guida per la certificazione della piattaforma di gioco versione 1.2 van Agenzia delle Dogane en dei Monopoli (6
december 2013).
Litouwen
Lietuvos Respublikos Azartinių Lošimų įstatymas (Gaming Law).
Malta
Remote Gaming Regulations, n. 438.04.
Nederland

90

Wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de Kansspelen, Kamerstukken II 2013/14, 33996 nr. 2.
Memorie van Toelichting wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de Kansspelen, Kamerstukken II 2013/14, 33996 nr. 3.
Noorwegen
Almindelig borgerlig Straffelov (Straffeloven) 1902.
Lov om veddemål ved totalisator (Totalisatorloven) 1927.
Lov om pengespill m.v. (Pengespilloven) 1992.
Lov om lotterier m.v. (Lotteriloven) 1995.
Retningslinjer for Markedsføring av Statlige Kontrollerte Pengespill (10 juni 2005).
Regler om distribusion av spill giennom elektroniske kanaler van Kultur- og kirkedepartementet (21 december 2005).
Vedtak om Endringer i Spilleregler for Nettbaserte Spill hos Norsk Tipping van Kulturdepartementet (25 november 2013)
Spilleregler van Kulturdepartementet (29 januari 2014).
Oostenrijk
Glücksspielgesetz.
Verenigd Koninkrijk
Gaming Act 1710.
Gambling Act 2005.
Gambling Industry Code for Socially Responsible Advertising van Gambling Commission (augustus 2007).
License Conditions and Codes of Practice van Gambling Commission (mei 2012).

J URISPRUDENTIE
HvJ EG 24 maart 1994, C-275/92 (Schindler).
HvJ EG 14 oktober 2008, C-42/07 (Liga Portuguesa).
HvJ EU 3 juni 2010, C-203/08 (Betfair).
HvJ EU 8 september 2010, C-46/08 (Carmen Media).
HvJ EU Press Release No 7/13, 24 januari 2013.

91

B OEKEN EN ARTIKELEN
Adviescommissie Kansspelen via internet, Legalisatie van Kansspelen via Internet 2010.
Barr-Smith, A ‘Sports Betting: United Kingdom’ in: P.M. Anderson, I.S. Blackshaw, R.C.R. Siekmann & J. Soek (red.), Sports
Betting: Law and Policy, Den Haag: 2012.
Bonn Steichen & Partners, M. Kitai, ‘Luxembourg’ in: J. Harris, Gaming Law – Jurisdictional Comparisons, Londen: 2012.
de Bruin, D., M. Fris, H. Verbraeck & R. Braam, Kansspelen in andere aarde. Een onderzoek naar kansspelproblematiek onder
allochtone Nederlanders, Utrecht: 2008.
Carboni, G ‘History and Trends of the Italian Remote Gambling’, Lex and Gaming - European Gaming Law Journal 2014.
Chatalbashev, A., Boyanov & Co., ‘Bulgaria’ in: J. Harris, Gaming Law – Jurisdictional Comparisons, Londen: 2012.
Codagnone, C., F. Bogliacino, A. Ivchenko, G. Veltri & G. Gaskell, Study on Online Gambling and Adequate Measures for the
Protection of Consumers of Gambling Services, Luxemburg: 2014.
Coles, T ‘Great Britain Introduces a Second Wave of Internet Gambling Regulation’, Gaming Law Review and Economics,
volume 18, issue 1 2014.
Couccoullis, C.N. ‘A Brave New Gaming World in Greece’, European Gaming Lawyer 2012.
Culture, Media and Sport Committee, The Gambling Act 2005: A bet worth taking? First Report of Session 2012-13, volume I
(24 juli 2012).
Dragicevic, S., C. Percy, A. Kudic & J. Parke, ‘A Descriptive Analysis of Demographic and Behavioral Data from Internet
Gamblers and Those Who Self-exclude from Online Gambling Platforms’, Journal of Gambling Studies, oktober 2013.
Eadington, W. R., & R. Thalheimer, Study of Gambling Services in the Internal Market of the European Union (2nd part
Economic Study), Lausanne: 2006.
Engebø, J From slot machines to gaming terminals – experiences with regulatory changes in Norway (presentatie gegeven
tijdens 8th European Conference on Gambling Studies and Policy Issues – European Association for the Study of Gambling)
2010.
Evald, J. & L. Halgreen, Sports Law in Denmark, Alphen aan den Rijn: 2011.
Gambling Commission, Who We Are and What We Do – An Introduction to the Gambling Commission (oktober 2013).
Gambling Compliance, European Casino Industry Report 2013.
Garner, A. & L. Müller-Studer, ‘Swiss Seek to Remove Online Gambling Ban with Draft Law’, World Online Gambling Law
Report, volume 13, editie 5, mei 2014.
Goodley, S ‘Betting Terminals Tax Hike is Bad for Bookies but Good News for Bingo’ The Guardian 19 maart 2014.
Grech, E ‘Gaming Law in Malta – A Brief Overview’, Għaqda Studenti tal-Liġi Online Law Journal, oktober 2013.
Haberling, G ‘Internet Gambling Policy in Europe’ in: R.J. Williams, R.T. Wood & J. Parke (red.), Routledge International
Handbook of Internet Gambling, New York: 2012.
Helge Hoffman, B Norsk Tippings Responsible Gambling Platform (presentatie gegeven tijdens 10th European Conference
on Gambling Studies and Policy Issues– European Association for the Study of Gambling) 2014.
Helge Hoffman, B Responsible gaming and IVT’s: the Norwegian Story – with a happy ending? (presentatie gegeven tijdens
Discovery 2012 – Responsible Gambling Council) 2012.
Henningsen, N. & M. Taanum, ‘Denmark’ in: J. Harris, Gaming Law – Jurisdictional Comparisons, Londen: 2012.

92

H2 Gambling Capital, Benchmark of Gambling Taxation and License Fees in Eight European Member States (rapport in
opdracht van het Ministerie van Financiën) 25 maart 2013.
Ioannides, C.O. & D.K. Schollenberger, ‘Gambling Regulation in Cyprus: The Betting Act 2012’, World Online Gambling Law
Report, volume 11, editie 11, november 2012.
Kelly, J ‘Ireland’s Betting Bill Notified to the European Commission’, World Online Gambling Law Report, volume 13, editie 7,
juli 2014.
Lepasepp, K. & M. Miidla, ‘Amending the regulation of online gambling in Estonia’, World Online Gambling Law Report,
volume 12, editie 8, augustus 2013, p. 15.
Lotteri- og stiftelsestilsynet, Fjernspillrapporten 2014.
MAG Consulenti Associati, Overview of the Italian Regulatory Framework for Online Gaming – Evolution of the Italian Online
Gaming Regulation 2002-2009 (in opdracht van Deense overheid) 2010.
Marstrander, J & D. Henriksen, ‘Norwegian Gaming Regulations – Jurisdiction Profile’, European Gaming Lawyer 2013.
Norsk, H. & L. Rasmussen, ‘Global Gaming Regulations Library: Denmark’, International Masters of Gaming Law, november
2013.
Norwegian Gaming Authority, Internett Gambling Report 2012.
Rinaldi, A. Online Games and Online Gambling in Italy (memorandum) 2013.
Spillemyndigheden, Guide on Betting and Online Casino Version 1.1 (23 september 2011).
Schwartbart, P. & M. Wenger, ‘Uncertainty in Germany’, iGamingBusiness, editie 76, september/oktober 2012.
Schwartz Huber-Medek und Partner Rechtsanwälte OG, W. Schwartz, ‘Austria’ in: J. Harris, Gaming Law – Jurisdictional
Comparisons, Londen: 2012.
Van der Meij, RV ‘Sports Betting in Norway: Law and Policy’ in: P.M. Anderson, I.S. Blackshaw, R.C.R. Siekmann & J. Soek
(red.), Sports Betting: Law and Policy, Den Haag: 2012.
Williams, R.J., R.A. Volberg & R.M.G. Stevens, ‘The Population Prevalence of Problem Gambling: Methodological Influences,
Standardized Rates, Jurisdictional Differences, and Worldwide Trends’ (rapport voor de Ontario Problem Gambling Research
Centre en het Ontario Ministry of Health and Long Term Care) 2012.
Williams, R.J., R.T. Wood & J. Parke, ‘History, Current Worldwide Situation, and Concerns with Internet Gambling’ in: R.J.
Williams, R.T. Wood & J. Parke (red.), Routledge International Handbook of Internet Gambling, New York: 2012.
--, ‘The Tipping Point’, G3 – Global Games and Gaming Magazine, september 2011.

93

B EVOLKINGSONDERZOEKEN
Bakken, I. J., & Weggeberg, H. (2008). Pengespill og pengespillproblemer i Norge 2008.
Barbaranelli, C. (2008). Problem gambling: prevalence, protection and risk factors,Rome.
Barbaranelli, C. (2010). 8th European Conference on Gambling Studies and Policy Issues. In Prevalence and Correlates of
Problem Gambling in Italy, Vienna.
Barbaranelli, C., Vecchione, M., Fida, R., & Podio-guidugli, S. (2013). Estimating the prevalence of adult problem gambling in
Italy with SOGS and PGSI.
Bastiani, L., Curzio, O., Gori, M., Colasante, E., Siciliano, V., Panini, R., … Molinaro, S. (2010). L’italia che gioca: uno studio su
chi gioca per gioco e chi viene “giocato” dal gioco.
Bieleman, B., Biesma, S., Kruize, A., & Zimmerman, C. (2011). Gokken in kaart. Tweede meting aard en omvang kansspelen
in Nederland. Den Haag.
(Bjerg Kommunikation). (2014). Befolkningsundersøgelse : danskernes spil om penge 2014. Kopenhavn, Bjerg
Kommunikation.
Bonke, J., & Borregaard, K. (2006). Ludomani i Danmark. Ubredelsen af pengespil og problemspillere. Gambling in Denmark.
The prevalence of gambling and problem gamblers] (Rep. No. 06:12). Copenhagen: Institute of Social Research.
de Bruin, D. E., Meijerman, C. J. M., Leenders, F. R. L., & Braam, R. V. (2006). Verslingerd aan meer dan een spel. Een
onderzoek naar de aard en omvang van kansspelproblematiek in Nederland. Den Haag: WODC.
Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung. (2012). Glücksspielverhalten und Glücksspielsucht in Deutschland.
Ergebnisse aus drei repräsentativen Bevölkerungsbefragungen 2007, 2009 und 2011. Köln.
Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung. (2014). Glücksspielverhalten und Glücksspielsucht in Deutschland.
Ergebnisse des Surveys 2013 und Trends. Köln.
Carboni, G. (2014). 10th European Conference on Gambling Studies and Policy. In Trend of Italian gambling and its social
impact.
Christensen, A. I., Ekholm, O., Glümer, C., Andreasen, A. H., Hvidberg, M. F., Kristensen, P. L., … Juel, K. (2012). The Danish
National Health Survey 2010. Study design and respondent characteristics. Scandinavian Journal of Public Health, 40(4),
391–7.
Götestam, K. G., & Johansson, A. (2003). Characteristics of gambling and problematic gambling in the Norwegian context A
DSM-IV-based telephone interview study $. Addictive Behaviors, 28(March 1998).
Kavli, H. (2007). Spillevaner og spilleproblemer i den norske. Oslo.
Kavli, H., & Berntsen, W. (2005). Underskelse om pengespill. Spillvaner og spilleproblemer i befolkningen. Oslo.
Kavli, H., & Torvik, F. A. (2008). Spillevaner og spilleproblemer i befolkningen 2008.
Lund, I., & Nordlund, S. (2003). Pengespill og pengespillproblemer i Norge.
Ólason, D. Þ. (2008). Spilahegðun Og Algengi Spilavanda Meðal Fullorðinna Íslendinga Árið 2007.
Ólason, D. Þ. (2011). Spilavanda Meðal Fullorðinna Íslendinga Árið 2011 Spilahegðun og algengi spilavanda meðal
fullorðinna Íslendinga árið 2011.
Øren, A., & Bakken, I. J. (2007). Pengespill og pengespillproblem i Norge 2007.

94

Pallesen, S., Hanss, D., Mentzoni, R. A., Molde, H., & Morken, A. M. (2014). Omfang av penge- og dataspillproblemer I Norge
2013. Bergen.
Pran, K. R., & Ukkelberg, A. (2010). Spillevaner og spilleproblemer i befolkningen 2010.
Seabury, C., & Wardle, H. (2014). Gambling behaviour in England & Scotland.
Sproston, K., Erens, B., & Orford, J. (2000). GAMBLING BEHAVIOUR IN BRITAIN : Results from the British Gambling
Prevalence Survey.
Swelogs. (2009). Spel om pengar och spelproblem i Sverige 2008 / 2009. Huvudresultat från SWELOGS befolkningsstudie.
Swelogs. (2010). Spel om pengar och spelproblem i Sverige 2009 / 2010. Resultat från Swelogs ettårsuppföljning.
TNS. (2010). Eesti elanike kokkupuuted hasart- ja õnnemängudega.
Wardle, H. (2012). Gambling. In The Scottish Health Survey (Vol. 1).
Wardle, H., Moody, A., Spence, S., Orford, J., Volberg, R., Jotangia, D., … Hussey, D. (2010). British Gambling Prevalence
Survey 2010.
Wardle, H., & Seabury, C. (2013). Gambling behaviour. In Health Survey for England. Health, social care and lifestyles.
Summary of key findings (Vol. 1).
Wardle, H., Sproston, K., Orford, J., Erens, B., Griffiths, M., Constantine, R., & Pigott, S. (2007). British Gambling Prevalence
Survey 2007.

