Verenigingsmonitor
Jaarbericht 2016
Janine van Kalmthout
Zoë van Ginneken

2

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

Verenigingsmonitor
Jaarbericht 2016

Janine van Kalmthout
Zoë van Ginneken

© Mulier Instituut
Utrecht, april 2017

Mulier Instituut
sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek
Postbus 85445 | 3508 AK Utrecht
Herculesplein 269 | 3584 AA Utrecht
T +31 (0)30 721 02 20 | I www.mulierinstituut.nl
E info@mulierinstituut.nl | T @mulierinstituut

4

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

Inhoudsopgave
Inleiding

7

1.

Organisatiekracht
Leden
Kader
Accommodatie
Financiën
Beleid

9
10
11
12
13
14

2.

Maatschappelijke oriëntatie
Maatschappelijke activiteit
Maatschappelijke intentie

15
16
17

3.

Vitaliteit sportverenigingen

19

4.

Thema’s
Verenigingsbestuur
Open club
Sporten met een handicap
Ledenbestand

21
21
22
23
24

5.

Tot slot

25

6.

Publicaties

29

Bijlage Methodische verantwoording

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

31

5

6

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

Inleiding
Met de Verenigingsmonitor wordt op een groot aantal thema’s het functioneren van sportverenigingen in
beeld gebracht. In het kader van de Verenigingsmonitor zijn bij het Verenigingspanel van het Mulier
Instituut in 2016 twee metingen uitgevoerd. In het Verenigingspanel zitten meer dan 2.000
sportverenigingen die model staan voor de ruim 28.000 sportverenigingen (CBS statline Sportclubs, 2015)
die Nederland telt (http://www.mulierinstituut.nl/projecten/sportverenigingen-enbonden/verenigingsmonitor-panel/).
De volgende onderwerpen kwamen het afgelopen jaar in de Verenigingsmonitor aan bod: vitaliteit
sportverenigingen (organisatiekracht en maatschappelijke oriëntatie), mate van Open Club,
onderwerpen in het kader van Sport en Bewegen in de Buurt en het verenigingsbestuur. Het vragenblok
over Open Club kwam tot stand in samenwerking met NOC*NSF, Kenniscentrum Sport en de Hogeschool
van Arnhem en Nijmegen. Bij het onderwerp verenigingsbestuur is nauw samengewerkt met Nyenrode
Sports Inc.
De meeste onderwerpen in de Verenigingsmonitor keren in de vorm van vaste vraagstellingen jaarlijks of
tweejaarlijks terug. Naast deze terugkerende vragen, worden per meting ook enkele vragen toegevoegd
die bij actuele ontwikkelingen in de sport en de veranderende informatiebehoefte van beleidsmakers
aansluiten. Zo is in 2016 aandacht besteed aan het sporten van vluchtelingen bij verenigingen, de mate
van Open Club en het functioneren van het verenigingbestuur. Mogelijk dat deze vragen ook in de
toekomst worden herhaald om ontwikkelingen te kunnen volgen.
In deze rapportage worden per onderwerp kort de resultaten gepresenteerd. Het betreft de stand van
zaken bij de sportverenigingen in 2016. De belangrijkste resultaten worden per thema in twee figuren
weergegeven. In de tekst worden deze resultaten toegelicht en aangevuld met relevante
achtergrondkenmerken en andere gegevens die bij het thema passen.
Ter afsluiting van deze rapportage worden de belangrijkste bevindingen op een rijtje gezet en worden
enkele kengetallen gepresenteerd. Dit zijn kengetallen die in de rapportage ‘Versterking datainfrastructuur sport’ (Tiessen-Raaphorst & de Haan, 2012) als kengetal voor de sport worden
beschreven. De gegevens uit de Verenigingsmonitor worden vaak gebruikt als referentiedata of
benchmark in lokaal en regionaal onderzoek of ten behoeve van andere onderzoeken in de sport. De lijst
met publicaties geeft weer in welke landelijke, regionale en lokale studies gegevens uit de
Verenigingsmonitor zijn terug te vinden.
Het Jaarbericht 2016 van de Verenigingsmonitor geeft een kort en bondig overzicht van de belangrijkste
uitkomsten uit de peilingen die in 2016 bij het MI Verenigingspanel zijn uitgezet. Meer en ook
uitgebreidere uitkomsten zijn te vinden in de rapportages die in de lijst met publicaties zijn beschreven
(hoofdstuk 6). Het Jaarbericht 2016 is de eerste in een reeks van Jaarberichten waarin we jaarlijks de
belangrijkste uitkomsten uit de Verenigingsmonitor presenteren. Op deze manier worden de
belangrijkste ontwikkelingen bij verenigingen gevolgd en inzichtelijk gemaakt, deels gebaseerd op de
verschillende kengetallen en indicatoren voor het sportverenigingsleven.

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

7

8

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

1.

Organisatiekracht
Figuur 1.1 Index organisatiekracht sportvereniging (% verenigingen)
100
80

28
40
20
0

22

22

16

17

16

13

13

17

24
14
8

68

65

64

Goed

42

45

48

74

68

60

25

43

53

68

Voldoende

43

21

Matig
Onvoldoende

13

% punten behaald

26
25

5

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel voorjaar 2016

Een kwart van de sportverenigingen scoort ‘goed’ op de index organisatiekracht (figuur 1.1). Deze
verenigingen zijn goed in staat om het sportaanbod voor de (potentiële) leden te organiseren. Drie op
de tien verenigingen heeft moeite met het organiseren van hun sportaanbod. De index organisatiekracht
bestaat uit vijf criteria: beleid, leden, kader, accommodatie en financiën. Elk criterium bevat een
aantal items dat betrekking heeft op de mate waarin er problemen of tekorten zich voordoen of juist
niet, en welk toekomstperspectief er op het betreffende onderwerp is.
De verenigingen scoren het best op het criterium leden. Drie kwart van de verenigingen scoort
voldoende tot goed. Op het criterium financiën wordt het slechtst gescoord. Een kwart van de
verenigingen scoort onvoldoende. De grote verenigingen en de verenigingen die over een eigen
accommodatie beschikken, zijn organisatiekrachtiger dan kleine verenigingen en de verenigingen zonder
eigen accommodatie (figuur 1.2). Verenigingen met een eigen accommodatie scoren op alle
organisatiekrachtcriteria, behalve kader, hoger dan verenigingen zonder eigen accommodatie. Grote
verenigingen scoren beter op leden en beleid.

Figuur 1.2 Organisatiekracht sportvereniging naar achtergrond (% verenigingen)
0
Totaal sportverenigingen

20
5

40

60

26

80

43

25

Klein (=< 100 leden)

5

Middel (101-250 leden)

4

21

Groot (> 250 leden)

3

19

40

37

Eigen accommodatie

4

19

41

37

Geen eigen accommodatie

6

31

42

21

50

34
Onvoldoende

25

46
Matig

100

Voldoende

14
Goed

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel voorjaar 2016

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

9

Leden
Figuur 1.3 Ledentalontwikkeling (% verenigingen)
0

20

Ledentalontwikkeling afgelopen 2 jaar

40

60

27

Verwachte ontwikkeling ledental komend jaar

52

16

(Sterke) daling

80

100

21

65

19

Ongeveer gelijk blijvend

(Sterke) stijging

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel voorjaar 2016

Een kwart van de verenigingen heeft de afgelopen twee jaar met een dalend ledental te maken gehad
(figuur 1.3). Bij een vijfde van de verenigingen groeide het aantal leden. Het zijn voornamelijk
teamsporten, de grotere verenigingen (meer dan 100 leden) en de verenigingen met een eigen
accommodatie waarbij het ledental steeg. Verenigingen verwachten, of hopen wellicht, dat het
komende jaar met name het ledental stabiel zal blijven. Vereningen met een stijgend ledental
verwachten dat deze stijging het komend jaar doorzet (figuur 1.4). Maar een negatieve tendens lijkt ook
aan de orde. De verenigingen met een dalend ledental verwachten vaker een daling van het ledental in
vergelijking met de verenigingen waarvan het ledental gelijk bleef of steeg.
Voor een derde van de verenigingen vormt de ontwikkeling van het ledental een bedreiging voor de
toekomst. Het zijn met name de ‘dalers’ (verenigingen die de de laatse jaren kampten met een dalend
ledental, maar ook in de toekomst geen groei verwachten) waarvoor de ledentalontwikkeling een
bedreiging vormt. Voor 5 procent van de verenigingen vormt het binnen één of twee jaar een probleem.
De meeste verenigingen (89%) hebben voor de komende twee jaar, tot 2018, een leden(groei)ambitie.
Een aantal binnensporten geeft aan niet te willen groeien. De verenigingen die willen groeien, richten
zich met name op het werven van leden. Een derde van de verenigingen wil wel groeien, maar heeft
geen speerpunten op het gebied van ledenwerving of -behoud.

Figuur 1.4 Verwachte ontwikkeling ledental (% verenigingen)

Ontwikkeling ledental
afgelopen twee jaar

0

20

(Sterk) gedaald (n=132)

60

38

Gelijk gebleven (n=229)

(Sterk) gestegen (n=112)

40

7

80

41

(Sterke) daling

10

55

Ongeveer gelijk blijvend

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel voorjaar 2016

10

100

54

9

4

80

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

(Sterke) stijging

Kader
Figuur 1.5 Voldoende vrijwilligers en trainers/instructeurs in de vereniging (%
verenigingen)
Voldoende, we
zijn niet op zoek
naar vrijwilligers

14
27

Onvoldoende
trainers

Voldoende, maar
we zijn ook nog
op zoek naar
vrijwilligers
Onvoldoende
vrijwilligers

59

Voldoende trainers

17

24

59

N.v.t., er wordt geen
training, les, of
instructie gegeven

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel voorjaar 2016

De meeste verenigingen (86%) beschikken over voldoende vrijwilligers (figuur 1.5). Het zijn voornamelijk
de kleine verenigingen die over voldoende vrijwilligers beschikken en niet op zoek zijn naar
vrijwilligers. De grote verenigingen, de teamsporten en de verenigingen met een eigen accommodatie
kunnen altijd wel nieuwe vrijwilligers gebruiken en blijven naar vrijwilligers op zoek.
Drie van de vijf verenigingen beschikt in de vereniging over voldoende trainers/instructeurs/docenten
(figuur 1.5). Het zijn met name de kleine verenigingen en de niet zaal- en veldsporten (zoals biljart,
bridge, jeu de boules en wandelen), waar geen training, les of instructie wordt gegeven. Een derde van
alle verenigingen (38%) beschikt over trainers/coaches/instructeurs die voldoende gekwalificeerd of
opgeleid zijn. Met name bestuurders van grotere verenigingen en teamsportverenigingen geven aan dat
ze te weinig gekwalificeerde medewerkers hebben. In totaal heeft een vijfde van de verenigingen te
weinig gekwalificeerde medewerkers.
Een derde van de verenigingen heeft geen enkele vacature voor vrijwilligers en/of betaalde
medewerkers. Dit is met name aan de orde bij kleine verenigingen en overige binnensporten (figuur
1.6). Het probleem is bij de buitensporten en de grote verenigingen wat groter. Zij hebben vaker
vacatures en ook op cruciale posities vacatures beschikbaar.

Figuur 1.6 Vacatures voor vrijwilligers en/of betaalde krachten (% verenigingen)
0

20

Totaal sportverenigingen
Klein (=< 100 leden)
Middel (101-250 leden)
Groot (> 250 leden)
Zaalsport
Overig binnensport
Veldsport
Overig buitensport

40

60

37

80

35
54

21

18

53

10

54
37
58

3

23
26

3
2
3

26
22

52
39

26

33

34
16

100

31

2
20

27
28

5
3

Geen enkele vacature

Enkele vacatures maar niet op cruciale posities

Enkele vacatures en op cruciale posities

Te veel vacatures

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel voorjaar 2016

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

11

Accommodatie
Figuur 1.7 Beoordeling gebruik accommodaties (% verenigingen eens)
0

20

40

60

80
77

Met (het aantal beschikbare uren in) de
huidige accommodatie/
sportvoorziening op de huidige locatie
kunnen we nog jaren vooruit.

80
73

Totaal
sportverenigingen
80

De accommodatie
(veld/zaal/zwembad/clubhuis/
kleedkamers enz.)/sportvoorziening is
in goede staat.

80

Met eigen
sportaccommodatie

80

Zaken als financiering, huur,
onderhoud, beheer, exploitatie en
privatisering van de accommodatie/
sportvoorziening en/of het clubhuis
verlopen naar wens en zijn helder.
De vereniging kan op elke gewenst
moment over de accommodatie,
sportvoorziening, sportruimte
beschikken conform de behoefte.

100

Geen eigen
sportaccommodatie

76
79
72
63
85
39

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel voorjaar 2016

Accommodatie is een van de organisatiekrachtcriteria waar sportverenigingen goed op scoren. Over het
algemeen hebben verenigingen het idee dat ze met de huidige accommodatie de komende jaren nog wel
vooruit kunnen (figuur 1.7). De accommodaties zijn in goede staat en zaken als financiering, beheer,
onderhoud en exploitatie verlopen veelal naar wens, echter kunnen verenigingen lang niet altijd flexibel
van de acommodatie gebruikmaken. Met name de verenigingen zonder eigen accommodatie, veelal de
binnensporten, kunnen niet altijd op het gewenste moment over de sportvoorzieningen beschikken die
met hun behoefte overeenkomt. Zij hebben vaak te maken met andere gebruikers en moeten met de
beheerder van sportaccommodatie afspraken maken. Ook zijn vaak direct kosten verbonden aan het
gebruikmaken van een accommodatie.
Hoewel de cijfers vrij rooskleurig lijken, hebben verschillende verenigingen toch zorgen over de
accommodatie. Drie op tien verenigingen scoort matig tot onvoldoende op accommodatie als criterium
voor organisatiekracht. Met name de zaalsportverenigingen (zoals volleybal, basketbal, badminton en
gymnastiek) vragen zich af of ze met de huidige accommodatie nog jaren vooruit kunnen. Zij vinden
vaker dan andere verenigingen dat hun sportvoorziening niet altijd in goede staat is en dat het beheer,
onderhoud en exploitatie minder goed is geregeld. Ze kunnen vooral niet naar behoefte over de
accommodatie beschikken. Voor al deze zaken zijn deze verenigingen afhankelijk van de verhuurder van
de accommodatie. Zij hebben wat dat betreft niet direct invloed op deze zaken die wel van invloed zijn
op de organisatie van hun sportaanbod. Momenteel staan in veel gemeenten de tarieven van
sportaccommodaties onder druk. Dit treft de zaalsporten direct.