95

W EBSITES
Agenzia delle Dogane e dei Monopoli ‘Concessionari autorizzati al gioco a distanza’
<http://www.agenziadoganemonopoli.gov.it/wps/wcm/connect/internet/ed/monopoli/giochi/gioco_distanza/gioco_dist_c
oncessionari?pager=1&CACHE=NONE> (20 oktober 2014).
Agenzia delle Dogane e dei Monopoli ‘Siti soggetti ad inibizione’
<http://www.agenziadoganemonopoli.gov.it/wps/wcm/connect/Internet/ed/LAgenzia/Monopoli+Comunica/Contrasto+ille
galita/Siti+soggetti+ad+inibizione/> (21 oktober 2014).
Amsel, P ‘Spain Moves on Slots, Exchange Betting Plans; Codere on Brink of Bankruptcy’
<http://calvinayre.com/2014/02/14/business/spain-readies-slots-betting-exchange-plans-codere-brink-of-bankruptcy/> (24
oktober 2014).
Autorité de régulation des jeux en ligne, ‘Jeux & Paris Autorisés’ <http://www.arjel.fr/-Jeux-et-paris-autorises-.html> (11
september 2014).
Autorité de régulation des jeux en ligne, ‘Liste des opérateurs agréés’ < http://www.arjel.fr/-Operateurs-agrees-.html> (11
september 2014).
Averill, A ‘Hungary: Proposed Gambling Law Modifications’
<http://blog.dlapiper.com/gambling/entry/hungary_proposed_gambling_law_modifications> (5 september 2014).
Carr, A ‘Betting on Europe: Gambling Regulatory Regimes in the EU and Beyond’
<http://www.olswang.com/news/2010/02/2012/01/betting-on-europe-gambling-regulatory-regimes-in-the-eu-andbeyond/> (5 september 2014).
Casino Directory, ‘Czech Republic to Lift Ban on Foreign Gambling Operators’
<http://www.casinodirectory.com/news/czech-republic-to-lift-ban-on-foreign-gambling-operators-1963/> (24 oktober
2014).
Casino Inside, ‘Slovakia, from Traditional Gambling to Online’ <http://www.casinoinside.ro/?p=9323&lang=en> (24 oktober
2014).
Colson, B ‘Payment Processors to Block Transactions Involving Unlicentie UK Gambling Operators’
<http://www.pokernews.com/news/2014/03/payment-processors-to-block-transactions-17675.htm> (14 oktober 2014).
Coraggio, C ‘Can I apply for an Italian gaming license?’ <http://blogs.dlapiper.com/iptitaly/can-i-apply-for-an-italian-gaminglicense/> (20 oktober 2014).
Dural, F ‘Romania Legalizes Online Gambling’ <http://www.pokerupdate.com/news/law-and-legislation/romania-legalizesonline-gambling/> (24 oktober 2014).
Εθνική Αρχή Στοιχημάτων, ‘Καλώς Ήλθατε στο Διαδικτυακό μας Τόπο’ <www.nba.com.cy> (14 september 2014).
Επιτροπή Εποπτείας και Ελέγχου Παιγνίων, ‘H Ε.Ε.Ε.Π.’ <https://www.gamingcommission.gov.gr/index.php/el/taftotitaim/i-eeep-im> (14 september 2014).
E-Justice, ‘Nationaal recht – Duitsland’ <https://e-justice.europa.eu/content_member_state_law-6-de-maximizeMSnl.do?member=1> (14 september 2014).
Gambling Commission, ‘Do I Need a License – Remote (Including Online Gambling)?’
<http://www.gamblingcommission.gov.uk/gambling_sectors/remote_eg_online_gambling/getting_a_licence_what_you_ne/do_i_need_a_licence.aspx> (24 oktober 2014).
Gambling Commission, ‘Find Licensees’
<https://secure.gamblingcommission.gov.uk/gccustomweb/PublicRegister/PRSearch.aspx > (17 oktober 2014).
Gambling Commission, ‘Gambling advertising rules and regulations’
<http://www.gamblingcommission.gov.uk/advertising.aspx> (24 oktober 2014).

96

Gambling Commission, ‘License Conditions and Codes of Practice’
<http://www.gamblingcommission.gov.uk/publications__consultations/lccp.aspx> (14 oktober 2014).
Gambling Commission, ‘Licensing’ <http://www.gamblingcommission.gov.uk/licensing_compliance__enfo/licensing.aspx>
(14 oktober 2014).
Gambling Commission, ‘Operator Licenses – Regulatory Decisions’
<http://www.gamblingcommission.gov.uk/pdf/Regulatory%20sanctions%20register%20-%20operators.pdf> (14 oktober
2014).
Gambling Commission, ‘Regulatory Action’
<http://www.gamblingcommission.gov.uk/licensing_compliance__enfo/regulatory_action.aspx#RegulatoryPowers> (14
oktober 2014).
GamingZion, ‘Online gambling sites in Cyprus’ <http://gamingzion.com/cyprus> (12 september 2014).
GamingZion, ‘Online gambling sites in Ireland’ <http://gamingzion.com/ireland> (12 september 2014).
HM Revenue & Customs, ‘Gambling Tax Reform: New Rules from 1 December 2014’ <https://www.gov.uk/gambling-taxreform-new-rules-from-1-december-2014> (16 oktober 2014).
House of Oireachtas, ‘Betting (Amendment) Bill 2013: Second Stage (Continued)’
<http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/dail2014011500039?opendocu
ment>, p. 39 (12 september 2014).
Jermalowicz, D ‘Portugal Puts Online Betting Bill Through to European Commission’
<http://www.casinolistings.com/news/2014/09/portugal-puts-online-betting-bill-through-european-commission> (24
oktober 2014).
Kansspelautoriteit ‘Werkwijze’ <http://www.kansspelautoriteit.nl/organisatie/kerntaken/> (14 oktober 2014).
Kansspelcommissie, ‘Bevoegdheden – Vergunningen en Sancties’
<http://www.gamingcommission.be/opencms/opencms/jhksweb_nl/gamingcommission/commission/licence/> (12
september 2014).
Kansspelcommissie, ‘Officiële lijst van de Kansspelcommissie – Vergunningen A+’
<http://www.gamingcommission.be/opencms/export/sites/default/jhksweb_nl/documents/Ax.pdf> (12 september 2014).
Kansspelcommissie, ‘Officiële lijst van de Kansspelcommissie - Vergunningen B+’
<http://www.gamingcommission.be/opencms/export/sites/default/jhksweb_nl/documents/Bx.pdf> (12 september 2014).
Kansspelcommissie, ‘Officiële lijst van de Kansspelcommissie - Vergunningen F1+’
<http://www.gamingcommission.be/opencms/export/sites/default/jhksweb_nl/documents/F1x.pdf> (12 september 2014).
Katz, D ‘Cyprus Passes Online Gambling Bill; Poker Banned, Sports Betting Allowed’
<http://www.pocketfives.com/articles/cyprus-passes-online-gambling-bill-poker-banned-sports-betting-allowed-587540/>
(14 september 2014).
Maksu- ja Tolliameti, ‘Blokeeritud ebaseadusliku kaughasartmängu serverite domeeninimed’
<http://www.emta.ee/public/Kontroll/MTA_must_nimekiri_30.07.2014.pdf> (16 september 2014).
Maksu- ja Tolliameti, ‘Eestis litsentsi omavad hasartmängu korraldajad’ < http://www.emta.ee/index.php?id=32822> (16
september 2014).
Maksu- ja Tolliameti, ‘Organisation of remote gambling’ <http://www.emta.ee/index.php?id=32455> (16 september 2014).
Ministerstwo Finansów, ‘Podmioty, Które Uzyskały Zezwolenie Ministra Finansów na Urządzanie i Prowadzenie
Działalności w Zakresie Zakładów Wzajemnych przez sieć Internet’
<http://www.finanse.mf.gov.pl/documents/766655/4599432/Zezwolenia+na+urz%C4%85dzanie+zak%C5%82ad%C3%B3w+
wzajemnych-+internet> (16 september 2014).
Ministry of Finance of the Republic of Bulgaria, ‘State Commission on Gambling’ <http://www.dkh.minfin.bg/en/page/2>
(12 september 2014).

97

Lotteries and Gaming Authority Malta, ‘Class 1 Licentie Operators’ <http://www.lga.org.mt/content.aspx?id=86962> (16
september 2014).
Loterriinspektionen, ‘About Us’ < http://www.lotteriinspektionen.se/en/> (24 oktober 2014).
Lotteri- og stiftelsestilsynet, ‘Om oss’ <https://lottstift.no/nb/om-oss/> (14 oktober 2014).
Norsk Tipping, ‘Om selskapet – historie’ <https://www.norsk-tipping.no/selskapet/om-norsk-tipping/historie> (15 oktober
2014).
Online Casino City, ‘France’ <http://online.casinocity.com/jurisdictions/france/> (11 september 2014).
Österreichische Lotterien, ‘Meilensteine’ <http://www.lotterien.at/olg/CS_Geschichte.htm?sessionID=5bf32f4b-7f00-11c46-1c102f38bc40> (15 oktober 2014).
Republic of Croatia – Ministry of Finance, ‘Tax Administration’ <http://www.mfin.hr/en/tax-administration> (13 september
2014).
Responsible Gambling Trust, ‘Aim and Objectives’ <http://www.responsiblegamblingtrust.org.uk/Aim-and-objectives> (16
oktober 2014).
Sennevall, L ‘Danske Spil ‘Advantage’ Probed By Competition Authority’
<http://static.squarespace.com/static/527022b1e4b0112ec51855e0/t/5369e811e4b0f13260e91a1a/13994496

17718/GamblingCompliance_-_Danske_Spil_Advantage_Probed_By_Competition_Authority_-_2014-04-11.pdf>
(7 oktober 2014).
Spillemyndigheden, ‘About Us’ <https://spillemyndigheden.dk/en/about-us> (7 oktober 2014).
Spillemyndigheden, ‘Online Casinos’ <https://spillemyndigheden.dk/en/online-casinos> (24 oktober 2014).
Spillemyndigheden, ‘Tilladelsesindehavere/Licence Holders’ <https://spillemyndigheden.dk/liste-overtilladelsesindehavere-v%C3%A6ddem%C3%A5l-og-onlinekasino> (7 oktober 2014).
Stradbrooke, S ‘OPAP’s Online Betting Monopoly Called into Question by European Commission’
<http://calvinayre.com/2014/04/12/business/european-commission-questions-opap-betting-monopoly/> (14 september
2014).
Vereniging voor Alcohol- en Andere Drugsproblemen, ‘Wetgeving over Gokken’ <http://www.vad.be/alcohol-en-anderedrugs/wetgeving/gokken.aspx> (12 september 2014).
Voigt, P ‘Gambling Law in Germany’ <http://www.taylorwessing.com/fileadmin/files/docs/TWPlay_Gambling-law-inGermany.pdf> (14 september 2014).
Zložu un Azartspēļu Uzraudzības Inspekcija, ‘News’ <http://www.iaui.gov.lv/en/news> (5 september 2014).
Zložu un Azartspēļu Uzraudzības Inspekcija, ‘On-Line Gambling’ <http://www.iaui.gov.lv/en/gambling-and-lotteriesorganizers/on-line-gambling> (5 september 2014).
-- ‘Eastern European E-Gaming – Signs of Progress in 2014 <http://www.gbgc.com/eastern-european-e-gaming-signs-ofprogress-in-2014/> (12 september 2014).
-- ‘Malta E-Gaming Review 2013/14’ <http://taxnews.com/features/Malta_EGaming_Review_201314___571155.html> (16
september 2014).
-- ‘Killing Business: Romanian Gambling Laws Chase Investors Away’ <http://gamingzion.com/gamblingnews/killingbusiness-romanian-gambling-laws-chase-investors-away-4151> (24 oktober 2014).
--, ‘Italian Casino and Card Room Gaming’ <http://www.casinocity.it/english/casino-and-card-room-gaming/> (12 november
2014)

98

-- ‘Italy: New Gambling Advertising Regulations’
<http://blog.dlapiper.com/gambling/entry/italy_new_gambling_advertising_regulations> (10 oktober 2014).
--, ‘Novomatic Secures Leading Position in Italian VLT Sector’ <
http://www.novomatic.com/upload/file/Magazin_issue24_41-45.pdf> (12 november 2014).
-- ‘Setting the Scene for Gambling Advertising Regulation in Italy’, World Online Gambling Law Report 2013, volume 12,
issue 5.
-- ‘United Kingdom’ <http://calvinayre.com/online-gaming-directory/gambling-regulators/europe/united-kingdom/> (24
oktober 2014).

99

BIJLAGEN
B IJLAGE 1: O VERZICHT VAN AANBO D VAN LEGALE ONLINE KANSSPELEN

Land
Italië
Malta
Oostenrijk
Spanje
VK
Bulgarije
Estland
Finland
Letland
Denemarken
Zweden
Hongarije
Ierland
Slowakije
Kroatië
Slovenië
België
Noorwegen
Cyprus
Frankrijk
Griekenland
Polen
Tsjechië
Duitsland *
Litouwen
Luxemburg
Nederland
Portugal
Roemenië
Zwitserland
30

Loterijen
online legaal
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee
Nee
Ja
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
30

Sports Betting
online legaal
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
30

Non Sports Betting
online legaal
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Onbekend
Onbekend
Nee
Ja
Nee
Onbekend
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
27

Casinospelen
online legaal
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee
Ja
Nee
Nee
Ja
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
30

Poker
legaal
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee
Nee
Ja
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
30

online Bingo online
legaal
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee
Nee
Ja
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
30

EGM online
legaal
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Onbekend
Onbekend
Onbekend
Onbekend
Ja
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
26

Aantal
legale
online kansspelen
7
7
7
7
7
7
7
7
7
7
7
6
6
5
5
5
3
3
2
2
2
1
1
0
0
0
0
0
0
0
30

Beperkingen online aanbod
Volledig online aanbod
Volledig online aanbod
Volledig online aanbod
Volledig online aanbod
Volledig online aanbod
Volledig online aanbod
Volledig online aanbod
Volledig online aanbod
Volledig online aanbod
Volledig online aanbod
Volledig online aanbod
Mogelijk volledig online aanbod
Mogelijk volledig online aanbod
Mogelijk volledig online aanbod
Mogelijk volledig online aanbod
Beperkt online aanbod
Beperkt online aanbod
Beperkt online aanbod
Beperkt online aanbod
Beperkt online aanbod
Beperkt online aanbod
Beperkt online aanbod
Beperkt online aanbod
Geen online aanbod
Geen online aanbod
Geen online aanbod
Geen online aanbod
Geen online aanbod
Geen online aanbod
Geen online aanbod
30

* NB: In Duitsland kunnen kansspelaanbieders in bezit van een vergunning verleend onder het – nu vervallen – vergunningenstelsel van Sleeswijk-Holstein wel online kansspelen blijven aanbieden. Een voorbeeld
van zo’n kansspelaanbieder is Tipp24.

100

B IJLAGE 2: C RITERIA VOOR DE SELE CTIE VAN LANDEN VOOR DE VERDIEPINGSSTUDIE

Legalisatie online kansspelen
Legaal
Niet legaal
Duur sinds legalisering
Meer dan 5 jaar geleden (voor 2009)
2 -5 jaar geleden (2009-2011)
Minder dan 2 jaar geleden (2012 of later)
Niet legaal
Wet- en regelgeving vergelijkbaar
Vergelijkbaar (open stelsel, meerdere licenties)
Enigszins vergelijkbaar (beperkingen in aantal licenties en/of soort kansspel of
anderszins)
Niet vergelijkbaar (gesloten stelsel, monopolie, geen implementatie door hoge
fees of belastingtarieven)
Niet bekend
Licentiesysteem of monopolie
Licentiesysteem met meerdere aanbieders; of mix met monopolie
Monopolie (of duopolie); beperking aantal licenties
Verbod
Niet bekend

1
0
1
½
0
0
1
½
0
0
1
0
0
0

Gokcultuur I (Deelname aan kansspelen, gemiddelde van alle gevonden
deelnamecijfers). Gemiddeld 62% (tussen 54-70%). Nederland ligt boven het
gemiddelde: 70%
>62% boven het gemiddelde
<62% onder het gemiddelde
Geen deelnamecijfers beschikbaar
Gokcultuur II (GGR als % van GDP, cijfers 2003). Gemiddeld 0,63% (tussen 0,46%0,81%). Nederland ligt onder het gemiddelde: 0,43%
<0,63% (onder het gemiddelde)
>0,63% (boven het gemiddelde)
Geen GGR beschikbaar
Gokcultuur III (Populariteit loterijen a.d.h.v. GGR 2003)
Loterijen hoogste GGR
Loterijen niet hoogste GGR
Onbekend
Prevalentiecijfers
Voor- en nameting beschikbaar
Meerdere metingen beschikbaar
Een meting beschikbaar
Geen prevalentiecijfers beschikbaar

1
0
0

1
0
0
1
0
0
2
1½
1
0

101

B IJLAGE 3: O VERZICHTSTABEL TEN B EHOEVE VAN DE SELECT IE VAN L ANDEN VOOR DE VERDIE PINGSSTUDIE

Legalisering

Wet- en regelgeving

Gokcultuur vergelijkbaar met Nederland

Kansspelverslaving

Land

Legaal

Jaar legalisering

Vergelijkbaar

Italië
Denemarken
Noorwegen
Verenigd Koninkrijk
Zweden
Estland
Hongarije
Frankrijk
België
Polen
Spanje
Finland
Oostenrijk
Duitsland
Malta
Ierland
Letland
Cyprus
Griekenland
Slovenië
Bulgarije
Kroatië
Tsjechië
Litouwen
Roemenië
Slowakije
Portugal
Luxemburg
Zwitserland

ja
ja
ja
ja
ja
ja
ja
ja
ja
ja
ja
ja
ja
deels
ja
ja
ja
ja
ja
Ja
ja
ja
Ja
nee
ja
ja
nee
nee
nee

5 jaar of langer geleden
5 jaar of langer geleden
5 jaar of langer geleden
5 jaar of langer geleden
5 jaar of langer geleden
2-5 jaar geleden
minder dan 2 jaar geleden
2-5 jaar geleden
2-5 jaar geleden
2-5 jaar geleden
2-5 jaar geleden
5 jaar of langer geleden
minder dan 2 jaar geleden
minder dan 2 jaar geleden
5 jaar of langer geleden
5 jaar of langer geleden
5 jaar of langer geleden
minder dan 2 jaar geleden
2-5 jaar geleden
5 jaar of langer geleden
minder dan 2 jaar geleden
2-5 jaar geleden
5 jaar of langer geleden
n.v.t.
minder dan 2 jaar geleden
5 jaar of langer geleden
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.

ja
ja
nee
ja
nee
ja
ja
enigszins
enigszins
enigszins
ja
nee
nee
nee
ja
ja
ja
enigszins
nee
enigszins
ja
enigszins
nee
n.v.t.
nee
nee
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.

Deelname
vergelijkbaar
niet186
wel
wel
wel
wel
wel
wel
niet
niet
niet
onbekend
wel
niet
niet
onbekend
onbekend
onbekend
onbekend
onbekend
onbekend
niet
onbekend
onbekend
onbekend
onbekend
onbekend
onbekend
onbekend
onbekend

Prevalentiecijfers
Beschikbaar
voor- en nameting
beschikbaar
voor- en nameting
voor- en nameting
voor- en nameting
beschikbaar
beschikbaar
beschikbaar
beschikbaar
beschikbaar
beschikbaar
voor- en nameting
beschikbaar
beschikbaar
niet beschikbaar
niet beschikbaar
niet beschikbaar
niet beschikbaar
niet beschikbaar
niet beschikbaar
niet beschikbaar
niet beschikbaar
niet beschikbaar
niet beschikbaar
niet beschikbaar
niet beschikbaar
niet beschikbaar
niet beschikbaar
beschikbaar

186
187

Online
regulering
licentie
licentie
Monopolie
Licentie
Monopolie
Licentie
Licentie
Licentie
Licentie
Licentie
licentie
Monopolie
Licentie
Licentie
Licentie
Licentie
Licentie
Licentie
Licentie
Licentie
Licentie
Licentie
Licentie
n.v.t.
Licentie
Monopolie
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.

GGR (% GDP)
vergelijkbaar
wel
wel
wel
niet
wel
wel
niet
wel
wel
wel
wel
niet
wel
wel
niet
niet
niet
wel
wel
niet
onbekend
onbekend
niet
wel
onbekend
niet
niet
wel
onbekend

Loterijen
hoogste GGR
wel
wel
wel
niet187
wel
niet
wel
wel
wel
wel
niet
niet
wel
wel
niet
niet
niet
niet
niet
niet
onbekend
onbekend
niet
wel
onbekend
niet
wel
niet
onbekend

Score
8,0
8,0
7,0
7,0
7,0
6,5
6,0
6,0
6,0
6,0
5,5
5,0
5,0
4,5
4,0
4,0
4,0
3,5
3,5
3,5
3,0
3,0
3,0
2,0
2,0
2,0
1,0
1,0
1,0

Deelname aan kansspelen neemt in latere jaren toe
Loterijen wel hoogste GGR in latere jaren (2010-2012)

102

B IJLAGE 4: G ROSS G AMING R EVENUES ( IN E URO M ILL )

UK
Germany**
France
Italy**
Spain
The Netherlands
Sweden
Portugal
Switzerland**
Finland*
Ireland
Norway
Greece
Austria
Denmark*
Belgium
Hungary*
Czech Republic*
Poland*
Slovenia**
Slovakia
Croatia**
Malta**
Luxembourg*
Cyprus
Latvia
Lithuania
Estonia*

2003

GGR Totaal *
(Euro Mill)
2010 2011

10972
8421
7603
6205
4887
2064
1583
1434
1241
1144
1068
894
830
679
580
558
432
264
216
114
97
73
67
41
25

9520
8428
2070
1778
1393
1525
1080
825
627
1026
383
172
239
118
59
93

10256
8454
18195
2096
1881
1389
1618
1142
713
606
1136
908
413
138
70
76

2012

GGR Lotteries
(Euro Mill)
2003 2010 2011 2012

11260
9183
2038
2005
1334
1667
1212
986
330
339
260
159
63
68

3389
4991
3085
4502
1126
783
664
802
485
265
474
595
429
486
278
109
295
38
71
24
19
34
4
25
7

3586
3762
940
783
579
684
601
430
285
334
65
34
49
5
15
17

3876
3760
7000
963
872
690
719
627
310
263
77
352
71
6
19
18

4269
4115
871
963
690
718
692
375
176
56
n/a
8
2
18

2003

GGR Betting
(Euro Mill)
2010 2011

3526
136
1972
975
62
18
507
11
157
609
505
81
96
9
24
34
38
n/a
<1
66
n/a
39
1
2
n/a

2478
2372
23
551
40
167
258
105
42
67
19
14
190
1
7
1

2609
n/a
1323
35
583
39
160
271
120
45
79
67
20
2
9
2

2012

GGR Casino**
(Euro Mill)
2003 2010 2011 2012

2771
95
228
609
38
176
288
177
28
23
119
3
12
2

950
959
2546
617
321
699
125
301
22
0
89
218
44
47
37
66
45
193
95
23
78
0
7
14
18

804
2294
547
203
695
51
2
40
20
65
167
20
n/a
10
23
75

888
554
49
498
162
660
78
2
43
24
54
54
161
11
24
56

1037
537
339
162
606
98
2
163
29
145
27
12
27
48

2003

GGR EGM
(Euro Mill)
2010 2011

2012

1859
2335
0
0
2550
564
224
201
571
243
0
0
221
137
236
347
53
33
50
0
n/a
0
53
0
n/a

2190
0
560
213
79
623
49
250
280
560
132
96
n/a
101
14
0

2666
4400
600
233
0
675
87
244
97
115
114
135
22
0

2397
4140
9208
600
231
0
661
62
240
274
926
435
127
118
18
0

2003

GGR Bingo
(Euro Mill)
2010 2011

2012

1248
n/a
n/a
111
827
n/a
63
120
.
6
27
0
n/a
40
0
6
2
2
n/a
n/a
1
n/a
n/a
1
n/a
n/a

462
0
n/a
28
n/a
n/a
170
n/a
n/a
n/a
n/a
8
n/a
1
n/a
0

517
36
n/a
38
n/a
n/a
143
27
n/a
n/a
n/a
1
n/a
0

486
n/a
515
n/a
33
n/a
n/a
180
n/a
n/a
n/a
n/a
34
1
n/a
0

* Figures are not completely comparable because of missing data
** Data are not comparable.
Schatting

103

Bovenstaande gegevens over de Bruto Spelopbrengst 2003 zijn verzameld aan de hand van een studie uit 2006 van het Swiss Institute of Comparative Law (Eadington & Thalheimer, 2006). De gegevens over
het GGR in de periode 2010-2012 zijn afkomstig van het GREF, die de afgelopen jaren een Survey hebben uitgezet onder de Gaming Regulators van Europese landen. De gegevens dienen met de nodige
omzichtigheid te worden geïnterpreteerd. Dit heeft onder meer te maken met (i) het ontbreken van gegevens over het GGR van bepaalde typen kansspelen, (ii) met de omzetting van lokale valuta’s naar euro’s
en met schommelingen in de wisselkoersen. De GGR gegevens zijn vooral bedoeld om mogelijke trends op landelijk niveau inzichtelijk te maken. Door het GGR te relateren aan het Bruto Binnenlands Product
(GDP) (Bijlage 4a) kan een vergelijking tussen landen onderling worden gemaakt.

104

B IJLAGE 4 A : GGR ALS PERCENTAGE VAN BBP (GDP)

2003

GGR Totaal
(% of GDP)
2010 2011

Malta**

2.46

3.70

.

.

.51

.76

.

Slovenia**

1.02

1.08

1.14

.96

.15

.18

.20

Portugal

1.00

.

.

.

.56

.

.

.

.01

.

Finland*

.85

.85

.86

.87

.33

.38

.38

.37

.11

.09

Ireland

.81

.

.

.

.19

.

.

.

.43

.

Hungary

.79

.65

.61

.34

.38

.30

.27

.18

.03

.04

Slovakia

.73

.

.

.

.24

.

.

.

.00

.

Latvia

.67

.65

.68

.71

.04

.03

.03

.04

.01

Czech Republic

.66

.

.73

.

.13

.

.05

.

.04

United Kingdom

.66

.55

.58

.59

.20

.21

.22

.22

Cyprus

.62

.

.

.

.29

.

.

.

Greece

.62

.

.

.

.27

.

.

Spain

.62

.

.

.

.14

.

.

Sweden

.57

.51

.49

.49

.24

.22

France

.48

.44

.

.

.19

.19

Italy**

.46

.

1.17

.

.34

.

Denmark*

.44

.35

.30

.40

.23

.18

The Netherlands

.43

.35

.35

.34

.16

Austria

.40

.

.

.

.26

Germany*

.39

.

.32

.34

Croatia**

2012

GGR Lotteries
(% of GDP)
2003 2010 2011 2012

2003

GGR Betting
(% of GDP)
2010 2011

.

1.42

2.94

.16

.

.05

GGR Casino
(% of GDP)
2010 2011

2012

2003

.

.

.50

n/a

.06

.07

.75

.47

.

.

.21

.

.08

.09

.02

.03

.

.

.00

.

.05

.03

.05

.02

.

.

.32

.

.01

.01

.01

.07

.

.05

.

.08

.21

.14

.15

.14

.33

.

.

.

.

.29

.

.

.

.01

.

.

.23

.24

.18

.16

.

.

.12

.12

.44

.

.07

.

.13

.15

.05

.04

.16

.16

.15

.00

.

.

.

.04

.23

.

.14

.15

GGR EGM
(% VAN GDP)
2010 2011

2012

2003

GGR Bingo
(% VAN GDP)
2010 2011

2012

2003

2012

.

.

.00

n/a

.

.

.02

n/a

.

.

.45

.41

.13

.37

.35

.33

n/a

n/a

.09

n/a

.

.

.14

.

.

.

.08

.

.

.

.04

.05

.39

.35

.35

.35

.00

n/a

n/a

n/a

.

.

.17

.

.

.

.02

.

.

.

.02

.03

.32

.29

.28

.10

.01

n/a

n/a

n/a

.

.

.17

.

.

.

n/a

.

.

.

.06

.05

.05

.53

.56

.58

.61

.01

.00

.00

.00

.

.03

.

.41

.

.60

.

.00

.

.00

.

.06

.05

.05

.05

.11

.13

.14

.14

.08

.03

.03

.03

.00

.

.

.

.00

.

.

.

n/a

.

.

.

.

.05

.

.

.

.00

.

.

.

.00

.

.

.

.

.04

.

.

.

.33

.

.

.

.11

.

.

.

.15

.15

.04

.06

.04

.04

.08

.06

.06

.06

.02

.01

.01

.01

.

.

.16

.12

.

.

0

0

-

-

n/a

0

.

.

.08

.

.05

.

.00

.

.00

.

.58

.

.01

.

.03

.

.05

.07

.02

.02

.02

.07

.12

.11

.10

.10

.02

n/a

n/a

.01

.00

.01

.04

.15

.09

.08

.06

.12

.10

.10

.10

n/a

n/a

n/a

n/a

.

.

.

.10

.

.

.

.00

.

.

.

n/a

.

.

.

.01

.

n/a

.00

.04

.

.02

.02

.11

.

.16

.17

n/a

.

n/a

<.01

.

.39

.

.60

.

.08

.

n/a

.

.03

.

.27

.

.05

.

.06

.

.22

.

.26

.

.02

.

n/a

.37

.

.

.

.07

.

.

.

n/a

.

.

.

.30

.

.

.

n/a

.

.

.

n/a

.

.

.

Norway

.

.34

.32

.31

.

.19

.18

.18

.

.08

.08

.07

.

.00

.00

.00

.

.02

.02

.02

.

.05

.05

.04

Switzerland**

.

.34

.29

.27

.

.14

.15

.14

.

.01

.01

.01

.

.17

.14

.12

.

.02

.00

.00

.

n/a

n/a

n/a

Estonia*

.28

.64

.47

.39

.08

.12

.11

.10

n/a

.01

.01

.01

.21

.52

.35

.27

n/a

.00

.00

.00

n/a

.00

.00

.00

Belgium

.25

.

.

.

.18

.

.

.

.00

.

.

.

.02

.

.

.

.05

.

.

.

.00

.

.

.

Lithuania

.25

.21

.23

.19

.15

.05

.06

.01

.01

.03

.03

.04

.08

.08

.08

.08

.00

.05

.06

.07

n/a

n/a

n/a

n/a

Poland

.23

.29

.24

.

.15

.09

.09

.

.02

.02

.02

.

.02

.02

.01

.

.03

.16

.12

.

<.01

n/a

n/a

Luxembourg*

* Figures between years are not completely comparable because of missing data
** Data are not comparable. See also remarks at the bottom of this document

105

B IJLAGE 5: S TANDARDIZED PREVALENCE RATES BY COUNTRY
In de tabel zijn gestandaardiseerde prevalentiecijfers weergegeven. De standaardisatie is volgens de methodiek van Williams e.a. (2012) uitgevoerd (zie bijlage 7). De cijfers zijn
deels overgenomen uit de studie van Williams (2012) en aangevuld met recente en/of ontbrekende studies .

Noorwegen
Duitsland
Italië
IJsland
Verenigd Koninkrijk
New Zeeland
Canada
Hong Kong
Finland
Zweden
Singapore
VS
Zwitserland
Estland
Nederland
Zuid Korea
Hongarije
Frankrijk
Denemarken
Macau
Noord Ierland
België
Zuid Afrika
Australië

Standerized
prevalence
rates (t0)

Jaar
nulmeting

Standerized
prevalence
rates (t1)

Jaar
t1 meting

Standerized
prevalence
rates (t2)

Jaar
t2 meting

Standerized
prevalence
rates (t3)

Jaar
t3 meting

Standerized
prevalence
rates (t4)

Jaar
t4 meting

Standerized
prevalence
rates (t5)

Jaar
t5 meting

Standerized
prevalence
rates (t6)

Jaar
t6 meting

.8
.6
1.3
.7
.8
2.6
2.2
7.6
2.1
1.4
4.9
1.7
2.4
1.6
.5
.9
1.0
1.1
.5
6.0
3.3
2.8
6.4
3.9

1997
2006
2007
2000
1999
1991
2000
2001
2003
1998
2005
1998
1998
2004
2004
2007
2007
2010
2005
2003
2010
2006
2008
1999

.7
.6
1.7
1.2
.7
1.0
1.2
4.8
2.4
1.5
3.5
4.6
1.0
2.1
.4
.8
.
.
.
.
.
.
.
.