12

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

Financiën
Figuur 1.8 Beoordeling financiële positie (% verenigingen)
0

20

Totaal sportverenigingen

5

Binnensport
Buitensport

5
4

Eigen accommodatie
Geen eigen accommodatie

3
6

40

60

24

80

100

72
34

60

17

80

19

78
29

65

Zorgwekkend/ minder gezond

Redelijk

(Zeer) gezond

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel voorjaar 2016

Sportverenigingen zijn over het algemeen positief over de financiële positie van de club. Drie kwart van
de sportverenigingen beschrijft de financiële positie van de sportverenigingen als (zeer) gezond (figuur
1.8). De binnensporten, dit zijn veelal ook de verenigingen zonder eigen accommodatie, zijn wat minder
positief. Zij omschrijven hun financiële positie vaker als ‘redelijk’.
Ondanks dit optimisme vormt financiën voor een aantal verenigingen een punt van zorg. Een kwart van
de verenigingen scoort onvoldoende en 13 procent scoort matig op dit criterium voor organisatiekracht
(figuur 1.1). Drie van de tien verenigingen maakt zich zorgen over de financiële toekomst van de
vereniging. Dit zijn met name de binnensporten en de verenigingen zonder eigen accommodatie. De
zaalsportverenigingen maken zich in vergelijking met de andere sporten vaker ernstige zorgen. Mogelijk
dat hier de voorgenomen tariefsverhogingen voor sportvoorzieningen binnen een aantal gemeenten een
rol spelen.
Een van de problemen is dat verenigingen binnen hun begroting niet altijd ruimte hebben voor
onvoorziene uitgaven (figuur 1.9). Het zijn met name de buitensporten en de verenigingen met een
eigen accommodatie die jaarlijks een positief financieel resultaat kennen en financiële ruimte hebben
voor onvoorziene uitgaven. Het zijn voornamelijk de verenigingen met een accommodatie die voor wat
betreft financieel beleid een aantal jaren vooruit denken. Twee derde van de verenigingen heeft het
idee dat financiële acties zoals loterijen en oud papier, voor de continuïteit van de vereniging steeds
belangrijker worden. Met name zaalsporten zijn het zeer eens met deze stelling in vergelijking met de
andere sporten.
Figuur 1.9 Beoordeling financiële aspecten (% verenigingen)
0

20

De vereniging heeft jaarlijks een positief financieel
resultaat.

9

De vereniging heeft (zonder reserveringen aan te
spreken) altijd ruimte binnen haar begroting voor
onverwachte uitgaven.

15

De vereniging denkt bij het financieel beleid een
aantal jaren vooruit.
Voor de continuïteit van onze club worden
financiële acties zoals loterijen, oud papier, steeds
belangrijker.

5

40

60

24

80
67

26

59

21
31

Helemaal/grotendeels oneens

100

74
31
Enigzins

38
Helemaal/grotendeels eens

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel voorjaar en winter 2016

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

13

Beleid
Figuur 1.10 Waar zet het bestuur zich het komende jaar voor in? (% verenigingen)
0

20

40

60

80

Ledenbehoud en/of ledenwerving

100

76

Werving en behoud vrijwilligers

34

Sfeer en cultuur op en van de vereniging

20

Sportiviteit en respect/veilig sportklimaat

16

Financiën

15

Publiciteit/p.r./communicatie

14

Deskundigheidsbevordering/opleiding…

12

Beheer en onderhoud accommodatie

10

Samenwerking met andere sportvereniging(en)

10

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel zomer 2016

Drie vijfde van de verenigingen (62%) heeft de afgelopen vier jaar doelstellingen of plannen op papier
gezet met betrekking tot het functioneren van de vereniging of het organiseren van activiteiten in
verenigingsverband. Dit zijn vooral de grote verenigingen, de buitensportverenigingen en de
verenigingen met een eigen accommodatie. De meest terugkerende onderwerpen in deze plannen zijn:
werving en behoud van leden en vrijwilligers, sporttechnische zaken, financiën en activiteitenaanbod.
Dit komt aardig overeen met de aandachtspunten van de verenigingen voor het komende jaar (figuur
1.10). Alleen op de korte termijn is bij de vereniging ook duidelijk aandacht voor de sfeer, cultuur en
het pedagogisch klimaat binnen de vereniging. Terwijl dit in beleidsplannen niet tot de top vijf van
onderwerpen behoort. Ledenwerving en –behoud is een thema dat met name bij de kleine verenigingen
speelt (≤ 100 leden). Het werven en behouden van vrijwilligers heeft meer de aandacht van de grote
verenigingen.
In de meeste verenigingen is volgens de respondenten sprake van een goede samenwerking tussen
bestuur, commissies en vrijwilligers (figuur 1.11). Ongeveer de helft van de verenigingen peilt jaarlijks
wat onder de leden leeft. Bij deze zaken zijn tussen typen verenigingen nauwelijks verschillen. Een
missie en visie voor de lange termijn is bij grotere verenigingen en verenigingen met een eigen
accommodatie vaker aanwezig dan bij andere verenigingen. Het lijkt erop dat deze verenigingen
beleidsmatiger werken dan de kleine verenigingen en de verenigingen zonder eigen accommodatie. Zij
scoren gemiddeld hoger op het organisatiekrachtcriterium beleid.

Figuur 1.11 Beleidsmatig werken in de vereniging (% verenigingen)
0

20

De vereniging beschikt over een duidelijke missie
en visie voor de lange termijn, waar zowel het
bestuur als de leden achter staan.

9

Het bestuur peilt ieder jaar wat er leeft onder de
leden.

12

40

26

Helemaal/grotendeel oneens

80

100

64
34

Er bestaat een goede samenwerking tussen
bestuur, commissies, vrijwilligers en andere 2 11
betrokkenen.

55
87

Enigzins

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel voorjaar 2016

14

60

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

Helemaal/grotendeels eens

2.

Maatschappelijke oriëntatie
Figuur 2.1 Index maatschappelijke oriëntatie sportverenigingen (% verenigingen)
100
80

8

5

31

24

2
29
Goed
Voldoende

60
40

42 48

31 48

38 48

Matig
Onvoldoende

20

30

% punten behaald

29
30

0
Maatschappelijk
actief

Maatschappelijke
intentie

Totaal

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel voorjaar 2016

Drie op de tien verenigingen scoort voldoende op de index maatschappelijke oriëntatie; 2 procent scoort
‘goed’ (figuur 2.1). Deze verenigingen zijn voldoende in staat een bredere maatschappelijke functie te
vervullen. Sportverenigingen zijn met het organiseren van hun reguliere sportaanbod al van
maatschappelijke betekenis, maar de maatschappelijke functie kan verder gaan. Met de index wordt
inzicht verkregen in de mate waarin verenigingen een maatschappelijke oriëntatie buiten het reguliere
sportaanbod hebben. De index maatschappelijke oriëntatie bestaat uit twee criteria: maatschappelijk
actief en maatschappelijke intentie. Maatschappelijk actief staat voor de mate waarin verenigingen
actief een maatschappelijke rol vervullen: wat ondernemen en organiseren verenigingen in het kader
van een bredere maatschappelijke functie? Maatschappelijke intentie staat voor de houding van
verenigingen ten opzichte van een actieve bredere maatschappelijke rol: zijn verenigingen van plan een
bredere maatschappelijke functie op zich te nemen? De verenigingen scoren iets beter op het criterium
maatschappelijk actief dan op maatschappelijke intentie.
De grotere verenigingen en de verenigingen met een eigen accommodatie vervullen vaker een bredere
maatschappelijke functie dan de andere verenigingen (figuur 2.2). Deze verenigingen zijn vaker
maatschappelijk actief en hebben vaker plannen op dit gebied.

Figuur 2.2 Maatschappelijke oriëntatie sportvereniging naar achtergrond (% verenigingen)
0

20

Totaal

30

Klein (=< 100 leden)

Eigen accommodatie
Geen eigen accommodatie

60

80

38
43

Middel (101-250 leden)
Groot (> 250 leden)

40

29
33

20

32

44
17
45

7
36

32
Matig

0
3

41
44

Onvoldoende

2
24

45

8

100

Voldoende

4
23
Goed

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel voorjaar 2016

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

15

Maatschappelijke activiteit
Figuur 2.3 Organisaties waarmee verenigingen samenwerken (% verenigingen dat
samenwerkt)
0

20

40

60

80

Andere sportvereniging(en)

65

Gemeente

65

School

54

Sportbond

50

Buurt/wijk/welzijnsorganisatie

17

Lokale sportraad

17

Bedrijven

16

Lokale sportservice/Lokaal…

15

(Sport)fysiotherapeut/huisartsen
Naschoolse en buitenschoolse…

100

13
10

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel voorjaar 2016

De meeste verenigingen (89%) werken samen met een of meer ander organisaties. Al jaren zijn de
gemeente en andere sportverenigingen de belangrijkste samenwerkingspartners, direct gevolgd door
scholen en de sportbond (figuur 2.3). Voornamelijk kleine verenigingen (≤ 100 leden) en binnensportverenigingen werken (nog) niet samen.
Met de gemeente wordt voornamelijk samengewerkt omdat het onderdeel is van subsidie-afspraken. Het
werven van nieuwe leden is de belangrijkste reden om met scholen en na- en buitenschoolse opvang
samen te werken. Samenwerking met de sportbond, lokale/provinciale sportraad/sportservice en
(sport)fysiotherapeut/huisarts gebeurt met name omdat het de kwaliteit en deskundigheid van de club
verhoogt. Samenwerking met jeugd/buurt/welzijnsorganisaties, lokale jeugdsportfondsen en MEEinstellingen wordt door de verenigingen als maatschappelijke taak van de club gezien. Andere
sportverenigingen en sportscholen/fitnesscentrum vormen een belangrijke aanvulling op het aanbod van
de club. De meeste verenigingen (86%) organiseren ook (sport)activiteiten die openstaan voor nietleden. Twee derde organiseert activiteiten voor leden naast het regulier sportaanbod.
De meeste verenigingen (84%) zijn actief met het introduceren van nieuwe sport- en spelactiviteiten of
het flexibiliseren van lidmaatschappen. Met name kleine verenigingen en binnensportverenigingen zijn
niet actief. Verenigingen zijn veelal beperkt actief met het introduceren van nieuwe activiteiten.
Verenigingen zijn het meest actief met nieuwe activiteiten voor potentiële leden (figuur 2.4)

Figuur 2.4 Introductie van nieuwe sport- en spelactiviteiten (% verenigingen)
0

20

Actief met introduceren nieuwe sport- en
spelactiviteiten voor leden

13

Actief met introduceren nieuwe sport- en
spelactiviteiten voor potentiële leden

18

Actief met introduceren nieuwe sport-en
spelactiviteiten voor specifieke doelgroepen

12

Actief met flexibiliseren lidmaatschappen

11

40

80

42

32
44

30
42

28

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel voorjaar 2016

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

10
12

37

Beperkt actief

100
13

46

Zeer actief

16

60

Niet actief

11

N.v.t.

Maatschappelijke intentie
Figuur 2.5 Mening maatschappelijke verantwoordelijkheid (% verenigingen)
0

20

Sportverenigingen hebben een maatschappelijke
verantwoordelijkheid

40

60

45

Sportverenigingen zijn er om hun leden leuk te
laten sporten en niet meer dan dat.

80

100

27

36

12

Grotendeels eens

Helemaal eens

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel voorjaar 2016

Drie kwart van de verenigingen vindt dat sportverenigingen een maatschappelijke verantwoordelijkheid
hebben (figuur 2.5). Maatschappelijke verantwoordelijkheid wordt door clubs vaak beschouwd als
inherent aan het reguliere sportaanbod en niet daarbuiten. De helft van de verenigingen is van mening
dat sportverenigingen er alleen zijn om hun leden leuk te laten sporten. Met name de grote,
buitensportverenigingen en verenigingen met een eigen accommodatie zijn het niet met deze stelling
eens.
Verenigingen zijn het meest actief op de thema’s normen en waarden en sociale veiligheid (figuur 2.6).
Dit zijn ook de thema’s die, samen met sportstimulering, op de korte termijn de aandacht van
verenigingen hebben. Op langere termijn hebben sportstimulering, activiteiten voor kwetsbare
doelgroepen en gezondheid de aandacht van de verenigingen. Verenigingen zijn vooral gericht op
thema’s die dicht bij de kernzaken van de club liggen: het aanbieden van sport voor hun leden. Daarbij
zijn een prettig sportklimaat en sociale veiligheid van belang om mensen prettig te laten sporten. De
thema’s duurzaamheid én werkgelegenheid en leefbaarheid hebben vaak geen belangstelling of worden
niet van toepassing geacht. Het zijn met name grote verenigingen en verenigingen met een eigen
accommodatie die hier enigszins aandacht voor hebben.
Figuur 2.6 Betrokkenheid bij maatschappelijke thema’s en/of projecten (% verenigingen)
0

20

Normen en waarden, pedagogisch verantwoorde
sportomgeving, Veilig sportklimaat.

40

37

Veiligheid (sociale veiligheid op en om de club).

60

13

30

17

18

80

100

18

12

15

24

16

Sportstimulering, bevorderen sportdeelname
andere (doel)groepen dan de reguliere leden.

17

Activiteiten voor kwetsbare doelgroepen (mensen
met een beperking, lage inkomens...).

14

9

26

30

21

Gezondheid, gezonde leefstijl (bijv. gezonde
kantine, alcoholgebruik...).

13

12

21

33

21

Duurzaamheid, bijdragen aan verbetering van het
milieu.

13

8

Leefbaarheid in de wijk/buurt/omgeving van de
club (activiteiten in en met de buurt).

8

10

Werkgelegenheidproject/arbeidsintegratie, inzet
van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt.

4 4

11

17

31

19

25

34

23

10

27

37
47

Voeren activiteiten uit

Aandachtspunt korte termijn

Geen belangstelling

N.v.t.

22
33

Aandachtspunt lange termijn

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel voorjaar 2016

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

17

18

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

Vitaliteit sportverenigingen
Figuur 3.1 Vitaliteitsindex sportverenigingen (% sportverenigingen)
Organisatiekracht
Onvoldoende

Maatschappelijke oriëntatie

3.

Onvoldoende

Matig

1%

Voldoende
10%

12%

Voldoende

verenigingen

verenigingen
3%

10%

15%

10%

1%

6%

16%

7%
Vitale

Maatschappelijke
Goed

7%
Krachtige

Kwetsbare
Matig

Goed

verenigingen

verenigingen
0%

0%

1%

1%

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel voorjaar 2016

Een kwart van de Nederlandse sportverenigingen is vitaal. Dit zijn organisatiekrachtige verenigingen die
zich op maatschappelijke activiteiten of taken richten. De vitaliteitsindex bestaat uit twee dimensies:
-

Organisatiekracht: de mate waarin verenigingen nu en in de toekomst in staat zijn om hun
sport aan te bieden aan de huidige en potentiële leden;

-

Maatschappelijke oriëntatie: de mate waarin verenigingen zich richten op maatschappelijke
activiteiten of taken.