2002
2007
2008
2005
2007
1999
2002
2005
2007
2008
2008
2000
2005
2006
2011
2011
.
.
.
.
.
.
.
.

1.7
.8
1.4
1.0
1.3
1.0
2.0
4.4
1.5
1.2
3.1
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

2005
2009
2010
2007
2010
2007
2007
2011
2011
2009
2011
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

.9
.6
1.5
1.6
.7
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

2007
2010
2011
2011
2012
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

.9
.9
2.3
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

2008
2011
2012
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

1.4
.9
1.1
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

2010
2013
2013
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

.9
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

2013
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

106

B IJLAGE 6: K ERNCIJFERS BEVOLKING SONDERZOEK

Kerncijfers Noorwegen 1997
Naam:
Auteurs:
Instituut:
Jaar:
Contact:
Populatie:
Respondenten (rate):
Instrument:
Probleemgokkers in onderzoek (3+):
Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:
Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:
Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Online deelname (LY):
Bron:

Götestam & Johansson
1997
18+
2.014 (47,8%)
DSM-IV (designated as PY because no specific time frame
provided)
0.6%
DSM-IV LY: 0.6 * 1.19 * 1.59 * .74 = 0.8%
0.45% (3-4);
0.15% (5+);
Telefonisch

Götestam K.G., & Johansson, A. (2003). Characteristics of
gambling and problematic gambling in the Norwegian context:
A DSM-IV based telephone interview study. Addictive
Behaviors, 28, 189–97.
Götestam & Johansson (2009). Norway. In G. Meyer, T. Hayer,
& M. Griffiths (Eds.), Problem Gambling in Europe: Challenges,
Prevention, and Interventions. New York: Springer.

Kerncijfers Noorwegen 2002 (SIRUS)
Naam:
Auteurs:
Instituut:
Jaar:
Contact:
Populatie:
Respondenten (rate):
Instrument:
Probleemgokkers in onderzoek (3+):
Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:

Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:

Pengespill og pengespillproblemer i norge
Ingeborg Lund & Sturla Nordlund
Statens institutt for rusmiddelforskning (SIRUS)
2002 September tot oktober
Alle Noren 15-74 jaar met een private telefoonaansluiting
5232 (55%)
NODS & SOGS
NODS (3+) = 0,7%
SOGS (3+) = 0,6%
SOGS - PY: 0.6 * ,72 * 1,59 * ,74 = 0,5%
DSM-IV-PY: 0,7 *1,19 * 1,59 * ,74 = 1,0%
Average = ,7%
NODS (1+) 3,5% (Lifetime: 6,5%)
NODS (3+) 0,7% (Lifetime: 1,4%)
NODS (5+) 0,3% (Lifetime: 0,6%)
SOGS (3+) 0,6% (Lifetime: 1,4%)
SOGS (5+) 0,3% (Lifetime: 0,6%)
81% last year
95% lifetime.
Niet vermeld in rapport.
Telefoon en papier questionnair
107

Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Online deelname (LY):
Bron:

Kerncijfers Noorwegen 2005 (MMI)
Naam:
Auteurs:
Instituut:
Contact:
Jaar:
Populatie:
Respondenten (rate):
Instrument:
Probleemgokkers in onderzoek (3+):
Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:
Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:
Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Online deelname (LY):
Bron:

Kerncijfers Noorwegen 2007 (SINTEF)
Naam:
Auteurs:
Instituut:

Contact:
Opmerking:
Jaar:
Populatie:
Respondenten (rate):
Instrument:
Probleemgokkers in onderzoek (3+):
Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:

Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:

Gambling Survey
2,7% Last year
3,3% Lifetime
Lund, I., & Nordlund, S. (2003). Pengespill og
pengespillproblemer i norge.

Undersøkelse om pengespill, spillevaner og spilleproblemer I
befolkningen
Hakon Kavli & Wenche Berntsen
MMI (Deel 1 van MMI onderzoeken, zie 2007 & 2008 & 2010)
Hakon Kavli bij MMI
2005 (mei en juni)
Noren van 15+ met een vaste of mobiele telefoon.
3135 (67,4% van de mensen die adresgegevens gaven. Totale
respons zal rond de 20-25% liggen, aldus 2007 rapport)
CPGI
CPGI (3+) 5,5%
CPGI (3+) LY: 5,5%*0,58*53 =1,7%
CPGI (8+) 1,9%
CPGI (1+) 16,9%
Niet in het rapport gevonden
(Verwijst naar 95,8%)
Niet in het rapport gevonden
Self report on paper
A survey of Norwegians’ attitudes to gambling and gambling
habits.
3% (minimaal)
Kavli, H., & Berntsen, W. (2005). Underskelse om pengespill.
Spillvaner og spilleproblemer i befolkningen. Oslo.

Gambling behavior and gambling problems in Norway 2007
Pengespill og pengespillproblem i Norge 2007
Inger Johanne Bakken, Götestam, Grawe, Wenzel & Øren.
SINTEF, data collection was financed by the Norwegian Gaming
and
Foundation Authority
Bakken: inger-bakken@sintef.no
Dit onderzoek is gelijk aan het onderzoek uit 2008 en
gekoppeld aan het onderzoek uit 2002.
2007 Januari - maart
Noren 16-74
3,482 (36,1%)
NODS
NODS (3+) 0,7%
NODS (3+) – LY 0,7 * 1,19 * 0,53 = 0,4%
NODS (1+) = 3,5 (lifetime = 6,3)
NODS (3+) = 0,7 (lifetime = 1,7)
NODS (5+) = 0,3 (lifetime = 0,6)
67,9
self-completion questionnaire, 9,5% online
108

Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Online deelname (LY):
Bron:

Gambling Survey (onbekend?)
3,3%
Øren, A., & Bakken, I. J. (2007). Pengespill og
pengespillproblem i Norge 2007.

Kerncijfers Noorwegen 2007 (MMI)
Naam:
Auteurs:
Instituut:
Contact:

Spillevaner og spilleproblemer I den norske befolkningen
Kavli, Hakon
Synovate MMi voor NorskTipping
Kavli

Opmerking:

Deel 2 van MMI onderzoeken, zie 2005 & 2008 & 2010.

Jaar:
Populatie:
Respondenten (rate):
Instrument:
Probleemgokkers in onderzoek (3+):
Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:

2007, mei en juni
Alle noren met een telefoon (vast of mobiel) tussen 15 en 74.
3002 (22%)
CPGI
CPGI (3+) = 4,3%
CPGI (3+) –LY 4,3 * ,58 * ,53 = 1,3%

Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:
Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Online deelname (LY):
Bron:

Kerncijfers Noorwegen 2008 (SINTEF)
Naam:
Auteurs:
Instituut:
Contact:
Opmerking:
Jaar:
Populatie:
Respondenten (rate):
Instrument:
Probleemgokkers in onderzoek (3+):
Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:
Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:
Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Online deelname (LY):
Bron:

CPGI (1+) = 14,8%
CPGI (8+) = 1,7%
Niet in het rapport gevonden.
(Verwijst naar 93,7%)
Niet in het rapport gevonden.
Self-completion questionnaire.
A survey of Norwegians’ attitudes to gambling and gambling
habits.
3% (minimaal)
Kavli, H. (2007). Spillevaner og spilleproblemer i den norske.
Oslo.

SINTEF rapport, pengespill og pengespillproblemer I Norge
2008
Bakken, I. J. & Weggeberg, H.
SINTEF Helse, voor lotteri- og stiftelsestilsynet.
Aansluiting op het onderzoek uit 2002/3 van lund en nordlund
en van 2007 (engelse titel).
2008 (zomer)
16-74
3436 (35%)
NODS
NODS (3+) = 0,8
NODS (3+)-LY 0,8 * 1,19 * 0,53 = 0,5%
NODS (1+) = 3,1
NODS (5+) = 0,6
77% (88% life)
Niet in rapport
Self-completion questionnaire
Niet direct benoemd, maar de titel betreft gokken.
5,4% gokt online via foreign operatiors.
Bakken, I. J., & Weggeberg, H. (2008). Pengespill og
pengespillproblemer i Norge 2008.
109

Kerncijfers Noorwegen 2008 (MMI)
Naam:
Auteurs:
Instituut:
Contact:

Spillevaner og spilleproblemer I befolkningen 2008
Kavli, H. & Torvik, F. A.
Synovate MMi
Kavli

Opmerking:

Deel 3 van MMI onderzoeken, zie 2005 & 2007 & 2010.

Jaar:
Populatie:
Respondenten (rate):
Instrument:
Probleemgokkers in onderzoek (3+):

2008, mei en juni
Noors sprekenden met een telefoon van 15 jaar tot 74 jaar.
3165 (23%)
CGPI
CPGI (3+) = 3,6% (Williams e.a. hanteren hier 4,0%, volgens
rapport moet het 3,6% zijn, zie p 47-48)
CPGI (3+) – LY: 3,6 * .58 * ,53 = 1,1%

Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:
Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:
Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Online deelname (LY):
Bron:

Kerncijfers Noorwegen 2009 (follow up)
Naam:
Auteurs:
Instituut:
Contact:
Opmerking

Jaar:
Populatie:
Respondenten (rate):
Instrument:
Probleemgokkers in onderzoek (3+):
Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:
Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:
Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Online deelname (LY):
Bron:

CPGI (8+) 1,3%
CPGI (1+) 14,6%
Niet in het rapport gevonden
(Verwijst naar 92,7%)
Niet in het rapport gevonden
Self-completion questionnaire
A survey of Norwegians’ attitudes to gambling and gambling
habits.
3% (minimaal)
Kavli, H., & Torvik, F. A. (2008). Spillevaner og spilleproblemer i
befolkningen 2008 (pp. 0–75).

Endringer I den norske befolkningens pengespillvaner og
pavirkning av spilleautomatforbudet.
Øren, A. & Leistad, L.
SINTEF
LET OP, DIT IS EEN FOLLOW UP ONDERZOEK.
Dit onderzoek wordt gekoppeld aan het onderzoek uit 2002 en
is een vervolgstudie op de respondenten uit 2007 en 2008 van
SINTEF.
2009 (november-december
Mensen die in 2007 en 2008 al aan het onderzoek meededen.
2537 (67%)
NODS
Niet gerapporteerd, alleen relatief
Niet gerapporteerd, alleen relatief
71% (lifetime 94%)
Niet gerapporteerd
Self-completion questionnaire
Vervolgonderzoek naar gokken
Niet gerapporteerd.

110

Kerncijfers Noorwegen 2010 (MMI)
Naam:
Auteurs:
Instituut:
Contact:

Spillevaner og spilleproblemer I befolkningen 2010
Pran, K. R.& Ukkelberg, A.
Synovate MMi (met geld van Norsk Tipping)
Kristin Rogge Pran

Opmerking:

Deel 4 van MMI onderzoeken, zie 2005 & 2007 & 2008

Jaar:
Populatie:
Respondenten (rate):
Instrument:
Probleemgokkers in onderzoek (3+):
Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:

2010, derde kwart van dat jaar ipv tweede.
Noors sprekenden met een telefoon van 15 jaar tot 74 jaar.
3089 (14%)
PGSI
PGSI (3+) = 4,4 %
PGSI (3+) – LY: 4,4 * ,58 * ,53 = 1,35%

Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:
Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Online deelname (LY):
Bron:

PGSI (8+) = 2,1 %
PGSI (1+) = 13,0 %
Niet in het rapport gevonden
(Verwijst naar 87,5%)
Niet in het rapport gevonden
Self-completion questionnaire
A survey of Norwegians’ attitudes to gambling and gambling
habits.
3% (minimaal)
Pran, K. R., & Ukkelberg, A. (2010). Spillevaner og
spilleproblemer i befolkningen 2010 (pp. 0–94).

Kerncijfers Noorwegen 2013 (Universiteit Bergen)
Naam:
Omfang av penge- og dataspillproblemer I Norge 2013
Auteurs:
Pallesen, Hauss, Mentzoni, Molde & Morken
Instituut:
Universiteit Bergen, institutt for samfunnspsykologi
Contact:
Jaar:
Populatie:
Respondenten (rate):
Instrument:
Probleemgokkers in onderzoek (3+):
Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:
Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:
Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Online deelname (LY):
Bron:

2013 (najaar)
Noors sprekenden 16-74 jaar
10 081 (43,6%)
CPGI
CPGI (3+) = 3,0
CPGI (3+) – LY: 3,0*0,58*0,53=0,92%
CPGI (1+) = 10,8
CPGI (8+) = 0,6
59,1%
Niet in rapport gevonden
Self completion questionaire
Gok onderzoek
16,8%
Pallesen, S., Hanss, D., Mentzoni, R. A., Molde, H., & Morken,
A. M. (2014). Omfang av penge- og dataspillproblemer I Norge
2013. Bergen.

111

Kerncijfers Italië 2007 (IPSAD)
Naam:
Auteurs
Instituut:
Contact:
Jaar:
Populatie:
Respondenten (respons):
Instrument:
Probleemgokkers in onderzoek (3+):
Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:
Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:
Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Online deelname (LY):
Bron:

Kerncijfers Italië 2010-2011 (IPSAD)
Naam:
Auteurs
Instituut:
Contact:
Jaar:
Populatie:
Respondenten (rate):
Instrument:
Probleemgokkers in onderzoek (3+):
Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:
Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:
Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Online deelname (LY):
Bron:

Complex factors and behaviors in the gambling population in
Italy
Bastiani, Gori, Colasante, Siciliano, Capitanucci, Jarred &
Malinaro.
Italian Population Survey Alcohol and other Drugs (IPSAD)
Sabrina Molinaro.
2007
Bevolking 15-64 jaar
4.494 (35%)
CPGI
2,2%
CPGI3+-LY: 2,2%*0,58=1,3%
1+ = 8,3
42,1%
Niet gevonden
Self-report questionaire
Italian Population Survey Alcohol and other Drugs
Niet gevonden.
Bastiani, L., Curzio, O., Gori, M., Colasante, E., Siciliano, V.,
Panini, R., … Molinaro, S. (2010). L’italia che gioca: uno studio
su chi gioca per gioco e chi viene “giocato” dal gioco.

Italian Population Survey Alcohol and other Drugs (IPSAD
2010-2011)
IPSAD
2010-2011
15-64 jaar
5,292 (35%) 11.845
CPGI
Lie/bet
CPGI = 5,6% (*0,447) => 2,6%
L/B = 5,3% (*0,447) =>2,4%
CPGI 3+-LY: 2,6*0,58=1,5%
1+ = 16,8 (*0,447)=7,5%
8+ = 1,3 (*0,447)=0,6%
Niet gevonden
Niet gevonden
Self-report questionaire
Italian Population Survey Alcohol and other Drugs
Niet gevonden.
Carboni, G. (2014). 10th European Conference on Gambling
Studies and Policy. In: Trend of Italian gambling and its social
impact.