Door beide dimensies met elkaar te combineren, ontstaat een matrix: de vitaliteitsindex, waarin vier
segmenten van verenigingen zijn te onderscheiden naar de mate waarin ze scoren op organisatiekracht
en maatschappelijke oriëntatie (figuur 3.1; Lucassen & Van Kalmthout, 2015: http://bit.ly/vitale-clubs).
Het segment krachtige verenigingen is het grootst (44%). Deze verenigingen zijn prima in staat om hun
sportaanbod nu en in de toekomst te organiseren, maar zijn niet of nauwelijks breder maatschappelijk
georiënteerd.
Kwetsbare verenigingen (24%) kennen een minder krachtige organisatie en hebben nauwelijks oog voor
een bredere maatschappelijke functie. Een kleine groep verenigingen (7%) vervult in de omgeving een
bredere maatschappelijke functie, maar de organisatie van de club verdient nog aandacht. Dit zijn de
zogenaamde maatschappelijke verenigingen. Er lijkt samenhang te zijn tussen organisatiekracht en
maatschappelijke oriëntatie. Naarmate verenigingen organisatiekrachtiger zijn, zijn ze ook meer
maatschappelijk georiënteerd en een meer maatschappelijke oriëntatie lijkt samen te gaan met een
krachtige organisatie.
In de Sport Toekomstverkenning van het Sociaal Cultureel Planbureau is het getal 25 als indicator voor
vitaliteit van verenigingen benoemd. Het is een van de drie indicatoren voor sociale cohesie en
verenigingsleven. 25 staat voor het kwart verenigingen dat in het segment vitale verenigingen valt
(figuur 3.1).

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

19

Figuur 3.2. Vitaliteit sportverenigingen naar achtergrond (% sportverenigingen)
0

20

Totaal

24

Klein (=< 100 leden)
Middel (101-250 leden)

29
15

Eigen accommodatie

15

Geen eigen accommodatie

80
7

47
37

7

Kwetsbare ver.

8

32
6

42
46
Krachtige ver.

17
30

40

43

35

25

5

46

18

100

7

45

34

Binnensport

60
44

20

Groot (> 250 leden)

Buitensport

40

17

8
6

Maatschappelijke ver.

16
30
Vitale ver.

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel voorjaar 2016

Grote verenigingen en buitensportverenigingen met een eigen accommodatie behoren vaker tot het
segment vitale verenigingen (figuur 3.2). Met name kleine verenigingen, binnensportverenigingen en
verenigingen zonder eigen accommodatie zijn kwetsbaarder dan andere verenigingen. Tot het segment
krachtige verenigingen behoren vaak individuele sporten.

20

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

4.

Thema’s
Verenigingsbestuur
Figuur 4.1 Ervaringen bestuurswerk (% verenigingsbestuurders)
0
Ik krijg veel energie van mijn
bestuurswerk
Ik besteed veel tijd aan mijn
bestuurswerk
Het bestuurswerk is voor mij erg
belastend
Ik heb stress van mijn bestuurswerk

20

40

48

60

80

100

7

47

Eens

19

Zeer eens

14 2
8 2

Bron: Mulier Instituut/ Nyenrode Sports Inc, Verenigingspeiling zomer 2016

In samenwerking met Nyenrode Sports Inc. is onderzocht hoe verenigingsbestuurders hun bestuurswerk
ervaren. Twee derde van de verenigingsbestuurders besteedt veel tijd aan het bestuurswerk (figuur
4.1), maar deze bestuurders krijgen ook veel energie van hun bestuurwerk. Andersom zien we ook dat
bestuurders die veel energie krijgen van hun bestuurswerk, daar veel tijd aan besteden.
Verenigingsbestuurders die het bestuurswerk als belastend ervaren en/of stress hebben, zijn vaker
actief in verenigingen met een vrijwilligerstekort, of een vereniging met kwetsbare financiën en geringe
betrokkenheid van leden. Hoewel het iets minder het geval is dan bij de andere verenigingbestuurders,
krijgt twee vijfde van deze bestuurders veel energie van het bestuurswerk en reageert een derde
neutraal.
De meeste verenigingsbestuurders zijn tevreden over de sfeer binnen het bestuur en zijn van mening dat
gevoelige zaken integer worden opgepakt (figuur 4.2). Het zijn met name bestuurders van verenigingen
die niet over een eigen accommodatie beschikken, die vinden dat het bestuur daadkrachtiger mag zijn.
Het zijn vooral de voorzitters en secretarissen die vinden dat ze deel uitmaken van een daadkrachtig
bestuur. De bestuursleden die niet deel uitmaken van het dagelijks bestuur zijn daarover wat kritischer.
Zij zijn ook vaker van mening dat het bestuur zich actiever moet opstellen. Zij krijgen ook minder vaak
energie van het bestuurswerk en ervaren het bestuurswerk als belastender. Met name voorzitters
krijgen veel energie van hun bestuurswerk. Ondanks dat ze er veel tijd insteken, ervaren zij het
bestuurswerk minder belastend als de bestuurders die geen deel zijn van het dagelijks bestuur.

Figuur 4.2 Werksfeer verenigingsbesturen (% verenigingsbestuurders)
0

20

Ik ben bereid mijn functie op te offeren als de
vereniging daar beter van wordt.

23

Ons bestuur is een daadkrachtig bestuur.
Wij zouden minder moeten vergaderen en ons
actiever moeten opstellen.

40

60

80

100

72
48

24

71

Ons bestuur pakt gevoelige zaken integer op.

45

47

Er heerst een goede sfeer binnen ons bestuur.

40

55

Grotendeels van toepassing

Helemaal van toepassing

Bron: Mulier Instituut/ Nyenrode Sports Inc., Verenigingspeiling zomer 2016

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

21

Open club
Figuur 4.3 Index Open club sportverenigingen (% verenigingen)
100
80
60

3
13

7
20

31

22

25

35

Vergaand

50

44

0

49

51

Enigszins

40

36

38

Grotendeels
45

41

40
20

1
15

7

12

Niet of nauwelijks

35
27

59

% punten behaald

21

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel voorjaar 2016

In welke mate is een club als ‘open’ te beschouwen? Om dit inzichtelijk te maken, is in samenwerking
met NOC*NSF, Kenniscentrum Sport, Mulier Instituut en Hogeschool Arnhem en Nijmegen een index
Open club ontwikkeld. Deze index wordt de komende jaren verder ontwikkeld. Binnen de index ‘Open
club’ (https://www.nocnsf.nl/openclubs) worden vier dimensies onderscheiden: Open cultuur,
Ondernemerszin, Vraaggerichtheid en Samenwerking. De vier dimensies maken samen de index Open
club. Volgens een eerste meting is 1 procent van de verenigingen te beschouwen als vergaand open en
wordt 15 procent als grotendeels open beschouwd (figuur 4.3). Dit zijn voornamelijk grote verenigingen
en verenigingen die over een eigen accommodatie en/of kantine beschikken (figuur 4.4).
De dimensies vraaggericht (actief op zoek naar vragen, behoeften van leden, betrokkenen en omgeving)
en samenwerking (zoeken naar samenwerking en verbinding met derden) scoren bij verenigingen het
hoogst. Ondernemerszin (gericht op initiëren en signaleren van nieuwe initiatieven om de club te
versterken) is voor twee vijfde van de verenigingen (enigszins) aan de orde. Bij drie van de vijf
verenigingen is (enigszins) sprake van een open cultuur, geoperationaliseerd als een breed gedragen
overtuiging dat interactie en verbinding met (partijen uit) de omgeving bijdraagt aan de club.

Figuur 4.4 Mate van Open club naar achtergrond verenigingen (% verenigingen)
0

20

Totaal

35

Klein (=< 100 leden)
Middel (101-250 leden)
Groot (> 250 leden)

31

40

60

Eigen kantine
Geen eigen kantine

26

46
52

26
56

46

19

51

Enigszins

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel voorjaar 2016

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

11
21

47
Grotendeels

1

11 1
15
2
3

42

42
Niet of nauwelijks

22

15

53

19
24

100

49

42

Eigen sportaccommodatie
Geen eigen sportaccommodatie

80

2
1

2
10 1

Vergaand

Sporten met een handicap
Figuur 4.5 Sporten met een handicap en/of chronische aandoening in een vereniging (%
verenigingen)
Vereniging zonder leden met een handicap
34

Vereniging alleen voor mensen met een handicap
56

7

Vereniging met aparte groepen voor mensen met een handicap
Vereniging zonder speciaal aanbod, mensen met een handicap doen
mee in het reguliere sportaanbod

2

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel zomer 2016

De helft van de verenigingen heeft leden met een handicap en/of chronische aandoening. Bij een op de
veertien verenigingen sporten leden met een handicap in aparte groepen. Bij een derde van de clubs is
geen speciaal aanbod beschikbaar, maar doen sporters met een beperking in het reguliere aanbod mee.
Het gaat veelal om een paar leden, waardoor het niet haalbaar is om een aparte groep te maken. Een
vijfde van alle verenigingen heeft leden met een lichamelijke handicap. 16 procent heeft leden met een
chronische aandoening en in een op de tien verenigingen zijn sporters met een verstandelijke beperking
actief. Een vijfde van de verenigingen met leden met een handicap beschikt over een of meer speciaal
opgeleide/gekwalificeerde trainers/begeleiders voor sporters met een handicap. Dit zijn met name
verenigingen met aparte groepen voor mensen met een handicap.
Twee vijfde van de verenigingen wil (meer) mensen met een handicap lid laten worden van de
vereniging. Dat zijn met name verenigingen die al leden met een handicap hebben. Bijna de helft van
de clubs geeft aan misschien (meer) leden met een handicap lid te willen laten worden. De
belangrijkste belemmeringen voor deze groep zijn het gebrek aan trainers en vrijwilligers om deze
sporters te begeleiden, en de geschiktheid van materialen en accommodatie. De verenigingen die geen
leden met een handicap willen, geven naast deze belemmeringen aan dat het niet binnen de vereniging
past, dat er aanbod in de omgeving is en de sport minder geschikt is voor sporters met een beperking.
Figuur 4.6 Belemmeringen om (meer) leden met een handicap te laten sporten in de
vereniging (% verenigingen)
0

10

20

30

Beschikken niet over (gekwalificeerde) trainers/
begeleiders voor deze groep

50

30

Te weinig vrijwilligers om deze groep te begeleiden

26

Beschikken niet over de juiste materialen/
(sport)hulpmiddelen
Onze accommodatie is niet aangepast/geschikt/
toegankelijk
Te weinig kader dat een opleiding/cursus wil gaan
volgen om deze groep te begeleiden

17
17
13

Het kost te veel tijd om passend aanbod te creëren

9

Het kost te veel geld om passend aanbod te
creëren

6

Het past niet binnen onze vereniging

7

We hebben nooit nagedacht over sporters met een
handicap in onze vereniging

40

15

Er is geen enkele belemmering

25

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel zomer 2016

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

23

Ledenbestand
Figuur 4.7 Leden in de vereniging. Verenigingen met …… (% verenigingen)
0

20

40

60

Jeugdleden (t/m 17 jaar)

80

100

64

Leden van niet-westerse herkomst

47

Leden met een handicap en/of een chronische
aandoening

44

Niet betalende sportende leden of leden van wie
de contributie door derden (bijv gemeente of
jeugdsportfonds) betaald wordt

30

Vluchtelingen die sporten bij de vereniging

9

Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel zomer 2016

Een derde van de sportverenigingen in Nederland heeft geen leden van 18 jaar en jonger (figuur 4.7).
Dit zijn vaker kleine verenigingen en andere sporten dan zaal- of veldsporten zoals bridge, wielrennen,
jeu de boules en (handboog)schietsport.
Het zijn met name de grote verenigingen (meer dan 300 leden), en de veld- en zaalsportverenigingen
die leden met een niet-westerse herkomst hebben. De verenigingen waar vluchtelingen sporten, zijn ook
vaak wat groter en zijn vaker veldsportverenigingen. De verwachting zou kunnen zijn dat verenigingen
in gemeenten met een actieve COA-locatie (Centraal Orgaan opvang Asielzoekers) vaker vluchtelingen
hebben die bij hen sporten. Uit gegevens van het Verenigingspanel blijkt dat er geen verschil is tussen
verenigingen in gemeenten met en zonder actieve COA-locatie en het sporten van vluchtelingen in de
vereniging.
Leden binnen verenigingen die geen contributie betalen of waarvan de contributie door derden wordt
betaald, zijn vaak jeugdleden (t/m 17 jaar) en in iets minder mate volwassenen of vrijwilligers.
Een kwart van de verenigingen is van mening dat ze ook specifieke groepen sporters goed weten te
bereiken (figuur 4.8). Dit zijn veelal verenigingen die al een of meer typen leden hebben die in figuur
4.7 zijn genoemd. Gezien de maatschappelijke verantwoordelijkheid van de verenigingen (par. 2.2) en
de belemmeringen die verenigingen ervaren (par. 4.3) is de vraag of dit de komende jaren zal
veranderen.

Figuur 4.8 De vereniging weet ook specifieke groepen (allochtonen, minder validen enz.)
goed te bereiken
22

24
25

Helemaal oneens
Oneens
Niet eens/ niet oneens
Eens

46
Bron: Mulier Instituut, Verenigingspanel zomer 2016

24

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

5.

Tot slot
Een kwart van de Nederlandse sportverenigingen is vitaal. Deze verenigingen hebben hun eigen
organisatie op orde, zorgen voor regulier sportaanbod en vervullen daarnaast een bredere
maatschappelijke functie. Deze verenigingen zijn de natuurlijke samenwerkingspartners in de sport voor
gemeenten en andere maatschappelijke partijen die in het sociaal domein actief zijn.
Het segment krachtige verenigingen is het grootst (44%). Deze verenigingen zijn prima in staat om hun
sportaanbod voor nu en in de toekomst te organiseren, maar zijn niet of nauwelijks breder
maatschappelijk georiënteerd. Bij dit segment liggen kansen om de maatschappelijke betrokkenheid te
vergroten en daarmee de vitaliteit van deze verenigingen te versterken. Zo is in figuur 4.6 te zien dat 15
procent van de verenigingen nog nooit heeft nagedacht over het aanbieden van sportmogelijkheden voor
gehandicapten, en ziet een kwart geen bezwaar of belemmeringen om voor deze groep aanbod te
creëren. Grote kans dat, als deze verenigingen met een concrete vraag worden benaderd om
activiteiten voor een groep verstandelijk gehandicapten aan te bieden, zij daartoe bereid zijn. Ook
sommige praktische bezwaren, zoals dat de accommodatie niet aangepast is of dat aangepaste
sportmaterialen ontbreken, lijken overkomelijke bezwaren.
Een kleine groep verenigingen (7%) vervult in de omgeving een bredere maatschappelijke functie, maar
de organisatie van de club verdient aandacht. Dit zijn de zogenaamde maatschappelijke verenigingen.
Door ze gericht te ondersteunen op die elementen die hun organisatiekracht verzwakken, lijken ook hier
goede kansen aanwezig om deze verenigingen te vitaliseren.
Kwetsbare verenigingen (24%) kennen een minder krachtige organisatie en hebben nauwelijks oog voor
een bredere maatschappelijke functie. Het goede nieuws is dat 10 procent twee keer matig scoort, en
dat die score, met wat gerichte ondersteuning en mogelijk met niet al te veel moeite, tot een of twee
keer voldoende kan worden gebracht. Slechts 1 procent scoort twee keer onvoldoende. Deze
verenigingen vereisen op korte termijn serieuze aandacht. Afhankelijk van de probleemanalyse kan het
zijn dat geconcludeerd moet worden dat er weinig toekomstperspectief is en dat opheffing, fusie of
opgaan in een andere vereniging de beste optie is.
Er lijkt samenhang te zijn tussen organisatiekracht en maatschappelijke oriëntatie. Naarmate
verenigingen organisatiekrachtiger zijn, zijn ze ook meer maatschappelijk georiënteerd en een meer
maatschappelijke oriëntatie lijkt samen te gaan met een krachtige organisatie. Onderzoek is vereist om
meer zicht te krijgen op de achtergronden van deze samenhang. Het belang van de omgeving ligt voor
de hand. Verenigingen in regio’s waar sprake is van krimp in de bevolking zien zich voor andere
uitdagingen gesteld dan verenigingen in groeigemeenten (Van der Roest et al., 2016). Hetzelfde geldt
voor verenigingen gelegen in hoge (vergeleken met lage) SES-buurten (Sociaal-economische Status).
Verenigingen in een oude binnenstad of clubs die te maken hebben met een al dan niet gedwongen
verhuizing naar een (nieuwe) accommodatie/sportpark, hebben met uiteenlopende omstandigheden en
een omgeving te maken, die de vereniging kunnen beïnvloeden. De peilingen bij het Verenigingspanel
maken al wel duidelijk dat de grootte van de vereniging, de beoefening van buitensport en het kunnen
beschikken over een ‘eigen’ accommodatie (onderling samenhangende) factoren zijn, die de kans op
vitaliteit van de vereniging vergroten. Dit roept de vraag op of schaalvergroting en het in beheer krijgen
van een ‘eigen’ accommodatie wellicht niet moeten worden bevorderd, als we toe willen naar meer
vitale verenigingen. Dat zou kunnen betekenen dat bij kwetsbare verenigingen, als het daarbij gaat over
kleine binnensportverenigingen en overige verenigingen (tafeltennis, biljarten, jeu de boules, etc.), het