112

Kerncijfers Italië 2013 (IPSAD)
Naam:
Auteurs
Instituut:
Contact:
Jaar:
Populatie:
Respondenten (rate):
Instrument:
Probleemgokkers in onderzoek (3+):
Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:
Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:
Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Online deelname (LY):
Bron:

Kerncijfers Italië 2008 (CIRMPA)
Naam:
Auteurs
Instituut:

Contact:
Opmerking:
Jaar:
Populatie:
Respondenten (rate):
Instrument:

Probleemgokkers in onderzoek (SOGS5+ en
PGSI8+):
Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken

Probleemgokkers bij andere afkappunten:
Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:
Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Online deelname (LY):
Bron:

Italian Population Survey Alcohol and other Drugs (IPSAD
2013)
IPSAD
2013
15-64 jaar
CPGI
Lie/bet
CPGI = 1,9%
CPGI 3+-LY: 1,9*0,58=1,1%
Self-report questionaire
Italian Population Survey Alcohol and other Drugs
Niet gevonden.
Carboni, G. (2014). 10th European Conference on Gambling
Studies and Policy. In: Trend of Italian gambling and its social
impact.

Problem gambling: prevalence, protection and risk factors)
Claudio Barbaranelli
CIRMPA = Centro Interuniversitario per la Ricerca sulla genesi e
sullo sviluppo delle Motivazioni Prosociali e Antisociali,
(Interuniversitair Centrum voor Onderzoek naar het ontstaan
en de ontwikkeling van Antisociale en Pro-sociale Motivaties)
Claudio barbaranelli: claudio.barbaranelli@uniroma1.it
Op commissie van lottomatica, een gokbedrijf.
2008 (juni en juli)
Representatief voor de Italiaanse volwassen gokkers. 18-74
jaar.
2000
SOGS
PGSI
Kruising SOGS5+ en PGSI8+
Kruising: 1,27%
SOGS5+ /PGSI8+ - LY: 1.27 * (2.17+1.49)/2*0,74 = 1,7%
NB: Williams heeft geen correctie uitgevoerd voor het type
survey. Gambling Survey - geen weging – respons onbekend=>
multiplier: 0,74
53%
Self-report questionair
Naar gokken
Barbaranelli, C. (2008). Problem gambling: prevalence,
protection and risk factors (pp. 1–18). Rome, Powerpoint
presentatie.
113

Kerncijfers Italië 2010 (CIRMPA)
Naam:
Auteurs
Instituut:
Contact:
Opmerking:
Jaar:
Populatie:
Respondenten (rate):
Instrument:
Probleemgokkers in onderzoek (3+):

Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:

Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:
Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Online deelname (LY):
Bron:

Kerncijfers Italië 2012 (CIRMPA)
Naam:
Auteurs
Instituut:
Contact:
Jaar:
Populatie:
Respondenten (rate):
Instrument:

Probleemgokkers in onderzoek (3+):

Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:
Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:
Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Online deelname (LY):
Bron:

Estimating the prevalence of adult problem gambling in Italy
Claudio Barbaranelli
CIRMPA
Claudio.barbaranelli@uniroma1.it
Op commissie van lottomatica, een gokbedrijf
2010
Volwassen gokkers (afgelopen jaar).
1979 gokkers & 1000 online gokkers
SOGS & PGSI (kruising)
SOGS: 3,95%
PGSI:
9,10%
Kruising: 1,01%
SOGS5+ /PGSI8+ - LY: 1,01 * (2,17+1,49)/2*0,74 = 1,37%
SOGS3+-LY: 3,95*0,72*0,72=2,1%
PGSI3+-LY: 9,10*0,58*0,74=3,9%
SOGS 5+ = 2,05
PGSI 1+ = 20,34
PSGI 8+ = 2,17
57%
Niet genoemd in rapport.
Self-report questionair
Naar gokken
7,2%
Barbaranelli, C. (2010). 8th European Conference on Gambling
Studies and Policy Issues. In Prevalence and Correlates of
Problem Gambling in Italy (pp. 1–26). Vienna.

CIRMPA 2012
Claudio Barbaranelli

2012
Volwassen gokkers (afgelopen jaar).
SOGS
PGSI
Kruising
SOGS:
PGSI:
Kruising: 1,7%
SOGS5+ /PGSI8+ - LY: 1,7* (2,17+1,49)/2*0,74 = 2,3%

47,3%
Self-report questionair
Naar gokken
Barbaranelli, C., Vecchione, M., Fida, R., & Podio-guidugli, S.
(2013). Estimating the prevalence of adult problem gambling in
Italy with SOGS and PGSI, (28), 1–24.
114

Kerncijfers Verenigd Koninkrijk 1999 (BGPS)
Naam:
Auteurs:
Instituut:
Contact:
Jaar:
Populatie:
Respondenten (rate):
Instrument:
Probleemgokkers (3+):
Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:

Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:
Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Online deelname (LY):
Bron:

Kerncijfers Verenigd Koninkrijk 2007(BGPS)
Naam:
Auteurs:
Instituut:
Contact:
Jaar:
Populatie:
Respondenten (rate):
Instrument:
Probleemgokkers (3+):
Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:

Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:
Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Online deelname (LY):
Bron:

Gambling behavior in Britain: results from the British Gambling
Prevalence Survey (BGPS 199).
Sproston, K.; Erens, B. & Orford, J.
The National Centre for Social Research
1999 (September tot januari)
16+
7.680 (65%)
SOGS
DSM-IV
SOGS (3+): 2,1%
DSM-IV (3+): 0,6% (0,4-0,8)
SOGS-PY: 2,1 * ,72 * ,76 = 1,15%
DSM-IV-PY: 0,6 * 1,19 * ,76 = 0,5%
Average = 0.85%
SOGS (5+) is 0,8% (0,6-1,0)
DSM-IV (1+): 3,5%
DSM-IV (5+): 0,2%
72%
46% (exclusief National Lottery Draw)
self-completion questionnaire
Gambling Survey
Geen goede data.
Sproston, K., Erens, B., & Orford, J. (2000). Gambling behaviour
in Britain: Results from the British Gambling Prevalence Survey.

British Gambling Prevalence survey 2007
Hearther Wardle, Kerry Sproston, Jim Orford, Bob Erens, Mark
Griffiths, Rebecca Constantine & Sarah Pigott.
National Centre for Social Research
Sue Johnson
2007 (September tot maart)
16+ van privaat wonende mensen (geen
geïnstitutionaliseerden)
9003 (52% response rate)
DSM IV & PGSI
DSM-IV (3+) 0,6% (95%CI 0,5-0,8)
PGSI 3+ = 1,9
PGSI 3+-LY: 1,9 *.58 * .76 = 0.8%
DSM-IV3+-LY: 0.6 *1.19 * .76 = 0.5%
Average = 0.7%
DSM-IV 1+ =5,2
DSM-IV 5+ = 0,3
PGSI (8+) 0,5%
68%
48% (exclusief National Lottery Draw)
individual questionnaire (which could be filled in online, or as a
self-completion booklet)
Gambling survey
6%
Wardle, H., Sproston, K., Orford, J., Erens, B., Griffiths, M.,
Constantine, R., & Pigott, S. (2007). British Gambling
Prevalence Survey 2007.
115

Kerncijfers Verenigd Koninkrijk 2010 (BGPS)
Naam:
Auteurs:

Instituut:
Contact:
Jaar:
Populatie:
Respondenten (rate):
Instrument:
Probleemgokkers (3+):
Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:

Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:
Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Online deelname (LY):
Bron:

Kerncijfers Engeland 2012 (Health Survey)
Naam:
Auteurs:
Instituut:
Contact:
Jaar:
Populatie:
Respondenten (rate):
Instrument:
Probleemgokkers (3+):
Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:
Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:
Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Online deelname (LY):
Bron:

British Gambling prevalence survey 2010
Heather Wardle, Alison Moody, Suzanne Spence, Jim Orford,
Rachel Volberg,
Dhriti Jotangia, Mark Griffiths, David Hussey and Fiona Dobbie
National centre for social research for The Gambling
Commission
2009-2010 (November-juni)
Engeland, Schotland, Wales. 16+ in private huishoudens.
N = 7756 (47%)
DSM-IV
PGSI
DSM-IV 3+ 0,9% (95%CI 0,7-1,2)
PGSI 3+ = 2,5%
CPGI3+-LY: 2.5 * .58 = 1.4%
DSM-IV3+-LY: 0.9 * 1.19 = 1.1%
Average = 1.3%
DSM-IV 1+ = 5,0%
DSM-IV 5+ = 0,4%
PGSI 8+ 0,7% (95%CI 0,5-1,0)
73%
56% (exclusief National Lottery Draw)
Self completion questionaire (digitaal)
Leisure Survey
7%
Wardle, H., Moody, A., Spence, S., Orford, J., Volberg, R.,
Jotangia, D., … Hussey, D. (2010). British Gambling Prevalence
Survey 2010.

Health survey for England 2012: Health, social care and lifestyles
Heather Wardle, Carla Seabury
National Centre for social Research
2012 (januari tot December)
16+ in private huishoudens in Engeland.
8291 respondenten (56%)
DSM-IV 3+
PGSI 8+
DSM-IV 0,5%
PGSI
1,4%
DSM-IV 3+-LY: 0,5*1,19=0,6%
PGSI3+-LY: 1,4*0,58=0,8%
Average: 0,7%
PGSI 8+ = 0,35%
64,5%
43% (exclusief National Lottery Draw)
self-completion questionaire
Health Survey
7% (m. 10%, v. 4%)
Wardle, H., & Seabury, C. (2013). Gambling behaviour. In Health
Survey for England. Health, social care and lifestyles. Summary of
key findings (Vol. 1, pp. 1–33).
116

Kerncijfers Engeland and Schotland 2012 (Health Survey)
Naam:
Gambling behavior in England and Scotland. Findings from the
Health Survey for England 2012 and Scottish Health Survey 2012
Auteurs:
Heather Wardle, Carla Seabury, Hashim Ahmed, Colin Payne,
Christos Byron, Joan Corbett, Rosie Sutton
Instituut:
National Centre for Social Research voor The Gambling
Commission
Contact:
Jaar:
2012 (verschillende maanden)
Populatie:
16+ in private huishoudens in Engeland en Schotland. (dus geen
gevangenen, maar ook geen studenten op studiehallen)
Respondenten (rate):
11.536 (56%)
Instrument:
DSM-IV
PGSI
Probleemgokkers (3+):
DSM-IV = 0,5% (0,3-0,7)
PGSI 3+ = 1,5%
Gestandaardiseerde prevalentie
DSM-IV 3+-LY: 0,5*1,19=0,6%
probleemgokken
PGSI3+-LY: 1,5*0,58=0,9%
Average: 0,7%
Probleemgokkers bij andere afkappunten:
DSM-IV 1+ = niet in rapport
DSM-IV 5+ = niet in rapport
PGSI 8+
= 0,4%
Deelname kansspelen (LY):
65% (m. 68|V. 62)
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
43% (m. 46|V. 40) exclusief National Lottery
Afname van screen:
Self completion questionnaire
Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Health Survey
Online deelname (LY):
% (m. 11|V. 4) Online (excl. NatLot)
Bron:
Wardle, H. (2012). Gambling. In The Scottish Health Survey.
Kerncijfers Schotland 2012 (Health Survey)
Naam:
Auteurs:

Instituut:
Contact:
Jaar:
Populatie:
Respondenten (rate):
Instrument:
Probleemgokkers (3+):
Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:

Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:
Hoe wordt het onderzoek genoemd:

The Scottish Health survey, 2012 edition
Editors: Lisa Rutherford, Stephen Hinchliffe and Clare Sharp.
Principal authors: Catherine Bromley, Shanna Dowling, Linsay
Gray, Stephen Hinchliffe, Tracey Hughes, Alastair Leyland, Judith
Mabelis & Heather Wardle
National statistics (Scotland)
2012 (maanden ? - ?)
Schotten 16+ in private huishoudens
4815 (56%)
DSM-IV
PGSI
DSM-IV 0,7% (1,4 man; 0,1 vrouw)
PGSI 3+ = 1,7%
DSM-IV 3+-LY: 0,7*1,19=0,8%
PGSI3+-LY: 1,7*0,58=1,0%
Average: 0,9%
DSM-IV 1+ = Niet in rapport
DSM-IV 5+ = Niet in rapport
PGSI 0,7% (1,4 man; 0,2 vrouw)
71% (Man 74%; vrouw 67%)
45% (exclusief National Lottery Draw)
self-completion questionaire
Health Survey
117

Online deelname (LY):
Bron:
Kerncijfers Denemarken 2005 (SFI)
Naam:
Auteurs:
Instituut:
Contact:
Jaar:
Populatie:
Respondenten (rate):
Instrument:
Probleemgokkers in onderzoek (3+):
Gestandaardiseerde prevalentie
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:
Deelname kansspelen (LY):
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:
Hoe wordt het onderzoek genoemd
Online deelname (LY):
Bron

8%
Wardle, H. (2012). Gambling. In The Scottish Health Survey

Ludomani I danmark
Bonke & Borregaard
Socialforskningsinstituttet (SFI). (Danish National Institute of
Social Research.)
2005 (aug-dec)
18-74, woonachtig te denemarken.
8153 (70%)
NODS
NODS 3+ = 0,4%
DSM-IV-PY: 0,4 * 1,19 * 1,44 * ,76 = 0,5%
NODS 1+ = 2,3%
NODS 5+ = 0,1%
77%
Niet in rapport gevonden
Telefonisch (klein aantal face-to-face)
8,3%
Bonke, J., & Borregaard, K. (2006). Ludomani i Danmark.
Ubredelsen af pengespil og problemspillere. Gambling in
Denmark. The prevalence of gambling and problem gamblers]
(Rep. No. 06:12). Copenhagen: Institute of Social Research.

Kerncijfers Denemarken 2010 (Health Survey)
Naam:
Danish National Health Survey
Auteurs:
Christensen, A. I., Ekholm, O. et. al.
Instituut:
National Institute of Public Health at the University of Southern
Denmark
Contact:
Jaar:
2010 (feb-april)
Populatie:
16+
Respondenten (rate):
14,670 (62,7%)
Instrument:
Lie/bet questionnaire
Probleemgokkers in onderzoek:
0,8% afgelopen jaar
2,0% lifetime
Gestandaardiseerde prevalentie
Lie/bet questionnaire: 0,8%
probleemgokken
NB Geen standaardisatie toegepast op gebruik van deze
screener.
Andere vermenigvuldigingsfactoren staan hier op 1.
Probleemgokkers bij andere afkappunten:
Niet van toepassing
Deelname kansspelen (LY):
Niet gevonden in de rapporten
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Niet gevonden in de rapporten
Afname van screen:
Self-administered questionnaire
Hoe wordt het onderzoek genoemd:
Danish Health and morbidity survey
Online deelname (LY):
Niet gevonden in de rapporten
Bron:
Christensen, A. I., Ekholm, O., Glümer, C., Andreasen, A. H.,
Hvidberg, M. F., Kristensen, P. L., … Juel, K. (2012). The Danish
National Health Survey 2010. Study design and respondent
characteristics. Scandinavian Journal of Public Health, 40(4),
391–7.
118

Kerncijfers Denemarken 2014 (Gambling Survey)
Naam:
Danskernes spil om penge 2014
Auteurs:
Instituut:
Bjerg Kommunikation & Megafon van het Center for Ludomani
Contact:
Jaar:
2014
Populatie:
18+, woonachtig te denemarken.
Respondenten (rate):
1000 (44%)
Instrument:
NODS
Probleemgokkers in onderzoek (3+):
NODS 3+ = 2,98%
Gestandaardiseerde prevalentie
NODS 3+ LY: 2,98*1,19*1,44*0,53
probleemgokken
Probleemgokkers bij andere afkappunten:
NODS 1-2: 4,57% at- risk
NODS 3-4: 1,89% probleemspeler
NODS 5+: 1,09% pathologisch gokker
Deelname kansspelen (LY):
74%
Deelname kansspelen (LY) (short odds):
Afname van screen:
Telefonisch
Hoe wordt het onderzoek genoemd
Gambling Study
Online deelname (LY):
Tenminste 19%
Bron:
(Bjerg Kommunikation). (2014). Befolkningsundersøgelse:
danskernes spil om penge 2014. Kopenhavn, Bjerg
Kommunikation.

119

B IJLAGE 7: S TANDAARDISATIE PREVALENTIECIJFERS
In de studie van Williams e.a. (2012) worden onderstaande vermenigvuldigingsfactoren gebruikt om tot een
standaardisering van de prevalentiecijfers van kansspelverslaving te komen. Er worden vier typen
vermenigvuldigingsfactoren toegepast:
1.
2.
3.
4.

Op basis van de gebruikte screener (CPGI, SOGS, DSM-IV screeners);
Op basis van het tijdsframe. Life- time cijfers worden geconverteerd naar het afgelopen jaar;
Op basis van de manier waarop de vragenlijst is afgenomen (telefonisch of zelf invullen) en het
toepassen van correctieprocedures en de respons;
Op basis van de manier waarop de survey wordt gepresenteerd (als Gambling Survey of als een Health
Survey) en het toepassen van correctieprocedures en de respons.

Onderstaande tabellen zijn overgenomen uit Williams e.a. (2012).
Tabel 17 Instrument Multiplication Factors Required to Produce a PPGM Rate of Problem Gambling.

Canadian Problem Gambling Index (CPGI) 3+
Canadian Problem Gambling Index (CPGI) 8+
South Oaks Gambling Screen – Past Year (SOGS) 3+
South Oaks Gambling Screen – Past Year (SOGS) 5+
DSM-IV – Past Year (NODS-PY, DSM-IV-MR, DIGS-PY, DIS-IV-PY) 1+
DSM-IV – Past Year (NODS-PY, DSM-IV-MR, DIGS-PY, DIS-IV-PY) 3+
DSM-IV – Past Year (NODS-PY, DSM-IV-MR, DIGS-PY, DIS-IV-PY) 5+

0.58
2.17
0.72
1.49
0.45
1.19
2.60

Note. Studies that have used the DSM-III, DSM-III-R, or operationalizations of the DSM-III/III-R (e.g., DIS) to identify
‘pathological gambling’ are given the same conversion weight used to convert a DSM-IV 5+ rate to a PPGM rate. However,
the validity of the resulting figure is unknown, as the DSM-III and III-R criteria are somewhat different from the DSM-IV.
Compounding this problem is that the most common operationalization of the DSM-III (i.e., DIS-III) only uses four
questions, whereas the DSM-III actually has eight criteria. (By comparison, the DIS-IV uses 13 questions to map unto 10
DSM-IV criteria). Consequently, the standardized rates for DSM-III and III-R studies are reported in the Appendices, but are
not included in the Tables or the overall analysis.

Tabel 18. Multiplication Factors for Conversion of SOGS-L 3+ to SOGS-PY 3+ or DSM-IV-L 3+ to DSM-IV-PY 3+.

National Study Conducted Prior to 2000
National Study Conducted in 2000 or later
Australian State/Territorial Study Conducted Prior to 2000
Australian State/Territorial Study Conducted in 2000 or later
Canadian Provincial Study Conducted Prior to 2000
Canadian Provincial Study Conducted in 2000 or later
U.S. State Study Conducted Prior to 2000
U.S. State Study Conducted in 2000 or later

.53
.44
.60
.51
.67
.58
.60
.51

Note. When a ‘lifetime’ frame is not explicitly mentioned in the administration of a DSM-IV based instrument, the
obtained rates are presumed to be more reflective of ‘current’ behaviour and are reported as ‘past year’ prevalence
(because 7/10 DSM-IV items use present tense descriptors).

120

Tabel 19 Administration Modality Correction Weights.

Telephone Administration; No Evidence of Corrective Procedures to Avoid Undersampling of
High Risk Groups; Response Rate < 45%
Telephone Administration; No Evidence of Corrective Procedures to Avoid Undersampling of
High Risk Groups; Response Rate 45% - 75% or Unknown14
Telephone Administration; Presence of Corrective Procedures to Avoid Undersampling of
High Risk Groups (regardless of Response Rates) OR Absence of Corrective Procedures to
Avoid Undersampling of High Risk Groups but with Response Rate > 75%
Self-Administered survey that is mailed-in or completed online (not online panel); All
Response Rates

2.18
1.59
1.44

1.00

Note 1. If the administration modality is unknown (i.e., not indicated in the report), then no multiplication factor is applied
and the multiplication factor for the Survey Description (see next section) is also not applied. The reason for this is that
these two weightings typically offset each other.
Note 2. The survey is presumed not to have applied corrective procedures to avoid sampling biases if stratification or posthoc weighting is not mentioned in the report.

Tabel 20 Survey Description Correction Weights. “Gambling Survey” or Survey

Description Unknown; No Evidence of Corrective Procedures to Avoid Undersampling of High Risk
Groups; Response Rate < 45%
“Gambling Survey” or Survey Description Unknown; No Evidence of Corrective Procedures to Avoid
Undersampling of High Risk Groups; Response Rate 45% - 75% or Unknown
“Gambling Survey” or Survey Description Unknown; Presence of Corrective Procedures to Avoid
Undersampling of High Risk Groups; Response Rate < 45%
“Gambling Survey” or Survey Description Unknown; Presence of Corrective Procedures to Avoid
Undersampling of High Risk Groups; Response Rate 45% - 75% or Unknown
“Gambling Survey” or Survey Description Unknown; Presence or Absence of Corrective Procedures to
Avoid Undersampling of High Risk Groups; Response Rate > 75%

0.51
0.74
0.53
0.76
1.00

Note 1. The survey is presumed to be described as a ‘gambling survey’ if survey description is not specifically
mentioned in the study report and the survey was intended primarily to establish the prevalence of gambling and
problem gambling.
Note 2. The survey is presumed not to have applied corrective procedures to avoid sampling biases if stratification
or post-hoc weighting is not mentioned in the report.

121

B IJLAGE 8: R EGULERING ONLINE KANSSPELE N IN E UROPA
België
De Wet op de Kansspelen van 1999 verbiedt het aanbieden van kansspelen in België, tenzij hier een vergunning
188
voor is verleend. Op 1 januari 2011 trad de herziening van de wet in werking om aanbieders ook de
189
mogelijkheid te geven tot het aanbieden van kansspelen op afstand. In de wet is gekozen voor een systeem
van aanvullende vergunningen: uitbaters van casino’s, speelhallen en wedwinkels kunnen hun diensten
190
uitbreiden met een online aanbod.
191
In de Belgische regelgeving is een maximum aantal vergunningen per categorie vastgesteld.
De
Kansspelcommissie beslist over het toekennen van deze vergunningen. Daarnaast fungeert zij als
controleorgaan en heeft zij de bevoegdheid een administratieve sanctie op te leggen wanneer een
192
vergunninghouder de kansspelwet overtreedt en er wordt afgezien van strafrechtelijke vervolging. Per juli
193
194
2014 waren er voor online casinospelen zeven vergunningen verleend, voor speelhallen 33 en voor
195
wedkantoren zestien. Er is hiermee geen sprake van een monopoliesysteem op de Belgische markt.
De Wet op de Kansspelen is een strafwet: bij exploitatie van kansspelen op afstand zonder voorafgaande
196
vergunning kan aanbieders een boete of een gevangenisstraf opgelegd worden. De Kansspelcommissie houdt
een zwarte lijst bij van illegale gokwebsites. Niet alleen aanbieders, maar ook spelers zijn strafbaar wanneer zij
197
gebruik maken van een van deze websites.
Bulgarije
In 2012 werd een nieuwe kansspelwet aangenomen door het Bulgaarse parlement. De eerdere wet van 1999
bevatte een uitputtende lijst van kansspelen die – mits met voorafgaande vergunning - aangeboden mochten
198
worden. De nieuwe kansspelwet maakte het mogelijk om kansspelen, uitgezonderd ‘raffles’ en krasloten,
199
ook op afstand aan te bieden.
De State Commission on Gambling, onderdeel van het Bulgaarse Ministerie van Financiën, is verantwoordelijk
200
voor het verlenen van vergunningen. Er is geen maximum gesteld aan het aantal vergunningen dat per
spelcategorie kan worden verleend. Er is dan ook geen sprake van een monopolie met betrekking tot
201
kansspelen op afstand.

188

Wet op de Kansspelen, de Weddenschappen, de Kansspelinrichtingen en de Bescherming van de Spelers, art. 4.
Vereniging voor Alcohol- en Andere Drugsproblemen, ‘Wetgeving over Gokken’ <http://www.vad.be/alcohol-en-anderedrugs/wetgeving/gokken.aspx> (12 september 2014).
190
Wet op de Kansspelen, de Weddenschappen, de Kansspelinrichtingen en de Bescherming van de Spelers, art. 25.
191
Koninklijk Besluit 43/3, 22 december 2010.
192
Kansspelcommissie, ‘Bevoegdheden – Vergunningen en Sancties’
<http://www.gamingcommission.be/opencms/opencms/jhksweb_nl/gamingcommission/commission/licence/> (12
september 2014).
193
Kansspelcommissie, ‘Officiële lijst van de Kansspelcommissie – Vergunningen A+’
<http://www.gamingcommission.be/opencms/export/sites/default/jhksweb_nl/documents/Ax.pdf> (12 september 2014).
194
Kansspelcommissie, ‘Officiële lijst van de Kansspelcommissie - Vergunningen B+’
<http://www.gamingcommission.be/opencms/export/sites/default/jhksweb_nl/documents/Bx.pdf> (12 september 2014).
195
Kansspelcommissie, ‘Officiële lijst van de Kansspelcommissie - Vergunningen F1+’
<http://www.gamingcommission.be/opencms/export/sites/default/jhksweb_nl/documents/F1x.pdf> (12 september 2014).
196
Wet op de Kansspelen, de Weddenschappen, de Kansspelinrichtingen en de Bescherming van de Spelers, art. 63.
197
Wet op de Kansspelen, de Weddenschappen, de Kansspelinrichtingen en de Bescherming van de Spelers, art. 64.
198
A. Chatalbashev, Boyanov & Co., ‘Bulgaria’ in: J. Harris, Gaming Law – Jurisdictional Comparisons, Londen: 2012, p. 39.
199
Закон за хазарта (Gambling Act), art. 41.
200
Ministry of Finance of the Republic of Bulgaria, ‘State Commission on Gambling’ <http://www.dkh.minfin.bg/en/page/2>
(12 september 2014).
201
A. Chatalbashev, Boyanov & Co., ‘Bulgaria’ in: J. Harris, Gaming Law – Jurisdictional Comparisons, Londen: 2012, p. 39.
189

122

Cyprus
202
Kansspelen op afstand waren tot voor kort ongereguleerd in Cyprus. Hoewel onder eerdere wetgeving een
duidelijk verbod op offline kansspelen gold, leken kansspelen op afstand buiten de gehanteerde definities te
vallen. Hierdoor was het praktisch onmogelijk voor de Cypriotische autoriteiten om effectief op te treden tegen
203
aanbieders van kansspelen op afstand. Met de inwerkingtreding van de Betting Act van 2012 is hier echter
verandering in gekomen. Onder de nieuwe wetgeving zijn de meeste online kansspelen verboden. Het is slechts
mogelijk om voor het aanbieden van sportweddenschappen en loterijen via het internet een vergunning te
204
verkrijgen.
Met de Betting Act van 2012 is ook een toezichthouder opgericht, de Cypriotische kansspelautoriteit (Εθνική
205
Αρχή Στοιχημάτων).
Duitsland
Duitsland heeft een federale staatsstructuur. Er zijn federale wetten die binnen het gehele grondgebied gelden,
206
maar deelstaten hebben ook de bevoegdheid om eigen wetgeving aan te nemen op bepaalde onderwerpen.
Onder het Staatsvertrag zum Glücksspielweisen in Deutschland van 2008 was er een basisverbod op kansspelen,
207
waaronder ook het organiseren van kansspelen op afstand. Na kritiek op het Duitse kansspelbeleid vanuit
208
een uitspraak van het Europese Hof van Justitie namen vijftien van de zestien deelstaten nieuwe wetgeving
aan. In het Staatverstrag zum Glücksspielweisen in Deutschland van 2012 is het basisverbod gehanteerd. Wel is
voorzien in de mogelijkheid om een maximum aantal van twintig vergunningen te verlenen voor het aanbieden
209
van sportweddenschappen. Het Hessische Ministerium des Innern und für Sport is aangewezen als
vergunningsverlener.
Deelstaat Schleswig-Holstein nam in januari 2012 een eigen liberale kansspelwet aan, waardoor het mogelijk
was voor aanbieders om een vergunning te verkrijgen voor de meeste kansspelen op afstand. Hoewel er enkele
210
tientallen vergunning onder deze deelstaatwetgeving zijn verleend, sloot Schleswig-Holstein zich in 2013 als
laatste deelstaat aan bij het nieuwe Staatsvertrag. Hiermee is de deelstaatwetgeving vervallen – echter,
aanbieders met een Schleswig-Holstein vergunning kunnen gedurende de zesjarige looptijd hiervan kansspelen
211
op afstand blijven aanbieden.
Estland
212
Kansspelen op afstand zijn gelegaliseerd in Estland sinds 2010. Onder de kansspelwet (Hasartmänguseadus)
213
mogen aanbieders slechts met een voorafgaand verkregen vergunning kansspelen aanbieden. Er zijn geen
restricties met betrekking tot het soort kansspelen dat aangeboden mag worden. Wel zijn er in het kader van

202

GamingZion, ‘Online gambling sites in Cyprus’ <http://gamingzion.com/cyprus> (12 september 2014).
C.O. Ioannides & D.K. Schollenberger, ‘Gambling Regulation in Cyprus: The Betting Act 2012’, World Online Gambling
Law Report, volume 11, editie 11, november 2012.
204
D. Katz, ‘Cyprus Passes Online Gambling Bill; Poker Banned, Sports Betting Allowed’
<http://www.pocketfives.com/articles/cyprus-passes-online-gambling-bill-poker-banned-sports-betting-allowed-587540/>
(14 september 2014).
205
Εθνική Αρχή Στοιχημάτων, ‘Καλώς Ήλθατε στο Διαδικτυακό μας Τόπο’ <www.nba.com.cy> (14 september 2014).
206
E-Justice, ‘Nationaal recht – Duitsland’ <https://e-justice.europa.eu/content_member_state_law-6-de-maximizeMSnl.do?member=1> (14 september 2014).
207
Staatsvertrag zum Glücksspielwesen in Deutschland (Glücksspielstaatsvertrag), sectie 4, para. 4.
208
HvJ EU 8 september 2010, C-46/08 (Carmen Media).
209
P. Schwartbart & M. Wenger, ‘Uncertainty in Germany’, iGamingBusiness, editie 76, september/oktober 2012.
210
P. Voigt, ‘Gambling Law in Germany’ <http://www.taylorwessing.com/fileadmin/files/docs/TWPlay_Gambling-law-inGermany.pdf> (14 september 2014).
211
P. Voigt, ‘Gambling Law in Germany’ <http://www.taylorwessing.com/fileadmin/files/docs/TWPlay_Gambling-law-inGermany.pdf> (14 september 2014).
212
K. Lepasepp & M. Miidla, ‘Amending the regulation of online gambling in Estonia’, World Online Gambling Law Report,
volume 12, editie 8, augustus 2013, p. 15.
213
Hasartmänguseadus (Gambling Act), para 9.
203