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

25

zinvol is te verkennen of die niet zouden kunnen aansluiten bij vitale hockey-, atletiek-, tennis- of
voetbalverenigingen, die daarmee dan wat meer het karakter van een omnivereniging krijgen.
Nogmaals, dit vraagt om nader onderzoek. Het is bijvoorbeeld niet bekend of omniverenigingen vitaler
zijn dan niet-omniverenigingen, en of verenigingen die zijn gehuisvest in een multifunctionele
accommodatie en/of huren bij een exploitatiestichting het beter doen dan zelfstandige verenigingen.
Wat zich wel aftekent, is dat grotere verenigingen meer problemen hebben dan kleine verenigingen met
het vinden en behouden van voldoende en gekwalificeerd kader. Met andere woorden: een trend naar
schaalvergroting zou ook wel eens een trend naar professionalisering en meer betaalde krachten in de
sport kunnen impliceren.
De meest basale bestaansreden van het sportverenigingsleven is het aanbieden van sport voor
(potentiële) leden. Het is dan ook niet vreemd dat de samenwerking die verenigingen zoeken vaak is
gericht op versterking van de organisatie en het aanbod. Het vinden en vasthouden van leden is voor
verenigingen cruciaal en krijgt begrijpelijkerwijs beleidsmatig (zeer) grote aandacht (figuur 1.10). Hoe
meer leden, hoe meer potentiële vrijwilligers, hoe meer goed gevulde teams en competities, hoe meer
talenten en mogelijkheden op hoger niveau te spelen. En niet in het minst: hoe meer contributie en
kantine-omzet. De grote aandacht voor werving en behoud van leden heeft zeker ook te maken met het
feit dat financiën het minst scoren op organisatiekracht, of anders gezegd, daar het meeste afbreuk aan
doen.
In dit Jaarbericht is de stand van zaken in het functioneren van sportverenigingen in 2016 op hoofdlijnen
beschreven. Hieronder vatten we een en ander nog een keer kernachtig samen in een tabel met
kengetallen. Met het uitbrengen van Jaarberichten willen we telkenmale de stand van zaken
actualiseren en de kengetallen bij de tijd houden. Een uitgebreide beschrijving van de langjarige
ontwikkelingen in het sportverenigingsleven presenteren we in het brancherapport Sportverenigingen,
dat eind 2017 verschijnt.

Kengetallen 2016
In de rapportage ‘Versterking data-infrastructuur sport’ (Tiessen-Raaphorst & de Haan, 2012) worden
329 kengetallen voor de sport onderscheiden. Met een kengetal wordt een cijfer bedoeld dat inzicht
geeft in de actuele situatie en/of de ontwikkeling van relevante doelen van sportbeleid. Een kengetal is
de uitkomst van onderzoek of registraties. De Verenigingsmonitor is één van de onderzoeken waarmee
kengetallen kunnen worden gegenereerd. In tabel 5.1 zijn de kengetallen weergegeven die op basis van
de Verenigingsmonitor 2016 konden worden ingevuld. De indeling is conform de pijlers en thema’s in de
rapportage van het SCP.

26

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

Tabel 5.1 Kengetallen 2016 Verenigingsmonitor
Kengetal

Meeteenheid

Cijfer

B. Meedoen in Nederland: Kader
Aantal/aandeel

Gemiddeld aantal/aandeel

Gemiddeld aantal vrijwilligers per vereniging:

vrijwilligers

vrijwilligers per vereniging

42

Verenigingsvacatures

Aantal verenigingen met

63% sportverenigingen heeft vacatures voor

vacatures voor vrijwilligers

vrijwilligers en/of betaalde medewerkers

Vitaliteit sportvereniging op

25% sportverenigingen is een vitale

een aantal aspecten

sportvereniging

Aandeel vrijwilligers per vereniging: 23%

Vitale sportvereniging

B. Meedoen in Nederland: sport- en beweegaanbieders
Samenwerking

Aandeel sportaanbieders dat

89% sportverenigingen werkt samen met een

samenwerkt met andere

of meer organisaties

partijen
Samenwerking sport en

Aantal

15% sportverenigingen werkt samen met

buurt

samenwerkingsprojecten sport

buurt-/wijk-/welzijnsorganisaties

en buurt
Samenwerking sport

Aantal

48% sportverenigingen werkt samen met

onderwijs

samenwerkingsprojecten sport

scholen (VO/PO)

en onderwijs
D. Kaart van Nederland: gebruikers sportaanbieders
Eigendom

Aantal sportaanbieders met

52% van de sportverenigingen beschikt over

accommodatie

eigen accommodatie

een eigen sportaccommodatie/-complex

vereniging

(ruime definitie)*

Tevredenheid

Rapportcijfers tevredenheid

71% van de sportverenigingen scoort

sportaccommodatie

aspecten sportaccommodaties

voldoende tot goed op het

vereniging

verenigingen

organisatiekrachtcriterium accommodaties

Sportaanbieders met

62% van de sportverenigingen heeft

beleidsplannen op divers

plannen/doelstellingen op papier gezet

F. Algemeen: beleid
Beleidsplannen

gebied
F. Algemeen: werk
Betaalde krachten

Aantal betaalde krachten per

Gemiddeld aantal betaalde krachten in een

vereniging

vereniging

vereniging: 1,9

Sportaanbieders met

Aandeel sportaanbieders met

32% sportverenigingen heeft betaalde

betaalde krachten

betaalde krachten

medewerkers**

F. Algemeen: economie en financiën
Financiële positie

Financiële positie

72% van de sportverenigingen beoordeelt de

sportaanbieders
sportaanbieders
financiële positie als (zeer) gezond
* De term ‘eigen’ is ruim geïnterpreteerd. Ook wanneer de voorzieningen waarvan de vereniging
gebruikmaakt niet in eigendom zijn van de vereniging, maar zij wel verantwoordelijk is voor het dagelijkse
beheer en onderhoud ervan, is er sprake van een eigen sportaccommodatie of -complex.
** Betaalde medewerkers hebben een uurvergoeding of een salaris.