123

de bescherming van spelers specifieke (technische) vereisten gesteld voor het aanbieden van kansspelen op
214
afstand.
215
Maksu- ja Tolliameti,
de belastingautoriteit van Estland, is de aangewezen toezichthouder en
verantwoordelijk voor het verlenen van vergunningen. Op dit moment zijn er vergunningen verleend aan
216
achttien aanbieders van kansspelen op afstand. Maksu- ja Tolliameti treedt daarnaast op tegen illegaal
aanbod van kansspelen op afstand. Een voorbeeld van een handhavingsmethode die hiervoor ingezet wordt is
217
het blokkeren van websites: op 30 juli 2014 waren er in totaal 1,027 domeinnamen geblokkeerd.
Finland
Finland was een van de eerste Europese landen die kansspelen op afstand reguleerden. In 1996 werd een
vergunning verleend aan Veikkaus Oy om online kansspelen aan te bieden. Onder de Finse kansspelwet worden
218
kansspelen op afstand niet beschouwd als aparte categorie spel, maar als een distributie kanaal.
Het kansspelbeleid van Finland is gebaseerd op een oligopolie. In de wet op de kansspelen worden de
aanbieders genoemd die een exclusief recht op het aanbieden van kansspelen hebben: Veikkaus Oy voor
loterijen en weddenschappen, RAY voor speelautomaten en casinospelen en Fintoto Oy voor totalisator
219
spellen.
De kansspelmarkt wordt gereguleerd door het Finse Ministerie van Binnenlandse Zaken in samenwerking met
220
Poliisihallitus, het administratieve orgaan van de nationale politiemacht.
Frankrijk
Voorheen was het toegestane kansspelaanbod in Frankrijk beperkt tot een loterij en paardenraces,
aangeboden door respectievelijk Groupe Française des Jeux en Pari-Mutuel Urbain, beiden bedrijven in
221
staatseigendom. Nieuwe wetgeving in 2010 bracht hier verandering in. De nieuwe wet stelt de markt open
voor private aanbieders en maakt het mogelijk een vergunning te verkrijgen voor het online aanbieden van
sportweddenschappen, het wedden op paardenraces en poker. Andere kansspelen op afstand blijven
222
verboden.
Toezichthouder op kansspelen op afstand is l’Autorité de regulation des jeux en ligne (L’ARJEL), een
223
onafhankelijk bestuursorgaan. Zij is ook verantwoordelijk voor het verlenen van vergunningen. Vanuit de
Franse kansspelwetgeving is er geen maximum gesteld aan het aantal vergunningen. Op dit moment zijn er
224
echter slechts achttien vergunningen verleend.

214

Hasartmänguseadus (Gambling Act), para 52-58.
Maksu- ja Tolliameti, ‘Organisation of remote gambling’ <http://www.emta.ee/index.php?id=32455> (16 september
2014).
216
Maksu- ja Tolliameti, ‘Eestis litsentsi omavad hasartmängu korraldajad’ < http://www.emta.ee/index.php?id=32822> (16
september 2014).
217
Maksu- ja Tolliameti, ‘Blokeeritud ebaseadusliku kaughasartmängu serverite domeeninimed’
<http://www.emta.ee/public/Kontroll/MTA_must_nimekiri_30.07.2014.pdf> (16 september 2014).
218
Gambling Compliance, European Casino Industry Report 2013, p. 42.
219
Arpajaislaki (Lotteries Act), para 11.
220
Gambling Compliance, European Casino Industry Report 2013, p. 40.
221
Online Casino City, ‘France’ <http://online.casinocity.com/jurisdictions/france/> (11 september 2014).
222
Autorité de régulation des jeux en ligne, ‘Jeux & Paris Autorisés’ <http://www.arjel.fr/-Jeux-et-paris-autorises-.html> (11
september 2014).
223
Loi relative à l'ouverture à la concurrence et à la régulation du secteur des jeux d'argent et de hasard en ligne, n. 2010476, art. 34.
224
Autorité de régulation des jeux en ligne, ‘Liste des opérateurs agréés’ < http://www.arjel.fr/-Operateurs-agrees-.html>
(11 september 2014).
215

124

Griekenland
In 2002 voerde Griekenland een verbod in op kansspelen buiten casino’s. Ook kansspelen op afstand waren
225
onder deze regelgeving niet toegestaan. Een nieuwe wet op de kansspelen bracht hier in 2011 verandering in:
online kansspelen zijn toegestaan, mits hier een vergunning voor wordt verkregen.
226
Verantwoordelijk voor het verlenen van vergunning is de Griekse kansspelautoriteit.
Hoewel er enkele
tientallen vergunningen werden verleend in 2011, werden deze een jaar later ingetrokken na de beslissing om
het monopolie van OPAP (Organismos prognostikon agonon podosfairou AE) op kansspelen op afstand te
227
228
verlengen. OPAP, voor 34% in handen van de Griekse staat, heeft nu tot 2020 het monopolie op online
sportweddenschappen en tot 2030 op online casinospellen.
Hongarije
Hongarije heeft kansspelen op afstand in juli 2013 gereguleerd met een wet speciaal gericht op online
229
230
gokken. Toegestane spellen onder de wet zijn sportweddenschappen, casinospellen en poker. Er kan een
ongelimiteerd aantal vergunningen uitgegeven worden met een maximale looptijd van vijf jaar per keer. De
231
Hongaarse belastingdienst is verantwoordelijk voor de uitgifte van vergunningen. Er zijn niet veel aanbieders
op de markt: staatsbedrijf Szerencsejatek ZRT is een van de weinigen met een vergunning voor het aanbieden
232
van online sportweddenschappen.
Ierland
233
Ierland legaliseerde kansspelen op afstand in 2003. De Betting Act 1931 vormt de basis voor de Ierse
kansspelwetgeving. Met de inwerkingtreding van de Horse and Greyhound Racing Act verdwenen die
bepalingen uit de wet die het spelen van kansspelen aangeboden door aanbieders buiten Ierland strafbaar
stelden. Dit maakte kansspelen op afstand in principe legaal, mits de aanbieder vanuit het buitenland
234
opereerde. Er is dan ook geen vergunningensysteem in plaats in Ierland.
Op korte termijn zal er met de inwerkingtreding van de Betting Bill 2014 verandering komen in de huidige
ongereguleerde situatie. Deze wet introduceert een vergunningensysteem voor uitbaters van online
wedkantoren die hun diensten in Ierland aanbieden. Hierbij is het irrelevant of deze aanbieders ook een fysieke
235
aanwezigheid op Iers grondgebied hebben.
Kroatië
Kansspelen op afstand werden door aanpassingen in bestaande wetgeving in januari 2010 gelegaliseerd in
Kroatië. Deze wijzigingen maken het slechts mogelijk voor bestaande uitbaters van ‘bricks and mortar’
kansspelen om hun diensten ook online aan te bieden. Daarnaast zijn de jaarlijkse kosten van een vergunning

225

C.N. Couccoullis, ‘A Brave New Gaming World in Greece’, European Gaming Lawyer 2012.
Επιτροπή Εποπτείας και Ελέγχου Παιγνίων, ‘H Ε.Ε.Ε.Π.’ <https://www.gamingcommission.gov.gr/index.php/el/taftotitaim/i-eeep-im> (14 september 2014).
227
S. Stradbrooke, ‘OPAP’s Online Betting Monopoly Called into Question by European Commission’
<http://calvinayre.com/2014/04/12/business/european-commission-questions-opap-betting-monopoly/> (14 september
2014).
228
HvJ EU Press Release No 7/13, 24 januari 2013.
229
Gambling Compliance, European Casino Industry Report 2013, p. 58.
230
A. Averill, ‘Hungary: Proposed Gambling Law Modifications’
<http://blog.dlapiper.com/gambling/entry/hungary_proposed_gambling_law_modifications> (5 september 2014).
231
Gambling Compliance, European Casino Industry Report 2013, p. 58.
232
Gambling Compliance, European Casino Industry Report 2013, p. 58.
233
GamingZion, ‘Online gambling sites in Ireland <http://gamingzion.com/ireland> (12 september 2014).
234
House of Oireachtas, ‘Betting (Amendment) Bill 2013: Second Stage (Continued)’
<http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/dail2014011500039?opendocu
ment>, p. 39 (12 september 2014).
235
J. Kelly, ‘Ireland’s Betting Bill Notified to the European Commission’, World Online Gambling Law Report, volume 13,
editie 7, juli 2014.
226

125

ongeveer €400.000,-. Er zijn op dit moment slechts vijf online wedkantoren actief en één aanbieder van online
236
loterijen – mogelijk vanwege het ‘bricks and mortar’ vereiste en de hoge financiële drempel.
De belastingdienst, onderdeel van het Ministerie van Financiën, is in Kroatië toezichthouder op het naleven van
237
de kansspelwetgeving. Zij geeft ook vergunningen uit aan aanbieders van kansspelen op afstand.
Letland
238
Letland heeft kansspelen op afstand in 2003 gelegaliseerd. Het aanbieden van online kansspelen is
toegestaan, mits dit gebeurd onder een eerder verkregen vergunning. Er zijn geen restricties op het soort
spelen dat kan worden aangeboden. Wel is een van de voorwaarden voor het verkrijgen van een vergunning
239
dat de servers van de aanbieder zich in Letland bevinden. Op dit moment zijn er vier vergunninghouders
240
voor kansspelen op afstand.
De kansspelautoriteit van Letland, Izložu un Azartspēļu Uzraudzības Inspekcija (IAUI), fungeert als
toezichthouder voor het voltallige aanbod van kansspelen, zowel online als offline. Zij heeft de bevoegdheid
om resoluties aan te nemen om illegaal aanbod van online kansspelen tegen te gaan. Recentelijk heeft zij een
zwartlijst gepubliceerd van illegaal opererende websites: vanaf 1 augustus 2014 is betalingsverkeer van en naar
241
deze aanbieders verboden.
Litouwen
In de Litouwse wet op de kansspelen van 2001 worden kansspelen op afstand niet specifiek genoemd. Wel
242
geldt er onder de wet een algemeen verbod op het aanbieden van kansspelen zonder vergunning. In 2010
verkreeg de organisator van de nationale loterij Oliféja als enige een vergunning voor het online aanbieden van
kansspelen. Zij heeft daarmee een monopolypositie op online loterijen en bingospelen. Daarnaast zijn er een
243
aantal wedkantoren die hun diensten ook online aanbieden.
De kansspelautoriteit van Litouwen (Lošimų priežiūros tarnybos) maakt onderdeel uit van het Ministerie van
Financiën. Het ontleent haar bevoegdheid aan de kansspelwet van 2001 en verleent op basis hiervan
244
vergunningen aan aanbieders van exploitanten van kansspelen op afstand.
Luxemburg
Luxemburg kent een algeheel verbod op het aanbieden van kansspelen, tenzij dit onder vergunning gebeurd.
De kansspelwetgeving van Luxemburg maakt geen onderscheid tussen kansspelen die online of offline worden
aangeboden. Dit maakt het theoretisch gezien mogelijk om een vergunning te verkrijgen voor het aanbieden

236

--, ‘Eastern European E-Gaming – Signs of Progress in 2014 <http://www.gbgc.com/eastern-european-e-gaming-signs-ofprogress-in-2014/> (12 september 2014).
237
Republic of Croatia – Ministry of Finance, ‘Tax Administration’ <http://www.mfin.hr/en/tax-administration> (13
september 2014).
238
R.J. Williams, R.T. Wood & J. Parke, ‘History, Current Worldwide Situation, and Concerns with Internet Gambling’ in: R.J.
Williams, R.T. Wood & J. Parke (red.), Routledge International Handbook of Internet Gambling, New York: 2012, p. 12.
239
A. Carr, ‘Betting on Europe: Gambling Regulatory Regimes in the EU and Beyond’
<http://www.olswang.com/news/2010/02/2012/01/betting-on-europe-gambling-regulatory-regimes-in-the-eu-andbeyond/> (5 september 2014).
240
Zložu un Azartspēļu Uzraudzības Inspekcija, ‘On-Line Gambling’ <http://www.iaui.gov.lv/en/gambling-and-lotteriesorganizers/on-line-gambling> (5 september 2014).
241
Zložu un Azartspēļu Uzraudzības Inspekcija, ‘News’ <http://www.iaui.gov.lv/en/news> (5 september 2014).
242
Lietuvos Respublikos Azartinių Lošimų įstatymas (Gaming Law), art. 10.
243
R.J. Williams, R.T. Wood & J. Parke, ‘History, Current Worldwide Situation, and Concerns with Internet Gambling’ in: R.J.
Williams, R.T. Wood & J. Parke (red.), Routledge International Handbook of Internet Gambling, New York: 2012, p. 12.
244
Lietuvos Respublikos Azartinių Lošimų įstatymas (Gaming Law), artt. 26-28.

126

245

van kansspelen op afstand. Alleen de Loterie Nationale heeft echter een vergunning om haar diensten ook
246
online aan te bieden. Er zijn geen private aanbieders die deze toestemming ook hebben verkregen.
Malta
Malta was in 2004 de eerste lidstaat van de Europese Unie om kansspelen op afstand te reguleren middels
247
aparte wetgeving. Onder de Remote Gaming Regulations zijn er vier soorten vergunningen te verkrijgen voor
het aanbieden van kansspelen op afstand, waaronder ook specifiek een vergunning voor het faciliteren van de
248
diensten van een andere vergunninghouder. Er zijn geen restricties op het soort spel waarvoor een
249
vergunning voor kan worden verkregen.
De Lotteries and Gaming Authority is bevoegd om vergunningen te verlenen aan kansspelaanbieders voor
250
zowel offline als online kansspelen. Er is geen maximum gesteld aan het aantal vergunningen dat uitgegeven
kan worden. Vanwege het gunstige fiscale klimaat voor kansspelaanbieders zijn veel buitenlandse uitbaters in
251
Malta geregistreerd.
Op dit moment zijn er in totaal 219 vergunningen verleend door de Lotteries and
252
Gaming Authority, verdeeld over de verschillende vergunningscategorieën.
Oostenrijk
Op basis van het Bundes-Verfassungsgesetz, de Oostenrijkse grondwet, heeft de wetgever de bevoegdheid een
253
monopolie te creëren. Met betrekking tot loterijen en casinospelen is van deze bevoegdheid gebruik
254
gemaakt onder de Glücksspielgesetz. De toezichthouder, het Oostenrijkse Ministerie van Financiën, heeft
255
voor deze kansspelen alleen een vergunning verstrekt aan Österreichische Lotterien Gesellschaft. Ook
256
kansspelen op afstand vallen binnen de reikwijdte van de Glücksspielgesetz: het Österreichische Lotterien
Gesellschaft heeft op online loterijen en casinospelen dan ook het alleenrecht. Vanaf 1998 bieden zij deze
257
kansspelen op afstand aan.
Onder de federale staatsinrichting van Oostenrijk is de bevoegdheid tot het reguleren van en het verlenen van
258
vergunningen voor het uitbaten van wedkantoren gedelegeerd aan de deelstaten. Het is onder deze
259
vergunningen als aanbieder mogelijk naast het offline aanbod ook online kansspelen aan te bieden.