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

27

28

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

6.

Publicaties
De resultaten van de peilingen bij het Verenigingspanel worden in verschillende onderzoeken en
publicaties gebruikt. De resultaten uit de peilingen in 2016 zijn terug te vinden in de onderstaande
publicaties.

Landelijk
Lindert, C. van, Pulles, I. & Poel, H. van der (2016). Voortgangsrapportage monitor Sport en Bewegen in
de Buurt 2016. Utrecht: Mulier Instituut.

Regionaal
Donker, A., Bosma, L., Hoekstra, S., Woudstra, Y., Hakkers, S., Kalmthout, J. van & Ginneken, Z.J.M.S.
van (2016). Friese sportverenigingsmonitor 2016. Hoe gaat het met de Friese sportverenigingen in
veranderende omstandigheden? Heerenveen/Leeuwarden/Utrecht: Sport Fryslân/Fries Sociaal
Planbureau/Mulier Instituut.
Roest, J.W. van der, Ginneken, Z.J.M.S. van & Kalmthout, J. van (2016).
Sport in transitieregio's. Ontwikkeling van de sport in gebieden met demografische uitdagingen.
Utrecht: Mulier Instituut.

Lokaal
Kalmthout, J. van, Ginneken, Z.J.M.S. van & Romijn, D. (2016). Verenigingsmonitor Waterland 2015.
Utrecht: Mulier Instituut.
Kalmthout, J. van, Brandsema, A. & Ginneken, Z.J.M.S. van (2017). Vitaliteit sportverenigingen
Arnhem 2016. Utrecht: Mulier Instituut. Verschijnt mei 2017.
Kalmthout, J. van, & Brandsema, A. (2017). Vitaliteit sportverenigingen Eindhoven 2016. Utrecht:
Mulier Instituut. Verschijnt mei 2017.
Kalmthout, J. van, Brandsema, A., Wezenberg-Hoenderkamp, K. & Ginneken, Z.J.M.S. van (2017).
Verenigingsmonitor Haarlem 2016. Utrecht: Mulier Instituut. Verschijnt mei 2017.
Kalmthout, J. van, Brandsema, A., Wezenberg-Hoenderkamp, K. & Ginneken, Z.J.M.S. van (2017).
Verenigingsmonitor Bloemendaal 2016. Utrecht: Mulier Instituut. Verschijnt mei 2017.
Kalmthout, J. van, Brandsema, A., Wezenberg-Hoenderkamp, K. & Ginneken, Z.J.M.S. van (2017).
Verenigingsmonitor Velsen 2016. Utrecht: Mulier Instituut. Verschijnt mei 2017.

Vakbladen
Kalmthout, J.van (2016). Vrijwilligerstekort bij sportverenigingen. Sport, Bestuur en Management 6-2016
http://www.mulierinstituut.nl/wp-content/uploads/2016/06/20160623-artikel-Mulier-Instituut.pdf
Kalmthout, J.van (2016). Hoe beleidsmatig werken verenigingen? Sport, Bestuur en Management 8-2016
http://www.mulierinstituut.nl/wp-content/uploads/2015/03/17082016-hoe-beleidsmatig-werkensportvereningen.pdf

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

29

Kalmthout, J.van (2016). Sportverenigingen en accommodaties samen een sterk team. Sport, Bestuur en
Management 10-2016 http://www.mulierinstituut.nl/wp-content/uploads/2015/03/Mulier-Instituutartikel.pdf
Kalmthout, J.van (2016). Sportverenigingen krachtige organisaties. Sport, Bestuur en Management 12 2016 http://www.mulierinstituut.nl/wp-content/uploads/2015/03/SBM-rubriek-122016.pdf
Kalmthout, J. van (2017). Passie voor besturen. Sport, Bestuur en Management 2-2017.
http://www.mulierinstituut.nl/wp-content/uploads/2015/03/SBM01-2017_MULIER-def.pdf
Kalmthout, J. van (2017). De maatschappelijke verantwoordelijkheid van verenigingen.
Sport, Bestuur en management xx-2017. Verschijnt in april 2017

Mulier Factcheck
Vrijwilligers in de Sport (22-2-2017). http://www.mulierinstituut.nl/media/mulier-factcheck/

30

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

Bijlage Methodische verantwoording
De Verenigingsmonitor 2016 bestaat uit twee peilingen bij het MI Verenigingspanel.
De eerste peiling had als thema de vitaliteit van sportverenigingen: organisatiekracht en
maatschappelijke oriëntatie. Daarnaast zijn in samenwerking met NOC*NSF, Kenniscentrum Sport en
HAN vragen opgenomen om de mate van Open Club te kunnen meten. De dataverzameling liep van half
april tot half juni 2016. In totaal zijn 2.059 sportverenigingen uitgenodigd. De gegevens van 501
verenigingen zijn geanalyseerd: een respons van 24 procent.
De tweede peiling bevatte onderwerpen gerelateerd aan Sport en Bewegen in de Buurt en
verenigingsbestuur. In samenwerking met Nyenrode Sports Inc. is een vragenblok ontwikkeld over het
functioneren van het verenigingsbestuur. De dataverzameling vond plaats van eind juli tot eind
september 2016. In totaal zijn 2.054 verenigingen uitgenodigd. De gegevens van 504 verenigingen zijn
geanalyseerd: een respons van 25 procent. Een derde peiling werd uitgevoerd in de winterperiode
2016/2017 en is in deze rapportage niet meegenomen.
De Verenigingsmonitor wordt uitgezet onder de verenigingen van het MI Verenigingspanel. Het
Verenigingspanel bestaat momenteel uit iets meer dan 2.000 verenigingen. Verschillende categorieën
verenigingen (grootte, type sport, gespreid naar regio) zijn zo goed mogelijk naar evenredigheid
vertegenwoordigd. Het Verenigingspanel wordt continu aangevuld en met sportverenigingen uitgebreid.
Daarbij worden de verschillende criteria voor representativiteit steeds meegenomen.
De representativiteit van het panel is niet in alle opzichten optimaal. Wat de omvang van de
verenigingen betreft, zou een betere afspiegeling wenselijk zijn. Gezien de landelijke gegevens die als
referentiemateriaal beschikbaar zijn, is het aannemelijk dat de grotere verenigingen in het panel zijn
oververtegenwoordigd, terwijl de kleine verenigingen (≤ 100 leden) zijn ondervertegenwoordigd.
Om vergelijkbaarheid met voorgaande metingen bij het panel mogelijk te houden en een goede
afspiegeling te blijven geven van de georganiseerde verenigingssport in Nederland, worden de gegevens
gewogen naar grootte van de verenigingen en de aard van de sport (zaalsport, overige binnensport,
veldsport en overige buitensport). Als referentiemateriaal wordt de Statistiek Sportorganisaties van het
Centraal Bureau voor de Statistiek gebruikt. Sportverenigingen zijn niet automatisch aangesloten bij een
sportbond en NOC*NSF. In totaal zijn ruim 24.000 verenigingen lid van sportbonden die aangesloten zijn
bij NOC*NSF. In het Verenigingspanel zitten zowel verenigingen die aangesloten zijn als niet aangesloten
zijn bij een sportbond.
Informatie over het Verenigingspanel en de verenigingsonderzoeken is te vinden op:
http://www.mulierinstituut.nl/projecten/sportverenigingen-en-bonden/verenigingsmonitor-panel/

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut

31

32

Verenigingsmonitor 2016 | Mulier Instituut