245

Bonn Steichen & Partners, M. Kitai, ‘Luxembourg’ in: J. Harris, Gaming Law – Jurisdictional Comparisons, Londen: 2012, p.
190.
246
Gambling Compliance, European Casino Industry Report 2013, p. 69.
247
E. Grech, ‘Gaming Law in Malta – A Brief Overview’, Għaqda Studenti tal-Liġi Online Law Journal, oktober 2013.
248
Remote Gaming Regulations, n. 438.04, art. 3.
249
R.J. Williams, R.T. Wood & J. Parke, ‘History, Current Worldwide Situation, and Concerns with Internet Gambling’ in: R.J.
Williams, R.T. Wood & J. Parke (red.), Routledge International Handbook of Internet Gambling, New York: 2012, p. 12.
250
Remote Gaming Regulations, n. 438.04, sectie III.
251
-- ‘Malta E-Gaming Review 2013/14’ <http://taxnews.com/features/Malta_EGaming_Review_201314___571155.html>
(16 september 2014).
252
Lotteries and Gaming Authority Malta, ‘Class 1 Licensed Operators’ <http://www.lga.org.mt/content.aspx?id=86962>
(16 september 2014).
253
Schwartz Huber-Medek und Partner Rechtsanwälte OG, W. Schwartz, ‘Austria’ in: J. Harris, Gaming Law – Jurisdictional
Comparisons, Londen: 2012, p. 17.
254
Glücksspielgesetz, para 3.
255
Schwartz Huber-Medek und Partner Rechtsanwälte OG, W. Schwartz, ‘Austria’ in: J. Harris, Gaming Law – Jurisdictional
Comparisons, Londen: 2012, p. 17.
256
Schwartz Huber-Medek und Partner Rechtsanwälte OG, W. Schwartz, ‘Austria’ in: J. Harris, Gaming Law – Jurisdictional
Comparisons, Londen: 2012, p. 19.
257
Österreichische Lotterien, ‘Meilensteine’ <http://www.lotterien.at/olg/CS_Geschichte.htm?sessionID=5bf32f4b-7f00-11c46-1c102f38bc40> (15 oktober 2014).
258
Gambling Compliance, European Casino Industry Report 2013, p. 22.
259
R.J. Williams, R.T. Wood & J. Parke, ‘History, Current Worldwide Situation, and Concerns with Internet Gambling’ in: R.J.
Williams, R.T. Wood & J. Parke (red.), Routledge International Handbook of Internet Gambling, New York: 2012, p. 9.

127

Polen
Door aanpassingen aan de geldende kansspelwetgeving in Polen is het sinds juli 2011 toegestaan om
sportweddenschappen en totalisator (draf- en rensport) weddenschappen online aan te bieden. Alle andere
260
vormen van kansspelen op afstand zijn verboden. Op dit moment zijn er vier vergunningen verleend voor het
261
aanbieden van deze categorie kansspelen op afstand.
Vergunningen worden verleend door het Poolse ministerie van financiën. Zij fungeert ook als toezichthouder.
Hoewel zij geen bevoegdheid heeft tot het blokkeren van websites met illegaal kansspelaanbod, kan onder de
262
Poolse wetgeving het betalingsverkeer van en naar illegaal opererende websites wel geblokkeerd worden.
Portugal
263
Er is geen vergunningensysteem voor kansspelen op afstand in Portugal. Santa Casa da Misericórdia de
Lisboa (SCML) heeft een monopolie op het aanbieden van loterijen en sportweddenschappen en heeft
264
daarmee ook het alleenrecht op het online aanbieden van deze kansspelen. Het aanbieden van andere
kansspelen op afstand is verboden.
Het Portugese kansspelbeleid wordt op dit moment herzien: een wetsvoorstel ligt op dit moment ter
beoordeling bij de Europese Commissie. Mogelijk wordt er een vergunningenstelsel tegen het einde van dit jaar
265
ingevoerd.
Roemenië
Kansspelen op afstand werden door Roemenië in 2011 gelegaliseerd. Onder de nieuwe wet kunnen kansspelen
online worden aanboden, mits daar een vergunning voor is verkregen. Verantwoordelijk voor
266
vergunningverlening is de nationale kansspelautoriteit. Deze kansspelautoriteit, de Oficiul Național pentru
267
Jocuri de Noroc, werd echter pas opgericht op 4 april 2013. Op dit moment zijn er nog geen vergunningen
verleend voor het aanbieden van kansspelen op afstand. Dit zou het gevolg kunnen zijn van de eis dat
268
vergunninghouders gevestigd zijn in Roemenië, of mogelijk door de belasting van 25% op behaalde winst die
269
spelers moeten betalen.
Slovenië
Slovenië staat vergunninghouders van offline kansspelen toe een uitbreiding van hun vergunning aan te vragen
om ook kansspelen op afstand aan te kunnen bieden. In 2007 begon Loterija Slovenije haar kansspelen op
internet aan te bieden. Het Sloveense aanbod bestaat uit online loterijen, sportweddenschappen, casinospelen,

260

Gambling Compliance, European Casino Industry Report 2013, p. 77.
Ministerstwo Finansów, ‘Podmioty, Które Uzyskały Zezwolenie Ministra Finansów na Urządzanie i Prowadzenie
Działalności w Zakresie Zakładów Wzajemnych przez sieć Internet’
<http://www.finanse.mf.gov.pl/documents/766655/4599432/Zezwolenia+na+urz%C4%85dzanie+zak%C5%82ad%C3%B3w+
wzajemnych-+internet> (16 september 2014).
262
Gambling Compliance, European Casino Industry Report 2013, p. 77.
263
Gambling Compliance, European Casino Industry Report 2013, p. 82.
264
R.J. Williams, R.T. Wood & J. Parke, ‘History, Current Worldwide Situation, and Concerns with Internet Gambling’ in: R.J.
Williams, R.T. Wood & J. Parke (red.), Routledge International Handbook of Internet Gambling, New York: 2012, p. 13.
265
D. Jermalowicz, ‘Portugal Puts Online Betting Bill Through to European Commission’
<http://www.casinolistings.com/news/2014/09/portugal-puts-online-betting-bill-through-european-commission> (24
oktober 2014).
266
Gambling Compliance, European Casino Industry Report 2013, p. 85.
267
F. Dural, ‘Romania Legalizes Online Gambling’ <http://www.pokerupdate.com/news/law-and-legislation/romanialegalizes-online-gambling/> (24 oktober 2014).
268
--, ‘Killing Business: Romanian Gambling Laws Chase Investors Away’ <http://gamingzion.com/gamblingnews/killingbusiness-romanian-gambling-laws-chase-investors-away-4151> (24 oktober 2014).
269
Gambling Compliance, European Casino Industry Report 2013, p. 85.
261

128

poker en speelautomaten. Het aantal vergunningen dat verleend kan worden is beperkt: voor online
270
casinospelen is tot maximaal elf en voor online loterijen maximaal twee.
Slowakije
271
In Slowakije werden kansspelen op afstand gereguleerd onder de kansspelswet van 2005. Online kansspelen
kunnen worden aangeboden, mits het Ministerie van Financiën daarvoor een vergunning heeft verleend.
Loterijhouder Tipos heeft een wettelijk monopolie, en biedt online loterijen, sportweddenschappen, bingo,
272
casinospelen en poker aan.
Kansspelaanbieders met een vergunning voor het aanbieden van
273
sportweddenschappen mogen deze onder bepaalde voorwaarden ook online aanbieden.
Spanje
In 2011 trad een nieuwe wet op de kansspelen in werking in Spanje. De nieuwe wet voorzag in een
vergunningenstelsel voor kansspelen op afstand. De Spaanse kansspelautoriteit, de Dirección General de
Ordenación del Juego, is verantwoordelijk voor de vergunningverlening en het toezicht op de gehele
kansspelsector. In juni 2012 werden de eerste vergunningen verleend aan kansspelaanbieders. Spanje kent
geen voorwaarden met betrekking tot de locatie van kansspelaanbieders: ook buitenlandse uitbaters kunnen
274
een vergunning verkrijgen. In vergelijking met andere Europese landen hanteert Spanje een vrij hoog
belastingtarief van 25% op gross gaming revenue (GGR) – waarop vaak kritiek wordt geleverd vanuit de
275
kansspelindustrie.
Tsjechië
Tsjechië kent geen algeheel vergunningstelsel voor kansspelen op afstand. Er worden alleen voor het
aanbieden van online poker en sportweddenschappen vergunningen afgegeven door de overheid. In 2008
werden vijf Tsjechische kansspelaanbieders toegestaan om deze kansspelen online aan te bieden. In 2012
276
waren er in totaal negen vergunningshouders. In 2016 zal een nieuwe kansspelwet worden geïntroduceerd
waarin het huidige vergunningstelsel wordt uitgebreid. Onder de nieuwe wet zal het ook mogelijk zijn voor
277
kansspelaanbieders die niet in Tsjechië zijn gevestigd een vergunning te verkrijgen.
Zweden
Kansspelen worden gereguleerd onder de Wet op de Loterijen (1994) en de Wet op de Casino’s (1999). Zweden
beperkt het aantal kansspelaanbieders: Svenska Spel en ATG, beiden in staatseigendom, zijn beiden
monopoliehouders in hun respectievelijke aanbod. Wel kunnen goede doelen organisaties vergunningen
278
verkrijgen voor het organiseren van loterijen. Lotteriinspektionen, de Zweedse kansspelautoriteit, is
verantwoordelijk voor de vergunningverlening en fungeert daarnaast als toezichthouder op de

270

Gambling Compliance, European Casino Industry Report 2013, p. 97.
Casino Inside, ‘Slovakia, from Traditional Gambling to Online’ <http://www.casinoinside.ro/?p=9323&lang=en> (24
oktober 2014).
272
R.J. Williams, R.T. Wood & J. Parke, ‘History, Current Worldwide Situation, and Concerns with Internet Gambling’ in: R.J.
Williams, R.T. Wood & J. Parke (red.), Routledge International Handbook of Internet Gambling, New York: 2012, p. 13.
273
Gambling Compliance, European Casino Industry Report 2013, p. 94.
274
Gambling Compliance, European Casino Industry Report 2013, p. 102.
275
P. Amsel, ‘Spain Moves on Slots, Exchange Betting Plans; Codere on Brink of Bankruptcy’
<http://calvinayre.com/2014/02/14/business/spain-readies-slots-betting-exchange-plans-codere-brink-of-bankruptcy/> (24
oktober 2014).
276
Gambling Compliance, European Casino Industry Report 2013, p. 29.
277
Casino Directory, ‘Czech Republic to Lift Ban on Foreign Gambling Operators’
<http://www.casinodirectory.com/news/czech-republic-to-lift-ban-on-foreign-gambling-operators-1963/> (24 oktober
2014).
278
Norwegian Gaming Authority, Internett Gambling Report 2012, p. 23.
271

129

279

kansspelmarkt. In 2002 voerde Zweden een aantal wijzigingen op de Wet op de Loterijen door, waarmee
Svenska Spel haar diensten voor het eerst ook online kon gaan aanbieden. Op dit moment biedt zij online
sportweddenschappen, casinospelen, bingo en poker aan. ATG biedt daarnaast online totalisator (draf- en
280
rensport) weddenschappen aan.
Zwitserland
Kansspelen op afstand zijn onder de kansspelwet van 1998 op dit moment verboden in Zwitserland. Een
uitzondering is gemaakt voor enkele kansspelen die door duopolie loterijhouders Swisslos en Loterie Romande
281
online worden aangeboden. Wel is er in april 2014 een wetsvoorstel gepubliceerd ter herziening van het
verbod. Onder de nieuwe wet zou het mogelijk worden voor uitbaters van casino’s om een aanvraag te doen
282
ter uitbreiding van hun vergunning.

279

Loterriinspektionen, ‘About Us’ < http://www.lotteriinspektionen.se/en/> (24 oktober 2014).
Norwegian Gaming Authority, Internett Gambling Report 2012, p. 23.
281
Gambling Compliance, European Casino Industry Report 2013, p. 109.
282
A. Garner & L. Müller-Studer, ‘Swiss Seek to Remove Online Gambling Ban with Draft Law’, World Online Gambling Law
Report, volume 13, editie 5, mei 2014.
280

130

B IJLAGE 9: P REVENTIEBELEID IN DE VERDIEPINGSLANDEN

Soort stelsel
Gereguleerd aanbod
online kansspelen sinds
Beperkingen in aanbod
gereguleerde online
kansspelen
Aantal verleende
vergunningen
Looptijd vergunning
Belastingtarieven

Voorgenomen
Nederlandse beleid
Vergunningen
-

Denemarken

Noorwegen

Italië

Verenigd Koninkrijk

Vergunningen
2003

Monopolie
2002

Vergunningen
2001

Vergunningen
2005

Alleen poker, casinospelen,
speelautomaten en
sportweddenschappen.
-

Alleen weddenschappen,
casinospelen en totalisator.

Alleen sportweddenschappen,
casinospelen en bingo.

Nee.

Nee.

53

Geen, monopolie.

106

1.008

5 jaar
20% van GGR

5 jaar
20% van GGR

-

9 jaar
Varieert van 2-5% tot 20% van
GGR

12 maanden
15% van GGY

Verplicht.
Informatie over verbonden
risico’s aan kansspelen,
zelftest, verwijzing naar
hulpverlening, klok.
Niet verplicht, mogelijkheid tot
instellen van persoonlijke
limieten op stortingen.
Vrijwillig, tijdelijk (24 uur of >
maand) en permanent.
Ja, beheerd door
kansspelautoriteit.
Blokkeren van websites en
betalingsverkeer (na
tussenkomst rechter).

Verplicht.
Informatie over verantwoord spelgedrag,
zelftest, verwijzing naar hulpverlening,
klok.

Verplicht.
Waarschuwing voor negatieve
effecten, informatie over
verantwoord spelgedrag,
verwijzing naar hulpverlening.
Verplicht, persoonlijke limieten.

Verplicht.
Verwijzing naar hulpverlening,
klok.

Preventiemaatregelen ter voorkoming van kansspelverslaving
Spelersaccount
Informatieplicht
vergunninghouder

Verplicht.
Informatie over verbonden risico’s
aan kansspelen, zelftest, verwijzing
naar hulpverlening, klok.

Spelerslimieten

Verplicht, persoonlijke limieten.

(Zelf)uitsluiting

Vrijwillig en onvrijwillig mogelijk.

Centraal register

Ja, beheerd door
kansspelautoriteit.
Bindende aanwijzing tot blokkeren
websites en betalingsverkeer,
anoniem meespelen.
Actieve zorgplicht van
vergunninghouders: als nodig
interveniëren in spelgedrag.

Speciale bevoegdheden
kansspelautoriteit
Overige bijzonderheden

Verplicht instellen van persoonlijke
limieten, daarnaast standaard limiet op
stortingen.
Vrijwillig, tijdelijk (24 uur, 7/30/180
dagen) en permanent.
Strafbeschikking en besluit tot blokkeren
betalingsverkeer.
Beperking van openingstijden online
kansspelen, verplichte spelonderbreking,
Bij onverantwoord spelgedrag
waarschuwing aan speler.

Vrijwillig, tijdelijk en permanent.

Niet verplicht, mogelijkheid tot
instellen persoonlijke limieten op
speeltijd of stortingen.
Vrijwillig, tijdelijk en permanent.

Ja, beheerd door
kansspelautoriteit.
Besluit tot blokkeren van
websites.

Nee, aanbieders houden zelf
register bij.
Kan boete opleggen en anoniem
meespelen.
Erkenning van aanbieders
afkomstig uit EU/EER/witte lijst:
geen vergunning van Britse
kansspelautoriteit nodig.

131